Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерліктің жалпы құқықтық сипаттамасы

КІРІСПЕ
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АГРАРЛЫҚ КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ЖАЛПЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1. Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерілік туралы заңнаманың қалыптасу және дамуы: тарихи.құқықтық аспект
1.2 Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерліктің түсінігі және құқық жүйесіндегі алатын орны
1.3 Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерліктің объектілері мен субъектілері
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АГРАРЛЫҚ КӘСІПКЕРЛІК СУБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ . ШАРУА (ФЕРМЕР) ҚОЖАЛЫҒЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Аграрлық кәсіпкерлер ретінде . шаруа (фермер) қожалығының және оның мүшелерінің құқықтық жағдайы
2.2 Шаруа (фермер) қожалығының жер учаскесі мен өзге мүліктерге заттық құқықтары және оларды жүзеге асыру тәртібі мен ерекшеліктері
2.3 Шаруа фермер қожалығының аграрлық кәсіпкерлігін құқықтық реттеу мәселелері
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Магистрлік диссертациялық зерттеу Қазақстан Республикасының нарықтық қатынастар жағдайында аграрлық кәсіпкерлік субъектісі ретінде – шаруа фермер қожалығының құқықтық жағдайын жаңа көзқараспен зерделеуге бағытталған. Зерттеуде Қазақстан Республикасының аграрлық кәсіпкерлігі ел экономикасының негізгі құрамдас бөлігі ретінде анықталып, еліміздің тұрақты даму кезеңіне өту жолында оның дамуы мен жетілдірілуі қарастырылып, аграрлық кәсіпкерліктің ерекшеліктері, артықшылықтары мен кемшіліктері, объектілері мен субъектілері сараланып, осы саладағы заңнамалар зерделенді.
Сонымен қатар, тұрақты дамуға өту жағдайындағы шаруа фермер қожалығының және оның мүшелерінің құқықтық жағдайы қарастырылып, оларға тиесілі жер учаскесі мен өзге мүліктеріне құқықтарды жүзеге асыру ерекшелектері мен мәртебесі анықталды. Нәтижесінде, шаруа фермер қожалығының ерекше құқық субъектісі екендігі ескеріле отырып, оның жүзеге асыратын аграрлық кәсіпкерлігін дамыту жолдары ұсынылды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан нарықтық реформа бағдарламасында шаруа (фермер) қожалығының қалыптасып дамуына үлкен көңіл бөлінген. Бүгінгі таңда әлемдік тәжірибеде шаруа (фермер) қожалықтары аграрлық салада ең тиімді, әрі кең тараған шаруашылық жүргізуші нысан ретінде танылып отыр. Олар кәсіпкерлік үлгідегі экономикалық және құқықтық дербестік негізінде ауыл шаруашылық өнімдерін өндіруші шаруашылық ретінде де түсіндіріледі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі шаруа (фермер) қожалығының ұзақ уақыт бойы нақты, ортақ шешімін таппай келген оның кәсіпкерлік қызмет аясындағы азаматтық-құқықтық мәртебесіне аграрлық және азаматтық құқықтық заңдардың нормалары мен нақты экономикалық ахуалдарды ескере отырып құқықтық баға беру. Бұл орайда шаруа (фермер) қожалығының құқықтық жағдайын анықтап, оның қызметін реттейтін Қазақстан Республикасының заңдарын терең зерттеп, қажет болған жағдайда тиісті толықтырулар мен өзгертулер енгізіп, әрі қарай жетілдіру шараларын жүзеге асыру қажет.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың тарапынан аграрлық кәсіпкерліктің қалыптасуына, оның қарқынды дамуына үлкен көңіл бөлініп отырғандығы баршаға мәлім. Ел басының жыл сайынғы Қазақстан халқына арналған Жолдауында бұл мәселеге арнайы тоқталатындығы да бәрімізге белгілі. 2009 жылғы 6 наурыздағы Қазақстан халқына Жолдауында Президент: «Агроөнеркәсіптік кешен туралы айрықша айтқым келеді, оның дамуы арқасында біз бір мезгілде еліміз үшін аса маңызды екі міндетті - азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді және экспортты әртараптандыруды шешеміз. Сондықтан да, біз тауарлы-сүт фирмаларын, құс фабрикаларын, мал бордақылау кешендерін ұйымдастыру мен дамыту, тамшылап суаруды қолдану арқылы жеміс-көкөніс дақылдары өндірісін ұйымдастыру, ауылшаруашылық техникаларын жинау жөніндегі өндірістерді құру, ет өңдеу өндірісін дамыту, биязы жүнді қайта өңдеу, қазақстандық астық экспортының инфрақұрылымы және оны терең қайта өңдеу секілді экспортқа бағдарланған өндірістерді дамыту жөніндегі инвестициялық жобаларды қаржыландыруды жалғастыруға шешім қабылдадық» деп атап көрсетті [1].
1 Назарбаев Н.Ә. Дағдарыстан жаңару мен дамуға: 2009 жылғы 6 наурыздағы Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа Жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2009. - 6 наурыз.
2 Назарбаев Н.Ә. 2011 жылғы 28 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа Жолдауы// Егемен Қазақстан. - 2011. - 6 ақпан.
3 Қазақстан Республикасының Конституциясы. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 7 қазандағы №284-I, 2007 жылғы 21 мамырдағы № 254-III Заңдарымен енгізілген өзгертулер мен толықтырулармен. – Алматы: ЮРИСТ, 2007. – 40 б.
4 Еркинбаева Л.К. Аграрные правоотношения в Республике Казахстан: автореф. ... дис. д-ра. юрид. наук: 12.00.09. - Алматы, 2008. - 41 с.
5 Дүсіпов Е.Ш. Қазақстан Республикасында ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері: заң ғыл. докт. дис. автореф. ...: 12.00.06. - Алматы, 2010. - 46 б.
6 Жұмаділов Б.А. Шаруа (фермер) қожалығының қызметін құқықтық реттеу мәселелері: заң ғыл. канд. дис. автореф. ...: 12.00.06. - Алматы, 2006. - 26 б.
7 Джангабулова А.К. Қазақстан Республикасында ауылшаруашылық кооперациясын құқықтық реттеу: заң ғыл. канд. дис. автореф. ...: 12.00.06 - Алматы, 2009. - 26 б.
8 Еренов А. Е. Очерки по истории феодальных земельных отношений у казахов. Алма-ата. 1960.
9 Погребной А. А. Правовое регулирование деятельности крестьянских (фермерских) хозяйств в условиях рынка: автореф. Дис. Докт. Юрид. Наук: 12.00.06 -М ., -1992. -53с.
10 Белоусов Р. Две крестьянские реформы: 1861 и 1907 годы. // Экономист, -М., -1992. №12. – с.73-81.
11 Леонтьев А. А. Крестьянское право. Систематическое изложение особенностей аконодательства о крестьянах. – 2-ое изд. – СПб.: изд-во юрид. Книжн. Магазины, 1914. – 364с.
12 Бошко В. И. К аграрному вопросу в России. Гражданское правоспособность крестьян в области земледелия. Киев, 1917г. -108с.
13 Кусаинова Л. А. Право землепользования крестьянских (фермерских) хозяйств в Республике Казахстан (историко- правовой анализ). –Акмола, 1998. -145с.
14 Аврех А. П. А. Столыпин и судьбы реформы в России // Комунист. -1991. -№1. с.39-53.
15 Чаянов А. В. Крестьянское хозяйство: Избранные труды. /А.А. Никонов, Л.И. Абалкин, В.И. Пошкус и др. –М.: Экономика. -1989. -492с.
16 Немчинов В. С. Сельскохозяйственная статистика с основами теории. –М, 1945.
17 Рахметов Е. Ш. Правовое положение крестьянских хозяйств. Дисс.канд. юрид. наук.12.00.06 –М.: -1993. -204с.
18 1920 жылы 6 қазанда қабылданған Қазақ Автономиялық Советтік Социалистік Республикасы еңбекшілері құқықтарының Деклорациясы. // Казақ Автономномиялық Советтік Социалистік Республикасының Заңдар Жинағы (1920-1936ж). – Алма – ата, 1969ж. 28-29б.
19 Резолюция 3-го съезда Советов Киргизской АССР. Положение от 15 марта 1922 года о союзе «Кошчи». // Собрание законодательства Казахской Автономной Советской Социалистической Республики (1920-1936г). Алма – ата, -1969. с119.
20 Козыбаев М. К. Абылгожин Ж. Б. Алдажуманов К. С. Коллективизация в Казахстане: трагедия крестьянства. А, -1992.
21 История Казахской ССР. Т-2, Алма – ата, -1959.
22 1937 жылы 26 наурызда Кеңестердің Х Бүкілқазақтық төтенше съезінің Қаулысымен бекітілген Қазақ ССР Конституциясы. // Казақ ССР заңдарының Жинағы (1937-1968 жылдар). –Алма-ата, 1968. 8б.
23 1938 жылы 21 тамызда қабылданған ССРО-ның “Жекелеген шаруашылықтардың аттарына мемлекеттік салық туралы” Заңғы. // ССРО Жоғарғы Кеңесінің Ведомосы-1942, № 38.
24 1953 жылы 8 тамызда қабылданған “Ауылшаруашылық салығы туралы” Заңы. // ССРО Жоғарғы Кеңесінің Водомосы -1953, № 9.
25 1978 жылы 20 сәуірде ҚазССР Жоғарғы Кеңесінің Деклорациясымен қабылданған “ҚазССР-нің Конституциясы”. //Казақ ССР заңдарының Жинағы ( 1938-1981жылдар). –Алма-ата, 1981.7-8б.
26 Индивидуальная трудовая деятельность: сборник нормативных актов. –М, 1987.
27 “О Кооперации в СССР” //Ведомости Верховного Совета СССР. -1988, №22.
28 Романкова И. В. Проблемы правового регулирования предпринимательство граждан в Республике Казахстан. Учебное пособие. –Алматы: Университет «Туран», 1997. -208с.
29 Қазақ ССР-нің 11-ші желтоқсан 1990-шы жылы қабылданған «Қазақ ССР-де шаруашылық қызметтің еркіндігі және кәсіпкерлікті дамыту туралы» Заңы. –Алма-ата, 1990.
30 Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлікті қорғау мен қолдау туралы» Заңы. -Алматы; 4 шілде 1992.
31 1990 жылы 3 желтоқсанда қабылданғанҚазақ ССР-і Министрлер кабинетінің “Шаруа (фермер) қожалықтарын қолдау және дамыту туралы” Бағдарламасы. // Казахстан Республикасының нарықтық экономика мәселесіне байланысты заңдарының, нормативтік актілері мен жарлықтарының Жинағы. -А; 1992.
32 Еркінбаева Л. Қ. Қазақстан Республикасының шаруа (фермер) қожалығының қызметін құқықтық реттеу. Оқу құралы. –Алматы, «Баспа», 2000. -44б.
33 Қазақстан Республикасы Ауылшаруашылығы Министрлігінің 1991-1995 жылдар кезеңіне берген есептік мәліметі. –Алматы, 1995.
34 Қазақстан Республикасының 31-ші наурыз 1998-ші жылы қабылданған «Шаруа (фермер) қожалығы туралы» Заңы (енгізілген өзгерістерімен). – Алматы: ЮРИСТ, құқықтық анықтама жүйесі. -2005.
35 Гражданский Кодекс Российской Федерации. Ч.1. Научно-практический комментарий. /отв. ред. Т. Е. Абова, А. Ю. Кабылкин, В.Л.Мозолин. –М.: «Бек» 1996, -683с.
36 Погребной А. А. Организационно-правовые вопросы создания крестьянских хозяйств. // Советское государство и право. –М.: 1992.
37 Устюкова В. В. Правосубъектность крестьянского хозяйства. // Советское государство и право. –М.: Наука, -1992. № 1. с. 54-61.
38 Қазақстан Республикасының 19-шы маусым 1997-ші жылы қабылданған «Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңы. -Алматы; «Жеті жарғы», 1998.
39 Братусь С. Н. Субъекты гражданского права. –М.: Госюриздат, 1950. -368 с. Кечекян С. Ф. Правоотношение в социалистическом обществе. –М.: Изд-во АН СССР, 1958, -187 с. Толстой Ю. К. К теории правоотношений. –Л.: Изд-во Ленин. Ун-та, 1959. -87 с.
40 Башмаков Г.С. О субъектах предпринимательской деятельности в сельском хозяйстве (материалы круглого стола). // Государство и право. -1997, №4.
41 Ойгензихт В.А. Проблемы риска в гражданском праве. Часть общая. –Душанбе, -1972.
42 Грабовый П.Г. и др. Риски в современном бизнесе. –М., -1994.
43 Басин Ю.Г. Фурсов В.Т. Основы бизнеса и предпринимательства в условиях рыночной экономики Казахстана. –Алма –ата, 1992.
44 Жұмаділов Б.А. ҚР шаруа (фермер) қожалықтары дамуының кейбір құқықтық мәселелері // ҚаэҰУ Хабаршысы. Заң сериясы. - 2004. - №3 (16). - 70-78 бб.
45 Омарбакиев Л., Момынбаев Ж. Эффективность развития аграрного сектора по программе «Аул» в 2003-2005 годах и повышение его конкурентноспособности // Аль-Пари. – 2006. - №1. - С. 63-65
46 Еркінбаева Л.Қ. Қазақстан Республикасының шаруа (фермер) қожалығының қызметін құқықтық реттеу: оқу құралы. – Алматы: Баспа, 2000. – 44 б.
47 Молдабекова А. Аграрная реформа: приоритеты формирования и дальнейшего развития, финансирования и дальнейшего и развития, финансирования и становления рынка в сельском хозяйстве Казахстана // Финансы Кредиты. - 2005. - №12. - С. 21-28.
48 Романкова И.В. Проблемы правового регулирования предпринимательства граждан в Республике Казахстан: учебное пособие. –Алматы: Университет «Туран», 1997. – 208 с.
49 Жетписбаев Б.А. Аграрное право РК. Алматы: Дәнекер, 2000. - 212 с.
50 Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және ерекше бөлімдері) – Алматы, ЮРИСТ, 2007. – 292 б.
51 Қазақстан Республикасының 06 қаңтар 2006 жылғы Жеке кәсіпкерлік туралы заңы // Парагарф ақпапарттық жүйесі 2011 жыл.
52 Еркинбаева Л.К. Правовые проблемы государственного регулирования сельского хозяйства в условиях рыночных отношений // Вестник КазГУ. Серия юридическая. – 2001. - № 2 (19). – С. 81-85.
53 Амирханова И.В. Гражданско-правовое обеспечение интересов предпринимателей: дис. ... д-ра юрид. наук: 12.00.03., 12.00.06. – Алматы, 200. – 355 с.
54 Амирханова И.В. Проблемы определения предпринимательской правосубъектности граждан по законодательству РК // Тура би. - 2002. - № 5. – С. 85-92.
55 Гражданское законодательство России Часть / Сост. В.С. Анохин и др. Воронеж, 1995. - 650 с.
56 Закон РУ от 30 апреля 1998 г. О фермерском хозяйстве //Законодательство о предпринимательстве в Республики Узбекистан. - Ташкент, 1999. – 125 с.
57 Волков Г.А. Крестьянское хозяйство как субъект земельных правоотношений (историко-правовой аспект). –М., 1993.
58 Веденин Н.Н. Приватизация и реорганизация предприятий АПК (правовые аспекты). // Государство и право. -1993, №4. -с.57-84.
59 Басин Ю.Г. Вестник КазГУ. №2. -1994.
60 Амирханова И.В. Проблемы правового обеспечения индивидуального аграрного предпринимательства //Заң және заман. - 2005. -№6. – С. 27.
61 Қазақстан Республикасының Заңы. Қазақстан Республикасының 31 қаңтар 2006 жылы қабылданған Жеке кәсіпкерлік туралы Заңы // Егемен Қазақстан. - 2006. - 7 ақпан.
62 Романкова В.А. Некоторые аспекты правового обеспечения деятельности индивидуальных предпринимателей. // Гражданско-правовое обеспечение экономических реформ: комментарий действующего законодательства Республики Казахстан. (сборник научных статьей). КазГНУ им. Аль-Фараби. -Алматы, 2001, с.251-257.
63 Обзор законодательства западных стран. см, Кулагин М.И. Предпринимательство и право: опыт запада. –М., -1992.
64 Амирханова И.В., Коваленко Е.Ю. Развитие гражданского законодательства в РК: Проблемы и перспективы. Заңгер, 2008.- №4. - С 75-77.
65 Гражданское, торговое и семейное право капиталистических стран. Сборник нормативных актов: гражданские и торговые кодексы / Учебное пособие. Под. ред. В.К. Кугинского, М.И. Кулагина, -М.: Изд-во УДН, -1986.
66 Григоренко С. Проблемы гражданско-правового статуса индивидуального предпринимателя. // Хозяйство и право. –М., 1999, с.26.
67 Қазақстан Республикасы «Еңбек туралы» Кодексінің // Егемен Қазақстан газеті. 31.07.2005. 16-бет.
68 Гражданское право. Часть 2.Учебник. / Под. ред. Ю.П. Толстого, А.П. Сергеева. –М.: «ПРОСПЕКТ», 1997. -784 с.
69 Скачкова Г.С. Особенности регулирования труда лиц, работающих по трудовому договору в крестьянском (фермерском) хозяйстве. // Государство и право. –М.: -2003, №12. с.38-46.
70 Жаркенова С. Проблемы правового регулирования труда наемных работников простого товарищество, созданного фермерами. // Фемида, №10. 2000. с.57.
71 Калужный С.А. Правовое регулирование наемного труда в фермерских хозяйствах. // Организационно-правовые проблемы фермерства. –Уфа, 1994. 190 с.
72 Қазақстан Республикасының «Жер кодексі». -Алматы: Юрист, 20 шілде 2003 жыл, -107 бет.
73 Рахметов Е.Ш. Правовое положение крестьянских хозяйств: дис. канд. юрид. наук: 12.00.06. – М., 1993. – 204 с.
74 Күрішбаев А. Ұйымдаспай ұтпайтын болдық // Егемен Қазақстан. – 2009. - 31 шілде.
75 Иоффе О.С. Советское гражданское право. – М.: Юридическая литература, 1967. - 494 с.
76 Шершеневич Г.Ф. Учебник русского гражданского права (по изданию 1907 г). – М., 1995. – 556 с.
77 Козырь М.И. Понятие и организационно-правовые формы аграрно-промышленных объединений. Правовое положение аграрно-промышленных предприятий и объединений. – Кишинев: Штиинца, 1974. - С. 102.
78 Чубуков Г.В. Погребной А.А. Крестьянин - фермер, хозяин и собственник (правовые аспекты) // Государство и право. - 1992. - №4. - С. 33-42.
79 Устюкова В.В. Закон РСФСР «О крестьянском (фермерском) хозяйстве». Земельные и имущественные правоотношения в крестьянском хозяйстве. Комментарии разделов 3 и 4 статьей 26 и 27 // Хозяйство и право. –1991. - №11. - С. 28-40.
80 Маркс К. Энгельс Ф. Анти-Дюринг // Соч. – М., 1956. - Т.42. - С. 103.
81 Нурахметова Г.Г. Правовое регулирование сделок в сфере земельных отношений: Автореф. дис. канд. юрид. наук. – Алматы, 2002. – 21 с.
82 Мұстафаев С. Т. Жерді тұрақты пайдаланушылардың жерді қорғау мен оны басқару құқықтарына ие болу негіздері // Заң және заман. – 2006. - №10. 37-40 бб.
83 Гражданское, торговое и семейное право капиталистических стран: Сборник нормативных актов: гражданские и торговые кодексы: Учеб. пособие / Под ред. В.К. Пучинского, М.И. Кулагина. - М.: Изд-во УДН, 1986. – 336 с.
84 Григоренко С. Индивидуальный предприниматель как субъект права общей собственности // Хозяйство и право. - 2000. - №7. – С. 3-14.
85 Устюкова В.В. Закон РСФСР «О крестьянском (фермерском) хозяйстве». Земельные и имущественные правоотношения в крестьянском хозяйстве. Комментарии разделов 3 и 4 статьей 26 и 27 // Хозяйство и право. –1991. - №11. - С. 28-40.
86 Чубуков Г.В. Погребной А.А. Крестьянин - фермер, хозяин и собственник (правовые аспекты) // Государство и право. - 1992. - №6. - С. 33-42.
87 Гражданский кодекс Республики Казахстан (Особенная часть). Комментарий (постатейный): В двух книгах. 1 / Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. – Алматы, 2006. – 712 с.
88 Иконицкая И.А. Краснов Н.И. Павлова Э.И. Самончик О.А. Фомина Л.П. Договоры в сфере земельных отношений в сельском хозяйстве // Государство и право. – 2000. - №7. – С .29-41.
89 Брагинский М.И. Витрянский В.В. Договорное право: общие положения. – М., 1998. - 682 с.
90 Айгаринова Г.Т. Қазақстан Республикасының заңдары бойынша жер төлемдері. Юрист баспасы, Адматы. – 2008.- 163 б.
91 Черноморец А.Е. Право собственности на имущество крестьянского хозяйства // Государство и право. - 1993. - №1. – С. 54-62.
92 Диденко А.Г. Ипотека // Предприниматель и право. - 2002. - № 12. – С. 10-14.
93 Басин Ю.Г. Сулейменов М.К. Гражданское право: учебник для вузов. (Академический курс). - Алматы, 2000. – 704 с.
94 Кудрявцева Т.Ю. О субъектах предпринимательской деятельности в сельском хозяйстве // Государство и право. - 1997. - №5. - С. 51-69.
95 Гражданское право: Учебник / Под ред. Ю.П. Толстого, А.П. Сергеева. – М.: ПРОСПЕКТ, 1997. - 784 с.
96 Гражданский кодекс Республики Казахстан (Особенная часть). Комментарий / Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: Жеті жарғы, 2000.- 800 с.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Магистрлік диссертациялық зерттеу Қазақстан
Республикасының нарықтық ... ... ... кәсіпкерлік
субъектісі ретінде – шаруа ... ... ... ... ... ... ... Зерттеуде Қазақстан Республикасының
аграрлық кәсіпкерлігі ел экономикасының негізгі құрамдас бөлігі ретінде
анықталып, еліміздің ... даму ... өту ... оның ... ... ... аграрлық кәсіпкерліктің ерекшеліктері,
артықшылықтары мен кемшіліктері, объектілері мен ... ... ... ... ... ... ... дамуға өту жағдайындағы шаруа фермер
қожалығының және оның мүшелерінің құқықтық ... ... ... жер ... мен өзге ... ... ... асыру
ерекшелектері мен мәртебесі ... ... ... фермер
қожалығының ерекше құқық субъектісі екендігі ескеріле отырып, оның ... ... ... ... жолдары ұсынылды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанда жүзеге асырылып жатқан
нарықтық реформа бағдарламасында шаруа ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда әлемдік ... ... ... аграрлық салада ең тиімді, әрі кең тараған шаруашылық
жүргізуші нысан ретінде танылып ... Олар ... ... және ... дербестік негізінде ауыл шаруашылық өнімдерін
өндіруші шаруашылық ретінде де ... ... ... ... (фермер) қожалығының ұзақ уақыт
бойы нақты, ортақ шешімін таппай келген оның кәсіпкерлік қызмет ... ... ... және ... ... заңдардың
нормалары мен нақты экономикалық ахуалдарды ескере отырып құқықтық баға
беру. Бұл орайда шаруа (фермер) ... ... ... ... ... ... ... Республикасының заңдарын терең зерттеп, қажет
болған жағдайда тиісті толықтырулар мен ... ... әрі ... ... жүзеге асыру қажет.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың тарапынан
аграрлық кәсіпкерліктің ... оның ... ... ... ... отырғандығы баршаға мәлім. Ел басының жыл сайынғы Қазақстан ... ... бұл ... ... ... да ... 2009 жылғы 6 наурыздағы Қазақстан халқына Жолдауында ... ... ... ... ... келеді, оның дамуы арқасында
біз бір мезгілде еліміз үшін аса маңызды екі ... - ... ... ... және ... ... ... да, біз тауарлы-сүт фирмаларын, құс фабрикаларын, мал бордақылау
кешендерін ұйымдастыру мен дамыту, тамшылап суаруды қолдану ... ... ... ... ұйымдастыру, ауылшаруашылық техникаларын жинау
жөніндегі өндірістерді құру, ет өңдеу өндірісін дамыту, биязы ... ... ... ... ... инфрақұрылымы және оны терең қайта
өңдеу секілді экспортқа бағдарланған өндірістерді ... ... ... ... ... ... қабылдадық» деп
атап көрсетті [1].
Ал 2011 жылдың 28 ... ... ... ... бір ... ... және орта бизнестен құралады. Ауыл
шаруашылығы ... да ... ... деп атап ... ... қатар,
ауылшаруашылық кәсіпкерлігі саласында ұқсасы жоқ жоба мал шаруашылығын
мемлекет ... ... ... 130 ... ... ... ... назарын ерекше аударды [2].
Қазақстан Республикасында атқарылып жатқан ... ... ... дамуға негізделген құқықтық ... ... ... ... ... болды.
Бүгінгі таңда әлемдік тәжірибеде ауылшаруашылық кәсіпкерлігі ... да ең ... әрі кең ... жетекші сала ретінде танылып келеді.
Олар кәсіпкерлік үлгідегі экономикалық белсенділік пен ... ... ... ... өндіруші шаруашылық ретінде
түсіндіріледі.
Қазақстан Республикасындағы ... ... тек қана ... ... кешен саласындағы немесе кәсіпкерлік туралы
заңнамалармен ғана реттеліп қоятын құбылыс емес, ол кешенді, әр ... ... ... ... ... қалыптасқан қоғамдық қатынастардың
бір тобын құрайды. Қазақстан Республикасында ауылшаруашылық кәсіпкерлігі
нормативтік құқықтық ... мен заң ... оң ... ... ... бірі ... оған жер, ... және азаматтық-
құқықтық заңдардың нормаларының ерекшеліктерімен қатар, нақты экономикалық
ахуалдарды ескере отырып, ... баға беру ... Сол ... ... құқықтық табиғатын анықтау арқылы, оның
қызметін реттейтін заңдарды терең ... ... ... ... ... әрі ... ... жолдарын іздестіру керек.
Ауылшаруашылық өнеркәсіп кешенінде туындайтын құқықтық қатынастарды
аграрлық және жер құқығы ... ... ... ... ... ... азаматтық, кәсіпкерлік құқық салалары қарастырылады.
Сондықтан, ауыл ... ... ... - ... ... ... ... ауылшаруашылығы кәсіпкерлігіне мемлекет тарапынан
жаңаша көзқарас орнығуы және ауылшаруашылық тауар өндірушілерге байланысты
мән-жайлардан ... ... ... ... ... сындарлы ғылыми тұжырымдар жасалған.
Еліміз тәуелсіздігіне ие болғаннан кейін дербес ... ... оның ... экономикасына тірек болатын ауылшаруашылық өнімдерін
өндіру мен ұқсату, сондай-ақ ... ... ... ... ... туындайтын қатынастарды реттейтін ... ... ... ... ... ... ... негізделіп
отыр.
1995 жылғы қабылданған Қазақстан ... ... ... ... адам мен ... мемлекетпен танылған келесідей
негізгі әлеуметтік-экономикалық құқықтарды анықталған болатын. Оған ... ... ... ... өз ... кез келген заңды
кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы» [3, 9 б.].
Еліміздегі ауылшаруашылық ... ... ... экономика
жағдайында кәсіпкерлік қызметпен тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... мәселесін де жан-жақты
зерттеу қажеттілігі туындап отыр. ... даму ... ... ... ... ... ... және ұйымдастырушылық-құқықтық
механизмін талдауды талап етеді.
Сол себептен, таңдап алынған диссертациялық зерттеудің тақырыбының
өзектілігі, осы ... ... ... ешқандай күмән
тудырмайды.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Қазақстан ... ... ... ... ... ... біршама еңбектер бар. Ал ұсынылып
отырған бұл жұмыс, шаруа фермер қожалығын аграрлық кәсіпкерлік субъектісі
ретінде ... бұл ... өзге ... ... ... ... Сондықтан, бұл зерттеу ... ... ... нарықтық
экономиканы нығайту жағдайындағы шаруа ... ... ... қызметін жетілдіру жөніндегі ғылыми ізденістер мен зерттеулерге
негізделіп жазылған жұмыс болып табылады.
Бүгінде Қазақстанда аграрлық және жер құқығы ғылымының ... ... және оған ... үлес қосқан ғалым заңгерлердің іргелі
еңбектері мен ... ... атап ... ... Егеменді еліміздің
жер құқығы ғылымының негізін ... оны ... ... ... жолдарын зерттеуде ғалым-заңгерлер Б.Ж. Әбдірайымның, И.В.
Архиповтың, Ә.Е. Бектұргановтың, Ә.Е. ... Н.Б. ... ... Ж.Х. ... А.Х. ... Е.Ш. ... еңбектерін
мақтанышпен айтуға болады. ... ... ... ... мен ... ... ... қамтамасыз етудің теориялық
және тәжірибелік мәселелерін зерттеу К.А. Шайбековтың, И.В. ... ... және Б.А. ... ... ... алып,
зерттелсе, қоршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдаланудың концептуалды
құқықтық негізі С.Б. Байсаловтың, Д.Л. Байдельдиновтың, Н.С. ... ... ... ... ... ... дамуы
жағдайындағы аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... Г.Г. ... Б.Р. Әлімжановтың, Б.Б.
Бегалиевтың, А.Д. Дюсюпованың ауыл ... ... ... ... ... және жер нарығы аясындағы ... ... ... құқық ғылымның дамуына үлкен үлес қосқан ТМД елдерінің ғалым
заңгерлерінің зерттеулері ерекше қызығушылық тудырады. Олар: Г.Е. Быстров,
И.А. ... М.И. ... Н.И. ... В.В. ... Б.А. ... ... М.Б. ... және т.б.
Сонымен қатар, кәсіпкерлік қызметтің теориялық негізі мен еркіндігін
құқық теориясы, конституциялық құқықтық, ... ... ... ... ... ... мәселелерді зерттеуші заңгер-ғалымдар: ... С.С. ... Г.В. ... М.Т. ... Ю.Г. ... Диденко, С.З. Зиманов, Г.С. Сапарғалиев, С.С. Сартаев, ... З.Ж. ... Т.Е. ... пен С.П. Мороз, сонымен қатар,
ресейлік ғалымдар Г.А. Гаджиевтің, В.И. Крусстың, И.Н. Плотникованың, Г.Б.
Мирзаевтың және т.б. ... де ... ... ... ... ... қалыптасып, дамуына үлкен
үлес қосқан ғалым заңгерлер Л.Қ. Еркінбаеваның «Аграрные ... ... ... атты ... ... [4, 41], Е.Ш. ... ... ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз
ету мәселелері» атты докторлық диссертациясы [5], және Б.А. ... ... ... ... ... реттеу мәселелері» атты
кандидаттық диссертациясы [6, 26 б.], А.К. Джангабулованың «Қазақстан
Республикасында ... ... ... ... атты
кандидаттық диссертациясы [7, 26 б.] ғылыми зерттеуіміздің ... ... ... ... ... ... объектісі – шаруа фермер
қожалығының аграрлық ... ... ... ... ... ... ... пәні. Қазақстан Республикасындағы шаруа ... ... ... ... құқықтық қамтамасыз етудің мемлекеттік-
құқықтық тетігі.
Диссертациялық зерттеу ... ... - ... қатынас жағдайында
аграрлық кәсіпкерлік субъектісі ретінде шаруа фермер қожалығының құқықтық
табиғатын қарастыру және осы саладағы ... ... ... ... ... ... және ... ұсыныстар енгізу.
Диссертациялық зерттеу жұмысының міндеттері:
1. Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерілк
туралы заңнаманың қалыптасу және даму ... ... ... бір ... ... ... Республикасындағы аграрлық
кәсіпкерліктің түсінігін және құқық ... ... ... ... ... ... объектілері мен субъектілерін
құқықтық тұрғыдан қарастыра ... ... ... ... кәсіпкерлер ретінде - шаруа (фермер)
қожалығының және оның ... ... ... ... ... қожалығының жер учаскесі мен өзге
мүліктерге заттық құқықтары және оларды ... ... мен ... ... Қазақстан Республикасында шаруа ... ... ... қызметін құқықтық
реттеуді жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау.
Диссертациялық зерттеудің әдістемелік және теориялық ... ... ... ... ... орта мен
экономиканың арақатынасы туралы қазіргі кездегі ілімдері, аграрлық ... ... ... ... ережелер болып табылады.
Диссертация нәтижелеріне қол жеткізу үшін ғылыми-танымдық сипаттағы
салыстырмалы-құқықтық, қисындық, тарихи, жүйелік және ... да ... ... жағын қалыптастыру барысында автор жалпы мемлекет
және құқық теориясы, ... ... жер ... ... ... ... ғылымдары саласын зерттеген отандық және шетелдік белгілі
заңгер-ғалымдардың ... ... ... ... ... ... аралас түрде талдануға
жататын жер мәселелерін зерттеген басқа сала өкілдері – экономистердің де
еңбектері қолданылған.
Зерттеудің ... ... ... ... жаңалығы монографиялық
деңгейде, Қазақстан Республикасының нарықтық жағдайында шаруа ... ... ... қызметін жүргізудің құқықтық мәселелеріне
арналған кешенді зерттеулердің бірі болып табылатындығына негізделеді.
Диссертациялық зерттеудің ... ... ... Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерілік туралы
заңнаманың қалыптасу және даму тарихын зерделей ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерліктің түсінігін
және құқық жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің объектілері
мен субъектілерін құқықтық тұрғыдан қарастыра ... ... ... ... ... ... - ... (фермер) қожалығының және
оның мүшелерінің құқықтық жағдайын қарастырылды;
• Шаруа (фермер) қожалығының жер учаскесі мен өзге ... ... және ... ... ... тәртібі мен
ерекшеліктерін зерделенді;
• Қазақстан Республикасында шаруа (фермер) қожалығының аграрлық
кәсіпкерлік ... ... ... ... ... жасалды.
Қорғауға ұсынылып отырған тұжырымдар:
1. Қазақстанның табиғат пайдалану туралы заңнамаларын кезеңдерге
бөліп ... ... ... ... жылдар аралығы. Бұл кезеңде табиғат ресурстарын
пайдалану туралы құқықтық нормалар экономикалық мүдделердің экологиялықтан
басым ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қалыптасу кезеңіндегі әлеуметтік және экономикалық
дамуының жоспарында және одан ... де ... ... ... ... болғанымен, жеткілікті деңгейде дамыған жоқ.
2 кезең: 1960-1990 жылдар аралығы. Бұл кезең табиғат пайдалану туралы
заңнамалардың өркендеуімен ... ол ... ... одақтас
республикалардың Жоғарғы Кеңестері қабылдаған – табиғатты қорғау туралы
заңнамаларынан басталады.
3 кезең: 1991 жылдан ... осы ... ... ... Бұл ... пайдалану туралы заңдардың Қазақстан Республикасының тәуелсіздік
алуымен байланысты даму кезеңі.
2. ... ... ... ... ... Республикасы
егемендігін алған кезден бастап айтарлықтай ... ... ... нарық жағдайында саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайдың,
табиғат пайдалану ... ... ... ... ... ... Табиғат пайдалану құқығы бірнеше мағынада қарастырылады: құқықтық
институт ретінде, құқықтық қатынас ретінде және ... ... ... ... ... пайдалану қатынастарын реттейтін нормалар
жиынтығы кешенді табиғат пайдалану құқықтық институтын ... ... ... ... жер қойнауын, суды және өзге табиғи объектілерді
пайдалану бойынша туындайтын қатынастардың тараптарына тиесілі құқықтар ... ... ... ... Ал ... ... құзіреті
ретінде табиғат пайдаланушыға тиесілі табиғи объектіні ... ... ... ... ... байланысты субъективтік құқық болып табылады.
4. Табиғат пайдалану құқығы туралы заңдардың ... ... ... ... ... жер ... жер ... жануарлар
дүниесін пайдалану туралы, орман, су ресурстарын пайдалану ... ... Сол ... ... пайдалану құқығы кешенді ... ... ... ... ... ... бір түрі ... табиғат пайдалану құқық қатынастары ... ... ... ... ... және ... үшін табиғи ресурстарды
иелену мен пайдалану мен байланысты құқықтық қатынастар болып табылады.
Аталған қатынастардың объектісі ...... пен ... ... ... ... ... бір бөлігі ретінде танылатын табиғи
кешен, яғни, рекреациялық аймақ танылады. Рекреациялық аймақ ... ... ... ... ... және ... ... қоршаған табиғи
ортаның мәдениеттендірілген, яғни, адам қолымен жасалған учаскелері.
Рекреациялық ... ... ... субъектілері алғашқы және
кейінгі болып ... ... ... ... ... ... алған
немесе өзге де табиғат пайдаланушыдан сол құқығынан ... ... ... ... ... ... ... үйлері және т.с.с. жатады, ал,
екіншілеріне – бастапқы табиғат пайдаланушылардан, яғни, турбаза, ... ... ... ... пайдаланушы өзге де Қазақстан
Республикасының азаматтары мен табиғат ... ... ие ... танылады.
Рекреациялық табиғат пайдалану құқығы объективтік және субъективтік
мағынада ... ... ... ... ... құқығы
дегеніміз – демалыс және туризм үшін табиғи ресурстарды пайдалануға беру,
алып қою ... ... ... ... ... ... рекреациялық табиғат пайдалану құқығы дегеніміз –
экологиялық заңдармен анықталған нақты бір табиғат пайдаланушының демалыс
және туризм үшін ... ... ... және ... ... ... ... және тәжірибелік маңыздылығы:
Жұмыс бойынша берілген қорытындылар, ұсыныстар мен нұсқаулар
теориялық ... да ... ... да ... орын алып отыр ... сәйкес саласында құқық шығармашылық қызметінің негізгі бағыттарын
анықтауға, ... ... және ... органдарының, кәсіпорындар мен
ұйымдардың әкімшіліктерінің ... ... үшін ... ... ... ауыл ... ... кешенді түрде құқықтық
реттеуде қолданылатын аграрлық құқық, жер құқығы, су құқығы, азаматтық
құқық, ... ... ... ... ... әдістемелік негіз болады.
Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы кәсіпкерлігін құқықтық реттейтін заңдарды
шығаруға және өзге де ... ... ... және ... арқау болады.
Жоғары оқу орындарының заң факультеттерінде және арнаулы заң ... ... ... ... құқық», «Еңбек құқығы», «Жер
құқығы» және басқа да курстарды өту (зерделеу) ... ... және ... ... ... тиісті оқу бағдарламасын даярлауға септігін
тигізеді.
Заң шығару процесінде ауылшаруашылық кәсіпкерлігі жүйесінің нормативтік-
құқықтық базасын жаңалап құрастырып, жетілдіруге ... ... ... ... ... ... заман қажеттілігінен ғылым
шеңберіне еңгізілген ... ... ... жұмысы еліміздегі
ауылшаруашылық кәсіпкерлігін дамыту және жетілдіру туралы ... Оның ... бұл ... ... ... заң ... ... ғылыми ізденістер болмаған және қазақ тілінде түбегейлі
қарастырылмаған. Яғни, ғылыми ... ... осы ... ... жазылатын ғылыми жұмыстарға әдістемелік негіз ... ... ... ... ... ... ... реттеу» атты және ... ... ... құқықтық реттеу» бойынша оқу бағдарламаларын, ... ... ... ... ... жоғарғы және орта арнаулы заң
оқу орындарының студенттерін, факультет тыңдаушыларын және ... ... ... ... оқытуда қолдануға болады.
Зерттеу жұмысының қайнар көздері. Автор зерттеу жүргізу ... ... ... ... жер ... ... азаматтық заңдар, кәсіпкерлік, еңбек, отбасы қатынастары аясындағы заң
актілері, сонымен қатар, ... ... ... Республикасы
Үкіметінің қаулылары мен ... ... ... елдерінің
нормативтік-құқықтық актілер қолданылды.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Диссертация жұмысындағы негізгі
теориялық, әдістемелік және ... ... ... және
ұсыныстар табиғатты пайдалану және ... ... ... ... ... өткізілген конференцияда баяндалып, баспасөз беттерінде
жарық көрді.
Диссертацияның көлемі мен құрылымы. ... ... үш ... және ... ... тізімінен тұрады.
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АГРАРЛЫҚ КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ЖАЛПЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ
СИПАТТАМАСЫ
1.1. ... ... ... ... ... қалыптасу және дамуы: тарихи-құқықтық аспект
Бүгiнгi таңда кәсiпкерлiк ... ауыл ... ... ... ... аграрлық секторында жеке кәсiпкерлiктi жүзеге асырушы
шаруа (фермер) қожалықтарының пайда болуына әсер ... ... ... құқықтық табиғаты мен маңызын жан-жақты
тереңiрек ашу үшiн оның пайда болу және даму ... ... ... ... ... ... алғаннан кейiн шаруа (фермер)
қожалығының құқықтық жағдайы мен қызметiнiң ... ... ... ... құжат 1990 жылы ... ... ... ... ... ... Заңы болғанымен, оның пайда болу
тарихы революцияға дейiнгi Қазақстанның Ресейге ... ... ... едi. ... сол кездерi Қазақстан ... ... ... ... империясының заңдарына сәйкес жүзеге асырылып
отырды. Ал, ... ... ... жерiндегi жер қатынастарының
ахуалына А. Еренов өз еңбегiнде толық мағлұматтар ... (8, ... сол ... қазақ халқы көшпендi өмiр салтын кешкендiгi мен
негiзгi ... ... ... ... мал шаруашылығы болғандығы
баяндала келе, кең мағынада жер өнiмдерiне үй жануарларының жатқызылғандығы
және ... ... жеке ... ... ... ... да сол ... екенi айтылған. Алғашқыда рулар мен тайпалар мүшелерiнiң ұжымдық
меншiгiнде болған көшпендiлердiң малдары бiртiндеп жеке адамдардың иелiгiне
өтiп ... ... ... бола ... ... жеке ... ... болуы қоғамда феодалдық қатынасты
дамыта қоймады. Жеке меншiкке өткен мал мүлiктi жыл ... ... ... отырып бағу үшiн көшпендiлерге, яғни қазақтарға ... ... беру ... ... ... ... бiр ... пайда
болуы мен дамуы оның екiншi бiр объектiге пайда болуы мен дамуына әсер еттi
(8, 15б.(. Қазақстанда көшпендiлер ... ... ... меншiктiң
тоқтатылып жеке меншiктiң пайда болуы малға жеке меншiктiң пайда болуымен
байланысты болды.
Қазақстан аумағында жерге жеке ... ... ... ... мен ... ... ... қатты байқала бастады.
Қалалардың өсуi, сондай-ақ қолөнершiлер мен егiншiлердiң және
малшылардың ... ... ... ... феодализмнiң Қазақстан
шаруашылығының барлық салаларында дамуына әсер еттi.
Сол кезеңдерде жер қатынастары жүйесiнде жерге иелiк етудiң үш ... 1) ... ... ... ... жер ... 2) қызмет атқару
негiзiнде пайда болған жер иелiгi; 3) рухани мақсаттар үшiн жер иелену.
Жерге толық ... ... тек ... мен ... ие ... тиесiлi барлық жерлерге билiк етiп отырды. Ал, қарапайым
көшпендiлер жайылымдарды жер ... ... ... көрсеткен
жерлерде ғана пайдалана алды. Осылайша шаруалардың жерлердi шаруашылық
мақсатқа пайдалану құқығы феодалдардың ... ... ... ... ... екiншi жартысында Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ
халқының тарихындағы маңызды ... бiрi ... және екi ел ... ... жеке ... ... ... әсер еттi.
1861 жылғы шаруалар реформасы мен басқа да буржуазиялық реформалар
Ресей мен Қазақстанда жаңа ... ... ... ... жылы 19 ... крепостнойлық құқық пен дворяндық-феодалдық
құрылымды жойып, шаруалардың мүлiктiк құқықтықтарын анықтайтын 17 ... қол ... (9, ... ерiктi азаматтар мәртебесiн алып құқық субъектiсi деп танылды
және ... ... мен ... ... ... (10, 74б.(. ... қабылданған заңдарға сәйкес барлық шаруалар
ауылдық немесе болыстық қоғамға тiркелуi қажет болды (11, 36 б.(.
Қызметтерi «Шаруалар туралы» жалпы ережелер негiзiнде жүзеге ... ... ... ауыл тұрғындарының «Шаруалар қоғамына тiркелу
туралы» заңына сәйкес шаруалар тобына бiрiгуi ұзақ ... ... ... ... (12, 7-8б.(. Тiркеудiң арқасында шаруалар арасында тығыз
қарым- қатынас ... ... ... етушi қауым болды.
Бiрақ, ауылда экономикалық қатынастың дамуын тежеген, ... ... ... ... жол ... ... жер беру нәтижесiнде
жер учаскелерiнiң бiр шаруадан екiншi шаруаның пайдалануына үздiксiз ... ... ... ... ... ... мен қорғауға деген
ынталарын төмендеткен шаруалар қауымының терiс, жағымсыз тұстарын да ... ... ... 19 ақпандағы өзгерiстер помещиктер билiгiнiң тамырына балта
шапқанымен ... жеке ... ... ... ... ... ... революцияға дейiн өздерi пайдаланған азғана жер
бөлiнiстерiн жеке меншiктерiне сатып ала алмады. ... ... ... ие болу үшiн ерiктi шаруа ақшалай алым төлеуге немесе жылдық тегiн
еңбек түрiндегi мiндетiн өтеуге тиiс ... ... ... мен төлемдерiне жерден тапқан таза табыстарының 90%-ы ... (10, ... ... ... ... саясаты қауымдық шаруалар жер- иелiгiн
қолдаса, кейiнiрек шаруалар жер ... ... мен ... ... жеке ... ... ... басталды (13, 41б.(.
Жер реформасы 1906 жылы қараша айында П.А. Столыпиннiң бастамасымен
қабылданған ... ... және ... 1910 жылы 14 ... ... ... қабылданған «Шаруаларға қауым жерлерiндегi учаскелердi
бекiту мен иелену құқықтары туралы» заң ... ... ... ... Ал 1911 жылдың 29 мамырында осы заңдардың орындалу ... ... ... ... ... Заңы ... Бұл заңға сәйкес
жергеорналастыру процессiн жүзеге асыру үшiн ауыл адамдарына алдынала жер
бекiту тәртiбi талап ... ... ... ... ... ... Жерге
орналастыру комиссиясы басым құқықтарға ие болды және басты ... ... ... жер ... мен аз үйлi ... ... қоғамдық өмiрi өзгердi және ол шаруалар жер иелiгiнiң бiрнеше
нысандарының пайда болуымен байланысты едi. Жер ... ... ... ... 2) ... (учаскелiк) иелiк; 3) бөлiп ... ... ... бау-бақшасы, қора-қопсысы бар оңашаланған (хуторлық) жер
учаскесiне иелiк болып үшке бөлiндi.
Сонымен қатар жеке ... ... жер ... сату мен ... ... ... сату тек жермен айналысушы шаруалар ... ... қою ... жер ... ғана ... асырылды (9, 17 б.(.
Столыпин реформасы ауылда мал өнiмдiлiгi мен егiннiң жоғарылылығына,
содай-ақ жердiң құнарлылығы мен өнiмдiлiгiне тiкелей ... ... ... ... болуына құқықтық, әлеуметтiк және экономикалық
алғышарттар жасады (10, 78б.(. Бiрақ, 1906 жылы 9 ... ... ... ... ұзаққа бармады және көптеген шектеулерге жол
берiлдi. Атап айтсақ: үлестiрiлген ... ... ... ... беруге
тиым салынды, Шаруалар банкiсiнен өзге банкiлерге кепiлге қоюға, нақты
ақшаға сатуға тиым ... және ... ... ... тек ... ғана мұраға қадыруға рұқсат етiлдi (14, 46 б.(.
Дегенмен, А.В. Чаяновтың еңбегiндегi мәлiметтер бойынша 1916 ... ... ... 59%-ы ... ... ... жартысынан
көбi шаруалардың жалдауында болды (15, 27б.(. Астық өндiру ... ... ... помещиктерден басым түскенiн де статистикалық
мәлiметтерден аңғаруға болады.
В.С. Немчиновтың есебi бойынша бiрiншi дүниежүзiлiк соғыс ... ... ... ... 88%-н ... ал помещиктер астықтың тек
21,6%-н ғана өндiрген (9, 34б.(. Сондай-ақ, шаруа қожалықтарының үлесi мал
шаруашылығы мен картофель өндiрiсiнде де ... ... ... Егер ... мен мал ... жалпы өнiмiнiң 92,6%-н шаруалар өндiрсе,
помещиктер тек 7,4%-н ғана ... (16, ... ... ... астық өнiмдiлiгiн арттыруды айтарлықтай көп
жылдамдата қоймады және ... ... ... үш негiзгi
себептермен түсiндiруге болады: 1. Реформаторлардың ауылдың екпiнiн дұрыс
бағаламауы мен ... ... ... және ... мәселелердi
ұжыммен шешуi; 2. Реформа жүргiзудегi уақыт тапшылығы (5 жылдан кейiн, яғни
1911 жылы 1 қыркүйекте Столыпиннiң ... ... ... ... ... ... 3. ... қаржылай қолдау үшiн мемлекеттiң ақша-
қаражатының болмауы (9, 80-81б.(. Бiздiң ... бол ... ... де ... ... саласында бiршама орын алуда.
1917 жылғы Қазан революциясынан кейiн елiмiзде Кеңес ... ... ... ... мен ... ... коллективтендiрiлген шаруа
қожалықтарына басымдық берiлдi. Коллективтендiрiлген шаруа қожалықтары
аясында ... ... ... ... ... ... ... тақырыбының мазмұнына сәйкес бiз жекелеген
азаматтардың шаруа қожалықтары мен ... ... ... ... ... аударамыз.
Ұлы қазан революциясынан кейiн пайда ... ... ... ... ... қоғам құру жолында жеке меншiкке, әсiресе жерге жеке
меншiкке тиым салумен бастады.
1920 жылы 6 ... ... ... ... ... (17, 28б.( ... және сайлау жүйесiнiң қағидаларын
жариалады. Онда билiк органдарының бiрде-бiреуiнде ... ... ... қатар пайда табу мақсатында жалдамалы жұмыс
атқарушылар мен ... тыс ... ... сайлауға қатыса
алмайтындығы және сайлана алмайтындығы көрсетiлген. Сол жылдары ... ... ... шаруашылық құру мақсатында жерге жеке ... ... ... асырылды және еңбек етудiң республика азаматтарының
барлығына мiндеттiлiгi танылды (17, 29б.(.
Елiмiзде социализм ... ... ... ... мен жұмыс күшiне
толық мемлекеттiк монополия орнатуға және қоғамымыздың шаруашылық өмiрiн
әкiмшiлдiк әдiспен басқаруға үлкен ұмтылыс ... жеке ... ... ... шаруашылығын жүргiзуге рұқсат
етiлгенiмен, оларға әртүрлi қысымдар жасалып отырды.
1922 жылы Ресейде «Жер кодексi» мен «Қырғыз Республикасында ... ... ... ... ... (1922 жылғы 16 ... ... ... ... ... ... (13, 119б.(
қабылдануымен жердi ұлт меншiгiне ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, бұл Жер заңдарында жерде ... ... мен жер ... жалдау меселелерiн реттейтiн бөлiмдер де
енгiзiлдi.
Жер ... жер ... ... ... ... ... Атап
айтсақ, Жер кодексiнiң 1 бөлiмi «Еңбекпен жер пайдалану туралы» деп аталса,
1 бөлiмнiң 1 тарауы «Еңбекпен пайдаланатын ... ... ... ... ... еңбекпен пайдалану идеясы кодекстiң «Жердi еңбекпен жалдау»
деп аталатын 2 бөлiмiне де ... ... ... жалдамалы еңбек тек
көмек беру сипатында ... Жер ... 39 ... егер еңбек-егiншiлiгi
шаруашылықтары өздерiнiң еңбек күшiмен немесе ... ... ... дер ... ... ... жалдамалы еңбекке жол
берiледi делiнген. Ал осы кодекстiң 40 бабына сәйкес ... ... ... ... өз еңбек құрылымын үздiксiз сақтаған жағдайда, яғни
шаруашылық жұмысына жалдамалы ... ... ... барлық
еңбекке қабiлеттi мүшелерi бiрге қатысқан жағдайда ғана жол ... ... аса ... ... ... ... ... еңбекпен жалдау
(жерпайдалану құқығын уақытша бере тұру) тәртiбi болып отыр. Әлсiз
шаруашылықтарға жерiнiң ... ... оның бiр ... ақылы түрде бiр
егiс кезеңiнен аспайтын ... ал егер егiс ... ... ... ... аспайтын мерзiмге жалға беруге ... ... Жер ... ... ... ... ... ақшамен, өнiммен және төлемнiң
өзге де түрлерiмен жүзеге асырылды.
Сондай-ақ, жердi тек еңбекпен ... ғана жол ... және ... ... ... де өзiне тиесiлi жерiне қоса өз ... ... ... ... ... ... ... берiлмедi.
Мемлекет ұлттық меншiкке айналдырылған барлық жерлердiң меншiк иесi
бола отырып, жердi ... ... және оған ... ету ... жер
қауымдастығына бердi (жерге билiк ету құқығы өте шектеулi нысанда болды).
Жер қауымдастығы жер пайдалану және шаруашылық ... ... ... ауылшаруашылық ұйымы ретiнде танылды (8, 39б.(.
Жер пайдалану құқығын қауыммен белгiленген жер пайдалану тәртiбiне
сәйкес қаум құрамында, ... ... ... ... ... асыруға, яғни қандай да бiр қоғамға кiрместен шаруа ... ... ... ... жер ... ... жер ... жер пайдалану жүйесiн анықтау және ... ... ... ... ... ... ... қауымдағы
жерлердi тиiмдi пайдалануды тиiстi дәрежеде бақылап та отырды.
Заң еңбекпен ... ... ... ... ... отырды
және шаруа қожалықтарын жерпайдалану құқығынан айыру тек жер ... ... ... Жер ... ... ... ... тоқтатылуына негiз болатын мынадай екi жағдай қарастырылды: 1)
жердi орынсыз себептермен шаруашылық мақсаттарға пайдаланбай бос ... ... ... бұза ... ... беру (18, ... ... еңбекпен жерпайдаланушы қауымдарға, яғни ұжымдық
шаруашылықтарға бiрiгуi жеке меншiкке негiзделген жеке ... ... ... ... ... ... ... колхоздарға
(ұжымдық шаруашылықтарға) басымдықтар берiп, олардың үлкен қарқынмен
дамуына әсер еттi.
1928 жылы Қазақстанда ... ... 2% ғана ... ... 1 ... ... саны 50,5%, ал 1931 жылдың қазан айында
жобамен 60% өстi. Орал мен Петропавл ... ... ... 70% ... 1931 жылдың күз ... ... ... республикамызда 78 аудан
тiркелдi(19, 4б.(.
1937 жылы республиканың барлық ... ... 97,5% мен ... 99,8% колхоздарға бiрiктiрiлдi.
1937 жылдың аяғына қарай республика колхоздары мемлекеттен тұрақты
тегiн пайдалануға 65953 мың ... ... ... ... Сол
кездерi бүкiл кеңестер одағы бойынша әр ... 20 ... ... ... Қазақстанда әр-бiр колхоздың үлесiне 120 гектар жерден берiлдi. ... ... мал ... ... мен астық өнiмдiлiгiн
арттыруда үлкен мүмкiндiктерге ие болғанын көрсетедi (20, 135б.(.
Бiрақ, ауыл ... ... ... ... ... ... шаруа қожалықтарының азайып, шеттетiлуiне әсер еттi
және оларға да белгiленген баға мен ... ... ... ... ... ... жеке секторына тек формальды түрде ғана жол
берiлдi.
1937 жылы 26 ... ... Х ... төтенше съезiнiң
қаулысымен бекiтiлген Қазақ ССР Конституцияның 9 бабында ... ... ... ... ... ... ... социалистiк
нысанымен қатар, заңмен шаруашылықты өзгенiң еңбек күшiн пайдаланбай, ... ... ... ... ... жекелеген шаруалар мен
қолөнершiлердiң ұсақ жеке шаруашылығына жол берiледi» делiнген (21, ... ... жеке ... ... үй ... да болды.
1938 жылы 21 тамызда қабылданған ССРО-ның «Жекелеген ... ... ... ... ... ... жекелеген шаруа
қожалықтарында аттар өз шаруашылығында ... ... ... ... ... тыс, алыпсатарлықпен күнелту мақсатында
пайдаланылады деген оймен оларға ... ... ... ... қатар,
аттың саны бiреуден асатын болса, бiр бастан асатын әрбiр ... ... ... шамамен 1,7 есеге өсiп отырды (22(. Жеке шаруашылықтардың
мемлекет ... ... ... тап ... 1940 жылы 4 ... ... «Мiндеттi еңбекақылық сақтандыру туралы» Заңынан да
байқауға болады. Бұл заңға сәйкес еңбекақы мiндеттi түрде ... ... ... ... ... ... ... мөлшерi 2 есе жоғары, ал ... ... ... 1,25 есе төмен болып белгiлендi (23(. Ал, ... 8 ... ... ... ... ... Заңымен жекелеген
шаруа қожалықтарынан алынатын ауылшаруашылық салығы заңмен белгiленген
салық мөлшерiнен 100% жоғары ... ... (24(. ... халық
шаруашылығында жеке меншiкке (секторға) тиым ... ... ... ... ... салу және т.б.) ... ... Атап айтсақ, алып-сатарлық пен қоғамдық еңбектен ... ... тиым ... ... қалыптасқан жағдай жеке шаруашылықпен
айналысушы кәсiпкерлердi өз кәсiптерiмен жасырын, заңсыз түрде ... ... жылы ... ... ... қызметi туралы» (26, 3б.(, ал 1988 жылы
«ССРО-дағы кооперация туралы» (27( Заңдары қабылданды. Бұл заңдар көлеңкелi
экономиканы құқықтық реттеудiң жаңа ... ... ... Осы
заңдар қабылданғанға дейiн «мемлекеттiк емес экономика» ұғымы сол уақыттағы
шаруашылық өмiрдiң терiс жақтарымен, атап айтсақ заңсыз, көлеңкелi немесе
ресми емес ... ... ... Ал, ... ... ... ... емес экономиканың ресми нысаны – жеке
өндiрiстер мен кооперациялар пайда ... ... ... көңiл бөлiне
бастады. Бiрақ, бұл заңдармен жеке кәсiпкерлiк қызмет ресмилендiрiлген жоқ,
тек осы бағыттағы алғашқы қадамдар ғана ... (28, 12б.(. Жеке ... жеке ... қызметтен ерекшелiгi жалдамалы еңбек еңбек
күшiн пайдалануға тиым салынуында болды.
Жеке ... ... осы ... ... тек рұқсат берiлген
түрлерiнде ғана ... жол ... Жеке ... ... ... ... 1) бұл қызметтiң қоғамдық пайдалылығы; 2) қызмет
өндiрiс және қызмет көрсету ... ... 3) жеке ... ... ... еңбек арқылы ғана жүзеге асырылды және оған бiрге тұратын туыстары мен
16 жасқа ... ... ... балалары қатыса алды; 4) қызмет көрсету ақылы
түрде болды; 5) бұл қызметте жалдамалы еңбекке тиым салынды; 6) жеке ... ... ... болды. Сол кездегi Кеңес билiгi дәуiрiнде шаруашылық
қызметтiң - «заңмен тиым салынбағанның барлығын ... ... ... ... Сондай-ақ, жеке еңбек қызметiмен қоғамдық-пайдалы
еңбек атқаратын азаматтар - негiзгi жұмыс уақытынан бос ... ... үшiн ... өндiрiске қатыспайтын азаматтар, үй шаруасымен
айналысушылар мен бала тәрбиелеушiлер және студенттер айналыса алды (28,
12б.(.
Шаруалар қожалықтары сипатындағы жеке ... ... ... ... ... ... шеше ... қоғамда нарықтық
қатынасты дамыту қажеттiгiн ... ... ... ... жеке ... қызметi белгiлi бiр деңгейде жеке кәсiпкерлiктi
дамытуға негiз болды. Бiздiң ойымызша сол кездегi шаруа қожалығындағы жеке
еңбек қызметi көп жағдайда ... ... ... тап ... жеке
кәсiпкерлiктiң алғашқы ресми түрi ... ... Жеке ... ары ... ... ... ... өзгерту арқылы жүзеге асырылды.
Қазақстанда жеке кәсiпкерлiк кеңестiк және республикалық деңгейдегi
кәсiпкерлiк қызмет туралы және ... ... ... ... дами бастады. 1991 жылы мемлекеттiк меншiкпен қатар
кәсiпкерлiк құрылымдардың үлкен қарқынмен ... ... ... ... меншiгi мен мемлекеттiк емес заңды тұлғалардың ұжымдық меншiгi
танылды.
Елiмiзде алғашқы рет ... ... ... ... ... ... қызметтiң еркiндiгi және кәсiпкерлiктi дамыту туралы» Заңында
көрiнiс тапты (29(. Онда, Қазақстандағы ... ... ... және ... ... айналыса алатындығы, өз iсiн қалай
ұйымдастыру керек екендiгi, кәсiпкерлердiң құқықтары мен ... ... ... ... үшiн қандай жауапкершiлiкке
тартылатындығы, сонымен қатар олардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... екендiгi анықталды. Бұл заң
республикамызда ... ... ... ... ... ... ... заңдардың iшiнде аса
маңыздыларының бiрi осы қызметтiң еркiндiгiн бекiтушi, оны дамытуды ... мен ... ... ... ... Республикасының «Жеке
кәсiпкерлiктi қорғау мен қолдау туралы» Заңы болды (30(. Бұл ... ... ... ... ... ... бекiтiп
бердi. Атап айтсақ( жеке кәсiпкерлердiң меншiгiне қол сұғылмайтындығы мен
заңмен қорғалатындығы( шаруашылық жүргiзушi ... ... ... тек сот ... ... жүзеге асырыладығы( заңда көрсетiлгеннен өзге
реттерде кәсiпкерлердiң қызметiн шектеуге жол берiлмейдiгi ... ... ... ... бiр дәрежеде ... ... мен ... оң ... ... ... толық қалыптасып, кемелденуiне аса қатты әсер
еткен жекешелендiру процессi ... ... ... ... мүлкiн жекешелендiру арқылы қоғамның ... ... ... ... ... ... жүргiзушi субъектiлердiң
кәсiпкерлiк қызметiн дамытуда маңызды роль атқаратын «жеке ... ... ... ... ... 1995 ... 23
желтоқсанында қабылданған ... ... ... туралы» заң күшi бар Жарлығының негiзiнде жүзеге асырылды.
Бұл жарлықпен ... ... мен ... ... оны ... ... мен талаптары анықталды.
Кәсiпкерлердiң мүлiктiк қатынасын реттеуде, қәсiпкерлiк қызметтiң
негiзiн қалауда үлкен ... ие ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Меншiк ... ... ... бұл ... ... ... Республикасының Азаматтық
кодексiне (жалпы бөлiм) енгiзiлiп, әрi қарай дамытылды.
Мемлекетiмiзде мемлекеттiк меншiкпен қатар жеке ... те тең ... жеке ... ... ... барлық жеке тұлғалар мен мемлекеттiк
емес заңды тұлғалар танылды.
Елiмiзде кәсiпкерлiк қызметтiң дамуына үлкен ықпалын ... ... ... ССР-де шаруашылық қызметтiң еркiндiгi және кәсiпкерлiктi
дамыту ... ... ... ... ... ... ... айналыса алатындығы көрсетiлгенiмен, олардың ұйымдық-
құқықтық нысандары қарастырылмады. 1990 жылдың 21-шi мамырында қабылданған
Қазақстан ... ... ... ... Заңына сәйкес шаруа
қожалығы шаруашылық қызметтiң ... ... ... ... ... ... ... туралы алғашқы ұғымдар ... ... ... ... ... «Жер туралы» заңдарында айтылып
кеткен едi. Онда ... ... ... өндiрiсiнiң жаңа ұйымдық-
құқықтық нысаны ретiнде танылып, жердi жалға беру негiздерiмен қатар, жердi
өмiрлiк мұрагерлiкпен иелену мәселесi қарастырылған болатын.
Одақтың ... ... заң ... шаруа қожалығының
құқықтық жағдайын жан-жақты анықтауға мүмкiндiктер бердi.
Республикамызда шаруа қожалығының ауылшаруашылық өндiрiсiн ... ... ... жерге меншiк құқығына және жалдамалы жұмыс
күшiн пайдалануына байланысты мәселелерiн ... ... ... ... ... ... ... қабылдануына негiз болды. Бұл
заңмен шаруа қожалығының құрылуы мен тоқтатылуы, оның ... ... мен ... ... ... ... айқындалды.
Сонымен қатар, бұл заңда шаруа қожалығының қызметiн ... ... үшiн ... ... мен ... ... өмiр бойы жер ... құқығы
бекiтiлдi.
Мұрагерлiкпен өмiр бойы жер иелену институтын енгiзудiң басты себебi,
жердiң тек мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... 16-шы ... қабылданған Қазақстан Республикасының
«Жер туралы» кодексi азаматтарға жер беру мәселесiн одан әрi ... бұл ... ... ... 5 жыл ... ... азаматтарға
өмiрбойы мұрагерлiк тәртiбiмен жер иелену құқығын берудi және ... ... ... ... ... ... жердi
иелену мен пайдалануға беру тәртiбi мен осы құқықтарды тоқтату негiзiн
белгiледi.
Қазақстанда «Жер ... ... ... ... мен кодификациялауда жер заңдарының дамуының айтулы кезеңi болды.
Қазақстан Республикасының «Ауылды, селоны, агроөндiрiстiк кешендi
басым дамыту ... ... 8 ... ... ... түрiне қарамастан,
барлық агроөндiрiстiк кешенiндегi тауар өндiрушiлерге бiрдей экономикалық,
құқықтық және әлеуметтiк ... ... ... ... ереже Қазақстан Республикасы «Жер реформасы туралы» заңында одан
әрi жетiлдiрiлiп, шаруа қожалығының ... ... ... ... ... қалыптасуына ықпал еттi.
Шаруа қожалығының жұмысын ұйымдастыру және одан әрi дамыту мақсатымен
1990-шы жылдың 3-шi желтоқсанында Қазақ ССР-i ... ... ... ... (фермер) қожалықтарын қолдау және дамыту туралы»
бағдарламасы өмiрге келдi. Бұл бағдарламада шаруа ... жер ... ... ... ... ... және өндiрiстiк
тұрғыдан жағдай жасау мәселелерi қарастырылған (31, 127-141б.(.
1991 жылы маусым айында ... ... ... ... заңы елiмiзде әртүрлi меншiк нысандарын құруға
жағдай ... ... ... ... мен кәсiпкерлiктi
жандандыруға, нарықтық экономиканы тиiмдi түрде реттеуге бағытталған.
1992 жылдың 14- қаңтарында ... ... ... ... кәсiпорындарының мүлкiн жекешелендiру
ерекшелiктерi туралы» заңы ауылшаруашылығында әртүрлi меншiк нысандарындағы
шаруашылық субъектiлерiн құру ... ... жол ... ... ... өтпелi ауыр кезеңдерiнең ... ... ... ... ... кәсiпорындарын жекешелендiру нәтижесiнде
елiмiздiң ауылшаруашылығында көптеген мемлекеттiк емес ... оның ... ... қожалықтары құрыла бастады (32,7б(.
1993 жылы 5 наурызда Қазақстан Республикасы Президентiнiң жарлығымен
бекiтiлген 1993-1995 ... ... ... ... ... Ұлттық бағдарламасында да жекешелендiрудiң басты
бағыттарының бiрi ретiнде ... ... ... ... ... ... әртүрлi мемлекеттiк емес
шаруашылық жүргiзушi субъектiлерiн, оның iшiнде ... ... ... ... қызметiн қолдаушы келесi нормативтiк құжат Қазақстан
Республикасы Министрлер Кабинетiнiң 1993-шi жылдың 3-шi қыркүйегiнде
қабылдаған ... ... әрi ... ... мен ... байланысты
шаралар туралы» қаулысы болды.
Бұл қаулыға сәйкес жергiлiктi әкiмшiлiк басшыларына шаруа ... мен ... ... ... қосымша қаражат қарастыру мәселесi
көрсетiлген.
Шаруа қожалығын жүргiзу үшiн жер ... ... ... ... ... ... туралы» Заңда және «Жер ... Осы ... ... ... ... ... жүргiзу үшiн
жер беруге байланысты шешiмдi арнайы ... жер ... ... ... ... берген ұсыныстарының негiзiнде
жергiлiктi ... ... ... орай, шаруа қожалықтарын жүргiзу
үшiн жер берудiң тәртiбi анықталып, ... ... ... ... ... ... ... жер берудi қамтамасыз ету үшiн ... қоры ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Жеке
кәсiпкерлiктi қолдау мен қорғау туралы» Заңымен шаруа қожалығы заңды ... жеке ... ... ... асырылатындығы және
кәсiпкерлiк қызметтi жүзеге асыруда өзге субъектiлермен тең құқылы екендiгi
анықталды. Сондай-ақ, шаруа қожалығы ... ... ... мен ... ... ... басым бөлiгiн
жекешелендiру мен ауылшаруашылық өндiрiсiн жаппай қайта құруға байланысты
iс шаралардың жүргiзiлуi ... орай ... ... жылы 15 ... ... ... ... бойынша 23996 шаруа
қожалығы құрылып, орташа жер үлесi 348 га. қамтитын 7847,5 мың гектар ... ... ... жер учаскелерiн пайдалану түрiне байланысты
шаруа қожалықтарын бөлу сол ... ... ... жалдау-16( (3519), ұзақ
мерзiмдi жалдау-6( (1262), өмiр бойы мұрагерлiкпен иелену-84( (19002) (33(.
1990 жылы 20 мамырда қабылданған ... ... ... ... ... ... ... дегенiмiз-ауыл шаруашылығында бiрлесiп
шаруашылық жүргiзетiн ... ... ... ... ... бiрлескен меншiкке, сондай-ақ,шаруашылық жүргiзу басым түрде шаруа
қожалығының мүшелерiнiң еңбектерiне негiзделген ұйым.
Шаруа қожалығының ... ... ... ... шаруа қожалығының азаматтардың жақын ... ... ... және оларға кiмдердiң кiретiндiгi заңда нақты
айтылған.
Шаруа қожалығы туралы 1990-шы жылы 20-шы мамырда ... ... ... ... ... ... ерлi-зайыптылар, балалары, асырап
алған балалары, ата-аналары, туыстары және шаруашылықты бiрлесiп жүргiзушi
басқа да тұлғалар саналды.
Ал, 1998-шi жылы ... ... ... ... ... қожалығы туралы» заңының 1 бабының 2-шi тармағына сәйкес
«басқа да тұлғалар» деген термин алынып тасталды.
Л.Қ. ... ... ... ... ... ... ... енгiзу заңда көрсетiлген жеңiлдiктер мен мүлiктерге ие
болу мақсатында құрылатын ... ... ... ... ... әкеп ... ... қожалығы мүшелерi арасында жақын туыстық
қатынастың болуы, өз кезегiнде, отбасылық, тұрмыстық ... ... ... ... бiр-бiрiне толық сенiмдi болуына мүмкiндiк
тудырады (32, 8б.(.
2005 жылы 19 ... ... ... ... ... туралы» заңында жеке азаматтардың өзiндiк және бiрлескен
(азаматтар тобының) кәсiпкерлiгi көрсетiлген. Бiз ... тиек етiп ... ... ... ... осы азаматтар тобының кәсiпкерлiгiне
жатады. Бiздiң елiмiзде шаруа (фермер) қожалығы ауылшаруашылық мақсатындағы
жерлердi пайдалану ... жеке ... ... ... ... ... болып табылады.
Шаруа (фермер) қожалығының ұғымы жоғарыда аталған «Жеке ... ... ... 1 ... да ... Ондағы мәтiн бойынша
ауыл шаруашылығына арналған жерлердi ауылшаруашылық ... ... ... ... сол ... ... және өткiзумен тығыз байланысты
жеке кәсiпкерлiктi жүзеге асыратын ... - ... ... ... ... Ал, 1998 жылы ... «Шаруа (фермер) қожалығы туралы»
заңында «Жеке кәсiпкерлiк туралы» заңдағы анықтамада көрсетiлген ... ... ... ... ... сөз ... - еңбек
бiрлестiгi» деп өзгертiлiп, шаруа (фермер) қожалығының анықтамасын нақтылай
түседi. Онда ... жеке ... ... ... ауыл шаруашылығына
арналған жерлердi ауылшаруашылығы өнiмiн өндiрумен, сондай-ақ осы өнiмдi
ұқсатумен және өткiзумен тығыз байланысты «отбасылық - ... ... ... қожалығы деп танылған (34(.
1990 жылы қабылданған «Шаруа қожалығы ... ... ... ... заңды тұлға мәртебесi берiлгенiмен, 1998 жылы қабылданған жаңа
заңда шаруа (фермер) қожалығының заңды тұлға мәртебесi алынып ... ... ... ... құру ... шығындарды қажет етедi, атап
айтсақ, құрылтай құжаттарын дайындау, жарғылық қордың белгiленген мөлшерiн
төлеу, мiндеттi түрде әдiлет органдарында ... ... ... тұлға
жеке тұлғаларға қарағанда салықты көп төлейдi.
Заң әдебиеттерiне көз жүгiртер ... ... ... ... ... ... елiмiздiң ғалымдарымен қатар, Ресейдiң де ғалым
заңгерлерi пiкiр таластырып жүргенiн байқауға болады. Ресей Федерациясының
«Шаруа (фермер) қожалығы ... ... 1 ... 1 және 2 тармақтарында
шаруа (фермер) қожалығын дербес шаруашылық жүргiзушi субъект, және ... ... ие бола ... экономикалық пайда табу қағидасымен жеке
кәсiпкерлiктi жүзеге ... ... ... ... ... ... ... тұлға мәртебесiн аудандық әкiмшiлiк атқарушы органдары
тiркеу туралы шешiм шығарғаннан ... ғана ала ... (РФ ... ... туралы» заңының 9 бабы). Бiрақ, Ресей Федерациясының Мемлекеттiк
Думасымен 1994-шi жылдың 21-шi ... ... ... 23 ... 2 ... ... ... қожалығының құқықтық
мәртебесiне байланысты елеулi өзгерiстер енгiзiлдi. Ресей Федерациясының
1990 жылы ... ... ... ... ... ... шаруа
қожалығы тiркеуден өткеннен кейiн заңды тұлға мәртебесiне ие ... ... ... ... ... (фермер) қожалығы өзiнiң қызметiн заңды
тұлға құрмай (заңды ... ... ие ... ... асыра алатындығы
көрсетiлген. 1995 жылдың 1 қаңтарынан бастап шаруа (фермер) ... ... ... ие болу ... айырылған (35, 54-55б.(.
Ресей және Украина заңгерлерiнiң ойы бойынша жер ... және ... ... ... ... ... шаруашылық қызметтi жүзеге
асыруға байланысты құқықтар мен мiндеттер кәсiпорын ретiнде шаруа (фермер)
қожалығына емес, шаруа (фермер) қожалығының ... ... ... ... ... ... және Украина заңдарының қарастырып отырған
шаруашылықты заңды тұлға құқығына ие болады деуi түсiнiксiз және ол қазiргi
кезде қолдау ... отыр (12, ... ... ... ... ... заңды тұлғалар сияқты шаруа
(фермер) қожалықтарының құқықтары мен мiндеттерi еш жерде көрсетiлмеген ... ... А.А. ... мен В.В. ... ... ... қожалығын заңды тұлға деп тану тәжiрибеде көптеген ... ... ... ... қожалығы заң бойынша заңды тұлға мәртебесiне
ие болатын болғандықтан оны мемлекеттiк тiркеуден ... ... ... ... жарғы талап етiледi.
Ал, мұндай талап ... ... ... туралы заңда орын
алмағанымен, заңды тұлғаларды тiркеу туралы азаматтық заңдарда ... ... ... ... ... құрғысы келген азаматтар
жарғыда не жазылатынын бiлмегендiктен едәуiр қиыншылықтарға кездеседi (36,
29б.(.
Тағы бiр айта кететiн мәселе жер ... ... үшiн ... ... ретiнде шаруа (фермер) қожалығына емес, жеке ... ... ... ... ... ... жүктеледi (37, 56б.(.
Әрине, бұл айтылған көзқарастар мен пiкiрлер шаруа ... ... ... және Украина заңдарына берiлген талдаулар. Олай дейтiнiмiз
ТМД елдерi мен Қазақстан Республикасының шаруа (фермер) қожалығы ... ... ... бар және ... ... ... кезде
шаруа (фермер) қожалықтарына айтарлықтай көптеген жеңiлдiктер ... ... ... ... ... жеке ... бiр ... ерiктi түрде құрылады және ... ... ... ... және ... ... ... тiркеу туралы» заңына сәйкес жер пайдалану құқығын мемлекеттiк
тiркеуден өткiзгеннен бастап құрылды деп есептеледi. ... өз ... ... үшiн жеке ... ... ... мiндеттi емес.
Жеке кәсiпкерлiк туралы заңға сәйкес шаруа (фермер) қожалығын жеке
кәсiпкер ретiнде мемлекеттiк ... тек екi ... ғана ... (38(.
1) шаруа (фермар) қожалығы жалдамалы ... ... ... ... салық заңдарына сәйкес кәсiпкерлiк қызметтен түскен өзiндiк жылдық
табысы ... ... заң ... жеке ... ... ... ... жылдық табыстың шектi мөлшерiнен асып кеткен
жағдайда жергiлiктi ... ... ... ... ... ой ... өткiзсек және кәсiпкерлiк құқықтың
субъектiлерi азаматтар (жеке кәсiпкерлер) мен ... ... ... ... ... ... жеке кәсiпкерлiктiң субъектiсi бола ма,
әлде объектiсi бола ма деген сұрақ туындайды.
Шаруа (фермер) қожалығы туралы ... бұл ... ... ... ... ... ... кәсiпкерлiк туралы» заңында жеке
кәсiпкерлiк субъектiсi болып тек жеке ... ... (38(, ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын отбасылық кәсiпкерлiктiң
мүлiктiк негiзi ретiнде қарастырылды (39, 61б.(. Ал, ... ... ... ... ... ... қожалығын белгiлi бiр құқықтарды
иеленген, жерпайдаланушы субъект ... ... ... Оған себеп, заңда
«шаруа (фермер) қожалығы Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығының тең
құқықтық өндiрiстiк бiрлестiгi болып табылады», «шаруа (фермер) қожалығы ... ... ... ... «шаруа (фермер) қожалығының
меншiгi», «шаруа (фермер) қожалығының құқықтары», ... ... ... - ... ... қолданылуы. Бiрақ, шаруа (фермер)
қожалығы туралы заңның 4-бабы «Шаруа (фермер) қожалығының меншiгi» - ... 4 ... 1 ... ... ... қожалығының мүлкi ортақ
бiрлескен немесе ортақ үлестiк меншiк құқығында оның мүшелерiне тиесiлi
болады» - делiнуi және 4 ... 2 ... ... ... ... ... жер ... екпелер, қора-қопсылар, мал, құс,
техника және тағы басқа мүлiктер болады» деп ... ... ... қожалығының меншiгiнде емес, оның мүшелерiнiң меншiгiнде
болатындығын ... ... ... 6 бабы ... (фермер) қожалығын
жүргізү үшін жер учаскесiн беру» - деп аталғанымен, онда жер ... ... ... ... ... ... қожалығын жүргiзуге ниет
бiлдiрген азаматтарға берiледi» - деп ... ... ... жеке ... субъектiсi екендiгiне күмән тудырады.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексiнiң 2 тарауында азаматтық
құқықтардың субектiлерi жеке тұлғалар, заңды тұлғалар, ... ... ... екендiгi көрсетiлген. Бұл ... ... ... ... Азаматтық құқықта субъект ретiнде
қарастырылмаған. Жоғарыда айтылғандарды, яғни ... ... ... ... да, жеке ... да емес екендiгiн және кәсiпкерлiктi азаматтар
өз атынан жүзеге асыратынын ескерсек, ... ... ... – жеке
кәсiпкерлiктiң ауыл шаруашылығында жер пайдалану арқылы жүзеге асырылатын
бiр түрi ретiнде ... ... ... ... ... қожалығы туралы
заңның 1 бабының 1 тармағында заңды тұлға құрмай және заңды тұлға белгiлерi
болмаған жағдайда ... ... ... ... ... қожалығы субъектiлерi болып табылады» делiнген. Бұл жерден жеке
кәсiпкерлердiң тек кәсiпкерлiк ... ғана ... ... ... ... қожалығының да субъектiлерi екендiгiне көз жеткiзiп, жеке
кәсiпкерлiк ... ... ... ... ... ... тек жеке
тұлғалар танылады, ал шаруа (фермер) қожалығы кәсiпкерлiк қызметтiң ... ғана деп ... ... Олай болса, шаруа (фермер) қожалығы
дегенiмiз - ауыл шаруашылығында ... ... жер ... ... ... ... қызметтiң бiр түрi. Себебi, жеке
кәсiпкер кәсiпкерлiк қызметтi қалада ... ауыл ... ... ... асырса, ол шаруа (фермер) қожалығы болып танылмайды. Ал,
кәсiпкерлiк қызмет ауылшаруашылық мақсатындағы жерлердi пайдалану арқылы
жүзеге асырылса, мұндай ... түрi ...... ... ... деп
аталады. Жеке кәсiпкерлiк туралы заңның 4 бабына сәйкес шаруа (фермер)
қожалығы жеке кәсiпкерлiктiң бiр түрi ... ... ... ... ретiнде қарастырылған. Бұдан, шаруа ... жеке ... ... оның ... ... жер
пайдалану арқылы жүзеге асырылатындығында екендiгiн байқаймыз. Демек, шаруа
(фермер) қожалығын жүргiзушi жеке ... ... ... ... немесе пайдалануындағы (ауылшаруашылық мақсатындағы) жерi
құрайды.
Сонымен қатар, соңғы қабылданған Жер кодексiнiң 102 ... ... ... ... ... бағбандыққа, және саяжай
құрылысына арналған жер учаскесiнiң меншiк иесi болып ... ... ... үшiн ... ... заң ... ... белгiленетiн жәй серiктестiктерге, бағбандық немесе өзге тұтыну
кооперативтерiне ... ... ... ... ... қосалқы
щаруашылығын шаруа (фермер) қожалығы секiлдi жеке ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Г.С. Башмаков өзiндiк қосалқы шаруашылық жүргiзуге берiлетiн ... жер ... тек бiр ғана ... яғни елдi ... ... керек деп топшылайды. Сондай-ақ, өзiндiк қосалқы шаруашылық
жүргiзу үшiн жер учаскесiн мақсатты пайдалану екi бiрдей мiндеттi жағдайдан
тұратынын ... ... ... а) ... үй мен оған қызмет ... соғу мен ... б) ... ... (40, ... заңдарымыз бойынша елдi мекендердiң жерлерiнiң де, ауылшаруашылық
жерлерiнiң де бiрнеше түрi ... ... ... ... ... ... нақты қайсысына жататындығы белгiсiз болып отыр.
Г.С. Башмаковтың пiкiрiнше, ... ... ... жер
учаскесiн ауылшаруашылық мақсатындағы жер санатынан шығарып, елдi
мекендердiң жерi ... ... ... шаруашылықтың жер учаскесiнiң
құқықтық жағдайын айқындайтын арнайы тармақ қарастыру керек (40, 39б.(. Бiз
бұл пiкiрмен қосыламыз, сонымен ... Жер ... 102 ... өзiндiк
қосалқы шаруашылық жүргiзу үшiн берiлетiн жер учаскесiн бағбандық пен
саяжай құрылысын дамыту үшiн ... жер ... ... қарастырып,
бағбандық пен саяжай құрылысын дамыту үшiн берiлетiн жер ... ... ауыл ... ... жер ... қалдырып, өзiндiк
қосалқы шаруашылық жүргiзу үшiн берiлетiн жер ... елдi ... ... ... ... 107 ... 3 ... 7 тармақшасындағы
«ауылшаруашылығына пайдаланылатын жер» деген сөздi ... ... үшiн ... ... ... ... жер» деп ... деп ойлаймыз.
Өзiндiк қосалқы шаруашылық пен жеке шаруа ... ... ... ... ... ... ... әринә, бар.
Өзiндiк қосалқы шаруашылықта шаруалар негiзгi жұмысынан бос уақытында еңбек
етедi. Сондай-ақ, шаруа ... жер ... мен ... да ... ... шаруашылық жүргiзушi шаруашылықтардан едәуiр ... ... ... ... ... алдымен өзiн қамтамасыз
етсе, фермер ауылшаруашылық тауар өнiмдерiн өндiредi.
Қазiргi кезде өзiндiк ... ... ауыл ... ... ... қарастыру туралы ұсыныстар да айтылып ... ... ... болатын факторлар өзiндiк қосалқы шаруашылықтың
тұтынушылық ... ... ... өндiру қабiлетiнiң артуы болып отыр.
В.В. Устюкованың пiкiрiнше бұл дұрыс емес. ... ... ... ... ... түскен кiрiстерi шаруа қожалығындағыдай
шаруашылықты кеңейтуге емес, тек тұтынушылық мақсатқа жұмсалады (37, 22б.(.
Осы көзқарас бойынша ... ... ... ... тұтынушылық
шаруашылық болып саналады.
Өзiндiк қосалқы шаруашылыққа шаруа (фермер) қожалықтары мен шағын
кәсiпкерлiктiң басқа да ... ... ... ... оның ... көтеру туралы ұсыныстар да жоқ емес. Бiрақ, мұнымен
өзiндiк қосалқы шаруашылық иелерi келiсе қояр ма екен. ... ... ... оған қол жеткiзу өте қиын. Сондай-ақ, өзiндiк қосалқы
шаруашылық иелерi қолда бар ... ... ... ... ... ... ... өнiмнен түскен кiрiстерге кiрiс ... ... ... ... ... тiркелмейдi, салық
органдарында да тiркелмейдi, бухгалтерлiк және статистикалық ... ... заңи ... кәсiпкер ретiнде танылса ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырған дұрыс.
Л.Қ. Еркiнбаеваның еңбегiнде ... ... ... жеке
кәсiпкерлiктiң бiр түрi ретiнде ... оң ... (32, 10б.(. Жеке ... ...... ... ... азаматтардың меншiгiне негiзделген және олардың тәуекелi мен
мүлiктiк жауапкершiлiгi арқылы азаматтар атынан жүзеге ... ... ... бастамашылық (ынталы) қызмет. Жоғарыда берiлген
анықтамадан ... ... ... ... бiрнеше
белгiлерiнiң бар екенiн көре аламыз. Олар( бастамашылық, өз атынан жүзеге
асыру, ... ... мен ... ... және ...
пайда табуға бағытталуы. И.В. Романкова бұл белгiлердi кәсiпкерлiк қызметтi
сипаттаушы және анықтаушы деп екi түрге ... ... ... пен ... – кәсiпкерлiктi сипаттайтын белгi болса, ал пайда
табуға бағытталуы – шаруашылық қызметтiң түрi ретiнде кәсiпкерлiк ... ... ... ... (28, ... қызметтiң алғашқы белгiсi – бастамашылық. Азаматтар мен
заңды тұлғалар заңмен тиым ... ... ... ... ... өз iсiн, өз ... ... мәжбүрлеуiнсiз өз бастамасымен,
еркiмен ұйымдастыра алады. Бiрақ, кәсiпкерлiк қызметтiң еркiндiгi мен қол
сұғылмаушылығын тек мемлекет қана ... етiп, ... ... ... ... басқа да субъектiлерiнiң олардың iсiне заңсыз
араласуынан қорғауға кепiлдiк бередi. Кәсiпкерлiк қызметтiң ... ... ... ... бұл ... заңмен тиым салынбаған
қызметтi жүзеге асырушы кәсiпкерлерге ғана қатысты. Сонымен, бастама
дегенiмiз – ... заңи ... бар ... ... ерiктi таңдаудың
заңмен бекiтiлген мүмкiндiгi ... ... ... ... қызметтiң келесi белгiсi – дербестiк. Ол кәсiпкерлiк
қызметтi өз қалауы бойынша, өз ... және ... ... ... ... ... болып тадылады.
Дербестiк өз кезегiнде нарықтық және шаруашылық болып екiге бөлiнедi.
Нарықтық ... ...... ... ... ... да сол ... қатынастардан тәуелсiздiгi. Ал, шаруашылық дербестiк
дегенiмiз – ... ... ... асырушы субъектiнiң мүлiктiк
дербестiгi мен ... ... ... ... отырған
кәсiпкерлiк қызметтiң белгiсi – ... ... ... ... қызмет субъектiлерiнiң мүлiктiк оқшаулығы, сонымен қатар,
кәсiпкерлердiң өз шаруашылық және кәсiпкерлiк қызметiне өз мүлкiмен ... ... ... ... ... шаруашылық айналымға өз
атынан түсетiндiгiнен де байқалады.
Кәсiпкерлiк қызметтiң дербестiгiнiң келесi белгiсi – ... ... ... өзiн-өзi реттеу және өзiн-өзi ұйымдастыру белгiлерi.
Кәсiпкердiң басқарушылық ... ... ... ... ... ... ... сатыларында байқалады.
Нарық жағдайында кәсiпкер өзiне қажеттi ресурстарды өзi табады,
айналысатын қызмет ... өзi ... ... өзi ... өзi ... ... ... жеңу үшiн өз iсiн алдын-ала болжап, ұтымды
өзгерiстер енгiзе бiлуi керек.
Жоғарыда айтылған ... ... келе ... - ... өз
атынын, азаматтық айналымның өзге субъектiлерiне тәуелсiз жүзеге асырудың
заңмен қамтамасыз етiлген мүмкiндiгi ретiнде анықталады (28, 33б.(.
Кәсiпкерлiк қызметтiң ... ... - өз ... ... ... тәуекелдiң түсiнiгiнiң ауқымы мүлiктiк тәуекелдiң түсiнiгiнен
кең.
Мүлiктiк тәуекелдiң ұғымы құқық ... ... ... ... бiр ... кiнәсiнсiз мүлiктiң жойылуы мен бүлiнуi ... ... ... ... бiр ... ... ретiнде анықталады.
В.А. Ойгензихт пiкiрiнше тәуекел дегенiмiз – кiнәмен ... ... ... ... ... ... ... терiс, орны толмас
мүлiктiк салдарға саналы түрде жол беруi түрiнде көрiнiс табатын, ... ... ... ... да ... ... (41, 216б.(.
Кәсiпкерлiк тәуекелдi тұлғаның өзiне тиiмсiз қандайда бiр ... ... жол ... ... ... ... ... шындық құбылысына
немесе өзiнiң қызметiнiң нәтижесiне психологиялық қатынасы ретiнде
анықтауға ... Ал, ... ... ...... ... объективтi факторлардың маңызын анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... немесе тиiсiнше
орындамау тәуекелi, ... ... ... ... ... бүлiну немесе жойылу тәуекелi және ... ... ... ... ... немесе кеткен шығынды ала алмау
түрiнде көрiнiс табады.
Кәсiпкерлiк тәуекелдi ... ... ... болады(
1) өндiрiстiк тәуекел, кәсiпкердiң тапсырыс берушiмен жасасқан
контрактiсiне байланыста мiндеттемесiн орындай ... ... ... ... ... ... ... өз
қызметтерiне берiлген қаражаттарды пайдалану ... ... ... ... ... алмауы(
3) инвестициялық тәуекел, қандайда бiр жобаға салынған ақшалай ... да ... ... ... ... мен басқа да сатып
алынған заттардың құнсыздануы) байланысты(
4) нарықтық тәуекел, ұлттық және шетел ... ... ... ... ... ... (42, 98-101б.(.
Кәсiпкерлiк қызметтiң соңғы анықтаушы белгiсi – пайда табуға ... ... ... Бұл ... ... негiзгi мақсаты болып
табылады. Егер, субъектiнiң қызметiнiң негiзгi мақсаты пайда табу ... бұл ... ... ретiнде есептелмейдi. Қазақстан Республикасының
Азаматтық кодексiнде берiлген кәсiпкерлiк қызметтiң анықтамасында оның
пайда ... және ... ... қызметке деген сұранысты
қанағаттандыруға бағытталғанын көрсетедi. Бiрақ, ... ... ... ғана ... ... қатар пайда табу екенiн де
ескеру керек. Кәсiпкердiң пайда табуы оның ... ... ... ... ... сондай-ақ қаражат салу мен еңбекпен қатысу
арқылы да жүзеге асырылуы мүмкiн. Кәсiпкерлiк ... ... ... ... күшi ... ... Көп жағдайда нарықтағы сұраныс
пен ұсыныстың өзгеруi кәсiпкердiң өз қызмет аясын таңдауына себеп болады,
демек, кәсiпкердiң қаражаты мен ... ... ... ... ... жұмылдырылып, нәтижесiнде қоғамның дамуына әсер ... ... ... ... ... ... ... келе,
кәсiпкерлiк қызметке - субъектiнiң дербес, өз бастамасы мен тәуекелi арқылы
жүзеге асырылатын, пайда табу мақсаты бар шаруашылық қызметтiң түрi ... ... Бұл ... ... ... – дербес, өз тәуекелiмен
пайда табуға бағытталған ынталы шаруашылық қызметтi жүзеге асырушы тұлға.
1.2 ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі алатын орны
Кәсіпкерлік құқық саласының зерттеу пәні ғана емес, сонымен қатар,
басқа да ғылымдар объектісі ... ... ... ... ұғым ... ... Ол экономиканық, ұйымдастырушылық, құқықтық
санаттарға тән ... ... ие. ... ... ... термині түсінігі алғаш рет XVIII ғасырда орын алған. Оған сол
уақыттағы ғалымдардың еңбектері дәлел болып отыр [44].
Бұл ұғымды анықтаудың мәселелері ... ... ... ... ... өзі нақты түрде белгілі емес, өйткені
нарықтық шаруашылық экономиканың, ... ... және ... ғана жүзеге асырылады. Екіншіден, кәсіпкерлік әртүрлі тарихи
кезеңдер мен әртүрлі мемлекеттерде түрлі сипатқа ие ... ... ... ... ортасының шаруашылық, саяси, әлеуметтік және
ұлттық ... ... ... ... ... оның ... мен оған ... қатысуымен бағаланады. Шын мәнінде де,
еңбекшілердің жауыз қанаушысы атағына ие ... XIX ... ... мен ... ... қағидасы тұтынушылардың сұранысын
қанағаттандыру және серіктестерімен әділ қатынас орнату болып ... ... ... ... ортақ байланысты анықтау
оңай емес [44, 45].
Біздің елімізде ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру ісі ... ... 80-90 ... ... бастады. Оның себептері әр түрлі.
Ауыл шаруашылығын ... ... өте ... деңгейде болды,
инфрақұрылым дамымады, жолдың, тасымалдың және ... ... ... нәтижесінде өнімнің шамамен үштен бір бөлігі ысырап болды.
Аграрлылық сектордың ... ... мен ...... ... ... ... жылға еңбекке деген қызығушылық жоғала
бастады, шаруалардың еңбегі ынталандырылмады, ал оның соңы ... ... ... алып ... ... ... ... кезеңінің аграрлық саясаты төмендегідей еді:
- басты бағыты жеделдетіп фермелендіру және колхоздар мен совхоздарды
тарату;
- жекешелендіру, агроөнеркәсіптік кешенді реттеуден бас ... ауыл ... ... бағасын босату;
- аграрлық салаға қолдау көрсетуді тоқтату;
- сырттан ... ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасындағы маңызды саласы
болып табылады. Ауылшаруашылық сектордың даму деңгейі ... ... ... ... ... анықтайтын фактор болып
саналады. Республика экономикасының дамуындағы ... ... ... ... үлкен потенциал мен резервтерге ие.
Нарықтық экономикадан тұрақты ... көшу ... ... ... және ... ... маңызды. Ауылшаруашылық кәсіпкерлерінің
өнім шығару арқылы салық ... ... ... ... кіріс
кіргізуін, әлеуметтік міндеттерді толықтай ... ... ... ... деп ... жөн. ... - жалпыға пайдалы қызмет.
Заң әдебиеттерінде ауылшаруашылығы саласындағы кәсіпкерлік жөнінде
көкейтесті мәселелер қалыптасып отыр. Еліміздің ауыл ... ... ... ... осы ... реттейтін аграрлық
құқықтың да маңыздылығын көрсете отырып, аталмыш саланың дамуына өзіндік
ықпалын ... ... ... ... институт ретінде
түбегейлі анықталғандықтан, оның құқықтық негізін аграрлық заңдармен қатар,
ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... бұл дау туғызбайтын постулат ретінде қаралуы тиіс.
Мемлекеттiң ... ... ... ... ауылшаруашылығында көптеген ... емес ... оның ... ... ... құрыла бастады [45, 7 б.].
Аймақ экономикасына жалпы елдiң ауыл шаруашылығын даму ... ... ... Нарықтық қатынастарының дамуы жағдайында, жеткiлiктi
өндiрiстiк күш-қуаты мен заман ... сай ... ... ... бар ауыл ... кәсiпорындары ғана қызмет етуі
мен нығаюы мүмкiндiгiне ие болатыны ... ... ... ауыл ... ... құқықтық табиғатын
анықтап, осы саладағы кәсіпкерлік қызметті ... ... ... қажет болған жағдайда тиісті өзгерістер мен толықтырулар енгізіп,
әрі қарай жетілдіру жолдарын ... ... ... – 2030» даму ... ... ... Н.Ә. Назарбаев ауыл шаруашылығы саласында мемлекеттiк саясатың
негiзгi бағыттары ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдерін өткiзетін ішкi және сыртқы
нарықтардың ... ... ауыл ... ... сауықтыру,
ауылдағы нарықтық кайта құруларды әрi қарай дамыту қажет деп атап өттi.
Осыған ... ... ... да ... ... ... өсiмдi қамтамасыз ету және ... ... ... ... өндірушiлерiн қалыптастыру мақсатымен ... ... ... ... ... ... азық-түлiк
бағдарламасы» бекiтiлдi. Бұл бағдарламада нақты секторда қол ... ... ... ... ... ... ... орындарын құру
жолымен импортты алмастыратын өнiмдер көлемiн көбейту, күшейтiлген ... ... ... және ... ... ендiру
негiзiнде қоғамның сапалы әлеуметтiк-экономикалық өсiміне қол жеткiзуге
бағытталған шаралар ... ... ... ... ... қолдаулармен қатар,
шаруашылықтардың арасындағы өзара интеграциялық байланыстардың ... ... ... рөл атқарады. Экономикалық ... ... ... элементтері мен тетіктерінің жетілмеуі және ... ... ірі ... ... ... ... қор ... мен тауар қозғалысы бәсеңдейді және
өндірісті кеңейтуді айтпағанның өзінде, жай ... ... ... ... ... ... бытыраңқы, ұсақ түріне ... ... ... ... ... ... меншік нысаны, әлеуметтік
құрлымы, басқару механизмі мен әдістері күрт ... ... ... ... ... ... ... нарықтық құралдарды
қолдануда, мемлекеттік бақылау қызметінде, аграрлық реформаны құқықтық
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... қателіктерге жол
берілді. Көбінесе мұндай шешімдер саяси факторлар мен ғылыми тұжырымдардың
жоқтығымен, ... ... ... ... төмендігін, аграрлық
саясатты жүзеге асыру барысында қолданылған шаралардың қателігімен
ерекшеленді. Ауыл ... ... ... ... ... ... тежеленіп жатты [46, 21 б.].
Ауыл шаруашылығындағы кәсіпкерді - ауыл шаруашылық өнімін ұқсатушы, ал
ауыл шаруашылығындағы шаруа, ... ... деп ... ... ... кәсіпкерлік қызметтің құқықтық анықтамасы Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексінің 10-бабында ... ... ... ... 1-тармағына сәйкес «кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің
атынан, оның ... ... және ... жауапкершілігімен жүзеге
асырылады» делінген. Бұл: ... ... ... ... ... қызмет, екіншіден, өз қауіпімен және тәуелділігімен жүзеге
асырылатын қызмет және оның ең ... - бұл ... ... ... ... орындаудан, қызметтерді көрсетуден жүйелі табыс
табуға бағытталған қызмет.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлік - бұл ауылшаруашылық сала бойынша ... мен ... ... ... етуші заңнамалар шегінде жүзеге
асаратын, өзінің оқшауланған мүлкіне негізделген және барлық ... ... ... мен ... ... ... ... немесе өзге
де қызмет түрі болып табылады. Сондықтанда ауылшаруашылық кәсіпкерлігін ҚР
АК 10-бабында ... ... ... бір ... ... дұрыс болар. Себебі аталған бапта көрсетілген анықтамадағы
белгілердің бәрі де ауыл ... ... тән деп ... тек өзгешелік ауылшаруашылығы кәсіпкерлігінің жер ... ... ... және оның ... ... құбылыстарын тәуелді
болуында.
Ал, ауылшаруашылығындағы кәсіпкерлік қызметті құқықтық реттеу дегеніміз
бұл ... ... ... және де ... ... ... дамуды қамтамасыз ететін мемлекеттік
органдармен ауылшаруашылық ... ... ... ... ... және оларды жүзеге асыру қызметі.
Көп салалы ауылшаруашылық кәсіпкерлігі ... ... ... және ... да ... ... ескере отырып,
объективті қажеттілікпен анықталды. Ең алдымен сапалығы мен өнімділігі
арасында ... ... бар. ... ... олардың үлкен алаңды алып, маусымдық сипатта ... ... ... ... ... ... материалды-техникалық
және еңбек ресурстарын бір қалыпта пайдалана алмауы және табыс алуда ... ... ... ... ... ... Жоғарыда
көрсетілген және басқа ерекшеліктер ауыл шаруашылығында нақты табиғи-
өндірістік және ... ... ... бір территорияда
қалыптасқан тарихи дәстүрлерге байланысты меншік түрлерін және шаруашылық
ету нысандарының көптігін қажет етеді.
Жалпы ... ... ... 10- бабында көрсетілген кәсіпкерлік
анықтамасында оның ең ... ... ... ... Бұл, ... кәсіптік тәуекел, сондай-ақ, табыс алуға бағытталған заңды
әрекет.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің құқықтық қамтамасыз ... ... ие, бұл ... тек қана ... ... ... тән және ең алдымен, өндірістің негізгі көзі болып табылатын ... ... ... ... ... ... - ... қызметтің бір түрі ретінде
тануымызға негіз бар деп нақты ... ... ... Себебі,
ауылшаруашылық кәсіпкерлік қызметінің ерекшелігі - ... ... ... ... жер ... ... ... болып отыр.
Ауыл шаруашылығы кәсіпкерлігі жер ресурстарымен тығыз байланыста бола
тұра, тауар (өнім) өндіруші мен ... ... ... ... ... қызметі үрдісінде қалыптасады.
Мемлекеттік жер телімін ауыл шаруашылығында ... ... ... ... ... және ... маңызы бар
жер қатынастары пайда болады және жүзеге ... ... ... жер ... ... ... ал ... қызмет азаматтық, кәсіпкерлік ... ... ... ауыл ... ... зерттеу -
кешенді-құқықтық талдау қатарына жатқызылады.
Ауыл шаруашылығындағы кәсіпкерлік қызметті реттеудің негізгі ... ... ... жер ... ... ... ... арқа
сүйеу керек.
Елімізде жүргізіліп отырған нарықтық-құқықтық ... ... ... рөл ... ... ауыл ... ... негіз болып отыр. Сөз жоқ, бұл құбылыс ауыл ... да ... ... ... ауыл ... саласындағы кәсіпкерлік қызметті құқықтық
қамтамасыз ете отырып, мемлекеттік қолдау ... ... ... ... алу қажеттілігі аграрлық нарықты мемлекеттік
қолдаудың әрекет ету мерзіміндегі ғылыми болжамдарын ұсынады. Өзіміз көріп
отырғандай, аграрлық ... ... ... әсер ... - экономикалық,
табиғи, әлеуметтік, ішкі саяси, саяси. Мемлекеттік қолдаудың осы ... ... ... және төмен түсім, азық-түлікті экспорттаушы
елдердің жоғары және төмен өнімі, елдегі бюджет ... және ... ... ақша құралдарын жұмылдыру, ішкі саяси жағдайға (ұлттық
валюта курсы), сәйкесінше, ... шет ... ... ... ... және т.б. байланысты. Шамасы, барлық ... ... ... ... ... ... қолдау
шаралары аграрлық нарыққа тұрақты әрекет жасай алмайды.
Сондай-ақ, еліміздегі ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... жыл ... қаржы көлемін қалыптастыру
қағидаларын қарастыра келе, ... ... ... ерекшеленуі негіз
болатын қағида деп ойлайтынымызды ескерген жөн. Бір қарағанға бұл ... ... ... ... қолдаудың өзі ауыл шаруашылығындағы
ретсіз бейнеде қалыптасқан ұдайы өндіріс үрдісін шамалайды. Нақ осы ... ... ... жиі ... ... ... табылады.
Ауылшаруашылық саласындағы кәсіпкерлерді мемлекеттік қолдау саласындағы
тиісті жылға мемлекеттік бюджет заңы сияқты құқықтық актілерді де ұмытпаған
жөн. Ол ... ... ... ... кәсіпкерлерге
мемлекеттік қолдау көрсетуге жылдық қаржы мөлшерін анықтап ... ... ... қолдау жүйесін ... ... ... реттеудің қайнар көзі ретінде бюджеттің ролі
ең төменгі болу керек - ол ... ... ... және ... ... ... ... бекітілген қаржы
құралдарының көлемін заңи бекітеді.
Бұнымен қоса, кәсіпкерлік қызмет осы құбылыстарды тек ... ... ... ғана ... және ... ... ... қолдауды талдау нәтижесі бірқатар ... ... ... ... ... ... нормалары
аграрлық құқықтың қосалқы институттарының қатыстырған жөн. ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету»
субинституты аграрлық құқық ... ... ... ... ... кәсіпкерлігі нормативтік
құқықтық актілер мен заң әдебиеттерінде оң шешімін таппай келген. ... ... ... кәсіпкерлік құқықтық мәртебесіне аграрлық ... ... ... мен ... ... ахуалдарды
ескере отырып құқықтық баға беруге болады.
Ауылшаруашылық саласындағы кәсіпкерлікті қарастырған кезде, ... ... мен ... фактілерін және олардың пайда болу шарттарынан
ажырата алу қажет. Оның мәнісі - көп әрекеттер тек ... ... ғана ... ... ие болады. Заңды фактілердің құрамы, яғни
заң бойынша олардың ... ... ... ... ... әрекеттерінен, ал кейбір жағдайларда оқиғалардан да түзіледі.
Ауылшаруашылық саласындағы кәсіпкерлік құқықтағы әрекеттердің заңдылығы
туралы мәселе мейлінше кең, ... ... ... ... ... ретінде
бұйрық актілер де, рұқсат актілер де, ... ... емес ... де ... ... ... ... құқық заңды
деректер туралы мәселелері ... ... және ... шешімдерге
мұқтаж. Кәсіпкерлік құқықтық қатынастарға кәсіпкерлік қызмет атқаратын
субъектілер, мемлекет және ... ... және ... ... нысандары
болады .
Ауыл шаруашылығындағы кәсіпкерлік қызметті іске асыру ... ... ... және ... жеке басы пайдасына ұмтылу
есебімен ынтасын біріктіруді қамтамасыз етуге тәуелді ... ... ... қызметті іске асырудың құқықтық-ұйымдастырушылық
реті аграрлық өндірістің өзгешелігін ... ... ... ұйғарымынан шығуы мүмкін емес.
Бұл кәсіпкерлік қызметті ұжымдық іске асыру ... ... ... таңдау құқығы жоқ деген сөз. Алдағы уақытта ... ... және ... ... спецификалық құқықтық жағдайын бекітетін ... жаңа ... ... ... ... осы қателіктерді түзету
керек.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігін реттеудегі ҚР Азаматтық кодексінің маңызды
ролін ... ... ол ... ... бүкіл жан-жақтылығымен
бірге, оңтайлы дамытуды толық қамтамасыз ететін белгілі бір ... ... ... ... ... тыс ... жөн. ... аграрлық реформалардың нормативтік-құқықтық базаларын
болашақта жетілдіру ... ... ... түсіндіруге болады.
Ауыл шаруашылығындағы кәсіпкерлердің құқықтық мәртебесі Қазақстан
Республикасының заңнамаларында, оның ... ... ... ... ... ... ... кодексінің мазмұндамасында
берілмеген. Бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... ... мен институттары негізінде берілген.
Дегенмен, ... ... ... қарама-қайшылықтар туындап отыр.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігі аграрлық құқық ... ... ме, ... ... ... ме деген заңды сұрақ туындары хақ.
Сондай-ақ, ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің ... ... ... ... заңнамаларды топтастыру ... ... ... ... ... кәсіпкерлігін құқықтық реттеу құқық саласындағы өзекті
мәселелердің қатарына кіреді. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... қажеттілігі бүгінгі таңда алдыңғы
орынға шыққан ... бірі және ол ... де ... ... ... ... ... экономика жағдайына негізделген
құқықтық реформа бағдарламасы ауылшаруашылығы кәсіпкерлігінің ... ... Сөз жоқ, бұл ... ... ... өзгеруіне
себепкер болып отыр.
Ауылшаруашылық саласындағы кәсіпкерлердің өндірілген ... ... ... ... жоғарылатуға бағытталған шараларды жүзеге ... ... ... Бұл ... ауылшаруашылық өніміне
кепілденген бағаның қойылуы жатады. Ауылшаруашылық саладағы кәсіпкерлердің
бюджеттен тыс қорларға және мемлекеттік бюджетке ... ... ... ... ... қарай азайту қажет.
Қазақстан Республикасының ауылшаруашылық саласындағы кәсіпкерлерді
мемлекеттік қолдау тәртібін реттеуші нормалары еліміздегі ... ... ... ... ... олар: аграрлық, әкімшілік, ... және ... ... ... ... ... өндірушілерді мемлекеттік
қолдауды жүзеге асыратын органдардың мәртебесі мен құзыретін, қолданылатын
құралдарға қатысты бақылауды жүзеге ... ... ... [5, 21 ... ... ... іс ... асырудағы құқықтық
теориялық және оның қолданбалы мәселелерін құқықтық ... ... және ... ... ... ерекше бір түрі
ретінде тани ... ... ... ... ... ... абзал.
Солай бола тұрса да, ... ... ... ... ... ... ... элементі. Біздің еліміз демократияның
экономикалық түрлеріне көшуде тұлғаларды ішкі ... ... ... бас ... бұл ... ... және шығармашылық жасампаз
мүмкіндіктерін ашты. ... ... ... күшімен белгіленіп,
қорғалып отыратын ресми іс.
Ауылшаруашылық ... ... ... ... тұлғалар
арасындағы қатынастарды реттей отырып, Қазақстан Республикасының азаматтық
заңы олардың заңда белгіленген ... сай ... ... тәуекел
етіп жұмыс жасайтын, жұмыс атқару немесе ... ... ... арқылы
мүлікті пайдаланып , жүйелі ... өсім ... ... ... ... ... сөзсіз.
Ауылшаруашылық саладағы кәсіпкерлік қызметті құқықтық реттеу Қазақстан
Республикасының Конституциясында бекітілген ... ... ... ... ете ... ... оның құқығы мен аса бағалы
бостандығын құрметтеуді, озбырлықты ... ... ... ... ... жауапкершілік шамаластығын,
Қазақстан Республикасының Конституциясының тікелей ... ... ... адам және ... ... және ... ... кепілдігін қоса ала отырып, республикалық заңмен іс жүзіне
асырылады.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлік ... ... мен ... ... айқындалатын шектегі мүліктік ... ... ... мен шет мемлекеттердің ... ... ... ... кәсіпкерліктің субъектісі болып табылады.
Кәсіпкерлік жалдамалы еңбекті қолданып, заңи ... ... ... заңи ... ... ... кәсіпкерлік қызметті - аграрлық құқықтық ... ... ... ... ... ... бар. ... саласындағы кәсіпкерлік қызметті ... ... ... маңыздылығымен оны ерекше стратегиялық нысан
ретінде таныуымызда болып отыр.
Ауылшаруашылығы кәсіпкерлігінің ... ... ... қолданыстағы азаматтық, аграрлық, жер және кәсіпкерлік
құқық салаларындағы заңдарды ... ... ... ... ... ... қызметінің пәрменділігін арттыру мен ... ... үшін оны ... саладағы жер құқық қатынастарының
арнайы субъектісі ретінде танудың ... ... ... ... ... ... ... ала отырып, ауылшаруашылық
кәсіпкерлікті құқықтық қамтамасыз ету қатынастарының ... - ... ... табылады, сондай-ақ, ол жер қатынастары нормалары ... ... ... ... ... Сондықтан да,
ауылшаруашылық ... ... ... ... және жер ... ... ... керек. Себебі, жер табиғаттың маңызды объектісі
болғандықтан ... ... оның ... ерекше орны болуы керек[5, 21
б.].
Ауылшаруашылық кәсіпкерлікті ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері бар, аталған ерекшеліктер ... ... ... жер ... ... ... Осы
себептен болар, Қазақстан Республикасының Жер кодексіндегі көптеген
ережелер кәсіпкерлік аясындағы жер ... ... ... ... ... мен ... заңнаманың дамуының басы тәуелсіздікпен
келіп, агроөндірістік кешен құрылымы анықталды. Агроөндірістік кешен
бүгінде ... ... ... және ... ... ... бірлестіктер және басқа да ... ... ... дамуда, олар:
- ауыл шаруашылық өнімін өндіруімен айналысатын;
- ауыл шаруашылығына өндіріс құралдарын өндірушілер;
- ауыл ... ... ... өндіру, қайта өңдеу, сақтауды
қамтамасыз етушілер;
- селолық жүйеге қызмет етушілер.
Экономика салаларын, ... ... және ... да ... ... ... ... жүйесіне жатқызу Қазақстан
Республикасы Үкіметінің құзіретіне берілген. Сондықтан да, ауыл шаруашылық
қатынасының әсерлі ... ... ... сапалылығы мен тиімділігіне
байланысты. Аграрлық заңнамаға ауыл шаруашылық саласындағы ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлігінің негізгі ерекшелігі - ол ауылшаруашылық
өндірісінің негізгі көзі ... ... ... ... да, ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық реттеуде кейбір
факторларды есепке ... ... ... ... ... цикліне кәсіпкерлік қызметтің тәуелділігі; экономиканың
аграрлық секторында әрекет ететін ... ... ... баса ... ... ауылшаруашылығындағы коммерциялық ерекшеліктерін есепке
алу; ауылшаруашылық өндірісімен айналысатын аймақтарындағы халық санын
есепке алу; ... ... ... Бұл ... ... ... қоғам үшін өте маңызды,
тіпті оған баға жетпейді десек те болады.
Сонымен қатар, ауылшаруашылық кәсіпкерлігін даму деңгейі ... ... ... ... және сол аймақтағы халықтың қаржылық
әл-ауқаты және адамдардың өмір сүру деңгейімен тығыз байланысты.
Жоғарыдағыларды ... ... ... ... ... бойынша өнім өндіру мен ұқсатуда бастамашыл, әрекет
етуші заңнамалар ... ... ... ... оқшауланған мүлкіне
негізделген және барлық қатысушыларына өз ара ... ... мен ... ... шаруашылық немесе өзге де қызмет түрі болып табылады.
Сондықтан да, ... ... ҚР АК ... көрсетілген
кәсіпкерлік ұғымының бір тармағы ретінде көрсеткеніміз дұрыс болар. Себебі,
аталған бапта ... ... ... бәрі де ауыл ... тән деп ... қажет, оның ерекшелігі ауылшаруашылығы
кәсіпкерлігінің жер ... ... ... ... және оның
өнімдерінің табиғат құбылыстарына тәуелді ... ауыл ... ... ... ... реттеуді - ауыл
шаруашылығы өндірісінің тиімділігі мен тұрақты дамуын ... ... ... ... ... түсуші мемлекеттік
органдар мен ауылшаруашылық кәсіпкерлігі субъектілерінің қызметін аграрлық-
құқықтық және өзге де ... ... ... ... - деп ... 21 ... ауыл ... саласындағы кәсіпкерлік қызметтің
құқықтық қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... өтуі жеке-құқық саласының дамуымен іспеттес, жария құқық салаларын
күшейтуге тырысып, ауыл шаруашылығындағы кәсіпкерлік ... ... ... Бұл дегеніміз, ауылшаруашылық саласындағы
кәсіпкерлік ... ... ... құқықтық қамтамасыз ету
деңгейінде жария және жеке ... ... ... ... тығыз және
өзара байланыстылық жүзеге асырылып отырады. Қазақстандық құқық жүйесінде
қалыптасқан қағидаларды, ... мен ... ... ала отырып,
ауылшаруашылық қатынастарына жария құқық және жеке ... ... ... ... ... ... жаңаша талдаулар
жасауға болады. Кәсіпкерлік қызмет ... және жеке ... ... ... шектерімен байланысса шаруашылық қатынастары ... Ауыл ... ... жеке және ... ... салаларының
институттары: азаматтық құқық, аграрлық құқық, кәсіпкерлік құқық, жер
құқығы, су құқығы және өзге де ... ... ... түрде реттеледі.
Сондықтан, ауыл шаруашылығы саласындағы кәсіпкерлік қызметті құқықтық
қамтамасыз ету ... ... - ... құқықтық зерттеулер
қатарына жатқызамыз.
1.3 Қазақстан Республикасындағы аграрлық кәсіпкерліктің объектілері
мен субъектілері
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасы егеменді ... ... ... ... ... жалпы қайта құру кезеңін басынан кешіруде.
Қазақстанның егеменді ел ретінде орнығуы, әрине оның даму ... ... ... және оның ... ... ... тікелей
байланысты.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлік объектісі - егеменді еліміздің нарықтық
экономикадан тұрақты дамуға көшуге атсалысатын, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... тауар өндірісі саласындағы пайда ... ... ... ... да болар, мемлекетіміздің саясатының
негізгі бағыттарының бірі болып, ... даму ... өту ... ... ... ... ... ету мақсатында
ауылшаруашылық құрылымдарының даму бағыты мен ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... назар
аудару қажеттілігі туындап отыр. Еліміздің Конституциясында ... ... ... дамытушы құралы ретінде танылған-
кәсіпкерлік экономиканың жоғары қаркынмен дамуын қамтамасыз ... да осы ... ... ... нормативті-құқықтық актілердің
алатын орны ерекше екендігіне күмән жоқ.
Қазақстан Республикасының 2006 жылы қабылданған «Жеке ... ... ... ... іске - ... кәсіпкердің өз қызметін
жүзеге ... ... және ... ... ... мен мүліктік
құқықтарының жиынтығы» - деген анықтама берілген еді.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлік істі өзінің ... ... ... Азаматтық кодекстің 119-бабында көрсетілген кәсіпорынның
ерекшелігі арқылы анықтасақ, ... ... ... түсініктілеу болады.
Бірақ, бұл орайда кәсіпкерлік іс ауылшаруашылық ... ... ... ... жеке ... ... ... асыру
барысында пайдаланылатын кәсіпорын болып табылады.
Ауылшаруашылық саласындағы кәсіпкерлік ... ... бір ... ... ... ... ... қарай және
мынадай қасиеттерін ескере отырып,төмендегі топтарға бөлуге болады:
- тамақ өнімін өндіруші және өндірістік ... үшін ауыл ... ... ... жалғыз экономика саласы:
- басқа экономика салаларына қарағанда ауыл шаруашылығында жер ... ... ... ... ... ... ауыл ... өндірісінде тірі организмдер
қолданылады;
- ауыл ... ... ... ... табиғи - климаттың
тұрақсыздығы және адам ... тыс ... ... және ... ауыл ... ... маусымдылығымен;
- ауыл шаруашылық өнімінің циклдігі биологиялық және өсімдік пен жануар
әлемінің физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... Романкованың пікірінше бүгінгі таңда өзіндік жеке кәсіпкерліктің
қарапайым нысаны жеке ... ... ... ... ... емес). Бұл
нысан заңмен бекітілмегенімен оны азаматық заңдардың жалпы ережелері мен
азаматтар кәсіпкерлігінің тәжірибесінен ... де ... Жеке ... ... ... ... байланысты заңи талпыныстар тәжірибеде сәтсіз
аяқталды. Себебі, кәсіпкерліктің бұл нысанының құқықтық табиғаты мен ... ... ... әлі ... дейін байқалады [48, 93
б.].
Тіпті біз қарастырып ... бір ғана ... ... ... ... ... ... та жеке кәсіпорын ретінде
шаруашылықтың әртүрлі аясындағы азаматтық ... ... ... ... ... ... жеке кәсіпорындар азаматтық құқық субъектісі
болып табылады [48, 45 б.]. ... ... ... ... ... шектеледі. Көптеген мемлекеттерде, оның ішінде
Қазақстанның жеке ... ... ... (заңды тұлға) ретінде
танудан бас тартуы контрагенттердің тауар ... ... ... ... ... байланысты.
Жалпы контрагенттер алдындағы мүліктік жауапкершіліктерге ... ... ... жеке кәсіпорын мен заңды тұлға болып
табылатын шаруашылық серіктестіктер (жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... ... ретінде оларды бөліп қарастыруымыз керек. Мысалы, құрылтайшының
заңды ... ... ... ... ... ... тұлғаның меншігі болып
есептеледі және кәсіпкер ретінде заңды тұлға танылады. ... ... ... жеке ... ... ... айналымның дербес
субъектісі болып табылса, екіншіден, кәсіпкерлердің азаматтық құқықтарының
объектісі ретінде көрініс табады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... рет ... құқықтардың объектілері деген арнайы тарауы бекітілгені бәрімізге
белгілі. Осыған орай азаматтық құқықтардың ... ... ... ... емес ... ... Мүліктік игіліктерге заттар,
ақша, ... ... ... ... ... ... нәтижелері жатады. Мүліктік емес игіліктерге жеке адамның өмірі,
денсаулығы, қадір-қасиеті, абырой, игі атақ, ... ... жеке ... ... есім алу ... ... Аталған объектілерді кез келген
азаматтар ... ... ... ... ... және ... ... құқылы.Сондықтан да азаматтық заңнамаларда
көрсетілгендей ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық ... ... жету үшін осы ... ... ... қатынастарға да көңіл
бөлгеніміз дұрыс сияқты.
Ауыл шаруашылық кәсіпкерлік саласындағы құқықтық ... ... ... ғана ... ... қатар арнайы
объектілерімен де ерекшеленеді. Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің объектілері
ауылшаруашылық өнеркәсіптік кешеніндегі қатысушыларының әрекеті ... ... ... ... кәсіпкерлігін құқықтық реттелуінің жалпы объектісі ауыл
шаруашылық қызметі барысында туындайтын қоғамдық қатынастардан тұрады.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігі ... ... ... құқықтық қатынастардың
дәрежесі мен түріне байланысты объектілер мынадай болады:
- материалдық игіліктер (жер, табиғи ресурстар, мүлік, бағалы ... ... ... ... тәртібі, әр түрлі қызметтер және оның
нәтижелері;
- рухани шығармашылық өнімдері;
- бағалы ... ... ... ... ... ... бір ... туындауы бізге қажет емес, бірақ ... да ... ... ... нормалардың объектісі екендігі сөзсіз.
Ауыл шаруашылық кәсіпкерлігінің объектісі - заң ... ... және ... ауылшаруашылығы кәсіпкерлігі аясындағы құқықтық
қатынастардың қатысушыларының субъективтік құқықтары мен заңды міндеттері
бағытталған нақты ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар болады: ғимараттар, үйлер, қора-
қопсы, жер ресурстары, техника, ... ... ... және ... ... ... ... құқықтық қатынастардың
өзгешелігі ауылшаруашылығы өндірісінің өзгешелігімен тікелей байланысты.
Бұл өзгешелік, ... ... ... ол ауыл ... ... ... ... анықталғандықтан, бірақ ауыл шаруашылық мақсатындағы
жерлерді пайдалану бойынша құқықтық қатынастардың объектісі әр уақытта
нақты жер ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
мүддені ескеруді қажет ете отырып, арнайы нормативтік құқықтық актілермен
анықталған орман, су ... кең ... ... қазбалар сияқты басқа
да табиғи ресурстарды да қамтиды .
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің объектілерінің ... ... ... ... да ие. Мал ... ауыл ... өндірісінің негізгі
салаларының бірі, сондықтан жануарларға ... ... ... ... маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.
Сонымен қатар, ауылшаруашылық кәсіпкерлігі объектілеріне ... мал ... ... ... жатқызуға
болады. Оның ішінде астық өндіру шаруашылығын ерекше атауға болады, өйткені
соңғы жылдары Қазақстан ... ... ... ... ... көш басында.
Жалпы ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің объектілері бірыңғай органикалық
кешенді құрайды. Бірақ бұл бірліктің ... ауыл ... ... ... ... ... ... және тұтыну барысында пайда ... ... ... ... ... ... ... және
мазмұнымен анықталатын айырмашылықтары да болады.
Жер ресурстары ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің ең ... ... ... ... да жер ... ... ... дәл анықтама
беруіміз қажет. ҚР Жер ... ... жер ... ... ... ... ... жер қатынасы субъектілеріне бекітіліп
берілген, тұйықталған шекара ішінде бөлінген жер бөлігі. Осыған ... ... ... белгілері, сол жерге тән нақтылы айқын ... сол ... ... не жеке ... ... ... құжаттардың
болуы.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің объектілері ретінде үйлерге, қора-
қопсыларға (құрылыстарға, ғимараттарға), ... ... ... және ... да қозғалмайтын мүлікке меншік және ... ... ... ... ... немесе жер учаскесі оқшауланған кезде,
сатып алушыға осы қозғалмайтын мүліктер орналасқан учаскесіне тиісті меншік
немесе пайдалану құқығы ауысуы мүмкін.
Егер жер ... ... ... ... ... ... пайдалануға берсе, онда аталған қозғалмайтын мүліктер орналасқан
немесе оны пайдалануға арналған жер учаскесі де дәл ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің объектісі ретінде
мінездеме беруге ортақ меншік және ... ... жер ... ... ... ерекше. Шындығында, күнделікті ... ... көп ... ... және ... ... құқығы болып, оған
бірнеше тұлға бірге иелік етуі мүмкін. Оның нәтижесінде ... ... ... ... ... өзі ... ... жер қатынастарын
реттеуді талап етеді. ... да, жер, су және ... ... ... ... ... құқықтық нормалар қалыптасқанымен осы
саланы ... ... қай ... ... артықшылық берілуі керек
екендігі бүгінгі күннің даулы ... ... ... ... кәсіпкерлігінің мүлкі бір тұтас, бөлінбейді.
Кәсіпорындар мен ауыл ... ... ... ... ... өтімін қамтамасыз ететін сонымен қатар, ... ... ... ... мен ұйымдар біздің республикамызда
акционерлік ... ... ... Оның негізгі акция иелері
болып ауыл ... ... жоқ, өнер ... ... ... т.б.
капиталдармен байланысты заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар жатады. ... ... ауыл ... ... ... емес ... ... алу болып табылады.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің объектілерін осылайша бөлу заң жағынан
алғанда ерекше мәнге ие. Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің объектілерін ерекше
тобын жер ... ... Жер ... ... қатынастардың
маңызды объектісі бола тұрып, ауыл шаруашылық өндірісінде ерекше орынға ие.
Жер қатынастары ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің қатынастардың ... ауыл ... ... және ... емес ... мәртебесін айқындайды. Жердің шектеулілігі, қозғалмайтындығы, өнім
беретіндігі, ... ... ... ... және ... ... қатынастардың реттелуіне
ықпал етеді.
Ауылшаруашылығы мақсатына берілген жер ... ... жер ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық өндірісінде пайдаланылатын жерге байланысты
қатынастарды ғана реттейді. Осыған орай жер құқығында ... ... ... жағдайы қаралса, ал аграрлық құқықтың нормалары ауыл
шаруашылық коммерциялық үйымдарының осы ... ... ... ... мен ... ... қатынастар тек аграрлық және жер құқықтарымен ғана емес, сонымен
қатар азаматтық құқықтың нормаларымен де реттеледі, дәлірек ... ... ... ... ... ... жерді жалға беруге қатысты
бөлігінде. Жер қатынастарын ... ... ... ... ... реттеу шектерін анықтауды талап етеді.
Қазақстан экономикасының дамуы мен тұрақтануын құқықтық қамтамасыз ... бірі ... ... ... ... ... болып табылады.
Ауылшаруашылығы кәсіпкерлігінің объектілерінің маңызды сипаттамаларының
бірі олардың өз кәсіпкерлігін жүзеге асыру үшін ... ... ... ... біз ... кәсіпкерлердің, оның ішінде өзіміз қарастырып
Ауылшаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... мүлкі - ауылшаруашылығы саласында
өндірістік-шаруашылық қызметін жүзеге асыру үшін және сол ... ... ... ... бағытталған кәсіпкерлік қызметінің материалдық-
техникалық негізі болып ... Біз ... ... құқықтық жағдайын жан-жақты қарастырмас бұрын алдымен ... ... және оған нені ... ... ... сұраққа теориялық-құқықтық
тұрғыдан жауап бере кетейік.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 115-бабының 2-тармағында
мүліктік игіліктер мен ... ... деп ... ... заң ... ... оның ... шетел валюталарын, бағалы қағаздарды, жұмыс,
қызмет, шығармашылық, интеллектуалдық қызметтің ... ... ... атауларды, тауар белгілерін, мүліктік құқықтар мен
басқа да ... ... ... де ... кәсіпкерлігінің объектілеріне
кіретін мүлік қатарына жатқызылуы мүмкін. Бірақ, адамның ... ... ... ... объектілердің барлығын біз мүлікке жатқыза
алмаймыз. Мысалы: күн сәулесі және күн ... бір ... ... ... ретінде қажетіне жарағанымен материалдық игілік ретінде,
яғни мүлік ретінде қарастырылмайды. Ауыл ... ... ... ... ... алуға қатысты күн сәулесі, жауын ... ... ... рөлі мен ... орны ... және ... Мысалы,
күн сәулесі түспеген аймақта бидай, арпа, ... ... т.б. ... алу қиын да ... іс. ... ... тұрғысынан
ауылшаруашылығы жерлерін пайдаланудағы күн, жауын т.б. алар орны ... ... ... ... жоқ деп ... игіліктерге табиғаттың тек заң актілері арқылы табиғи
ресурстар деп ... және ... ... мен ... объектісі
(мемлекеттік және жеке меншік) бола алатын табиғат объектілерін жатқызамыз
[49, 102 б.].
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің ... ... ... ... өнімді өңдеу мен ұқсатуға қажетті барлық ... ... Бұл ... ... ... 1998 ... 31 ... Қазақстан Республикасының «Шаруа (фермер) ... ... ... да ... көрсетілген. Онда, «шаруа (фермер) қожалығының
меншігінде жер учаскесіндегі екпелер, шаруашылыққа арналған және өзге ... ... ... және ... да ... өнім беретін және
жұмысқа жегілетін мал, құс, ауыл шаруашылығына арналған және өзге ... мен ... ... құралдары, керек-жарақтар және қожалық үшін
оның мүшелерінің ортақ қаражатына сатып алынған басқа да ... ... ... ... ... ... келіп, төмендегідей тұрырымдама
жасауға болады деп ... ... ... ... ... экономиканың ажырамас бөлігі ретінде анықталып,
еліміздің тұрақты дамуына зор ... ... ... ... ... ... анықтама беретін болсақ, онда заң ғылымдарында қалыптасқан
ережелерге сәйкес аграрлық құқықтың негізгі институты ... ... ... қатар өзіне тән қасиеттері де жоқ емес.
ҚР Азаматтық кодексінің ... ... ... ... ... ... оның тәуекел етуімен және ... ... ... ... [50, 26 б.]. ... ҚР ... ҚР ... кодексі, ҚР «Жеке кәсіпкерлігі
туралы» Заңы және өзге де ... ... ... ... Жетпісбаев аграрлық қатынастар деп, «аграрлық қызмет нәтижесінде
пайда болатын, өзгеретін, ... және ... ... ... субъектілері субъективтік құқыққа және заңдық ... ... ... ... ... кепілдік беретін және ... ... ... түсіндіреді [49, 18 б.]. Жоғарыда ... ... біз ... ... ... анықтауға толық мүмкіншілігіміз бар, себебі ... ... ... зерттеу пәніне кіре отырып, оның негізгі
институттарының бірін құрайды. Бұл ... ... ала ... ... тек ... ... ... ғана емес, сондай-
ақ өзге де ... ... ... ... ... ... ... субъектілері ауылшаруашылық өнімдерін
өндіру, өңдеу, тарату барысындағы ... ... ... ... ету ... ... мен ... жеке және заңды тұлғалар.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің субъектілерінің құрамы және оның ... ... рөлі ... ... ... себебі еліміздегі
экономикалық ахуалдың және ауылшаруашылық қызметінің саналуандылығы, озық
технологияларды және ... ... ... ... ... құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық
қатынастарда ұдайы өзгеріске ұшырап отыруында.
Қазақстан Одақ құрамында болған кезеңде, яғни XX ... 70 ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
өнеркәсіптік кешендер, бірлестіктер, фирмалар, өндірістік ... ... ауыл ... және өндірістік бірлестіктер ... ... ... ... пайда бола бастады.
Қазақстан Республикасының 1995 жылы 30 ... ... ... ... ... ... реформалардың
басталуымен тек бұрыннан қызмет ететін ауыл шаруашылық кәсіпорындары мен
ұйымдардың құрамына ғана ... еніп ... жоқ, ... ... ... жаңа ... - ... (фермер)
қожалықтары, ауылшаруашылық өндірістік кооперативтері, акционерлік
қоғамдар, ауылшаруашылық ... және ... ... ... бола бастады. Сөйтіп, ауылшаруашылық кәсіпкерлігі деген
жаңа термин қолданысқа ене бастады.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің субъектілері тек қана ... ... ... ... ауыл ... ... айналысатын жеке тұлғалар,
яғни Қазақстан Республикасының азаматтары да, ... ... да, ... да бола ... ... ... ... кәсіпкерлігінің
субъектілері өзіндік қосалқы ... ... ... ... да бола ... ... ... мәртебесі
ауыл шаруашылық өнімдерін өндірудегі олардың міндетіне қарамастан дұрыс
анықталмай отыр. Өйткені, біз ... ... ... кәсіпкерлер атауға
құқықтық негіз жоқ.
Қазақстан Республикасының Жеке кәсіпкерлік туралы ... ... ... ... ... Жеке кәсіпкерлік субъектісі болып
табылатын ... ... ... Республикасының азаматтық заңнамасында
көзделген ұйымдық-құқықтық нысанда ғана құрыла алады.
Жеке кәсіпкерлік субъектілері:
шағын ... ... ... ... кәсіпкерлік субъектілеріне жатқызылуы мүмкін.
Заңды тұлға құрмаған, жұмыскерлерінің жылдық ... саны елу ... дара ... және ... қызметті жүзеге асыратын,
жұмыскерлерінің жылдық орташа саны елу адамнан ... және жыл ... ... ... құны ... қаржы жылына арналған республикалық
бюджет туралы заңда белгіленген ... мың ... ... ... ... ... тұлғалар шағын кәсіпкерлік субъектілері болып
табылады.
Мыналарды:
есірткі заттарының, психотроптық заттардың және ... ... ... ... ... және ... ... сатуды;
астық қабылдау пункттерінде астық сақтау жөніндегі қызметті;
лотереялар өткізуді;
ойын және шоу-бизнес саласындағы қызметті;
сертификаттау, метрология және сапаны ... ... ... ... ... газ, ... және жылу энергиясын өндіру, қайта
өңдеу және сату жөніндегі қызметті;
радиоактивті ... ... ... ... ... (не банк ... жекелеген түрлерін) және
сақтандыру нарығындағы қызметті (сақтандыру агентінің қызметінен басқа);
аудиторлық ... ... ... ... қызметті жүзеге асыратын дара
кәсіпкерлер мен заңды ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік субъектілері жұмыскерлерінің жылдық орташа саны ... ... ... мен басқа да оқшау бөлімшелерінің
жұмыскерлерін қоса ... ... ... ... ... ... құрмаған, жұмыскерлерінің жылдық орташа саны елу адамнан
астам дара кәсіпкерлер және жеке ... ... ... ... ... саны ... ... бірақ екі жүз елу адамнан
аспайтын және жыл бойғы активтердің орташа жылдық құны тиісті қаржы жылына
арналған республикалық ... ... ... ... үш жүз жиырма бес
мың еселенген айлық есептік көрсеткіштен ... ... ... ... ... ... табылады [51].
Жеке кәсіпкерлікті жүзеге асыратын, жұмыскерлерінің жылдық орташа саны
екі жүз елу адамнан артық немесе жыл бойғы ... ... құны ... ... ... ... бюджет туралы заңда белгіленген үш ... бес мың ... ... есептік көрсеткіштен асатын заңды тұлғалар
ірі кәсіпкерлік субъектілері болып табылады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің ... ... ... ... азаматтық құқыққа ие болып, міндет атқару
қабілеті» деп көрсетілген. Азаматтардың құқық қабілеттілік туған кезден
басталып, ... ... соң ... ... ... ... әрекет қабілеттілігін азаматтың өз әрекеттерімен азаматтық
қүқықтарға ие болуға және оны ... ... өзі үшін ... міндеттер
жасап, оларды орындау барысындағы ... ... ... ... он сегіз жасқа толғаннан кейін толық көлемінде пайда
болады. Ал, ... ... ... ... ... ... кейін пайда болады. Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу ... ... ... органдары жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 17-бабына сәйкес, Заң
құжаттарында он сегіз жасқа жеткенге дейін ... ... он ... толмаған, бірақ он алты жасқа толған азамат некеге тұрған кезден
бастап толық ... ... ... ие болады. Егер актілерінде
өзгеше көрсетілмесе, барлық азаматтардың әрекет қабілеттілігі тең ... ... ... ... ... ... ... ғана азаматты әрекет және құқық ... ... ... жағдайларда ешкімді де құқық ... мен ... ... ... Республикасының Азаматтық кодексінің 18-бабына ... ... ... мен ... ... ... ... белгіленген шарттары мен тәртібінің немесе олардың кәсіпкерлік
не өзге де қызметпен айналысу құқығының ... ... ... ... ... өзге де ... құжатын жарамсыз деп тануға
әкеліп соқтырады. Азаматтың құқық ... ... ... ... ... ішінара бас тартуы және кұқық ... ... ... шектеуге бағытталған басқа да мәмілелер
жарамсыз ... ... ... мәмілелерге заң құжаттарында рұқсат берілген.
Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің субъектілері жеке тұлғалармен қатар
заңды тұлғалар да ... ... ... ... кодексінің 33-
бабына сәйкес, «Меншік, шаруашылық жүргізу немесе жедел басқару құқығындағы
оқшау мүлкі бар және сол мүлікпен өз ... ... ... ... ... ... және ... емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие
болып, ... ... ... ... сотта талапкер және жауапкер бола алатын
ұйым заңды түлға деп танылады. Заңды түлғаның ... ... ... ... тиіс. Заңды түлғаның өз атауы жазылған мөрі болады» деп көрсетілген.
Сондай-ақ, азаматтық ... ... ... өз ... ... ретінде табыс келтіруді көздейтін (коммерциялық ұйым) не мұндай
мақсат ретінде ... ... ... және ... таза табысын
қатысушыларына үлестірмейтін (коммерциялық емес ұйым) ұйым заңды тұлға бола
алады. Коммерциялық ұйым болып табылатын заңды ... ... ... ... ... ... өндірістік кооператив
нысандарында ғана ... ... ... емес ұйым болып табылатын
заңды тұлға мекеме, қоғамдық бірлестік, ... ... ... ... қор, діни бірлестік нысанында және заң қүжаттарында
көзделген өзге де нысанда құрылуы мүмкін. Қазақстан ... ... ... ... ... дерлік ауыл шаруашылық
кәсіпкерлігінің субъектісі бола ... ... ... ... ... ... бар екендігін айта кеткеніміз жөн болар. ... ... ... ... ... ... мен ... шаруашылық
тауар өндіруші» түсініктерінің мәнін бөліп қарастыру қажет. Біріншіден,
ауыл шаруашылық ұйым ... ... ... ие, ал ауыл шаруашылық тауар
өндіруші ретінде жеке тұлға да қатыса алады. ... ... ... ... өндіріспен және ауылшаруашылық өнімін бастапқы
қайта өңдеумен ... ... ... ... әртүрлі тектегі өткізу,
қамту және басқа қызметтермен айналысатын ауыл шаруашылық ұйым ... ... ... ... әрдайым таныла бермейді. ... ... ұйым ... ... ... ... танылуы керек, өйткені ол ауыл шаруашылық ... ... оны ... ... ... ... көздейтінімен байланысты [52].
И.В. Амирханова «Аграрлық кәсіпкерлік қызмет субъектілерінің шеңберін
азайтып, тек ауыл ... ... ... ғана тану ... емес» деп
қарастырады.
«Мәртебе» ұғымы латынның «status» - жағдайы, орны деген сөзінен шыққан.
Заң саласында «мәртебе» азаматтың немесе заңды ... ... ... ... [53, 355 ... да бір ... ... мәртебе беру оны дербес құқық субъектісі
ретінде тануға ... ... ... ... ... ... ... береді. Шын мәнісінде кәсіпкерлік ... ... деп ... ... беріледі. Құқық қабілеттілік пен жалпы
әрекет қабілеттілікке ие құқық ... ... ... ... ... бола алады.
Қазіргі таңда, кез келген тұлға кәсіпкер мәртебесі қабілетіне ие, яғни
ауыл шаруашылық кәсіпкерлігімен айналыса алады. Құқық ... - ... мен ... ең ... ... ... ... Бұл
субъектісіз құқықтық қатынаста жоқ, бұл ғылымда дәлелдеуді ... ... ... қалыптасқан ұғым. Ауылшаруашылық кәсіпкерлігінің
субъектісі ретінде ауыл шаруашылық қызметті жүзеге асыратын жеке және ... ... ... ... ... заңнама деңгейінде бөлу
қажеттілігі, құқық субъектілікті дұрыс анықтау үшін туындап отырған мәселе.
Көрсетілген түсініктерді зерттеу ауылшаруашылық ұйымына мына ... ... ... ... ұйым заңды тұлға құқығы бар,
ауылшаруашылық өнім өндірісін жүзеге ... ... ... ... ... сақтаушы, қайта өңдеуші және өтім ... ... ауыл ... ... ... ... саласына
қызмет көрсетуге бағытталған әр түрлі қызметтерді көрсететін ... ... ... ... ұйым ... ... кешенінде коммерциялық немесе
коммерциялық емес нысанда құрыла алады. Ол ... ауыл ... ... үшін ... ... не ... болып табылмайды. Коммерциялық ұйымдар ... ... ... ... ... ... қоғам ретінде
құрылуы мүмкін. Ауыл тұтыну кооперативі, ауылшаруашылық серіктестіктер
коммерциялық емес ұйымдарға ... ... ... ауыл ... ... ... бағытталмағанымен, ол аграрлық өндіріске қызмет
көрсетуді қамтамасыз етуші ұйым ... ... ... ... ... мәртебесі әртүрлі
болуы мүмкін, өйткені кәсіпкерлердің ... көп ... ... ... құқықтық нысанымен анықталады [7, 21 б.]..
Қазақстанның экономикасында аграрлық секторды дамыту ... ... ... ... асыруда басым бағыты болып және ... ... ... ... ... ... бірі - ол шаруа
(фермер) қожалықтың негізіндегі кәсіпкерлік қызмет болып табылады. Себебі
соңғы ... ... ... ... ... ... ... шығаруда ерекше орынға ие болып
отырған өндіруші бұл-шаруа (фермер) қожалықтары. (97 пайызды құрап ... ... ... ... ... ... берілген
анықтамалар екі мағыналы, олар ... ... ... ... ... ... ... шаруа (фермер) қожалықтарының кейбір
жағдайда салық төлеушілер ... ... ... ... ... ... ... субъектілігінің зерттеу объектісін анықтайды, жерге құқық
субъектілігі мен ... ... ... деп ... ... түрде шет елдерінің заңнамаларына назар аударайық. РФ АК мына
тіркестерді қолданады: «шаруа (фермер) ... ... ... қожалықтарының өндіріс құралдары». Шаруа (фермер) ... ... емес ауыл ... ... ... ... түрі ... деп танылады. Кейбір ресей ғалымдарында мына тіркестері қарсылық
тудырады. Олар: «шаруа (фермер) ... ... ... ... мүлкі». Мұндай тіркестер отбасылық-еңбек бірлестігін
азаматтық ... ... ... ... теріс пікірге әкеліп
соқтырады. Шаруа ... ... емес оның ... ... ... деп ... ... болар еді (55(.
Өзбекістан Республикасының заңнамасы фермерлік және дихандық қожалықтар
әр түрлі құқықтық режимге ие. Фермерлік ... ... ... ... бірлескен қызметі негізінде ауыл шаруашылық тауар өндірісін
жүзеге асыратын ұзақ ... ... ... ... ... құқықтарына ие
дербес шаруашылық субъектісі» танылады. Өзбекістан ... ... ... отағасына өмірлік иелік етуіне берілген қора-
қопсылар жер телімінде отбасы мүшелерінің жеке еңбектерінің негізінде ауыл
шаруашылық өнімді ... және ... ... ... отбасылық ұсақ
тауарлар шаруашылығы» (56(.
Сонымен ... ... ... ... ... ... не құрмай
шаруашылық жасауға ... ... Бұл ... ... құруды ұйымдастырушылық-құқықтық ... ... ... ... ... ... Сонда дихандық шаруашылық
заңды тұлға да жеке ... ... ... де ... ... болып
танылады. Бұл тұжырым құқықтағы тұлғалар іліміне қайшы.
Қазақстандық заңнама бойынша шаруашылық және ... ... ... жоқ. Сонымен қатар, әр түрлі құқықтық ... ... ... қожалықтарының реттеу ерекшелігі ... та ... ... ... ... ... кірмейтін
тұлғалар мен жай серіктестік шартының негізінде ... ... ... ... құқықтық режим көптеген жағдайларда қолданылмайды.
Мысалы, екі фермер фермерлік шаруашылықты ұйымдастырып, ... ... ... ал ... ... ... арналған жерге құқық алуы қажет
болса, мұндай жағдайда екіншісі өз құқықтарын (жерге деген) ... егер де ... ... ... ... бұл ... бірінші
фермердің құқықтық режим мүддесі ескерілместен, ... ... ... ... ... ... негіз болып табылады.
Шаруа (фермер) қожалықтарының нормалары жеке дербес немесе бірлескен
кәсіпкерліктің жалпы тәртібін реттейтін нормаларға ... ... ... және жер қатынастарын реттейтін нормалар ... ... ... де ... ... ... ... заңнаманы қолданудағы негізгі қағидаға – «арнайыдан
жалпыға» егер де ... ... ... ... ... ... ... болып табылса, жалпы нормалар қолданылады.
Көрсетілген саралау кейбір қорытындыларға әкеліп ... ... ... ... ... мен ... бар субъектілер ретінде
анықтайтын терминдер мен сөз ... ... ... жою ... ... байланысты кәсіпкерлік қызмет қажет. (аграрлық бизнес,
аграрлық кәсіпкерлік) немесе аграрлық бизнес кәсіпкерлерімен ... ... ... ... ... Бұл ... ҚР «Жеке кәсіпкерлік
туралы» заңының 15-бабына сәйкес, шаруа (фермер) қожалық кәсіпкерлік ... ... ... ... жеке ... ... ерлі-зайыптылар кәсіпкерлігі, жай серіктестік ... ... ... ... ... ... ... режим
ерекшеліктерін анықтайтын заңнамалық сілтеме қажет.
Аграрлық кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... ... жалпы меншігіне жалпы меншік режимі
салынады. Осы күнге дейін осындай ... үшін ... ... ... режимі, ерлі-зайыптылар ... ... ... Егер ... арасында мүліктің бөлшектік, үлестік
режимі неке немесе басқа шартпен ... онда ... ... үшін ... ... ... әсер етеді. Әсіресе шаруа қожалығын
жүргізу процесінде пайда болатын міндеттемелер бойынша ... ... ... ... ... дауларды шешу кезінде пайда болған
сұрақтар қаралады.
Сонымен қатар, жер теліміне құқықты анықтау қатынастарының дауларында
мысалы, ... ... ... ... болып, бірақ, бұл
кәсіпкерліктің қатысушысы ретінде ... ауыл ... ... ... беру ... ... кезінде де осы жер телімі меншік иесі
ретінде де ... заң ... ... мүліктің жалпы ортақ меншік
режимі бекітілсе, некеде алынған ... ... иесі ... ... ... табылады ма, жоқ па? Осы ... ... ... дауларға тәуелді болуы мүмкін. Себебі, егер бұл жағдайда ... ... ... иесі деп ... ... жерге қатысты мәмлелерге
оның міндетті түрде келісімі қажет. Ал, мұндай келісімсіз жасалған шартпен
дауласуға болады.
Шаруа ... ... ... ... ... ... бұл мүлік кәсіпте қолданылатын болып табылады, ... ... ... ... ... ... ... кезінде жүзеге асады.
Заңнамада шаруа қожалығы мен фермерлік қожалықтарының ... жеке ... ... ... атап ... жөн, яғни
заң жүзінде шаруа және фермер қожалықтарның бір-бірінен айырмашылығы жоқ.
Бірақ шаруа және ... ... ... ... ... мен Г. ... ... жеке тұлғалардың істеріне
қатысты болғанда, қожалықтардың субъектілері және ... ... ... олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар. Олардың ... ... ... қатысушылардың сандық құрамы;
- қатысушылардың туыстық қатынастарының болуы;
- жүзеге асырудың мүліктік негіздері.
Мұндай ... ... ... ... ... жеке ... қатысушылық сияқты біртекті анықтама болуы мүмкін
емес. Осы сұрақ әртүлі нормативтік актілермен ... ... ... қатынасына тең болуы керек. «Жеке кәсіпкерлік туралы» заңда
жеке кәсіпкердің міндетті ... ... ... ... етпейді.
«Шаруа қожалығы» заңында еңбектік қатысу атап ... ... ... ... ... ... ұйым. Мұндай белгінің
міндеттілігі шаруа қожалығының ерекшеліктерін анықтайды, әртүлі нормативтік
актілермен бекітілген жеке ... ... ... ... анықтама
болуы мүмкін емес, шаруа қожалығы анықтамаларының қатынасына тең болуы
керек.
2 ... ... ... ... СУБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ – ШАРУА
(ФЕРМЕР) ҚОЖАЛЫҒЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Аграрлық кәсіпкерлер ретінде - ... ... ... және
оның мүшелерінің құқықтық жағдайы
Экономиканың ауылшаруашылық секторын дамыту Қазақстан экономикасының
басым бағыттарының бiрi болғандықтан ... ... ... ... қожалығы негiзiнде жүзеге асыру мәселесi өте өзектi
болып отыр.
Елiмiз ... ... ... шаруа (фермер) қожалығының құқықтық
жағдайын анықтап, қызметiн реттейтiн бiрқатар заңдар қабылданды. Солардың
негiзгiсi 1990 ... 21 ... ... ... ... «Шаруа
қожалығы туралы» заңы болды. Бұл заң ... ... ... ... ... ... ... бiрлестiгi
болып табылады. 2006 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының «Жеке
кәсiпкерлiк туралы» заңына сәйкес жеке ... ... ... ... ... ... ... бөлiнiп, шаруа (фермер) қожалығы
бiрлескен кәсiпкерлiктiң нысаны ретiнде ... Ал 1998 ... ... ... Қазақстан Республикасының «Шаруа (фермер) қожалығы
туралы» заңында шаруа (фермер) ... ... ... кәсiпкерлiк қызметi бiрлескен ортақ меншiк базасына негiзделген ... ... ... ... ... ... ... кәсiпкерлiктi жүзеге асыруға негiзделген фермер қожалығы(
- бiрлескен ... ... ... шарт ... ... ... меншiк
базасында жәй серiктестiк нысанында ұйымдастырылған фермер қожалығы.
Бұл жерден байқайтынымыз, шаруа (фермер) ... тек ... ... ... ... ... базасына негiзделген отбасылық
кәсiпкерлiктi ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... пен бiрнеше жеке кәсiпкерлердiң бiрлескен қызмет туралы
шарт жасасу арқылы ұйымдасқан жәй серiктестiк нысанындағы ... ... ... яғни ... бiрлестiгi сипатындағы шаруа
қожалығының бiр түрi, ... ... екi түрi ... ... ... «Шаруа (фермер) қожалығы туралы» ... ... ... жеке ... ... асыруы ауыл шаруашылығына
арналған жерлерде ауыл шаруашылығы өнiмiн ... ... осы ... және өткiзумен тығыз байланысты отбасылық-еңбек бiрлестiгi шаруа
(фермер) қожалығы деп танылады - делiнген. ... ... ... ғана ... ... фермерлік қожалықтың ... ... ... ... ... ... фермерлiк қожалыққа емес, тек шаруа қожалығына тән белгi. Сондай-ақ,
Жеке кәсiпкерлiк туралы заңында шаруа (фермер) қожалығы азаматтар тобының
бiрлескен кәсiпкерлiгi ... ... ал ... (фермер) қожалығы
туралы заңның 1-шi бабының 3-шi тармағында көрсетiлген бiр ғана ... ... ... ... ... ... бiрлескен
кәсiпкерлiгiне жатпайды. Ол өзiндiк кәсiпкерлiк нысанындағы фермерлiк
қожалық болып табылады.
Егер ... ... ауыл ... ... жерлердi пайдалану арқылы отбасылық-еңбек негiзiнде жүзеге
асырса, ол шаруа ... деп ... ... ... ... ... өнiм ... отбасылық кәсiпкерлiк болып табылады және оны
фермерлiк қожалықтардан ерекшелендiрiп тұрған да осы отбасылық белгiсi.
Бұл орайда бiз Г.А. Волковтың, «тек ... ... ғана ... ... ... кооперативтер мен ауылшаруашылығындағы
басқа да кәсiпкерлiк қызмет нысандарынан ерекшелендiредi» (57, 12б.( ... ... ... Республикасының заңдары да шаруа қожалығын ... деп тани ... ... өндiрiстiң шаруа қожалығы мүшелерiнiң жеке
еңбектерiне негiзделгенiн бекiтедi. Бiрақ, кей жағдайларда жалдамалы еңбек
күшiн пайдалану мүмкiндiгiне де жол ... ... ... өзегi болып табылады. Қазақстан
Республикасының «Шаруа (фермер) қожалығы туралы» заңының 1-шi ... ... ... ... мүшелерi ортақ ... ... ... ... ... алынған балалар (қыздар), ата-аналар
және басқа да туыстар болып табылатындығы көрсетiлген. Бұл заң ... ... ... ... ... ... бойынша жұмыс iстейтiн
азаматтар мен еңбек шарты жасасқан туыстары кiрмейдi.
Н.Н. Ведениннiң пiкiрiнше туыстық қатынасы жоқ азаматтар тобын ... ... ... ... Шаруа қожалығына мұндай ... ... ... мен ... ие болу мақсатында ғана
құрылатын жалған шаруа қожалықтарының пайда болуына ықпал етедi. ... жоқ ... тобы ... ... ... нысандарын – шағын
ауылшаруашылық кәсiпорындарын, өндiрiстiк кооперативтер (58, 63б.( мен
бiрлескен қызмет ... шарт ... ... ... жәй серiктестiк
нысанындағы фермерлiк қожалықтар құра алады.
Шаруа қожалығының отбасылық сипатына байланысты
В.В. Устюкова да ұтымды ойлар айтады. Оның пiкiрiнше шаруа ... бiлгi тән. Одан ... және ... ... жоқ ... ... ... ретiнде тiркеу мүмкiндiгi Заңның 1-шi бабын жоққа шығарады.
Бұл пiкiрмен Ю.Г. Басиннiң де көзқарасы сәйкес келедi. Онда, ... ... ... оның ... ... ... отбасының қамы мен басқа да ... ... ... сену сипатымен түсiндiрiлетiндiгi айтылған (59(. Сондықтан
да шаруа қожалығының мүшелерiн анықтаушы белгi - онда ... ... ... жоқ ... шаруа қожалығының құрамына кiруiне
тыйым салынады. Мұндай тұлғалар шаруа қожалығында ... ... ... жұмыс
iстей алады, сондай-ақ, шаруа қожалығы мүшелерiнiң келiсiмi ... ... ... ... ... қатысып, еңбек ақысынан бөлек, қосқан
мүлкiнiң көлемiне сай белгiленген ... ... ... ... алып ... мүмкiндiк алады.
Шаруа қожалығының мүшесi ретiнде тану үшiн, тұлға ... ... ... ... ... өз ... ... тиiс. Заңда мұндай
нормалар тiкелей бекiтiлмесе де, шаруа қожалығының еңбектiк сипатының үлкен
маңызы бар. ... ... ... бұл түрi тек ... салуға ғана
емес, сонымен қатар, мiндеттi ... өз ... ... ... (6, ... ... ... егер мүшелерiнiң арасында өзгеше белгiленбесе
ортақ бiрлескен меншiк құқығында оның мүшелерiне тиесiлi болады.
Ал, фермерлiк қожалыққа ... ... оның ... ... – ол бiр ғана ... ... меншiгiне негiзделген
кәсiпкерлiгi және сол ... ... ... ... ... ... шарт негiзiнде жәй серiктестiк құру арқылы жүзеге асыруында.
Жоғарыда айтылып кеткен туыстық ... жоқ ... ... ... ... шаруашылық қызмет туралы
шарт негiзiнде, жалпы үлестiк меншiк базасында жәй ... ... ... ... ... жүзеге асыра алады.
Алғашқыда «Жеке кәсiпкерлiктi қорғау мен қолдау туралы» заңның 4-шi
бабы жәй серiктестiктi тек ... ... ... ... ... Жәй серiктестiк нысанындағы фермерлiк қожалықтың негiзi бiрлескен
шаруашылық ... ... шарт ... ... ... Республикасының
«Меншiк туралы» заңына сәйкес жәй серiктестiк нысанындағы фермерлiк қожалық
қызметiнiң негiзi болып, оның мүшелерiнiң ортақ үлестiк меншiгi танылады.
Кәсiпкерлiктiң бұл ... ... ... құқықтық реттеу 1994-шi жылы
қабылданған Қазақстан Республикасының «Азаматтық кодексiнiң» ... ... ... (жәй серiктестiк) деп аталатын 12-шi ... Осы ... 228-шi ... ... жәй серiктестiк шарт
атауымен де аталуы мүмкiн.
Жалпы ... ... ... ... қызмет түрiн ғана емес,
сонымен қатар шаруашылық қызмет пен өзге де ... ... ... шаруашылық қызмет туралы шарт ... ... ... (ары ... мүшелерi) бiрлескен мақсатты көздейдi
және жалпы ... ... ... ... байланысты несие берушi мен
борышқор болып табылмайды. Г.Ф. Шершеневич ... ... ... ... жәй ... шартының, тараптардың мүдделерi қарама-қарсы
тұратын өзге шарттардан ... ... жәй ... ... ... ... айтады.
Бiрлескен қызмет туралы шарт бойынша тараптар табыс табу немесе заңға
қайшы келмейтiн өзге де ... қол ... үшiн ... әрекет жасауға
мiндеттенедi.
Бiз бұл жұмыста жәй серiктестiктi азаматтар тобының ауылшаруашылығында
жер пайдалану арқылы жүзеге асыратын бiрлескен ...... ... ... серiктестiк нысанындағы фермерлiк қожалық қатысушылары өз
мақсаттарына жету үшiн жарналарын ақшалай немесе ... ... не ... ... қосады. Фермерлiк қожалық қатысушыларының ақшалай немесе ... ... ... ... ... бiрлескен қызметi нәтижесiнде
жасалған немесе сатып алынған мүлiк олардың ортақ үлестiк меншiгi ... ... ... нысанындағы фермерлiк ... ... егер ... ... ... ... бойынша теңдей болуы
тиiс. Мүлiктiк немесе еңбек жарналарын ақшалай бағалау фермерлiк қожалық
қатысушыларының келiсiмiмен жүзеге асырылады ... ... ... ... қожалықтың сипаттаушы белгiлерi(
а) ортақ шаруашылық мақсатқа жету үшiн бiрлескен ... ... ... б) ... жүргiзу үшiн жер учаскесiн алу( в) әрбiр қатысушының
үлесiнен ... ... ... болуы( г) қатысушылардың қожалықтың
кiрiсiмен қатар, ... да ... ... ... ... ... қызметiн басқаруға және
бақылауға құқығының болуы. Азаматтық кодексте жәй серiктестiктiң ... ... ... ... ... ... ... жәй
серiктестiк нысанындағы фермерлiк қожалықтың негiзгi мақсаты ауылшаруашылық
тауар өндiрiсiмен айналысу ... ... анық ... ... ... ... қожалық азаматтық
айналымның дербес субъектiсi болып табылмайды, бұл тек ... ... ... ... ... ... ... мүмкiндiгi.
Сондай-ақ, жәй серiктестiк нысанындағы фермерлiк қожалық заңды ... ... ... оның ... ... ... ... түседi және басқа серiктестерiнiң мүддесi үшiн де әрекет етедi. Шарт
қатысушыларының ортақ iстi ... ... ... ... ... Жәй ... нысанындағы фермерлiк қожалықтың ... iсiн оның ... ... ... ... деп ... ... жағдайда фермерлiк қожалықтың қалған қатысушылары шаруашылықтың iсiн
жүргiзушi тұлғаға сенiмхат беруi тиiс. Ал, егер ... ... ... iсiн ... ... тәсiлiн таңдап алса, онда
ол олардың арасында шарт жасасу арқылы жүзеге асырылады. (60, 15б.(.
Бiрақ, жәй ... ... ... ... қатысушылары
шаруашылықтың iсiн жеке дара жүргiзсе де, ... ... ... ... ... ... үшiн жүзеге асыруы тиiс.
Жәй серiктестiк нысанындағы фермерлiк қожалық мүшелерiнiң құқықтары
мен мiндеттерiнiң пайда ... ... ... ... да ... ... ... фермерлiк қожалық қатысушысы өзге қатысушылардың атынан өз
мүддесi үшiн әрекет етсе, мұндай мiндеттемеден туындаған шығындар мен ... ... ... ... ... ... жүктелуi тиiс. Сондай-ақ,
фермерлiк қожалық қатысушыларының бiрi қожалықтың барлық ... үшiн ... ... ... басқа қатысушылары мұндай
мiндеттеменi мақұлдауы мүмкiн. Жәй ... ... ... ... ... қатынастары Азаматтық кодекстiң өкiлдiк
және сенiмхат туралы ... ... ... ... ... ... қожалық ауыл ... ... ниет ... азаматтардың ерiктi бiрлестiгi болып
табылады. Әрбiр қатысушы фермерлiк қожалықтан өз ... ... ... ... ... туралы шарттан бас тартуға құқығы бар. Бiрақ, мұндай
жағдайда ... ... ... ... бас ... ... ... өтеуi тиiс. Шығындардың көлемi мен өтеу тәртiбi бiрлескен
шаруашылық қызмет туралы шартпен анықталуы тиiс. Егер бiрлескен шаруашылық
қызмет туралы ... ... ... ... бұл қатынастар азаматтық
кодекстiң тиiстi нормаларымен реттеледi (60(.
Жоғарыда айтып кеткенiмiздей, жәй серiктестiк нысанындағы фермерлiк
қожалықтың iсiн ... үшiн ... ... оның қатысушыларының
атынан сенiмхат негiзiнде сенiм бiлдiрiлген тұлға түссе, ал ... ... оның ... ... ... ... мәмiлелердi
сенiмхатсыз жүзеге асырып, мүдделерiн бiлдiредi.
Шаруа қожалығы мен фермерлiк қожалықтың ұқсастығын оладың қызметiнiң
негiзгi ... ауыл ... жер ... ... ... ... бағытталған кәсiпкерлiк қызметтiң бiр түрi екендiгiнен
және мiндеттi түрде еңбекпен қатысу арқылы ... ... ... ... ... тағы бiр түрi ... кәсiпкерлiктi жүзеге
асыруға негiзделген фермерлiк қожалық болып табылады. Өзіндік кәсіпкерлік
нысанындағы фермерлiк қожалықты тек бiр ғана жеке ... ... ... (фермер) қожалығы туралы заңда фермерлiк қожалыққа нақты ... ол ... ... ... ... ретiнде қарастырылған.
Демек, өзiндiк кәсiпкерлiк негiзiндегi фермерлiк қожалық дегенiмiз – бiр
ғана азаматтың ауыл ... жер ... ... жүзеге асыратын
кәсiпкерлiк қызметi.
Шаруа (фермер) ... ... ... 4-шi бабы ... (фермер)
қожалығының меншiгi деп аталып, шаруа (фермер) қожалығының ... ... ... ... ... ... ... оның мүшелерiне тиесiлi
болады деп көрсетiлген. Бұдан байқайтынымыз, шаруа (фермер) қожалығы туралы
заңда өзiндiк кәсiпкерлiк нысанындағы ... ... ... ... ... ... ... өзiндiк кәсiпкерлiк нысанындағы
фермерлiк қожалық мүлкiнiң құқықтық жағдайы Қазақстан Республикасының «Жеке
кәсiпкерлiк ... ... 3-шi бабы мен ... ... ... ... ... кәсiпкерлiк нысанындағы фермерлiк қожалық бiр азаматпен оның
меншiк құқығына тиесiлi ... ... ... ... мен ... ... ... басқа да құқықтармен тиесiлi мүлiктердiң негiзiнде
дербес жүзеге асырылады.
Өзiндiк ... ... ... ... ... ... өз атынан түседi. Некеде тұрған фермердiң кәсiпкерлiк қызметтi
жүзеге асыруы үшiн жұбайының келiсiмi қажет емес. ... ... ... ... жеке ... ... асыру үшiн ерлi-
зайыптылардың ... ... егер заң ... мен неке ... ... ... өзге де ... өзгеше белгiленбесе
жұбайының келiсiмiсiз пайдалана алады.
Өзіндік кәсіпкерлік ... ... ... өзге ... ... фермер кәсіпкерлік істің жалғыз меншік иесі
ретінде кәсіпкерлік қызметтен түскен пайданы ... ... ... өзі ... ... Сондай-ақ, өзіне тиесілі мүліке өз бетінше
билік етіп, меншік иесі ретінде мүлікті ... ... ... таба ... бір ерекшелігі жеке ісін азғана қаражатпен бастау мүмкіндігі және
заңды ... ... ... ... ғана ... ... асырылатын фермерлік қожалықтың жоғарыда
айтылған тиімді ... ... ... ... айта кету ... ... болсақ, кәсіпкерлік тәуекелді тек бір ғана ... ... ... ... ... ... үшін ... қаражаттың
жетіспеушілігі мен шаруашылықты үлкейту мүмкіндігінің азайуы және ... ... бір ... ... мен ... ... ... барлық мүлкімен шексіз жауапкершілігі өзіндік
кәсіпкерлік ... ... ... осал ... болып табылады.
Жеке кәсіпкерлік дегеніміз – кәсіпкерлік құқықсубъектілікке ие болған
жекелеген тұлғаның (азаматтың) ... ... ... көп ... ... азаматтық-құқықтық құқықсубъектілікпен
сәйкес келеді.
Кәсіпкерлік қызмет барысында фермер (кәсіпкер) өзінің ... ... және ... мүмкін.
Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңының 15-ші
бабына сәйкес ... іс ... - жеке ... өз ... ... негіз және арқау болатын мүліктері мен ... ... істі ... ... ... ... Республикасының
Азаматтық кодекстің 119- бабында көрсетілген кәсіпорынға ұқсатуға ... бұл ... ... іс азаматтық құқықтың объектісі ретінде жеке
кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру барысында пайдаланылатын кәсіпорын болып
табылады.
Азаматтық заңдарда ... ... ... ... ... мүлік болып табылады.
Мүліктік кешен ретінде кәсіпорынның құрамына оның қызмет ... ... ... ... соның ішінде үйлер, ғимараттар,
жабдықтар, құрал-саймандар, шикізат, өнімдер, жер учаскесіне құқық, ... ... ... ... оның қызметін дараландыратын белгілерге
құқықтар, (фирмалық атау, тауар белгілері) ... егер заң ... ... ... ... ... да айрықша құқықтар енеді [56].
Бұдан байқайтынымыз кәсіпорын мүліктік кешен ретінде жылжымайтын мүлік деп
танылғанымен оның ... ... ... де тұратынын көреміз. Сол
себепті, кәсіпкерлік іс те өз ... ... ... ... ... қатарына жатқызылуы мүмкін. Сондықтан, мүліктік кешен
ретінде кәсіпкерлік істің ... ... оған ... ... ... ... [57, 253б.].
И.В. Романкованың пікірінше бүгінгі таңда өзіндік жеке ... ... жеке ... ... ... (заңды тұлға емес). Бұл
нысан заңмен бекітілмегенімен оны азаматық ... ... ... ... ... ... көруге де болады. Жеке кәсіпорынды
заңды тұлға ретінде тануға байланысты заңи талпыныстар тәжірибеде ... ... ... бұл ... ... ... мен ... көптеген қарама-қайшылықтар байқалды [62, 93б.].
Біз қарастырып отырған бір ғана азаматпен құрылған өзіндік кәсіпкерлік
нысанындағы фермерлік ... та жеке ... ... шаруашылықтың
әртүрлі аясындағы азаматтық құқық объектісі болып табылады.
Ал, кейбір мемлекеттерде жеке кәсіпорындар азаматтық құқық субъектісі
болып табылады [63, 45б.]. ... ... ... ... ... шектеледі. Көптеген мемлекеттерде, оның ішінде ... ... ... ... ретінде танудан бас тартуы контрагенттердің
тауар айналымы аясындағы мүліктік ... ... ... ... ... ... ... байланысты
өзіндік кәсіпкерлік негізіндегі жеке кәсіпорын мен ... ... ... шаруашылық серіктестіктер (жауапкершілігі шетеулі серіктестік)
негізіндегі кәсіпорынның жауапкершіліктері ... ... ... ... ... ... қарастыруымыз керек. Мысалы, құрылтайшының
заңды тұлғаға салым ретінде салған ... ... ... меншігі болып
есептеледі және кәсіпкер ретінде заңды тұлға танылады. ... ... ... жеке ... ... ... ... дербес
субъектісі болып табылса, екіншіден, кәсіпкерлердің азаматтық құқықтарының
объектісі ретінде көрініс табады.
Бүгінгі таңда жеке кәсіпорынды заң ... ... ... ... бөліп
қарастырған дұрыс [64, 100б.].
Тәжірибеде заңды тұлға құру қажеттілігі көп жағдайда клиент алдындағы
жауапкершілік тәуекелінің заңды ... ... ... ... ... ... нысанындағы фермерлік қожалық ... ... ... ... ... фермерлердің шаруашылық айналымда
белгілі бір ... ... қол ... үшін ... ... табылады.
Фермер-кәсіпкер өз клиеттері алдында кәсібінің атауы мен ... есеп ... мен ... ... қалыптастырғысы келеді.
Жеке кәсіпкердің өз аты мен оған ... ... ... ... ... ... ... Еуропа мемлекеттерінің заңдары бойынша
жеке кәсіпкер ... ... ... ... ... үшін ... ... табылмайтын өз фирмаларын тіркеуі тиіс. Ал, Германия Сауда ережелері
бойынша фирма дегеніміз - коммерсант өз қызметін жүргізетін атау. ... ... ... ... дараландырады және жарнама үшін ... ... ... ... оның ... яғни кәсіпкердің
атымен сәйкес келуі тиіс [65, ... ... ... ... ... ... және жеке кәсіпкер
сияқты азаматтық айналым ... ... ұғым ... ... Дегенмен, келешекте заң шығарушылар республикамыздың ... ... ... одан ары дамыту үшін бір ғана азаматтың
меншігі арқылы жүзеге асырылатын, өзіндік кәсіпкерлік ... ... ... ... жеке кәсіпорындардың дамуына жағдай жасауы
керек.
Шаруа (фермер) қожалығы мүшелерінің азаматтық-құқықтық ... ... ... ... мен ... орны ... ... мен міндеттер құқықтық мәртебенің мазмұнын белгілейді.
Жеке кәсіпкерлердің құқықтары мен міндеттерін ... ... ... кепілдіксіз жүзеге асыру мүмкін емес.
Азамат-кәсіпкерлер кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру үшін пайдаланатын
оқшауланған мүлкі болмаған соң, өздерінің мәртебесіне ... жеке ... ... Кез-келген азаматтар сияқты жеке кәсіпкерлерге де ... ... ... яғни ... аса ... мүліктерін сақтап
қалу құқығына кепілдік берілуі тиіс. Сондықтан, заңшығарушы кәсіпкерлердің
кейбір мүліктік жауапкершіліктерін шектейді [66, 20б.]. ... ... ... ереже бойынша азамат өз ... ... ... ... ... жауап береді, бұған «Азаматтық іс
жүргізу кодексінде» белгіленген ақы өндіріп алуға ... ... Сол ... мемлекет тарапынан кәсіпкерлерге берілетін ... жеке ... ... ... құрамына енгізіледі.
Қандай да бір тұлғаға құқықтық ... беру оны ... ... ... ... ... ... субъектісінің құқықтық жағдайы
ретінде анықтауға мүмкіндік береді. Шын ... ... ... ... деп танылған тұлғаға беріледі. Құқық қабілеттілік пен ... ... ие ... ... болып танылатын тұлға ғана
кәсіпкер бола алады.
«Шаруа (фермер) қожалығы туралы» Заңға ... ... ... ... ... азаматтармен және мемлекеттік органдармен
қарым-қатынаста оның мүдделерін білдіреді және заңмен тиым салынбаған
азаматтық-құқықтық ... ... ... Демек, кәсіпкерлік мәртебеге
шаруа (фермер) қожалығының барлық мүшелері емес, тек қана басшысы ие ... ... ... ... ... туралы» Заңының 1-
ші бабы бойынша шаруа (фермер) қожалығы ... ... ... ... (фермер) қожалығының мүшелері ретінде ортақ шаруашылықты
бірлесіп жүргізетін жұбайлар, балалар, асырап алынған балалар (қыздар), ата
аналар және басқа да ... ... ... ... ... отбасы
мүшелері қай жастан бастап шаруа (фермер) қожалығына мүше бола ... ... ... қарт отбасы мүшелерінің құқықтық жағдайы мүлдем
қарастырылмаған. Бұл ... ... табу үшін біз ... ... мен
еңбек заңдарына назар аударуымыз керек. Себебі, азаматтық-құқықтық заңдарға
сәйкес ... ... кез ... түрімен айналысу үшін азамат
кәмелеттік жасқа толып, әрекет қабілеттілікке ие ... ... Бұл ... ... ... ... мүшелеріне емес, кәсіпкер ретінде оның
басшысына қойылады.
Шаруа (фермер) қожалығының кәсіпкерлік қызметтің өзге түрлерінен басты
ерекшелігі отбасылық-еңбек бірлестігінде екендігін ... кез ... ... ... (фермер) қожалығының мүшесі бола алмайды. ... ... ... ... ... талап олардың
еңбекқабілеттілігі. Еңбек туралы ... ... ... мен ... ... ... ... көрсетілмегенімен, жұмысқа қабылдауға болатын
жас мөлшері нақты берілген. Онда, жеке еңбек шартын он алты ... ... ... блатындығы және орта білім алған не жалпы ... ... ... ... кеткен жағдайда он бес жасқа толған ... да ... ... қорғаншысының, қамқоршысының келісімімен жеке еңбек шартын
жасаса алатындығы көрсетілген. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... бос уақытында денсаулығына зиян келмейтін және оқу
процессін бұзбайтын жұмысты орындау үшін он төрт жасқа ... ... ... [66, 8б.]. ... ... ... қожалығының он төрт жасқа
толған кез-келген азаматы оған мүше бола алады. ... ... ... ... ... ... кәмелеттік жасқа толғанша шектеулер
қойылады. Бірақ, Заңда қожалықтың кәмелеттік жасқа толмаған мүшелері ... ие бола ма, әлде ... ... ие ... - ... ... қарастырылмаған.
Өкінішке орай, заңда шаруа (фермер) қожалығы болып табылатын отбасының
мүшелері осы ... қай ... ... мүше бола ... ... ақ, ... ... қабілетсіз деп есептелетіндігі мен
шаруа қожалығына мүшесі бола алмайтындығы ... Бұл ... ... ... ... ... алып, он төрт жасқа
толмаған жасөспіріммен қоса, алпыс жасқа толған ер ... мен елу ... ... әйелдерді еңбекке қабілетсіз деп есептеуге бола ма ?.
Шаруа (фермер) қожалығына мүшелікке байланысты көптеген мәселелерді
бірыңғай заң ... шешу ... ... Себебі, шаруа (фермер) қожалығының
қызметін жүзеге асыратын ... ... ... жердің табиғат
жағдайы мен шаруашылықтың қызмет түріне тәуелді. Сондықтан, қандай да бір
адамды оның жалпы ... ... ... ... (фермер) қожалығына
мүше ретінде қабылдау мәселесін шаруашылықтың өзге мүшелері немесе ... ... ... қожалығы басшысының еңбегін ... ... оның ... ... ... ... ... бұл жеке кәсіпкер тек өзіне ғана емес, сонымен қатар ... ... ... үшін де ... ... Заң ... ... (фермер)
қожалығының басшысы жер пайдалану құқығын алған сәттен бастап кәсіпкер
ретінде танылады. Ал, ... өзі ... ... ... ... ... ... (фермер) қожалығының басшысы шаруашылық мүшелерінің бірі
болғандықтан оның өзге ... ... ... ғана ... ... ... әрекет қабілеттілігі де болуы тиіс ... ... ... ... 1-ші ... 4-ші тармағы) [32].
Азаматтық кодекстің 17-ші бабына сәйкес азаматтың әрекет ... ... яғни он ... жасқа толғанда толық ... ... Он ... жасқа толмаған азамат он сегіз жасқа дейін ... ... ... ... ие бола алады. Ол туралы «Неке және ... ... 10-шы ... да ... (фермер) қожалығының басшысында толық әрекет қабілеттіліктің
болуы міндетті. Себебі, ол шаруа ... ... ... ... ... және ... ... білдіреді. Сонымен қатар, шаруа
(фермер) қожалығының басшысына ... ... ... ... 19-шы бабының 3-ші тармағында көрсетілген «азаматтардың заңды
тұлға құрмай-ақ ... ... ... ... ... ... ұйымдар болып табылатын заңды тұлғалардың қызметін ... ... үшін де ... Шаруа (фермер) қожалығының
басшысы толық әрекет қабілеттіліксіз кәсіпкерлік ... ... ... ... ... (фермер) қожалығының басшысы қожалықтың өзге мүшелерінен өзінің
құқықтары мен міндеттерінің көлемі бойынша ерекшеленеді. Оның ... ... өзге ... ... ... Шаруа (фермер) қожалығы
басшысының заңмен белгіленген еңбектік және ... да ... ... және ... ... үшін жауапкершілік мәселесі
шаруашылықтың өзге мүшелерінің келісімімен белгіленеді. Бұдан байқайтынымыз
шаруа қожалығының барлық ... ... ... мүддесін оның басшысы
білдіргенімен, жұмыс беруші ретінде шаруашылықтың барлық мүшелері танылады
[64, 260 б.].
Шаруашылық басшысы жоқта оның ... ... ... ... атқаруы мүмкін.
«Шаруа (фермер) қожалығы туралы» Заңның 13-ші ... 1-ші ... ... қожалығындағы жұмыстарды орындауға жалдау (еңбек ... ... ... ... ... ... көрсетілген. Шаруа
(фермер) қожалығының басшысына шаруашылық мүшелерімен қатар, жалдамалы
жұмысшыларға да қауіпсіз еңбек жағдайын ... ... ... ... ... ... ... екі түрге бөлуге
болады: 1) шаруа (фермер) қожалығы мүшелері арасындағы еңбек қатынасы; 2)
жалдамалы еңбекпен, яғни ... ... мен ... арасындағы еңбекті
пайдалану үшін жасалған шартқа байланысты ... ... ... ... ... түрі шаруа (фермер) қожалығының
мүшелерімен реттеледі. Егер шаруа ... ... ... туыстық
қатынасы жоқ немесе отбасы мүшесі болып табылмайтын азамат болса ішкі ... ... ... ... ... ... ... жағдайда тәжірибеде
шаруа (фермер) қожалықтарында Жарғылар, Ішкі ... ... ... ереже,
Қызметтік нұсқаулар және т.б. қабылдануы мүмкін.
Ал, екінші көрсетілген еңбек қатынастары заңмен біршама толық және
дұрыс ... ... ... ... қарай жалдамалы жұмысшылар
шаруа (фермер) қожалығының ... ... ... ... ... ... жер ... мен мүліктік үлестеріне ешқандай құқықтары жоқ.
Еңбек ... ... ... мен қызметкер арасында жазбаша түрде жасалатын
келісім еңбек шарты деп аталады. ... ... ... және оның ... мынадай негізгі құқықтық қағидаларды ескеру ... ... ... ... яғни, шарт жасасқанда қандай да ... жол ... ... б) жұмыс беруші мен жұмысшының мүдделерінің
үйлесуі қағидасы; в) жұмысшының еңбек жғдайын ... ... ... ... ... жұмысшының еңбек шартында көрсетілген
жағдайлары оның еңбек ... ... ... ... ... ... ... шарт салааралық күрделі институт болып
табылады. Ол әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... еңбек шартының мазмұнын анықтағанда және
оны жүзеге асыру ... ... ... ... ... еңбек құқығының
нормаларымен қатар басқа да құқық салаларының тиісті нормалары басшылыққа
алынуы тиіс [11, ... ... ... ... «Еңбек туралы» кодексі
24-ші бабында Еңбек шартының ... өзге ... ... Еңбек шартының шарттардың өзге түрлерінен ерекшелендіретін
белгілері онда төмендегі шарттардың біреуінің болуы болып табылады:
1) қызметкердің белгілі бір біліктілік, кәсіп ... ... ... функцияларын орындауы;
2) міндеттемелердің ұйымның еңбек тәртібіне бағына отырып жеке
орындалуы;
3) қызметкердің ... ... саны мен ... ... ... [67, 7б.].
Шаруа (фермер) қожалығының негізгі қызметі ауыл шаруашылығында жер
пайдалану арқылы ... ... ... ... ... Ал,
ауылшаруашылық өндірісі (егіншілік пен мал ... және т.б) ... жыл ... мен ... ... ... Шаруалар жыл
мезгілдері мен табиғат жағдайларын дер кезінде тиімді, әрі ... ... ... ... еңбегін пайдаланады. Шаруа (фермер) қожалығы
жалдамалы қызметкелердің еңбектерін олардың ... ... ... ... ... ... ... пайдалана алады. Қазақстан Республикасының Еңбек
туралы Заңының 36-шы бабына сәйкес мұндай ... ... деп ... ... ... дегеніміз - табиғи және
климат жағдайларына байланысты бүкіл күнтізбелік жылда ... алты ... ... бір ... ... ішінде жұмыс атқаратын қызметкер [67,
14б.]. Шаруа (фермер) қожалығының негізгі қызметі табиғат және ... яғни ... ... ... ... болғанымен Шаруа
(фермер) қожалығы туралы Заңда маусымдық қызмет ... ... Бұл, ... ... ... Азғана кезеңге еңбек шартын жасасу
шаруа (фермер) қожалығы үшін тиімсіз. Себебі, ... ... ... қызметкерлермен еңбек шартын жасасқаннан кейін олардың құқықтық
жағдайы Еңбек туралы Заңда көрсетілген құқықтық ... ... ... ... ... ... ... (фермер) қожалығы маусымдық қызметкерлер
алдында жұмыс беруші ретінде барлық міндеттерді орындауы тиіс. Атап айтсақ:
а) қызметкерге ... ... ... ... ... шарттарға сәйкес еңбек
жағдайларын қамтамасыз етуге; б) қызметкерлер ... ... ... ... шарт ... в) қызметкерлерді олардың еңбек міндеттерін
орындауына қажетті құралдармен және материалдармен қамтамасыз етуге; ... ... ... жасасу кезінде қызметкерді ұжымдық шартпен және ... ... ... д) ... және ... ... құқықтық актілерінде, жеке еңбек, ұжымдық
шарттарда, жұмыс берушінің актілерінде көзделген өзге де төлемдерді уақтылы
және толық ... ... е) ... ... ... жеке ... шарттардың талаптарын сақтауға; ж) ... ... ... ... оның ... мен ... зиян келтіргені
үшін жауапкершілігін сақтандыруға; з) қызметкерлердің еңбек қызметін және
оларды зейнетақымен қамсыздандыруға арналған ... ... ... ... ... мемлекеттік мұрағатқа өткізуге; и)
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... келтірілген зиянды өтеуге; к) егер жұмысты
жалғастыру қызметкердің өмірі мен денсаулығына қатер төндірсе, оны тоқтата
тұруға; л) ... ... ... ... және ... ... ... аурудың мүмкін екендігі туралы есертуге; м) жұмыс ... ... ... ... ... ... [61, ... айтылып кеткен іс шараларды жүзеге асыру үшін кететін көп
уақыт пен қаржы ... ... ... жыл ... мен ... тиімді пайдалануларына кері әсерін тигізіп отыр.
Сол себепті бүгінгі таңда шаруа ... ... ... жасалатын еңбек шартының көп уақыт пен қаржыны,, сондай-ақ,
формальдық рәсімдеулерді талап ететін ... көп ... ... ... бас ... ... (фермер) қожалықтары уақыт үнемдеп, аз қаржы ... ... ... ... ... реттелетін жеке еңбек шартының
орнына азаматтық заңдармен реттелетін ... ... ... шарты мен
мердігерлік шартты дұрыс көріп ... ... бұл ... ... ... мен мердігерлердің немесе ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар,
шаруа (фермер) қожалығы жұмыс беруші ретінде өз міндеттерінен босатылады.
Бірақ, маусымдық еңбекті өтелмелі қызмет ... ... ... ... заң талаптарына сай келмейді және ... ... ... ... ... ... маусымдық еңбекке тартылған ауыл
азаматтарының еңбектері еңбек стажына есептелмейді және ... ... ... сақтандырулар мен еңбек ... ... ... белгілі бір мерзімге жасалады, ал, өтелмелі қызмет көрсету
шарты ... бір ... ... ... ... бір реттік жұмысты
орындау үшін жасалады [68, 541б.]. Бұл жерде маусымдық қызметті ... үшін ... ... шарты бүкіл маусым бойы өтелмелі қызмет
көрсету шартымен бүркемеленіп тұрғанын ... ... ... ... үшін ... ... немесе шаруа (фермер) қожалығы туралы заңда
маусымдық қызметкерлердің құқықтық жағдайы нақтырақ қарастырылуы керек.
Шаруа (феремер) ... ... ... және ... ұтымды ұқсату үшін менеджерлермен т.б. еңбек шарттарын жасасуы
мүмкін. Мұндай жағдайда маусымдық ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір мамандық
бойынша қызмет атқару үшін ... ... ... ... ... жоғары сапада орындауға міндеттенеді. Мұндай азаматтармен
жасалған жеке еңбек шартының пәні - азаматтың өзіне тапсырылған ... ... ... бір ... еңбек функциясы болып табылады [69,
42б.].
Сонымен қатар, шаруа (фермер) ... ... ... (жеке еңбек
шарты) жұмыс істейтін азамат өзінің орындайтын еңбек функциясының сипатына
қарай белгілі бір жүріп-тұру ... ... ... Атап ... орындау кезінде зоотехникалық, ветеринарлық, ... ... ... ... ... ... мен ... қорғау ережелерін сақтауы ... ... ... егінге,
ауылшаруашылық техникаларына, құрал-жабдықтарға, ғимараттарға, тауарлы-
материалдық құндылықтар мен ... ... да ... ... тиіс. Шаруа (фермер) қожалығында жеке еңбек шарты бойынша жалданушы
азаматтың тағы бір міндеті - ... ... ... ... ... ... (фермер) қожалығында жұмыс істеген уақыт еңбек кітапшасы не
Қазақстан Республикасының Зейнетақы қорына 1998 жылғы 1 ... ... ... сақтандыру жарналарының төленгенін растайтын құжаттар
негізінде жалпы және ... ... ... ... ... қожалықтарының мүшелеріне, сондай-ақ жалданып жұмыс
істеген ... ... ... мен ... Қазақстан
Республикасының зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңдарында белгіленген
тәртіп пен шарттар бойынша ... ... ... ... ... ... бір ... ортақ үлестік меншік базасында ... ... ... шарт
негізінде құрылатын жәй серіктестік танылады.
Фермерлермен құрылған жәй серіктестіктегі еңбек қатынастарын екіге
бөліп ... ... 1) жәй ... ... ... ... бірлескен шаруашылық қызмет туралы шарт жасасқан фермерлер арасындағы
еңбек құқыққатынастары; 2) ... ... ... ... мен жеке еңбек
шарты бойынша жұмысқа ... жәй ... ... ... еңбек құқыққатынастары.
Бірінші топтағы еңбек қатынастарын реттеу аса көп қиыншылықтар
тудырмайды. Себебі, кәсіпкер-фермерлер бірлескен ... ... ... ... шарт жасасқан кезде бірлескен еңбекті реттеу мәселелерін
қарастырып, шартта бірлескен қызметке қатысты басқа да мәселелерді қамтуы
мүмкін. Азаматтық құқық нормалары ... ... ... ... ... ... ... белгілемегендіктен, фермерлерге ... ... ... ... шарт ... ... ... Олар еңбек құқығының нормаларын ... ... ... ... ... қажеттілігі туындаған жағдайда ғана
қолдана алады.
Екінші топта көрсетілген еңбек қатынастарын реттеу ... ... ... Бұл ... ... ... ретінде бір ғана фермер-жеке кәсіпкер
емес, бірлесіп қызмет жүргізуші бірнеше кәсіпкер танылады.
Жәй ... ... ... ... ... еңбектерін реттеуде олардың арасындағы еңбек қатынастарын
мынадай түрлерге бөлуге болады: 1) жеке ... ... ... мен жәй ... атынан түсетін бір ғана фермердің арасында
жасалуы; 2) жеке ... ... ... ... мен ... қызмет туралы шарт негізінде кәсіпкерлікті жүзеге асырушы
фермерлер ... ... ... [70, ... ... жәй серіктестік қатысушысы болып табылатын ... ... ... жеке ... ... жасасу үшін жәй
серіктестіктің өзге мүшелерінің келісімі арқылы құқық алуы қажет. ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ, бұл
жерде еңбек шартын рәсімдеу процессімен байланысты заңмен реттелмеген
бірқатар мәселелер бар. Атап ... егер жеке ... ... ... ... бір ғана фермер қол қойса, қалған фермерлердің
жұмысшылырдың алдындағы жауапкершілігі қалай шешіледі. ... ... ... және ... ... ... ретінде тек бір ғана қатысушы қол қояды.
Олай болса, жәй серіктестік қатысушылары болып табылатын фермерлер
бірлескен шаруашылық ... ... ... шарт ... еңбек
күшін бірлесіп жалдау туралы мәселені шешіп алуы тиіс.
Келесі нұсқа бойынша жеке ... ... жәй ... ... ... ... ... беруші - фермерлер тобы мен жалдамалы қызметкерлер
арасында жасалады. Бұл ... ... ... жәй ... ... қол қояды. Бірақ, ұжымдық жұмыс ... ... ... мен жеке ... ... ... ... қол қоюының заң шеңберіне сай келетндігі күмән тудырып
отыр. Сондай-ақ, жалдамалы қызметшілермен жеке ... ... бір ... ... жеке кәсіпкер болып табылатын бірнешене жеке тұлғалардың
жасасуы заңды ма? Бүгінгі таңда еңбек ... жеке ... ... ... жұмыс берушілер жағынан бірлесіп немесе үлестік қатысу
институты ... ... әлі де ... ... құқықтық
қамтамасыз етуді қажет етеді.
Бірлескен шаруашылық қызмет ... шарт ... ... ... ... ... ... қожалықты жүргізуші жеке кәсіпкерлердің
мүддесі, олардың қызметінің, жұмыс беруші - фермерлер тобының құқықтық
мәртебесі және ... ... жәй ... ... арасында
жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттерін бөлу тәртібі сияқты ... ... ... ... ... ... ... мен жалдамалы қызметкерлер арасында жасалған
жеке еңбек ... ... зиян ... ... оны ... ... ... және
өзге де заң актілеріне сәйкес сот шешімі негізінде не ерікті түрде ... ... жеке ... шартында осы шарт тараптарының материалдық
жауапкершілігі нақтыланады. С.А. Калужный жеке еңбек ... ... ... ... ... ... шығынды (мысалы:
маусымдақ жұмыстарды жүзеге асыру кезінде үзіліссіз жұмысты қамтамасыз ету
үшін ... ... ... ... ... өтеу ... мүмкіндігін ұсынады [71, 160б.]. Алайда, еңбек заңдарында
көрсетілмеген мұндай жағдайлар ... ... ... ... еңбек
жағдайлары еңбек заңдарындағы еңбек жағдайларынан төмен болмауы ... ... ... қайшы келеді.
Өз ойын ары қарай жалғастырған С.А. Калужныйдың пікірінше ... ... ... ... ... талаптарын бұзуына байланысты
қызметкер жеке еңбек ... ... ... ... жағдайда, фермер
қызметкерге ... ... ... еңбекке ақы ... ... өз ... алуы ... және ... ... мәжбүрлі
түрде шығаруға байланысты келтірілген басқа да шығындарды өтеуі тиіс.
Сонымен қатар, қызметкердің жұмысқа келмей ... ... ... да елеулі
еңбек тәртібін бұзуы салдарынан фермер еңбек шартын мерзімінен бұрын бұзса,
қызметкер фермерге өз тарапынан келтірілген ... ... ... ... ... ... ... еңбек қызметтерін жүзеге
асыруының негізгі алғышарттары Қазақстан Республикасы Конституциясының ... бабы мен ... ... ... тапқан.
Аталмыш алғышарттар шаруа (фермер) қожалығындағы ... ... ... ... ... ... болса, шаруа (фермер) қожалығындағы еңбекті ұйымдастырудың
негізгі қағидаларына мыналарды жатқызуға ... ... ... мен кез ... ... ... өз ... еркін пайдалану қағидасы;
-еңбек шартының еркіндігі және қызмет түрі мен мамандықты еркін ... ... ... «Еңбек туралы» Заңының 4-ші бабының 1-
ші тармағында «Әркімнің де өзінің еңбек құқықтарын іске ... ... бар. ... де ... ... шектелуге тиіс емес» -
делінген;
-еңбек жағдайының ... мен ... ... ... ... ... «Еңбекті қорғау туралы» Заңы бойынша
еңбекті қорғау дегеніміз - ... заң және ... да ... - құқықтық
актілердің негізінде еңбек процесінде адамның қауіпсіздігін, денсаулығы мен
жұмыс қабілетін сақтауды ... ... ... техникалық-гигиеналық және емдеу-алдын алу ... ... ... ... ... ... және ... мен шаруашылық жүргізуі әртүрлі ... оның ... ... ... ... ... тұратын
барлық қызметкерлер еңбекті қорғауға құқылы [61, 47-48б.].
-жалақының ... ... ... ... ... ... жалақы мөлшерінен кем болмауы қағидасы. Шаруа (фермер) қожалықтарында
жалақы тараптардың келісімімен ... ... ... ... ... жұмыс беруші заңға, жеке еңбек, ұжымдық ... ... ... ақы ... ... Қызметкердің жалақысы
орындалатын жұмыстың саны мен ... ... ... ... жұмыс уақытына, демалысқа, ... ... ... ... Республикасының Еңбек туралы Заңының 45-ші бабының 2-ші
тармағына сәйкес жұмыс уақытының қалыпты ұзақтығы ... 40 ... ... ... ... ... қызметкерге демалу және тамақтану үшін
жинақтап алғанда ұзақтығ бір ... кем ... ... ... ... ... ... уақытына енгізілмейді және қызметкер оны өз қалауы
бойынша пайдаланады. Жеке ... ... ... ... ... ... орны
мен орташа жалақысы сақтала ... ақы ... жыл ... ... ... ... еңбек етуге деген құқықтары мен бостандықтарын заңмен
тиым салынбаған барлық ... ... ... ... ... заңдарында орын алған аталмыш қағидалар
шаруа (фермер) қожалығындағы еңбек ... ... де ... асырылуы
тиіс.
Меншік пен еңбек - кез-келген өндірістің басты факторы, адам ... ... ... ... ... ... және рухани
қажеттіктердің қанағаттандырылуы. Олар ... ... ... ... ... мен жинақталуының қажетті жағдайы
ретінде ... ... ... қалыптасуының қайнар көзі болып еңбек
танылады. Сол себепті еңбек ... ... және ... - ... ... ... ... еңбек өндірісінің
өсуінің, өнімнің жоғарғы сапалылығының, экономиканың тиімділігі мен
тұрақтануының ... ... ... ... ... ... [68, ... (фермер) қожалығы ауылшаруашылық қызметін жүзеге асыру үшін
құрылады. Сонымен қатар, ауыл ... ... ... ... (фермер) қожалығы заңмен тиым салынбаған кез-келген қызметті
жүзеге асыру үшін азаматтық ... мен ... ие ... ... ... ерекшелігі, оның жерде жүзеге
асырылатындығында. Шаруа (фермер) қожалығы жерде ... ете ... ... ... ... алу, ... ... сапасын өзгерту арқылы
оған әсер етеді.
Шаруа (фермер) қожалығы туралы заңның 10 бабында жер ... ... ... ... ... ... ... Атап
айтсақ, шаруа (фермер) қожалығының: жерді ауылшаруашылық өнімдерін өндіру
мақсатында ... ... онда ... шаруашылық жүргізуге;
ауылшаруашылық дақылдары мен өзге де ... егу мен ... ... ... нәтижесінде өндіріліп алынған ауыл ... және оны ... ... ... ... жер учаскесінде бар
құм, саз, қиыршық тас, және басқа да көп ... ... ... ... алқаптары, жер үсті және жер асты суларын өз ... үшін ... ... ... ... ... өзге ... кәдеге жаратуға; жер учаскесі мемлекет мұқтажына алып қойылған
жағдайда ... ... ... өтелуіне; жерді аймақтарға бөлуге сәйкес
құндылығы төмен алқаптарда шаруашылық қажеттері үшін, жер учаскесінің
нысаналы пайдалану мақсатына ... ... ... мен ... ... ... жерді суландыру, құрғату және өзге ... ... ... ... ... ... және өзге де арнайы талаптарға сай келетін тоғандар
мен өзге де суаттарды ... ... бар ... көрсетілген бұл нормалар шаруашылық құқыққыбілеттіліктің немесе
фермердің жерде шаруашылық жүргізу ... ... ... ... Ал, ... ішкі ... ... 1)
белсенділік пен мақсаттылықта, яғни ... тек ... ... ғана айналысу; 2) мүлікті пайдалану және капиталды айналымға
салу арқылы табыс табу; 3) шаруашылықпен ... бір ... тобы ... ... ... ... шаруа қожалығының басшысы. ... ... ... қожалығының мүшелері болып танылатын ... ... ... ... ... ... алмайды. Сол
себепті, көптеген авторлар шаруа (фермер) қожалығының басшысы ... ... мен ... ... ... ... ... деген
тұжырым жасайды.
Шаруа (фермер) қожалығының басшысы жерде дербес шаруашылық ... бар. ... ... ешқандай мемлекеттік органға тәуелді емес. Шаруа
қожалығының шаруашылық және басқа да қызметіне мемлекеттік немесе қоғамдық
органдардың араласуына тиым ... ... ... ... ... шаруашылық қызметін мемлекеттік бюджет ... ... тек ... есебінен жүзеге асырады.
Шаруа (фермер) қожалығы өндірістік-шаруашылық қызметінің бағытын да
дербес айқындайды. Фермер осы өндірістік ... ... ... шаруашылық
бастамаларға ие бола алады: не егу керек, қашан жинау керек, астықты ... ... мал ... мен егін ... ... ... және басқа да
шаруашылық қызмет мәселелерін ... ... ... [11, ... ... ... ... дегеніміз - жердің үстіңгі, құнарлы
қабатын пайдалану,сонымен ... ... ... үшін ... ... бойынша жалпыға қолды пайдалы қазбаларды ... ... өз ... жер ... ... ... құқығы
жоқ. Себебі, жер қойнауы жеке меншік объектісі бола алмайды.
Шаруа (фермер) қожалығында ... ... ... ... алынған ауылшаруашылық өнімдер, оларды сатудан түскен кірістер
шарушылықтың ... ... ... ... ... ... жер учаскесінде ұрғын үй, ... және ... да ... мен ғимараттар салуға құқығы бар.
Тәжірибеде мұндай құрылыстар мен ... көп ... ... қожалығы
қызметінің алғашқы кезеңдерінде жүзеге ... Көп ... ... беру ... ... ... (фермер) қожалығы жер учаскесінде
құрылыс салуды жүзеге асырғанда қолданылып жүрген ... ... ... және өзге де ... талаптарды
басшылыққа алуы тиіс.
Шаруа (фермер) қожалығының мүшелері уақытша еңбекке ... ... ... ... ... ... ... оқуға түскенде шаруашылық жер учаскесін немесе оның бір ... ... ... бар. Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 25-ші бабына
сәйкес тек жер учаскесінің меншік иесі ғана жер учаскесін ... ... ие бола ... Демек, шаруа (фермер) қожалығы тек ... жер ... ... бере ... ал, ... өтеулі немесе
уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығындағы жер учаскелерін жалға беруге
құқығы жоқ [72].
Шаруа ... ... ... ... болсақ заң шығарушы міндет
және міндеттеме деген ұғымдарды кеңінен пайдаланылатынын байқаймыз. Жалпы,
міндеттеме Азаматтық құқыққа тән ... ... ... ... зиян келтіру салдарынан пайда болатын міндеттемелер деп негізгі екі
түрге бөлінеді. Шаруа (фермер) қожалығының ... ... және ... қандайда бір заңи фактілерден туындайды. Ал, міндеті Заңмен
білгіленген. Шаруа (фермер) қожалығының қызметі жерменен ... ... оның жер ... ... иесі ... жер пайдаланушы
ретіндегі негізгі міндеттері Қазақстан Республикасы «Жер кодексінің» 65-
ші бабы мен ... ... ... ... ... туралы»
Заңының 11-ші бабында көрсетілген.
Жер кодексінде шаруа (фермер) қожалығына жер ... ... ... жер ... ... ... ... жүктелген:
1) жерді оның нысаналы мақсатына сәйкес, ал ... жер ... - жер ... беру актісі немесе жалдау шартына (өтеусіз уақытша
жер пайдалану шартына) сәйкес пайдалануға;
2) ... және ... ... ... ... ... өздері жүзеге асыратын шаруашылық және өзге де
қызмет нәтижесінде халықтың денсаулығы мен қоршаған ортаға зиян келтіруге,
санитарлық-эпидемиологиялық, ... және ... ... жол ... Жер кодексінде көзделген жерді қорғау жөніндегі іс шараларды жүзеге
асыруға;
4) жер салығын, жер учаскесін пайдалану төлемақысын және ... ... мен ... ... ... да ... ... жануарлар дүниесін, орман, су және басқа да ... ... ... сақтауға, жер учаскесінде ... ... ... сәйкес мемлекет қорғауындағы тарих, сәулет
ескерткіштерін, археологиялық мұра мен ... да ... ... ... жер ... шаруашылық және өзге де қызметті ... ... ... ... ... гигиеналық және өзге де арнаулы
талаптардысақтауға;
7) мемлекеттік органдарға Қазақстан Республикасының жер ... ... жай күйі мен ... ... ... ... етіп отыруға;
8) басқа меншік иелері мен жер пайдаланушылардың құқықтарын бұзбауға;
9) топырақтың ластануына, қоқыстануына, ... және ... ... ... ... ... ... сыдырып
алу, құнарлы қабаттың біржолата жоғалуын болғызбау үшін қажет болған
жағдайларды қоспағанда, басқа тұлғаларға сату ... беру ... ... ... жол бермеуге;
10) жер кодексінде көрстілген тәртіппен сервитуттар беруді қамтамасыз
етуге ... ... ... шаруа (фермер) қожалығының мүшелері атынан құқық
субъектісі ретінде оның басшысы ... ... ... ... ... құқық
субъектісіне заңмен жүктелетін міндетті іс әрекет немесе құқықтық мәртебе
элементі ретінде түсіндіріледі. Ал, міндеттеме міндеттің бір түрі ... ... ... (азаматтық-құқықтық қатынас) элементі ретінде
түсіндіріледі [11, 129б.]. Сол ... ... ... қожалығы туралы»
Заңның Шаруа (фермер) қожалығының жер пайдалану жөніндегі «міндеттемелері»
деп көрсетілген 11-ші бабы «Жер ... Жер ... ... ... жер пайдаланушылардың жер учаскесін пайдалану жөніндегі «міндеттері»
деп ... 65-ші ... ... деп ... ... ... деп ойлаймыз.
Заңгер - ғалым Е.Ш. Рахметов өз еңбегінде фермердің ... ... ... заңи ... ... түрде үшке бөліп
қарастырады: а) ... ... яғни ... ... ... б) ... басқару органдарының әкімшілік актілеріне
негізделген міндеттер; в) ... зиян ... ... туындайтын
міндеттемелер.
Сонымен қатар, фермердің міндеттерін олардың атқаратын нақты іс
әрекеттерінің мазмұнына қарай да ... ... Бұл ... ... ... ... ... мынадай топтарға бөлінеді: а)
агрономиялық; б) экологиялық; в) ... г) ... ... ... ... жіктеу белгілі бір деңгейде шартты
сипатта болады және нақты тәжірибеде бұл міндеттер мен міндеттемелер ... ... ... ... ... [73, 130б.].
Фермерлердің негізгі міндеттері Шаруа (фермер) қожалығы туралы Заңда
да көрсетілген. Заңның 11-бабының ... ... ... ... үшін жер ... ... азамат өзіне берілген ... ... ... пайдалануға, оның құнарлылығын арттыруға, ауыл шаруашылық
өнімін өндірудің табиғат қорғау технологияларын қолдануға және жер ... ... ... жүзеге асыруға, топырақ құнарлылығын қорғауға
жол бермеуге, өз ... ... ... ... нашарлауына
жол бермеуге міндетті [32].
Бұл міндеттерді орындамағаны үшін заңи жауапкершілікке тікелей шаруа
(фермер) ... ... ... ... ... ... ... шаруа қожалығының барлық мүшелері ұшырайды.
Қазіргі кезде мемлекетімізде жүргізіліп жатқан жер реформасының
негізгі ... ... ... және ... пайдалану екендігін ескерсек, ауыл
шаруашылығында басты жер пайдаланушы ... ... ... ... ... ... ... туралы» заңымен белгіленген негізгі
міндеттеріне жерді тиімді және ұтымды пайдалану мәселесі енгізілмеген.
Жерді тиімді және ұтымды пайдалану мәселесі Жер ... ... ... ... мен жер ... жер ... ... міндеттері» деп аталатын 65-бабында да қарастырылмаған.
Жерді ұтымды ... ... ... ... ... 4-ші ... Жер заңдарының қағидалары ретінде көрініс тапқан.
Бұдан байқайтынымыз жерді тиімді және ұтымды пайдалану ... ... ... ретінде емес, тек жер заңдарының қағидалары ретінде ғана
қарастырылған.
Тағы бір айта кетер мәселе «Шаруа (фермер) ... ... ... ... мал ... емес, егін шаруашылығымен
байланысты ауылшаруашылық қызметке көбірек бағытталған секілді. Себебі, мал
шаруашылығын жүзеге асыру үшін жер ... ... ... ... ... ... ... байланысты жерге деген меншік құқығын
тоқтату мәселесі қарастырылмаған. Сонымен қатар, фермерлердің ... ... ... ... ... ... міндеттеріне тек жермен
байланысты міндеттері ғана емес, сондай-ақ, ауылшаруашылық қызметті жүзеге
асырушы ... ... ауыл ... ... ... асыру барысында
экологиялық, санитарлық-гигиеналық ... ... ... да ... ... ... деп ойлаймыз. Заңның 11-бабының 5-
тармағында санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау жөніндегі міндеттің тек
жер учаскесінде құрылыс салғанда ғана басшылыққа алынуы тиіс ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
қызметтің барлық саласында басшылыққа алынуы тиіс деп ойлаймыз.
Фермер өзге жер учаскелерінің меншік иелерінің, жер пайдаланушылардың,
жер учаскелерін ... ... ... сонымен қатар орман
алқаптарын, су және ... да ... ... ... ... ... Шаруа (фермер) қожалығының жер учаскесі мен өзге мүліктерге
заттық құқықтары және ... ... ... ... мен ... ... субъектілерінің құқықтық ... ... бірі ... өз ... жүзеге асыру үшін мүліктік
жиынтығының ... ... ... ... 174,6 мың ... бар екен, оның 169,5 мыңы немесе 97 пайызы шаруа ... ... ... ауылшаруашылық өнімдерін шығарумен 2,2 миллион
жеке меншік ... ... да ... отыр [74, 1 ... ... бұл ... ... (фермер) қожалығы мүлкінің құқықтық
жағдайын анықтауға ... атап ... ... ... шаруашылығы кәсіпкерлерінің мүлкі - бұл оның өндірістік-шаруашылық
қызметін жүзеге ... үшін және сол ... өнім ... пайда табуға
бағытталған кәсіпкерлік қызметінің ... ... ... Біз ... ... қожалығы мүлкінің құқықтық жағдайын жан-жақты
қарастырмас бұрын алдымен мүлік деген не және оған нені ... ... ... ... ... ... бере кетейік.
Мүлік ұғымы заңдарда және құқық ғылымында, ... ... ... ... Заңгер-ғалым О.С. Иоффе мүлік ұғымын, «тұлғаға тиесілі
заттардың, талап ету құқығы мен міндеттердің (берешек) жиынтығы» - ... [75, 240-241 бб.]. Ал, Г. ... ... ... - ... бір ... тиесілі мүліктік, яғни ақшамен ... ... ... жиынтығы. Сондай-ақ, ол мүлікті заңи тұрғыдан
қарастыра келе, «тұлғаға меншік құқығымен немесе өзге де ... ... ... ... мен ... ... ... құқықтардың жиынтығы
мүліктің мазмұнын құрайды» - деген тұжырым жасайды [76, 94-95 бб.].
Мүлік ұғымына Нидерланд Азаматтық кодексінде нақты ... ... ... ... ... мен ... ... жатқызылған.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 115- бабының 2-тармағында
мүліктік игіліктер мен құқықтар ... деп ... ... заң ... ... оның ... ... валюталарын, бағалы қағаздарды, жұмыс,
қызмет, шығармашылық, интеллектуалдық қызметтің ... ... ... ... ... белгілерін, мүліктік құқықтар мен
басқа да мүліктерді жатқызған.
Сонымен қатар, табиғат объектілері де мүлік қатарына жатқызылуы мүмкін.
Бірақ, ... ... ... ... ететін табиғи объектілердің
барлығын біз мүлікке жатқыза алмаймыз. Мысалы: күн сәулесі және күн белгілі
бір ... ... ... ... ... ... ... игілік ретінде, яғни мүлік ретінде қарастырылмайды. ... ... ... ... өнімді өндіріп алуға
қатысты күн ... ... ... ... ... ... ролі ... орны үлкен және шексіз. Мысалы, күн сәулесі түспеген аймақта бидай,
арпа, ... ... т.б. ... ... алу қиын да ... іс.
Дегенмен, құқық тұрғысынан ауылшаруашылығы жерлерін пайдаланудағы ... т.б. алар орны мен ... ... әлі де ... Республикасы ... 6-шы ... ... және Азаматтық кодекстің 193-ші бабында жер, оның
қойнауы, су, өсімдік және ... ... ... да табиғи ресурстар
мемлекеттік меншікте болады делінген. ... заң ... ... шарттар мен шектерде жер жеке меншікте болуы мүмкін.
Заң әдебиеттерінде «мүліктің құқықтық жағдайы» деген ... ... ... ... М.И. ... ... ... жағдайын субъектіге
меншік құқығымен тиесілі болатын қандай да бір мүлікке қатысты ... ... ... ... ... [77, 102 б.].
Азаматтардың, заңды тұлғалардың, оның ішінде шаруа (фермер) қожалықтары
мүлкінің құқықтық ... ... ... ... ... ... құрауы тиіс.
Е.Ш. Рахметов өз еңбегінде мүліктің құқықтық жағдайын былайша
түсіндіреді: 1) ... ... ... мүлкіне меншік құқығының
мазмұнын (иелену, пайдалану, билік ету), оның ... мен ... ... ... ... ... болуы мен тоқтатылуын және оны
қорғауды анықтайтын нормалардың жиынтығы жатады; 2) осы ... ... ... (фермер) қожалықтары немесе оның мүшелері бола алатын
құқықтық қатынастарға ... [73, 81 ... ... ... ... өндірісін дербес жүргізуге,
өнімді өңдеу мен ұқсатуға қажетті барлық ... ... ... ... ... құрамы 1998 жылдың 31 мамырында ... ... ... ... қожалығы туралы» Заңының 4-бабында да нақты
көрсетілген. Онда, «шаруа (фермер) қожалығының меншігінде жер ... ... ... және өзге де қора ... ... ... да құрылыстар, өнім беретін және жұмысқа жегілетін мал, құс,
ауыл шаруашылығына арналған және өзге де ... мен ... ... ... және ... үшін оның мүшелерінің ортақ
қаражатына сатып алынған басқа да мүлік болады» - ... жылы ... ... ... ... кодексінде
шаруа (фермер) қожалығы мүлкінің ... ... ... ... Атап ... ... Республикасы Азаматтық кодексінің 224-
226-баптары ортақ меншіктің бір түрі - ... ... ... меншігін
құқықтық реттеудің ерекшеліктеріне арналған.
1997 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлік
туралы» Заңымен шаруа (фермер) ... ... ... ... ... ... ... айтсақ, Қазақстан Республикасының «Жеке кәсіпкерлік туралы»
Заңының 4-ші бабында бірлескен кәсіпкерліктің ... ... ... ... асырылуы мүмкін екені, ал, бірлескен ... ... ... ... (фермер) қожалығының ортақ бірлескен меншігінің негізінде
жүзеге асырылатын отбасылық кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... жер учаскесі мен
өзге де табиғи объектілер, мүлік пен шаруашылық мүшелерінің еңбегі құрайды.
Жер мен табиғи ... көп ... бойы тек ... ... ғана
болып, азаматтық айналымнан тысқары қалып отырды және тауар ретінде
қарастырылмады. Сол ... ... ... белгілі бір құны (бағасы)
болмады. Қазіргі уақытта жер, оның қойнауы, су, өсімдіктер мен ... ... ... сол ... өмір ... ... ... ретінде танылған. Ал, байлық дегеніміз - ... ... ... Жер және басқа да табиғи объектілер - адамзат әсерісіз пайда
болған материалдық игіліктер мен табиғи ... ... да ... ... іспетті белгіленген құны болмағандықтан белгіленген құны бар
мүлік ретінде танылмайды. Бірақ, бұл ... ... және өзге де ... ... ... ... халықтың игілігі ретінде немесе мемлекеттің меншігі ретінде
танылған кейбір табиғи объектілерге ... ... ... ... етуіне, яғни экономикалық және құқықтық ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы «Жер кодексінің» 20-шы
бабының 2-ші тармағына сәйкес ... ... ... ... ретінде
Қазақстан Республикасы, яғни мемлекет, ... және ... ... ... танылған. Бұдан байқайтынымыз шаруа (фермер) қожалығы жердің
меншік иесі ретінде қарастырылмаған.
Алайда, Жер кодексінің ... ... ... ... ... ниет білдіреген Қазақстан Республикасының азаматтарына ... жеке ... ... ... ... уақытша жер пайдалану
құқығымен 49 жылға дейінгі мерзімге, ал ... мал ... ... ... ... уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығымен беріледі.
Жер учаскесі отбасы мүшелерінің бірлескен еңбегімен жүзеге ... ... ... ... ... және экономикалық негізі болып
табылады. ... ... ... ғалымдар Г.В. Чубуков пен ... ... ... ... қожалығының жер учаскесінің
меншік иесі болып танылатын мүшесінен өзге ... ... ... ... ие ... ... жер ... қатысты
құқықтар отбасы басшысына немесе шаруа (фермер) қожалығы басшысына ... 37 ... ... ... жер ... ... шаруа (фермер)
қожалығының мүлкін сатқанда немесе сыйға тартқанда айқын байқалады. Егер ол
меншік иесі болып табылатын азаматтың жер ... ... ... шаруашылықтың жаңа басшысына беру жергілікті әкімшіліктің жер пайдалану
актісін табыстау арқылы жүзеге асырылады.
Жер учаскесіне билік етуді ... ... ... ... ... мүшелерінің келісімімен жүзеге асырғанымен, олардың заңды мүдделерін
қорғауға айтарлықтай кепілдік бермейді. Шаруашылық мүшелеріне егер олардың
мүдделері бұзылса жер ... ... ... ... және өзге де
мәмілелер жасауға заңмен белгіленген «вето» құқығы берілуі тиіс.
Шаруа (фермер) қожалығы басшысының жер учаскесінің меншік иесі ... ... ... танылуы шаруа (фермер) қожалығының және шаруа
(фермер) ... ... ... мәртебесін анықтауда бірқатар
проблемалар тудырып отыр. Жер учаскесінің ... ... ... ... ... қызмет нәтижесінде алынған жемістер, өнімдер
және басқа да табыстар меншік құқығымен тиесілі болады. Шаруа ... ... ... ... еңбегін пайдалана отырып жария түрде
өндіріледі. Егер шаруа ... ... ... ... мүлкіне
билік етуге байланысты мәмілелер жасасу құқығына ие бола ... ... ... өзі ... ... ... пайданы жеке басының мүддесіне
жұмсаса, қалған ... ... ... ... ... ... етуге
заңды негіздер табуы қиынға соғуы мүмкін. Мұндай жағдайда оларға ұқсатылған
өнімді өндіруге байланысты жұмыстарға еңбектерімен ... үшін ... ... ... ... шаруа (фермер) қожалығы мүшелерінің мүліктік
құқықтарының шектелгендігі мен оның ... ... ... осы тұстардан да байқауға болады.
В. Устюкованың пікірінше, жемістер, өнімдер, екпелер, табыстар жердің
заң жүзіндегі ... ... ... осы ... мен екпелерді отырғызған,
өнімдерді өндіргендерге тиесілі болуы тиіс [79, 34 б.]. Біз ... ... келе ... жемістер мен екпелер, ... сол ... ... ... ... тек ... ... қожалығының
мүшелеріне тиесілі болуы керек екендігін айтқымыз ... ... ... қожалығының өнімдерін шаруашылыққа тікелей қатысы жоқ жалдамалы
қызметкерлер де өндіруі мүмкін ... ... пен А.А. ... ... ... шығудың жолы ретінде
шаруа қожалығын жер құқықтары мен міндеттерінің субъектісі ретінде тану
керектігін айтып, ... ... үлгі ... қарастырады. Олардың
пікірінше жер учаскесінің меншік ... ... мен ... жеке ... шаруашылық жүргізуші субъект ретінде шаруа ... ... тиіс [78, 37 б.]. 1991 жылы 22 ... ... ... ... ... қожалықтары туралы» Армения заңы ... ... ... жер ... ... ... бар. ... қожалықтары жер пайдалану
туралы мемлекеттік актіні алған сәттен бастап заңды тұлғалар үшін ... ... мен ... ие ... өз ... ... ... жауапкершілікте болады. Олар жер және шаруашылық
қатынастардың ... ... ... табылады. Шаруа қожалығы
мүшелерінің мүліктік мәртебелері әлі де ... ... ... ... ... ... ... шаруа (фермер) қожалығының
мүлкі оның мүшелерінің ортақ бірлескен ... ... ... ... шешімі бойынша мүлік ортақ үлестік меншікте де болуы
мүмкін. Беларусь Республикасында шаруа ... ... ... өзге ... ... ... ... берілген. Олар, сонымен
қатар, мүлікті иелену, пайдалану және ... ету ... де ... ... ... ... ... пайдалану оның мүшелерінің өзара
келісімі ... ... ... ... ... ... байланысты мәмілелер
шаруашылық басшысымен не сенім білдірілген ... ... ... шаруа (фермер) қожалығының мүлкін ... мен ... өзге ... ... ... ... ... белгіленеді. Заңда
шарттың жазбаша нысаны туралы айтылмағандықтан, біздің ойымызша кебір
жағдайларда ол ... ... ... ... ... Бұл дұрыс та, себебі,
шаруашылық мүшелері өз өкілеттіктері туралы жазбаша шарт ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі шектеулі
болуы мүмкін еді.
Шаруа (фермер) қожалығы мүлкінің қалыптасуының заңмен танылған қайнар-
көздеріне: фермердің материалдық және ақшалай қаражаты; ... ... ... ... ... қатар басқа да еңбек қызметінен түскен кірістер;
бағала қағаздардан алынған табыстар; банк және ... да ... ... ... ... ... қайтарымсыз және қайырмалдық
жарналар; заңмен тиым салынбаған өзге де кірістер жатады. Осы ... ... ... ... ... ... ... қожалығы
туралы» заңның 4-бабында олардың негізгі тізімдері ғана берілген. Олар
негізінен жоғарыда ... ... жер ... екпелер,
шаруашылыққа арналған және өзге де қора-қопсылар, мелиорациялық және өзге
де ... өнім ... және ... ... мал, құс, ... ... және өзге де ... мен жабдықтар, көлік
құралдары, керек-жарақтар.
Шаруа (фермер) қожалығының ... ... мен оның ... жеке
меншікке байланысты қатынасын бөліп қарастыруға болмайды. Жер өндірістің
маңызды құралы және жылжымайтын мүлік ... ... ... ... ... енгізілуі тиіс. Бұл орайда ... ... ... жылжитын және жылжымайтын мүлік деп екіге бөлуге ... ... ... ... ... ... таңда
заңдық және ғылыми тұрғыдан ... ... ... етеді. Олай дейтін
себебіміз жылжымайтын мүлік ұғымының негізін құрайтын белгілерге ... ... ... ... өз ... ... және ... жеке меншіктің
арасындағы айырмашылық заттың маңызында емес, тарихи ерекшелікте деп жазады
[80, 103 ... ... ауыл ... ... үшін ... ... танылатын шарттық қатынастардың дамуының ... ... ... ... ... танылуы болып табылады [81, 29 б.].
Қазақстанда жеке меншік 1990 жылдың 15-ші желтоқсанында ... ... ... ... ... ... Бұл ... жер, оның
қойнауы, су, әуе кеңістігі, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... үйлер, ғимараттар, құрал жабдықтар, шикізат,
материалдар, ақша, бағалы қағаздар мен өзге де мүліктер ... ... ... танылды.
Жылжымайтын мүлік анықтамасына байланысты алғашқы талпыныстар 1994
жылы 3 ... ... ... Республикасының «Жеке тұрғын үй
құрылысы ... ... ... Онда ... жер учаскесіндегі
жылжымайтын мүлікке азаматтарға меншік құқығымен тисілі тұрғын жайлар ... де ... ... ... мен жер учаскесінен ажыратылмайтын өзге
де мүліктер жатқызылған. Сонымен қатар, заң шығарушымен жылжымайтын мүлік
түсінігінің ... жер ... ... ... ... ... ... дейін жылжымайтын мүліктің заңи анықтамасының негізгі
белгісі ... ... ... анықтамасы Қазақстан Республикасы Азаматтық
кодексінің 117-бабында берілген. Аталмыш баптың 1-тармағында ... жер ... ... ... ... екпелер және жермен
тығыз байланысты өзге мүлік, яғни орнынан олардың ... сай ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік тіркеуге
жататын әуә және теңіз кемелері, ішкі суда жүзу кемесі, ғарыштық объектілер
де қозғалмайтын заттарға теңестіріледі [69].
Жерді кең ... және тар ... ... ... Кең ... ... ... табиғи құрамдарын қоса алғанда жер планетасы жатады, ал
тар мағынадағы жер ұғымына оның ... ... ... және өзге ... ... қатар, біріншіден, жер - бұл табиғи ресурс, ... ... ... ... ... өз ... мен біліктілігін пайдалана отырып
жерден өздеріне ... ала ... ... жер және өзге де ... ... ... да ... заңдарымен жүзеге асырылатың азаматтық айналым объектісі немесе
мүлік.
2003 жылы 20 шілдеде қабылданған ... ... ... 3-ші ... жер мемлекеттік меншікте болады деп көрсетілген.
Жер учаскесі Жер кодексінде белгіленген негіздерде, шерттар мен ... ... де ... ... ... жеке ... бола алмайтын жер мен
басқа да табиғи нысандар тек мемлекеттік меншікте ғана бола ... ... ... ... ... ... жатқызу үшін біз алдымен
жер мен жер учаскесінің түсінігін анықтап алуымыз ... Бұл екі ... Жер ... ... ... ... Онда, жер
дегеніміз - Қазақстан Республикасының егемендігі белгіленетіншекті аумақтық
кеңістік, табиғи ресурс, жалпыға ... ... ... жене ... еңбек
процессінің аумақтық негізі ретінде танылған.
Ал жер учаскесіне, «жер кодексінде ... ... ... ... ... ... ... шекара ішінде
бөлінген жер бөлігі» - деген ... ... ... кодексте жер ресурстары қатарына - қоғамның материалдық,
мәдени және басқа да ... ... үшін ... және өзге де
қызмет процессінде пайдаланылатын немесе ... ... ... топырақ қабаты - жердің құрғақ үстіңгі қабаты, тек ... ... мен ... бар ... ... ... ... қарастырылған
[82, 38 б.].
Өзіне бүкіл табиғи ресурстарды қамтитын жер ... ... ... қабатынан тұратын жер учаскелері әрқашанда мүлік
ретінде ... ... ... ... кезеңінде жер құқығы шаруашылық
аясында пайдаланылатын жер учаскелерін ... ... ... нарықтық қатынас кезінде, мемлекеттің жер нарығын ... ... ... ... бет ... ... жер ... қатынастар қатарына жатқызбау мүмкін емес. Заң ... ... ... ... ... танылғандықтан онымен байланысты
қатынастар мүліктік сипатқа ие болып ... ... ... учаскесі экономикалық құндылық пен мүліктік сипатқа ие бола отырып
шаруа (фермер) қожалығы қызметінің негізінде азаматтық ... ... ғана оны ... пайдалануға толық мүмкіндік туады.
Жылжымайтын мүлік бөлінетін және бөлінбейтін болып екі ... ... ... ... ... ... - бөлу ... бөліктері
өз мақсатын (міндетін) жоғалтпайтын және бөлгеннен кейін бүтін жылжымайтын
мүлік құрайтын заттар. Ал, бөлінбейтін мүлік ... ... ... ... бөлуге болмайтын немесе заң ... ... ... ... ... ... ... бөлінетін жылжымайтын мүлік бөлінбейтін
болып танылуы ... ... ... мемлекеттерде фермерлік
шаруашылықтар бөлінбейтін жылжымайтын мүлік ... ... және ... сату ... емес [83, 29 ... ... ажыратылмайтын бөліктері де болуы мүмкін. Мысалы
жер учаскесінің ажыратылмайтын бөлігі болып онда орналасқан үйлер ... ... мен ... ... ... ... ... мүліктермен керек-жарақтар деп аталатын
жылжитын мүліктер де ... ... ... ... мүліктің керек-
жарағы дегеніміз - жыжымайтын заттың негізгі бөлігі болып ... ... ... ... ететін және онымен тек жалпы мақсаты бойынша
ғана байланысты болатын заттар. Пәні ... зат ... ... мен міндеттер де керек-жараққа жатқызылуы мүмкін. Құқылы тұлғаның
еркімен керек-жарақ жылжымайтын заттан ажыратылуы ... ... ... ... жер ... ... тығыз байланысты
заттар мен өзге мүліктер жатқызылған. Мысалы, ... ... ... ... ірі қара малдардың үйірі мен ... және ... ... ... [83, 31 ... Франция мемлекетінде фермерлік шаруашылықтардың кәсіпкерлік іс
сипатындағы жеке кәсіпорын ретінде ... ... ... ... жылжымайтын мүлік қатарына жатқызылғанын байқауға болады.
Шаруа (фермер) қожалығының ... ... ... бірі оның қызметін жүзеге ... ... ... ... ... орай шаруа (фермер) қожалығы ... ... ... ... ... ... Оның ішінде азаматтық
құқықтық заңдармен белгіленген «кәсіпорын» және «кәсіпкерлік іс» ... ... ... терең зеттеу керек. Аталмыш мүліктік кешендер
шаруа (фермер) ... ... ... ... ... ... ... болып кәсіпорын мен кәсіпкерлік іс танылатын көптеген
қатынастар қарастырылған.
Қорыта ... ... ... ... ... мүлкінің құқықтық жағдайын
анықтау үшін алдыменен оның мүлкінің құрамын анықтап ... ... ... ... ... ... ... (фермер) қожалығы туралы
Заңында көрсетілген ауыл шаруашылық мақсатқа пайдаланылатын мүліктермен
қатар, кәсіпкерлік қызмет ... ... ... ... асыру
үшін пайдаланылатын немесе жаңа жобаларды жүзеге асыру үшін ... ... да ... ... ... мүмкін. Сол себепті Шаруа (фермер) қожалығы
туралы Заңда ... ... ... ... құрамы нақтырақ көрсетілсе
дұрыс болар еді.
Сонымен қатар, шаруа (фермер) ... ... ... ... ... ... ... жағдайын анықтауға байланысты мәселелерді де
осы мүліктік тұрғыдан анықтаған дұрыс. Шаруа (фермер) қожалығы ... жер ... ... біз оны өзге ... ... қарастыра
алмаймыз. Сондықтан шаруа (фермер) қожалығының мүлкі дегенде біз мүлік
ретінде жер учаскесі мен өзге де ... ... ... оларды бірыңғай
ауылшаруашылық кәсіпкерлікті ... ... үшін ... мүліктік кешен
немесе кәсіпкерлік іс сипатындағы кәсіпорын ... ... бір айта ... ... ... ... ... мүлкінің
құрамына оның интеллектуалдық қызметінің нәтижесінде алынған кірістерін де
жатқызу қажет. Себебі шаруа (фермер) ... өз ... ... ... ауылшаруашылық дақылдары мен мал тұқымдарының асылдануына өз
үлестерін қосуы мүмкін.
Шаруашылық - өндіріс ... ал оған ... ... және ... ... ... (фермер) қожалығы отбасының барлық еңбекке қабілетті
мүшелерімен бірлесіп жүргізіледі және ... олар ... ... қожайындары жене мүлкінің меншік иелері.
Заң нормалары шаруа (фермер) қожалығы мүшелерінің шаруашылық және өзге
де қызметтерді ... ... үшін ... ... құру, пайдалану және
қорғау барысында қалыптасатын ортақ бірлескен (үлестік) меншігін құрайтын
мүліктерін иелену, пайдалану және ... ... ... ... ... ... ... Республикасы «Шаруа (фермер) қожалығы
туралы» заңының ... ... ... қожалығының меншігі қарастырылған.
Онда шаруа (фермер) қожалығының мүлкі ортақ бірлескен немесе ортақ ... ... оның ... ... ... деп ... Шаруа
(фермер) қожалығы мүлкінің бұл құқықтық ... ... ... кодексінің «Шаруа (фермер) қожалығының меншігі» деп аталатын ... ... ... ... ... (фермер) қожалығының мүлкі, олардың
(шаруа (фермер) ... ... ... ... ... бірлескен меншік құқығында оның мүшелеріне ... ... ... ... ... те, ... ... туралы заң да шаруа (фермер) ... ... ... ... режимін анықтағанда шаруа және ... ... ... ... ... мен ... қожалық мүлкінің құқықтық
жағдайлары бір-біріне сәйкес келмейді.
Арнаулы заңнама біртұтас шаруа (фермер) қожалығы ұғымына оның негізгі
үш нысанын енгізді. ... ... ... ... ... ... заңның 8-ші бабында шаруа (фермер) қожалығының негізгі формалары
деп, біріншіден, кәсіпкерлік ... ... ... ... негізделген
отбасылық кәсіпкерлік нысанында жүзеге ... ... ... жеке кәсіпкерлікті жүзеге ... ... ... ... ... ... туралы шартқа негізделген жәй
серіктестік нысанында ұйымдасқан фермер шаруашылығы ... ... ... ... қожалығының бір түріне, фермерлік қожалықтың екі
түріне бөлу ... ... ... ... ... да орын алған.
Шаруа (фермер) қожалығы мүшелерінің бірлескен меншігі бір мақсат үшін -
кәсіпкерлік қызмет түріндегі шаруашылық ... үшін ... ... ... ... ... ... өнімдерін өңдеуге арналмаған
мүліктер, шаруа қожалығы мүшелері болып ... ... ... да, ... ... ... мүшелерінің бірлескен меншігіне жатпайды.
Мысалы, бұл адамдарда жеке немесе ... ... ... ... тұрғын үй болуы мүмкін. Бірақ бұл заттар бұларға ... ... ... ... емес, меншік құқығының өзге
субъектілеріне тән құқықпен тиесілі. Мысалы, шаруа ... мүше ... ... шаруа қожалығының меншігінен ... ... ... ... ... ... үйі ... өзге де заттары болуы
мүмкін. Бірақ, олар ерлі-зайыптылар болса да бұл мүліктер шаруа қожалығының
бірлескен ... бола ... ... да ... ... ... ... режимін анықтағанда, оны ортақ меншік құқығының өзге
құқықтық режимінен ажырата білу керек. ... ... ... ... ... ... ... екендігін ескерсек, шаруашылық
мүшелерінің ... ... ... өзге түрі - ... ... мүмкін.
Шаруа қожалығында бірлескен меншіктің құқық субъектілері әрқашанда сол
қожалықтың мүшелері - жеке тұлғалар болады.
Шаруа қожалығы мүшелерінің бірлескен меншікті ... ... ... етуі ... кодекстің бірлескен меншікті иелену, пайдалану және
билік ету ... ... ... ... ... ... ... мүшелері ортақ мүлік үшін бірлескен
емес, үлесті меншік режимін ... онда ... ... ... ... ... ету ... меншікті иелену, пайдалану және оған билік етудің
азаматтық кодексте көрсетілген ережелерімен реттеледі.
Шаруа қожалығы үшін маңызды бір ...... ... ... ... қызметі нәтижесінде алынған өзге табыстардың құқықтық
жағдайы болып отыр. Бұл табыстар ... ... ... ... мүлкі
болып есептеледі және олар мүшелердің арасында ... ... ... ... туралы Заңның 4-ші бабының 3-ші тармағы).
«Шаруа (фермер) қожалығы туралы» заңы бойынша ... ... ... оның ... ... ... ... ортақ үлестік
меншік құқығымен тиесілі болауы мүмкін. Яғни, өзара келісім бойынша ... ... ... ... Адамдар көп жағдайда бірлескен меншік пен
ортақ меншіктің арасындағы айырмашылықты ажырата ... және ... ... құру ... оның ... жүзеге асыру барысында орын
алуы мүмкін мүліктік дауларды ойламағандықтан мүліктің өзге режимі ... ала ... ... ... мүлкіне ортақ үлестік меншік құқығы біздің
тарихи дәстүріміз бен шаруа қожалықтарының мүдделеріне жауап ... ... ... ауыл ... ... ... ... бірлестігін білдіреді. Отбасы мүшелері арасындағы мүліктік
және мүліктік емес қатынастар ортақ ... ... ... ... ... ... бөлінбеген және ортақ иелену пайдалану, билік ету
құқығында болатын ... ... ... ... ... меншік
қатысушыларының үлестері оны бөлу барысында ... ... ... ... ... бергенде анықталады.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 221-бабына сәйкес, ортақ
меншікті бірлескен меншік қатысушылары арасында бөлу, ... ... ... бөліп шығару қатысушылардың әрқайсысының ортақ мүлікке
құқығындағы үлестері алдын-ала анықталған ... ғана ... ... Ортақ мүлікті бөлу және одан үлесті бөліп ... ... ... ... ... ... олардың үлестері тең деп
танылады [51].
Жеке кәсіпкерлік аясындағы ... ... ... (фермер) қожалығының
басшысы жеке кәсіпкерліктің құқық субъектісі ... ... ... ... кәсіпкерлік қызметпен айналысуға құқығы бар. Мұндай
жағдайда шаруа (фермер) қожалығының ... ... ... ... ... ... өзге ... шаруашылықтың ортақ мүлкін
пайдалануға құқығы жоқ. Шаруашылық басшысы шаруа (фермер) қожалығының ортақ
мүлкін ... ... өзге ... ... үшін оның өзге
мүшелерінің келісімі бойынша ортақ мүлік құрамынан өз ... ... ... алуы ... [84, 9 ... ... негізгі ие болуға мүмкіндік беріп, Ш(Ф)Қ иесіне
өндіруші еңбегін жетілдіруге ... ... ... ... ретінде фермер меншігі болып табылып, бұл жағдай тек
пайдалануды ғана емес сонымен қатар, иелік ету ... да ... ... ... ... бағытын және құрылымын еркін таңдаудағы нақты мүмкіндік;
- өндірісті дербес ұйымдастыру;
- экономикалық ... ... ... ... өтім ... көптігі;
- табысты дербес пайдалану және бөлу;
- оларды өндіріс пен ... ... ... ... ... нысандағы шаруашылықтар мен қатынастарға түсуді таңдау
еркіндігі және кооперативті бірлестіктерге ену ... ... ҚР ... ... Ш(Ф)Қ-тар пайда болып, қалыптасып
жатыр. Отбасылық негізде ірі ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық,
әлеуметтік және басқа да құралдардың ... ... ... ... ... ... ... істеу үшін және Батыс
Еуропаның ауыл ... ... ... ... шыдай
білу үшін әлеуметтік, жабдықтау, өтім инфрақұрлымын ... үшін ... жер ... ал инвестициялар үшін бірнеше жүз мың АҚШ ... ... жеке ... ... кемшілігі - меншік иесінің
шексіз жауапкершілігінде.
Шаруа фермер қожалықтың артықшылығы жалдамалы еңбекті қолданбауы немесе
шектеулі ... ... ... ... ақы мен таза ... ... ... барлық ауыл шаруашылық кәсіпорындардың нысандары еркін
бәсекелестікке түсе алады. Өйткені Ш(Ф)Қ-мен ... әр ... ... ... қажет. ҚР АК ... ... ... ... ... деп ... қожалығының қатысушылары мүліктік режимін бекіту керек,
біріншіден, бұл мүлік кәсіпте қолданылатын ... ... ... ... ... ... алдында міндеттемелерді орындауды жүзеге асырады.
Шаруа қожалығын жүргізу үшін қолданылатын мүліктік режим мен жер телімі
режимін императивті түрде бірлестіріп ... ... ... ... барысында қолданылатын мүліктік режим
анықтамасында басымдықтарды ... ... ... ... ... ... ... мүлікке тіркеме
жазуларын жүргізу басымдығын бекітуіміз қажет. Яғни Ш(Ф)Қ-қа қатысушыларды,
аграрлық бизнес қатысушыларының несие берушілерінің мүдделерін ... ... ... ... ... мүлік иесі ретінде тек құқықтары
тіркелген ... деп ... ... құқықтық режим ерекшелігін заңнамалық деңгейде анықтау қажет.
Өйткені Ш(Ф)Қ жеке кәсіпкерлік негізі, ... ... ... кәсіпкерлігі сонымен қатар бірлескен кәсіпкерлік, ... ... ... ... қатар аграрлық бизнесті жүргізу
үшін қолданылатын, мүліктік режимнің белгілерін бекіту керек. ҚР шетелдік
азаматпен ... ... ... қожалық жүргізу үшін жер телімін алған
мүліктік статусын анықтау мен ажырасу ... ... ... мүлікті бөлу барысында ҚРзаңнамасында отбасылық құқықты жер
қатынастарына байланысты ... ... ... ... ... ... Шаруа (фермер) қожалығы туралы заңға сәйкес шаруа (фермер)
қожалығы тек ауыл ... ... ... асыру үшін құрылады және ол
шаруа қожалығының негізгі ... ... Сол ... ... (фермер)
қожалығының басшысына ауыл шаруашылығымен байланысты емес ... тиым салу ... ... жеке ... әртүрлі жеңілдіктер
мен қолдауларға ие болу үшін жалған шаруа қожалықтарын құрып, ... ... ... мүмкін. Бұл мәселе заңмен реттелмегендіктен
болашақта шаруа (фермер) қожалығы басшысына арнайы ... ... ... ... ... меншіктену мәселесі күрделірек.
Біріншіден, бұл ... ... ... екі ... ... режимі әртүрлі және ол шаруа қожалығы ... ... ... ... Жеке ... ... жүзеге асыруға негізделген фермер
қожалығында меншіктің бір субъектілік құқықтық режимі ... ... ... шарт ... жәй серіктестік нысанында құрылған
фермерлік қожалықта ортақ үлестік меншік түріндегі көпсубъектілік құқықтық
режим белгіленген [7, 46 б.].
Фермерлік қожалықтардағы мүліктің ... ... ... «Шаруа
(фермер) қожалығы туралы» заңның кейбір нормалары кедергі келтіреді. Онда
шаруа ... мен ... ... ... ... ... де бір
ұғым берген және олардың қатысушыларын тек шаруа қожалығына ғана тән отбасы
мүшелері мен жақын туыстар аясымен ... ... ... ... ... жәй ... ... фермерлік қожалықты отбасылық-еңбек
бірлестігі деп есептеуге болмайды. Бірлескен қызмет туралы шарт негізіндегі
жәй серіктестік нысанандағы ... ... ... ... ... қызмет туралы шарт (жәй серіктестік) деп аталатын 12-ші
тарауымен де реттеледі. Онда мұндай ... ... ... пен ... ... бола алатындығы көрсетілген. Яғни ... ... ... азаматтардан да тұруы ... ... ... ... ... ... ... нысанындғы фермерлік қожалық өз қызметін мүшелерінің
үлесті меншігінің негізінде жүзеге асырады. Ол ... ... ... ... ... ... мұндай меншік тек заңмен көзделген
реттерде ғана туындайды.
Отбасы ... ... ... азаматтар тобынан құрылған фермерлік
қожалықтың мүлкінің негізі шаруашылық мүшелерінің ... ... ... Бұл ... ... ... үлесін анықтауға негіз
болады және ортақ үлестік меншік ... ... ... ... ... ... ... меншікке барлық қатысушылардың
келісімімен олардың әрқайсысының ортақ мүлікті құру мен ... ... ... қатысушылардың үлестерін анықтау мен өзгерту тәртібі
белгіленуі мүмкін [51]. ... ... ... оның ... ... ... де қатысуды қажет етеді. ... ... ... қожалықты құру ... ... ... аз ... қатысушы жұмысты екі есе көп және ... ... [85, 38 б.]. Біз ... ... ... ... аз
салған мүшесі көбірек үлес алу үшін ... ... ... ... ... ... ойымен қосыламыз. Бірақ, шаруашылық мүшесін артық еңбек
етуге мәжбүрлеуге болмайды. Мәжбүрлі еңбекке заңмен ... ... ғана жол ... ... ... қожалық қатысушыларының
барлығы оның қызметіне өз еңбегімен қатысатын болғандықтан көп ... ... ... ... ... ... ... нысанындағы фермерлік қожалық мүшелерінің ... ... ... өзгеруіне қарай олардың үлестері де ... Сол ... ... ... өз үлестерінің көлемін біліп
отыру үшін мұндай өзгерістерді дер ... ... ... ... ... мен жәй ... нысанындағы фермерлік қожалықты
дараландыратын бірлескен меншік пен үлестік меншіктің тағы бір ... ... ... өз ... өзге ... бере ... Азаматтық
кодекстің 212-бабының 2-тармағы бойынша шаруашылық мүшелері бұл үлестерді
отбасы мүшелерінен басқа адамдарға сатуға, ... ... және ... ... Бұл жерде мәселе фермерлік қожалықтағы үлестік меншік
төңірегінде болып отыр. Ал, отбасы мүшелерінің келісімі бойынша ... ... ... ... бұл ... шешу кішкене күрделірек
болып отыр. Себебі, отбасы ... ... ... ... бір ... үлесін өзге азаматқа берсе (азаматтық кодекстің үлесті меншікке билік
ету туралы жалпы ережелеріне ... онда ... ... ... шаруа
қожалығының құрамына туыстық қатынасы жоқ азаматтың енгізілуіне орай шаруа
қожалығы өз мәртебесін ... жәй ... ... ... ... мүмкін.
Шаруа (фермер) қожалығындағы өндірістің тұрақтылығын ... ... оның ... ... мен бәсекелестік қабілетін сақтау
үшін Заңда шаруа (фермер) қожалығының бір мүшесі одан шыққан кезде ... ... ... көрсетілген (Азаматтық кодекстің
225-бабының 2-тармағы). Біздің пікірімізше бұл норма шаруашылықтың бөлініп
шығатын ... ... ... ... өз үлесіне сәйкес белгілі
бір мал саны мен ауылшаруашылық техникаларын бөліп ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің арасындағы
өзара келісім бойынша өндіріс құралдары бөлініп ... ... Егер ... қол ... ... бөлініп шығатын мүшесінің
мүліктік үлесі ақшалай төленеді.
Жәй серіктестік нысанындағы ... ... ... меншігін
иелену, пайдалану және оған билік ету ... ... ... ... жалпы ережелерімен реттеледі.
Жәй серіктестік нысанындағы фермерлік қожалық қатысушылары ... оның ... ... келісуімен бірлесіп иеленеді және
пайдаланады. Ал келісімге келмеген жағдайда сот ... ... ... (АК-ның 213-бабы). Фермерлік қожалықтың қатысушыларының
мүлікке билік ету жөніндегі мәмілені қайсысының ... ... ... ... билік ету барлық қатысушылардың келісімі
арқылы жүзеге асырылады. Жәй ... ... ... ... ... қызметі туралы шартқа байланысты міндеттемелері,
егер бірлескен қызмет туралы ... ... ... ... ... ортақ болып табылады.
Фермерлік қожалықтың ортақ істерін жүргізу оның қатысушыларының ... ... ... ... ... ... ... олар бірлескен
шаруашылық қызметке басшылық етуді және ортақ істерді жүргізуді қожалық
мүшелерінің біреуіне ... ... Ал ... ... қатысушы өз
қызметін өзге қатысушылардың берген сенімхатының ... ... ... ... ісін жүргізу міндеті шартта да көрсетілуі мүмкін.
Жай серіктестік нысанындағы фермерлік қожалық қатысушыларының салымдары
мен өзге де ... ... ... ... ... ... ... жәй серіктестік нысанындағы фермерлік ... ... ... ... ... ... ... мақсаты ортақ
меншік қатынасын қалыптастыру емес, оның мақсаты бірлескен ... ... ... Ал, ... ... мұндай қызметке қажетті
мүліктік базаны ... Жай ... ... фермерлік
қожалық қатысушылары өз мақсаттарына жету үшін ... ... ... ... не ... үлесі арқылы қосады.
Салымдарды ақшалай бағалау шартты сипатта болады және ол қатысушылардың
ортақ меншіктегі үлестерін анықтау үшін ғана ... ... ... ... ... бағалау қажет емес, тек ... ... ... жәй ... ... ... қожалыққа
ортақ үлестік меншік құқығының белгіленуі меншік иелерінің үлестерін
анықтауда қиындықтар ... ... Г.В. ... пен А.А. ... бұл үлестерді нақты объектілерге: тракторға, ... ... ... ... ... мүліктік объектілер
мен материалдық құндылықтардың жалпы құнының нақты ... ... Егер ... ... ... объектілік қағидасы
қолданылатын болса, онда фермерлік қожалық ... ... өз ... нақты талап етуге құқылы болар еді [86, 38 б.].
Қазіргі кезде жәй серіктестік нысанындағы фермерлік қожалықтың ... ... ... болған шығындарды өтеу мәселесі де өзекті болып
отыр. Шығындарды өтеуге байланысты арнайы ... ... ... ... байланысты жауапкершілік көлемі жәй ... ... ... ... ... ... Алғашқыда келтірілген шығындарды өтеу ортақ мүлік есебінен
жүзеге асырылады, ал ол ... ... ... жеке ... ... ... қожалық қатысушыларының жауапкершілігі олардың арасындағы жәй
серіктестік туралы шарт тоқтатылғаннан кейін де үлкен ... ... ... ... жәй ... ... фермерлік қожалықтың
қатысушыларына егер олардың ... ... ... ... ... ... Егер ... қожалық қатысушыларының біреуі
шаруашылықтан, яғни бірлескен қызмет ... ... ... ... ... өзі ... ... кезде қалыптасқан міндеттемелері бойынша
ортақ жауапкершілігі сақталады.
Бірлескен қызмет туралы шарт ... жәй ... ... ... ... ... арасындағы мүліктік
қатынастардың сипаты көптеген өзекті мәселелер тудырады және ... ... ... ... ... Жәй ... ... фермерлік
қожалық қатысушылары арасындағы өзара тығыз мүліктік ... ... ... ... ... ... гөрі ... кәсіпкерлігінің нысаны ретінде қарастыруды қажет етеді.
Жәй серіктестік нысанындағы фермерлік ... жеке ... ... ... бірқатар құқықтық ерекшелігі бар. Жәй
серіктестік ... ... ... ауыл шаруашылығымен айналысуға
ниет білдірген немесе ауыл ... ... ... ... ... жету үшін ... қызмет етеді. Олар өз капиталдарын біріктіру
арқылы айналым құралдарын арттыруға және кәсіби тәжрибелерін де ... ... ... Ал жеке ... ... ... тек бір ғана азаматпен жүзеге ... ... ... ... мен ... ... жүзеге асыру мәселесі жалғыз
фермерге жүктеледі. ... ... ... ... да бір ... жауапты болады. Бірақ жеке кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... ешкімге тәуелсіз, дербес
жүзеге асырады, оның қызметінен түскен пайданы да жалғыз өзі ... ... ... ... ... ... қожалық пен
жеке кәсіпкерлік нысанындағы фермерлік ... да ... ... ... ... ... нысанындағы фермерлік қожалық мүлкі
ортақ бірлескен немесе ... ... ... болса, жеке кәсіпкерік
нысанындағы фермерлік қожалық мүлкінің ... ... ... ... ... кәсіпкерлік нысанындағы фермерлік қожалықтың
отбасылық сипаты болғандықтан оның ... ... ... ... оның ... ... ... азаматтық заңдарға сәйкес
бөлінеді. Ал жеке кәсіпкерлік ... ... ... ... жұбайы болса, онда алынған табыс отбасы заңдарына сәйкес кәсіпкер
емес жұбайының арасында да бөлінеді. Жеке кәсіпкерлік ... ... ... ... ... көп ... кәсіпкер жұбайдың
кәсіпкерлік қызметке пайдаланылатын мүлкінің және сол мүлікті пайдаланудан
түскен пайданың құқықтық жағдайы төңірегінде ... ... ... ... аясындағы мәселелерді терең зерттеп жүрген
заңгер В. Устюкованың ойынша жер ... ... ... ... ... ... қоймау керек. Бірақ, өсиетхатта аталған жер
учаскесі мен мүліктің мұрагері аталмыш шаруашылықтың мүшесі ... ... жер ... ... емес ... мұраға қалдырылса, мұндай өсиетхат
мұра ашылған кезде шаруашылықтың өзге мүшелері болмаған ... ғана ... ие ... Егер ... мүшелерінің бар екендігі анықталса
өсиетхат жарамсыз деп танылады [85, 31 б.].
Шаруа (фермер) қожалығы туралы Заңда балалардың қай ... ... ... аналарының шаруа қожалықтарына мүше бола алатындақтары көрсетілмеген.
Шаруа қожалығының басшысы қайтыс болғаннан кейін оның ... ... ... ... ... ... ... жасының жетпеуіне байланысты
шаруа қожалығының мүшесі ретінде арнайы ... оның ... ... баласы болуы мүмкін.
Мұндай мұрагерлер қайтыс болған адамның мүлкінің өзге мұрагерлеріне
қарағанда жер ... ... ... ... құқықтарға ие болуы тиіс деп
ойлаймыз.
Қазақстан Республикасының «Жер кодексінің» 43-бабының 12-тармағында жер
учаскелерін азаматтық заңдарға сәйкес ... ... ... кәмелетке
толмаған адамдарға жер учаскелеріне құқықты ... ... жер ... құқық кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... бұл
жер учаскелерін мұрагерлер кәмелетке толғанға дейін жалға беруге құқылы
[29, 30 б.].
Жер учаскесін беру жер ... ... ... беру ... ... жүзеге асырылады. Мұра алу құқығы меншік құқығының,
сонымен қатар жер пайдалану құқығының пайда болуына негіз ... ... ... ... ... ... мен жер учаскесі ғана
емес, сонымен қатар барлық мүліктік және ... емес ... ... қалдырылады.
Заңды мұрагерлікте шаруашылық басшысының мүлкі ... ... ... ... ... ... Азаматтық
кодексте заң бойынша мүрагерлердің алты кезектілігі көрсетілген:
- заң бойынша мұрагер болу құқығын бірінші кезекте тең үлеспен ... ... ... ... ол ... ... кейін тірі туған
балалары, сондай-ақ мұра қалдырушының жұбайы мен ... заң ... ... болу ... ... ... тең үлеспен мұра
қалдырушының ата-анасы бір, ата-анасы ... ... мен ... ... оның ... ... да, ... жағынан да атасы мен
әжесі алады;
- заң бойынша мұрагер болу құқығын үшінші кезекте тең үлеспен ... ... ... ... мен ... ... заң бойынша мұрагер болу құқығын төртінше кезекте мұра қалдырушының
алтыншы атаға ... ... ... ... ... бұл ... туыстық
дәрежесі неғұрлым жақын туыстар неғұрлым алысырақ дәрежедегі туыстарын
мұрагерліктен шеттетеді;
- заң ... ... болу ... ... кезекте, егер мұра
қалдырушымен бір ... ... он жыл ... ... тең ... ... ... мен апа-сіңлілері (қарындастары), өгей әкесі мен өгей
шешесі алады;
- заң бойынша мұрагер болу құқығын ... ... тең ... ... асырауындағы еңбекке жарамсыз адамдар алады.
Егер мұра қалдырушымен неке мұра ... ... іс ... және ... мұра ... ... кемінде бес
жыл бөлек тұрғандығы дәлелденсе, сот шешімімен ерлі-зайыптылар заң бойынша
мұрагерліктен шеттетілуі мүмкін [87].
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... (фермер)
қожалығына қолдануға бола ма деген орынды ... ... Заң ... ... тәртібі бойынша мұрагерлер тең үлеске ие болады.
Демек, бірлескен меншікте болатын ... ... ... заң ... ... мұрагерлікке қалдырылғанда, шаруа қожалығы мүлкінің ортақ
меншік режимі үлестік меншік режиміне ... ... ... Заң ... ... ... ... болғанымен, мұндай жағдай мұрагерлер
арасында кикілжің тудыру мүмкіндігіне байланысты ... ... кету ... ... ... қожалығы мүлкінің кәсіпкерлік іс ... жеке ... ... ... ... ... ... мүлкінің негізі жер
учаскесі екендігін ескере отырып, оның ... ... ... ... (фермер) қожалығының қызметін реттейтін арнайы заңдарда ... ... ... (фермер) қожалығының мүлкін мұраға қалдырудың заң
бойынша кезектілік тәртібі орынды болғанымен, мұрагерлер ... ... ... тек жәй ... нысанындағы фермерлік қожалық пен
мүлкі ... ... ... ... ... ғана ... ... деп
ойлаймыз. Ал мүлкі ортақ бірлескен меншікке негізделген шаруа қожалығында,
оның ... ... ... ... ... ... ... тиіс,
және ол, қайталап айтамыз, арнайы заңдарда көрініс табуы тиіс.
Азаматтың ол қайтыс болған ... ... ... ... ... ... өз ... білдіруі өсиет болып табылады.
Шаруа (фермер) қожалығының басшысы барлық мүлкін заң бойынша мұрагерлер
тобына кіретін де, ... де бір ... ... ... өсиет етіп
қалдыра алады. Өсиетті шаруашылық басшысының өзі жасауы тиіс. Өкіл арқылы
өсиет ... жол ... ... ... ... заң ... ... бірнешеуін немесе барлығын мұрадан ... ... бар. ... ... ... оны жасағаннан кейін кез келген ... ... және ... және ... ... ... өзгертудіңсебебін
көрсетуге міндетті емес.
Шаруа (фермер) қожалығының мүлкі мен жер учаскесіне ... ... алу үшін мұра ... жер ... ... мұрагердің өтінішімен
оған мұрагерлікке құқық туралы куәлік беруге міндетті. Мұрагерлікке құқық
туралы куәлік мұра ашылған күннен ... алты ай ... ... ... ... ... ... да, заң бойынша да мұрагерлік кезінде, егер
нотариуста ... ... ... ... ... ... ... не бүкіл
мұраға қатысты басқа мұрагерлер туралы анық ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі көрсетілген.
Шаруа (фермер) қожалығы басшысының мұрагері өзінің ... ... ... немесе білуге тиіс болған күннен бастап алты
айдың ішінде мұрадан бас тартуға ... ... бас ... мұрагердің
мұраның ашылған жері бойынша нотариусқа арыз беру жолымен жасалады. Мұрагер
мұрадан бас тартқан ... ... ... бойынша немесе кез келген кезектегі
заң бойынша мұрагердің қатарындағы ... ... ... ... ... ... ... қалдырушы мұрадан айырған
мұрагерлердің пайдасына ... бас ... жол ... [87, 316 ... ... ... ... несие берушілері өздерінің мұра
қалдырушының міндеттемелерінен туындайтын ... ... ... ... ... ... әрбір мұрагерге ауысқан ... ... ... ... ... ... беретін мұрагерлерге қоюға
құқылы.
Қорыта айтсақ, біріншіден заңда шаруа қожалығы мен ... ... ... ... ... бірдей құқықтық
режим ұсынылуы, екіншіден, шаруа ... ... ... мәртебесінің
заңмен нақты анықталмай отыруы ... ... ... ... ... ... кері әсерін тигізуде. Тағы бір айта кетер мәселе шаруа
(фермер) ... ... ... ... ... ... қожалығы туралы” заң азаматтық заңдарға сілтеме жасағанымен оның
нормалары шаруа (фермер) қожалықтарының мақсатына, ... ... келе ... ... ... ... ... кәсіпкерлігін құқықтық
реттеу мәселелері
Бүгінгі күні еліміздің ауыл шаруашылығында жеке кәсіпкерлікті ... бірі ... ... ... ... ... Соңғы
жылдары олардың сандары едәуір өсіп, ... ауыл ... ... ... ... ... өз ... тұрғысында қызметінің бағытын, өндіріс
құрылымы мен көлемін дербес ... ... Ол ауыл ... ... мен ... ... аясында заңмен тыйым салынбаған кез-
келген ... ... ... ... [86, 39 ... қатынастардың ауыл шаруашылығында да қалыптаса бастауы ... ... ... арасында немесе басқа да субъектілер
арасында өндірісті тиімді жүзеге ... ... ... үшін қажетті
шарттық қатынастардың дамуына ықпал етті.
Қазіргі ... ... ... - ... ... мен міндеттердің
пайда болуының бірден-бір негізі болып табылады. Сонымен қатар, ... ... мен ... ... мен ... да ... Мәміленің көмегі арқылы азаматтық айналым қатысушылары әртүрлі
азаматтық-құқықтық қатынастарға түсе ... ... ... ... ... заңи факті болып танылады [81, 11 б.].
Шаруа (фермер) ... ауыл ... ... байланысты
кәсіпкерлік қызметті өз мүлкінің негізінде ... ... ... ... ... ... оған ... жер учаскесі болып табылады. Сонымен
қатар, оның ... ... ... ... ... ... мен ... өнім және өзге де шаруашылық жүргізуге ... ... ... ... шаруа (фермер) қожалығының мүлкін жер
учаскесі және шаруашылыққа қажетті өзге де ... деп ... ... және ... өндірілген өнімдер де кіреді.
Шаруа (фермер) қожалығы шаруашылық үшін қажет болған ... ... ... ... ... құқығы бар. Шаруа (фермер) қожалығы
мүлкімен жасалатын мәмілелерді екі топқа ... ... ... а) ... ... ... қатынастар; б) ауыл шаруашылық өнімдерін
ұқсату ... ... ... ... жасалатын мәмілелерге жер учаскесін сатып ... және ... қою ... ... құқықтық реттеу мәселелері
кіреді.
Объектісі болып ауыл ... ... үшін ... ... ... ... қатынастардың дамуының құқықтық негізі жерге
жеке меншік құқығының танылуы болып табылады [88, 29 б.]. Ауыл ... ... ... ... ... жасалатын шарттардың
ішінде жер учаскесін сатып алу-сату шартына көп назар аударылады.
Бұл шарт азаматтық құқық ... ... ... ... және өзге де ... актілермен реттеледі. Бұл шарттың және
жерменен жасалатын өзге шарттардың құқықтық ерекшеліктері ... ... ... ... ... шарт мақсаты, шарт ... ... мен ... шарт ... мен ... ... б. ... кіреді.
Ал жер заңдарының талаптары жер учаскесін сатып алу-сату шартына және
жерменен жасалатын өзге де шарттарға ... ... Бұл ... жер
учаскесін мақсатты пайдалану, табиғи объект ретінде оның сапасын сақтау,
жер учаскесін ... ... және ... ... ... органдары бекіткен жер учаскесін тіркеуге байланысты талаптарды
орындау болып табылады [89, 16 б.].
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскесін ... ... ... шаруашылығы мақсатындағы жерлердің азаматтық айналымын дамыту үшін
жасалған көп жылдық еңбек пен ... ... ... ... Оған ... болған, әрине, экономикалық себептер.
Жер учаскесін сатып алу-сату шарты бойынша сатушы сатып алушының
меншігіне жер ... ... ... Жер ... сатып алу-сату
шарты жазбаша түрде, тараптар қол қойған бірыңғай құжат ... ... Жер ... ... ... шартының нысанын сақтамау оның
жарамсыздығына әкеліп соқтырады.
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді ... ... ... ... жер ... шегі мен ... ... пайдаланылуын
және ауыл шаруашылығына шаруа ... ... ... ... ... мәліметтерді қамтитын жер учаскесінің ... ... Жер ... ... ... ... мәліметтер де
болуы тиіс.
Кейбір жағдайларда сатып алу-сату шартының пәні жер ... (пай) ... ... қожалықтардың мүшелері шаруашылықтан шығу үшін ... ... оның ... ... жер ... ... ... басым
құқықтарға ие болады. Егер шаруашылық мүшелері жер үлесін сатып ... ... онда жер ... өзге ... ... мүмкін.
Шаруа (фермер) қожалығын жүргізу үшін берілген жер учаскесі бөлінбейді,
сол себепті, жер үлесі нақты бөліп берілместен сатылады. Мұндай ... ... ... жер ... емес, жер үлесі танылады. Жер үлесін
сатып ... ... жер ... ... ... барлық құқықтарына ие болады.
Бұл мәселе шаруа қожалықтарына қолданылмайды. Себебі, ... ... ... тек ... ... бар тұлғалар ғана
бола алады және жер улесін тек шаруашылық мүшелері ғана сатып ала алады.
Жер учаскесін сатып ... ... ... ... бірі ... ... салынған ауыртпалықтардың бар-жоғы туралы ... ... [88, 31 ... ... ... жер ... ... алу - сату шартының
елеулі талаптарының бірі болып сатылатын жер учаскесінің бағасы саналады.
Тараптардың арасында жер ... ... ... байланысты жазбаша түрде
жасасқан шартта жер учаскесінің бағасы туралы мәліметтер ... ... деп ... кезде жер нарығының енді-енді пайда болуына байланыста жер
учаскелерінің нақты ... дәл ... ... ... ... Сол ... ... мақсатындағы жер учаскелерінің бағасын кәсіби анықтау
институтын ... ... Бұл ... ... жер ... бағасын
анықтауда ауыл шаруышылығы тауар өндірушілерінің, оның ішінде, ... ... жер ... сатып алуға байланысты мүмкіндіктері
жан-жақты ескерілуі қажет [88, 31 ... ... ... ... анықтаудың тағы бір жолы ауыл шаруашылығы
мақсатындағы жер учаскелерін ... сату ... ... меншіктегі және жер пайдалануға берілмеген жер ... жер ... ... ... ... ... сату объектісі болуы мүмкін.
Сауда-саттықта сатуға ұсынылатын жер ... ... ... жалдау құқықтарының тізбесін жергілікті ... ... және ... ... ... ... ... бекітіледі.
Сатуға арналған жер учаскесі:
а) белгілі бір жерде жер ... ... ... ... жер ... ... ... және кадастрлық құны
анықталғаннан;
в) құрылыс объектілерін инженерлік-техникалық қамтамасыз ету желілеріне
қосудың техникалық ... ... ... ... қабылданғаннан;
д) сауда-саттық өткізу туралы шешім туралы хабарлама жарияланғаннан
кейін сауда-саттыққа шақырылады [90, 34 б.].
Жер ... ... жер ... ... құқығын сатушы ретінде
жергілікті атқарушы орган өкілдік етеді. Сауда-саттық ұйымдастырушы ретінде
меншік иесі ... ... ... шарт ... ... ... ұйым ... етеді. Жер учаскесінің меншік иесі сауда-
саттықты өткізу ... ... ... бастапқы бағасын, қаржы
сомасын белгілейді [90, 34 б.].
Жылжымайтын мүлікті, оның ішінде ауыл ... ... ... ... ... шартының елеулі талаптары болып шарт ... жер ... және ... ... ... Бұл айтылған елеулі
талаптар ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер ... ... ... ... үшін ... ме, әлде ... шарттың бұл түрі үшін қосымша
елеулі талаптар белгіленуі керек ... ... ... жер ... шекті көлемін сақтауды
қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ, жер учаскесін сатып ... ... ... бар ... ... ... ... жүргізу үшін жер
учаскесін сатып алуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... соқтыратын мынадай қосымша елеулі талаптарды
енгізуді ұсынады. Біріншіден, жер учаскесін сатып алушыда құқық ... ... ... нұсқаудың болуы. Екіншіден, құжатпен расталған
ауыл шаруашылығында еңбек тәжірибесінің немесе ... ... ... ... ... ... мәміле пәнін жекелендіретін және оның
құқықтық жағдайын куәландыратын ... ... ... ... ... сатып алушыға беруді орындау мерзімі туралы нұсқаудың
болуы [88, 32 б.].
Қазіргі кезде Қазақстанда ауыл шаруашылығы ... ... ... жер учаскесін шаруашылық айналымға қосудың нақты мүмкіндіктерінің
бірі болып табылады.
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді ... ... ... жалдау
шартына жатады. Бұл шарт бойынша бір тарап ... ... ... ... ... жер ... ақы төлеп уақытша иеленуге және пайдалануға
береді. Шарт екі жақты, ... және ... ... болып
табылады [89, 308-309 бб.].
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді жалдау шартының объектісі болып
пайдалану барысында тұтынылмайтын және ... жер ... ... ... нарықтық реформалардың нәтижесінде арендалық
қатынастар үлкен ... дами ... ... ауыл ... ... ... ... Азаматтық кодексі, Қазақстан Республикасы Жер ... ... заң ... ... ... ... ... ережелері Азаматтық кодекстің 29-шы
тарауының 540, 541-ші ... ... ... және онда ауыл шаруашылығы
мақсатындағы жерлердің табиғи ... мен ауыл ... ... ... ... ... ... тәуелділігі)
ескерілместен мүлікті жалдау шартымен синоним шарт ретінде қарастылырған.
Егер Батыс Европа елдерінде жер ... ... жеке ... ... болғандықтан арендалық шарттар көбіне жеке ... ... Ал ... ... ... ... ... атқарушы
органдар, ауыл шаруашылық кәсіпорындары, шаруа (фермер) қожалығын жүргізуші
азаматтар танылады.
Жалға алушы жалға алынған жер ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға, шаруашылық құрылыстар салуға
құқылы. Жалға алушының өндірілген өнімдер мен кірістерге, екпелер мен өзге
де ауыл ... ... ... ... ... Егер ... алушы
пайдалануындағы жер учаскесіне жалға берушінің келісімімен ажыратылмайтын
жақсартулар жасаса, жақсартуға ... ... ... ... ... ажыратылатын жақсартулар жалға алушының меншігінде ... ... жер ... ... сәйкес пайдаланып, оның құнарлылығын
арттыруы және жердің экологиялық нашарлауына жол бермеуі тиіс.
Азаматтық кодекс ережелері ... ... ... ... алынған мүлікті
қосалқы жалға, тегін пайдалануға беруге құқылы. Ал жер ... ... ... ... алған жер учаскесін қосалқы жалға бере алмайды, бірақ,
жер учаскесін жалдау ... ... ... шаруашылық серіктестіктердің
жарғылық капиталына салым ретінде сала алады.
Жер учаскесін жалдау шарты жер ... ... ... ... ... ... ... дейін жасалады. Шаруа (фермер) қожалығы
меншігіндегі жер учаскесін жалға беру ... ... ... ... ... жалдау шарты белгіленген мерзімге жасалуы тиіс. Егер мерзімі
белгіленбей жасалса, ол белгісіз мерзімге жасалды деп есептеледі.
Жер ... ... ... егер ... өзгеше көзделмесе, әрбір
тарап екінші тарапқа үш ай ... ... ... ... ... бас тартуға құқылы. Тәжірибеде көп кездесетін жер учаскелерін қысқа
мерзімге жалдау жалға алушының ұтымды ... ... ... ... ... ... ... (фермер) қожалығы меншігіндегі жер учаскесін бір жылдан астам
мерзімге жалға берсе ... ... ... заңды тұлға болса, мерзіміне
қарамай-ақ жазбаша түрде жасалады. Жер ... ... ... ... ... ... жер ... жалға беру кезінде арендалық ... ... ... ... жер учаскесін бастапқы уақытша өтеусіз жалға
беру салық заңдарына сәйкес жер салығын алу жолымен жүзеге асырылады.
Мемлекет уақытша ... жер ... ... ... жер ... жер ... пайдалану төлемақысы алынады [29, 6 б.].
Ұжымдық шаруашылықтарда арендалық төлемді ... ... ... сол себепті жер үлестерінің иелері ... ... ... ... ... келеді.
Жалдаудың бұл түрі революцияға дейінгі заңдарда да және ... да ... ... ... [88, 33б.]. Бұл - ... меншік
қатысушылары болып табылатын ауыл шаруашылық кәсіпорындары ... ... жер ... жалдау. Жер үлесін жалға берген тұлға жалға
алушыдан өзіне тиесілі ... ... ... ... Жер ... ... жер учаскесін пайдалану құқығын жалға беруден ерекшелігі жер үлесін
жалға берген тұлға кез-келген уақытта жер үлесін ... ... ... ... ... Егер ... пайдаланудағы ауыл шаруашылық
кәсіпорындарының жерлері бөлінбейтін болса, онда ... жер ... ... ... жер ... ... ... құқығы бар [29, 39
б.].
Жерді жалға беру бұл жер учаскесіне үшінші ... ... ... ... үшін ... болып табылмайды. Жалға беруші ... ... ... ... ... ... ... үшінші тұлғалардың
барлық құқықтары туралы ескертуге ... Бұл ... ... ... мүлікті пайдаланғаны үшін төлемді азайтуды не шартты бұзуды талап
етуге құқық береді.
Жер учаскесін ... ... ... ... ... шартта көзделген
талаптарға сәйкес, егер мұндай талаптар белгіленбесе, жер ... ... ... ... ... жер ... ... құқығының басқа тұлғаға ауысуы
мүлік жалдау ... ... ... ... ... болып табылмайды. Жер
учаскесін жалға алушы азамат қайтыс болған ... осы ... ... ... оның құқықтары мен міндеттері шартта өзгеше көзделмесе оның
мұрагеріне ауысады.
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер ... ... ... ... жалға алушы жер учаскесін алған кезеңіндегі ... ... ... ... немесе шартта келісілген күйінде оны жалға берушіге ... 54-62 ... ... ... кәсіпкерлікті дамыту үшін бұл саланы
қаржыландыру қажет. Қаржыландырудың бірден бір түрі ауыл ... ... ... ... ... ... тарапынан жеңілдікпен
бөлініп жатқан қаражат бұл саланы түбігейлі көтеру үшін жеткіліксіз ... Сол ... ... өзге ... қарастырылып отыр. Ол жер
учаскесін немесе жер ... ... ... қою ... ... ... ... (фермер) қожалығының өз меншігіндегі ... ... жер ... ... ... пайдалануының тиімді
әдісі ипотека болып табылады.
Ю.Г. Басиннің пікірінше ипотека - кепіл пәні кепіл ... ... ... ... кепіл кезеңінде пайдалану құқығымен ... ... ... ... ... тек ... түрінде болуы мүмкін [87,
634-635 бб.].
Ал, А.Г. Диденконың пайымдауынша, ипотеканы ... ... ... ... ... салынған мүлік иеленуінде және пайдалануында
қалатын субъектісіне ғана ... ... ... ... Себебі, қазіргі
кезде ипотека пәні жылжитын мүліктер де болуы ... және ... ... ... ... құқықтық жағдайлары әртүрлі болғандықтан, бұл
екеуінің кепіл берушінің ... және ... ... ... ... - деп ... анықтама беру қиын [93, 6-7 бб.].
Жер учаскесін немесе жер пайдалану құқығын кепілге қоя ... ... ... алу ... (фермер) қожалығының да, несие беруші банктің де
мүдделерін қанағаттандырады. Шаруа (фермер) қожалығы өз өндірісін ... ... ақша ... ... ... ... берушінің мақсаты аз
ғана тәуекелмен ақша айналымын жүзеге асыру болып табылады.
Қазіргі заңдарымыз бойынша ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер ... ... пәні бола ... ... жер ... тек ... алу ... ретінде ғана емес,
сонымен қатар, ауыл шаруашылығы кәсіпкерлері үшін шаруашылық жүргізудің
экономикалық тиімді ... ... ... және ... ... жағдаяттардың бар екендігін айтады. Біріншіден, ипотеканың жер
учаскесін жалдау немесе сату ... ... ... өзге
түрлерінен айтарлықтай ерекшелігі бар. Екіншіден, ипотекалық несие аграрлық
кәсіпкерлік қызметті ... ... үшін ... жер ... ... ... мүмкін. Себебі,қазіргі кезде шаруа (фермер) қожалығының
меншігіне жер учаскесі ақылы түрде беріледі. Үшіншіден, ... ... қою ... несие алған жағдайда төленетін пайызға салық төленбейді
[94, 64 б.].
Қазақстан Республикасы Жер ... ... ... ... ... жеке меншігіндегі жер учаскесін және ұзақ ... ... ... ... ... ... мерзіміне кепілге салуға құқылы. ... ... ... ... жер ... және ... ... жер
пайдалану құқығын кепілге салуға жол берілмейді(жер кодексінің 77-ші
бабының 3-ші тармағы).
Сонымен, жеке ... ... ... уақытша өтеулі жер пайдалану
құқығында жер учаскесі бар шаруа (фермер) қожалықтары кепілге ... ... ... ... ... бірлескен меншігіндегі немесе ортақ
бірлескен жер пайдаланудағы бөлінбейтін жер учаскесін кепілге ... ... ... ... ... болған кезде жол
беріледі.
Жер учаскесіне ортақ үлестік меншікке немесе ... ... ... ... өз ... ... меншікке немесе ортақ жер пайдалануға
басқа қатысушылардың ... ... ... ... меншік құқығында жер учаскесі бар шаруа (фермер) қожалығы
мүшелерінің жалпы жиналысының ... ... жер ... ... сала
алады.
Мемлекеттен төлеу мерзімін ұзартылып жеке меншікке сатып алынатын жер
учаскелерін кепілге салуға жер учаскесін сатып алу ... елу ... ... ғана ... ... Бұл ретте жер учаскесінің сатып алу
бағасы төленген бөлігі ғана кепіл нысанасы бола алады.
Жер заңдарына сәйкес ... ... ... ... жер учаскесін
немесе жер пайдалану құқығын кепілге салу үшін ... ... ... ... ... етуі тиіс:
а) жер учаскесіне құқығын куәландыратын құжаттарды (жер учаскесіне жеке
меншік құқығы актісін, уақытша өтеулі жер ... ... жер ... ... ... ... куәлікті;
в) жер учаскесі ортақ бірлескен меншікпен немесе ортақ ... ... ... ... ... ... қожалығы қатысушыларының жазбаша
келісімін;
г) жер учаскесінің немесе жер пайдалану құқығының кадастрлық (бағалау)
құны актісін;
д) егер ... жер ... ... жылжымайтын мүліктің бағалау
құны актісін;
е) жер учаскесі шекарасының жоспарын;
ж) шарт ... ... ... ... белгілі болған ипотекаға
қатысты үшінші тұлғалардың ... ... ... ... ... ... сервитут құқықтарын, жер учаскесіне немесе жер пайдалану
құқығына ... да ... жер ... сенімді деректерді белгілеу үшін қажетті басқа да
құжаттарды табыс ... [29, 51 ... ... ... ... оған жер ... ... кепілге беру
кезінде жер учаскесінің жалпы жоспарында оның ... ... ... ... ... ... ... жер пайдалану құқығының кадастрлық құны актісін,
сондай-ақ жер ... ... ... - жер ... ... аумақтық органдар, жер ... ... ... бағалау құны актісін және жер учаскесіне немесе жер ... ... ... ... ... ... ... және онымен жасалатын мәмілелерді тіркеу органдары белгілеген
тәртіппен береді.
Шаруа (фермер) қожалығының ... ... жер ... ... ... ... құны туралы екі жақты келісімге қол жеткізілген
кезде, негізгі міндеттеменің ... ... ... ... ету ... ... қожалығы мен несие беруші, яғни, кепіл ұстаушы арасында жер
учаскесін немесе жер пайдалану құқығын кепілге салу туралы шарт екі ... ... ... ... ету үшін жер ... ... ... құқығын кепілге салу туралы шартқа осы учаскенің шекарасы
жоспарының ... қоса ... тиіс [29, 51 ... ... ... ауыл ... ... айырбас шарты
арқылы ұқсату мәселесі де тиімді ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдерін ұқсату
қатынастарын реттейтін көптеген шарттардың ішінде келісім-шарт жасасу
шартының ... орны ... ... ... ... ... тек ... өнімдері ғана ұқсатылатын арнайы шарт болып есептеледі.
Келісім-шарт жасасу ... ауыл ... ... ... ... ... оның ... құрамына, пәніне, тараптардың
құқықтары мен міндеттеріне, ауыл ... ... ... ... ... Сонымен қатар келісім шарт жасасу шарты
Азаматтық кодексте сатып алу - сату ... бір түрі ... шарт ... ... ауыл ... ... ... шикізатын
дайындауға байланысты қатынатарды ... ... шарт ... ... ... ... ережелері қолданылады (Азаматтық
кодекстің 478-бабының 2-тармағы).
Азаматтық кодекспен қатар келісім-шарт жасасу қатынастары нақты ауыл
шаруашылығы өнімдерін ... ... ... өзге де ... ... мүмкін. Мұндай нормативтік актілер көп жағдайда ауыл
шаруашылығы өнімдерін мемлекет мұқтаждықтары үшін ... ... ... ... бұл ... жасасу шартының ерекшелігі
дайындаушы тарапынан шартқа мемлекет атынан өкілетті орган қатысады. ... ... ... Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің
1993-ші жылдың 8-ші сәуірінде қабылдаған «1993-ші жылғы өнімнен мемлекет
мұқтаждықтары үшін астықтың ... және ... ... бұршақ дәнді,
майлы дақылдар мен шөптерді сатып алу туралы» №279-шы ... ... ... ... ... жылы 8-ші ... қабылдаған
«1994-ші жылғы өнімнен мемлекет мұқтаждықтары үшін астық дайындау тәртібі
туралы» №1013-ші Қаулысы; Қазақ ССР ... ... ... -
Министрінің 1991-жылы 19-сәуірде қабылдаған «Асыл тұқымды ... ... №62-Р ... жасасу шарты қайтарымды, келісімді шарт болып табылады.
Азаматтық кодекстің 478-ші бабына сәйкес келісім-шарт жасасу ... ауыл ... ... өндіруші өзі өсірген (өндірген) ауыл
шаруашылық өнімін - ұқсату немесе сату үшін ... ... ... ... асыратын дайындаушы-тұлғаға беруге міндеттенеді.
Келісім-шарт жасасу шартының тараптары болып ауыл шаруашылығы тауарын
өндіруші мен дайындаушы танылады. Шаруа ... ... шарт ... өндіруші немесе сатушы ретінде танылса, дайындаушы ретінде ... ... Заң ... ... ... кәсіпкер
мәртебесі жоқ тұлғалар келісім-шарт жасасу шартына қатыса ... - ... де бар [95, 80 ... ... М.К. Сулейменов пен Ю.Г. Басин Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексіне берген түсініктемесінде бұл ... ... айта ... «ауыл шаруашылық өнімдерін мемлекет
мұқтаждықтары үшін ... ... ... және онда ... ... ... ... мемлекет атынан өкілетті орган қатысады» - деген пікір
айтады [96, 105 б.]. Қазақстан Республикасында мемлекет ... ... ... ... ... ... немесе дайындауды «Азық-түлік келісім-
шарт корпорациясы» жүзеге асырады.
Келісім-шарт жасасу шарты бойынша сатушы болып көп ... ... ... өндіретін жеке кәсіпкер ретінде шаруа (фермер)
қожалығының басшысы ... ... ауыл ... ... ... ... ... құқығы бар коммерциялық ұйымдар
танылады. Сол себепті өзгелердің ... ауыл ... ... ... тауар жеткізілімі немесе сатып алу - сату шарттары ... ... ... ... пәні ... ауыл ... өндірісі
болуы мүмкін. Атап айтсақ: астық өндірісі, мал өндірісі, өсімдік өндірісі,
және т.б.
Азаматтық кодекс түсіндірмесінде келісім-шарт жасасу ... ... ауыл ... ... мен ... ... ... оларды
өңдеуден пайда болған өнімдердің де танылу мүмкіндігі баяндалған [96, ... ... ... ... объектісі ретінде ауыл шаруашылық
өнімдері мен шикізаты қарастырылатындығымен толық келісеміз. ... ауыл ... ... ... яғни ... ... сату үшін
сатып алуды жүзеге асыратынын ескерсек, өңдеуден пайда ... ... шарт ... ... ... бола алмайды деген қорытындыға
келеміз. Ауыл шаруашылық өнімдерін ... ... ... ... ... ... ... немесе тауар жеткізілімі шартының объектісі
болады.
Сонымен қатар, ... ... ... көп ... әлі ... пайда болатын ауыл шаруашылығы өнімдерін ... алу ... да ... қажет.
Келісім шарт жасасу шарты ақылы шарт болғанымен, баға шарттың ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінің өндірілген
кездегі бағасы шарт жасалған кездегі бағамен ... ... ... ... көп жағдайда баға өнім ... ... ... ... ... шарт жасасу шартының жасалу сәті мен орындалу сәті сәйкес
келмейтін болғандықтан оның мерзімін анықтау ... ... ... ... ... ... ал ауыл ... оны өндіру табиғат факторлары
мен климат жағдайларына тәуелді. Мысалы: ... ... ... ... 8-ші қыркүйекте қабылданған «1994-жылғы
өнімнен мемлекет мұқтаждықтары үшін ... ... ... ... ... астықты ұқсату мен сақтау мақсатында нан қабылдайтын
кәсіпорындарға жеткізу оған төленген төлемге ... ... ... ... ол ... ... ... асырылатындығы көрсетілген.
Азаматтық кодексте келісім шарт жасасу шарты ... ... ... ... егер ... өзгеше белгіленбесе, шаруа
(фермер) қожалығынан ауыл шаруашылық өнімін оның тұрған жерінде қабылдауды
және тасып ... ... ету ... ... Ауыл ... өнімін
қабылдау дайындаушы орналасқан жерде немесе ол көрсеткен өзге орында жүзеге
асырылатын ... ... ... шарт ... ... ... ... және дайындаушының шартта келісілген мерзімде берілген ауыл
шаруашылық өнімін қабылдаудын бас тартуға құқығы жоқ. ... ... ... ... дәл анықтауды қамтамасыз етуге міндетті.
Келісім шарт жасасу шартында ауыл ... ... ... жүзеге
асыратын дайындаушының шаруа (фермер) қожалығына оның талап етуі ... ... ... ... ... қалдықтарды шартта белгіленген баға
бойынша ақы төлете отырып ... ... ... ... 479-шы бабы). Мысалы: келісім шарт жасасу шарты ... ... ... ... өнімдерін сатып алған диірмен шаруашылық
басшысының талап етуі бойынша астықты өңдеуден қалған ... ... ... Бұл ... шаруа (фермер) қожалығының өзі өндірген
өнімін ... ... ... қамтамасыз етуде маңызы зор.
Тәжірибеде тараптардың келісімі бойынша шаруа (фермер) қожалықтарының
өнім өндіру процессін қаржыландыру мақсатында дайындаушыға өнім ... ... ... ... ... ... жүктелуі жиі кездеседі.
Бұл көп жағдайда шаруаларға өнім ... бір ... ... ... ұрықтарымен беру немесе басқа да қызметтер көрсету
түрінде болады.
Ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ауыл ... ... мөлшері, сапасы мен түр-түрі келісім-шарт
жасасу шартында көзделгендей етіп беру болып табылады [96, 54-62 бб.].
Міндеттемені орындамаған немесе міндеттемені тиісті ... ... ... ... ... өзінің кінәсі болған жағдайда ғана жауапты
болады.
Қорыта айтар болсақ, келісім шарт жасасу ... ... ... ... түрі ... ... ... ауыл шаруашылығын дамытуда үлкен маңызға
ие шарттардың бірі болып табылады. Ел экономикасының негізі болып табылатын
ауыл ... ... ... тауар айналымының шаруалар үшін тиімді
түрде жүзеге ... жол ... ... ... шартының төрт баппен
(478, 479, 480, 481-ші баптар) ... ... ... шартының
нормаларымен қосымша реттелуі жеткіліксіз. Кодексте ауыл шаруашылық
өнімдерін ... ... үшін ... алу мәселесі, тараптардың
құқықтары, тәжірибеде орын алып ... өнім ... ... ... табиғи факторлардың себебінен немес өнім өндірушінің ұқыпсыздығы
салдарынан өнім өндірілмей қалған немесе ... ... ... ... ... мен ... төленген төлемді қайтару мәселесі
қарастырылмаған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диссертациялық ... ... ... зерттеу жұмыстың
өзектілігін, алға қойған мақсаттар мен ... ... ... ... ... ... ... мен теориялық жағдайын жан-жақты
қарастырып, келесі тұжырымдар мен ұсыныстарды ... ... ... ... ... құқықтық негізін құқықтың әр
түрлі саласына жататын нормативті құқықтық ... ... ... ... ... ... аграрлық өндірісті сақтандыру ... ... ... ... қажет етеді. Яғни ауылшаруашылық
сақтандыруды құқықтық реттеудің кешенді ... құру ... ... ... ... заңнамаларын кезеңдерге бөліп көрсету көзделген:
1 кезең: 1917-1960 жылдар ... Бұл ... ... ... ... ... ... экономикалық мүдделердің экологиялықтан
басым болғандығын көрсететін ескірген тұжырымдамадан ... ... ... ... ... кезеңіндегі әлеуметтік және экономикалық
дамуының жоспарында және одан ... де ... ... ... ... болғанымен, жеткілікті деңгейде дамыған жоқ.
2 кезең: 1960-1990 жылдар ... Бұл ... ... ... ... ... ... ол 1957-1963 жылдары одақтас
республикалардың Жоғарғы Кеңестері қабылдаған – ... ... ... ... Бұл ... денсаулық сақтау туралы, қала құрылысы
қызметі туралы, туризм туралы заңнамалар ... ... ... ... байқалды. Осы нормаларға жалпы одақтық заңдар да
өз ықпалын тигізді.
3 кезең: 1991 ... ... осы ... ... ... Бұл ... ... туралы заңдардың Қазақстан Республикасының тәуелсіздік
алуымен байланысты даму кезеңі. Ол рекреациялық қызмет туралы нормалардың
түбегейлі ... ... ... пайдалану құқығының мазмұны Қазақстан Республикасы
егемендігін ... ... ... ... ... ұшыраған. Оның
өзгеруі нарық жағдайында ... ... және ... ... ... қатынастарын реттейтін нормативтік-құқықтық базасының
өзгеріске ұшырауымен түсіндіреледі.
3. Табиғат пайдалану құқығы бірнеше мағынада қарастырылады: ... ... ... ... ... және ... пайдаланушының
нақты құзіреті ретінде. Табиғат пайдалану қатынастарын реттейтін ... ... ... ... ... институтын құрайды. Құқықтық
қатынас ретінде жерді, жер қойнауын, суды және өзге ... ... ... ... ... ... ... құқықтар мен
міндеттер жиынтығы болып табылады. Ал табиғат ... ... ... ... тиесілі табиғи объектіні иелену, пайдалану
және өнімге билік етумен байланысты ... ... ... ... ... ... құқығы туралы заңдардың негізін ерекше
қорғалатын табиғи аумақтар туралы, жер ... жер ... ... ... ... ... су ... пайдалану туралы
заннамалар құрайды. Сол себептен, табиғат ... ... ... ... ... ... ... құқық қатынастарының бір түрі ... ... ... ... ... танылады. Рекреациялық
табиғат пайдалану қатынастары демалыс және туризм үшін ... ... мен ... мен ... ... ... болып табылады.
Аталған қатынастардың объектісі ретінде – демалыс пен ... ... ... ... ... бір ... ретінде танылатын табиғи
кешен, яғни, рекреациялық аймақ танылады. Рекреациялық аймақ дегеніміз –
халықтың ... ... ... және ... арналған қоршаған табиғи
ортаның мәдениеттендірілген, яғни, адам қолымен жасалған учаскелері.
Рекреациялық табиғат пайдалану құқығының субъектілері ... ... ... ... ... ... құқығын тікелей мемлекеттен алған
немесе өзге де табиғат пайдаланушыдан сол ... ... ... алған
заңды тұлғалар: туристік базалар, демалыс үйлері және ... ... ...... ... пайдаланушылардан, яғни, турбаза, демалыс
үйлерінен кешенді қызмет түрін ... өзге де ... ... мен ... ... ... ие болған
тұлғалар танылады.
Рекреациялық табиғат ... ... ... және субъективтік
мағынада қарастырылады.
Объективтік мағынадағы рекреациялық ... ... ...... және ... үшін ... ... пайдалануға беру,
алып қою тәртібін реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Субъективтік мағынада рекреациялық табиғат пайдалану құқығы дегеніміз ... ... ... ... бір ... ... ... туризм үшін табиғи ресурстарды иелену және пайдалану құқықтарының
жиынтығы.
6. Рекреациялық аумақтар мен курорттары құру ... мен ... заң ... бекіту. Адамдарды емдеу және олардың ауруларының алдын
алуды ұйымдастырумен байланысты бірқатар сұрақтарды реттеу үшін ҚР ... ... ... Заң ... тиіс, ал «Табиғи емдеу ресурстары,
емдеу-сауықтыру жерлері ... ... ... ... бір ... ... табуы қажет.
7. Республикалық заңдарда табиғат пайдалану саласындағы терминдер мен
ұғымдардың бірыңғай түсініктеме аппаратын ... ... ... пайдалану құқығы», «курорт», «қорғау аймағы» және «буферлік аймақ»
және оларды өзара үйлестіру. Мысалы, ҚР ЭК ... ... ... ... ...... емдеу ресурстары (минералды көздері,
емдеу саз-батпақтары, климаттық және өзге де ... бар және ... үшін ... ... ... ... ғимараттары бар
емдеу-профилактикалық мақсатта ... және ... ... ... да ... та ... кешен болып табылады. Олардың
арасындағы негізгі айырмашылық – ... ... ... Рекреациялық
аумақтар халықтың жаппай демалысы мен туризмге арналады, ал курорттар ... ... ... және ... алдын алуды ұйымдастыруды көздейді.
Бұл орайда емдеу және ... ... ... ... ... ... да, курорттар рекреациялық функцияны да ... ... ... ... ... ... алмайды.
8. Рекреациялық аймақтар мен курорттардағы қорғау және ... ... ... мен жер ... ... қызметін мемлекеттік тарапынан қолдау және экономикалық
мүдделендіру шараларын анықтау.
9. Рекреациялық аймақтар мен ... ... ... аумақтардағы
қызметтер әртүрлі мақсаттарды ұстанады, сол ... ... ... ... ... табиғи және мемлекеттік
табиғи парктердің құрамынан шығару қажет. Рекреациялық ... және ... ... ... ... - табиғи объектілер мен ресурстардың
жиынтығы болып табылатын ... ... Бұл ... ... рекреациялық аймақтардың және ерекше ... ... ... ... тән ... туындап отыр.
Рекреациялық аймақтар халықтың жаппай демалысы мен туризмге арналған болса,
ал ... ... ... ...... ... қорық қорларын
сақтауды және қалпына келтіруді қамтамасыз етуге бағытталады.
10. Рекреациялық және сауықтандыру ... ... ... бұзғаны үшін жауапкершілік шараларын анықтау.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. Дағдарыстан жаңару мен ... 2009 ... 6 ... ... Президентінің халыққа ... ... ... - 2009. - 6 ... ... Н.Ә. 2011 ... 28 ... Қазақстан Республикасы
Президентінің халыққа Жолдауы// Егемен Қазақстан. - 2011. - 6 ақпан.
3. Қазақстан ... ... ... ... ... 7 ... ... 2007 жылғы 21 мамырдағы № 254-III
Заңдарымен енгізілген өзгертулер мен ...... ... – 40 ... ... Л.К. ... ... в Республике Казахстан:
автореф. ... дис. д-ра. юрид. наук: 12.00.09. - Алматы, 2008. - 41 ... ... Е.Ш. ... ... ... ... ... ету мәселелері: заң ғыл. докт. дис. автореф. ... - ... 2010. - 46 ... ... Б.А. Шаруа (фермер) қожалығының қызметін құқықтық реттеу
мәселелері: заң ғыл. ... дис. ... ...: ... - ... - 26 ... ... А.К. ... Республикасында ауылшаруашылық
кооперациясын ... ... заң ғыл. ... дис. автореф. ...:
12.00.06 - Алматы, 2009. - 26 б.
8. Еренов А. Е. Очерки по ... ... ... ... ... ... 1960.
9. Погребной А. А. Правовое регулирование деятельности ... ... в ... ... ... Дис. ... Юрид.
Наук: 12.00.06 -М ., -1992. -53с.
10. Белоусов Р. Две крестьянские реформы: 1861 и 1907 годы. // Экономист,
-М., -1992. №12. – ... ... А. А. ... ... ... ... аконодательства о крестьянах. – 2-ое изд. – СПб.: изд-во
юрид. Книжн. Магазины, 1914. – 364с.
12. Бошко В. И. К ... ... в ... ... ... в ... ... Киев, 1917г. -108с.
13. Кусаинова Л. А. Право землепользования ... ... в ... Казахстан (историко- правовой анализ). –Акмола,
1998. -145с.
14. Аврех А. П. А. ... и ... ... в России // Комунист.
-1991. -№1. с.39-53.
15. Чаянов А. В. ... ... ... ... Никонов, Л.И. Абалкин, В.И. ... и др. –М.: ... ... ... В. С. ... ... с ... теории. –М,
1945.
17. Рахметов Е. Ш. Правовое положение крестьянских хозяйств. Дисс.канд.
юрид. ... –М.: -1993. ... 1920 жылы 6 ... ... ... ... Советтік
Социалистік Республикасы еңбекшілері құқықтарының Деклорациясы. //
Казақ Автономномиялық Советтік Социалистік Республикасының ... ... – Алма – ата, 1969ж. ... ... 3-го ... Советов Киргизской АССР. Положение от 15 марта
1922 года о союзе «Кошчи». // Собрание ... ... ... ... ... (1920-1936г). Алма –
ата, -1969. с119.
20. Козыбаев М. К. Абылгожин Ж. Б. Алдажуманов К. С. ... ... ... ... А, ... ... Казахской ССР. Т-2, Алма – ата, -1959.
22. 1937 жылы 26 наурызда Кеңестердің Х Бүкілқазақтық төтенше съезінің
Қаулысымен ... ... ССР ... // ... ССР ... (1937-1968 жылдар). –Алма-ата, 1968. 8б.
23. 1938 жылы 21 ... ... ... ... шаруашылықтардың
аттарына мемлекеттік салық туралы” Заңғы. // ССРО ... ...... 1953 жылы 8 тамызда қабылданған “Ауылшаруашылық салығы туралы” Заңы.
// ССРО ... ... ... -1953, № ... 1978 жылы 20 ... ... ... Кеңесінің Деклорациясымен
қабылданған “ҚазССР-нің Конституциясы”. //Казақ ССР заңдарының ... ... ... ... ... ... ... сборник нормативных актов. –М,
1987.
27. “О Кооперации в СССР” ... ... ... ... -1988, №22.
28. Романкова И. В. Проблемы правового регулирования предпринимательство
граждан в Республике Казахстан. Учебное пособие. –Алматы: ... 1997. ... ... ССР-нің 11-ші желтоқсан 1990-шы жылы қабылданған «Қазақ ССР-де
шаруашылық қызметтің еркіндігі және кәсіпкерлікті ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті қорғау мен қолдау
туралы» Заңы. -Алматы; 4 шілде 1992.
31. 1990 жылы 3 желтоқсанда қабылданғанҚазақ ССР-і ... ... ... қожалықтарын қолдау және дамыту туралы” Бағдарламасы.
// Казахстан Республикасының нарықтық ... ... ... ... ... мен ... Жинағы. -А; 1992.
32. Еркінбаева Л. Қ. Қазақстан Республикасының шаруа (фермер) қожалығының
қызметін құқықтық реттеу. Оқу құралы. –Алматы, ... 2000. ... ... ... ... ... ... кезеңіне берген есептік мәліметі. –Алматы, 1995.
34. Қазақстан Республикасының 31-ші ... ... жылы ... ... ... ... Заңы ... өзгерістерімен). –
Алматы: ЮРИСТ, құқықтық анықтама жүйесі. -2005.
35. ... ... ... Федерации. Ч.1. Научно-практический
комментарий. /отв. ред. Т. Е. Абова, А. Ю. Кабылкин, ... ... 1996, ... ... А. А. ... ... ... крестьянских
хозяйств. // Советское государство и право. –М.: 1992.
37. Устюкова В. В. Правосубъектность ... ... ... ... и ... –М.: Наука, -1992. № 1. с. 54-61.
38. Қазақстан Республикасының 19-шы ... ... жылы ... «Жеке
кәсіпкерлік туралы» Заңы. -Алматы; «Жеті жарғы», 1998.
39. Братусь С. Н. Субъекты гражданского права. –М.: ... 1950. ... ... С. Ф. Правоотношение в социалистическом обществе. –М.: Изд-
во АН ... 1958, -187 с. ... Ю. К. К ... правоотношений. –Л.:
Изд-во Ленин. Ун-та, 1959. -87 с.
40. Башмаков Г.С. О ... ... ... в ... (материалы круглого стола). // Государство и право. ... ... В.А. ... риска в гражданском праве. Часть общая.
–Душанбе, -1972.
42. Грабовый П.Г. и др. Риски в ... ... –М., ... ... Ю.Г. Фурсов В.Т. Основы бизнеса и предпринимательства в условиях
рыночной экономики Казахстана. –Алма –ата, 1992.
44. Жұмаділов Б.А. ҚР ... ... ... ... ... ... // ... Хабаршысы. Заң сериясы. - 2004. - №3 (16). - 70-78
бб.
45. Омарбакиев Л., Момынбаев Ж. Эффективность развития ... ... ... ... в 2003-2005 годах и ... ... // ... – 2006. - №1. - С. ... ... Л.Қ. Қазақстан Республикасының шаруа (фермер) қожалығының
қызметін құқықтық реттеу: оқу құралы. – Алматы: Баспа, 2000. – 44 б.
47. ... А. ... ... ... формирования и дальнейшего
развития, финансирования и дальнейшего и развития, финансирования и
становления ... в ... ... ... ... ... - 2005. - №12. - С. ... Романкова И.В. Проблемы правового регулирования ... в ... ... ... ... ... Университет
«Туран», 1997. – 208 с.
49. Жетписбаев Б.А. Аграрное право РК. Алматы: Дәнекер, 2000. - 212 с.
50. ... ... ... кодексі (Жалпы және ерекше
бөлімдері) – Алматы, ЮРИСТ, 2007. – 292 б.
51. Қазақстан Республикасының 06 ... 2006 ... Жеке ... ... // ... ақпапарттық жүйесі 2011 жыл.
52. Еркинбаева Л.К. Правовые проблемы государственного ... ... в ... рыночных отношений // Вестник ... ... – 2001. - № 2 (19). – С. ... ... И.В. Гражданско-правовое обеспечение интересов
предпринимателей: дис. ... д-ра ... ... ... ... ... 200. – 355 ... ... И.В. ... ... ... ... по ... РК // Тура би. - 2002. ... 5. – С. ... Гражданское законодательство России Часть / Сост. В.С. Анохин и др.
Воронеж, 1995. - 650 с.
56. ... РУ от 30 ... 1998 г. О ... хозяйстве
//Законодательство о предпринимательстве в Республики ... ... 1999. – 125 ... ... Г.А. ... ... как ... земельных
правоотношений (историко-правовой аспект). –М., 1993.
58. Веденин Н.Н. Приватизация и реорганизация предприятий АПК ... // ... и ... -1993, №4. ... ... Ю.Г. ... ... №2. -1994.
60. Амирханова И.В. Проблемы правового обеспечения ... ... //Заң және ... - 2005. -№6. – С. 27.
61. Қазақстан Республикасының Заңы. Қазақстан Республикасының рррРрр ... 2006 жылы ... Жеке ... ... Заңы // Егемен
Қазақстан. - 2006. - 7 ақпан.
62. Романкова В.А. Некоторые аспекты правового обеспечения ... ... // ... ... ... ... ... законодательства
Республики Казахстан. (сборник научных статьей). КазГНУ им. ... ... 2001, ... Обзор законодательства западных стран. см, ... ... и ... опыт ... –М., ... Амирханова И.В., Коваленко Е.Ю. Развитие гражданского законодательства
в РК: Проблемы и перспективы. Заңгер, 2008.- №4. - С 75-77.
65. ... ... и ... ... капиталистических стран.
Сборник нормативных актов: гражданские и торговые кодексы / ... Под. ред. В.К. ... М.И. ... -М.: ... ... ... С. Проблемы гражданско-правового статуса индивидуального
предпринимателя. // ... и ... –М., 1999, ... ... ... ... туралы» Кодексінің // Егемен Қазақстан
газеті. 31.07.2005. 16-бет.
68. Гражданское право. Часть 2.Учебник. / Под. ред. Ю.П. ... ... –М.: ... 1997. -784 ... ... Г.С. Особенности регулирования труда лиц, ... ... ... в ... ... ... //
Государство и право. –М.: -2003, №12. с.38-46.
70. Жаркенова С. Проблемы правового регулирования ... ... ... ... созданного фермерами. // Фемида, №10. 2000.
с.57.
71. Калужный С.А. Правовое регулирование наемного труда в ... // ... ... ... –Уфа,
1994. 190 с.
72. Қазақстан Республикасының «Жер кодексі». -Алматы: Юрист, 20 ... ... -107 ... ... Е.Ш. Правовое положение крестьянских хозяйств: дис. канд.
юрид. наук: 12.00.06. – М., 1993. – 204 ... ... А. ... ... ... // ... Қазақстан. – 2009. -
31 шілде.
75. Иоффе О.С. Советское гражданское ... – М.: ... ... - 494 с.
76. Шершеневич Г.Ф. Учебник русского гражданского права (по изданию ... – М., 1995. – 556 ... ... М.И. ... и ... формы аграрно-
промышленных объединений. Правовое положение аграрно-промышленных
предприятий и объединений. – ... ... 1974. - С. ... ... Г.В. ... А.А. ... - фермер, хозяин и собственник
(правовые аспекты) // Государство и право. - 1992. - №4. - С. ... ... В.В. ... РСФСР «О крестьянском (фермерском) хозяйстве».
Земельные и имущественные правоотношения в крестьянском хозяйстве.
Комментарии ... 3 и 4 ... 26 и 27 // ... и ... - №11. - С. 28-40.
80. Маркс К. Энгельс Ф. Анти-Дюринг // Соч. – М., 1956. - Т.42. - С. ... ... Г.Г. ... ... ... в ... земельных
отношений: Автореф. дис. канд. юрид. наук. – Алматы, 2002. – 21 с.
82. Мұстафаев С. Т. ... ... ... жерді қорғау мен оны
басқару құқықтарына ие болу ... // Заң және ... – 2006. ... 37-40 ... ... ... и семейное право капиталистических стран:
Сборник нормативных актов: гражданские и торговые ... ... / Под ред. В.К. ... М.И. ... - М.: ... ... – 336 с.
84. Григоренко С. Индивидуальный предприниматель как ... ... ... // ... и право. - 2000. - №7. – С. ... ... В.В. ... ... «О крестьянском (фермерском) хозяйстве».
Земельные и имущественные правоотношения в крестьянском хозяйстве.
Комментарии разделов 3 и 4 ... 26 и 27 // ... и ... - №11. - С. ... ... Г.В. ... А.А. ... - фермер, хозяин и собственник
(правовые аспекты) // Государство и право. - 1992. - №6. - С. ... ... ... ... Казахстан (Особенная часть). Комментарий
(постатейный): В двух книгах. 1 / Отв. ред. М.К. ... ...... 2006. – 712 ... Иконицкая И.А. Краснов Н.И. Павлова Э.И. Самончик О.А. ... ... в ... ... ... в сельском хозяйстве ... и ... – 2000. - №7. – С ... ... М.И. ... В.В. ... ... общие положения. –
М., 1998. - 682 с.
90. Айгаринова Г.Т. Қазақстан Республикасының заңдары ... ... ... ... ... – 2008.- 163 ... ... А.Е. Право собственности на имущество крестьянского
хозяйства // Государство и ... - 1993. - №1. – С. ... ... А.Г. ... // ... и ... - 2002. - № 12. – С.
10-14.
93. Басин Ю.Г. Сулейменов М.К. ... ... ... для ... ... - ... 2000. – 704 ... Кудрявцева Т.Ю. О субъектах предпринимательской деятельности ... ... // ... и ... - 1997. - №5. - С. ... Гражданское право: Учебник / Под ред. Ю.П. ... А.П. ... ... ... 1997. - 784 ... ... кодекс Республики Казахстан (Особенная часть). Комментарий
/ Отв. ред. М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы: Жеті жарғы, 2000.-
800 с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 146 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет
Аграрлық саладағы инновациялық қызмет73 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық оқу орындарының ашылуы мен даму тарихы186 бет
Аграрлық саланы дамытуға байланысты туындаған экономикадағы теориялар7 бет
Аграрлық саясат9 бет
Аграрлық саясат жайлы100 бет
Аграрлық сектор саласындағы кәсіпкерлік және оның экономикалық рөлі31 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары21 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары ( Оңтүстік Қазақстан облысының мәліметтері негізінде32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь