Сырдарияның төменгі ағысындағы және Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың өзгеру процестері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... .. 4
1. Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1. Зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2. Қазақстанның топырақтарының шөлдену жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3. Қызылорда облысындағы топырақтардың шөлденуін зерттеу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

2. Зерттеу нысандары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

2.1. Зерттеу нысандары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 13
2.1.1Cырдарияның төменгі ағысындағы алап пен Арал теңізінің физикалық.географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
2.1.1. 1Геологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.1.1.2Геоморфологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
2.1.1.3Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.1.1.4Гидрографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.1.1.5.Топырақ.өсімдік жамылғысының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

2.2. Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30

3. Сырдарияның төменгі ағысы мен Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың өзгеру процестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32

3.1. Топырақтың аридтенулерінің және шөлденулерінің негізгі себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
3.2. Сырдарияның төменгі ағысы мен Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың сипаттамасы мен олардың құрамдарының өзгеру заңдылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
3.3. Теңіздің құрғаған тағандарындағы топырақтың өзгеру құбылымы
3.4. Қарапайым топырақтардың органикалық заттары мен физикалық.химиялық қасиеттерінің өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49
3.5. Сырдарияның төменгі ағысы мен Аралдың жалаңантанған тағандарындағы топырақтардың нәтижелерін бағалаудағы шөлдену картасын құрастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ..65
3.6. Топырақ жамылғысының болашақтағы өзгерістерін болжау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69

Тұжырымдық қорытындылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...71
Казақстан Республикасында шөлдену және Арал мәселесі қазіргі таңдағы ең өзекті мәселелердің бірі. Шөлдену-куаңшылық зоналарының топырақтары мен өсімдік жамылғыларының аридизациясы мен биологиялық өнімділіктерінің азаюына алып келетін қайтарымсыз үрдіс ретінде жүретін табиғи құбылысқа жатады. Бұл үрдіс экстремалды жағдайларда биосфералық әлеуеттің толығымен бұзылып, зоналардың шөлге айналуына алып келеді [1]. Шөлдену үрдісі топырақ жабындығы мен өсімдік жамылғыларының деградацияга ұшырауынан, дефляция және су эрозияларының күшеюінен, қайталама сортаңданудың дамуынан, қабыршақты сор далалар алып жатқан аумақтардың көлемінің кеңеюінен және тағы басқа құбылыстардан байқалады.
Қазіргі кезде Республика аумағының 66%-ға жуығы шөлге айналған [2]. Орталык Азия мемлекеттерінің ішінде Қазақстан, шөлді зоналардың көлемі бойынша алдыңғы қатарлы орындардың бірінде болып саналады (1089,4 мың шаршы метр). Шөлдену үрдісінің дамуы табиғи, сондай-ақ антропогендік факторлардың әсерімен де байланысты. Қолайсыз табиғи үрдістердің дамуы зоналардың зоналық және азоналық ерекшеліктеріне байланысты болады. Зоналық ерекшеліктерге, ең алдымен, ғаламдық климат жағдайларының өзгеруін, жалпы аридизацияның күшеюін, эолды үрдістердің жылдамдауын жатқызуға болады. Ал, антропогендік факторлар осындай зоналарға тән табиғи үрдістердің артуына ғана, сонымен бірге, белгілі бір зонаға тән емес жаңа ерекшеліктердің пайда болуына да ықпал етеді.
Арал бассейніндегі су және жер ресурстарын дұрыс пайдаланбау, ондағы гидроморфты ландшафттардың қуаңдануына, топырақтың тұздануына, табиғи ортаның кедейленуіне және жергілікті халықтардың экологиялық және қоғамдық жағдайларының нашарлауына алып келді. Теңіз табанының Қазақстандық бөлігінде 22,63 мың шаршы шақырым аумақ жалаңаштанды. Нәтижесінде ҚР-ның шөлдік зонасының көлемі жүзден екі бөлігіне артты.
Экожүйелердің деградацияға ұшырауы (шөлге айналуы) Қазақстанның
барлық табиғи зоналарында кездеседі. Республиканың көптеген облыстарындағы қауіпті радиациялык жағдай шөлдену және экологиялык дағдарыс үрдісімен де тікелей байланысты екендігі белгілі. Шөлдену үрдісі көптеген материалдық шығындарға, Республика халқының әлеуметтік және санитарлык-гигиеналық жағдайының нашарлауына алып келеді. Бұл үрдістердің нәтижелерінен табиғи ахуалдың жалпы шығындары елдің жалпы ұлттык табысына да әсер етеді. Осылардың жиынтығы қазіргі кездегі Қазақстанның экологиялық ахуалын өте күрделендіріп жіберді және шөлдену үрдісінің тереңдеуі мен кеңею беталысын туындатуда. Республика территориясындағы экологиялық жағдайдың жылдам нашарлауы шөлдену үрдісін ландшафттық деңгейде зерттеп, реттеуді қажет етеді.
1. Розанов Б.Г., План действий по борьбе с опустыниванием в СССР.: (Оценка, мониторинг, предупреждение и борьба с ним)// Проблемы освоения пустынь. Ашхабад: Илым,1981. С. 23.
2. Курочкина Л.Я. Тенденции и следствия опустынивания в Центральной Азии. Международная конференция по проблемам борьбы с опустыниванием. Программа ООН по окружающей среде (ЮНЕП). Алматы, 15 июня 1995 года.
3. Фаизов К.Ш., Мамутов Ж.У. и др. География и экология почв Казахстана. Алматы, 2007.с.278.
4. Бельгибаев М.Е. Деградация почв и их последствия в аридной зоне Казахстана-Материалы международной конференции. Изд «Тетис», 1998.-с.180
5. Ковда В.А. Почвенный покров, его улучшение, использование и охрана. М., 1981, 182 с.
6. Сессия «Глобальное потепление климата»-штат Колорадо, США, 1991г.
7. Международная конференция по борьбе с опустыниванием, Туркия, Адана, 1996г.
8. «World Soil Pabicy», UNEP, Nailbory,1983.
9. «Программы по выполнению Всемирной почвенной политики (задачи и ожидаемые результаты)»-ж-л «Почвоведение», 1984, №1.
10. Антропогенное опустынивание почв Приаралья.-Алма-Ата: Наука, 1984.-224с.
11. Погребинский М.А. Грунтовые воды Кызылординского массива и их изменения в результате зарегулирования стока Сырдарьи – Тр. Ин-та почвоведения АН КазССР, 1969, т.17, с.32-37.
12. Боровский В.М.,Погребинский М.А. Древняя дельта Сыр-Дарьи и Северные Кызыл-кумы. Том I. Алма-Ата.1958.
13. Сваричевская З.А. Геоморфология Средней Азии и Казахстана. Л.1965.
14. Аэроклиматические ресурсы Кзылординской области Казахской ССР. Л.:
15. Рельеф Казахстана (пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба 1:1 500 000). Часть 2.АН КазССР. Институт Географии.Алма-Ата.1991.
16. Попов Ю.М., Некрасова Т.Ф., Стародубцев В.М. и др. Антропогенные изменения почв Приаралья и их эколого-хозяйственное значение. Алма-Ата, 1992. 59 с.
17. Диярова К.Ш. Развитие и размещение сельскохозяйственного производства в низовье Сырдарьи. //Сборник статей научно-практической конференции. Алма-Ата.: Наука. 1992. С.47-56
18. Стародубцев В.М. Формирование почвенного покрова в Приаралье. //Проблемы освоения пустынь. 1990. №5. С..49-54.
19. Фаизов К.Ш. Почвы пустынной зоны Казахстана. Алма-Ата.1983.
20. www.rambler.ru
21. Чупахин В.М. Региональная экологическая борьба с опустыниванием. Л.: «Наука», 1990.с.155-158.
22. Медведев С.А., Бектурова Г.Б. Проблемы борьбы с опустыниванием в Казахстане//Проблемы освоения пустынь. 1994.№4-5
23. Курочкина Л.Я. Подготовительные мероприятия по борьбе с опустыниванием В Казахстане// Проблемы освоения пустынь. 1994г.
24. Национальная прграмма действий по борьбе с опустыниванием в Республике Казахстан. Алматы. Конжык. 1997. с.167.
25. Ковда В.А. Проблемы борьб\ы с опустыниванием и засолением орошаемых почв. М.: «Колос», 1984.
26. Селиверстов Ю.П. Экологические проблемы аридной зоны севера Внутренной Азии//Проблемы освоения пустынь 1992 №5.
Чупахин В.М. Природное райрнирование Каз-на для целей сельского хозяйства. Алма-Ата: Наука, 1970, 260с.
28. К.Д. Каражанов, Ж.У. Аханов и др. Проблемы экологии почв.-Материалы международной конференции.изд. «Тетис», 1998.-с.18 -183.
29. Харин Н.Г., Нечева Н.Г. и др. Методические основы изучения и картографирования прцессов опустынивания. Ашхабад, 1983.
30. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана-Алма-Ата: Ғылым,1992. 176с.
31. Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Республике Казахстан (Расширенный формат). Алматы, 1996.
32. Положение с опустыниванием и осуществление плана действий ООН по борьбе с опустыниванием. Доклад директора – исполнителя. Найроби, США 3-5 февраля.1992 г.
33. Глушко Е.В. Космический мониторинг современных ландшафтов аридных зон // Исследование Земли из космоса. 1991 №4 с. 111-120.
34. Тикунов В.С. Современное состояние географических информационных систем в России// География и природные ресурсы. 1997. №3. с. 191-193
35. Ландшафтная карта Казахской ССР. Масштаб 1: 12500000. М. 1979г.
36. Атлас Казахской ССР. Том 1. Природные условия и ресурсы.
37. Базарбаев Ж., Алламуратов Б.э Тлеуов Р и др. Экологический кризис и
здоровье населения Южного Приаралья // Тез. Межд. Научно-практич.
конф.: "Реальность и перспективы устойчивого развития экосистем
Аральского региона". Алматы, 2002-с. 20-22.
38. Влияния снижение уровня Аральского моря на окружающую среду. -
Алма-Ата, Наука, 1979.-128 с.
39.Антропогенное опустынивание почв Приаралья. - Алама-Ата, Наука,
1984.-224с.
40.Попов Ю.М.? Некрасова Т.Ф. Антропогенное изменения почв Приаралья
и их эколого-хозяйственное значение. - Алма-Ата? 1992.-60с.
41. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. Т.1 -Изд.Наука, Алма-Ата, 1969.
42.Аринушкина Е.В. Руководство по химическому анализу. - М, Изд. МГУ,
1970.-482 с.
43.Вадюнина А.Ф., Корчагина З.А. Методы исследования физических
свойств почв игрунтов.- М, 1961Э 345 с.
44.Роде А.А. Почвенная влага.-М.э 1952., 456 с.
45.Роде А.А. Почвенные гидрологические горизонты и почвенный
гидрологический профиль//Почвоведение.-1963?№ 3? С. 93-101.
46.Роде А.А. Водный режим почв и его типы. // Почвоведение.-1956,№4-с.З-
21.
47.Лебедев Ю.П. К вопросу о классификации засоленных почв. Т.1 Изд.АН
СССР.-М., 1951.
48.Общесоюзная инструкция по крупно-масштабным почвенным и
агрохимическим исследованиям территорий колхозов и совхозов.
М.1964.С.66
49.Почвеннал съемка. Руководство по полевым исследованиям и
картирования почв. М.Д959.346с.
50.Базилевич Н.И., Панкова Е.И. Опыт классификации почв по
засолению//ПочвоведениеД968,№11.С.З-15.
51.Ежемесячные данные по химическому составу атмосферных осадков за
1962-1965гг.Л.Д970
52.Кодрау О.Д. Влагооборот равнинной и предгорной части Средней Азии//
Труды гл.геофиз.обсерватории.-Л.Д969

53.Швер Ц.А. Атмосферные осадки на территории СССР. Л.э 1976, с.302.
54.Молоснова Т.И., Субботина О.И. Климатические последствия в зоне
Аральского моря// Труды СанНИИ. 1985
55.Григорьев А.А., Липатов Б.Б. Распространение пылевых загрязнений в
Приаралье по наблюдениям из космоса/ТИзв.АН СССР,-
сер.географическаяД983,№4,с,73-77 20. Гидрометеорологические проблемы Приаралья. Л,Гидрометеоиздат?
56.Досбергенов С.Н. Изменение гидрохимического режима морских и
грунтовых вод осушенного дна Аральского моря//Проблемы освоения
пустынь.№4, 2001-с.59-63
57. Формирование почвенного покрова на осушающемся побережья
Аральского моря в пределах Казахстана. Наука, Алма-Ата, 1983
58.Костюченко В.П., Богданова Н.М. Характер засоления почвогрунтов и
миграция солей на осушающемся дне Аральского моря.// АН СССР, 1975
59.Ишанкулов М.Ш. К типологии ландшафтов современных осушающихся
побережий Арала//Проблемы освоения пустынь, 1980, №5, с. 18-23
60.Мамедов Р.Г. Содержания гумуса и карбонатов в землях освоводившихся
из под Каспиского моря// Баку,1990 28. Бельгибаев М.Е. Эоловые формы рельефа на осушенной территории Восточного Приаралья// Проблемы освоения пустынь.,Ашхабад,1991,№1
61. Почвоведение под. ред. Кауричева. М., 1969. -С.92-94.
62.Соловьева Н.Ф. В вопросу о динамике солевого баланса Аральского
моря. - материалы по ихтиофауне и режиме вод бассейн Ааральского моря.
М., 1959.-С.62-69.
63.Блинов Л.К. Гидрохимия Аральского моря. Л: Гидрометеоиздат, 1956
64..Николаева Р.В. Морфологическая характеристика Аральского моря и динамика его береговой линии при различном притоке поверхностных вод // В кн.: Мат. II координац. Совещания по проблеме Аральского моря. Алматы, 1978. -С. 80-87.
65.Гильзен К.К. Грунты Аральского моря. Научные результаты Аральской экспедиции «Известия Туркестанского отделение ИРГО», 1911, т. VIII, в. 1. 3 5. Евдокимова И. В. Блогодатский С. А., Кудеяров В. Н. Микробиологическая иммобилизация, реминерализация и поступление в растения азота удоврений//1993. - №. -С. 57-64.
66.Новожилова М.И., Семеченко Г.В., Мукашев Н.З., Микрофлора
Аральского моря в условиях меняющегося гидрологического режима.
Алматы, 1985. С. 58-60.
67.Досбергенов С.Н. Құрғаған Арал теңізі тағанының шөгіндіді-
топырақтарындағы азоттың топырақ түзу процесінде өзгеруі// Жаршы, 2003. №1, 43-4866
68.Кудеярова А.Ю. Минеральные фосфорсодержащие соединение в почвах//
Изв. АН СССР. Сер. биол. 1982, -№4. -С. 549-558.
69.Горбунов Н.Г. Минералогия и коллиодная химия пов. М.э Наука. 1974. -
С. 48-66.
70.Бродская Н.Г. Карбонатообразование в Аральском море// Изв. АН СССР.
Сер. Геолог. 1949, -№6. -С.60-70.
71.Рубанов И.В. Сульфатоносные осадки Аральског моря их строения и
состав// Литология и полезные ископаемые -1948, -№1. -С.117-125.
72.Илялетдинов А.Н. Биологическая мобилизация минеральных соединений.
Алматы?1966. С.37-159.
73.Гаипова А.? Оразова Л. Агрохимическая характеристика почв древней
дельты Теджена// Проблемы освоения пустынь, -№5. 1976. -С.48-53.
74.Турсунов Л., Турсунов X., Расулов А. Минералогический состав
крупнодисперсной фракции гидроморфных почв пустынной зоны//
Промлемы освоения пустынь, -№5, 1976. -С.30-38.
75.Роде А.А., Смирнов В.Н. Почвоведение. ИзД. Высшая школа, М., 1972. С.
118-147.
76.Досбергенов С.Н. Арал теңізі тағанының шөгінді-топырақтарындағы
фосфордытүзілу прцесінде өзгеруі//Жаршы. -2003. -№10 44-53. бб
77.Рубанов И.В., Ишниязов Д.П., Баскакова М.А. и др. Геология Аральского моря. Изд. Ташкент, 1987, -С. 83-97.
        
        әл-Фараби  атындағы  Қазақ  Ұлттық  Университеті
География ... ... және ... ... ... төменгі ағысындағы және Аралдың жалаңаштанған
тағандарындағы топырақтардың өзгеру процестері
Орындаушы
2-курс ... ... ... ... ... - ... диссертация жұмысының тақырыбы: “ Сырдарияның төменгі
ағысындағы және Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың өзгеру
процестері”.
Жұмыс кіріспеден, 3 ... ... және ... ... ... ... жұмысының жалпы көлемі 80 беттен, 5 суреттен,
10 кестеден және 5 ... ... ... ... ... ... мен Аралдың
жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың шөлденуі мен ... ... ... ... жер ... ... ... топырақтың трансформациясы, азот, фосфор және ... ... ... ... ... материалдар және
карталық әдебиеттер ... ... ... ... «Қызылорда
облысының топырақтық-экологиялық» және ... ... ... және т.б. ... құрастырылды. Оларды талқылап, мазмұндық
сипаты мен шартты белгілері берілді.
Мазмұны
Беттері
Кіріспе
............................................................................
....... .. ... 4
1. ... 6
1. ... ... 6
2. ... ... ... 7
3. Қызылорда облысындағы топырақтардың шөлденуін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... алап пен Арал теңізінің
физикалық-географиялық
сипаттамасы........................................................13
1.
1Геологиясы........................................................
.............................................14
2.1.1.2Геоморфологиясы..................................................
.........................................19
2.1.1.3Агроклиматтық ... ... ... ... төменгі ағысы мен Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы
топырақтардың ... ... ... және ... ... Сырдарияның төменгі ағысы мен Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы
топырақтардың ... мен ... ... ... ... ... тағандарындағы топырақтың өзгеру құбылымы
4. Қарапайым топырақтардың органикалық заттары мен физикалық-химиялық
қасиеттерінің
өзгеруі................................................................
...............................49
5. Сырдарияның төменгі ағысы мен ... ... ... нәтижелерін бағалаудағы шөлдену ... ... ... ... өзгерістерін
болжау.................................................................
......................................................69
Тұжырымдық
қорытындылар...............................................................7
1
КІРІСПЕ
Казақстан Республикасында шөлдену және Арал ... ... ... ең
өзекті мәселелердің бірі. Шөлдену-куаңшылық зоналарының ... ... ... ... мен биологиялық өнімділіктерінің
азаюына алып келетін қайтарымсыз үрдіс ретінде ... ... ... Бұл үрдіс экстремалды жағдайларда биосфералық әлеуеттің толығымен
бұзылып, зоналардың шөлге айналуына алып келеді [1]. ... ... ... мен ... ... ... ұшырауынан, дефляция және
су эрозияларының күшеюінен, қайталама ... ... ... ... алып жатқан аумақтардың көлемінің кеңеюінен және тағы басқа
құбылыстардан байқалады.
Қазіргі ... ... ... 66%-ға ... шөлге айналған [2].
Орталык Азия мемлекеттерінің ішінде Қазақстан, шөлді ... ... ... ... ... ... ... саналады (1089,4 мың
шаршы метр). Шөлдену үрдісінің дамуы ... ... ... ... де ... Қолайсыз табиғи үрдістердің дамуы
зоналардың зоналық және ... ... ... ... ... ең ... ғаламдық климат жағдайларының өзгеруін, жалпы
аридизацияның күшеюін, эолды үрдістердің жылдамдауын жатқызуға болады. ... ... ... зоналарға тән табиғи үрдістердің артуына
ғана, сонымен бірге, белгілі бір зонаға тән емес жаңа ... ... да ... ... бассейніндегі су және жер ресурстарын дұрыс пайдаланбау, ондағы
гидроморфты ландшафттардың қуаңдануына, топырақтың тұздануына, ... ... және ... ... ... және ... ... алып келді. Теңіз табанының Қазақстандық
бөлігінде 22,63 мың шаршы ... ... ... ... ҚР-ның
шөлдік зонасының көлемі жүзден екі бөлігіне артты.
Экожүйелердің деградацияға ұшырауы (шөлге ... ... ... ... ... ... ... қауіпті радиациялык жағдай шөлдену және экологиялык дағдарыс
үрдісімен де тікелей байланысты екендігі белгілі. Шөлдену үрдісі ... ... ... ... ... және ... жағдайының нашарлауына алып келеді. Бұл ... ... ... ... шығындары ... ... ... да әсер етеді. Осылардың ... ... ... ... ... өте күрделендіріп жіберді және шөлдену
үрдісінің ... мен ... ... ... ... ... ... жылдам нашарлауы шөлдену үрдісін
ландшафттық деңгейде ... ... ... етеді. Бұл ретте
ландшафттардың антропогендік ... ... ... және ландшафтаралық байланыстарын, үрдістерін,
ландшафттардың ... ... ... дамуын және басқа да
ерекшеліктерін зерттеу ... ... осы ... ... шөлдену үрдісі жайында
қолда бар мәліметтер талданып, жан-жақты талқыланды. Осының ... ... ... ... мен ... ... ... кестесі ұсынылып, оларды аудандарға бөліп, шөлдену үрдісінің даму,
орналасу және кеңею ... ... ... ... ... ... алдын алу шараларын жүргізу үшін қажеттіліктерін көрсетуге
тырыстық. Бағалау жағын қарастырғанда, ... ... ... ... пайда болатын аридті, семиаридті және кұрғақ
субгумидті аудандардың жерлерін ... ... ... ... тұжырымдама жер түсінігіне топырақтың, жергілікті судың, жер ... ... мен ауыл ... дақылдардың егілуі кіреді.
Сонымен бірге Қазакстан Республикасындағы ... ... ... құру ... деректер қорын құруға мүмкіндіктер
берілді. Шөлдену үрдістерінің ГАЖ-сі ... ... ... ... ... ету, даму ... ... бүл мәселе
бойынша ілімдерді талдап, шөлдену үрдістерінің әрі қарайғы өсу ... үшін оның ... ... ... шөлдену
үрдісінің жағымсыз салдарын түрақтандыру немесе жою жөніндегі шешімдерді
қабылдауға ... ... ... ... табылады.
Сонымен, ұсынылып отырған бакалаврлық бітіру жұмысының мақсаты-
аридтену үрдісінің Сырдарияның төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне
әсерін ... және ... Арал ... ... түзіліп, дами бастаған,
әлі толық қалыптаспаған топырақ түзілу ... ... ... ... ... және ... ... мен
аумақтың антропогендік шөлейттенуден өзгеруін зерттеу.
Бұл мақсатқа жету үшін келесі мәселелерді шешуге тура келді:
- зерттелетін нысандардың ... ... ... ... ... зерттелу тарихына арналған ғылыми өдебиеттерге шолу жасау;
- ... ... ... ... ... топырақтардың аридтенулерінің және шөлденулерінің негізгі себептерін
анықтау;
- Сырдарияның төменгі ағысындағы ... ... ... ... ... ... осы ... аридтену мен шөлдену үрдістерін тежейтін негізгі
шараларды анықтау
Жұмыс физикалық география және экология кафедрасында және Ө.О.Оспанов
атындағы ... ... ... экспедициясының» мәліметтері
негізінде орындалды. Сондай-ақ бұл жұмыс биология ғылымдарының докторы,
профессор Ж.Ү. Мамытовтың жетекшілігімен ... ... ... білдіремін.
1. Әдебиеттерге шолу
Арал теңізінің тартылып қалған табанының жалаңаштануы нәтижесінде оған
іргелес аумақтардың деградациялануы мен ... ... ... министрлігінің Топырақтану институты кешендік далалық,
тәжірибелі-стационарлық, картографиялық және мониторингтік ... ... ... ... ... ... Ю.М.Попов,
И.К.Асанбаев, В.М.Боровский, С.Н.Досбергенов, Қ.Д.Қаражанов, М.Е.Белгібаев,
Ж.У.Аханов және т.б.). Ғылыми-зерттеу жұмыстарының ... ... ... бөлігінің орта масштабты топырақ картасы жасалды.
Құрғаған теңіз табанының ... ... ... ... ... жайында деректер алынды. Істелінген жұмыстар
жайында көптеген мақалалар мен монографиялық жинақтар жарияланды. ... ... ... ... ... ... ортаға тигізетін
әсері»/2/, «Арал өңірі топырақтарының антропогендік ... ... ... ... ... және олардың экологиялық-
шаруашылықтық маңызы»/4/ деген еңбектер кіреді.
Осы аталған еңбектерде қарапайым топырақтар түзілуінің ... және ... ... ... қатарлары жасалынды. Топырақтардың
механикалық құрамдарының өзгеруіне сай ... ... ... ... ... ... ... жер асты ыза суларының ... мен ... ... ... ... ... сай ... топырақтардың қалыптасу
мерзімінің ұзақтығы мен трансформациялану ... ... ... ... ... ... байланысты улы тұздар динамикасының реттік қатарлары және топырақ
типіне сай улы тұздар құрамының арасындағы байланыс ашылмады. Катиондардың
топырақ ... ... ... қарастырылмаған. Тұз қорының
артуындағы шешуші иондар ... ... ... ... ... ... типі мен тұздылығына сай оның ... мен ... ... ... ... қарастырылмады.
Соңғы мәліметтерге сай улы тұздардың қоры мен ... ... ... ... Бұл ... осы ... ... шешуге арналған.
1.1 Зерттелу тарихы
Арал теңізі-Қазақстан мен (Қызылорда және ... ... ... ... ... белдемінде, Үстірттің шығыс бөлігінде орналасқан
тұйық көл. Алабындағы қарқынды ... ... ... ... ... ... ... 53,0м биіктікте жатқан. Осы деңгейіндегі
айдынының ауданы 66,1 мың км2, суының көлемі ... ... ... (ең ... жері 67 ... ... 428 ... ені 235 км, су жинау
алабының ... 69000 км2 ... ... ... ... ... алу барысында 1998 жылы теңіз деңгейі 18 метрге төмендеді. Нәтижесінде
теңіз екі су ...... Арал және Кіші ... ... қалды.
Арал теңізі көне заманнан белгілі. Ежелгі ... мен ... ... сақ ... деп ... ... ... Окс (Окс
Сырдарияның грекше аты) теңізі деп ... ... ... оның ... ... Арал теңізінің Хорезм теңізі, Жент теңізі, Кердері сияқты
аттары бар. Араб саяхатшылары Әбу Әли Ахмед Густе(10ғ.), әл-Истархи (10ғ.),
әл-Идриси (12ғ.), Әбу Фида (14ғ.), ... ... ... Арал
теңізі туралы деректер кездеседі. Теңіз табиғатын жан жақты ... ... ... ... саясатын жүргізу кезінде іске асырыла бастады.
1848-1849 жылы әскери теңізші әрі зерттеуші ... ... ... су ... алғаш рет толық зерттеліп, нәтижесінде 1850
жылы ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет (1874-1889) И.А.Стрельбицкий анықтады. 1874 ... ... ... ... ... ... жағасына қада
орнатты.
Теңіз суының химиялық құрамы туралы зерттеулердің нәтижесі 1870-1873
жылдары жарық көрді. 1900-1903 жылдары ... және оның ... ... және ... ... ... басшылығымен
жүргізілді. Одан кейінгі жылдары теңізді зерттеумен көптеген ... ... ... шұғылданды. Қазақстанның сонымен бірге бірқатар
шетелдік ғылыми-зерттеу ... Арал ... ... ... Арал ... әр ... ... |Теңіз ... ... ... ... |Тұздылығы ‰ |
| |деңгейі ... км | |км3 | ... |53,16 |2575 |66085 |1075 |9,25 ... |47,63 |1215 |54792 |749,2 |15,44 ... |41,95 |1525 |44382 |475,0 |25,50 ... |39,07 |980 |37410 |350,0 |30,38 ... |40,60 |410 |2984 |20,0 |- ... |41,0 |- |2600 |20,0 |- |
* - ... ... - ... ... - Кіші ... ... топырақтарының шөлдену жағдайлары
Қазақстандағы экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы табиғи және
антропогендік себептерге байланысты болады. ... ... ... топырақ
деградациясы өлеуметтік бақылаудан тыс қалып, адам іс-әрекеттерінің
әсерлерінен жойқын болып жатыр. ... ... да ... ... ... ... ... жағдай туғызады: оларды атап айтсақ,
биологиялық өнімділіктің төмендеуіне, өсімдіктер мен жануарлар генофонының
азаюына, биогеохимиялық циклдың бұзылуына, ... ... ... жер беті ... ... және ... өзгерулеріне душар
етеді. Жоғарыда аталған үрдістер республака территориясының шөлденуіне әкеп
соқтырады да, облыс, ... және ... ... ... ... жағдайларына зор әсерін тигізеді/3,4/.
Топырақ деградациясы физикалық, химиялық және биологиялық болып
бөлінеді.
Бұл ... ... ... мен ... бөліп көрсету
қажеттігі туындайды. Олар: 1) ауыл-шаруашылық, 2) өнеркәсіп, 3) ... ... 5) ... 6) тұрмыстық қалдықтар, 7) туризм, демалыс,
балық аулау және аңшылық, 8) климат пен ... ... ... ... ... біз ... ... алшақтап, техногенді
ластанған топырақтарды, яғни, технопедогенез нәтижесінде пайда болған
топырақтарды танып, оқып үйренуге ... ... В.А. ... ... 50-70 жыл ... болған табиғи топырақтар қазір мүлдем ... ... ... мен сипаты және олардың табиғи ... және ... ... ғана ... ... ал ... ғалымы Дж.А.
Джоунс (1991 ж.) атап ... ... ... ... ... жерді ысырапсыз пайдалануы мен ормандардың ... ... бара ... ... ... Осыдан келіп,
топырақ деградациясы ауқымды және жаhандық құбылыстықмәселеге айналуда. Бұл
туралы түрлі елдерде өтіп ... ... ... мен ... ... . Тіптен, 1983 ж. ... ... ... ... ... ... ... және “Бүкіләлемдік топырақ саясатының
орындалуы туралы ... 1984ж. ... ... ... Бұл ... ... қорларының жіктелуі, бағасы, болжамы,
тиімді пайдаланулары мен қорғау туралы мәселелері қарастырылған/9/.
Сонымен, басылымдарда ... ... ... топырақ
деградациясын зерттеудің теориялық негізі әлі ... ... ... Бұл ... ең ... мәселелердің бірі-топырақ деградациясының
болжамы мен зерттеудің жалпы әдістерін ... ... ... ... ... мен ... ... уақытша
және жалпылай сипаттамасын алу үшін Дж.А:Джоунз (1991 ж.) 4 ... ... ... 2) ... фиксациясы; 3) олардың пайда болуының жеке
мысалдарын зерттеу; 4) мониторинг. Жоғарыда ... ... ... және ... ... В:В: ... ат. Топырақтану Институты мен
Мәскеу ... ... ... ... ... ... шықты. Олар, негізінен, Ресейдің Европа бөлігіндегі
гумидті зоналарының техногенді-қайта ... ... ... ... жасады.
Қазақстандағы топырақ деградациясының мәселелері – Ж.У. Аханов,
Э.А. Соколенко (1990), М.Е. Бельгибаев, В.Е. Минят,1995; М.Е. ... ... және т.б. ... жұмыстарында келтірілген.
Бұл жұмыстар, негізінен, екі бағытта жүргізілген: 1) топырақтарды
жел және су эрозиясынан ... 2) ... ... ... ... ... келтіру. Бірақ та,жоғарыда көрсетілген жағдайлар
топырақты эрозия мен ... ... ... ... ... Бұл, ұзақ уақыттан бері топырақтану ... да ... ... ... ... ботаника, ландшафтану,
геоморфология, ландшафт ... ... және т.б.) ... және ... ... болып табылады/10/.
Дефляцияның өсу және күшею тенденциясы оңтүстік бағытта, ал, эрозия
солтүстік аудандарда, таулы және ... ... ... ... ... ... ... әсерінен пайда болады.
Табиғи жағдайларда ... ... ... ... ... фактор-
климат пен құрлықтың ... ... ... ... Бұл ... ... басталып, келесі зонашықтарда айтарлықтай аудан
көлемінде байқалады. Қазіргі кезде климаттың ... ... ... ... ... құрайды. Солтүстік ... ... ... ... қорытындысы бойынша,
соңғы 60-100 жылда орташа ... ... ... ... артқан
(Бельгибаев, 1997). Бұл жаhандық климаттың жылынуынан ... ... ... дейін жоғары.
Климаттық жоғарыда ... ... ... даму тенденциясын көрсетеді) салдары Қазақстанның табиғат
зоналарының біртіндеп ... ... ... бара ... ... ең ... Солтүстік және Орталық Қазақстанға қатысы бар.
Дала зонасы орманды-дала зонасына, соңғысы Сібірдегі орманды зонаға қарай
ауысып ... ... пен ... ... өсуі ... ... және ... көлемінің артуына әкеп соқтырады. Бұған, Оңтүстік
Қазақстаннан Солтүстік Қазақстанға ауа ... ... ... ... ... Дәл ... қорытындыға жақын арада Топырақтану және агрохимия
Институтының ... ... ... олардың тұрақтылығы мен деградациясы бір-бірімен
байланысты категориялар және мәселелер екендігін атап өту керек/4/.
Қорытындыға Қазақстан топырақтары деградациясының ... ... ... ... ... ... пайда болған топырақтардың бағасы, классификациясы
және картографиясы;
2) антропогенді-қайта пайда ... ... ... ФАО ЮНЕСКО (1988), американдық және Ресей (1966)
классификацияларымен байланысты.
3) ... ... ... білінуі;
4) Топырақ деградациясының болжамы;
5) Топырақ деградациясы мониторингінің топырақ жабындығының фондық
мониторингімен қатарласуы;
6) ... ... ... және кеңістік бойынша өзгеруі;
7) Топырақ деградациясы және азық-түлік мәселесі;
8) Топырақ ... және ... ... ... ... ... ... топырақтарды қалпрына келтіру,
қорғау және өнімділігін арттырытын ішараларды ұйымдастыру.
Соңғы бөлікті ... ... кең ... ... ... Бұл жерде, іс-
шараларды жүргізу республика ... ... ... ... өзге ... яғни ... ... қарастырылуы жайлы
сөз болып отыр. Мәселен, бұл мәселе 1994ж., Парижде БҰҰ-ның шөлденуге қарсы
концепциясында көрініс алды. Антропогендік-қайта пайда болған ... ... ... ... ... міндетті түрде қарастыру
қажет.
3. Қызылорда облысындағы топырақтардың аридтенуін зерттеу тарихы
Топырақ жабындығы құрылымының өзгеруін 1952 жылы ҚазКСР ҒА ... ... ... ... ... әрі ... ... солтүстік және солтүстік-шығысында өзен арасымен, ал батысында-
Жусан даласымен, оңтүстігінде Жаңадария жазығының ... ... ... коллектормен байланысып жатыр. Ауданы 377,2 мың га.
Массивтегі топырақ түзілу процесі, ертеректе, Сырдария өзенінің күшті
су тасқындарына ... ... Ал, 1960 ... ... өзен ... байланысты негізгі су балансының өтуі-суармалы суға байланысты
болады. Топырақтың аридтенуі келесі стратегиялар ... ... ... ... ... пен грунт суларынна тұздар жиналуда/10/.
Аллювийлі-шалғынды тоғай топырақтары трансформацияның нәтижесіде
аллювийлі-шалғынды ... және кей ... ... және шалғынды-сортаң
топырақтарға айналуда. Бұрынғы аллювийлі-шалғынды топырақтар әлсіз-тұзды
және грунт суларының жақын орналасқан ... ... ... ал әлсіз
және күшті су кезеңдерінің кезектесіп келуі ... ... ... ... ... ... реттеуден кейін, мұнда стихиялық жарылымдардың болуы
тоқталды, ал олардың ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде кей жерлерде грунт сулары біршама
төмендеді, бірақ Шіркейлі-Маданият ... арна алды ... ... ... қабатына жақындаған болатын. Мұнда ... ... ... ... ... ... сайын арта түсуде. Алқап
топырағының трансформацияға ұшырауының негізгі себебі-мелиорация жұмыстарын
жүргізбей, суруда. ... ... ... ... ... ... ... тұздануына әкеп соғады.
Сонымен қатар, алқаптың кебу территориясында батпақты және ... ... ... арта ... ... ... ... біршама азайғаны байқалады. Жусан
даласында тақыр тәріздес ... ... ... олар ... жәе ... ... ... бірақ басым түрде
сортаңға айналуда. ... ... ... ... ... қолайсыз
гидрогеологиялық-мелиоративті жағдайлары себеп болды.
Өзен ағынын Шардара су қоймасы және Қызылорда бөгені арқылы ... ... ... режиміне айтарлықтай өзгерістер әкелді.
1947-52 және 1960-63 жж. ... ... ... ... ... ... ... алқаптың шығыс және орталық
бөліктеріндегі грунт суларының ... 0,5-0,9 м-ге ... ал ... 1,1-
1,8 м-ге дейін төмендеп кеткен. Тұзды су көлемі азайып, сәйкесінше, тұзды
грунт суларының ауданы көбеюде, ал ... ... ... гидрологиялықтан
ирригациялық типке ауысты.
Сәйкесінше, тұз жиналу жағдайы да өзгерді. ... ... ... ... 0,6 ... ... (ион ... жылына 12 мн.т шамасында).
Бір жылдың ішінде алқапқа 1,4 ... тұз ... ... ... ... ... мелиоративті және басқа да
табиғи ... ... ... ҒА ... ... және ... ... сараптама жасады. Сараптама ... ... ... іске қосылуы, Сырдария ағысының кемуі
Қызылорда облысының табиғи жағдайына үлкен өзгерістер әкелді.
Мұның барлығы ... ... ... ... территорияның
құрғауына, көлдердің жоғалуына топырақтың шөлденуіне және ... ... әкеп ... Өзен суының минералдық құрамының арту
процесі әлі де болса өз ... ... ... ... ... 1978 ж.) 2000 жылы Сырдария өзеніндегі тұз мөлшері 3,5 ... ... деп ... ал ол су ... ... ... топырақ
пен грунт суларына тұздың жинала беруіне ықпал жасайды. Мәселен, Қызылорда
алқабының сол жақ ... ... ... ... ... балансының
сальдосы +2,01 млн.т-ны құрайды.
Жоғарыда атап көрсетілгеніндей, грунт суларының баланстық қоры кему
үстінде. Олар суармалы ... ... ... ... ... сол жақ ... соңғы 10 жыл көлемінде грунт сулары 1-1,5 м.
тереңдікке ... ... ... ... ... және гидрогеологиялық жағдайлардың өзгеруіне
байланысты, топырақ жабындығының эволюциясы мен ... ... ... ... топырақ айтарлықтай гумустық қабатынан айрылады
және ол қайта қалпына келмейді. ... ... ... үшін ... 13-27, батпақты топырақ үшін 33-35 т/га-ға сәйкес келеді. Аридтену
үрдісі кезінде ... қоры да ... ... Ал, ... айтарлықтай
төмендемейді. Жалпы айтқанда, ... ... ... ... жағдай бұл жерде мелиоративті іс-шаралар жүргізуді талап
етеді.
Жоғарыда атап көрсетілгеніндей, Арал ... ... ... ... ... ... ... жүруде. Мұнда топырақ жабындығының жаңа
құрылымдық ландшафтары тез қалыптасуда. ... ... ... ... ... ... ... тұзданған бөлігін
ауылшаруашылығы үшін пайдалануға болмайды.
Гидрологиялық жағдайдың нашарлап, ... ... ... ... ... ... ... әкеп соқтыруда. ҚазКСР ҒА Зоология
Институтының мәліметтері бойынша, ... ... ... авиафаунасы
40-жылдары 319 құс түрінен, оның ... ... ... ... және ... ұшып ... ... тұрған болатын. Олардың
ішіндегі басым түрлері: пеликандар, бакландар, аққулар және үйректер мен
қаздар, шағалалар ... ... ... ... ... ... мүлдем
жоқ.
Гидроморфты топырақтың өзгеру ... ... ... ... байланысты. Сырдарияның қазіргі атырауының гидроморфты топырақтары
жартылай автоморфты даму этапына көше отырып, ... тән, өнім ... ... ... ... нысандары мен әдістері
2.1 Зерттеу нысандары
Зерттеу объктісіне құрғаған Арал ... ... ... ... ... типіне қарай негізінде екі кіндік бағана таңдалынып
алынды.
I. Ашық ... ... ... ... ... ... табанының
солтүстік шығыс жағалауындағы Сырдарияның авандельтасында орналасқан. Оның
іргетасы 16.06.1977 жылы ... ... ... ... 7 ... қаланды. Бағыты С–Ш , кіндік бағана ... ... ... кіндік бағанасы Арал теңізінің шығыс жағалауындағы Арал
Қазалы тектоникалық ... ... ... ... ... ... тіркесе орналасқан. Іргетасы 25.08.1977 жылы өаланған бұл кіндік
бағананың бір ерекшелігі, ол ... ... ... 20 шақырым
қашықтықта қатарласа орналасқан аралдармен қалқаланған. ... ... бір ... ... ... ... ... соның нәтижесінде
архипелаг пен тұрақты жаға арасындағы ық ... ... су ... ... ... төмендеместен бұрын перейма Сырдың атыраулық
тармақтарымен келген су ... ... кең ... ... ... ... соң ... арасы онша айқындалмаған құмды белдер
мен лагуналардан тұратын жазыққа айналды. Осы айтылған жағдайлар құрғаған
теңіз ... осы ... ... ... ... ... сырт ... желді батыс беті;
-аралдар тізбегінің ық шығыс бөлігі;
-материк пен арал арасындағы құрғаған ... ... 50 ... ... батыстан шығысқа қарай созылып, су
жиегінен басталатын ландшафт құрауда ... өз ... ... ... өтеді.
Құрғаған теңіз табанындағы әртүрлі ... ... ... ... ... далалық және аналитикалық
зерттеу тәсілдерімен қоса салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... бағалаудың
жанама әдістеріне негізделген анализдің ландшафты-динамикалық әдісі
қолданылды. Салыстырмалы географиялық ... қоса ... ... ... құрғаған Арал теңізі табанындағы антропогендік-
шөлейттенген топырақтардың 1:300000 ... ... ... ... ... ... ... түзілу процесінің экологиялық-
генетикалық қатарларын анықтауға негізделген. Бұл өз ... ... ... ... ... ... ... экожүйе компоненттерінің шөлейттену белгілірі мен ... ... ол ... және ... сипаттамаларды
қолдануға негізделген. Топырақ ... ... ... кеңістік-мерзімдік өзгерістері мен қасиеттік көрсеткіштерін
бағалауға негізделген ландшафты-динамикалық әдіс ... ... ... ... алынған аумақтың гидрологиялық режимі ... ... ... ... қоса ... ... ... түсірмелерінде әрбір қазаншұңқырларды 2,0 м терңдікке
дейін қазып оны ... ... ... ... 0—10, 10-30, 30-50, ... 100-125, 125-150, 150-200 см ... анализге алдық. Одан соң
әрбір 50 см ... ... ... ... жерасты ыза суына дейін бұрғыладық.
Теңіз, өзен және жерасты ыза су ... ... ... өсімдік
жамылғысын суреттеп жазып, ботаникалық түрін анықтадық/5/. топырақтану
ілімінде қабылданған әдістемелер негізінде ... ... ... ... А.Ф.Вадюнина мен З.А. Корчагинаның әдістемелері
бойынша жүргізілді/7/. Топырақтың су тәртібінің типін анықтау Г.Н. ... ... ... ... ... ... ... талдау негізінде жүргізілді/8,9,10/. Топырақтың өсімдікке
сіңімді жылжымалы және жылжымайтын ылғалының хроноизоплентасы ... олар тұз ... ... ... ... тұз ... ... сәйкес жүргізілді. Топырақтың тұздану дәрежесі мен
химизм типтерінің суреттемелері жасалынды. Топырақтың ... ... ... ... ... түрі мен ... далалық
жұмыстарды жүргізу әдістерінде жалпы қабылданған арнайы нұсқаулар бойынша
жүргізілді/12,13/. Топырақтағы ... ... ... ... ... ... шығарылды
/14/. Анализ материалдарын статистикалық өңдеу Б.А. Доспеховтың әдістемесі
бойынша жүргізілді/15/.
1. Cырдарияның төменгі ағысындағы алап пен Арал теңізінің физикалық-
географиялық ... ... ... ... ... мен ... ... белгілерін, жер асты және ... ... ... ... топырақ құрушы факторларды ... ... ... ... негізіне антропогендік факторлардың әсер
етуі ең ... ... ... жер ... мен ... ... бұзылуына байланысты. Бұл дегеніміз ... ... ... ... экологиялық дистибилизациясының нақты
қаупін көрсетеді, ол ең алдымен жер бедерінің жағдайынан, жер асты сулары,
топырақ, биота, ... ... ... ... ... жер ... белгілерін, жер асты және жер
беті суларының қалыптасу ерекшеліктерін анықтайды, ... жэне ... ... да өз ... тигізеді.
¥зақ геологиялық даму барысында Тұран ойпаты терригенді материалы бар
аккумуляциялық облысты құраған. Ежелгі полеозой фундаменті теңіздің шөгінді
жыныстары, әрі ... ... ... ... ... Бұл ... ... саздар,саздақ, құмдақ және ұсақ түірлі
мезазой-кайнозой және төрттік кезеңдердің құмдары кездеседі.
Мезазой ... ... кең ... бор ... олар ... ... ала ұсақ түйірлі құмы бар саздармен
көмкерілген. Олардың қалыңдығы 140-450м-ге ... ... ... жер ... су ... ... ... Ал жоғары жатқан континенталды
неоген жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... қалыңдықта берілген. Дәл осы неогенде нақты
жазықтың беті қалыптасқан. Осы жазықтың бетіндегі жыныстар ... ... ... ... олар 70-80м қалыңдықтағы құм, құмдақ және
саздармен ... ... ... үшін ... ... ... ... ерекшеліктерінің маңызы зор.
Арал теңізі құрғаған табанының литология-стратеграфиялық кешені жоғары
палеоген, неоген және голоцен шөгінділерімен көрінеді.
Бұл ... ... және ... ... ... мен ... ... Арал теңізінің түбіннің шөгінділерінің литологиясы, оның
генезисі, жер асты суларының минерализациясы мен экзогенді процестерінің
қалыптасу ... ... ... ... 7 ... ... ... кешеннің литогенді негізінің ежелгі типі ... ... ... ... қызыл-сұба сазды және гидрослюдалды
құмды сазды ... ... ... ... ... ... ... полеогенді-неогенді шөгінділер ландшафтының
литологиялық негізінің ... ... ... Олар атыраудың
солтүстік бөлігінде кеңінен таралған және ... ... ... мен ... ... ... көрінеді. Эоцен шөгінділерінің орта бөлігі
құмдақты, алеваритті, құмдармен жэне ... ... ... Оны А. А. ... Н. Н. ... ... кері кету кезеңімен
байланыстырады.
Ежелгі плиоцен уақытында Арал теңізінің шығыс бөлігі үшін теңіздің
тартылғаны алевариттер, ... мен құба ... ... ... Палеогенді-неогенді шөгінділер негізінен эолды процестердің
қарқынды жүруіне байланысты құмды-сазды шөгінділермен ... ... ... ... ... ... ... табиғи территориялық кешеннің ... ... тип ... ... ... ... Оған ... ландшафттардың
бірлік құрамы сәйкес келеді.
Ежелгі плиоценнен кейін теңіздің қайтуы болып, атыраудың шығыс бөлігі
эрозионды-аккумулятивті процестердің даму ... ... ... делювиальды-пролювиальды, көлдік-делювиальды, эолды,
хемогенді және теңіздік сияқты ландшафттардың литогендік негізінің
континенттік типі ... тип ... Арал ... ... ... ... ... Бұл әртүрлі түйіртпекті жасыл-
сұр кварцты дала шпатты құмдармен ... ... ... Бұл тип егін ... әлде ... қолайлы.
Атыраулық тип карбонатты саздармен, саздақтармен, қуаттылығы аз
құмайттармен ... Оны ... мен ... ... көруге болады.
Атыраудың солтүстігінде қазіргі уақытта да өзінің қалыптасуын
тоқтатпаған делювиальды-пролювиальды тип байқалады.
Көлдік-делювиальды шөгінділер саздақ және ... ... ... алып келеді.
Эолды тип өзінің аты айтып тұрғандай аридті климаттық ... және ... ... ... даму ... қалыптасқан.
Құмды және аллювиалды-атыраулық шөгінділерде эолды ... ... ... да ... Оның ... өсуі, Арал теңізінің
деңгейінің төмендеуі мен адамдардың шаруашылық әрекетінің нәтижиесі.
Аллювиалды жазық атыраудың барлық территориясында кең етек ... ... ... эолды төбелі құмдар мен құрғақ арналар сорлар,
эрозионды шірінділер көрішеді. Аллювиалды ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... тегіс үлескелер төбелі-атызды
құмды массивтерге айналды. ... ... ... өткелдер
тақырлармен көмкерілген. Осы жазықтар ең бір қатты ... ... ... типтердің көбі егін шаруашылығында кеңінен
пайдалану есебінен қазіргі кезде қатты өзгеріске ұшыраған.
Солтүстік Қызылқұм ... ... ... ... және жазық
бетінде палеозой жыныстарының болмауымен сипатталады. ... ... және ... құрылымдарының қалың жабынының астында жатыр. Мұнда
төрттік шөгінділер кең тараған[12].
Палеозой жыныстары 400-2400 м тереңдікте жатыр. ... ... олар ... ... тас ... бар ... ... өз аралық қатынасы және қалыңдығы белгісіз.
Мезозой шөгінділерінен юра және бор ... кең ... ... және ... ... ... Юра жыныстары аудан
территориясында шектеулі түрде дамыған. Олар палеозой шөгінділеріне сәйкес.
Көбінде әр ... ... юра ... жеке ... ойыстарды құрайды.
Юра жыныстары палеозой фундаментінің ойыңқы жерінде, ... ... ... ... ... және ... ... олардың
қалыңдығы 20-70 метр.
Бор жүйесі. Бор шөгінділері ауданның ... ... кең ... ... Бұл ... ... бұрғылау нәтижесінде
ашылды. Ол ара ала құла алеврит және боксит ... ... ... ... ... көрсетілген. Шөгінділердің қалыңдығы 40-70
метр. Бор жүйесінің шөгінділеріне қоңыр алеврит ... ... ... белгісі карбонаттылығы. Шөгінділердің қалыңдығы 40-60 метр. Мұнда
шөгінділердің көлденең қимасында әртүрлі ... ... мен ... көп ... ... ... Сырдария өзенінің сол ... ... ... ... ашылған. Альпінің көптеген
кесінділерінде екі литологиялық бума төменгі-лагунді теңіз және ... ... ... ... бума ала құла - ... ... ... алевриттер, саз және майда және жұқа түйірлі құмтастар түрінде
көрсетілген.
Жоғарғы бума ашық ... ... ... ... ... ... ... арасында кездесетін алевролиттер мен саздардар тұрады. Жоғарғы
континентальды қабаттың ... 100-150 ... бор ... ... ... ... кең тараған. Олар жолақ
түрінде Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейінен, солтүстік ... ... ... ... олар жас ... ... ал Қаратау жотасынан ... ... ... және ... ... бірақ олар Сырдария өзенінің оң жағасында, сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... ... жеке бөліктерге ғана жоғарғы бор жыныстары жер бетінде ... әр ... ... ... мен литологиялық әр түрлілік
оларды стратиграфиялық түрде ... ... ... ... ... кең ... және ... түрде бор шөгінділерімен
сипатталған шөгінділерге сеномон шөгінділері жатады. Ол ... әр ... ... және юра құрылымдарының пенепленді жерлерінде
жатыр. Бірақ олардың астында, ... ... емес ... ... карсті шұңқырларда ала түсті олинит слюда құрамы кездеседі. Эолдық
үрдістер әсерінен пайда болған бұл саздардың ең ... ... 15-20 ... ... ... ... ... қызыл түсті құмтастар
түрінде көрсетілген. Қалыңдығы 70-120 ... ... көп ... ... ... ... ... Олар Қаратау тауында және Төртқұдық табиғи
межесінде ғана жалаңаштанған. ... олар ... ... ... ... шайылып жатыр. Қалыңдығы 90-130 метрге жететін бұл шөгінділер
кезектесіп келетін жасыл, сұр және ... ... ... саз ... ... ... ... Палеоцен шөгінділері жер бетіне батыста
және Қаратау тауларында шығады. Қалған территорияларда олар ... ... 850 ... ... ... ... ... көтеріңкі
бөліктерде бұл шөгінділер бор және палеозойдың әр түрлі қабатында жайылмалы
түрде жатыр. Палеоцен шөгінділерінің кесіндісі ала ... гипс ... ... сұр түсті құмды әктастар және негізінде базальтты түйір ... ... ... ... ... ... ... жерде тараған. Олар ... ... ... ... ... ... ... ал иіліп
тереңде жатқан бөліктерде тереңдігі 820 метрге ... ... ... екі ... ... Төменгісі жасыл-сұр құмтастардан
және майда қиыршық тастардан, ал ... – сұр ... ... 9-30 ... ... ... ... бұл шөгінділер
негізінен сұр және қара сұр саздар ... ... ... олар ... ... ... кей ... құмтастар және
алеврит қабаттары және өте аз әксаз және гравелиттер де кездеседі.
Жоғарғы эоцен жасының шөгінділері өте кең ... ... олар ... 740 ... ... ... саңылаулармен ашылған, тек солтүстік-
шығыста ғана жер бетіне шығады. Балшықтың ... ... құм, ... ... ... Жоғарғы эоцен шөгінділерінің жалпы қалыңдығы
кең көлемде ауытқиды. Ауданның солтүстігінде олардың қалыңдығы 4-6 ... ... ... ... ... бөліктерінде олардың қалыңдығы 330
метрге дейін жетеді.
Олигоцен шөгінділері ... ... ... аз
тараған және қалыңдығы да маңызды емес. Қызылқұм ауданында бұл ... және ... ... ... берілген. Олар қоңыр қызыл және
қызғыш-сұр саздардан, құмдардан және алевриттерден ... ... 10 ... 40 ... ... ғана ... дәуірі басында тектоникалық процестің бірден жандануынан
және дәуірдің аяғына қарай күшеюімен ерекшеленеді. Бұл ... ... және ... ... ... ... ... негізінен көлдерде, өзен құйылымдарының кең бассейіндерде, уақытша
көлдер пайда болған жерлерде жинақталады.
Төменгі миоцен шөгінділері саз ... бар ... ... ... ... ... әр ... түйірлі құмдар мен құмтастар түрінде берілген. Орта
миоцен 258-294 метрде ашылған. Олар ... ... бар ... саздар түрінде берілген.
Төрттік жүйе. Оңтүстік Қазақстанның оңтүстік-батыс бөлігі күрделі тез
өзгеретін рельефімен сипатталады, сондықтан ... ... ... құрамы
және генезисі жағынан әр түрлі болып келеді. Қарастырылып ... ... ... ... ... ... Олар негізінен төрттік
дәуірдегі борға дейінгі әр түрлі ... құм ... ... пайда
болған. Генетикалық жағынан әр түрлі ... ... лёсс ... және ... ... өте кең ... ... олар төменгі төрттік, орта төрттік, жоғарғы төрттік және қазіргі
кездегі болып бөлінеді.
Төменгі төрттік ... ... ... ... ... ... жас ... астында таралған. Олар әр түрлі
түйірлі құмдардан, саз және құмдақтардан тұрады. ... ... ... ... оңтүстік бөлігінде жұмыр тас пен қойтастар арасында
көлемі 20 см-ден ... ... ... ... ... ... жыныстар кіріктіріледі. Конгломераттардың түсі сұр. Қалыңдығы 7-
30 метр, сары ... 5-10 ... ... жыныстар негізінен әр түрлі түйірлі құмдармен және
қалыңдығы 80-100 ... ... ... ... саз ... ... орта ... аллювий төменгі төрттік шөгінділерді
жабады және ... ... ... ... Қаратау жотасының
аңғарларының шығарылған аллювийлік және ... ... ... шөгінділерге Сырдария өзенінің биік және аласа
жайылмаларын ... ... ... тас, құм, ... ал жоғары
жағында лёсс түріндегі саздардан түзілген. Олар ауданның оңтүстік бөлігінде
тараған, ... 10-35 ... ...... ... ... ... құмды жиынтықтар. Олардың қалыңдығы 7-10 метрге ... ... ... ... су ... қысқа аңғарларында тараған.
Ерте төрттік уақытының екінші жартысында ... ... ... жасы жағынан әр түрлі құмдардың жаңаруы қазіргі дәуірге дейін созылып
отыр. ... жел ... ... ... бархандар құрылған.
Жалдардың биіктігі кей жерлерде 20-25 ... ... ... ... ... көп ... ... бөлшектенбеген жыныстар
кғездеседі.
Сонымен, зерттеліп ... ... ... территориясы
геологиялық қатынаста, толығымен бор және кайнозой шөгінділерімен жабылған
аудан болып есептеледі. Юра жыныстары ... ... ... бор ... ... ... ... тараған.
2. Геоморфологиясы
Сырдария ойысының аккумулятивті жазықтары солтүстік-батысқа қарай
созылған, абсолюттік биіктігі 332 метр болатын кең ойысты ... ... ... Арал ... ... ... ... құрылымдық сипатының сыртқы көрінісі біркелкі болғанымен, бір-
бірінен ... ... және жасы ... ... ... ... адырлы құмды Қызылқұм шөлі; Сырдария ... ... ... ... ... ... және ... және
Қорқыт стансалары арасындағы антацедентті учаскелер шегінде аккумулятивтік
жазықтар құрылымдық жазықтардың ... ... ... Ал,
ауданның оңтүстік-шығысында бор, палеоген және неоген-төрттік шөгінділерден
түзілген жеке қыраттар байқалады. Құрылымдық жазық учаскелері және ... ... және ... процестеріне ұшырамаған көне биік тау
қалдығы), Сырдария және ... Арал ... оң ... , ... ... ойпаттарға сәйкес келеді[13].
Сырдария аңғары. Сырдария ... ... ... суқоймасы оңтүстігінен кіреді және солтүстік, солтүстік-батыс
бағытта Арал теңізіне ... 1000 ... ... созылады. Оның жолы
мезозой-кайнозой кезеңіндегі ұзақ төмендеуге ұшыраған Сырдария және Шығыс
Арал ойыстарының кең ... ... ... ... ... ... құрылымдық депрессиялармен ортақ бағытын сақтай отырып,
Сырдария синеклизасы осімен емес, оның ... ... ... ... ... Өзеннің оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай
орын ауыстыруы төрттік кезеңде ойыстың оңтүстік-батыс бортының біртіндеп
көтерілуімен байланысты. Бұл орын ... оң ... ... ... енді ... ... ... террасасының орналасуынан айқын
көрінеді.
Өзен аңғары өз ... оның ... ... әсерін
тигізетін ірі жеке құрылымдарды кесіп өтеді. Аңғардың енді ... ... ал тар, ... ... антиклинальді жеке
құрылымдарға тән. Олардың кезектесіп келуі анық көрінетін құрылымдарға
себепші ... жаңа және ... ... ... ... ... ... күшейтті.
Шардара суқоймасынан Арал теңізіне дейінгі Сырдария аңғары төмен
және әлсіз байқалатын жағалы, ... ... ... және ... көп ... куә ... көп ... болып келеді. Аңғарды
геоморфологиялық белгілері ... 6 ... ... ... ... Байырқұм кентіне дейін; 2)Байырқұм кентінен Түркістан қаласына
дейін; 3)Түркістан қаласынан Жаңақорған кентіне ... ... ... ... дейін; 5)Жосалы станциясынан Қазалы ... 6) ... ... Арал ... құяр ... ... ... жоғарыда аталған бірінші учаскесінде қазіргі
уақытта Чулин көтерілімін кесіп өтіп, өз ... ... ... ... ... ... шектеп, сосын шығысқа бұрылып кететін
жарылым бойымен өтеді. Арна ... ... биік ... оң ... Аңғар 5-7 шақырымға дейін қысқарады, түбін жайылмалар алып жатыр,
ал арна айтарлықтай тура және биік, жарлы жағалары бар.
Байырқұм ... ... ... ... ... ... ойысының оңтүстік-батыс шетін және Жуғаш ойысының біршама терең
бөлігін кесіп өтеді. Бұл кесіндіде ... ... ... ... ... бола ... Арыс ... сағасында 150 шақырымға жетеді. Өзенге төмен
жаға, көптеген меандрлар, ескі ... мен ... ... кең (250-400
м) және терең (3,5-4 ... 8 м) арна тән. ... ... айқын
көрінеді, ал Арыс сағасынан төмен аз байқалады. Өзен суында аллювийдің
тұрақты жиналуынан, ... ... ... ... түбі ... ... болуына әкелді. Арна айналадағы жазықтықтарға қарағанда
біршама гипсометриялық биік ... ... екі ... да ... ... материалдарынан құрылған арнамаңы жалдар таралған.
Түркістан қаласынан солтүстікке қарай ... ... ... ... ... 30-40 ... дейін қысқарады. Арна
Қаратау жотасының пролювиалдық шлейфтерін басып, тау бөктеріне ... ... ... ... ... ... Жосалы станциясына дейінгі бөлігінде Сырдария
кеш төрттік уақытта Сарысу, Шу ... ... ... ... атыраулық жазықтан ағып өтеді. Арна жеткілікті иреңі бар, көп
меандрлы бола ... ... зона жыл ... су ... ... ... ... суқоймаларын салғанға дейін территорияның ені 60 шақырымға
дейінгі ... ... ... Өзен ... ... ... ... қаңғыған тармақтардың ескі арналары молынан ұшырасатын жайылма
пайда болады.
Жосалы станциясынан төмен аңғар сипаты тағы да ... ... ... өзен ... және бор жыныстарынан құрылған Төменгі ... ... ... ... ... Сырдария өз бағытын солтүстік
батыстан тура батысқа қарай өзгертеді. Оның аңғары ... ... тура және кей ... ... болып келеді. Аңғар ені 3
шақырымға дейін созылады, бірақ террасалары жоқ ... олар ... ... жаға ... ... 15-20 м ... ... батысқа қарай Сырдария аңғары қазіргі атырау аймағына
өтеді. Бұл ... ... жоқ, өзен ... ... ... ... ... жыныстары онша терең емес және көбіне жазық бетіне шығып
жатады. Аллювиалдық шөгінділер қабаты аз, ... ... ... да. ... ... жастығын білдіреді. Мұнда сәл ертерек көп тармақтар мен
батпақты ойпаңдар болған. Қазіргі ... Арал ... ... ... байланысты Сырдария атырауы құрғап қалған десе де болады,
көлдер мен тармақтардың көп ... ... ... ... төмен өзен бойы аңғарында екі жайылмалық және екі
жайылма үсті террасалар байқалады. ... ... ... ... ... ... өзен оң құрылымды көтерілген жерлерді кесіп өткенде
терраса биіктігі жоғарылайды, ал ... ... ... екі-үш локальдық
террасаларға бөлінеді. Мысалы, Чулин ... ... ... ... ... ... Және керісінше, аңғар ойыстарды кесіп өткенде терраса
кертпештері шұғыл төмендейді[14].
Екінші жайылма үсті террасасы әдебиеттерде Қызылқұм атауымен ... ... ... ... ... Ол тек сол жағалау бойымен таралған. ... ... ... ... ... оң ... террасалардағы
кішігірім эрозиондық тау жұрнақтары қатысты емес. ... оны ... ... ... ... Бірінші жағдайда жайылма үсті террасалар
қатарына биік ... ... ... олар ... ... ... ... үсті террасасының кертпеш биіктігі
біріншісінен 2 метрден ... ... ... ... ... шеті
Қызылқұм үстіртінен оны бөліп тұратын кертпеш ретінде шартты ... ... ... ... ... ... ... шекара басқа жерлерде
құмды рельеф бейнесі мен ... ... ... ... ... террасасы Қазақстан территориясында ені 10-15 шақырым
болатын Қарақтау көтерілімі тұсында ... ... және ... ... ол Қызылқұм үстіртінен Сырдарияның
қазіргі арнасына дейін созылып ... кең, ... түзе ... ... жүздеген шақырымға кеңейеді. Терраса арасында саз ... ... бар құм ... ... ... ... ... кейде палеоген жыныстарында жатқан ... ... ... ... орта ... жасы оның жоғарғы плиоценде жату және аталған
қабатқа ... ... ... ... ... ... анықталады.
Бұлардан басқа соңғы шөгінділерде ежелгі ... ... ... таралған Carbicula fluminalis mull шөгінділері табылған.
Сипатталып отырған учаскенің жоғарғы ... ... беті ... ... ... қарай, ал төменгі ... ... ... ... ... және жоғарғы төрттік кезеңнің тар, жіңішке және ... ... ... ... және т.б ... ... Беткі
жинақталған шөгінділер эолдық процестермен толығымен қайта өңделген.
Террасаларда салыстырмалы ... 5-18 м ... ... және ... ... ... қалыптасқан. Жалдар
ендік бағытта созылған. ... ... 1,5-2 ... ... ... 6-15 ... ... 18 метрге жетеді. Жаларалық ойыстар диаметрі 50-
100 метрден 200-300 метрге дейін ... ... ... ... бөлінеді. Төбешіктер биіктігі 6-7 метр, жайпақ беткейлі.
Құмдар бекітілген. ... мен ... тек ... ... жамылғысы жоқ. Төменгі-орта төрттік шөгінділерде ... ... жасы ... төрттік-қазіргіге сәйкес келеді.
Бірінші жайылма үсті террасасы Чулин ... ... ... Дерментөбе қыстағына дейін сырдария арнасының екі жағасын ала
созылған кең аккумулятивті жазықтар ... ... сол ... одан ... қарай Майлыбаш станциясына дейін созылады. Одан төмен антецедентті
учаске шегінде жайылмаға биік кертпеш (3-5 м), ... ... ... 4-5 м ... түзе ... ... беткей бойымен жіңішке белдеу
түрінде (1-1,5 ... ... ... ... ... ... ... да байқалады. Мұнда терраса биік жайылмадан биіктігі 2-2,5 ... ... ... ал оны арна ... ... ... кертпеш
биіктігі 4,5-6 м болады.Бұл кесіндіде терраса кең (15-25 шақырым) және оның
беті арнаға қарай 3°бұрышпен әлсіз еңістелген. Арыс өзені ... ... үсті ... одан да енді бола ... және сол жағалауда 80
шақырымға жетеді. Оның беті арна деңгейінде немесе одан төменірек жайғасқан
және су ... ... ... қиылысатын жерінде) биіктігі 1-2,5 м
болатын кертпештермен жарлауыттанады. ... ... ... ... ... батысқа қарай әлсіз еңістелген кең, енді ... ... ... ... ... Сол ... оңтүстігі
мен оңтүстік батысында Қызылқұм үстіртімен және Арал ... ... ... ... осы деңгейде жатыр. Аталған жазықтардың беті
жайылмалардан аласа (2 м-ден биік ... ... ... кертпештермен
бөлінеді.
Террасаны Сырдарияның бұрынғы салалары мен ескіарналары – құрғақ арналар
тілімдейді. Олардың кейбірі кең (200 м-ге ... және ... (8-9м), ... ... ... болып келсе, кейбірі кішігірім созылыңқы ойыс
түрінде немесе ирелеңдеген тақыр ... ... ... ... ... ... әрекетті, сондай-ақ құрғап ... ... торы бар. Оның ... ... ... ... 60 %-ын алып жатқан
кең тақырланған учаскелер ... ... ... әдебиеттерде
«тақырлы» деп аталады.
Террасада сондай-ақ кішігірім құм массивтері де кезігеді. Олардың ішінде
тілімдену тереңдігі 3-7 м-ге дейінгі ... ... және ... ... ... ... солтүстік шығыс бағытта созылған. ... ... мен сор ... көп меандрлы ескі арналар таралады.
Террасаны сирек шөпті өсімдік жамылғысы жапқан, кей жерлерде мүлде өсімдік
жамылғысы жоқ. ... ... ұсақ ... ... ... ұсақ түйірлі құмдардан, кей жерлерде қиыршық тастар мен
орташа түйірлі құм қабатшаларынан құрылған. Аңғардың ... ... ... мен алевриттерді әркелкі жабады. Қиманың жоғарғы ... ... ... ... мен ... ... ... 6 м-ден 80 м-
ге дейінгі шөгінділер су ... ... орта ... және одан да көне
шөгінділерде жатыр. Олардан тұщы суда мекендейтін моллюскілердің көп түрі
табылған: ... planobi L., Sussinea prefferi Rossm және ... ... бойынша кездескен кешен ... ... тән. ... ... ... ... осы ... шөгінділерінде
жоғағы палеолиттік құрал-жабдықтар және ... ... ... ... жасы 38 мың жыл ... Бұл мәліметтер бірінші жайылма үсті
террасасының жинақталған шөгінділердің жасы кеш ... ... ... Ол тек ... ... ... ғана голоцендік болып
табылады. Өйткені, Сырдария аңғары ... ... ... бұрын
кесіп өтпеген. Бірінші жайылма үсті ... ... ... ... ... массивтер жасы қазіргіге жатады.
Сырдария жайылмасы ені біраз ұзындығында 10 шақырым шамасында болады және
тек Шиелі мен ... ... жол ... ... ғана оның ені ... жетеді. Аңғардың тар жерінде анық, ал кең, енді ... ... ... ... биік және ... ... ... көтерілімі ауданында жайылма шегі үш террасалық деңгейге бөлінеді.
Оның жоғарғысы Ташкент маңы ауданындағы Абай ... деп ... ... ... ... [16] . Ал қалған екі терраса аласа ... ... ... биік ... ... ... үстінен 4-5 м-ге биік
жайғасқан. ... ... ... 2-3 ... ... ... Шиелі-Жосалы
арасында барлық дерлік жайылма (20-40 шақырым) батпақтармен, ... ... және сулы ... ... Жайылманың айтарлықтай
бөлігі әсіресе су деңгеці қатты ... су ... ... суға ... Биік жайылма морфологиялық әлсіз байқалады.
Сырдария аңғарының антецедентті ... ... ені 300-500 м ... 1-1,5 м ... жайылма дамыған. Жайылма Сырдарияның қаңғыған іздері
– құрғақ арналармен тілімденген. Төмен учаскелерді көптеген көлшіктер мен
батпақтар ... ... ... бірге тілімдену тереңдігі 2-4 м ... және ... ... ... ... кездеседі. Олардың бағыты –
солтүстік шығысқа қарай. Жайылма беті ирригациялық құрылыстармен (дамба,
канал, ... ... ... ... ... қолдан тереңдетіліп
қазылып, тұрақты су тасымалдайтын каналдарға айналған. Биік ... ... ... ... оны ... ... деп ... Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері
Климат – бедер құратын факторлардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... әр түрлі. Мысалы, үгілу процестерінің қарқындылығы
климатқа тікелей байланысты, ол ... ... ... ... ... ... климатпен экзогендік күштердің қарқындылық дәрежесі
тәуелді. Әр түрлі ... ... ... тән ... ... ... болады/17/.
Климаттың функциясы болып табылатын өсімдік жамылғысының өзі бедер
құратын процестерге ықпал ... ... жер ... ... жамылғысы
тұтас болып кеткен жағдайда су торларының ағуы бірден азайып, мүлде тоқтап
қалуы ықтимал. Ал, ... ... ... ... ... түгел
жалаңаштанып қалған аймақтарда қарқынды физикалық және ... ... ... ... ... әкеп соғады. Пайда болған
борпылдақ түйірлер мен шаң-тозаң шөлді жерлерде желдің әрекетіне ілісіпәр
түрлі эолдық ... ... ... ... ... еуроазиялық құрлықтың ішкі оңтүстік
жағында атмосфералық ауаның жылжу ... ... ... ... ... жазы ... құрғақ, әрі ұзақ, қысы ... ... ... ... Континенттік белгілері тәулік, ай, жыл ... ... ... ... ... құбылуы байқалмайды. Ежелгі
және қазіргі атыраудың барлық жерінде шілде айының орта температурасы +25-
280. ... ... ... ең жоғарғы абсолюттік температура +44-
470. Қыста территорияның солтүстік және ... ... ... ... байқалып тұрады.
Зерттеліп отырған территорияның оңтүстік жағы ашық ... ... ... ауа ... еш кедергісіз келіп тұрады. Қыстың қысқа болса
да суық ... ... Қыс ... ... ең ... абсолюттік
температура 40-450-қа дейін төмендейді. Темератураның жылдық ... яғни ... ең ... ... ...... ... орташа температурасы 00-тан жоғары болатын күннің саны -
235-275. Ол 23 ақпан-18 наурыздан басталып қарашаның ... ... ... ... ... суық ... кезең 160-205 күнге созылады.
Аймақтың климатына тән ерекшелігі - құрғақшылық. Жауын-шашын өте аз. ... орта ... 100-150 ... аспайды және әр маусымда бірдей емес: 60
%-ті қыс-көктем айларында жауады. Жазда жауған қар ... ... ... ... ... қар ... ... екінші-үшінші онкүндігінінде
жауады, қалындығы 10-25 см, 2,5 ай бойы ... Кей ... ... ... ... ... ... 1993-94 жылдың қысында, қараша айының басынан бастап
қыс бойы 14 рет жауған қалың қар наурыздың ... ... ... ... ... жел ... ... Желдің жылдық
орта жылдамдығы 3,1-ден 6,0 метр/сек. Дауылдатып, топырақ суырып ... жел Арал ... ... жиі ... Қыс ... ... топырақтың беті шытынап жарылады. Жазда да алай-түлей жел жиі
соғады, облыс жері шаңдатып ... ... ... дені ... келетін шөл жазығы
болғанымен оның агроклиматтық жағдайы біркелкі емес. Вегетация ... мен ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
1.Ыстық аудан-жылудың (+100-тан жоғары) жинағы - 3400-40000С.
2. Өте ыстық - 4000-4300ºС.
3.Сырдария өңіріндегі агроклиматтық.
4. Тау бөктері.
Өте ыстық және ... ... ... ... ... (солтүстігі),
Сырдария, Шиелі, Жаңақорған аудандары. Аталмыш ауданда температураның
жинағы 3400-40000С. Ауаның температурасы ... ... ... кезең 175-
195 күн. Суық болмайтын мезгіл сәуірдің бірінші онкүндігінің ... ... ... ... 160-205 ... ... ... айында орта
температура +25-270С. Қаңтар айында -–,9-130. Жылына жауатын жауын-шашынның
мөлшері - 115-130 мм. ... ... 10-25 см. ... ... ... де ауа райы ... ... өңіріндегі агроклиматтық аудан - негізгі егіншілік аймақ.
Ол, негізінен, Сырдария өзенінің бойына ... Бұл ... ... ... ... әкімшілік аудандарының орталық бөлігін
қамтиды.
Ауаның +100-тан жоғарғы температурасының жинағы ... ал ... 180-200 күн. Жазы ... ұзақ, шілде орта температура - 6,5-
110С. Жауын-шашын аз, жылына - 36-75 мм. ... ... ... 10-15 см қар ... ол 1,5-2,5 ай бойы жатады. Бұл
ауданда жылусүйгіш дақылдардың көбі ... ... ... ... ... ... әрі ыстық агроклиматтық аудан Қазалы, Қармақшы, Жалағаш,
Сырдария, Шиелі, Жаңақорған әкімшілік ... ... ... алып
жатыр. Ауаның температурасы +100-тан жоғары болатын жылу ... - ... Осы ... ... 195-205 күн. Суық ... ... сәуірдің
бірінші жартысында кіреді, оның ұзақтылығы - 180-190 күн. Күзде ... ... ... суық ұрады. Жазы өте ыстық. Шілдеде орта
температура +27-280С. Жаз ... Иран ... ... өте ... ... ... ... ондайда ауаның температурасы ... ... ... ... ... өте зиян, дақыл ауып кетеді, ыстықты көкөніс-
бақша да көтере алмай, өсуі нашарлайды. ... өте аз, ... ... ... - 35-60 мм. ... қар жоқ, ... да тез еріп ... Су
болмаған соң егін егілмейді. Бұл ауданға кіретін ... ... ... ... ... ... агроклиматтық аудан. Мұнда +100С-тан жоғары
температураның жинағы ... Бұл ... ... ... ... ... ... етегін қамтитын оңтүстік шығыс бөліктері
кіреді. Ауаның ... ... ... ... ... ... 185-188 ... созылады. Жылдық жауын-шашын- 75-125 мм.
Қыста жауатын қардың қалындығы 20-25 см, ол 65-70 күн ... ... ... ... ... ... Бұл ... суармалы егіншілікке
пайдаланылады.
4. Гидрографиясы
Сырдария өзені Қазақстаннан тыс Ферғана аңғарынан Нарын және Қарадария
өзендерінің қосылуынан бастау алады. Басталған ... ... ... ... 2212 ... Республикасы аумағында өзен жоғарғы бөлігінде үш сағаны
(Келес, Күрік-Келес және Арыс ... ... Әрі ... ... ... ... ... ағып отырып, сағалық облыспен үлкен атырау
қалыптастырып, Арал ... ... ... ... ... ... ... су қоймалары
салынған, олардың ішіндегі ең бастысы Тоқтағұл су ... ... ... ... ... реттеушісі болып табылады.
Қазақстан ... ... мен ... үшін ... 4,2 км³ Шардара су қоймасы пайдаланылады.
Сырдария алабында ауылшаруышылық мәдениетін суару үшін ... ... ... жүйе бар. ... және оның сағаларына, ескі
арналары, ағынсыз көлдер және ... ... ... ... ағындыны жіберетін коллектор жүйесі де дамыған. Арал теңізі бұрын
ішкі материктік ең ірі су қоймасы болған, ал ... ... ... мен ... салдарынан ең қолайсыз жағдайда. Арал теңізінің 1961
жылы орташа деңгейі 53 метр болған. Соңғы 35жылда оның тереңдігі 16 метрге
азайды. ... ... Арал ... екі ... ... : оңтүстікте Үлкен
теңіз және солтүстікте Кіші теңіз. Квазистационды режиммен салыстырғанда
теңіздің тұздылығы үш есе өсті.
Сырдария ... ... ... ... ... ... жоқ. Қозғалу барысында сағаға қарай жайылымның тереңдеуі азаяды
және ол ... ... ... ... ... ... өзеннен оңға және солға қарай алыстап азаяды. Берік
жағалаудың болмауы салдарынан және кіші ... өзен ... ... жағаларды бұзып төмен жерлерді су басады, ескі арна өзеннен өз
тасындылары арқасында бөлініп, таяз сулы көл түріне ауысады.
Сырдария өзенінің су алуы он төрт ірі ... ... ... ... су ... 1990 жылы шамамен 100м³/c болатын тасынды ... ... 12 км ... ... су ... ... ... Ол суды каналдарға жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... канал Сырдарияның сол жағалауын,
бөгеннен Жосалы бекетіне дейінгі аумақты суару үшін арналған. Сол ... су ... ... 50м³/c ... каналы Қызылқұмның
құмдарында жайылымдарды ... үшін ... ... бекетінен Жосалы бекетіне дейінгі бөлікте көп
тармақтар бөлініп шығады, өз кезегінде олар ... ... ... судың жайылуынан көлдер мен батпақтар қалыптасады. Тармақтың бір
бөлігі ұзындығы мен кескіні жөнінен жоғары көрсеткіштерге ие. Олардың көп
бөлігі ... ... ... бұрынғы уақытта Арал теңізіне жететіндері
де болған. Ұзындығы 170 шақырым болатын ... ... ең ұзын ... ... Бұл тармақ көптеген кіші тармақшаларға бөлініп, Жосалы
бекетінің жанында ... ... ... Кейінгі жылдары Қараөзектің
сағасы ауданында су көп тұрып қалады да ... ...... ... сол ... ең ... оның ұзындығы 600
шақырымнан астам. Жаңадария арнасы ... ... ... ... пен ... қарай Өзбекстан шекарасына дейін өтеді.
Жаңадариядан 210 шақырым батысқа қарай Қуаңдария тармағы кетеді (ұзындығы
480 шақырым). Жаңадария және ... ... ... байланысты
жоғалтқан соң ұзақ уақыт бойы ірі су тасу ... ғана ... ... мен Жаңадария каналы салынғаннан кейін өзеннен 50 ... ... ... алу ... ... Қуаңдарияға су жеткізу және
оның жағалауында орналасқан жайылымдарды суландыру үшін ... ... ... ... ... пайдаланылады.
Сырдарияның төменгі ағысында бұл тармақтардың маңызы зор, себебі ... көзі ... ... және ұсақ ... ... ... қоректендіреді. Жосалы станциянан төмен Қазалы қаласына дейін
Сырдария ... ... ... ... жылы Қазалы қаласынан жоғары Қазалы гидроторабы ... Оның ... ... ... ... оңжағалық және солжағалық
алқаптарды суару жүзеге асырылады.
Сырдария ... ... тағы да ... ... су көлдік жүйелермен,
батпақты массивтермен және ағынсыз кең төмендеулермен ... ... ... өзен суының табиғи саға қалыптастыру
процесстері қазіргі кезде төмендеді және бұл ... өзен ... ... орын ... ... ірі және ... ... көлдер соңғы кездері көлемі жағынан
тез азайды және ... ... ... қолдан тереңдетілген табиғи
арналар өзен суының саласына міндетті. Кейбір көлдер Қазалы ... оң ... ... су жүйесінен қолдау табады.Сырдарияның
аздаған су ағымдары ... ... ... ... ... төмен
жерде де жүреді.
5. Топырақ-өсімдік жамылғысының сипаттамасы
Сырдария атыраулы-аллювиальды және тау жұрнақтық тақыр тәріздес сұр-құба
топырақ пен ... ... ... құрамына қабатты, аллювиальды-
аккумулятивті және эолды жазықтар кіреді. Қабатты жазықтар жоғарғы бор және
үштік (палеоген) ... және ... ... ... ... және ... аридті-денудациялық үстірттерінен
құралған. Олар үсті ... және ... ... шөгінділермен жабылған әктас, конгломерат, әксаз (мергель), құмтас
және саздармен сипатталады. Үстірт – абсолютті биіктігі 150-200 м ... жер ... ... мен ... тау ... топырақ жамылғысының
негізгі фонын сұр құба гипсті қабыршақты-шақпатасты саздақты және ... ... Бұл ... ... сортаңданғанжәне үстіңгі жарты
метр қабат өте қатты тұздалған.
Сырдарияның ежелгі атырауында топырақ жамылғысының ... ... ... мен ... ... ауыр саздақты механикалық құрамымен
ерекшеленеді, хлоридтер мен сульфаттармен ... ... ... суөткізгіштігімен және үстіңгі горизонттардың қатты сілтіленуімен
ерекшеленеді, ... ... ... ... ... ... көп жерлерді су өткізбейтін палеогендік
саздардың үстіндегі қабатты ... ... ... алып ... Бұл ... ... түрде гумусқа (0,5 м
қабатта 50-180 т/га), азотқа (3-10 т), ... (8-10 т) мн ... ... бай. Бұл ... ... пен ... ... кең
қолданылады. Гидроморфты топырақтарда суармалы егіншіліктің дамуы
топырақтың сулы-тұзды және ауа ... ... ... және шаю арқылы
реттеп отыруды талап ... ... мен тау ... сұр құба ... және ... ... кең таралған, арасында сорлы сортаңдармен комплексті
түрде кездеседі. Аласа ... ... ... мен сорлар басым.
Бұлақты ... ... ... ... топырақтар мен шалғындысорлар кешені түзілген.
Дариялықтақыр – тақыр ... ... мен ... ... ... жотасының етегі мен ... ... ... ... ... Сырдария өзенін бойлай Аралмаңы Қарақұмының шетіне дейін 250
км-ге созылып жатыр. Ені 30-90 ... ... ... ... аллювий
түзілімі кезінде бұзылғанжәне қайта өңделген құмды ... ... беті ... ... ... (0,5-1 м) көтерілген рельеф, әр
түрлі көлемдегі ... ... ... ... мен сорлы депрессиялар оқшауланады. Ауданның қиыр ... ... ... ... ... ... ... пен саз қабатшалары басым ... ... ... ... ... Ауданның топырақ
жамылғысында тақыр тәрізді сорлы сортаңды ... мен ... ... Олардың арасында аздаған учаскелерде сұр құба құмдақты, саздақты
топырақтар менсорлар кездеседі. Суармалы егіншілікте ... ... ... ... ... ... ... топырақтарды шаю, сорғыту
сияқты күрделі мелиорациялау жұмыстарынжүргізуді талап ... ... ... мен ... ... ежелгі аллювийлік провинциясы. Сырдарияның сол жағалауында
Арал теңізінен шығысқа қарай 400-450 км және солтүстіктен оңтүстікке ... ... кең ... алып ... ... ... өз
кезегінде төртік көлдік-аллювиальдық және эолдық шөгінділермен жамылған бор-
палеоген континентальды және ... ... ... ... ... орналасқан.
Провинция территориясы орта және жоғарғы төрттік аллювийлік-атыраулы
шөгінділерден, ежелгі құмды (келтеминар және ... ... ... ... ... ... Топырақ түзуші жыныстар болып
негізінен жоғарғы ... ... ұсақ ... механикалық
құрам, қабатты құрылым тән аллювийлік шөгінділер табылады.
Грунтты сулар аллювийлік, теңіздік және ... ... ... 1 метр ... ... жақын жерлерден 200 метр және одан да
терең – биік жазықта.
Провинцияның топырақ жамылғысында субаэральді (құрғатылған) бөлігінде
тақыр ... ... ... ... ... және ... бірге шөлдің құмды топырақтары, сорлар мен борпылдақ ... ... ... ... ... бөлігінде әр түрлі
гидроморфты, көбіне тұзданған топырақтар – жайылмалық шалғындық, ... ... ... мен ... ... ... ... негізгі ерекшелігі болып әртүрлі дәрежеде шөлденген,
карбонатталған және ... ... ... ... гидроморфты)
топырақтардың көп таралуы ... ... ... ... ... қиманың орта бөлігінде, ал гидроморфты топырақтарда
беткі бөлігінде кездеседі.
Сырдария ... ... ... ... ... Тартоғай станциясынан Қазалы атырауына дейін созылатын Сырдария
өзені аңғарынан ұштастырылған. Бұл ... ... ... ортадан біршама
көтерілген, көптеген ... өзен ... ... тілімденген ұяшықты жазық. Өзеннің екі жағасында да арнаралық
ойыстармен ауысып келетін кең аккумлятивті арна бойы ... ... ... ... ... әдетте 3-5 метрден аспайды. Аудан арнаралық
ойыстарда ... және саз ... арна бойы ... мен ... ... жеңіл (құм, құмдақ) қабатшалар басым қабатты ... ... 3-5 метр ... олар өңделген ежелгі аллювидің
ұсақ түйірлі құмдарын төсейді. Тұщы және ... ... ... 0,5-3,5 ... ... ... арна маңында ағашты-бұталы-ірі шөпті тоғайлармен
(терек, үйеңкі, ... ... ... т.б.) ... Ол ... ... кең ... шөпті-дәнді (қамыс, ажырық, мия), галофитті-
дәнді (қарабарақ, сарсазан) ... ... Бұл – ... өнімділігі жоғары жайылымдар мен шабындықтар.
Енді жайпақ арнаралық ойыстардың топырақ жамылғысын жайылмалық
шалғынды, ... және ... ... ... сульфат)
жайылмалық тоғайлар жамылғысының астында жайылмалық ... ... ал ... ... ... сулы ... ... тәрізді сорлы
топырақтар құрылады. Кәдімгі және қайталанған шалғынды сорлар, сондай-ақ
топырағы дамымаған ... және ... ... кең таралған.
Өсімдік жамылғысы. Аудан аумағы шөлдің аңызақ және құрғақ зонасында жатыр
және де бұған шұғыл ... ... тән. ... аз, жазы ... аз, суық қыс ... бәрі ... жамылғысының құрылымына әсер етеді.
Өсімдік жамылғысы алуан және ... да ... ... ... үш ... бөлуге болады: құмды жазықтардың өсімдіктері; ... ... өзен арна ... ... ... ... ... қалыптасқан[19].
Құмды алқаптардың өсімдіктері: бұталы, бұта аралас және еркекшөп, жусан,
қоянсүйек, жүзгін т.б. Бекітілген құмдар мен құм төбелерді жиектеп ... ... ... ... ... ... ... 7-8
центнер болады. Құм арасындағы жазықтарда гектарлық өнімі 3-8 центнердей
болатын еркекшөппен аралас ... бар. ... шөл ... ... ... ... және жал ... құмдарына тән өсімдіктері жүзгін,
баялыш, қара сексеуіл ... ... ... мен ... мен ... ... қара сексеуіл аралас ... ... ... ... ... мен жантақ аралас өседі. Құм ... ... ... ... қара ... ... бой ... заманғы алюювийден тұратын құмдарда шөптің аталмыш топтарында жыңғыл,
шеңгел, баялыш, теріскен кездеседі.
Тау ... ... осы ... ... ... батыс
бөліктерінде кездеседі. Мал жайылымы жерлері. Өсімдіктерінің түрлері астық
тұқымдас шөптер әртүрлі эфемерлер мен сұр ... ... ... ... шөптер тығыз болып тұрады. Сонан жаз шыға ... ... ... көркі кетеді де, бірыңғай жусан қалады. Бұл шөптердің
өнімділігі әр жылы гектарына 1,9-7,2 центнерге дейін болады. Тау ... ... ... ... (400-500 метр биікте) әртүрлі шөптер
жусан, ... ... ... тағы ... едәуір тығыз болып өседі.
Жауын-шашын мол жылдары мұндай шөптердің гектарлық өнімі 5,7 ... ... ... бойы ... ... ... өзені мен онан таратын
сулы өзектердің арналарына жақын жатқан ылғалды ... ... ... мен ... ... Бұл ... ... айрауық, аздап қамыс
және шалғынды аллювий топырақтарға тән әртүрлі шөптер - ... мия, ... ... ... ... арна бойы жалдарында ағаштар сирек. Кейде шоқ-шоқ болып өскен
жиде мен тал аралас ... ... ... ... ... нағыз тоғай ені
1-3 км, ескі ... мен ... ... суға ... ... өседі. Жоғарғы
белдікте өсетін ағаштар жиде, терек, тал, тораңғы. Екінші белдікте қалың
шеңғыл, жыңғыл. ... мен ... ... орап ... ... ит ... батпайды. Топырақ бетіне жақын төменгі ... ... ... ... жабайы арпаға аралас әртүрлі шөптер,
мысалы тергүлді, жалбызтікен, кендір, ... ... ... ... ... тасқын суы оқтын-оқтын басатын ... ну ... ... ... суы ... ... ... қамыспен
аралас қоға да бар. Су басқан, ... суы ұзақ ... ... ... таза ... өседі, ал ылғалы аздау жердердің ... ... ... ... ... ... сораң өседі. Мұндай әртүрлі шөптен ... ... ... ... ... ... территориясын алып жатыр.
Бірыңғай таза қамыс жылына әр гектардан 50 ... ... ... ... өсімдіктер формацияларының арасында кездесетін борпылдақ және
шалғында сорларда ... ... ... ... ... жерлердің өсімдіктерінің дені жыңғыл, итекгек болып келеді. Шалғынды
тұзы аздау сорларда сиректеу өскен ажырық, ал ... ... ... қарабарқын, сорқаңбақ өседі. Сорлардағы өсімдіктердің өнімділігі
әр гектардан 1,0 ... ... онда да ... ... ... атырауының қуаң бөлігінде кепкен ескі арналарды жағалай және жазық
жерде шоғырланып өскен сексеуіл ... ... ... ... ... ... ... жусан, торғай оты, раң, балықкөз. Едәуір
кеңістікті жалаңаш тақырлар алып жатыр. Онда жоғарғы айтылған ... Тек ... және ... жаңбырдан кейін тақырға жиналған ... ... ... басып кетеді. Тақырлау жерлерде өсетін раң,
күйреуік, ... ... да ... ... Зерттеу әдістері
Зеттеу әдістерінің негізін жарық көрген ғылыми еңбектерді жүйелеп,
жіктеп, ... ... ... ... өзенінің төменгі ағысына қатысы бар
мәліметтерді талдай пайдаландық. ... ... ... ... арналған тарауына жататын қазіргі кездегі Қазақстандағы
жайғасқан ... ... ... сипаттама беріп, мүмкіндігі
және Қылылорда облысындағы топырақтардың аридтенуін зерттеу тарихына шолу
жасау іске асты.
Жоғарыдағы ұстаныммен ... ... ... ... ... ... ... ғылыми мәліметтерді жинақтап, олардың
мазмұндарына қарай геологиялық, геоморфологиялық, агроклиматтық, су ... ... мен ... туралы топтастырмалар жасадық. Бұл істелген
жұмыстар тақырыптың мәнін ... ... ... ... тараудағы
деректерді талдап пайдалануға дерлік көмегін тигізді.
Аридтену үрдісінің Сырдарияның ... ... ... ... анықтау үшін, осы өңірде жүргізілген ғылыми зерттеу
жұмыстарының ішінен, топырақ жабындығына арналған жұмыстарды ... ... ... ... ... ... бейнесін беруге тура келді.
Осыдан ... ... ... және ... ... ... ... реттерінің өзара байланыстықтарының үрдісін
ашып,тұжырымдық қорытындыларын жасадық.
Негізгі мақсатымыз аридтену үрдісінің ... ... ... болғандықтан, жоғарыдағы мәліметтердің негізінде, ... ... ... ... ... бағалаудағы
шөлденудің картасын құрастыруға тура келді. Нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... облысының деградация және топырақтарының шөлдену ... ... ... осы ... ... сәйкес жасалынған
1:7500000 1:5000000 масштабтағы карталардан ... ... қиып ... Ал, бұл ... іске ... Ө.Ө. ... ... Институтының профессоры, биология ғылымдарының докторы К.Ш.
Фаизов және осы ұжымның ... ... ... ... канд., Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының ... ... ... ... зор ... көрсетілген жұмыстарды орындағаннан ... ... мен ... ... ... ... ... топтамалары
жасалды. Мұны іске асыру барысында, Арал маңын зерттеген ... ... ... ... ... ... ... жеке-жеке және салыстыра келе ... ... ... ... ... ағысы мен Аралдың жалаңаштанған
тағандарындағы топырақтардың өзгеру процестері
Орталық Азияда орналасқан ТМД ... (272,5 ... ... ... ... Қазақстан 1-ші орында (179,9 млн.га) тұр.
Топырақтардың деградация ошақтары ... ... ... түрлі дәрежеде
байқалуда. Шөлдену мәселесі Қазақстанның орналасқан ... ... ... Бұл-Европа мен Азия шекарасы; даладан ... өту ... жаз бен ... қыс ... ... Шөлдену үрдісінің кең етек
алуы-өтпелі кезеңде әлеуметтік-экономикалық жағдайдың тұрақты болмауына да
байланысты жүруде/20/.
1. Топырақтардың ... және ... ... ... ... ... факторлары:қолайсыз метеорологиялық
жағдайлар (ұзақ уақытқа созылған құрғақшылық); топырақтың ... ... ... ... ... ... төмендеуі (эрозия базисінің төмен
түсуі); жел және су ... ... ... ... ... азаюы
(талдарды, бұталарды кесу, өрт); жайылымдық жерлерге шектен тыс күш ... ... ... топырақтың дефляциясы мен эрозиясы; суды тиімсіз
пайдалану; грунт сулары деңгейінің төмен түсуі; ... ... ... құрғақ шөптерлі өртеу.
Шөлденуге қарсы болған Халықаралық ... ... ... ... 45 ... ... 87%-ы
антропогендік факторларға байланысты». Сондай-ақ, көптеген зерттеушілердің
атап ... ... ... кең етек жаюы ... ... ... тікелей байланысты. Қазақстандағы шөлдену үрдісінің ... ... ... мал жайылымы; жер қойнауынан әртүрлі кен
байлықтарын игеру; өндірістік, әскери және азаматтық нысандардың ... ... да ... ... ... ... атап ... ормандарды жоспарсыз кесу, мал азығы үшін бұталар мен ... тыс ору, ... ... ... ... ... ... пен жерасты суларының улы заттармен ... ... ... ... жамылғысы мен топырақ деградациясы, су
ресурстарының кемуі мен жануарлар ... ... де ... ... ... ... ... себеп болады: пайдалану барысында ... ... ... ашық ... өңдеу барысында, өрт жағдайларында; суару барысында
өсімдік жағдайларының төмендеуі, құрғату, топырақтың ... ... ... өзгеруі, қоршаған ортаның улы химиялық заттармен ... ... ауру ... тірі ... ... және ... ... жойылуының орташа жылдық деңгейі бүкіл ... ... ... ...... ... ... ортадағы
топырақ қасиетінің тұрақты түрде төмендеуі, сондай-ақ ... ... ... Топырақ деградациясымен және оның толықтай
бұзылуына байланысты құбылыстарды ... ... ... бөлуге болады:
• Топырақ пен ... ... ... режимінің бұзылуы;
• Топырақ горизонты мен профильдің (топырақ дефляциясы мен су эрозиясы)
патологиялық жағдайы;
• Топырақтың су және ... ... ... ... ... сел және опырылымдар, топырақтың екінші қайта тұздануы,
топырақтың табиғи және екінші рет қышқылдануы, ... ... Су ... ... ... суқоймалардың әсерінен топырақтың бұзылуы мен
тұздануы (жайылымдық және жайылымасты терассаларының су басып қалуы,
грунт сулары деңгейінің көтеріліп, топырақты су ... ... ... мен ... тұздануы, су мен топырақтың ластануы мен
содамен (қышқылдық) тұздануы;
• Топырақтың ... ... ... ... ... ... ... ластануы);
• Тоңды аудандардағы ландшафтар деградациясы (өсімдіктер жамылғысының
бұзылуынан ... ... ... ... процестердің дамуы, топырақ
жабындығының бұзылуы);
• әскери әрекеттер әсерінен топырақтың бұзылуы.
Топырақ деградациясының үрдістері: су эрозиясы, ... ... ... ... ... екінші қайта тұздануы, екінші
қайта ... ... ... ... (топырақтың
гидрофизикалық қасиетінің төмендеуі, топырақ профилінің бұзылуы). Мұнда
биологиялық процесті де ... ... ... ... топырақтың мезофауна мен микроағзалардың түрлері арасындағы
оптималдық қатынастың бұзылуы, топырақтың патологиялықзаттармен ... ... ... ... ... ... ... шектен тыс жаю,
ормандарды кесу, ауылшаруашылық іс-әрекеттер және т.б. ... ... ... өсімдіктер жамылғысының деградациясы; су эрозиясы; жел
эрозиясы; топырақтың тұздануы. Екіншілеріне жататындар:
құрамындағы ... ... ... ... ... құрамында
өсімдіктер мен жануарлар үшін улы заттардың жиналып қалуы.
Қоршаған орта мен оның ... ... ... ... (1992 ж.) ... ... ... («Повестка
дня на ХХІ век»), топырақтың өте күшті деңгейде деградацияға ұшырауы бүкіл
аудан бойынша-1%-ға байқалса, күшті-15%, қалыпты-46% және ... ... ... ... ... ... 56%-су эрозиясына,
28%-жел эрозиясына , 12%-химиялық ... және ... ... ... Қазақстанда ауылшаруашылық мақсатта
қолданылып жүрген ... тек 34%-ы ғана ... ... ... ... ... ... болатын топырақ
жабындығының деградациясы өте қауіпті болады.
Республиканың кең байтақ территориясының ... ... ... ... ... құрылымдар литологиясының алуан
түрлілігі зонаның ... ... ... ... және
өсімдіктер жамылғысының сипатын анықтайды. Қазақстан климатына тән
қасиеттер: ... ... күн ... мен ... ... ... және биіктікті зоналылық тән.
Климат-Қазақстан территориясындағы шөлденуінің басты факторларының
бірі. Бүкіл Еуразия материгінде, оның ... ... ... болып тұрады: жылдық температураның өсуі (бір ғасырдың әрбір
10 жылында 0,2° С-қа) анықталған; СО2 концентрациясының екі ... ... ... ... ... ... мен ... мөлшерінің 20%-ға
азаюы, жылына 90 күнге созыла отырып құрғақшылықтың кайталануы мен ... ... және т.б. ... ... [14]. ... ... бөлігіне топырақты құрғататын борандар, ... ... әрі ... жаз, қары аз, әрі ... ... ... қыс,
жауын-шашынның жылдық мөлшері аз, әрі тұрақсыз ... ... ... ... ... зоналарында жылу мен ылғалдың ... ... ... ... ... ... ... аз
қамтамасыз етілген. Орманды дала ... ... ... ... мөлшері 300-400 мм, дала зонасында оның мөлшері 250 мм дейін ... ұсак ... ... мөлшері 300-400 мм ... ... - ұсақ ... ... ... және
динамикалық турбуленттіліктің ұлғаюымен түсіндіріледі. Ұсақ шоқының ... ... ... ... ... 200-250 мм ... азаяды.
Шөлейтті және шөлді ... ... ... ... 100-200 мм тең. ... ... маңы, Арал ... ... және ... ... ... жауын-шашын
аз түседі. Каспий ірі су айдыны оның ... ... ... тар ... ғана ... ... көбеюінен ықпал етеді.
Буланудың жылдық мөлшері солтүстікте 250 мм-ден ... 100 мм ... ... ... буға ... жылдық орташа
мөлшері, географиялық таралудың кері заңдылығына ие болады және солтүстікте
500 мм-ден оңтүстігінде 1200 мм дейін ... ... ... ... ... жағалауында буға айналушылықтың орташа жылдық мөлшері
қоршаған кеңістіктікке қарағанда (800 мм ... ... есе ... болады.
Қазақстан Республикасының территориясы бойынша барлық актинометриялық
және метеорологиялық ... ... ... ... ... ... белдеулерінде байқалады.
Қазақстан Республикасының солтүстігі мен орталық бөліктерінде климаттың
маусымдық айырмашылығы айтарлықтай. Бұл жылуды сіңіру, сақтау мен ... ... ... ... мен сол ... түрлі қабілеттерге ие
құрлық пен су бетінің үйлесуімен байланысты. Осыған сәйкес Солтүстік ... ... ... және далалы климат зоналары басым келеді.
Оңтүстікте күн радиациясының үлкен мөлшерде тұрақты түрде түсуіне, жыл
ішінде топырақ пен ... аз ... ... мен ... ... ... ... климаттык зона қалыптаскан.
Қазақстан Республикасындағы климаттык зоналардың заңды ... ... ... ... айырмашылыктарына, орографиялық
және литологиялық ерекшеліктерге, өсімдік жамылғысына,
қap жамылғысы мен мұздардың ... ауа ... ... ... ... қаланың климатының ерекшеліктерін мен басқа
жағдайларға байланысты күрделенеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... негіз болады.
Қазақстанның ландшафттарының құрылымын ұйымдастыруда гидрологиялық
және биотикалық шарттардың ... ... ... ... ... ... ТМД ... ішінде ең соңғы орынға ие. Бүл жер ... ... ... ... ... территориясына ҚХР,
Өзбекстаннан, Қырғызстаннан, Ресейден келетін транзиттік өзен ағындарының
үнемі азайып отыруымен байланысты. Қазақстандағы орташа жылдық ағын ... м3 ... Осы ... ... ірі өзендердің үлесіне жер беті
ағындарының 3/4 бөлігі тиесілі. Бұл ретте ... ... ... су ... 54 млрд м3 ... ... су ... өзендер мен
жер асты суларының қоректенуіне түскен жауын-шашынның 10%-ы, ал ... ... ... тән. Барлық территория бойынша жауын-шашынның
орташа түсу мөлшері 207 мм ... ... ... ... топырақ пен өсімдік жамылғысының
(биотикалық) жағдайы келесідей: Солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ ... ... ... ... ... дала (0,3 ... ... млн./га), шөлейтті (37,5 млн./га) және ... ... ... ... және өсімдік жамылғысы шөлдену үрдісіне
төтеп бере алмайды. Республикасының көптеген аумақтарында өсімдіктердің
деградациясы, ... ... ... ... ... ... ... кезде Қазақстаннның барлық ландшафттары шөлдену
үрдістерімен қамтылған. Бұл ... ... ... әсер ... ... және ... да) факторлармен, сондай-ақ адамның
антропогендік әрекетімен де байланысты.
Ландшафттар шөлденуінің ... алғы ... ... ... ... апаттарымен байланысты, климаттық, ... ... ... жатады, атап айтқанда:
- климаттың құрғақшылығы;
-жоғары альбедо және ... ... ... тыс ... режим;
-шөлденудің ішкі қаупі жоғары құмды жэне сорлы шөлдердің кеңінен таралуы;
-топырақ дефляциясының, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері;
-топырақ пен өсімдік жамылғысының нашар қалыптасуы мен тұрақсыздығы, оның
динамикалығы;
-шөлденудің қалдықты (реликті) ошақтарының, әсіресе өзен аңғарларында,
тау бөктерлерінде, ... ... ... ... ... ... ... кеңінен тоқталсақ.
Республика территориясының үштен екі бөлігін алып жаткан аридті және
субаридті зоналар үшін ... тән ... пен ... құрғақшылығы
шөлдену пороцесінің қозғаушысы болып табылады. Ылғалдануы: құрғақ, өте
құрғақ, қалыпты құрғақ; қуаңшылықтар жылына 40-60 ... ... ... ... ... ... ... күшейтеді.
Ауаның төменгі қабатындағы температура мен атмосфералық жауын-шашынның
өзгеру үрдісі (100 жыл ... ... ... ... бөлігінен бөлек) температураның жылдық өсімі әрбір 10
жылда 0,2С0 ... ... ал ... және ... ... 100 жыл ішінде 1°С жоғарлаған. Бүл орташа ғаламдык деңгейден
шамамен екі есе жоғары. Жауын-шашынның жиналған ... ... ... ... 0,1-0,3 мм ... ... соңғы 10 жылдың ішінде жауын-шашынның орташа
мөлшерінің ... ұзақ ... ... ... ... ... ... деңгейінің өсуі байкалған. Бұл агроклиматтык
жағдайлардың ... алып ... ... ... (локальды)
күрғакшылық Арал бассейні үшін ерекше болғандықтан, ауданның дағдарысты
экологиялық жағдайын одан әрі нашарлатады.
Қуаңшылықтың ... ... ... ... ... солтүстіктегі шөлді жерлерде 5-7, Каспий және Арал теңіздері аумағында
(оңтүстікте) 10-ға дейін. Солтүстікте қуаңшылықтың пайда болу мүмкіндігі 30-
50%, оңтүстікте 75%-ға ... Олар ... ... ... ... Далалы
зонада шаңды борандар жылына 10-20 күнге, шөлді жерлерде 30-50 ... ... ... ... ... ... ... түрде болып
тұратын қуаңшылықтарға ... ... ... ... ... жағымсыз әсерлерін күшейтеді. Экожүйелердің дегредациясы
кезінде альбедоның күшеюі топырақтағы өнімнің ылғалдылық қорын ... әрі ... ... ... туғызады [24].
Атмосфераның жалпы циркуляциясы үлгілері бойынша есептеулер ... ... ... күтіліп отырған СО2 концентрациясының екі есеге ... ... ... ауа ... орта ... С көбейіп, жауын-шашын мөлшері нормасының 20%-на азаюына, ал ол өз
кезегінде шөлденудің климаттық факторларының күшеюіне алып келеді ... ... ... ... де ... ... Атмосферадан орта
есеппен 10 мм және таудың ағын суларынан 20 мм дейін ... ... олар ... ... ... ... .
Шөлдену мен литоэдафикалық шарттарды құмның кеңінен тарауы (30 ... және ... ішкі ... ... ... ... ... тұзданған
жерлер (127 млн.га) тудырады. Сортаңдар жер жалпы көлемінің ... ... - ... дефлирленген жерлер-29%-ын құрайды [17].
Шөлденуге кұрғақшылықтың әсерінен топырақтың құрылуының маусымдық
ерекшеліктерінің бұзылуы жағдай туғызады.
Көктем мен жаз ... ... ... қыста қатуы дефляция мен
тұзданудың артуына ықпал етеді.
Топырақ пен өсімдік жамылғысының (әсіресе, ... ... ... ... ... да ... ... алғышарттары болып табылады .
Табиғи апат жағдайлары (сел, көшкін, су тасқыны және т.б.) таулы жерлер
мен тау бөктерлерінде (31,0 млн.га), ... (2,3 ... өзен ... ... (батпақты және мөлшерден жоғары ылғалды жерлер - ... ... ... кездеседі. Бұл жерде шөлдің пайда болуы
жергілікті апатты сипатта болады. Құрғақшылықтар, жұт ... кеш ... ерте ... ... де ... ... ... үсіктер жэне атмосфераның жер үсті қабаттарының шектен тыс
салқындауы мен топырақтың қатуы, теңіздік ауысулар (трансгрессия) мен ... ... ... ... ... да атауға болады. Үсіксіз
кезеңнің ұзақтығы топырақ пен өсімдік жамылғысының ... ... ... және ерте ... ... ... ... пен табиғи
өсімдіктер кауымдастыгының жаңғыруын ... ... ... ... ... бұзылуына) алып келеді. Мысалы,
көктемгі үсік пен ... ... тыс ... салдарынан біріккен тиімсіз
жағдайлар өсімдік кұрылымының бұзылып, шөлге айналуына әкеліп соғады.
Шөлденудің) жеке себептері:
тіпті аз жылдамдықтағы қазіргі ... ... ... жер ... жер асты ... ... қордың бұзылуына эсер етеді;
сейсмотектоникалық гидрологиялық режимнің өзгеруіне жамылғының беткі және
тереңінен алмасуынан, көбіне оның ... мен ... - ... бұзылуының артуы;
- эрозиялық-жиынтықты - бұрынғы арналардың жауын-шашынмен
(қатты ағындар) бүзылуы, олардың бағытын ... ... ... мұздықтар мен олардың еру аймағының азаюынан ағындардың азаюы;
- беткі құрылымдар ылғалдылығының өзгеруі, өсімдік ... ... ... ... ... ... ... болуы ;
- тұрақты су ағындарының антропогенді-табиғи, сондай-ақ табиғи
себептерден ... ... ... ... ... ... ... ауысуы[25].
Жоғарыда көрсетілген және қоршаган ортаның шөлденуінің ... ... ең ... ... белгілі бір компоненттерінің және жалпы
табиғи кешенде өзгеруінен көрінеді.
Орманды дала зонасындағы ежелгі ... және ... ... ... жер ... ... ... күрғатқыштар
нашар. Осыған байланысты көптеген ландшафттар жоғары грунттық ылғалдану
жағдайында дамиды, белгілі бір ... ... ... ... қарапайым орманды далалы плакорлары жоқ[26].
Халықтың жартылай қоныстануы мен сортаңдардың кеңінен ... ... ... ... ... ... ... [27].
Топырақтың құнарлылығы мен дәнді дақылдардың өнімділігін жалдардағы
күшті су эрозиясы төмендетеді. ... ... ... орманды-далалы құмайт
топырақта жел эрозиясы үрдістері де болады.
Дала ортасындағы шашырай орналасқан ормандар ылғалды ... ... ... ... рөл атқарып, қардың жиналуына, еріген су ағындарын
реттеуге ықпал етіп, жер асты суларының беткі ... ... ... ... ... ... жел мен су ... күшті
дамыған.
Сазды түзданған шөлді даланың үлкен бөлігін өсімдік өспейтін
тақырлар алып ... ... ... экологиялық, әлеуметтік ... ... ... қарастырады. «Шөлдену-бұл ... ... ... мен адам ... қоса ... бұзылуын, соның әсерінен территориядағы табиғи-ресурстық және
әлеуметтік-экономикалық қорлардың ... ... ... ... ... мен ... ... жойылуы. Ландшафтардың маңызды экологиялық қасиеті-олардың
антропогендік әсерге ... тұра білу ... ... ... ... ... аз ... ішінде экологиялық факторлар параметрлерін
өзгертеді; көптеген түрлер мұндай тез ... ... ... ... іс-әрекеті биосфераның келесідей ... ... ... зат ... ... энергетикалық баланс,
түрлердің көптүрлілігі мен биологиялық қауымдастық, ... ... тірі ... ... ... ... ... Халықтық миграция, жаңадан пайда болған елді-
мекендер, санитарлық жағдайдың ... туу мен өмір сүру ... ... уақыттарда Каспий маңы ауданында шаруашылықтың негізгі түрі-
экстенсивті мал шаруашылығы болғандықтан, мұнда шөлдену үрдісі жергілікті
сипатта болды\25\. Кейбір шөлдену ... ... ... ... ... ... өте тез ... Мысалы, Арал теңізінің
құрғауының нәтижесінде топырақ пен табиғи сулардың ... мен ... ... медициналық-санитарлық жағдайды қиындатып жіберді.
Экономикалық салдар. Егін егетін ауылшаруашылық ... ... ... ... ... су ... жетіспеушілігі,
инфрақұрылымның бұзылуы, өмір сүру ... ... ... әлеуметтік салдармен қатар жүреді. ... ... ... ... ... ... ... бір бағытта-адамның өмір сүру
деңгейінің төмендеуіне әкеп соқтырады.
Сараптама қорытындысы көрсеткеніндей, 2 фактордың арасындағы бір
жақты ... ... ... ... тұрақтылық
деңгейінің әртүрлі болатынын көрсетеді және шөлденудің ... ... ... ... ... талап етеді. Статистикалық есеп
қорытындылары мәліметтеріне ... ... ... ... ... ... ... таңдап алынды және
оларға эксперттік баға жүргізілді.
Қазіргі кезде жерді негізгі ... ... және ... кәсіпорындар(36%). ... ... құру мен ... ... ... қысымды
азайтты, дегенмен жыртылған жердің ауқымды көлемі Солтүстік Қазақстанның
үлесіне тиеді және аздаған ... ... ... ... ... жағдайы біршама нашарлаған кезде бидайдың орташа өнімінің
айтарлықтай дәрежеде төмендеуі тек Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау облыстарында
байқалады, ал ... ... ... ... ... және
Солтүстік Қазақстанда байқалады.
Дәл осындай жағдайдағы бидай өнімі республиканың оңтүстік және
оңтүстік-шығысында орташа өнімнен ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері Жамбыл, Батыс Қазақстан,
Қызылорда, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан ... ... ... өндіріс көрсеткіштері ... ... ... ... байқалады.
Климаттық шөлденудің әсері салыстырмалы түрде әлсіз болған жағдайда,
барлық аудандарда мал ... ... ... өндірісі жоғары
көрсеткішті көрсетеді, тек Қарағанды облысында ғана бұл ... ... ... сәл ... ... қанағаттанарлық жағдайы Ақтөбе, Маңғыстау,
Павлодар, Алматы облыстарында байқалады. Атырау, ... ... ... ... ... дамуын тоқтату мүмкін емес.
ҚР орман қорын (2002ж.) ұлғайтуына қарамастан, шөлдену үрдісінің
қарқынды ... әсер ... ... ... ... ... сайын кеми
түсуде (әсіресе, Шығыс Қазақстанда). Құрғақ аймақтарда ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан, Ақтөбе,
Атырау, Павлодар ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Маңғыстау, Алматы, ... ... және ... да ... ... ... ... келесідей тұжырымдамалар
жасауға болады.
Экожүйелер деградациясы (немесе табиғи қордың азаюы) ... ... ... тура ... ... көп мөлшерде экономикалық
шығындарға әкеп соқтырады.
Қоршаған ортаның ластануынан ... ... қоса ... ... ... болатын шығын 3,1 млрд. тг-
ге (2,6%) бағаланды. Ауылшаруашылық кәсіпорындарының шығыны 7,0%-ға дейін
жетіп (2002ж.), 1999-2001жылдармен салыстырғанда 2 ... ... ... көпи ... ... ... ... яғни оның агрономиялық, техникалық білімінен, ... ... ... ... ... арнап жасалынған агротехника өнім
деңгейінің тұрақты сақталынып, жақсы көрсеткіш көрсетуіне ... ... ... шектен тыс түскен ылғалдың нәтижесінде 18,7 млн. га жерге
себілген егін орта есеппен 20 ... ... ... ... үнемделді.
Жерді жырту-антропогендік ландшафтардың ... ... ... 110 жыл көлемінде, республикада жерді пайдалану құрылымы
айтарлықтай өзгеріп ... ... ... ... ... ... ... (17%-ға), Солтүстік Қазақстанда-43,1% (11%-ға),
ал, республика бойынша орташа көрсеткіш-10,5% (2,4%-ға қысқарған).
Бағ,алау мәліметтерінің қорытындысы бойынша, ... ... ... ... және ... ... экожүйенің арақатынасы 60:40 болған
кезде ғана ... ... ... ... жердің ауданы 1 адамға 1
га-дан аса келсе, АҚШ-та 0,7 га-н, Венгрияда-0,5, ал бұл ... ... ... ... ... ... 20 жыл ... жыртылған жер
топырақтарының құрамындағы гумус орта есеппен 11%-ға кеміген[29].
Эксперт қорытындылары көрсеткеніндей, ... ... ... ... ... ... ... Бұл, әсіресе, далалы,
жазық территорияларда (ландшафт құрылымының ... ... 90-95%) ... дала (80-85%) зоналарда байқалуда. Сондай-ақ, ландшафтық құрылымы
көтеріңкі, жазықты далалар ... ... және ... ... ... ... дала ... (45-50%),
ұсақ шоқылы дала (55-60%), құрғақ дала (40-45%), шөлейт (35-40%) және ... да (40-50%) ... ... сайын байқалуда.
Негізгі тұжырымдамалар:
1. Қазақстандағы: климаттың аридтілігі, территорияның (немесе аумақтың)
құрғақтылығы, су ресурстарының біркелкі таралмауы, ... ... ... шөлейт және шөл ландшафтарының басым болуы-қоршаған
ортаның техногендік әсерге тұрақтылығының ... ... ... мәселесі-Қазақстан үшін өте өзекті болып табылады.
2. ҚР басым бөлігі антропогендік шөлденуге бейім. ... ... пен жер ... ... зоналарына-Арал
мен Каспий маңы және еліміздің солтүстігіндегі тастап кеткен (адам
тұрмайтын) жерлер жатады. Қазақстан территориясында құмды алқаптармен
механикалық ... ... ... ... топырақты зоналарда
топырақтың жел эрозиясына ұшырауы кең етек алуда. Су эрозиясының
ошағы ауылшаруашылық жерлерінің 11%-ын ... ... даму ... ВВП – ң ... ... өсіп ... көрсетеді. Экономиканың өндірістік және қаржы секторларының
өсу тенденциясы қоршаған ортаға өз зиянын да тигізіп жатыр. Себебі,
осының есебінен ... және ... ... ... грунт және жер беті суларының ластануымен, сондай-ақ
бүкіл аймақ бойыншабиологиялық қордың азаюымен қатар ... ... ... ... ... ... өнім мен ... өндірісінің азаюы, мал шаруашылығы
өнімінің азаюы, ауылшаруашылығы экспорт қорының төмендеуі, тамақ ... ... даму ... төмендеуі және қайта өңдеу және
ауыл-шаруашылығы секторларынан түсетін салық көлемінің күрт төмендеуі
жатады. ... ... ... болған жалпы, экономикалық
шығын көлемі 93 млрд. тг-ге бағаланды. Жер ... ... ... ... көп ... ... ... сәйкес, өте төменгі кіріспен өмір сүретін халықтың
үлес салмағы 1996 ж. 34,6(-н 1998 ж. ... ... ... ... ... ... ... жер деградациясынан
болатын экономикалық және әлеуметтік шығындар өнімнің біркелкі болу
көлемінің төмендігінен емес, оның ... ... ... ... көрсетті.
3.2 Сырдарияның төменгі ағысы мен ... ... ... ... мен ... ... өзгеру
заңдылықтары
Жалаңаштанған теңіз тағанындағы топырақ жамылғысының қалыптасуы
жайында ортақ пікір жоқ. Бір топ ... ... ... топыраққа
жатқызуға болмайды деп санаса, ал ... ... «Су ... ... /23/. ... шығу тегі ... ... сонымен
қатар топырақ түзілу процесіне түскен әртүрлі дәрежедегі қоректік заттармен
және қарашірікпен байытылған бөлшектерден ... Бұл ... ... ... ... ... ... /24/.
Ландшафт даму жағдайының шұғыл алмасуы қүрғаған теңіз тағанындағы топырақ
түзілу процесінің орасан зор қозғалмалылығын туғызады. Бүл ... ... пен ... да ... ... тұрақтанбауын және оның
аумақтық белдеулігін анықтайды /25/. Бұл топырақтардың кескініне қарасақ,
оның шала ... және ... ... ... ... ... сай келмейтіндігін байқаймыз. Топырақтың зональдік
типке сай емес қасиеттері оның ұзақ ... жэне ... ... ... сонымен қатар топырақ ... ... ... ... ... ... ықпалымен осы
топырақтардың шөлейттенуі, оның топырақ жамылғысының айырмашылығын едәуір
дәрежеге жояды. Бірақ бұл жағдайда олардың өз ... бар, ... ... жер асты ыза ... жер бетіне жақын орналасу
жағдайында да жүре береді, ал бұл ... көне ... ... ... тән емес.
Жаңа жалаңаштанған теңіз тағанындағы тұнба-шөгінділердің әркелкілігі және
сонымен қатар, теңіз жағасы типтерінің ... ... де ... ... ... ... ... та жоғарыда
баяндалған ерекшеліктер топырақ түзілу ... ... ... Олар ... ... ... белгілі бір бағыттағы топырақ түзілу
процесіне алып келеді. Теңіз шөгінділері жалаңаштануының бастапқы кезеңінде
шөлдік климат ... ... ... ... ... ... ... аридтік ықпалдар түрі оның тұзсыздануына және топырақ түзілу
процесінің ... ... ... ... ... Бұл процестің
бағыты өз кезегінде литологты-морфологиялық жағдайларға байланысты /26/.
Жеңіл литологиялық грунттар үшін ... ... ... ... ... ... бірлесе жүреді. Топырақ
түзілу процесі бірқатар сатыдан тұрады: марштық сортаңдар→ теңіз бойының
сортаңдары→ ... ... ... ... ... үрме ... ... құмдақтар.
борпылдақ сортаңдар— тақырланушы сортаңдар→тақыр тэрізді сортаңдар→тақыр
тәрізді ... ... осы екі ... ... ... ... Арал тұнба
шөгіндісіндегі кәрізденілмеген ойыстардың лагуналық бөліктерінде ... ... (1990) ... ... ... ... жолақтарын қарашірінді
мен карбонаттар мөлшеріне қарай бірнеше топтарға бөледі /27/. Біз топырақ
жамылғысының ... ... бар ... ... ... отырып,
олардың экологиялы-генетикалық қатарларына сай тұз қорларына байланысты
қарастырайық.
Марштық сортацдар теңіз ... ... ... ... жоғары құма
толқынмен шайылатын өсімдіксіз теңіз жағажайында ... ... ... ... ... ... ... су жиегінен басталатын Қасқұлан ... ... ... ... ... 50 ... ... ландшафт құралудағы
өз ерекшеліктері бар 4 белдеулерден тұрады.
Аралдың сырт жағындағы желді батыс бөлігі ... ... ... қарай
ылдиланған жазық. Бұл белдеу су кемерінен басталып, ал оның жоғарғы бүйірі
60-жылдардың басында ... ... ... қырқаларымен аяқталады.
Енді 31,5 шақырым кіндік-бағананың осы ... ... ... жеңіл литологиялы жэне 1982-1995 жылдары жалаңаштанған жеңіл,
орта және ауыр литологиялы ... ... ... ... литологиялы топырақтардың физика-химиялық көрсеткіштері мен
агрохимиялық қасиеттері және ... ... ... ал орта және ауыр
литологияларында ол керісінше жоғары келеді.
1989 жылы жалаңаштанған тілімдегі топырақтар теңіз суынан босағанына ... өтсе де ... мен ... ... және түз ... ... ... бойы сортаңдары күйінде қалып отыр. ... ... ... қалыптасу ұзақгығы мен оның тұздану түрі мен дәрежесі жағаның
регионалдық ерекшеліктерімен: теңіз ... ... ... ... ... ... шөгінді-топырақтардағы
су-тұз алмасу типіне және де шөлдің климаттың ... ... ... байланысты. Бұл топырақ бетінде тұзданған қабықша пайда ... тұз ... ... ... арта ... ... ... тұз мөлшері 3,5 %-ға жеткенде, онда борпылдақ ... ... Бұл ... ... ыза ... ... ... сульфат иондарының мөлшеріне тығыз байланысты. ... ... ... ыза ... ... 33-102 см ... ... Судан
босаған топырақ тілімінің алғашқы екі-үш жылдарында топырақ түзілу процесі
оның литологиясына байланыссыз ... ... ... өтеді. Топырақ
түзілудің кезекті кезеңі теңіз түбі ... ... /139/. ... ... бұл ... қабыршақты
сортаңдармен жалғасады. Минералдығы 44-59 г/л жерасты ыза суларының деңгейі
100-150 см тереңдікте орналасады. Мұнда борпылдақ горизонт болмайды. ... ... ... ... Тұз ... 11 % дейін көтеріледі.
Нәтижесінде орта және ауыр ... ... ... ... ... ... ... минералданған жерасты ыза сулары
деңгейінің топырақ бетіне жақын орналасуы және олардың ағысының тым ... ... ... осы ... ... ... тежеп,
нәтижесінде қарапайым топырақтардың даму қатарында кідіріс орын алады.
Қарапайым топырақтардағы ... ... ... ... ыза ... тебелу амплитудасы мен минералдығына тығыз байланысты.
1982-1995 жылдары жаңаштанған тілімдердегі топырақтардың трансформациясы
жеңіл және орта саздақтарда: ... ... ал ... ... ... ... —>Стт тізбегімен аяқталады.
1978-1981 жылдары жалаңаштанған тілімдердегі жеңіл литологиялы топырақтар
1995 ... ... ... ... мен ... және еспе ... ... су-тұз тәртібінің шайлымсыз тұздану типіне
көшіп,экологиялы-генетикалық дамуының соңғы ... ... ... ... Тек ... ыза ... қоректендірген К-01 кесіндісіндегі үрме
құммен құмдақталған теңіз бойының ... 1995 жылы да сол ... ... ... ... трансформацияланады.
Теңіз табанының механикалық құрамының аз да болса ауырлану мен жерасты
ыза сулары минералдығының артуы оның ... ... ... ... енгіізді. Ауыр литологиялы сортаң топырақтардың даму ... ... ... ... ... олардың өтпелі кезеңі
ұзақ жылдарға созылуда. 1995 жылы олар ... ... ... ... ғана ... ... ... тәртібі тұрақсыз, тұздану-
тұзсыздану процестері алмасуда. Топырақтың трансформациясы мына жолмен
өтеді: Стм^Сттб^ТБқ-б^ТБк.
Орташа литологиялы ... ... типі ... ... болса, ал жеңіл литологиялы ... ... және ... ... 1966-197 7 ... ... тілімдерде топырақтың тұрақты шөл
типіне жататын шайылымсыз маусымды қайтымсыз тұздану тәртібі, ... он жыл ... ... ... ... басталады. Тек
жерасты ыза сулары сыналып шыққан КК-6,10 кесінділері ғана сол үрме ... ... ... ... күйінде қалды. Осы қарапайым топырақтар
көпжылдық өсімдіктері ... ... құм ... ... ... ... ... шығыс жағының жалаңаштануы 60-жылдардың басында
өтті. Белдеу ұзындығы 5 шақырым. Бұл ... ... ... ықтасын болуы,
онда эолдық процестің бәсеңдеуіне себебін тигізеді. Жел жер ... ... ... ... 1,5-2,0 м қабаттары
негізінен жеңіл литологиялы құрамнан тұрады. Ол тығыз ... және ... ... сазбалшықтармен төселінген. Бұл өз кезегінде сутірек ... ... ... ірі ... ... және ... ... қабатшалары кездеседі. Тек қана аралдар архипелагының шығыс жағасын
көмкерген бұрынғы қорыс топырағының жоғарғы жарты метрлік қабатында ... ... ... ... ... жер асты ... қамтамасыз ететін тұз тұтқан
сутіректің жер бетіне жақын жатуы және ... ... ... ... онда ... қалың көпжылдық галофиттерден тұратын өсімдік
жамылғысы бар сортаңдардың қалыптасуына ... ... ... ... да ... ыза ... 1984 жылы 170-270 см тереңдікте орналасты. Жерасты
ыза суларының тұздары сапалық құрамы жағынан аралдың сырт ... ... ... ... еш ... жоқ. ... кескінінің
тұздануы көп жағдайларда құрғағантеңіз табанындағы басқа да ... ... ... ... ... ... ең көп мөлшері
топырақтың жоғарғы қабатында, әсіресе үстіңгі тұз жарғағында ... ... ... тұз мөлшері азаяды. Бірақта ауыр
литологиялы шөгінділерде тұз ... ... ... де ... жоғары 1 %-дан астам (К-18). Топырақтың қарқынды
тұздануы аралдың ... ... ... ... ... ... ... 1 8). Бұл тілімдердегі топырақтардың эволюциясында сортаңдану процесі
қарқынды дамып, нәтижесінде ... ... ... жылы ... ... қалыптасуында шешуші жылға
айналды. Жерасты ыза суларының деңгейі төмендеуі мен ... ... жэне ... ... әсерінен жауын-шашын артып, азда
болса шайылуынан жеңіл литологиялы ... ... ... Бұл ... оның ... ... Сөйтіп топырақтың су-
тұз режимі оқтын-оқтын шайылымды, көпжылдық Іұрғыда ... ... ... ... ... ... шөгінділерде шөлейттенуші,
қабыршақты сортаңдар және шөлдің ... ... ... ... ... ... және тақырланушы сортаңдар қалыптасты.
1995 ... ... ... ... ... одан әрі ... жеңіл литологиялы шөгінділерде бекіген ... құм ... Ауыр ... шөгінділерде оның шөлейттенуі жалғасып жатыр.
Бірақта бұл ... ... қоры әлі де ... жоғары. Ең
жоғарғы дәрежеде сортаңданған К-9 кескіндісіндегі тақырланушы сортаң тақыр
тәрізді сортаңға ... Оның ... ... ... топыраққа тән қабықша
пайда болды. Сөйтіп ауыр литологиялы шөгінділер шөлейттенуші және тақыр
тәрізді сортаңдар сатысымен ... ... ... ... ... ... ... жүреді:
1Стм →Сттб →Стқ →СТш→ТБ→ТБ+қ→ҚТ
2Стм →Сттб→ТБ→ТБ+қ→ҚТ
Ауыр литологиялы К-9 кескіндісінде ол:
Стм→Сттб→Стқ-б→Стт→Сттт
К-7
кескіндісінде: Стм→Стл→Сттб→Стқ→Стш тізбегімен аяқталады.
Сайып келгенде бәрі тұз қорына байланысты. Егер тұз қоры мол ... ... ... қысқарып, оның қалыптасу мерзімі арта түседі.
Материк пен құрғаған арал арасындағы құрғаған ... ... ... 20 ... созылып жатыр. Бұл атыраулық жазықтың арна аралық
ойпаңымен іргелеседі. Құғаған барқынның топырағы 1977 жылы ... ... ... ... ... ... ... қабатында
сульфатты-хлоридті, магний-натрийлік болса, ал терең ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі құмды қабаттармен құндақталуы ... ... ... типі ... осал морт ... ... қабыршақтың
пайда болуы жиі кездесетін құбылыс.
Негізгі факторлардың біреуінің өзгеруі топырақтың шөлейттену қарқынына
елеулі түрде әсер ... Бұл ... ... ... ыза ... ... 1984 жылы 250 ... төмен түспеді. Ал 1977-1989 жылдары арасында
жерасты ыза суларының сыналып ... КК-23, 24, 25, 26, 27, ... орын ... Егер ... ... онда К-23 ... 35
см-ге көтеріледі. К-24 кесіндісінде жерасты ыза суының ... ... ... ... ол 1989 ... дейін созылды. К-25 кесіндісінде жерасты ... ... ... 1985 жылы ... Ол 1989 жылы қарқындай түсті, К-26
кесіндісінде жерасты ыза суының сыналып шығуы 1978 жылдан басталып ... ... К-27 ... ... ыза ... сыналып шығуы 1 984
жылы байқалды да 1 989 жылы қарқындай ... Ең ... К-28 ... ыза ... ... ... 1978 жылдан басталып, 1984 жылға дейін
созылды. Осы ... ... ... ... ... ... жыл өтсе де және тұздану-тұзсыздану процестерінің
жүруіне ... осы ... ... сол қабыршақты-борпылдақ сортаңдар
күйіне қалып отыр. Бұлардың тұзсыздануы өте баяу жүреді. Топырақтың химизм
типінде де өзгеріс ... ... ... ... ... ... ... сатысы, ауыр литологиялы шөгінділерге қарағанда қысқа мерзімді
болады. Бірақта жерасты ыза ... ... ... ... ... да қалыптасу мерзімі ұзаққа созылады. ... ... ... ... ... ұшырайды. Топырақтың тұздануы мен
тұзсыздануы жерасты ыза суларының деңгейі мен ... ... ... ... ... қуаңдану мерзімінің ұзаруына
байланысты жерасты ыза суларының минералдану дәрежесінің де ... пен арал ... ... ... ... ... судан
босаған тілім-белдеулердегі қабыршақты-борпылдақ сортаңдар қазіргі кезде
өздерінің 2 1 -23 жылдық даму ... ... . ... ... мен ... ... шоғырлануына қарамастан осы
топырақтардың тұзсыздануы тіпті дерлік мардымсыз. Сол ... ... ... ... ... өзгерістер туылды.
Жерасты ыза суларының оқтын-оқтын қоректендіруі нәтижесінде булану мен
оқтын-оқтын шайылу процестерінің алмасуынан тұздану-тұзсыздану процестері
алмасады. Себебі ... су ... ... Арал ... ... ... оның ондағы қалдық-теңіз жерасты жерасты ыза суларын ... ... ... ... жерасты ыза суларының жер бетіне
сыналып шығуына, сонымен қатар топырақтың тұздануына әкеліп ... ... ... 1977 жылы ... ... 1984 жылы ... мен ... шөлейттенуші сортаңға
айналды. Бірақта жерасты ыза суларының қоректендіруінен 1995 жылы біреуінде
қайтадан қабыршақты-борпылдақ сортаңға алмасса, ал ... үрме ... ... бойының топырағына айналды /29/.
Жеңіл литологиялы сортаң топырақтардың трансформациясы, ондағы тұздар
қоры мен жерасты ыза ... ... ... ... ... ... ... горизонты топырақ бетіне жақын жатып және топырақтағы тұз
қоры ... ... ... онда ол ... 26, 27) шала дамыған түрінде
қалады: Стм→Сттб→Стк-б→Стш→Стқ-б. Егерде тұз қоры орташа немесе одан ... және ... ыза ... ... ... ... ... Стк-6 сатысы шығып қалады да К-23кесіндідегідей ... ... ... ... ... ... ... жолы тұз қоры басым болғанда К-25
кесіндісіндегі Стм → Сттб→ ... ... ... ... литологиялы сортаң топырақгар тұз қорына бай болып және
жерасты ыза суларының ықпалы зор болса, онда ... ... ... шала ... ... ... ... әрбір сатысының
қалыптасу мерзімінің ұзақтығы арта түседі. Керісінше, топырақтағы тұз қоры
азайып және жерасты ыза ... ... ... ... әсері
баяулағанда, олардың трансформациялану тізбектеріндегі даму сатыларының
қатары ұзарады. Оның ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Дефляцияға төзімді орта және ауыр литологиялы қарапайым топырақта тұз
режимі көп жылдық тұрғыда маусымды-қайтымды ... ... ... ... типіне көшуі нәтижесінде, олар қабыршақты-борпылдақ
сортаңнан тақыр тәрізді сортаңға айналады. Су ... ... ... ... ... ... ... беткі қабатының тұзсыздануы
одан әрі қарай жалғасуда. Ауыр литологиялы топырақ мына ... ... ... Стт6^ Стқ"5^ Стк —> Стт. Тек К-28 ... : Стм → ... Стт → Сттт ... ... ... Бұл жерасты ыза суының сыналап шығуы мен оның иондық
құрамындағы хлор және сульфат иондарының арақатынасына ... ... ионы тым ... болып және қылтүтік қанығу горизонты
28
топырақ бетінде немесе оған жанаса жатса және сіңіру кешеңінде магний ионы
кальциийден басым болса, онда ... ... ал хлор ... ... ... типі сульфатты-хлоридті немесе хлоридті-сульфатты не
сульфатты болған жағдайда және қылтүтік қанығу горизонты ... ... онда ... сортаң қалыптасады.
Кеңістік-мерзімдік аспектте топырақтың галогеохимиялық ... ... ... минералданған жерасты ыза ... ... ... ... ... экологиялық даму қатарлары:
марштық сортаң, теңіз бойының сортаңы, қабыршақты-борпылдақ сортаң түрінде
трансформацияланады. Жерасты ыза ... ... ... ... ол ... ... да ... тақыр тәрізді сортаңға
айналады. Сортаңдану сатысы үрме құммен құмдақталған теңіз бойы топырақтары
мен тақыр ... ... ... ... құрылымымен
аяқталады.
Арал ... ... ... ... ... ... ... антропогендік аридтелудің нәтижесінде ең
көп өзгерістер Сырдарияның қазіргі атырауы мен Арал теңізінің ... ... ... ... ... ... атыраудың кең бөлігі ретінде
қарастырылып, 15 мың шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Бұл территориға 2001
жыл жағдайында 1:200 000 ... ... ... жасалынды. Құрамындағы
сулық-ерігіш тұздардың, гумустың, азот пен басқа да топырақ параметрлерін
бұрынғы ... ... ... ... Арал ... ... трансформациялануының заңдылықтары мен масштабы анықталды.
сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ... ... процестерінің күшеюінен, тұзданбаған топырақтардың
аумағының күрт азаюынан және ... әр ... ... ... ... ... ... Суармалы массивтермен шекараласатын
жерлердегі топырақтардың шұғыл түрде тұздануы артып ... ол ... ... жиі ... ... ... Арал ... гидроморфты топырақтары автоморфты және жартылай автоморфты даму
деңгейіне өтіп, ... тән ... өте ... ... ... сулы-физикалық және физика-химиялық қасиеттері ... ... ... ... жатыр.
Қазіргі Арал тағаны мен Сырдарияның атырауының топырақ жамылғысының
трансформациялануының деңгейін көптеген жылдарғы зерттеулер ... ... ... ... ... 2 ... 1956 ... 1969
жылға дейін сортаңдардың ауданы 22 мың гектардан 40 мың ... ... ... болады. Топырақ жамылғысының құрылымының алмасуы аридтелу
нәтижесінде жүрген.
29
2
к
е
с
т
е
Құрғаған Арал теңізі ... мен ... ... ... ... жамылғысының трансформациялануы (1956 жылдан
2005 жылға дейін)
|Топырақтар ... ... |
| |1956 ж |1969 ж |1990ж |2005 ж |
| ... |1977 |Стм |- |38,08 |0,59 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |Стм |1 |157,734 ... |117,48 ... бойының |Ст^ |1 |188,733 ... |175,15 ... | | | | | ... |2 |293, 352 ... |147,32 |
|сортаң | | | | | ... ... |Стл |2 |42,959 |8026,78 |128,84 ... ... |Ст |1 |16,833 |2160,37 |18,34 ... сортаң |Стт |3 |67,302 |4848,40 |72,04 ... ... ... |3 |29,963 |1914,61 |63,89 ... ... ... |2 |170,559 ... |71,85 ... | | | | | ... | | | | | ... |Бш |3 |6,668 |256,30 |38,43 ... | | | | | ... | | | | | ... |БПІА |3 |12,393 |444,06 |35,83 ... | | | | | ... ... |3 |15,274 |528,29 |34,58 ... шалғын | | | | | ... | | | | | ... ... |ҚТ |3 |105,127 |1101,73 |10,48 ... ... ... |3 |3,666 |114,44 |31,21 ... | | | | | ... ... |ТҚ |3 |20,615 |384,26 |18,64 ... ... |ТҚЬ |3 |8,806 |149,09 |16,93 ... | | | | | ... ... |ШҚ |3 |43,392 |832,33 |19,32 ... ... ... ... өзгеруі
Фосфордың жер қыртысындағы орташа мөлшері 0,093%. Ол
бейорганикалық қосылыстар түрінде, біріншілік минералдар құрамындағы
еримейтін Са, Мп, Ғе және А1 ... ... ... ... фосфор
андезиттер мен сиениттердің үгілуі нәтижесінде ... ... /40/ ... ... қарағанда, топырақ жамылғысында 200-ден
астам құрамында фосфоры бар минералдар тараған екен. Олардың топырақта үш
үлкен тобы бар: ... және ... ... ... ... және ... ... фосфаттары. Батпақты топырақтарда
темір фосфаттары ... Жер ... ... хлор мен ... ... да оның ... олардан төмен. Арал ... ... ... қоры ... ... тек
10-20% ғана өсімдікке сіңімді, 50-60%-ның сіңімділігі төмен, ал 20-40% іс-
жүзінде өсімдікке сіңімсіз /41/.
* ^^ ... ... * ' •""" "' '"•' "• --—~_ ... ... типтері |Фосфор мөлшері, % ... |0,063 ... |0,10 ... |0,14 ... |0,16 ... қарағанда шөгідінің дисперсиялығы артқан сайын фосфор мөлшерінің
артатынын көреміз. Әмударияның сағалық зонасындағы фосфор мөлшері 0,18%
болса, ал ... ... ол 0,11% тең. ... ... сазбалшықтар да фосфорға бай келеді. И.В. Рубановтың /43/
силикатты химиялық ... ... ... Арал ... ... ... ... мөлшері 0,10-нан 0,60% дейін
ауытқиды. Фосфор тотығының ... ... ол ... ... ... ... ... Калий тотығының мөлшері
біршама тұрақты. Ол 2,02-3,98% аралығында ... ... ... ... фосфорға бай емес. Тек Сырдың
алдынғы атырауында (Қаратерең кіндік-бағанасында) ... ... ... ... ... жалпы фосфор мөлшері атырау топырақтарына шамалас
(0,10-0,15%). Оңтүстік-шығыс жағалаудың (Босай кіндік-бағанасы) шөгінді-
топырақтарындағы ... ... жэне ... ... де ... ... (0,02-0,06% жэне 1,9-2,7 мг/кг топырақ). ... ... ... ... ... қорының салыстырмалы түрде
аздығына қарамастан, ондағы жылжымалы фосфор мөлшері тым ... ... ... горизонттары бойынша оның литологиясы мен фосфор арасында
біршама корреляция тек жекелеген кесінділер арасында байқалады. (К-05, ... ... ... ... ... ... мен ... арасында
тығыз корреляциялық байланыс байқалмайды. Шығыс жағалауының (К-1, 1977 ж,
Қасқұлан) жеңіл шөгінді-топырақтарындағы ... ... ... ... жағалаудың (Қарабүлақ, К-03, 1984 ж.) ауыр ... ... тең ... бірақта соңғысында жылжымалы фосфор
едәір мол. Сонымен қатар алдыңғы атыраудағы ... ... ... ... ... ... ... жағалаудағы осындай
литологиялы шөгінді-топырақтармен салыстырғанда жылжымалы фосфор бойынша
кедейленген.
Енді ... ... ... ... ... өзгерістерін
карастырайық. Фосфордың мобилизациясында фитофактордың маңызы айтарлықтай
жоғары екенін көремсіз. Қаратерең ... ... ... ... ... дерлік кесінділерінің жоғары қабатындағы
фосфордың жалпы және жылжымалы түрлерінің көбейгенін көреміз/52/. Әсіресе
фосфордың артуы ... ... ... өсімдік жамылғысы бар, жартылай
қураған біржылждық ... мен ... ... ... ... ерекше көзге түседі. Өсімдіктер фосфорды өздерінің тамыр
жүйелерімен топырақтың төменгі қабатынан ... ... ... ... ... көп жағдайларда ... ... ... ... немесе шоқтана жіктелген, я өте ... ... ... ... ... ... фосфордың
азаюы байқалады.
7-кесте. Теңіз табанының судан жаңа ашылған шөгінді-
топырақтарындағы фосфордың мөлшері
|Кіндік |Жалаңаш ... ... ... | ... ... жэне |ді №№ ... | ... ... алу| |см | | |
| ... | | | | |
| | | | ... ,% ... алы |
| | | | | ... |
| | | ... % |
| ... |1977 |Стм ... ... |1977 |Стм |- |541,40 |1,34 |ТБ+К |- |512,30 |1,65 | |К-Іа |1977 |Ст^ ... |3,33 ... |- |265,90 |0,67 | |К-Ү |1971 |Ст^ |- |160,80 ... |- |52,73 |0,22 | |К-ҮІ |1963-64 |қт |- |65,80 |0,04 |қт |— ... | ... ... біршама айтарлықтай шөлейттенуі мен тұзсыздануынан кейін
ғана жылжымалы калий мөлшерінің ... ... ... ... ... ... ... едәуір тұзсыздануына қарамастан калийдің азаюы ... ... және 480Д ... Мүмкін бұл калий ... ... ... ... ... ... ... шығар /50/. Оңтүстік-
шығыс жағалаудағы борпылдақ қріды ... ... ... ... ... калийді суда ерігіш тұздармен бірге оңай жоғалтып
алады/70/.
3.5 ... ... ... мен ... ... топырақтардың нәтижелерін бағалаудағы шөлдену картасын
құрастыру
Шөлденудің ... ... және ... ... ... жердің ландшафттық сферасындағы теріс үрдіс ... ... пен ... ... көрініс табады. Әсіресе, ол шөлденудің
үлкен жиынтык кауіптілігін тудыратын, колайсыз табиғи және ... ... ... ... ... бүл үрдіс басталмас бұрын
шөлденудің мүмкін болатын қауіп-қатерін болжап, оның аллын алу шараларын
әзірлеу мен ... ... ... ... өте ... Ол үшін ... шөлдену үрдістерінің жағдайы мен табиғи және антропогендік
ландшафттар ... ... ... ... ... бағалауын
көрсететін едәуір маңызды индикаторларды ... алу ... ... үш ... ... ... олар зонаның табиғи ортасының
жағдайын бағалаудың алуан түрлі белгілерін ... ... және ... ... ... ... Оларды зерттеу
және бақылау ландшафттың дегредациясы жағдай жасайтын табиғи компонеттердің
шекті жағдайын (олардың балансындагы заттар мен ... ... ... ... үрдісінің қарқындылығын (әлсіз, орташа,
қалыпты, ... өте ... ... жэне оны жою ... ... ... /71/.
Шөлдену үрдісін болжауға (басталуы және ... ... ... ... ... ... ... индикаторларға мыналар
жатқызылуы мүмкін: күн радиациясының жер ... ... ... кұрғақшылық пен басқа да қолайсыз атмосфералық құбылыстардың
кайталануы мен ұзақтығы (шаңды және ... ... саны жэне ... ... ... дәрежесі; гидрологиялық – жер асты ... ... ... мен ... ... ... ... дәрежесі, тасқын су ағындарының, қатты ағындар көлемінің өзгеруі,
өзендердегі су ... ... ... ... ... селдер, су
қоймалары, қар және тас көшкіндер; ... ... ... ... ... құрылымы, қарашірік мөлшерінің өзгеруі, топырақтың
сортаңдану, сорлану, ... ... және ... да ... ... ... тыс ... уытты қосылыстармен,
биоцидтермен ластануы, батпақтануы, тығыздалуы) /1/.
Ландшафттардың қазіргі ... ... ... ... жамылғысы болып табылады. Топырақ бетінің ... ... ... құрамы, өсу құрылымы, бастапқы өнімі және
көптеген басқа да көрсеткіштері табиғи және ауыл ... ... ... Жануарлар әлемінің түрлері, саны,
популяциялар кұрылымы, көбею ерекшеліктері, үйдегі мал басы да маңызды
индикаторлар болып табылады.
Шөлденудің элеуметтік ... көп ... ... ... ағаш дайындау және шикізатты құрылыс материалдары мен ... ... ... ... және ... егін ... мал
шаруашылығы және жайылымдар мен пішендіктерді пайдалану; өнеркәсіп орындары
мен елді мекендерді орналастыру; инженерлік құрылыстар; ... ... ... ... ету; ... пайдалану; рекреациялық қызмет,
халықтың құрылымы, саны және көшіп-қонуы; денсаулык сақтау көрсеткіштері;
табиғи ресурстарды пайдаланудың келешегі; ... ... және ... үрдістерінінің тиісті индикаторларының кешенді көрсеткіштерін
алу үшін барлаудың қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... ... арқылы алынатын геофизикалық, топырактық-
геохимиялық, гидрологиялық, биологиялық, ландшафттық ақпарат қажет.
Шөлденуді бағалау белгілері. Шөлдену үрдістерінің қарқындылығын 4 класс
бойынша бағалауға болады: әлсіз, ... ... және өте ... ... ... ... ... табиғи орталарды түбегейлі қайта
құру арқылы ғана мүмкін болатын биологиялык әлеуетті қалпына ... ... ... ... ... Күшті шөлдену деңгейі класына жергілікті
өсімдіктердің түрлері ... ... ... және ... ... 50%-ға дейін төмендеп кеткен, жазықтық эрозиясы
күшті дамыған жерлер жатады. Қалыпты шөлденудің деңгейі класына жел және ... ... ... ... ... ... сортаңдануы
өнімнің көлемін 10-50%-ға дейін ... ... ... ... ... кезінде топырақ пен өсімдік жамылғысы әлсіз бұзылады [29].
Шөлденудің аспектілері ортаның деңгейі (ОД), ... ... ... ... (ШҚ), ... ішкі ... (ШІҚ), жануарлардың
табиғи ортаға әсері (ЖТӘ), антропогендік әсерлер деңгейі (АӘД), шөлденудің
жиынтық қауіптілігі (ШЖҚ) жатады [73].
Н.Г. ... ... ... қауіптілігінің төмендегідей формуласын
ұсынды:
ШЖҚ=ҚЖ+ШІҚ+ЖТӘ+АӘД
Шөлденудің қазіргі жағдайы (ҚЖ) орта деңгейіне ... ... ... орта ... ... ... ... кезеңде болған
өзгерістермен сипатталады. Табиғи ортаның қазіргі жағдайының белгілері
ретінде ландшафтар ... ... ... ... мен
жайылымдардың бұталы өсімдіктермен жабылуы (%), жер бедерінің ... және т.б. ... ... ... ... (ШҚ) ... бір үрдістердің, мысалы, ... ... ... ... ... ... өсуі және сол ... жүру жылдамдығын түсінеміз. Шөлденудің ішкі қауіптілігі (ШІҚ)
осы үрдістердің жақын арада байқалу беталысымен анықталады. ... ... ... (ЖТӘ) – ... ... ... өсімдіктерді
жоюы және т.б. - және антропогендік араласу деңгейі (АӘД) - ... бір ... ... және ... ... ... ... нәтижесінде жағымсыз салдардың түрлері мен көріну
формалары.
Шөлденудің жиынтық қауіптілігін (ШЖҚ) қүрайтын ... ... ... ... ... үшін ... «алдыңғы қатарлы»
үрдістерінің динамикасына белгілі бір уақыт кезеңінде және ... ... ... ... ... ... оның ... табиғи және
антропогендік мониторинг мен тиісті картаға түсірумен қамтамасыз етілуі
(шөлденудің қазіргі жағдайының ... және ... ... осы ... ... жобаларды әзірлеу үшін ақпараттық база ретінде қызмет
етеді.
Шаруашылық кызметін басқарудың ғылыми негіздерін құрудың ... ... ... ... оның ... шөлдену үрдістерін
зерттеу, картаға түсіру болып табылады. Шөлденумен күрес -қоршаған ортаны
қорғаудың ең күрделі ... ... ... жаңа ... ... ... ... пайдалану жағдайларын есепке алу,
антропогендік әрекеттердің салдарынан табиғат жағдайлары мен үрдістерінің
өзгеруін болжауға шөлдену үрдістерінің алдын алу ... алға ... шешу ... ғана қол ... ... ... ... үрдістері бойынша аудандарға бөлу кезінде бұл
үрдістердің Республиканың халық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... жөн. ... мынадай ережелерді есепке
ала отырып болуге ... ... ... ... ... ... және антропогендік ... ... ... ... ... ... мен
қарқындылығын жүйелеу;
4) шөлденумен күрес жүргізудің зоналық негіздері.
Қазақстанды шөлдену ... ... ... ... ... ... ... дифференциациясының қазіргі заманғы
сипатын көрсететін ландшафттың типологиялық картасы [431 негіз болады. Оны
жасау кезінде екі ... ... ... ... ... шаруашылық әсер етуді талдау кезінде-зоналық әдістің ... Бұл ... ... ... ландшафттардың кеңістікті
дифференциациялық ерекшеліктері мен олардың қарама-қарсылығын ... ... ... ... ... ... қызмет әсерінен бағыттық ... ... ... ... пайда болуы мен көріну заңдылықтары болып
табылады/74/.
Аудандарға бөлудің төрт сатылы үлгісін алган жөн: ... ... ... ... бірліктердің бір-біріне бағыныштылығының таңдап
алынған жүйесі шаруашылық игеру ... мен ... ... ... ... ... келеді. Аудандарға бөлудің таксономикалык
бірліктері территориялық тұтастықпен сипатталады, салыстырмалы бірегейлілік
таксономикалық жүйе бірліктерінің ... ... ... ... ... ... белгілері бойынша
жіктелетін көптеген орта және кішігірім ТТК тұратын күрделі бір тұтас
жүйе болып табылады.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... бар: ... әлсіз, қалыпты, күшті және өте ... ... көп ... ... - жел және су ... ... ... жамылғысының дегредациясы, техногендік
шөлдену.
Ал, осы Қызылорда облысының топырақтарының шөлденуі мен ... ... ... ... жері де ... ... байланысты
бірнеше бөлікке бөлінеді. Су эрозиясына байланысты: әлсіз, ... ... ... су ... ... ... Бұл аймақтарға-Қызылорда
облысының оңтүстік шығысындағы Сырдарияның оң жақ ... ... ... ... ... ... және күшті дәрежелі болып бөлінеді.
Бұл-Сырдарияның оң жақ және сол жақ ... ... ... ... орташа және күшті дәрежелі тұздануға ұшыраған ... Арал ... ... ... ... радиоактивті ластанған аймаққа-Байқоңыр ғарыш
айлағы жатады.
Соңғысы-күшті дәрежелі химиялық ластанған ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда облысының топырақтық-экологиялық
картасын ... ... ... ... ... ... атап ... жөн. Мұндай топырақтың бірнеше түрлері
ажыратылады. Олар: ... ... ... су ... ... Қызылорда облысының Ақтөбемен шектесіп жатқан жердегі
топырақтар орташа дәрежелі жел эрозиясына ... және ... ... ауданына дейінгі-Сырдарияның сол жақ саласындағы жерлерде-орташа
дәрежелі шығу тегі табиғи тұздануға ұшыраған және орташа дәрежелі шығу ... ... ... топырақ түрлері дамыған. Облыстың оңтүстік
бөлігінде күшті дәрежелі жел эрозиясына ұшыраған топырақ түрлері жайғасқан.
Қазақстан Орталықазиялық ... ... ... де, өз кезегінде
аудандарға бөлінетін 25 облыстан ... ... ... ... бөлу бірліктерін анықтау үшін шөлденумен күрес ... ... ... шөлдену үрдістері бойынша ... ... ... ... және антропогендік үрдістердің дамуының алдын алып, олармен
күресудің нақты шараларын әзірлеуге негіз ... ... ... ... ... ... жылғы деректерге қарағанда Арал теңізінің деңгейі 20 метр
төмендеген. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... Бұл ... кезекте топырақтың жеке даму
сатыларының ұзақтығы мен тұздану қарқынына ... ... ... мен ... топырақтардың литологиялы-геоморфологиялық
ерекшеліктеріне сүйенген топырақ ... ... ... ... сол
бүрынғысынша қалады.
1) Жеңіл литологиялы ... ... ... Ауыр литологиялы шөгінділерде тақыр тэрізді топырақтар
қалыптасады;
3) ... ... ... сор ... ... ... ашық, құмды жағалаудағы топырақ жамылғысының даму
сатыларының алмасуы жеңіл литологиялы шөгінділердегі топырақтарға сай
келеді. Жеңіл литологиялы шөгінділердегі ... ... ... қатар, онда аймақтық ерекшеліктер де байқалады.
Солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауындағы қурғаған теңіз тағанындағы
- Шығыс Торғай және Арал маңы ... ... ... ... ... құм ... типі Арал маңының шығыс және оңтүстік-шығыс
жағалауларына қарағанда бэсеңдеу дамыған. Қүм төбелік ... кей ... ... және үзілмелі келеді. Оңтүстік жағалауға қарағанда жауын-
шашын мөлшері біршама молырақ болуынан осы ... ... ... жэне ... асты ыза сулары деңгейі де осы құм төбе алдындағы
тілімге қарағанда жоғары келеді. Егер де Кіші ... ... одан ... ... онда Арал теңізінің солтүстік жағалауындағы өте күшті
тұзданған ауыр литолгиялы шөгінділер жалаңаштанады. Егер де Кіші ... 45 г/л ... ... онда ... жылдары құрғаған теңіз
тағанындағы жолақтарда тұздану ... ... жэне ... сор
сортаңдары қалыптасады. Марштық жэне
теңіз бойы сортаңдарының көлемі ... ... ... 1 ... тұздану дэрежесі 2,5-3,5% дейін көтеріледі. Ал 1980 жылға дейінгі
құрғаған топырақтардың ... ... ... ... ... ... ... тұздануы бәсеңдейді. Тағы да айта
кететін бір жайт, Кіші теңіздің деңгейі көтерілген ... ыза ... де ... ... ... ... топырақтардың да тұздылығы
артады/76/.
Арал теңізінің Шыгыс жағалауындағы қүрғаған тілімде орналасқан
Сырдария бойының ландшафттары бір-бірімен қат-қабаттаса біткен ... ... ... ... ... та ... жеңіл литологиялы
шөгінділер басым. Авандельтаның сағалық бөлігінде 1982 ... ... ... ... құралу факторларының кеңістік-уақыттық байланысы ... ... және ... ... ... ... Өзен ағысының көлемінің түрақсыздығы топырақтың тұздану мерзімін
ұзартты. ... ... ... жылдары өзен ағысының ұзақ мерзім бойы молаюы
теңіз ... ... ... мен ... себепші болды. Соның
салдарынан ... ... ... ... ... көтеріңкі
элементтерінде шалғындық процесс орын алды.
Теңіз деңгейінің одан эрі төмендеуіне байланысты шөгінді топырақтардың
механикалық құрамы ... Ыза ... ... ... ... болжам кезеңдерінде топырақтың тұздану мерзімі 6-10 жылға
дейін созылады. Бұл көбінесе ойпаң элементтегі ауыр литологиялы ... орын ... ... ... 1 ... қабатындағы тұздар
концентрациясы 1,5-30% қүрайды. Шалғындық фитоценоздар құрғаған қазіргі
тілімнің шектеулі жерлерінде ғана ... Өзен ... ... жағдайда ол
мүлде жойылады. Олардың орнын осындай геоморфологиялық ... ... ... ... Өзен ... ұзақ ... бойы ... процесі үдей түсуі мүмкін.
Болашақта сортаңдардың көлемі артады. Олардың ... ... ... көлеміне сай келеді. Соңғы жылғы деректер ... ... ... 20 м төмендеді де, теңіз тағанының Қазақстандық бөлігінде
құрғаған жер көлемі 22,63 мың шаршы ... ... ... ... сортаң
топырақтар мен жоғары дәрежеде тұзданған теңіз бойы топырақтарының үлесіне
13,73 мың шаршы шақырым тиеді. Содан топырақтардың ... мен ... ... ... ... ... одан эрі ... жағдайда шөгінді
топырақтардың түздану қарқыны одан эрі артады. Сонымен қатар қабыршақты,
қабыршақты-борпылдақ және ... ... ... артады. Жеңіл
литологиялық шөгінділері аралас, негізінде күшті тұзданған орта литологиялы
шөгінділерден тұратын теңіз тағанында, ... ... жер асты ыза ... ... ... түздардың желмен үшуы жалғаса береді/75/.
Тұжырымдық қорытындылар
1994 жылы Қазақстан Республикасы ... ... ... жөніндегі
конвенциясына қол қойды. Бұл бір ерекше маңызы бар ... ... ... болуы, даму заңдылықтарын анықтау бұл құбылыстың алдын
алу немесе оның қолайсыз салдарын жоюда, ... ... ... мен ... ... және ... ... қайта өрбітуде белгілі бір дәрежеде өз үлесін қосады. ТТК-нің даму
динамикасы, ландшафттык ... жері ... ... ... ... eric ... кұрылымы,
жерлерді суару жүйелері мен тағы басқалары қатаң байланыстырылуы тиіс.
Сондай ... бірі 1996 жылы ... ... орта ... ... қолдауымен (ЮНЕП) Шөлденумен күресу жөніндегі
ұлттық стратегиялар мен ... ... ... ... ... жылы 25 ... ... Республикасының Мәжілісі және Парламент
сенаты 30 маусымда бекітті.
Шөлдену ... ... ... біз табиғи және табиғи-
антропогендік ... ... ... ландшафттық талдауын
пайдаландық. Құрылым қалыптастыру, шөлге айналған территориялар ... ... ... ... ... ... үрдістерінің
заңдылықтарын белгілеу. Жаңа ГАЖ технологиясының көмегімен едәуір тиімді
ғарыштық мониторинг ... ... ... ... ... суармалы егін шаруашылығы оңтүстік зоналарда кең тараған.
Суармалы егін ... ... ірі ... ... Тасөткел, Талас, Ақдала массивтері жатады.
Ландшафттардың су шаруашылық ... ... ... ... ... ... өзгеруіне ықпал
етеді. Орталык Қазақстан үшін бүл ... ... ... табиғи-территориялық кешендерге әсері ең алдымен гидротехникалық
кұрылыстардың айналасындағы жер асты сулары ... ... ... антропоген әсерімен қатар, мал шаруашылығы да жан-
жақты әсер етеді. Малдарды шектен тыс жайғанда табиғи өсімдіктер ... ... ... ... ... ... басқа топырақтардың
тығыздалуы және ... ... ... жер ... ағын
сулардың көбеюіне, топырақтағы ылғалдың азаюына алып ... Ірі ... елді ... өздері дамитын ландшафттардың барлық табиғи
компоненттеріне жан-жақты әсер ... ... ... және биогенді
компоненттеріне күшті әсер етіп, атмосфера ауасының ластануы, жер беті ... асты су ... ... ... ... үрдістерінің баяулауы және
қалпына келуі, табиғи өсімдік жамылғысының және ... ... ... ... ... Бұл ... ескере отырып сөз аяғын түйіндер
болсак, Қазақстан аумағының басым бөлігі шөлді жазықты, ... ... ... Орта ... ерекше бір орналасу реті айрықша өз
бетінше ерекше кең байтақ аймақ. Біздің міндет-парызымыз: отан өз ... ... ... біле ... оны терең зерттей келе әрбір
жаңалығын ғылымға енгізіп, әлемдік деңгейде таныту. ... ... ... ... ... айта кететіні, бұл атқарған жұмысымыздың мақсаты
мәреге жету емес, сапасын бағалату.
Топырақ деградациясының негізгі ... ... ... тыс ... ... ... ... және т.б. Алғашқы шөлдену
үрдісіне жататындар: өсімдіктер жамылғысының деградациясы; су эрозиясы; жел
эрозиясы; топырақтың ... ... ... ... (гумустың) төмендеуі; топырақ құрамында өсімдіктер
мен жануарлар үшін улы заттардың жиналып қалуы.
Қоршаған орта мен оның дамуына ... ... БҰҰ ... ж.) бекіткен құжаттарда көрсеткеніндей («Повестка дня на ХХІ век»),
топырақтың өте ... ... ... ... ... аудан бойынша-1%-
ға байқалса, күшті-15%, қалыпты-46% және жеңіл-38% болады екен. ... ... ... 56%-су ... 28%-жел
эрозиясына , 12%-химиялық ... және ... ... екен. Қазақстанда ауылшаруашылық мақсатта қолданылып ... тек 34%-ы ғана ... ... ... ... ... әсерінен болатын топырақ жабындығының
деградациясы өте ... ... ... ... мен ... ... сүйене отырып,
жалпы Сырдарияның төменгі ағысындағы топырақтардың бірнеше ... ... ... мен ... адам ... ... ... уақыттагы
күтілетін жағдайлары қарастырылды. Табиғаттағы орасан зор өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... Ол
жағымды немесе жағымсыз тұрғыдан тұрады. Бұл тақырыпта оның ... ... ... жолдары мен келешектегі нәтижесі және
ондай қатерлерді болдырмау, қалпына келтіруді көздейтін ... ... ... реті ... аспектте теңіз суының метаморфтануына байланысты , Na+
иондарының молаюы, ал Са++, SO-4, НСО-3 ... ... ... ... ... - ... ... жер асты ыза суларының ... ... оның ... дэрежесіне және шөгінді топырақтағы жеңіл
еритін тұздардың мөлшеріне, сонымен қатар олардың иондарының арақатынасының
сандық және ... ... ... ... ... ... жер асты ыза ... минералдығы мен олардың құрамындағы
зиянды тұздардың ... ... ... ... жағдайда шөлейттенуі қарашірінді
мөлшерінің азаюына алып келеді. Топырақтың тұзсызданып ... ... өсуі ... мен ... ... ... лай фракцияларының артуына мүмкіндік туғызады. Жалпы азот қоры
топырақ түзілу процесі ... ... ... ... жағдайда үдемелі тұздануы фосфордың жылжымалы түрін оның
жылжымайтын байланысқан түріне айналуына өз ... ... ... ... ... ... ... арта
түседі. Теңіздің тартылуына байланысты оның кемеріндегі тілімдерде
орналасқан ... жэне ... бойы ... ... қысқара береді де,
бірақ олардыңтұздану қарқыны арта түседі. Кіші Арал көтерілеген жағдайда,
ыза ... да ... ... ... ... топырақтың тұздылығы
артады.
Құрғаған теңіз тағанындағы пайда болған топырақтар негізінен шөгінді
топырақтар, олар шала ... ... ... және ... ... ... ... қалдықтық-теңіздік тұздардың мол
қорымен сипатталады. Бұл ... ... егіс ... ... ауыр ... ... одан әрі нашарлатып жібереді.
Әдебиеттер
1. Розанов Б.Г., План ... по ... с ... в ... ... предупреждение и борьба с ним)// Проблемы освоения
пустынь. ... ... С. ... Курочкина Л.Я. Тенденции и следствия опустынивания в ... ... ... по ... ... с опустыниванием.
Программа ООН по окружающей среде (ЮНЕП). Алматы, 15 июня 1995 года.
3. Фаизов К.Ш., ... Ж.У. и др. ... и ... почв ... 2007.с.278.
4. Бельгибаев М.Е. Деградация почв и их ... в ... ... международной конференции. Изд «Тетис», 1998.-с.180
5. Ковда В.А. Почвенный покров, его ... ... и ... 1981, 182 с.
6. Сессия «Глобальное потепление климата»-штат Колорадо, США, 1991г.
7. Международная конференция по борьбе с опустыниванием, Туркия, ... «World Soil ... UNEP, ... ... по ... ... почвенной политики (задачи и
ожидаемые результаты)»-ж-л «Почвоведение», 1984, №1.
10. Антропогенное опустынивание почв Приаралья.-Алма-Ата: ... ... ... М.А. ... воды ... ... и ... в результате зарегулирования стока Сырдарьи – Тр. ... АН ... 1969, т.17, ... ... ... М.А. ... ... Сыр-Дарьи и Северные
Кызыл-кумы. Том I. Алма-Ата.1958.
13. Сваричевская З.А. Геоморфология Средней Азии и Казахстана. Л.1965.
14. ... ... ... ... ... ССР. ... Рельеф Казахстана (пояснительная записка к геоморфологической карте
Казахской ССР масштаба 1:1 500 000). ... 2.АН ... ... ... Ю.М., Некрасова Т.Ф., Стародубцев В.М. и др. Антропогенные
изменения почв ... и их ... ... ... 59 с.
17. Диярова К.Ш. Развитие и размещение сельскохозяйственного производства
в низовье Сырдарьи. //Сборник ... ... ... ... ... 1992. С.47-56
18. Стародубцев В.М. Формирование почвенного покрова в ... ... ... 1990. №5. ... ... К.Ш. ... ... зоны Казахстана. Алма-Ата.1983.
20. www.rambler.ru
21. Чупахин В.М. Региональная экологическая борьба с опустыниванием. Л.:
«Наука», 1990.с.155-158.
22. Медведев С.А., Бектурова Г.Б. ... ... с ... в
Казахстане//Проблемы освоения пустынь. 1994.№4-5
23. ... Л.Я. ... ... по ... ... В ... Проблемы освоения пустынь. 1994г.
24. Национальная прграмма действий по борьбе с ... ... ... Алматы. Конжык. 1997. с.167.
25. Ковда В.А. Проблемы борьб\ы с опустыниванием и ... ... М.: ... 1984.
26. Селиверстов Ю.П. Экологические проблемы аридной зоны севера
Внутренной ... ... ... 1992 ... В.М. ... райрнирование Каз-на для целей сельского
хозяйства. Алма-Ата: Наука, 1970, 260с.
28. К.Д. Каражанов, Ж.У. ... и др. ... ... ... конференции.изд. «Тетис», 1998.-с.18 -183.
29. Харин Н.Г., Нечева Н.Г. и др. Методические ... ... ... прцессов опустынивания. Ашхабад, 1983.
30. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана-Алма-Ата:
Ғылым,1992. ... ... ... ... по ... с опустыниванием в
Республике Казахстан (Расширенный формат). ... ... ... с ... и ... ... действий ООН по
борьбе с опустыниванием. Доклад директора – исполнителя. Найроби, США 3-5
февраля.1992 г.
33. Глушко Е.В. ... ... ... ... аридных зон
// Исследование Земли из космоса. 1991 №4 с. 111-120.
34. ... В.С. ... ... ... ... в России// География и природные ресурсы. 1997. №3. с. 191-193
35. Ландшафтная карта Казахской ССР. Масштаб 1: 12500000. М. ... ... ... ССР. Том 1. ... ... и ... Базарбаев Ж., Алламуратов Б.э Тлеуов Р и др. Экологический кризис ... ... ... ... // Тез. Межд. Научно-практич.
конф.: "Реальность и перспективы устойчивого развития экосистем
Аральского региона". Алматы, 2002-с. ... ... ... уровня Аральского моря на окружающую среду. -
Алма-Ата, ... ... ... ... почв ... - Алама-Ата, Наука,
1984.-224с.
40.Попов Ю.М.? Некрасова Т.Ф. Антропогенное изменения почв Приаралья
и их эколого-хозяйственное значение. - Алма-Ата? 1992.-60с.
41. Иллюстрированный ... ... ... ... ... 1969.
42.Аринушкина Е.В. Руководство по химическому анализу. - М, Изд. МГУ,
1970.-482 с.
43.Вадюнина А.Ф., Корчагина З.А. ... ... ... почв ... М, 1961Э 345 с.
44.Роде А.А. Почвенная влага.-М.э 1952., 456 с.
45.Роде А.А. ... ... ... ... профиль//Почвоведение.-1963?№ 3? С. 93-101.
46.Роде А.А. Водный режим почв и его типы. // ... Ю.П. К ... о ... ... почв. Т.1 Изд.АН
СССР.-М., 1951.
48.Общесоюзная инструкция по крупно-масштабным ... ... ... ... и ... ... Руководство по полевым исследованиям
и
картирования почв. М.Д959.346с.
50.Базилевич Н.И., ... Е.И. Опыт ... ... данные по химическому составу атмосферных осадков за
1962-1965гг.Л.Д970
52.Кодрау О.Д. Влагооборот равнинной и ... ... ... ... ... Ц.А. Атмосферные осадки на территории СССР. Л.э 1976, с.302.
54.Молоснова Т.И., Субботина О.И. Климатические последствия в ... ... ... ... 1985
55.Григорьев А.А., Липатов Б.Б. Распространение пылевых загрязнений в
Приаралье по ... из ... 20. ... ... Л,Гидрометеоиздат?
56.Досбергенов С.Н. ... ... ... ... ... вод ... дна ... моря//Проблемы освоения
пустынь.№4, 2001-с.59-63
57. Формирование почвенного ... на ... моря в ... Казахстана. Наука, Алма-Ата, 1983
58.Костюченко В.П., Богданова Н.М. Характер засоления почвогрунтов и
миграция солей на ... дне ... ... АН СССР, 1975
59.Ишанкулов М.Ш. К типологии ландшафтов современных осушающихся
побережий Арала//Проблемы освоения ... 1980, №5, с. ... Р.Г. ... ... и ... в ... ... под Каспиского моря// Баку,1990 28. Бельгибаев М.Е. Эоловые формы
рельефа на осушенной территории Восточного ... ... ... ... под. ред. ... М., 1969. ... Н.Ф. В ... о динамике солевого баланса Аральского
моря. - материалы по ихтиофауне и режиме вод ... ... ... ... Л.К. ... Аральского моря. Л: Гидрометеоиздат, 1956
64..Николаева Р.В. Морфологическая характеристика Аральского моря и
динамика его береговой ... при ... ... ... вод // ... Мат. II координац. Совещания по проблеме Аральского моря. Алматы,
1978. -С. 80-87.
65.Гильзен К.К. Грунты ... ... ... ... ... «Известия Туркестанского отделение ИРГО», 1911, т. VIII, в. 1. 3
5. ... И. В. ... С. ... В. Н. ... ... ... ... в ... ... удоврений//1993. - №. -С. 57-64.
66.Новожилова М.И., Семеченко Г.В., ... Н.З., ... моря в ... ... ... ... 1985. С. ... С.Н. Құрғаған Арал ... ... ... ... түзу ... ... ... 2003.
№1, 43-4866
68.Кудеярова А.Ю. Минеральные фосфорсодержащие соединение в почвах//
Изв. АН СССР. Сер. биол. 1982, -№4. -С. ... Н.Г. ... и ... ... пов. М.э Наука. 1974. -
С. 48-66.
70.Бродская Н.Г. Карбонатообразование в Аральском море// Изв. АН СССР.
Сер. Геолог. 1949, -№6. ... И.В. ... ... ... моря их строения и
состав// Литология и полезные ископаемые -1948, -№1. -С.117-125.
72.Илялетдинов А.Н. Биологическая мобилизация минеральных ... ... А.? ... Л. ... ... почв ... ... Проблемы освоения пустынь, -№5. 1976. -С.48-53.
74.Турсунов Л., Турсунов X., Расулов А. ... ... ... почв ... ... ... ... -№5, 1976. -С.30-38.
75.Роде А.А., Смирнов В.Н. Почвоведение. ИзД. Высшая школа, М., ... С.Н. Арал ... ... ... прцесінде өзгеруі//Жаршы. -2003. -№10 44-53. бб
77.Рубанов И.В., Ишниязов Д.П., Баскакова М.А. и др. ... ... Изд. ... 1987, -С. ... Аральского моря и опустынивание почв-это самые актуальные
проблемы в нашей республике.
По Б.Г. Розанову (1984), опустынивание – это ... ... ... и ... и ... ... в ... случаях может привести к ... ... и ... ... в ... результате заметного уменьшения стока рек Амударьи и Сырдарьи и
использования в 1960-1990 годах водных ресурсов для ... и ... ... земель без учета потребностей Аральского моря ... ... в ... сформировался сложный комплекс эколого-
социально-экономических проблем, имеющих по ... и ... ... характер.
В данной диссертации рассмотрены вышеуказанные проблемы и пути ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектептегі оқу-тәрбие жұмысында таным процесін дамыту44 бет
Психологтың мектепке даярлық тобындағы балалармен жүргізілетін жұмысы3 бет
Технологиялық карта құрастыру жұмыстары5 бет
Цитогенетика негіздері4 бет
Өнеркәсіптік ғимараттың темірбетондық және бетондық конструкциялық элементтері4 бет
"Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі тұтыну себетін, күнкөріс минимумын, ең төменгі еңбекақыны талдау"4 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь