Каспий теңізі құрлықтық шельфінің минералды ресурстарын игерудің құқықтық мәселелері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Құрлықтық шельфтің минералды ресурстарын игеру сұрақтарын реттейтін халықаралық шарттардың жалпы талдауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7

1.1. Халықаралық құқықта Әлем мұхитының минералды ресурстарын игеру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2. Құрлықтық шельфтің ресурстарын делимитациялау мен игеру сұрақтары бойынша мемлекеттердің халықаралық тәжірибесі ... ... ...14

2. Каспий теңізінің минералды ресурстарын игеру сұрағы бойынша Каспий маңы мемлекеттерінің халықаралық құқықтық ұстанымы ... ... ... ... ... ... 23

2.1 Теңіздің минералды ресурстарын игерудің алғышарты ретінде Каспий құқықтық мәртебесін реттеу мәселесі. ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.2. Каспий минералды ресурстарын игеру сұрағы бойынша Каспий маңы мемлекеттерінің ұстанымы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3ғ
2.3. Каспий минералды ресурстарын әлемдік сауда рыноктарына тасымалдаудың саяси.құқықтық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..ғ1

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69

Библиография ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
Кіріспе

Зерттеу тақырыбының µзектілігі. Жаңа мемлекеттердің қалыптасуымен және Каспий бассейні тµңірегінде жағдайдың µзгеруімен Каспий мәселесінің құқықтық сұрақтары қазіргі заң ғылымында маңызды орындардың бірін алып отыр. Бұл Каспий мәртебесінің анықталмағандығымен, мұнаймен байланысты жаңа м‰мкіндіктердің ашылуымен, м‰дделердің µсуімен, сондай-ақ, осы аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттілігімен т‰сіндіріледі.
Каспий теңізінің минералды ресурстарын игерудің құқықтық мәселелері астарында оның мәртебесін анықтау мәселесі жатыр. Дәлірек айтсақ, мәртебесін кµл немесе теңіз ретінде анықтау емес, жағалау мемлекеттің теңіздің бай кµмірсутегі ресурстарына юрисдикциясының сипатын анықтауға саяды, яғни теңізді ұлттық секторларға бµлу немесе кондоминиум режимін бекіту. Қазақстан Республикасының ұстанымы 19 шілде 1994 жылы алғаш рет жарияланды. Қазақстан тарабы Каспийге теңіз мәртебесін беруді жµн деп тапты. Бұл Каспий теңізіне қатысты 1982 жылғы теңіз құқы туралы Б¦¦ Конвенциясының қолданылуын білдіріп, автоматты т‰рде теңіз бен оның пайдалы қазбаларын пайдалану бойынша кµптеген мәселелерді шешер еді. Ал кµл мәртебесін беру кµлдерді делимитациялау мен жағалау мемлекеттердің қызметін реттеу тәжірибесінің жеткіліксіздігі себебінен пайда болуы м‰мкін мәселелерді шешуде қосымша ережелер қабылдауды қажет етеді, бұл жағалау мемлекеттерге ‰лкен ж‰к артады.
Минералды ресурстарды игерудің бірден-бір мәселесі - шикізатты әлем рыноктарына тасымалдау. Ашық теңізге қол жетпей және мұнайды әлем рыноктарында сатпай, бұл аймақтың болашақта дамуы м‰мкін емес. Қазақстанда әлем рыноктарына жолы м‰лдем жоқ деп айтуға болмайды. Магистралды жолдар бар, бірақ олардың барлығы Ресей территориясымен µтеді. Бұл Қазақстанды Ресейге тәуелді етеді. Қазақстанға мұнай тасымалдаудың әрт‰рлі бағыттағы баламалы жолдар қажет. Сондай-ақ, ол жолдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша шаралар қабылдау қажет.
Каспийді тек жағалау мемлекеттердің ғана емес, АҚШ, Қытай, Ресей, Иран сияқты ірі мемлекеттердің стратегиялық м‰дделері т‰йіскен жер деп жариялап қойды. Табылған және болжанатын мұнайдың ірі қоры бұл аймақты екінші Парсы шығанағына айналдыруы м‰мкін. Каспий теңізінің тәжірибесінде мұнай кен орындарына қатысты µз м‰дделерін қорғап қалу мақсатында мемлекеттер “кез келген әдістерді” қолданатынын да жариялаған еді. КСРО ыдырағаннан кейін әлем картасында пайда болған жаңа мемлекеттердің экономикалары құлдыраған еді. Ал Каспий бассейнімен байланысты ашылған жаңа м‰мкіндіктер экономиканы дағдарыстан шығарудың негізгі тірегі еді. Қазақстан ‰шін де Каспийдің маңыздылығы – экономикасын демеуде, басқа саладағы инфрақұрылымды қолдауда. Сейсмикалық зерттеулердің нәтижесінде Каспий теңізінің қазақстандық бµлігінде қор 10 млрд.тонна мұнай мен 2 трлн.метр3 газдан тұратыны белгілі болды. салыстыратын болсақ, егер тек Тенгиз кен орнында 1 млрд.тонна мұнай табылса, осы кµлемдегі он кен орны барын айтуға болады. Мұнай қоры бойынша Каспий теңізі Парсы шығанағынан кейін тұр, бірақ Солт‰стік теңіздің қорынан екі есе асып т‰седі.
Зерттеу мақсаты. Бітіру жұмысының кµздеген мақсаты - теоретикалық, нормативтік және эмпирикалық материалдарды талдау мен зерттеу және осының негізінде мемлекеттердің Каспий ресурстарын игерудегі қызметінің құқықтық жақтарын жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізу. Мақсатына жету ‰шін автор келесі талаптарды алға қояды:
- 1982 жылғы теңіз құқы туралы Б¦¦ Конвенциясына және мемлекеттердің кµл мәртебесін бекітудегі тәжірибесін талдау. Соған сәйкес, Каспий су айдынынының ерекшеліктерін кµрсете отырып, оған теңіз мәртебесін берудің артықшылықтарын келтіру;
- Каспий мәртебесі және 1991 жылға дейін минералды ресурстарды игеруді реттеуге қатысты ИРИ мен КСРО арасындағы шарттық тәжірибеге талдау жасау, сондай-ақ оның Каспий аймағында қалыптасқан жаңа геосаяси жағдайға қолдану м‰мкіндігін зерделеу;
- Қазақстанның Каспий мұнайын әлемдік рыноктарға тасымалдаудың құқықтық мәселелеріне талдау жасау;
- теңіз құрлықтық шельфінің ресурстарын игерудің алғышарты ретінде Каспий аймағының қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңыздылығын зерделеу.
Әдістемелік негізі мен қайнар кµздері. Бітіру жұмысының заң ғылымында қолданылатын құқықтық т‰сініктерді талдаудың жалпы юридикалық әдістері қолданылады: реми-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және тарихи-құқықтық.
Бітіру жұмысының нормативтік негізі ретінде: Кеңес-Иран келісімдері, 1982 жылғы теңіз құқы туралы Б¦¦ Конвенциясы, 19ғ8 жылғы құрлықтық шельф туралы Конвенция, Қазақстан мен Ресейдің Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы Конвенция жобалары, халықаралық µзен мен кµлдер мәртебесі туралы мемлекетаралық келісімдер, құрлықтық шельфте мемлекеттердің қызметіне қатысты құжаттар мен µзге де су айдындарын пайдалану туралы, теңіз кеңістіктерін делимитациялау, қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша халықаралық құжаттарға, сондай-ақ Қазақстан Республикасы ұлттық заңнамасына с‰йенеді.
Бітіру жұмысында Ресей мен қазақстандық халықаралық құқық ғылымының теоретикалық ережелері мен қорытындыларын да пайдаландым. Мысалға, Ю.Н.Колосов, С.В.Молодцов, Л.А.Иванащенко, И.П.Блищенко, В.Я.Шестопалов, Б.М.Клименко, Р.Ф.Захарова, қазақстандық ғалымдардан Н.Ә.Назарбаев, Қ.Т.Тоқаев, М.А.Сәрсембаев, Ж.М.Аманжолов, А.А.Сәлімгерей, У.Т.Қасенов, В.Х.ғиззатов, К.С.Мауленов жұмыстарын атауға болады. Батыс халықаралық-құқықтық әдебиетінен Л.Опенгейм, В.Е.Батлер, Х.Лаутерпахт, Я.Броунли, Д.Коломбос, Ф.Пондавен жұмыстары қолданылды.
Мәселенің зерттелу дәрежесі. Қазақстандық халықаралық-құқытық ғылымда “Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін анықтауда Қазақстанның қатысуының құқықтық жақтары” атты А.А.Сәлімгерейдің диссертациялық жұмысын ерекше атап кеткен жµн. Бұл жұмыста Каспий мәртебесін анықтау мәселесін барлық қырларынан қарастырдым. Жұмысында Каспий бассейнін теңіз ретінде қараудың барлық негіздемелерін келтірдім. Сондай-ақ совет халықаралық құқық ғылымында әзірбайжандық заңгер Р.Ф.Мамедовтың “Каспий теңізінің халықаралық-құқықтық режимі” атты жұмысын келтіруге болады. Бірақ мұнда Каспийді кµл деп есептеудің негізі келтіріледі. Осы екі жұмыс та бітіру жұмысын жазуда ‰лкен септігін тигізді.
ғылыми жаңалығы. Барлық Каспий маңы мемлекеттерінің ұстанымы жағынан Каспий теңізінің минералды ресурстарын игеру мәселесі халықаралық және мемлекеттік теория мен тәжірибені ескере отырып кешенді т‰рде зерттеледі. Солайша келесі қорытындыларды қорғауды кµздеймін:
- жұмыста әрбір мемлекеттің бұл мәселеге қатысты ұстанымы дәйектелгендігі, негізделгендігі ескеріледі;
- халықаралық құқықтық теорияны зерделеу барысында 1982 жылғы теңіз құқы туралы Б¦¦ Конвенциясын қолданған ең тиімді, ол мемлекеттердің теңізде қызметін реттеуде кµптеген мәселелерді автоматты т‰рде шешеді деген қорытындыға келуге болады. Бірақ мұнда міндетті т‰рде Каспий теңізінің ерекше тарихы мен геосаяси және географиялық жағдайын ескеру керектігін айта кеткен жµн;
- 1921-1940 жылғы шарттарды зерттей келе, бұл шарттар Каспийдің қазіргі жағдайын реттеуге сәйкес келмейді деген қорытынды жасалады. Олар мемлекеттердің минералды ресурстарды игеру бойынша қызметін толық кµлемде реттемейді және пайда болған халықаралық құқықтың жаңа субъектілеріне қатысты юридикалық к‰ші жоқ.
- Мемлекетердің тәжірибесін зерттеу негізінде Каспий бастан-ақ de facto теңіз болып есептелген деген қорытынды жасалады. Бірақ мәртебесі нақты бекітілмегендіктен, Каспийді теңіз немесе кµл ретінде санауға қатысты дау туындайды. Жұмыста Каспийге қатысты кµл мәртебесін бекіту тиімсіз екендігінің негіздері келтіріледі. Ол мемлекеттерге жаңа ережелерді қалыптастырумен байланысты қосымша міндет артып, теңіз ресурстарын игеруде, мұнай құбырларын µткізуде, кеме қатынасы мен балық аулауда, µзге де қызметте қиыншылықтар мен даулар тудыруы м‰мкін. Ал 1982 жылғы теңіз құқы туралы Б¦¦ Конвенциясы бірнеше жылдар бойы кµпшілік мемлекеттердің тәжірибесін жиып келген жалпы қолдау тапқан халықаралық теңіз құқының негізгі құжаты;
- Талдаудың нәтижесінде теңіздің су мен ауа қабатын ортақ пайдалануда қалдыра отырып, т‰бін модификациялы медиана сызығымен сабақтастыра отырып, т‰зу сызықтармен бµлу ең тиімді деп танылып отыр. Бұл біріншіден Каспий экологиясын қорғауға, екіншіден жағалау мемлекеттердің ынтымақтастығы мен кеме қатынасының еркіндігін қамтамасыз етуге бағытталған шешім екені дәйектеледі;
- Зерттеуде барлық м‰мкін және іске қосылған мұнай тасымалы бағыттарына талдау жасалады. Осы бағыттардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде жағалау мемлекеттердің ынтымақтастығына ерекше рµл бµлінеді;
- Каспий мұнайы тµңірегіндегі жағдайды зерделей отырып, аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің және болуы м‰мкін қақтығыстардың алдын алудың құқықтық механизмдерінің қажеттілігі туралы ұсыныс негізделеді.
Зерттеу пәнін Каспий маңы мемлекеттерінің теңіз құрлықтық шельфінің минералды ресурстарын игерудің құқықтық мәселелері құрайды.
Тәжірибелік маңызы. Каспий теңізінің құрлықтық шельф минералды ресурстарын игеруге қатысты сұрақтардың ғылыми зерттелуіне ‰лес қосу.
Библиография

1. Халықаралық-құқықтық актілер:
1.1.Конвенция ООН по международному морскому праву 1982 года.
1.2.Договор между РСФСР и Персией от 26 февраля 1921года.
1.3.Договор о торговле и мореплавании между СССР и Ираном от 2ғ марта 1940 года.
1.4.Договор о сотрудничестве и взаимной помощи между Республикой Казахстан и Российской Федерации от 2ғ мая 1992 года.
1.ғ.Соглашение между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о разграничении дна северной части Каспийского моря в целях осуществления суверенных прав на недропользование от 6 июля 1998 года.
1.6.Декларация о вечной дружбе и союзничестве от 6 июля 1998 года.
1.7.Декларация между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о сотрудничестве на Каспийском море от 9 октября 2000г.
1.8.Совместное заявление президентов Республики Казахстан и Российской Федерации о сотрудничестве по использованию Каспийского моря от 27 апреля 1996 года.
1.9.Проект Соглашения между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о точке стыка линий разграничения сопредельных участков дна Каспийского моря

2. ғылыми әдебиет:
2.1.Барсегов Ю.Г. Мировой океан: право, политика, дипломатия. Москва: Транспорт, 1983г.
2.2.Butler W.E. The law of the soviet territorial waters. A case stude of maritime legislation and practice. N.Y..W..L. 168.
2.3.Блищенко И.П. Прецеденты в международном праве. – Москва: Международные отношения, 1997г.
2.4.Борзиков О. Првавовые вопросы делимитации территориального моря. Москва: Светоч, 1973г.
2.ғ.Броунли Я.Международное право. Москва: Прогресс. 1977г. кн. 1.
2.6.Бунич П.Г. Экономика мирового океана: ресурсы, их освоение, эклогия, право. Москва: Наука, 1977г.
2.7.Военно-морской международно-правовой справочник / Сост. Белли В.А. Москва: Военмориздат. 1940г. кн.2. 19ғ7г.
2.8.Военный словарь международного морского права. Под. ред. Горшкова Г.С. Москва: Воениздат, 198ғг.
2.9.Волосов М., Розина Т. Правовой режим континентального шельфа.Москва: Знание, 1974г.
2.10.Высоцкий А.Ф. Морской регионализм. Киев:Наукова думка, 1986г. Dinch N.Q., Dailer P., Pellet A. Droit international public P., 1980. p 4ғ, ғ7, 604.
2.11.Глазунов Г.А., Марков Ю.Б. к вопросу о режиме замкнутых и полузамкнутых морей в современном международном праве. Международно-правовые проблемы Мирового океана на современном этапе. Москва: Транспорт, 1976г.
2.12.Захарова Р.Ф. Правовой режим подводных трубопроводов. Вопросы международного морского и воздушного права – Москва: Транспорт, 1979г.
2.13.Калинкин Г.Ф., Островский Я.А. Морское дно: кому оно принадлежит? Москва: Прогресс, 1970г.
2.14.Касенов У. Каспийское море: правовой статус, нефть и международная безопасность. Алматы: Кайнар. 1998г.
2.1ғ.Клименко Б.М. Государственная территория. Москва: Международные отношения, 1974г.
2.16.Коломбос Д. Международное морское право. Москва: Юридическая литература, 197ғг.
2.17.Колодкин А.Л. мировой океан. Международно-правовой режим. Москва: Прогресс, 1973г.
2.18.Комаровский Л.А., Ульяницкий В.А. Международное право. Москва: Прогресс, 1908г.
2.19.Корзун В.А. Биоресурсы мирового океана: международные аспекты. Москва: Светоч, 1991г.
2.20.Мамедов Р.Ф. международно-правовой режим Каспийского моря: Автореф. Дис. канд. – Москва, 1989г.
2.21.Мартенс Ф. Современное международное право цивилизованных народов. Санкт-Петербург 1904г. т.1.
2.22.Международное право. Под. ред. Ю.Н.Колосова, Кузнецова. Москва: Международные отношения, 1998г.
2.23.Международное право. под. ред. Г.И.Тункина. Москва: Юридическая литература. 1974г.
2.24.Мешер В.Ф. Советское морское право. Москва: Транспорт. 1980г.
2.2ғ.Мировой океан и международное право. Правовой режим морских прибрежных пространств. Под. ред. Мовчан А.П., Янков А. Москва: Наука, 1987г.
2.26.Мовчан А.П. международное морское право. Москва: Наука, 1997г.
2.27.Молодцов С.В. Международное право. Москва: Международные отношения, 19ғ7г.
2.28.Молодцов С.В. Международно-правовой режим открытого моря и континентального шельфа. – Москва: Международные отношения, 1960г.
2.29.Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. Алматы: Сак, 2003ж.
2.30.Николаев А.Н. Проблема территориальных вод в международном праве. – Москва: Юридическая литература, 19ғ4г.
2.31.Опенгейм Л. Международное право. Т.2. Москва: Наука, 1949г.
2.32.Родионова В.А. Территория в международном праве. Москва: Наука, 1974г.
2.33.Салимгерей А.А. Дис. Канд. Правовые аспекты участия Казахстана в определении статуса Каспийского моря. Алматы, 2000г.
2.34.Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А. Морское право и внутриконтинентальные государства. Алматы: Данекер, 2000г.
2.3ғ.Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций, заключенных СССР с иностранными государствами. Москва: Госполитиздат. 19ғ6г. Выпуск Х.
2.36.Свиридов Э.П. Границы континентального шельфа. Москва: Прогресс, 1981г.
2.37.Словарь международного морского права. Москва: Воениздат. 198ғг.
2.38.Спивакова Т.И. Право и природные ресурсы прибрежных зон. Некоторые тенденции в международном морском праве. Москва: Транспорт, 1978г.
2.39.Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации – Алматы: Сак, 2000г.
2.40.Уусталь А.Т. Международно-правовой режим территориальных и внутренних морских вод. – Тарту, 19ғ8г.
2.41.Шестопалов В.Я. Проблема делимитации континентального шельфа Персидского залива. Москва: Наука, 1982г.

3.Мерзімдік басылым:

3.1. Аскеров Э.И., Лазарев М.И. Нефтяные камни Азербайджана: правовой
аспект// Советское государство и право. 197ғг. №12
3.2. Барсегов Ю.Г. Статус Каспия: Внутриконтинентальное или межнациональное озеро // Мысль, 1998г. №ғ
3.3. Гасанов Г. Позиция Азербайджана // Нефть России – Нефтегазовая вертикаль.№2 1998г.
3.4. Гасанов Г. Позиция Азербайджана // Нефть России -Нефтегазовая вертикаль.№2. 1998г.
3.ғ. Гиззатов В.Х. Правовой статус Каспийского моря: кондоминиум или делимитация // Казахстан и мировое сообщество – 1996г.№1
3.6. Дабири М.Р. Правовой режим Каспийского моря: экономическое развитие региона на основах добрососедства в новых условиях // Казахстан и мировое сообщество. – 199ғг. №1.
3.7. Дьяченко С.Б. Проблема правового статуса Каспийского моря // Московский журнал международного права. – 199ғг. №3
3.8. Егизбаева Ж. Каспийский вопрос // Саясат 1999г. №2.
3.9. Касенов У.Т. Перемена Российской позиции в каспийском вопросе может быть вызвана информацией о наличии больших запасов углеводорода на российском участке шельфа // Панорама, №1ғ. 17 апреля 1998г.
3.10.Клокова П., Бурый А., Куда потечет казахстанская нефть // Компания 1998г. №6
3.11.Ковалев Ф.Н. Нефть, Каспий и Россия. // Международная жизнь – Москва, 1997. №4.
3.12.Мамедов Р.Ф. Новые предложения России по поводу определения международно-правого статуса Каспийского моря // Московский международно-правовой журнал 3/2001/12.
3.13.Мерзляков Ю. Правовой статус Каспийского моря // Международная жизнь. 1998,
3.14.Mohammed-Reza Dabэrэ. A new approach to the legal regэme of the Caspэan sea as a basэs for peace and development // The Iranэah Journal of International Affairs №28 1994.
3.1ғ.Нургожин М. Пять стран, одно море и много, много нефти // Деловая неделя. №1ғ, 17 апреля 1998г.
3.16.Пастухов Д. Море раздора? // Континент 2001г. 29август-11 сентябрь.
3.17.Смирнов С. Нефть и газ Казахстана: 10 лет самостоятельного развития. // Континент 2001г. 26 сентября - 9 октября.
3.18.Тимурина О.П. Мировой экономический кризис и падение цены на нефть повышают шансы на достижение компромисса между прикаспийскими странами. // Панорама. №30. 7 августа1998г.
        
        Бітіру жұмысы
Каспий теңізі құрлықтық шельфінің минералды ресурстарын игерудің ... ... ... ... етілді»
« » ... ... ... ... Құрлықтық шельфтің минералды ресурстарын игеру сұрақтарын реттейтін
халықаралық ... ... ... ... Әлем ... ... ... Құрлықтық шельфтің ресурстарын делимитациялау мен игеру сұрақтары
бойынша мемлекеттердің халықаралық тәжірибесі...........14
2. Каспий теңізінің минералды ресурстарын ... ... ... ... ... халықаралық ... ... ... ресурстарын игерудің алғышарты ретінде Каспий
құқықтық мәртебесін реттеу мәселесі.
...............................23
1. ... ... ... ... ... бойынша Каспий маңы
мемлекеттерінің ұстанымы.
............................................3ғ
2. Каспий минералды ресурстарын әлемдік сауда рыноктарына тасымалдаудың
саяси-құқықтық мәселелері..........................................ғ1
Қорытынды...................................................................
..............................….....69
Библиография
............................................................................
.........................72
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының µзектілігі. Жаңа ... ... ... бассейні тµңірегінде жағдайдың µзгеруімен Каспий мәселесінің
құқықтық сұрақтары қазіргі заң ... ... ... ... ... Бұл ... мәртебесінің анықталмағандығымен, мұнаймен байланысты жаңа
м‰мкіндіктердің ашылуымен, м‰дделердің µсуімен, сондай-ақ, осы аймақтың
қауіпсіздігін ... ету ... ... ... ... ... ... құқықтық мәселелері
астарында оның мәртебесін анықтау мәселесі жатыр. ... ... кµл ... ... ретінде анықтау емес, жағалау мемлекеттің
теңіздің бай кµмірсутегі ... ... ... ... яғни ... ... секторларға бµлу немесе кондоминиум режимін
бекіту. Қазақстан Республикасының ұстанымы 19 шілде 1994 жылы ... ... ... ... ... ... ... беруді жµн деп
тапты. Бұл ... ... ... 1982 ... ... құқы ... Б¦¦
Конвенциясының қолданылуын білдіріп, автоматты т‰рде теңіз бен оның ... ... ... ... ... шешер еді. Ал кµл
мәртебесін беру кµлдерді делимитациялау мен жағалау мемлекеттердің қызметін
реттеу ... ... ... пайда болуы м‰мкін
мәселелерді шешуде қосымша ережелер ... ... ... бұл ... ... ж‰к ... ресурстарды игерудің бірден-бір мәселесі - шикізатты әлем
рыноктарына тасымалдау. Ашық ... қол ... және ... ... ... бұл ... болашақта дамуы м‰мкін емес. Қазақстанда
әлем рыноктарына жолы м‰лдем жоқ деп айтуға болмайды. ... ... ... ... барлығы Ресей территориясымен µтеді. Бұл ... ... ... ... мұнай тасымалдаудың әрт‰рлі бағыттағы
баламалы жолдар қажет. Сондай-ақ, ол жолдардың қауіпсіздігін ... ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, АҚШ, Қытай, Ресей, Иран
сияқты ірі мемлекеттердің стратегиялық м‰дделері т‰йіскен жер деп жариялап
қойды.[1] Табылған және ... ... ірі қоры бұл ... ... ... ... м‰мкін. Каспий теңізінің тәжірибесінде ... ... ... µз ... ... қалу ... мемлекеттер
“кез келген әдістерді” қолданатынын да жариялаған еді.[2] КСРО ыдырағаннан
кейін әлем ... ... ... жаңа ... ... еді. Ал ... бассейнімен байланысты ашылған жаңа м‰мкіндіктер
экономиканы дағдарыстан шығарудың негізгі тірегі еді. Қазақстан ‰шін ... ...... ... ... ... ... Сейсмикалық зерттеулердің нәтижесінде Каспий теңізінің
қазақстандық бµлігінде қор 10 ... ... мен 2 ... ... белгілі болды.[3] салыстыратын болсақ, егер тек Тенгиз кен орнында
1 млрд.тонна мұнай табылса, осы ... он кен орны ... ... болады.
Мұнай қоры бойынша ... ... ... шығанағынан кейін тұр, ... ... ... екі есе асып т‰седі.
Зерттеу мақсаты. Бітіру жұмысының кµздеген мақсаты - ... және ... ... ... мен зерттеу және осының
негізінде мемлекеттердің Каспий ресурстарын игерудегі қызметінің құқықтық
жақтарын жетілдіру бойынша ... ... ... жету ... ... ... алға қояды:
- 1982 жылғы теңіз құқы туралы Б¦¦ Конвенциясына және мемлекеттердің
кµл мәртебесін бекітудегі тәжірибесін талдау. Соған ... ... ... ерекшеліктерін кµрсете отырып, оған теңіз мәртебесін
берудің артықшылықтарын келтіру;
- Каспий мәртебесі және 1991 жылға ... ... ... ... қатысты ИРИ мен КСРО арасындағы шарттық тәжірибеге талдау
жасау, сондай-ақ оның ... ... ... жаңа ... ... м‰мкіндігін зерделеу;
- Қазақстанның Каспий ... ... ... тасымалдаудың
құқықтық мәселелеріне талдау жасау;
- теңіз құрлықтық шельфінің ресурстарын игерудің алғышарты ретінде
Каспий аймағының ... ... ... ... ... мен қайнар кµздері. Бітіру жұмысының заң ғылымында
қолданылатын құқықтық т‰сініктерді талдаудың жалпы ... ... ... салыстырмалы-құқықтық және тарихи-құқықтық.
Бітіру жұмысының нормативтік негізі ретінде: Кеңес-Иран келісімдері,
1982 жылғы ... құқы ... Б¦¦ ... 19ғ8 ... ... ... ... Қазақстан мен Ресейдің Каспий ... ... ... Конвенция жобалары, халықаралық µзен мен кµлдер мәртебесі
туралы мемлекетаралық ... ... ... ... ... ... мен µзге де су ... пайдалану туралы,
теңіз кеңістіктерін делимитациялау, қауіпсіздікті ... ету ... ... ... ... Республикасы ұлттық заңнамасына
с‰йенеді.
Бітіру жұмысында Ресей мен қазақстандық халықаралық ... ... ... мен ... да ... ... С.В.Молодцов, Л.А.Иванащенко, И.П.Блищенко, В.Я.Шестопалов,
Б.М.Клименко, ... ... ... ... М.А.Сәрсембаев, Ж.М.Аманжолов, А.А.Сәлімгерей, ... ... ... ... ... ... халықаралық-
құқықтық әдебиетінен Л.Опенгейм, В.Е.Батлер, Х.Лаутерпахт, ... ... ... қолданылды.
Мәселенің зерттелу дәрежесі. Қазақстандық халықаралық-құқытық ғылымда
“Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... атты А.А.Сәлімгерейдің диссертациялық жұмысын ерекше атап
кеткен жµн. Бұл жұмыста Каспий ... ... ... ... ... ... ... бассейнін теңіз ретінде қараудың
барлық негіздемелерін ... ... ... ... ... ... заңгер Р.Ф.Мамедовтың “Каспий теңізінің халықаралық-
құқықтық режимі” атты жұмысын келтіруге болады. ... ... ... ... есептеудің негізі келтіріледі. Осы екі жұмыс та бітіру жұмысын жазуда
‰лкен септігін ... ... ... Каспий маңы мемлекеттерінің ұстанымы жағынан
Каспий теңізінің минералды ресурстарын игеру мәселесі ... ... ... мен ... ескере отырып кешенді т‰рде зерттеледі.
Солайша келесі қорытындыларды қорғауды кµздеймін:
- ... ... ... бұл ... қатысты ұстанымы
дәйектелгендігі, негізделгендігі ... ... ... ... ... ... 1982 жылғы теңіз
құқы туралы Б¦¦ Конвенциясын қолданған ең ... ол ... ... ... кµптеген мәселелерді автоматты т‰рде
шешеді деген қорытындыға келуге болады. Бірақ мұнда міндетті т‰рде
Каспий ... ... ... мен геосаяси және географиялық
жағдайын ескеру керектігін айта кеткен жµн;
- 1921-1940 ... ... ... келе, бұл шарттар Каспийдің
қазіргі жағдайын реттеуге сәйкес келмейді деген қорытынды ... ... ... ресурстарды игеру бойынша қызметін
толық кµлемде реттемейді және пайда ... ... ... жаңа
субъектілеріне қатысты юридикалық к‰ші жоқ.
- Мемлекетердің тәжірибесін зерттеу негізінде Каспий бастан-ақ de
facto теңіз ... ... ... ... ... ... нақты бекітілмегендіктен, Каспийді теңіз немесе кµл
ретінде санауға қатысты дау туындайды. ... ... ... кµл
мәртебесін бекіту тиімсіз екендігінің негіздері келтіріледі. Ол
мемлекеттерге жаңа ... ... ... ... ... ... ресурстарын игеруде, мұнай құбырларын µткізуде,
кеме қатынасы мен балық аулауда, µзге де ... ... ... ... ... Ал 1982 жылғы теңіз құқы туралы ... ... ... бойы ... ... ... ... жалпы қолдау тапқан халықаралық теңіз ... ... ... нәтижесінде теңіздің су мен ауа қабатын ортақ пайдалануда
қалдыра отырып, т‰бін модификациялы медиана сызығымен сабақтастыра
отырып, ... ... бµлу ең ... деп ... отыр. Бұл
біріншіден Каспий экологиясын қорғауға, ... ... ... мен кеме қатынасының ... ... ... шешім екені дәйектеледі;
- Зерттеуде барлық м‰мкін және іске қосылған ... ... ... ... Осы ... ... етуде жағалау мемлекеттердің ынтымақтастығына ерекше рµл
бµлінеді;
- Каспий мұнайы тµңірегіндегі жағдайды ... ... ... ... ... және ... м‰мкін қақтығыстардың
алдын алудың құқықтық механизмдерінің қажеттілігі туралы ұсыныс
негізделеді.
Зерттеу пәнін Каспий маңы ... ... ... шельфінің
минералды ресурстарын игерудің құқықтық мәселелері құрайды.
Тәжірибелік маңызы. Каспий теңізінің құрлықтық шельф ... ... ... ... ғылыми зерттелуіне ‰лес қосу.
Құрлықтық шельфтің минералды ресурстарын игеру сұрақтарын реттейтін
халықаралық шарттардың жалпы талдауы
1.1. ... ... ... ... ... ... ... шельфті құрайтын теңіз т‰бінің құқықтық режимі мемлекеттердің
құрлықтық шельфте қызметін реттеуде негізін құрайтын әрт‰рлі құжаттарда
анықталған. Теңіз ... ... ... ... ... ... ... µзекті сұрақ ретінде Б¦¦ қарауына алынды. 1966 ... ... ... ... мен оның ресурстарын жан-жақты зерделеп келеді. 1966 жылдың
наурызында Б¦¦ Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесінің ... Б¦¦ ... ... ... және оларды µндіру әдістері туралы жалпы
мәліметке шолу жасау ... Б¦¦ Бас ... ... ... бұл ... ... ... ресурстары әлем халықтарының
экономикалық дамуына септігін тигізетіні ерекше белгіленіп ғана ... ... ... ... ... қажеттігі айтылды. 1967 жылы Б¦¦
жанындағы Мальта тұрақты µкілдігі 17 ... 1967 жылы Бас ... ... ... бірі ... теңіз т‰бі жағалау мемлекеттердің арасында
бµліну керек.[5] Американдық юрист С.Бернфельдің ойы бойынша: құрлықтық
шельф туралы ... ... ... ... ... мемлекеттердің
арасында бµлу. Оның негізгі қажеттілігі ... ... ... алу
сұрақтары. Заңгердің ойынша Конвенция негізгі мақсатына жете ... ... те жоқ, оның ... ... ... т‰бі мемлекеттер арасында
бµліну керек. Бұл концепция теңіздерді "ұлттық кµлге" бµліп икемсіз келді.
Оған ... идея ... бұл ... ... ... ... отырып
шешілу керек делінді.[6]
Конвенцияға сәйкес құрлықтық шельфтің сыртқы шекарасы екі белгінің
негізінде ... - 200 м. ... ... не бұл ... аса ... ... ... жеткенге дейін делінген. Демек, ғылыми техника
дамуымен бұл шек ашық теңізге қарай ығыса береді. Ал ... ... ... ... ... және ... ерекше құқықтарға ие
болғандықтан, бұл ... ашық ... де ... кеңеюімен бірге
тарайды. Бұл тұжырымдама АҚШ, ... ... ... ... ... м‰мкіндіктер берер еді. Теңіз т‰біне мемлекеттер
юрисдикциясын шектеусіз ... ... бµлу ғана ... оған ... ... әкелер еді. Халықаралық тәжірибемен дәлелденгендей, алдында ... ... яғни ... ... ... т‰біне тарайтын
юрисдикцияны бекіту кейін егемендікке, яғни бұл аумаққа территориялық сулар
режимін бекітуге ... ... ... ... ... ... керек екені белгілі. Женева
Конвенциясы құрлықтық шельфтің шегін нақты анықтамағандықтан оны ... ... ... ... кµп. Конференцияда кµптеген
делегациялар ғғ0 метр деп ... ... бұл шек ... ... ... ... ... Сондықтан негізгі белгі ретінде су т‰бін
қаптайтын 200 метр ... ... ... Су ... ... отырып, Комиссия ауытқуларды да кµздеді.[7] Бірақ бірінші ... ... ... деп ... ... теңіз т‰бі
аумағының беткі қабаты мен жер қойнауы жатады. Яғни ... ... ... ... ... бµлігі ғана, сондықтан теңіз т‰біне мемлекет шексіз
юрисдикциясын тарата алмайды. Американдық заңгер У.Гриффинің айтуы ... ... ... ... ... бітеді. Құрлықтық шельфке жағалау
мемлекеттің ерекше ... ... ... ... ... деп ... негізделеді.
Құрлықтық шельфтің т‰сінігі ғылыми техниканың дамуымен, теңіз ... ... ... м‰мкіндіктерінің ашылуымен пайда ... ... ... ... ... ... территориялық
сулардан тыс теңіз т‰бі мен оның қойнауына ерекше ... ... ... рет ... АҚШ, кейін Аргентина, Сауд Арабиясы,
‡ндістан, ... ... ... байқалды.[8] Сол себепті бұл аймақта
мемлекеттер қызметін реттеудің ... ... ... ... туындады. Бұл сұрақпен халықаралық құқықтық комиссия айналысып,
екінші (19ғ0ж.), ‰шінші (19ғ1ж.), бесінші ... ... ... арнады. Комиссия құрлықтық шельф ... ... ... 19ғ8 жылы ... құқық бойынша Б¦¦ конференциясында
ұсынды.[9] ... ... ... ... қол ... ашық ... Комиссия бұл мәселені қабылдауға алғанда, алдымен ... ... ... тыс ... ... ... ... құқыққа сәйкестігі сұрағын шешу керек болды. Комиссия
жағалау мемлекет территориялық сулардан тыс жатқан ... ... ... ... мен ... ондағы табиғи ресурстарды игеру мақсатында юрисдикция
мен бақылауды ж‰зеге ... ... ... ... ... ... анықтау қажеттігі туды. Мұндай
аймақтарды кейбір мемлекеттердің ұлттық ... ... ... ... ... “су асты ... деп атау ... бұл термин қарастырылып ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде Комиссия геологиялық
ғылымдағы "құрлықтық ... ... ... ... Комиссия
мемлекеттердің теңіз т‰бі ... ... ... ... "құрлықтық
шельфтің" геологиялық сипатына тәуелді етпеу ... ... ... ... ... оған ... геолог ғалымдар да
құрлықтық шельфтің шекараларына қатысты ... ... ... ... да бір ... ... ... жататындығы және оған сәйкесінше
құқықтың тарайтындығы туралы дауларды болдырмайтындай шешу керек ... егер ... ... қалыпты жолмен тіпті геологиялық
сипатында құрлықтық шельфке жатпайтын теңіз ... ... ... ... ... ... кµрсетпеуді әділ деп ... ... ... ... жатпайтын теңіз т‰бі аймағында игеру
жұмыстарын ж‰ргізуге м‰дделі ... ... да бір кері ... туындамау
керек.[11]
Құрлықтық шельфтің юридикалық т‰сінігін анықтау оның территориялық
таралу шегі ... ... ... ... ... ... ... мемлекетпен жанасатын, бірақ территориялық теңіз
зонасынан тыс жатқан аймақ ... яғни ішкі шегі ... ... басталады. Құрлықтық шельфтің сыртқы шегіне қатысты ережелерді
қалыптастыру бірқатар қиыншылықтар тудырды. Алдымен бұл сұрақты халықаралық
құқық ... ... ... ... ... Конвенцияның
бірінші жобасында Комиссия құрлықтық шельф ... оның ... ... ... анықтады. Және бұл термин қаптайтын су тереңдігі теңіз т‰бі
мен оның ... ... ... ... беретін су т‰бі
аймақтарындағы ... ... ... Талқылауда Комиссия 200 метр
тереңдіктегі ... ... ... техниканың дамуымен 200 метрден
асатындай ... ... ... ... ... Дегенмен Комиссия кейін бұл шекті ... Оны ... ... ... бап ... т‰сінбеушілік пен дауға әкелуі
м‰мкін деп себептеді. Барлық қажеттіліктерді µтейтін 200 ... шек ... ... ... ... геологиялық ұғымында тамамдалып, материктік
ойыс басталатындығы белгіленген. ... ... ... Комиссия
айтылған екі белгіні қосып, құрлықтық шельф ретінде жағалауға ... ... ... зонасына енбейтін 200 метрге дейінгі, не одан
асып, пайдалы қазбаларды су қалыңдығы игеруге ... ... ... ... ... беті мен ... ... Мұндай шешім ұзақ
талқылаудың нәтижесінде қабылданады, ... ... ... кµбі ... белгісі алдында қабылдаған 200 метр тереңдік белгісіне
тұрақсыздық ... ... ... Теңіз т‰бінің
режимі талқылауға алынғанда жағдай к‰рделене т‰сті. 19ғ8 жылы Конвенцияның
құрлықтық шельфке қатысты нақты ... ... және бұл ... тәжірбиелер мемлекеттердің теңіз т‰бінде қызмет етуін реттеу
мақсатында негізгі құқықтық қағидаларды ... ... ... ... режимі шельфтен тыс теңіз т‰бінің құқықтық статусынан
ерекшелену керек, сондықтан оларды бµлу сызығын нақты ... білу ... ... ... конвенцияның ақаулығын пайдаланып, техникасы
кез келген тереңдікте игеруге жарамды деп ... µз ... ... т‰бінің
шектелмеген аймақтарына таратуға талпынады.
¤зінің соңғы жобасында 19ғ6 жылы ... ... мен ... ... ... ... алмастырды, және бұл соңғысы құрлықтық
шельфтің табиғи байлықтарын бақылау мен игеруге ... ... ... ... ... ... мемлекет теңіз т‰бінің сол
аймағына толық егемендікке ... ... ... ... ... аймағына мемлекет егемендігінен гµрі ашық теңіз қағидасын шешуші деп
таныды.[13]
Құрлықтық шельф ... ... ... ... ... ... ... бермейді. Мысалы, мемлекеттің құрлықтық шельфке қатысты
құқықтың ... ... ... нақты ережелері жоқ. Конвенцияда
кейбір мемлекеттің пайымдауынша, ... ... ... ... қазбаларға құқықтар сол аумақты басып, бақылау орнатқанда ғана
танылады.[14] Дегенмен, бұл ... ... ... ... кез ... µзге мемлекет оны басып, бақылау орнатса, тонау ретінде
бағаланып, к‰рделі салдарға соқтырар еді. Сол себепті кубалық делегацияның
ұсынысымен ... ... ... ... ... сол ... бақылаудан тәуелсіз қамтамасыз ... ... ... (2 ... ... ... µзге де мемлекеттер құрлықтық ... ... ... ... ... ... ... барлық
мемлекеттің теңдік пен толық еркіндік қағидасына негізделіп игеру тұжырымын
ұстанады.[15] ... ... µзге ... құрлықтық шельфіне ену талпынысымен
байланысты м‰дделерін байқауға ... ... ... ... ... ... де, ашық ... қағидасы к‰шіне енеді.
Бірақ бұл территориялық сулардан тыс ... ... ... ... ... ... Бұл ... территориялық
суларға жанасқандықтан құрлық жалғасы ретінде жағалау мемлекеттің айрықша
м‰дделері ескеріліп, халықаралық кеме ... ... ... ... ашық теңіз қағидасы µз к‰шін сақтайды.
Мысалы, 1733 жылы 3 мильдік територриялық сулары бар Англия 24 ... ... ... белгіледі. Осындай аймақтарды кейін АҚШ, Франция,
Т‰ркия, ... ... ... ... µзге ... ... ... санитарлық, фискалды, қауіпсіздік аймақтары да
бекітілгені белгілі.[16] ... ... ... тыс ... аймақтарды белгілеу тәжірбиесі 19ғ8 ... ... ... нормасы ретінде орынын тапты. Сондай-ақ Конвенция бұл
аймақта мемлекеттерге ... ... ... ... ... шектеледі.
Конвенцияның 24-бабына сәйкес територриялық суларға жанасатын ашық теңіз
аумақта мемлекет: а) ... ... не ... ... ... ... ... санитарлық ережелерді бұзуды болдырмау;
б) µз територриясы не територриялық сулары шегінде осы айтылған ережелерді
бұзғаны ‰шін ... ... ... ... ... құрлықтық шельф туралы Конвенция шельф табиғи ... мен ... ... ... ... тыс ... жағалау
мемлекеттің юрисдикциясы таралу м‰мкіндігін мақұлдады.
Територриялық сулардан тыс аумақта жағалау ... ... ... ... кез ... ... ... құрлықтық шельф
концепциясының да бұлжытпас шартының бірі - мұндай құқықтар ... ... ... ... ... конвенцияны дайындауда да µзге су
аумақтарынікі сияқты мемлекеттер µз артықшылықты құқықтарын ... ... ... ... ... ... ... деп тапты.
Дегенмен, конференцияда бұл талпынысты ж‰зеге асыратындай нақты ережені
бекітуге қол жетпеді.
Әрине бұл құрлықтық шельф мәртебесінің құқықтық сипатын ... ... ... ... туралы конвенцияға осы ережені бекітетін
бірқатар баптар енгізілді. Солайша, ... ... ... ... ... ... ... ашық теңіз бетін қаптайтын сулардың және
‰стіндегі ауа қабатының құқықтық мәртебесін ... ... ... ... су асты кабельдері мен құбыр жолдарын салуға
қатысты тµртінші бап та бекітеді. ... ... ... жобасы
жағалау мемлекеттің құрлықтық шельфте кабель мен құбыр жолдарын салуға
салуға кедергі ... ... ... ... ... ... кабельдердің µту жолдарын
анықтаудың жалпы ережелерін белгілеу құқын беруді ұсынды.[17] Бірақ ұсыныс
кейін тәжірибеде су асты ... ... ... ... ... және ашық ... еркіндігі қағидасына қайшы болғандықтан
мардымсыз болды. Бесінші бапта да құрлықтық ... ... ... мен ... ашық ... ... ... қайшы келмеуінің алғышарт
ережелері бекітілді. Осы бапқа сәйкес жағалау мемлекетке табиғи ресурстарды
барлау мен µңдеуге ... ... пен ... ... ... ... ... ғ00 метрден аспайтын айналасында қауіпсіздік аймағын
белгілеуге құқық берілді. Бапта табиғи байлықтарды барлау мен ... ... ... ... мен ... тірі ресурстарын қорғауға себепсіз кедергі
етпеуді талап ... ... ... ... ... ... және
µңдеумен байланысы жоқ кедергі ашық теңіз қағидасын бұза ... Бұл ... ... ... бірқатар ережелермен бекітілген.
Құрлықтық шельф байлықтарын ... мен ... ... ... ғылыми зерттеуге кедергі келтірмеуі тиіс ... ... ... кең ... ... ... ... пунктісімен
бекітілді. Кейін µзге делегациялардың ұсынысымен осы бапқа қосымша пункт
қосылып, ... ... ... ... ... ... жағалау мемлекеттің
рұқсатын қажет ететін ереже бекітілді: егер ұсыныс ... ... ... ... құрлықтық шельфтің биологиялық және физикалық
қасиеттерін ғылыми зерттеумен айналысқан жағдайда, жағалау ... ... пен ... ... бас ... ... және де бір шарт - ... ... ... ... ... ... ... құқылы. Бұл шарт жағалау мемлекеттен ... алу ... ... ереже.[18]
Осы айтылғанды қорытындылайтын болсақ, мемлекеттің құрлықтық шельфке
құқықтарының юридикалық табиғаты ашық теңіз ... ... ... ... оны ... ... ашық ... кейбір аймақтарда жағалау
мемлекетке артықшылықты құқықтар беруді кµздейді.
Халықаралық құқық комиссиясы конвенцияны дайындауда ... және ... ауа ... ... қағидасын сақтай отырып, континенталлды
шельф режимін анықтауы тиіс ... Бұл ... ... ... ... жол берілмейді.
1.2. Құрлықтық шельфтің ресурстарын делимитациялау мен игеру сұрақтары
бойынша мемлекеттердің халықаралық тәжірибесі
Құрлықтық шельфті бµлу туралы ... шарт 26 ... 1942 ... мен ... ... ... Шарт Парий бұғазының су т‰бі
аймағын бµлуге ... ... ... ... мен бұрынғы ¦лыбритания
боданы Тринидад және Тобаго ... ... ... ... ... арғы жағында жатқан Парий бұғазының су т‰бі аймағына егемендік
пен бақылауға қатысты ... ... ... келтірмейтіні кµзделді.
[19]
Бұл уақыт аралығында мемлекеттер тәжірибесі ... ... ... ... ... бµлуге қажетті ережелерді қамтитын заңи
актілер жариялаумен толды. ... 28 ... 194ғ жылы ... ... ... екі ... ... болған жағдайда
шекарасы АҚШ пен м‰дделі мемлекетпен арада анықталу ... ... ... Сауд ... ... Иран, Никарагуа, заңдарында да шекара µзара
келісім негізінде анықтау қажеттігі айтылды.[20]
19ғ8 жылғы Конвенцияда қарама-қарсы және сабақтасып жатқан ... ... ... шельфті бµлудің қағидалары кµрсетілді.
Конвенцияның алтыншы бабына сәйкес ... ... ... ... ... ... жағдайы м‰дделі мемлекеттер ... ... ... ... ... ... 19ғ3 ... қарауына алынып, сараптамашылар µз ұсыныстарын енгізді. Әсіресе,
араласып жатқан мемлекеттердің территориялық ... ... ... ... сызығынан бірдей қашықтықта ортаңғы сызық ж‰ргізу ең тиімді деп
танылды. ... ... ... ... ... ... жағалаумен
қиылысқан н‰ктеге қатысты бµлу ... тік ... ... Ал ... ... ... ... жалпы пішініне сай µткізіледі.
Комиссия ұсынысты мақұлдап, Конвенцияға ... ... ... ... аралас мемлекеттер арасындағы шекара µзара келісіліп
анықталады. Келісім болмаған жағдайда және µзге де ... ... ... ... ... сулары есептелетін бастау сызығын µлшеудің
біршама жақын н‰ктелерінен бірдей қашықтықта µткізілетін сызық қағидасына
с‰йене отырып ... ... ... жатқан мемелекеттердің арасында
ортаңғы сызыққа қатысты Комиссия алғашында екі бап ... ... ... ... ... ... ... еді. Бірақ 19ғ6
жылғы жобасында ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай µзгешеліктер болмағандықтан бір
бап етіп біріктірді.[21] ... да ... ... ... ... ... µзара келісіміне басым рµл бµлінді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алынды.
Территориялық сулар туралы Конвенцияның 12-бабы мен құрлықтық шельф
туралы Конвенцияның 6-бабының арасындағы ... - ... ... болуы.
Дегенмен, арада айырмашылықтар да бар. 12-бапқа ... ... ... ... ... ... ... аймаққа µз юрисдикциясын таратуға
құқы жоқ. 6-бапта бұған ұқсаснақты ережелер жоқ. Оған себеп: мемлекеттерге
ортаңғы сызықты қатаң ұстанбай, ... ... ... ... ... ... ... берілгендігінде. Дегенмен, бұл ереже ... ... деп ... ... жайт, екі бапта да
ортаңғы сызықты µткізуге ж‰гінбестен бұрын ... ... ... бірақ қандай мән-жайларды ерекше ретінде бағалау туралы ештеме
айтылмайды.
Ортаңғы сызық арқылы территориялық суларды бµлу ... ... ... айтарлықтай мәселе тудырмайды. ¤йткені құрлықтық
шельфтегідей ... ... ... мемлекеттердің м‰дделері
қақтығыспайды.
Жағалаудан бірдей қашықтыққа негізделіп, ортаңғы ... ... ... ... ... 19ғ1 жылы ... ... арасында
келісім немесе арбитражды кµздеген еді. Бірақ 19ғ3 жылы сараптамашылардың
ұсынысымен Комиссия ортаңғы ... ... ... жылы ... ... ... мемлекеттер ортаңғы сызық
қағидасын к‰шейту мақсатында ерекше мән-жайларды ... ... ... дауыспен бас тартты. Сол сияқты ... ... ... ... қашықтық қағидасын қабылдамауды ұсынды. Бұл
ұсыныс та икемсіз болғандықтан қолдауын таппады. [23]
Солайша мемлекеттердің тәжірибесін ескере ... ... бұл ... µзгертусіз Конвенцияға енгізілді. Басым мемлекетке ... ... ... ... бµлуге құқықтық алғышарт қалыптастырғанда
ғана ереже дұрыс бекітілді деп айтуға болады.
Лаутерпахттің айтуы бойынша құрлықтық ... әр ... ... кµзқараспен бµліну керек, ал ортаңғы сызық әділ шешім шығарудың
с‰йену н‰ктесі болу керек. Шаловиц та ... ... ... екі ... ... ... ... негізде бµлінуін қостайды. Мак Дугал мен
Берке да мұндағы ... ... деп ... дау ... ... м‰дделерін қанағаттандыратындай етіп құрлықтық шельфті бµлуді
дұрыс деп есептейді.[24]
Ескеретін жайт, құрлықтық шельфті бµлуде әділ шешімге келу Конвенцияның
6-бабындағы ... ... ... ... ... кезінде ерекше мән-жайларға Комиссия аралдардың, кеме µту
жолдарының болуы, ... ... ... ... ... сондай-ақ балық аулау мен навигация құқықтарын да жатқызды.
Әдебиетте кабельдердің ... ... пен ... ... ... қорғау, мұнай мен газдың бµлінбейтін қорларын да ерекше мән-
жайларға жатқызады. Оған қоса ... ... ... ... ... ... де ... құрлықтық шельфке қатысты тарихи
қалыптасқан жағдайды ерекше мән-жай ретінде бағалау ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің халқы мен
территориясының кµлемі де ерекше мән-жайға жатқызылуы м‰мкін. Ал ... ... ... бойынша, ерекше мән-жай ретінде бағалауда су
асты аймағының ... ... және ... ... аймақтың
экономикалық жағдайы ескерілуі керек делінген.[25] Аралдардың ... ... әділ ... ... қиындықтар туындатады.19ғ8 Женева
конференциясында аралдардың болуы ортаңғы сызықтан ауытқуға ... ... ... ... бағаланған еді, кейін аралдардың болуы
құрлықтық шельфті бµлу сызығын µткізуге әрт‰рлі әсер ететіні қосталды. ... ... ... ... ... құрлықтық шельфті
бµлуде ескерілуіне әсер етеді. Мысалға жағалауға жақын орналасса, ... ал ... ... ... одан тыс ... ... ... м‰мкін. Тәжірибеде сондай-ақ белгілі бір мемлекеттің құрлықтық
шельф ... ... µзге ... егемендігіндегі аралдар да
бар. Осыған қатысты конференцияда Аргентина делегациясының келтірген
мысалында ... ... ... ... ... аралы орналасуы теңіз
суын екі арада бµліп, ‰лкен аумаққа құқықтарды ... ... ... ... ойы ... ... жағдайда аралдар құрлықтық шельфті бµлуге
әсер етпеуі тиіс.
Тәжірибеде құрлықтық шельфті бµлу біршама ... ... ... теңізді бµлу қиынға соққан еді. Т‰бі пайдалы қазбаларға толы бұл
аймақ теңіз суымен жуылатын жағалау мемлекеттердің м‰дделерінің ... ... ... заң ... ... Солт‰стік теңізге
қатысты 1963 жылы бірнеше айдың ішінде Норвегия, Дания, Батыс Германия,
¦лыбритания нормативтік акт ... ... ... µз ... шельфін
белгілеудің құқықтық негізін бекітуге тырысты. [26]
Құрлықтық ... ... мен ... ... және ... ... ... бµлу ұзаққа созылды.[27] Бұл аймаққа қызығушылық әсіресе
19ғ9 жылы Нидерланды ... ... ... ... газдың әлемдегі ірі кен орындарының бірі Слохтеренское ашылғаннан
бастап µрбіді. Мамандар ... ... ... осыған ұқсас ірі кен
орындар болуы м‰мкін еді. ... мен ГФР, ГФР мен ... ... ... аз ғана ... бµлу ... келісімдер жасалғанмен,
толық бµлу сызығын анықтауға бағытталған ... ... ... ... 1967 жылы ... ГФР ... және ... екі жақты келісім
негізінде дауды халықаралық сотқа беруге келісті. Тараптар алдында жасалған
келісімнің ... ... ... ... ... ... ... алынатын қағидалар мен нормаларды анықтап беруді ... бұл істі екі жыл бойы ... ... ... жалпы кµлемі 146 900
квадрат километр, мамандар аймақты игеруге ... ... мен газ ... ... зор деп ... ГФР ... құрлықтық шельфты былайша
бµлуді ұсынды: Данияға ғ3 900 квадрат километр, Нидерландыға ғ6 300 квадрат
километр, ... 36 000 ... ... ... мен ... ... ГФР-на 23 600 квадрат километр, Данияға 61 ғ00 квадрат
километр, Нидерландыға 61 800 ... ... µту ... ... ... 1969 жылы ... µз ... алты дауысқа қарсы он бір
судьяның қолдауымен Халықаралық сот бірқатар құрлықтық шельфті ... ... ... Сот ... ... ... қашықтық қағидасын
бұл іске қатысты халықаралық құқық нормасы ретінде танылатындай жеткіліксіз
деп білді. Сот ... ... ... ... арасында шартқа тек
екінші кезекте ғана бірдей қашықтық ... оның ... ... мән-
жайлар болмағанда жол берілітіндігіне назар аудартады. Сондықтан кез-келген
жағдайда құрлықтық шельфты бµлудің міндетті бір ... жоқ. ... ... ... немесе қосымша µзге де ... бар. ... сот бұл ... ... ... жалпы нормасы және
құрлықтық шельфтің ... ... ... құрамдас бµлшегі
ретінде бағалауға болмайды деген ... ... Сот ... ... ... ... құқығы нормасы ретінде бағалаумен ... ... ... ... ... ие келісім негізінде
құрлықтық шельфті бµлу міндетінен кейін ғана ... ... ... Оның ... ... ... белгілері жоқ ерекше мән-
жайлардың кедергі ету м‰мкіндігі мен 6-бапқа ... ... ... ... ... ... к‰мән тудырады.
Дауды қарау барысында Дания мен Нидерланды сотқа бірдей қашықтықты
қолданып, құрлықтық шельфті бµлген 1ғ оқиғаны келтірді. Сот ... ... ... ... ... құқық нормасы ретінде қолданғанын
себептеп, ескруден бас тартты.
Шешімінде құрлықтық шельфті бµлу ... ... ... ... ... арасында келісімнің пәні бµлу болу керек; мұндай
келісім әділеттілік ... ... ... ... ... ... ... мақсаттауы керек, келісім болмаған жағдайда ... ... ... ... басқа жолын қолдану ‰шін ресми саты болмауы
керек.
Халықаралық соттың Дания, Нидерланды мен ГФР ісі ... ... ... ені туралы талқылауға әсер ... ... ... ... ... ... ... қалытастырды.
Сот ойынша құрлықтық шельф ... және ... ... ... ... ... болғандықтан мемлекеттердің оның пайдалы
қазбаларын игеруге айрылмас құқы ipso faсto және ab initio ... ... ... ... ... ... ... пен
құрлықтағы территория бір б‰тін екендігі “физикалық факт болғандықтан”,
құрлықтық ... ... осы ... ... ... ... ... және
осы факт пен құқықтың арасындағы ... ... ... ... ... ... ... Табиғи жалғастық тезисін қолдай
отырып, Сот ... да бір ... ... ... ... шельфке жатқызуда
жақындық межесін дұрыс емес деп бағалады, ... бұл ... ... ... ... негіз болмады. Сот сондай-ақ ... ... да бір ... ... ... ... ... да қарсы болды.
Сот заң актілерінде, µзге құжаттардағы кейбір т‰сініктерге де
(“жағалауға ... ... ... талқылама жасады. Олардың жалпы
идеясы бір болғанмен әрт‰рлі т‰сіндірілуі м‰мкін. “Жағалауға жанасу”,
мысалға, 100 миль ... ... ... ... деп оның ... айту ... Бұған салыстырмалы “құрлықтың табиғи жалғасы”
қағидасы арқылы, мысалға, ... ... ... 190 ... жағалау мемлекеттің территориясының жалғасы деп ... ... ... ... ... Сот жаңа ... ... барысында
µзінше дамыған жаңа тұжырымдама енгізіліп, мемлекеттердің тәжірибесінде µз
жалғасын ... ... ... рет АҚШ ... ... кµрініс
тапты.[28] Құрлықтық шельфті АҚШ құрлығындағы жер массивінің жалғасы деп
тауып, ондағы ... ... ... ... ... ... есептеді.[29] АҚШ пайымдауын Латын Америка елдері жақтап, кейбірі
тіпті егемен құқықтарын ашық теңіз айдынына да таратты.
Балтық теңізінің ... ... ... ... ... де
кең қолданысын тапты. 20 мамыр 196ғ жылы КСРО мен ... ... ... теңіз сулары мен құрлықтық шельф шекаралары туралы келісімге қол
қойылды. Келісім 1940 жылы бекітілген шекаралар мен 1947 жылы ... ... ... ... ... µзге ... бірдей қашықтық
қағидасына негізделіп белгіледі. ғ ... 1967 жылы ... ... ... қатысты құрлықтық шельф шекарасын анықтау туралы
совет-фин ... қол ... ... ... ... қағидасы
алынды.[30]
28 тамыз 1969 жылы КСРО мен ... ... ... ... мен
Балтық теңізінің оңт‰стік-шығыс бµлігінде континентады шельф шекарасын
µткізу туралы келісімде де ... ... ... ... қолданылды. Ерекше
назар аударатыны 23 қазан 1968 жылы КСРО, ПХР, ГДР арасында құрлықтық шельф
туралы ... ... ... Балтық теңізі т‰бінің беткі қабаты мен қойнауы
таяз сулы, яғни тегістей континентады ... ... ... ... ... жатады делінген. Балтық теңізін бµлуде
Женева Конвенциясының әсіресе 6-бабында с‰йенетіндігіне баса ... ... ... ... ... ... ... теңіз және жанасатын аймақ туралы баптарға сәйкес бекітілген
территориялық теңіз енін µлшеуге арналған бастау сызықтарын µзара ... ... ... ... ... континеталды шельф
шекараларының нақты координаттары м‰дделі тараптардың арасында екі және кµп
жақты ... ... ... ... белгілейді.
Декларациядағы қағидалар бұл аймақ мемлекеттерінің ынтымақтастығына
берік негіз қалыптастыра білді. Әсіресе континеталды шельфті ... ... ... бойынша тараптардың кеңесуін қарастырған
ережелердің маңызы зор. Және құрлықтық ... ... ... ... жатпайтын басқа мемлекеттерге, олардың заңды және ... ... ... µзге де ... ... тыйым салынады. КСРО-
ғын тиісінше құлақтандырған кез-келген Балтық теңізі жағалау мемлекеті ... ... бола ... ... ... жағалау мемлекеттердің
құрлықтық шельф аймағына қатысты егемен құқықтарын растайды.
Жер қойнауы бай, таяз ... ... ... ... ... бµлу де ұзақ ... бойы жағалау мемлекеттердің назарында болды.
Жағалау мемлекеттердің экономикасы тµмен болғандықтан µздері құрлықтық
шельфті ... ... ... ... кµзі деп ... бұл ... ... компаниялары жұмыс істеді. Осы және аралдардың болуы ... ... ... ... ... ... шельфті бµлуді
қиынға соқтырды. Бұған қоса, қол ... ... ... ... мемлекеттер 19ғ8 жылғы Конвенцияға м‰ше емес. Әсіресе, ... ... ... бµлу ұзаққа созылды. Бұл аумаққа қатысты жеке
заң актілері шықты. Мысалға, Сауд ... 28 ... 1949 ... құрлықтық шельф шекарасын бекітуге қатысты олар әділеттілік
қағидасын ұстана отырып, ... ... ... ... ... қазбаларына
юрисдикция мен бақылау ж‰ргізетін µзге мемлекеттермен арадағы келісім
арқылы ж‰зеге ... ... Иран мен ... те ... ... және бµлу сызығын жағдайға қарай ... ... ... анықтайтынын бекітті. Дегенмен біреуі де ... ... ... ... ... ... Оман ... дейін жалғасатын 1700
километр ортаңғы сызықпен бµлінгенмен, шынындығында бірде бір мемлекеттің
атынан сызық танылған жоқ.[32]
1968 жылы ... мен ... ... ... мен ... ... шельфін бµлу туралы келісім жасалып, негізге бірдей
қашықтық қағидасы алынды. 1969 жылы ... ... ... ... Қытай теңізіндегі Малайзия мен Индонезияның құрлықтық шельфін
айқындаған шартқа қол қойылды.[33]
Қорытындылайтын болсақ, осы ... ... ... ... ... ... Бірақ Каспий теңізін бұл айтылған су бассейндерімен
салыстыруға болмайтынын айтқан да жµн. ... ... ... ... ірі және кµл деп ... келмейді. Екіншіден, µзге су айдындарынан
айырмашылығы – пайдалы қазбалар қорының байлығында. Жағалау мемлекеттердің
м‰дделері ... оны ... және ... анықтау ұзаққа
созылып отыр. ‡шіншіден, байқайтын ... ... ... ... ... кµп, бұл ... ... келу процесін к‰рделендіретіні анық.
Оған қоса, Каспий теңізі құқықтық ... ... ... ... және де қазіргі геосаяси маңызын ескеру қажет.
2. Каспий ... ... ... ... ... бойынша Каспий
маңы мемлекеттерінің халықаралық құқықтық ұстанымы
2.1. Теңіз минералды ресурстарын игерудің ... ... ... ... ... ... ... анықтауға қатысты бұл аймақтағы мемлекеттердің
тәжірибесін талқыламастан бұрын су бассейндерін кµл немесе теңіз ... ... ... мен тәжірибесін келтірген жµн.
Халықаралық құқықтың негізгі субъектісі - ... µмір ... ... ... ... мен ... ... таралатын
мемлекеттік территорияға халықаралық құқықтың қатынасы - қазіргі ... ... ... ... ... ... халықаралық
құқықтық реттелуінің маңызы зор. Ол ... ... ... ... ... әр т‰рлі континенттеріндегі халықтар
µмірінде ‰лкен рµл ойнайтындығымен себептеледі.
Кең мағынада мемлекеттік территорияның құрамдас бµлігіне: ... ... ... ... Бұл ... тек ... байланыстырушы
жол ғана емес, минералды және тірі ресурстардың ірі қоры ... де ... ғана ... экономикалық жағынан да маңызға ие.
Шекаралық аймақтарда орналасқан су айдындарына ... бір ... он ... ... бастау алады. Шекаралық кµлдерге байланысты
алғашқы шарт 1426 жылы ... ... мен ... герцогтігі арасында
соңғысына Лугано кµлін беру туралы болды. Мұндай кµлдердің категориясына
¦лы кµлдер, ... мен ... кµлі ... бµлу ... ... және ... деген
т‰сініктер бар. И.Н.Тарасованың ойы бойынша, халықаралық кµл - ... ... ... ... су айдыны. Оны пайдалану
мемлекеттік шекараларын ... кеме ... және µзге ... қызметін реттейтін шарттармен ж‰зеге асырылады.[34] Ал
португалдық ғалым Жуаким Сильва Кунья бұл ... ... ... ... ... кµлдерді халықаралық кµлдерден айыра білу қажеттігін айтады,
яғни халықаралық деп - бірнеше мелекеттің ... ... ... деп - тек бір ... ... ... ... айтады.
Оның ойынша, теңізбен байланысы жоқ халықаралық кµлдер ... ... ... және су ... ... жағалау мемлекет болса, бірдей
ендіктегі сонша аймаққа бµлінеді. Ал Ф.Пондавен кµлдерді ‰ш ... ... ... шекаралық. Халықаралық кµл дегеніміз - екі
немесе бірнеше мемлекеттің ... ... ... ... ... ... Барселона Конвенциясы және 1921 жылғы халықаралық ... кеме ... су ... режиміне қатысты Статусқа сәйкес, халықаралық
маңызға ие және ... жеке не ... ... ... ... Автор айтуынша, шекаралық кµлдер µзендердің орналасуына қарай жалпы
халықаралық болады, бірақ ... ... ... ... ... ... ... және “шекаралық” деп айырған қисынсыз.
Шекаралық кµлдерде мемлекеттер µзара келісіліп қызмет етеді, сондықтан да
олардың “халықаралық” аталуы әділетті. Ал ... ... ... ... ашық деп ... ол "шекаралық" мәртебесінен айрылмайды.
Ф.Пондавеннің тұжырымдамасын талдайтын болсақ, ... ... ... ... және қолдану режиміне қарай
келесідей бµлуге болады :
- қалыпты шекаралық кµлдер; оның су ... мен ... ... ... тек ... ... ... халықаралық кеме қатнасына ашық, Ф.Пондавен халықаралық деп атаған
кµлдер (Чад, Рудольф, Малави).[36]
Сондай-ақ, Пондавен шекаралық ... деп - ашық ... ... және ... µзен ... ... бар су бассейндерін атайды.
Тұйық теңіз тұжырымдамасының авторы - ағылшын заңгері, саясаткер Джон
Сельден. Оның ... ... ... тағы ... ... және ... бµлігі ретінде жанасатын теңізінің иесі, мырзасы болды.
Сельден теңіздің құрлық сияқты меншікте болу ... ... ... Ол Гуго ... ашық теңіз еркіндігі тұжырымдамасына қайшы
мемлекеттің жағалауына жанасатын жеке ... ... ... ... ... ... құқықтық негіздемесін қалыптастыруға
талпынды.[37]
С.В.Молодцов айтқандай, "тұйық теңіз" тұжырымдамасы он ... соңы - он ... ... ... заңи ... ... ... жиырмасыншы ғасырда қарқынды дамыды.[38]
Тұйық немесе жартылай тұйық теңізге әлем ... µзге ... ... ... ... оны қоршайтын құрлықтағы мемлекеттердің
порттарына ғана жеткізетін тар теңіз жолмен ғана µтуге болады. [39]
Халықаралық құқықтық ... ... ... ... де бар ... Титикака). 19 ақпан 19ғ7 жылы Перу мен ... ... ... ... ... шарт жасасып, 1-3 және 6-
баптарының негізінде екі тарап та оны ... ... пен ... ... Ал 21 ... 1964 жылы Чад кµлінің бассейні туралы
Конвенцияда Камерун, Нигерия, ... және Чад оның ... ... деп ... тараптардың қызметін еркін деп жариялады.
Тәжірибемен қоса дамыған доктринада, мысалға ирандық заңгер Седих
Хазраттың (Машарет) ойы ... ... ... кµл тек ... ... ... бола алады, ал ‰шінші мемлекеттердің
кµлдегі қызметі еркіндігі ... ... ... ... теңізін халықаралық құқық ... ... ... бірі орыс ... - Ф. Мартенс. Ол Каспийді белгілі бір
мемлекеттің территориясымен ... ғана ... ... мұхитпен
байланысы жоқ тұйық теңіз ретінде таниды. Ол ... мен ... ... ... деп ... керек. Бұл ойды
Л.А.Комаровский, Л.А.Ульянский де ұстанады: ашық ... ... ... жоқ ... ... бар. ... ... олар кµл емес
теңіз. Соның бірі - Каспий теңізі.[41]
Дегенмен, қалыптасқан ғылыми ... мен ... ... болуына қарамастан ¦лы Қазан Кеңес Социалистік ... ... ... ... халықаралық құқықтық мәртебесі әлі де
ресми бекітілмеген еді. Тµңкерістен Ресей ... ... тең ... ... ... ... ... бейбіт және тең құқылы қатынастарды
бекітті. Бұл ... ... ... ... ... ережелерін
бекіту сұрағында кµрініс тауып, µзара тең және м‰дделі ... 28 ... жылы ... ... қол ... ресімделді. Шарттың ережелері
Каспийдің қазіргі мәртебесіне ... ... ... да қамтиды.
Дегенмен, мазмұнынан автордың оны теңіз не кµл деп ... ... ... ... ... тәжірибені байқайтын болсақ, Капсийді тұйық
теңіз деп бағалағанын кµруге болады.
КСРО мен Иран ‰кіметінің 1 қазан 1927 жылы ... ... ... ... ... µзінде Каспий совет-иран теңізі деп аталды.
Кейіннен 193ғ жылы сауда, кеме қатынасы, тұрғын халқы туралы, 1940 жылы
сауда мен кеме қатынасы ... ... нота ... ... халықаралық
құқықтық мәртебесіне қатысты жағалау мемлекеттердің ұстанымы біршама
айқындалды.[42] Мысалы, Каспий ...... 1940 ... ... Каспий
теңізі келісуші мемлекеттердің арасында Иран мен Совет теңізі болып ортақ
м‰ддені білдіреді делінген. Бұл ... ... ... баспа, оқулықтарда
жалғасын тапты, нәтижесінде Каспийді тұйық теңіз ретінде тану басымдыққа ... ... ... ... ... 1940 жылы ... әскери-теңіз анықтамасында "Каспий теңізі географиялық
тұрғыдан жабық және екі ... - КСРО мен Иран ... ... ... болып табылады,"-делінген.[43]
Халықаралық құқық оқулығында Каспий жабық теңіз, µйткені ашық теңізбен
қатынасы жоқ делінген.[44]
Каспий мәртебесіне катысты ... ... ... 1966 ... ... әскери-теңіз анықтамасында басылды. Анықтама
авторларының бірі - ... ойы ... ... ... ... және кеме ... режиміне қарай ... ... ... ... ішкі ... суларды білдіретін кµл-
теңіздер жатады; Каспий теңізі солардың қатарында.
Осы жұмыста В.Д.Логунов µз ойын ... ... ол ... ... ... не ... байланысы болмағандықтан жабық, ол Ресей мен Иран
арасында орналасқан қалыпты ... кµл ... ... ... ... ... оны Совет-Иран кµлі деп атайды.
Ф.С.Бойцов та Каспиий тұйық теңіз-кµл болғандықтан жасалған келісімнің
нәтижесінде Совет-Иран теңізі деп бағалану керек ... ... ... деп шетел ғалымдары да бағалайды.
Бұл сұраққа қатысты Иранның ресми ұстанымы да ұқсас болып ұлттық ... ... ... ... ... 19 шілде 19ғғ ... ... ... Иран ... ... ... ... теңізге
қатысты халықаралық құқықтың ережелері Каспий теңізіне ... ... ... ішкі ... деп ... ... да бар.[48]
Солайша, шарттардың тәжірибесін жалғастырған ғылым мен басылым ... ... ... ... Оның ... ... ... болған жоқ, 10 мильдік балық аулау аймағы ... одан ... екі ... ... ... ... және кеме ... жарияланды, яғни халықаралық теңіз құқының нормалары µз ... Ол ... ... ... бір ... тәртібін бекітетін
кµптеген ережелерінің тәжірибеде енгізілмегендігінің себебі болады.
Дегенмен, жағалау мемлекеттердің және ... ... ... ... деп ... ... себебі болды. Біріншіден, бұл тек
географиялық ғылымның ... ... ... ғана ... ... да ... с‰йенген негіздемелері. К.К.Гюль сипаттағандай:
"Каспий ... - ... ең ірі кµл. ... мен ... ... ол ерте ... бері теңіз деп аталып келеді". Нгуэн Нгок Мина
да ірі кµлді теңіз деп ... ... ... Екішіден, бұл 30-
40-жылдары жиырмасыншы ғасырда билік еткен әскери ... ... ... тұйық теңіз деп табу ұлттық қауіпсіздіктің м‰дделерінен туындады.
Мұны С.В.Молодцов та ... бұл ... Қара және ... ... ... ... КСРО заң ... шекаралық кµлдер туралы
білімнің жетіспеушілігі, мемлекеттің тәжірибесінің аздығы да µз ... ... ... ... құқықтың батыс доктринасында да
шекаралық кµлдердің мәселесі жеткіліксіз зерттелді. В.Ф.Мешердің ... ... ... ... атауы бекітілсе де, географикалық жағынан ол
қалыпты шекаралық кµл.[49]
Сол кездерден-ақ А.К.Жудро Каспий мәртебесін қайта қарап, кµл ... ... Оның ... бірнеше мемлекеттің территорияларымен қоршалып,
ашық теңізге жолы жоқ теңіз теңіз емес, шекаралық кµл болып танылу керек.
Оның ... ... ... теңізі танылуы м‰мкін еді.[50] Бұл ... ... ... Г.А.Глазунова, С.А.Малинина,
А.М.Муртазалиева қостайды.
Ал ... ... ... ... ... ... ... Каспий теңізі КСРО-ң ішкі суларына кіргенмен, ол тарихи теңіз деп
аталып кеткен ірі кµл деп ... ... ... де ... ... ... теңізі Арал теңізі
сияқты ұлттық юрисдикцияға бағынған шындығында келгенде ірі кµлдер. ... КСРО мен ... екі ... ... ... шекаралық болып
танылу керек.
Осыған ұқсас кµзқарасты югославиялық заңгер Ю.Андрасси да ұстанады.
Каспий мәртебесіне қатысты белгілердің екіге бµлінуі ... ... ... ... ... ... Солт‰стік және Қара
теңізімен табиғи байланысы ... ол ... ... ... ... ... қазіргі жағдайы оны теңіз емес кµл ретінде қарастыруға дұрыс
келеді ... ... 19ғ4 жылы ... ... құрылды.
Оның жұмысының нәтижесінде 14 сәуір 19ғ7 жылы КСРО-Иран шекарасының режимі
және шекаралық қақтығыстар мен ... ... ... туралы шарт
жасалды. Бұл комиссия фактілі т‰рде ... ... ... ... ол ... ... ... енгізе алмады. ... ... ... ... ... немесе шешілмеген территория
дауының болмауы себебінен шекараларды de facto тану ... ... ... ... ... шегі ... танылуы м‰мкін.[53] Иран
кемелері солт‰стіктегі бұл сызықтарды кесуге құқытары болған жоқ еді. Кеңес
Одағы Каспийді ... ... ... еді. Бұл оның ... теңіз
тұжытымдамасын қолдауын білдіретін.
Иран ‰кіметінің шахтық режімі кезінде делимитациялауды қажет ... ... - ... de facto шекарасы оны қанағаттандырған еді, бірақ
кейін ... ... ... ... Иран ... туралы ұсынысты
қабылдамай қойды, оған қоса 1940 жылы сауда мен кеме ... ... ... ... кеме мен ... ... еркіндігі қағидаларын ұстануды
талап етті.
Каспийді делимитациялауды жақтаудың алдында айтылған себептермен қоса
(мемлекеттік территория мен ... ... ... ... ... балық аулау, су ‰стіндегі әуе қатынасын реттеу), мемлекеттердің
теңізде оның қойнауы мен ... ... ... ... ... ... ... анықтауды қажет етеді. Кеңестер Одағы Каспийде ... газ ... 19ғ3 ... ... заң ... ұзақ ... бойы шекаралық кµлді бµлудің екі әдісі
қолданылған еді: ... ... ... ... ... ... тірелген н‰ктелерін қосатын т‰зу сызық. Соңғы айтылған әдіс КСРО-
ның 24 қараша 1982 жылғы мемлекеттік шекара туралы Заңында ... ... 1921 жыл мен 1940 ... Иран мен Ресей арасындағы шарттардың
Каспий мәртебесіне қатысты жаңа мемлекеттерге міндеттілігі сұрағы даулы.
¤йткені, мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... ... жаңа тәуелсіз мемлекет мирасқорлық
объектісі болған территорияларына ... ... да бір шарт ... ... ол ... ... сақтауға немесе оған қосылуға міндетті
емес. Бұған қоса, 1921 жылғы және 1940 жылғы шарттар ... ... ... ... сай ... ... Бұл шарттарға ешбір
толықтырулар мен µзгертулер енгізілген де жоқ.
КСРО ... ... ... бұл ... жеке ... ... Каспий маңы мемлекеттеріне мирасқорлықпен ауысып келді.
Каспийдің жаңа мәртебесіне қатысты келіссµздер 11 ... 1992 ... ... ... ... ... Т‰ркменістан ‰кімет
басшыларының деңгейінде µткен кездесулерден басталды.
Бұл кездесудің барысында қазақстандық делегация Каспий ... пен ... ... жағалау мемлекеттердің теңіз
ресурстарын игеру мен теңіз кеңестігін пайдалану аясында әділетті және ... ... ... белсенді қолдады. Барлық мемлекеттер Каспий
аясында тығыз ынтымақтастықты қолдады.
Қазақстан келіссµз процессінің басталуынан-ақ бұл ... тез ... µз ... ... ... Каспий мәртебесіне қатысты µз
жобасын ұсынып, Каспийді теңіз деп танитындығын және ұстанымының негіздерін
халықаралық құқыққа сай ашып ... ... ... Істер Министрлігі мен
стратегиялық зертеулер институты 1ғ мамыр 199ғ жылы ... ... ... ... құқықтық мәртебесі, Каспий маңы ... ... мен ... атты ... ... ... Т‰ркменістаннан басқа барлық м‰дделі мемлекеттер қатысты.
Нәтижесінде Каспий теңізінің мәртебесін анықтау бойынша тұрақты ... ... құру ... 1997 ... ... бұл ... б‰гінгі к‰нге дейін жұмыс істеп келеді.
Қазақстан ұстанымы 19 шілде 1994 жылы ... ... ... ... ... ... жобасында берілген:
- Каспий - теңіз. Ондағы қызмет 1982 жылғы теңіз т‰бі ... ... ... ... ... ... 12 ... территориялық суларға сәйкес анықталады;
- Қалған теңіз бµлігі секторларға ... бұл ... ... ... экономикалық аймағы болады;
- Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтауда Б¦¦ ... ... ... ... ... ... ... µз секторында минералды ресурстарын игеруге байланысты
сұрақты µзі жеке шешуге құқы болу керек.
Ал енді Каспий маңы мемлекеттерінің мәртебеге қатысты ... ... ... ... ... мұхитпен байланысы жоқ, бірнеше
мемлекеттердің құрлық территорияларымен қоршалғандықтан ... кµл ... ... еді. Сол ... де ол ... ... керек, әрбір секторға ... ... ... ... ... ... ... деп есептеді. Бірақ Әзірбайжанның ұстанымы
біршама икемді екенін айта кеткен жµн. ... ол ... ... ... ... ... ішкі ұлттық теңіз деп тану м‰мкіндігін
жоққа шығармайды. Онда да Каспий ұлттық секторларға бµлінеді, айырмашылығы
тек ... ... 12 ... ... ... шекараларымен
µтуінде.
Қазақстанды қолдап, Ресейдің 4ғ мильдік егемендігі тарайтын ... ... ... ... ... келе оның ұстанымы Қазақстандікіне
толық дерліктей ... ... ... ... ... ... деп ... конвенциясының жобасын ұсынды. Ерекше ескеретіні, Әзірбайжан бұл аймақта
мұнай игеретін жалғыз субъект еді. Ал 18 қаңтар 1991 жылы ‡кімет ... бұл ... ... ... ... және ... ... тартуға құқығын және µнімдердің оның меншігіне ... ... ... білдіреді.
Т‰ркменістан ұстанымы ресми т‰рде Каспий мәртебесіне қатысты
тұжырымдамасын ашып берген жоқ. ... ... ... ... ... ... ол ... кездегі Ресей мен Ираннның ұстанымын
қолдайынын байқауға болады. Оған 8 ... 1998 жылы ... және ... ... ... ... 1921 жылы және 1940 жылы
шарттарды қатаң сақтайтындығын жариялағаны ... ... ойы ... тиімдісі теңіздің ортаңғы бµлігін қалдыра отырып, Каспийді ұлттық
аймақтарға бµлу.[57]
Дегенмен, жалпы мәні ... ... ... ... ... 1996 жылы Азери, Чираг, Кяназ кен ... ... ... оның ... ... ұлттық секторларға бµлуін жақтайтынын
кµрсетеді. 1 қараша 1993 жылы ... ... ... ... ... 12 мильдік территориялық теңіз зонасын бекітеді. Бұл оның Каспийді
тұйық теңіз деп санайтынының айғағы. Ал 199ғ жылы ... ... ... туралы шарт жасасты.
Құқықтық мәртебенің анықталуын к‰тпестен Т‰ркменістан теңіз қойнауын
игеруде ... ... ... ... ... және ... µзге ... мемлекеттермен келісілмейді.
Қорыта келгенде Т‰ркменістанның ұстанымын ... деп ... ... айрықша су қоймасы, сол себепті оның мәртебесін анықтауда 1982
жылғы Конвенцияның ережелерін ескере ... ... ... ... ... Конвенция жасалып, кейін жеке мәселелер шешілу керек;
- мемлекеттердің Каспийде шекаралық, кедендік, санитарлық бақылау ... ... ... ... ... игеру ‰шін сияқты әр жағдайға
арналған ... ... болу ... шешілуіне кедергі болып отырған Иранның ұстанымы. Ол 1921
жылғы және 1940 жылғы шарттың сақталуын ... ... ... ... шарттың тәжірибесінде 19ғғ жылы Иран кейбір ережелерді ... ... ... жоқ деп ... ... ... еді. Ол Персия
жерінде ережелер КСРО-на шабуыл жасау ... ... етуі ... тµтеп беру мақсатында оның жеріне КСРО-ның әскер енгізу құқы
туралы еді. ... ... ... ... жағдай м‰лдем µзгерген
жағдайда біз де Ирандай халықаралық шарттар құқы туралы Вена ... ... ... ... ... жоғалтқандығын айтуымызға
болады.
Иран ұстанымының негізгі жақтары ... ... ... су қоймасы, оған кондоминиум режимін қолданған біршама
қолайлы;
- Каспий байлығы барлық Каспий маңы мемлекеттерінің ... ... оның ... ... ... ... тек ... мемлекеттердікі,
олар Каспийдегі қызметті µздері анықтайды;
- Каспийдің құқықтық мәртебесі және оны ... ... оның ... ... ... ... Иран ... 12 мильдік ұлттық
аймақтарға бµліп, ... ... және ... ... ... ... ал ортаңғы аймаққа арнап Каспий теңізі туралы
конвенцияны ... ... Иран ... ... ... ... мән береді. Ол Каспийде мұнай игеру, қоршаған ортаны
қорғау құқықтарының ... ... ... ... мен ... құзіретті орган болуын ұсынады.
Егер қазақстандық ұстаным Б¦¦ Конвенциясына с‰йенсе, Иран мен Ресейдің
1992-1996 ж.ж. ... ... ... 1921 жыл мен 1940 жылғы
Иран мен Ресей арасындағы шарттарға негізделеді.
Каспий мәртебесін анықтауға теңіз ... ... да әсер ... бµлу ... ... және территориялық суларды анықтауда бірқатар
қиындықтар тудырады.
Каспий теңіз ... ... ... оған 1982 ... ... кµзделген территриялық сулар режимі ж‰ріп, бµлінуге ... кµл ... ... ресурстар ортақ игеріледі немесе ... ... ... ... ... екі ... ... құрлықтағы
екі шекара арқылы бµлу кездеседі, ол айтарлықтай қақтығыстарды тудырмайды.
Ал Каспийде бес мемлекеттердің м‰ддесі және Каспий ресурстарына ... ... оның ... ... к‰рделендіре т‰седі.
Каспий мәртебесін анықтаудың ‰ш негізгі жолы қалыптасты:
- Халықаралық теңіз құқының нормаларын қолдану. Араласып не қарсы ... ... ... 2ғ0 ... аса ... ... мемлекеттердің келісімімен реттеледі. Даулы µзге сұрақтар
халықаралық құқыққа сай ... ... ... ... сай 1982 ... Б¦¦ Конвенциясына µзгертулер мен
толықтырулар енгізуге болатындығын ескерген ... ... ... ... ... кµл деп танып мемлекеттердің
егемендігі ж‰ретін ұлттық секторларға бµлу. Бірақ, ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл Каспий ... заңи ... ... ... ж‰к ... Олар
минералды ресурстар, балық аулау, кеме ... µзге де ... ... ... ... ... жаңа мемлекеттердің ортақ ... Бұл жол ... ... ... ... бойынша
___________________ғкет аралық комитетті құруды қажет ... ... ... ... ... ... сот құруды қажет етеді.
Бірақ ескеретіні, кондоминиум мәртебе емес, мемлекеттердің ... ... ... режимі ғана. Ал Каспийді кµл немесе теңіз деп
анықтауға келер болсақ, жұмыста оны теңіз деп танудың ... ... деп ... 1982 ... теңіз құқы туралы Б¦¦ Конвенциясының
нормаларын Каспийдің ерекшеліктерін ескере отырып, сәйкестендіруге ... кµл ... беру ... ... ... бай қоры мен ... кµптігін (тәжірибеде шекаралық кµлдерді бµлуге қатысты тек
екі жақты шарттар кездеседі) ескере отырып, оны ... ... ... қызметі, шетел инвестицияларының тартылуына, жалпы аймақтың
дамуына кедергі келтіруі м‰мкін.
Әрине Каспий ерекше су қоры ... ... ... ... және µзге ... ... салыстырмалы т‰рде оны теңіз деп тануға ... тез ... ... кедергіні жоюда мемлекеттердің ынтымақтасатыны
анық. Бірақ әрбір мемлекет µз ... ... ... ... бұл ... ешбір септігін тигізбейді. Сол себепті де ортақ м‰ддені кµздеп,
ымыраға келу халықаралық ... оның ... ... ғана қоймай,
Каспийде қызметін атқарып жатқан шетел инвесторларының тәуекелін азайтуға,
шекаралар анықталып, дау ғана емес ... да ... ... ... ... ... ... құқықық негіз қалайды.
2.2. Каспий минералды ресурстарын игеру сұрағы бойынша Каспий ... ... ... ... ... мемлекеттердің қызметі
Каспий мәртебесін анықтау, ондағы делимитациялық шекараларды бекітумен
тығыз байланысты. Каспий мәселесі ... жыл бойы ... ... ... мұнайдың ірі қорына қызығушылық танытқан шетел компаниялары
мәртебенің анықталуын к‰тпестен, ... бел ... бұл ... ... ... ... қойған. Алғашында мәртебенің анықталуын к‰туді талап
еткен кейбір жағалау мемлекеттердің ескертулері мен кейде ... ... ... ... бұл ... де µз секторларындағы қызметті бір
жақты ... ... ... ... ... игеруге қатысты
мемлекеттердің ұстанымдарына келер болсақ, оны жалпы кондоминиум режимін
қолдайтын (Иран, ... және ... ... ... т‰бін бµлуді
қолдайтын мемлекеттер деп жіктеуге болады ... ... ... ... ... ұстанымдарының Каспийдің жаңа мәртебесін анықтауда
бірдей ... ... ... ... ... Иран ... ... Каспий маңы ‰ш ТМД мемлекетінің одағының
қалыптасқанын байқауға болады.
Иранның ... ... ... де ... еді. Олар 1921 ... 1940 жылғы шарттарға с‰йенген. Иран 1921 жылғы және 1940 жылғы
шарттарды қатаң ... және ... ... жаңа шарт ... ... ... ... жағалау мемлекеттер µзге құжат
болмағандықтан бұл ... ... ... ... талап ететінін жариялады.
Тек осы екі шарт Каспий теңізінің құқықтық жағдайын реттегендігін мойындау
керек: КСРО мен ... ... 28 ... 1921 ... және КСРО мен ... ... мен кеме ... туралы 2ғ наурыз 1940 жылғы шарт.
Енді сол шарттардың мазмұны мен тарихына кµз ж‰гіртейік. Орыс-парсы
соғысында (1811-1813 ж.ж.) Иран ... ... ... ... құқықтарынан айрылды. Бұл Каспийде ... ... ... білдірді. Екінші орыс-парсы соғысы (1821-1828 ж.ж.) қайтадан
Иранның жеңілісін бекіткен Т‰ркменчай бейбіт ... ... ... мәртебеге қатысты ережелері алдындағы соғыста бекітілген 1813 жылғы
Гулистан шартының баптарын қайталады. Тек 1919 жылы бұл ... ... 28 ... 1921 жылы КСРО мен ... ... ... шарт ... бірінші бабына сәйкес, КСРО-ның Персиямен жасасқан парсы халқының
беделін т‰сіретін бұрынғы шарттардың ... ... ... тең құқылы емес
бұрынғы шарттар денонсацияланып, мемлекеттердің теңдігі мойындалды. 1828
жылы шарттың Персияның ... ... ... флот ... ... ... ... к‰ші жойылып, Иран µз туы астында ж‰зуге еркіндік құқын алды. 2ғ
наруыз 1940 жылы ... қол ... ... және ... ... туралы шарт
балық аулауға 10 мильдік ... ... ... бұл шарттарда теңіз
т‰бі мен пайдалы қазбаларын пайдалану режимі, қоршаған ортаны қорғау, ... ... ... екі ... ынтымақтастық сұрақтары реттелмеген
еді. Дегенмен, бұл кемшіліктің себебі – ол саланың дамымағандығы ... ... ... тек 19ғ8 жылы ... ... ... Женева
Конвенциясы бекітілуімен алғаш рет ғылыми зерттеу, мұнай мен газды ... ... ... ... ... аймақтарында пайдалы қазбаларды игеру
сұрақтары кµрінісін тапты.)
Иран мен алғашында Ресейдің ... бұл ... ... ... ... Иран ... - ... су қоймасы, оған кондоминиум
режимі қолайлы деп есептейді. Оның себебі мұнайды Каспий ... ... ... экологиялық жағдайына, ең алдымен қауіпсіздігіне зиян
тигізеді. Иран мен алғашқы Ресей ұстанымы Каспийге кондоминимум ... оның ... ... ... ... м‰мкіндік беретіндігін
ескерді. Каспий ұлттық секторларға ... ... ... ... алдын алу шараларын қабылдауы ... ... ... ... ... ... ... сияқты шығындар кµбейеді.
Сондай-ақ, Ресей мен Иран Каспий т‰бімен құбыр жолын салу да экологиялық
қауіпті деп ... Иран ... ... ... ... ... қоршаған
ортаны қорғау комитетінің бақылауында болуы ... ... ... ... ... ... қызмет талаптарын белгілеуге құзіреті
болу керек. Ал кондоиниум режимі жағалау мемлекеттердің µзара ... ... және ... ... бақылау ж‰ргізуге м‰мкіндік береді.
Екіншіден, Иранның негізгі мұнай ... ... ... аймақтарда
орналасқан.
‡шіншіден, Иранға кондоминиум режимін жақтаудан Астара - Гасан-Кули
шекарасынан солт‰стікке мұнай ... ... ... ... Иран бұл
шекаралық сызықтар Иранмен ресми танылмаған және КСРО ыдырағаннан кейін бұл
шекара к‰шін жоғалтқан, оған ... КСРО ... ... ... ... еркін б‰кіл су айдынында ж‰ргізілген деп есептейді. Солайша, оның
шельфтегі 14% ‰лесі 2ғ%-ға кµбеюі м‰мкін. ... 193ғ ... ... ... ... ... Астара – Гасан-Кули деп белгіленген ... ... ... µтуі (бұл 14%-ды ... заңдастырылды.[60] Егер
ол аймағын ‰лкейтуге тырысса, бұл әсіресе, Қазақстан сияқты ... ... ... м‰мкін. Ортаңғы сызықпен секторларға
бµлінген жағдайда Каспий кµлемінің 2ғ%-на иеленеді. Бірақ мұндай ... ... ... ... ... тиесілігінің заңдылығы сұрағын
кµтере алады. ¤йткені 1828 жылғы ... ... ... Иран ... ... ... КСРО ... µңдеу шаруашылығының министрлігі қаулы қабылдап,
Каспий бассейнін теңіздегі ... ... ... ... арасында
бµліп берді.[61] Бұған сәйкес: Қазақстан 113 000 кв. км., Т‰ркменістан 80
000 кв.км., ... 6ғ 000 ... ... 78 000 ... Иран 44 ... ... ... Оны бµлу себебі: мұнай µндірудің қарқынды дамуынан
Республикалардың жеке-жеке есеп беруі қажеттігі; ал екіншіден, теңіздегі
әкімшілік ... ... ... ... яғни ... сызық тек әкімшілік
шекара кµрінісін тапты.
КСРО ыдырағаннан кейін бұл шекаралар жаңа ... ... ... деп ... Ол ... ... 21 ... 1991
жылы Алматы Декларациясында ТМД мемлекеттерінің кездесуінде одақтас
мемлекеттер шекараларының ... ... ... ... ... ... ... арасында ұлттық секторларға
бµлінген, яғни Б¦¦ Бас ... №3281 ... ... ... ... ... ресурстарына иелену, пайдалану және игеру құқықтарын
қоса алғанда, экономикалық ... ... ... және ... ... ... ... болғандықтан, Қазақстан әрекеті заңға толық сәйкес
келеді.
Кейбір зерттеушілер мұнай µңдеу шаруашылығы Министрлігінің шешімінің
халықаралық құқықтық мәні жоқ ... ... ... µзі ... және
сараптайтын болсақ, Каспийді секторға бµлуді қолдауға саяды. Біріншіден,
Персия Ресейге жартылай бағынышты болып ... ... ... ішкі суы ... ... ... Ал КСРО ... Ресейдің
мирасқоры болғандықтан ол Персияға Каспийде қызмет атқарып, флотын ... ... ... ... ... ... Совет және Иран бµліктеріне
бµлінді. Бұл аймақ мемлекеттердің территорияларының бµлігі ретінде қаралды,
арнайы су белгілерімен демаркацияланды. Және ... ... ... ... µз ... ... ... тиіс болды. ‡шіншіден, µз
территориясында ... ... ... енгізу халықаралық
тануды қажет етуге ... ... ... ... µз ... ... бµлді.
Каспийде тек бір шекаралық сызық қорғалды. Ол Астара (Әзірбайжан) -
Гасан-Кули (Т‰ркменістан) ... ... ... ... ... ... бұл ... қатысты қарсылығы болған жоқ.
Халықаралық құқық теориясы мен тәжірибесінде кµршілес мемлекеттермен іс
ж‰зінде қалыптасқан шекараны тану ... ... ... тең
келеді.[63] Сондықтан Астара – Гасан-Кули шекаралық ... ... ... қалыптасқан факт. Ал Иран Сыртқы Істер Министрі
орынбасарының Каспийде ... ... ... ... Ресейдің мирасқоры алдымен КСРО болғандықтан, кейін ... тек тµрт ... ... ... ... ... құқы ... м‰лдем қозғалмау керек.
Тµртіншіден, Иран Каспий ... ... ... ... Каспий теңізі мен ресурстарына қатысты барлық құқықтар жағалау
мемлекеттерге тиесілі; олар ... ... ... яғни бұл ... ... ... ... жер деп таниды. Сондықтан
басқа мемлекеттердің (АҚШ) оны ... ... ... ... ... ... µршітеді, бұл аймақтағы жағдайды
шиеленістіреді. Оның ойынша µзге ... ... ... талаптарын Каспий маңы мемлекеттері бірге белгілеулері керек.
Ал мемлекеттердің бір жақты әрекеттері (мысалы, ... ... ... ... ... ... емес және ... анықталмайынша
заңды к‰ші жоқ. Жеке мемлекеттің мәселені µзінше шешуі басқа ... ... ... ... Сол ... бұл ... барлық Каспий маңы
мемлекеттерінің м‰дделерін ескеріп, консенсус негізінде әділ шешілуі керек.
19ғғ жылы Иран ... ... ... ... ... ... туралы Заң қабылдады. 2-бабында Каспийге қатысты қызметте тұйық
теңізге қатысты халықаралық ... ... ... ал Иран ... ... ... мен қойнауына Иран егемендігі тарайтыны айтылған.[64]
Жалпы Иранның ұстанымын Т‰ркменістан да ... Ол ... ... ... ... ... игеруді қолдайды. Ол толықтай ... шарт ... КСРО мен Иран ... ... ... ... ... айтылғандай, халықаралық құқық нормаларына сәйкес
жаңа қалыптасқан мемлекеттер алдындағы мемлекеттің, яғни ... ... ... ... ... ... Республикасы µз тарапынан Каспий ... ... ... ... µз ұстанымын халықаралық құқыққа сай егжей-
тегжей толық ашып ... ... ... ... маңы
мемлекеттері аймақтағы болған геосаяси µзгерістерді ескеріп; Каспий теңізі
мен оның ресурстарының саяси, экономикалық, ... және ... ... отырып; халықаралық құқық нормалары (әсіресе 1982 жылғы теңіз ... Б¦¦ ... ... мен егемендік, егеменді теңдік, бірін-
бірі құрметтеу мен ... ішкі ... ... ... ... 26 ... 1921 ... және 2ғ наурыз 1940 ... ... ... ... ... реттемейтіндіктен жаңа Конвенцияға
қажеттілік туғандығын айтады. Бұл ... ... ... ... ... теңізін тек бейбіт мақсаттарда
пайдаланылатындығына, оның ресурстарын пайдалану мен ... ... ... ... ... ... деп сенім білдіріледі. Жобада ... ... ... ... ... ... ... теңдігі, к‰ш қолданбау және к‰шпен қорқытпау; Каспийді
демилитаризациялау мен онр__________________________'eғк бейбіт мақсаттарда
қолдану; ... ... ... ... ... және µзге де ... маңы
мемлекеттерінің кеме қатынасының еркідігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
тараптардың тулары астындағы кемелердің ... ... ... ... ішкі ... ... Каспий теңізінен µзге
теңіздер мен әлем мұхитына кµлік құралдарын ... ... ... ... ... Каспийдегі қызметі барысында экологиялық
ж‰йеге және бір-біріне келтірген зияны ... ... ... ... ... ... ... оның биологиялық ресурстарын сақтау мен
пайдалану бойынша зерттеулерге ат салысу; азаматтық әуе кемелерінің ... т.б. ... ... бекітеді.
Қазақстандық жобада әр мемлекеттің Каспий теңізі бµлігіне заңды
егемендігі халықаралық құқыққа сай ... ... ... ‰стінен әуе
және кеме қатынасы еркідігі, балық ... ... ... ... ғылыми зерттеулер ж‰ргізу, құрлықтық шельф сұрақтарын ... ... құқы ... Б¦¦ ... ... шешу ... әрі
ақылға қонымды деп айтылған. ¤йткені 1982 жылғы Конвенция оны ... ... ... негізінде құрылып, адамзаттың ұзақтан бері жиылып
келген тәжірибесін бекіткен.
Жобаға сәйкес әрбір тарап территориялық теңізін белгілейді, бұл ... ... ... ... Оған қоса ... балық аулау зонасы
және ашық теңізге бµлінген. Ал теңіз т‰бі мен ондағы ... ... ... ... ... бірдей қашықтықта орналасқан ортаңғы
сызыққа сәйкес бµлінеді. Ортаңғы сызық м‰дделі тараптар арасында ... ... ... ... ... келісімге беріледі. Теңіз
қойнауына мемлекеттердің ерекше құқықтары оның су ... мен ... ... ж‰рмейді.
Ресейдің µзі Каспий ... ... ... ... ... рет ... ... Алғашында оның ұстанымы келесіге
сайды:
- Каспий - ішкі континенталдық су қоймасы. Ол ... ... ... ... ... бен оның ... жағалау мемлекеттердің ортақ пайдалануында болу керек;
- Каспий кеңестігін жаулау бойынша ... және ... ... µзге ... араласуына жол
берілмейді;
- Барлық даулы сұрақтар Каспий маңы мемлекеттерінің ... ... ... тек ... ... ... ... µзге мемлекеттердің стартегиялық м‰дделерінің бұл аймаққа
шоғырлануы орынсыз.
Ресей Федерациясының Каспийдің құқықтық мәртебесіне қатысты ... ... бұл ... ... ... ... ж‰зеге асыруда
вето құқына талпынысын айыруға болады.[65]
Каспийді тұйық ішкі континенталды су қоймасы деп атай ... ... ... ... ... құқының нормалары ж‰рмейтінін кµрсетеді.
Ресей ... ... ... ... ортақ пайдаланудың объектісі және
оның пайдалы қазбаларын игеру сұрағын қоса ... ... ... қызмет
жағалау мемлекеттердің рұқсатымен ж‰зеге асады. Яғни кез ... ... ... мен ... ... ... ... бұл саясаты
жағалау мемлекттердің ұлттық секторында мұнай мен газды барлау және ... ... ... ... қатыстыру сияқты егемен құқықтарына қол
сұғады.
Ресейдің Каспий аумағына қатысты саясаты әлемдік мұнай рыногында, ... ... ... газ ... ... жол ... ... мен газ экспорты Ресейдің барлық сыртқы саудасының 40%-ын
құрайды.
_________________________0ғ8Қазақстан, Әзірбайжан, Т‰ркменістан ... ... ... ... ... ... ... тәуелді. Бұл Ресейге олардың сыртқы саяси ... әсер ... ... ... ... ... пен ... тасымал ‰шін тариф пен салықтарды кµбейту ... ... ... - ... энергия ресурстарын экспорттауға бағытталған
мемлекеттерге қарсы тиімді ... ... ... деп 1982 жылғы Б¦¦ Конвенциясының оныншы бµлігіне
сәйкестендіру жаңа мемлекеттерге Волга-Дон, ... ... су ... деп ... ... Ал ... ... Волга-
Балтық каналдары әлемдік мұхит ж‰йесімен байланыстыратын жалғыз су ... ... ... бұл ... ... кеме ... ... деп
тауып, Каспийге теңіз мәртебесін ... ... ... бұл ... ... ... мемлекеттер бұл каналдармен рұқсатсыз еркін µтуге
бостандық алады. Бұл жағдай ... ... ... ... қабылдауына
кедергі болып отыр.
Мұнай мен газдың ірі экспортерларының бірі Ресей µзге Каспий ... ... ... ... мен ... ғана ... ... тартуда да бәсекелес деп кµреді. Каспий кен орындарын
игеру Ресейдің солт‰стігіндегі кен ... ... ... ... еді.
¦лы державалық кейіптегі Ресейдің ұстанымы Каспийді ынтымақтастық ... ... ... гµрі ... және ... ... деп ... саяды.
Әзірбайжан мен Қазақстан Каспий теңізінің құрлықтық ... ... ... ... ал Ресей мен Т‰ркменістан құрлықтағы кен орындарын
игеруге м‰дделі.[66] Ресейдің негізгі кµмірсутегі ... ... ... ... ... ... ... ірі мұнай
компаниялары оларға Каспий мұнай байлықтарын игеру бойынша ... ... ... ... ... ... бойынша Ресей µз ұстанымын жұмсартуға мәжб‰р
болды[67]:
- алдыңғы ұстанымның халықаралық құқық жағынан осалдығы;
- ... ... ... жедел қарқынмен дамып келе жатқанда ресейлік
мұнай компаниялаының ... ... қою ... µз ... ... ... ... тасымалдыуға егемен
құқықтарын ескермей, Қазақстан, Т‰ркменістан, Әзірбайжанның ‰стінен
µз әсерін жоғалту қаупі;
- Каспий теңізінің ресурстарын игеруге инвестицияларын ... ... ... ... ... ... Жаңа ... м‰дделерін қолдап отырған әлем қауымдастығы
және әсіресе, АҚШ- ның м‰дделерін ескермеуге болмайтындығы.
Жаңа ұстанымы бойынша ... ...... ... ... ... ... ортақ пайдалануды ұсынды.[68]
1996 жылы қарашада Ашхабадта µткен кездесуде жағалау мемлекеттердің
Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтауда ымыраға келу ... ... ... ... бір ... ... Ресейдің Сыртқы
Істер Министрі Е.Примаков ...... ... ... ... ... және бұл шектен тыс мұнай игеру басталып қойған
аймақтағы ("точечная юрисдикция") ... ... ... ... ... жаңа тұжырымдамасын дайындап, жағалау
мемлекеттерге таныстыра бастады. Тұжырымдаманың ... ... ... ... Каспий мәселелерін (кеме қатынасы, экология, биоресурстарды
пайдалану, жағалау сызығының координатын анықтау...) сатылап шешуді
ұсынады;
2. даулы мұнай кен орындарын ... ... ... ұстанады.
Мұнда екінші тарап даулы кен ... ... ... ... ... ... ... µтеп береді;
3. Каспий сәйкесінше жағалау мемлекеттерге ... ... ... ... ... ... тек ... бµлінеді, ал су қабаты ортақ пайдалануда қала береді;
4. Каспий ... ... ... ... ... сұрағы
бойынша Каспийлік ТМД мемлекеттерінің бірегей тұғырнамасын
қалыптастыру;
5. штаб-квартирасы Әзірбайжан ...... ... ... ... ... ... құру. Орталық Каспий теңізі
бассейнінің мониторингін ж‰ргізеді; геоақпаратты сараптайды; ластану
кµздерін анықтайды, ... ... кеме ... ... ... ұйымдастырады. Құрылымның м‰шелердің салымдарынан
қалыптасқан µз бюджеті болуы қажет;
6. бір ... ... ... ... ... µткізуге
кедергі етпеуі қажет, яғни басқа мемлекеттер µз арасында келіссµздер
µткізе береді.
Иран Сыртқы Істер Министрі Али ... ... ... ... ... жоқ: ... ... және әділетілік қағидаларына с‰йеніп, 20
мильдік ұлттық зоналарға ... ... ... балық аулау мен
минералды ресурстарына қатысты ерекше құқықтарын белгілеу; ... ... ... ... ... егемен құқықтарын Каспий теңізі
туралы Конвенция ережелеріне бағындыру. [69]
Т‰ркменістан ұстанымы Ресей мен Ирандікіне ұқсас болып ... ... ... аулау аймағы, минералды ресурстарын игеретін құрлықтық
шельфтері болу керек делінгенмен, зоналардың шектері кµрсетілмейді. ... ... ... ретінде ортақ пайдалану объектісі болу ... ... ... ... ... ... мемлекеттермен ортақ жасалады.
Т‰ркменістан ресми ұстанымын алғаш рет 7-10 ... 1996 жылы ... ... ... ... ... ... ұлттық теңізге
балады. Ол Каспийді жағалау мемлекеттердің егемендігі ... ... ... ... 1970 жылы КСРО ... ... Министрлігі
анықтаған шекараларға сай сол кезде ешкімнің қарсылығын ... ... ... ... ... мемлекеттердің су айдынындағы
мемлекеттік шекаралары болады.[70]
Қазақстан Сыртқы Істер Министрі Қ.Тоқаев Каспий мәртебесін анықтауда
негізге халықаралық құқық ... ... ... ... және ... ... ... болмайынша, Каспийдегі заңи ... жету ... ... Бұл ... ... және ... тұрақтылыққа ешбір негіз
бекітпейді.[71]
Алдында толық Ресейдің бақылауында болған ... ... ... шешілмеген сұрақтары болмаған еді. Ендігі кезде бұл ... ... ... ... ғана ... ... экономикалық
м‰дделердің ашылуымен де байланысты ... ... ... ... ... екіге бµлінеді: оңт‰стік бµлігі Әзірбайжан және
Т‰ркменістанның жағалауын жуса, солт‰стігіне Қазақстан және ... ... ... қоры 17,ғ ... ... бұл Солт‰стік теңіз
қорымен тең. Зерттеулерге сәйкес онда тағы 17-19 ... ... ... ... Ал ... ... 10 млрд. баррель игерілді. Ал
болжанған қор тек ... ... 82 ... ... (13 ... тонна
мұнай) және 6 трл. м.куб газ.[73] Бұл кµрсеткішке сәйкес Қазақстан әрине
бұл аймаққа µз егемендігін сақтап ... ... Ал мұны 1982 жылы ... қолдану қамтамасыз етер еді, демек Каспий теңіз ретінде
танылуы ... бұл ... ... де қорғайды. Кµл деп ... ... ... ... онда ... ... байлықтары
кондоминиум немесе ортақ игерілуге жатады.
Каспий мәселесіне іліккен мемлекеттерді ‰ш топқа бµлуге
болады:
- ... ... ... ... ... ... ... Каспий маңы мемлекеттері (Қазақстан, Иран, Ресей,
Әзірбайжан, Т‰ркменістан );
- ашық ... алыс ... ... ... µткізуде
территориялары қолдану м‰мкін мемлекеттер (Грузия, Греция, Т‰ркия,
Қытай, Болгария,...);
- инвестициялар салып пайда кµретін мемлекеттер (АҚШ, ... ... ... µзге ... ... ... (мысалы АҚШ) Каспийді
ұлттық секторларға бµлуді қостайды. Ал ... ... ... білдіретіндей етіп белгіленген жағдайда, инвесторларға
барлық жағалау ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, аймақта Иранның әсерімен Ресейдің бақылауынан арылуға
бағытталған.
Солайша, Каспий тек жағалау мемлекеттердің ғана емес АҚШ, ... ... ... ... ірі мемлекеттердің м‰дделерін қамтиды.
Каспийдегі мемлекеттердің қызметтерін реттейтін ортақ танылған құжат
әзірге жоқ. ... ... ... ... ... ... ... ұсынған еді. Оған қоса, келісімге жетуге ынталы
Қазақстанның басқа мемлекеттермен кµзқарасы ... ... ... жақты келіссµз жолымен шешуге талпыныстары басым. Ол болашақта ... маңы ... ... ... ... шешімге келуді
жоспарлайды.
Солайша, Қазақстан Республикасы ... ... ... шекаралық аймақтарда минералды ресурстарды игеруде су т‰бін
бµлуге қатысты екі жақты шарт ... ... ... ымыраға келді,
келісілген ендіктегі жағалауға жанасатын аймақ әрбір мемлекеттің ... Ал ... ... ... пайдалануда, т‰бі ортаңғы сызық әдісімен
бµлінеді. Бұл әдіс ... да, яғни ... ... ауысуын да
қамтиды. Мысалы, егер инфрақұрылымның бір бµлігі ортаңғы сызықта орналасса,
оны келісіп ... ... Ал ... кен ... ... ... ... (ғ0/ғ0) қағидасы ұсынылып отыр. Қазақстан су қабатын емес, т‰бін
бµлуге келісті. Қазақстан-Ресей ... ... ... ... ... шілдесінде, Қазақстанның солт‰стік бµлігін кен ... ... ... ... ... ... бµлу ... келісіммен
жасалды. Оны 2000 жылы жарияланған ... ... ... ... жалғастырды. Тараптар Каспий маңы мемлекеттерінің болашақ
келісімінің негізінде т‰бін ортаңғы сызықпен бµлу ... ... ... біледі. Мұның µзінде сызық µтетін жердегі кен орындарын ... ... ... жол ... ескеріледі. Қазақстан Республикасы,
сондай-ақ, Каспий теңізінің табиғи ортасының ... ... ... бес ... ... ... ... ұсынды.
Осыған ұқсас келісім Әзірбайжанмен де ... ... Бұл ... ... µзге мемлекеттерге ‰лгілі әрі жаңа қозғаушы к‰шке айналды.
Қазақстан ‰шін ... ... ... ... ... ... жоғары техникаға кµтерудің, маңызды әлеуметтік бағдарламалар
ж‰гізудің тірегі. Мұнай Қазақстанның ... ... деп те ... ... ... ... ... болашағы зор мұнай аймағы
болып есептеледі. Елдегі тұрақтылық пен ... ... ... ... ... ... ... Қазірдің µзінде
Каспийде µндірілген мұнайдың әлемдік рыноктарға шығу м‰мкіндігі бар, ал
теңіз қорын игеру ірі ... ... ... м‰мкіндік беріп
отыр. Б‰гінгі к‰нде геологиялық барлау жұмыстарының ... ... 120 ... ... ... Тек Қашағанның µзінен 2010 жылы мұнай
игеру кµлемін 90 млн.тоннаға жеткізу к‰тіліп ... Бұл ... ... кен орны. Мұндағы бірінші мұнай 200ғ жылы игеріледі деп к‰тілуде.
‡кіметте шельфті игерудің ... ... ... ... ... ... операцияларына бақылау мен басқаруды ж‰ргізетін
органы “ҚазМұнайГаз”. Осы жылдың ... ... ... ... ... Оған барлау жұмыстары мен жаңа кен ... ... ... Біздің шельфтегі ерекшеліктің бірі ортаңғы сызықтағы кен
орындары арада жасасқан келісімге сәйкес, Ресеймен бірігіп игеріледі. ... мен ... ... ... ... ... Каспий теңізінің мәртебесін анықтау, ондағы ... ... ... ... сұрақтарын шешуге бағытталған
келіссµздерді ... ... ... ... мен ... ... ‰ш сатыға бµлуге болады: 1992-1994 ж.ж. – мәселенің мәнін зерделеу;
199ғ-1999 ж.ж. – ... ... ... ... ... ... дипломатиялық талпыныстар, құқықтық қағидалар мен
нормалардың қалыптасуы. Бұл қайшылық пен қақтығысқа толы, шиеленісті ... ... - 2000 ... ... ... ... ... қатысты
жаңа бағыт алуымен ерекшеленеді.
Бірінші сатыда мемлекеттердің ынтымақтастығының негізгі қорытындысы ... ... ... ... құқықтық мәртебесін қалыптастыруда µзара
қарым-қатынастардың қағидалары мен алғышарттарын қалыптастыру. Келіссµздер
барысында қабылданған құжаттар мен халықаралық ... ... ... ... ... ... болады. Нәтижесінде арада
келіспеушіліктер мен сәтсіздіктер болғанмен, жалпы алғанда ... ... жаңа ... қажеттігін ұғынды.
Бірақ дегенмен, неліктен ... ... ... ... ... Оның бірнеше себебі бар. Біріншіден, жаңа
мәртебені анықтау аяқ асты басталды, алғашында мемлекеттер ... ... ... Бұл ... 1993 ... бастап мемлекеттердің тұйықталуына, жеке
саясат ж‰ргізулеріне әкеліп соқтырды. Экономикасы құлдырау жағдайында
мұнаймен ... жаңа ... ... Каспийге тәуелділікті
к‰шейте т‰сті. Бұл мемлекеттердің Каспий ... ... ... жеке
бағдарлама, жобалар қабылдауына ... ... әр ... ... ... бұл әрекеттері бір-бірімен сабақтаспауы жағдайды
тек к‰рделендіре т‰сті. Бұл ... ... ... ... әкелді.
Екіншіден, бірінші саты Каспий мәртебесін анықтаудың ‰ш ... ... ... мен ... Каспий ресурстарына
с‰йеніп, экономикалақ әл-ауқатты кµтеруді ... ... тек ... ... кµршілерімен қарым-қатынастар мен дайындық дәрежесі,
идеяларын ж‰зеге асыру жолдары ... ... ... инстанцияларындағы
ұйымдастырушылықтың болмауы мен ішкі саяси тұрақсыздық µзімшіл кµзқарасты
ғана тудырды.
Иранға келер болсақ, Каспий оның экономикалық жоспарларына ... ... ... шетел мұнай компанияларын тартатындықтан, ұлттық
қауіпсіздігіне қатер ... ... Сол ... Иран ... ... анықтауда жақындасуына, ымыраға келуіне кедергі
етті.
‡шіншіден, Каспийдің нақты географиялық атауы, теңіз немесе кµл екені
анықталмады. Ол 1921 ... мен 1940 ... ... мен Иран ... да ... Қазақстан тұйық теңіз нұсқасын ұсынса,
Т‰ркменістан нақты ... ... ... 1993 жылы ... ... ... 12 мильдік территориялық теңіз аймағын белгілегеннен оның
Каспийді ... деп ... ... ... ... кейін бұл
ұстанымынан бас тартты. Әзірбайжан Каспийді теңіз ретінде бағалайды.
Тµртіншіден, әсіресе Баку мұнай саммиті мен ондағы 1994 ... ... қол ... ... мемлекеттердің мәртебені анықтауға
қатысты талпынысы µршіді. Контракт қабылданбастан бұрын, Ресей мен ... ... ... жаңа ... ... ... ... мемлекеттердің бұл қарым-қатынастары Каспий мәртебесін анықтау
аясында шоғырланып, µрбіді; және бұл келесі сатыдағы ынтымақтастыққа негіз
қалыптастырды.
Екінші сатыны ... ... деп ... ... Бұл ... аралығында
ымыраға келуден бұрын ұлттық м‰ддені кµздеген ... ... ... ... ... µзімшіл әрекеттерін байқауға болады.
Бірақ ұстаным мен кµзқарастар ... қала ... ... мен ... ... ... қатысты даулардың туындауының себебі,
Ресейдің бұрынғы вассалдарының саяси және экономикалық ... ... ... келмегендігінде.[74] Бірақ қайткенмен де КСРО-ның
ыдырауына 14 жыл болды.
Иран кµршілес мемлекеттердің батыс инвестицияларының ... ... ... ... ... ... Қазақтан, Әзірбайжан мен Т‰ркменістан µзінің ұлттық саяси дамуының,
экономикалық µсуінің ... ... ... ... ... Бұл ұзақ
уақыттан бері ж‰ріп жатқан келіссµздерден, кездесулерден-ақ байқалады. ... бұл ... ... ... юридикалық емес, саяси маңызы
басым. ...... ... ... ғана. Ынтымақтасу талпыныстарынан
Каспийдің халықаралық ... ... ... ... саяси жолмен
келісілетіні айқын.
Ресей мен Иран µздерінің геосаяси артықшылықтарын бекіткенше, Каспий
бассейніне АҚШ, ¦лыбритания, ... ... ... ... ... ... ... келер болсақ, 2000 жылы ... ... ... ... ... Баку – Тбилиси – Джейхан ... ... ... қол ... ... ... µсе т‰сті. Егер Каспийдің
негізгі ... осы ... ... ... маңызды геостратегиялық
аймаққа және әлемдік маңызға ие энергетикалық кµзге ... ... ... ... халықаралық қатынастарды µзгертті.
1997-1998 жылдары µз ұстанымынан таймаған ... ... бет ... ... ... ... ... µз жанасатын
аймақтарында мұнайды ... ... ... компанияларын тартуға келісуі
Ресейдің Каспий теңізінің ... ... ... ... ... т‰рткі болды. Қазақстан Ресейдің Каспийге қатысты ұстанымын
қолдады, солайша оның солт‰стік Каспийдегі минералды ресурстарына ... ... ... Бұл ... ... ... 6 шілде 1998 жылы
«Пайдалы қазбаларын пайдалануға егемен құқықтарды ... ... ... ... ... ... бµлу туралы» Қазақстан мен Ресей
арасында келісімге қол қойылды. Қол қою ... ... ... та
Каспий теңіз т‰бін бµлудің саяси маңызы барын ескерді. Президенттің ... іске ... ... ... ғана ... болашақ тұрақтылығы ‰шін саяси
шешімдер де қажет. Келісімге қол қойылғаннан ... ... ... ... ... ... ... біраз µзгеше болғанмен (теңіз
т‰бімен қоса су ... да ... ... Әзірбайжан да Қазақстан мен
Ресейдің шешімін ... Оған ... ... Сыртқы Істер
Министрі Х.Халафовтың Ресей-Қазақстан келісімін ілгеріге басқан маңызды
қадам деп ... ... ... бес ... ... ... ... Екінші сатыда келіссµз нәтижесінде мемлекетер ... ... және оның ... қатысты маңызды сұрақтарды шеше ... ... ... ... кµл ... нақты анықтамағанмен, Каспийді ұлттық
секторларға бµлуді ... ... ... ... аулаудың квоталық
қағидасы мен биоресурстарды ... ... ... ... ... ... ... сыртқы саясаты және ... ... ... саясатының бағыты µзгеруімен байланысты
екінші саты к‰рделі теке-тіресті бәсеңдетті.[77]
2000 жылдардан жағалау мемлекеттердің кµп жақты қатынастарының ... ... Оны ... Ресейдегі ішкі жағдайдың әсеріне бағындыруға,
яғни В.Путиннің елбасы болып ... ... ... ... жаңаша
қалыптасуымен байланыстыруға болады. Ресейдегі ішкі алғашқы отырыстардың
µзінде ... ... ... ... ... деп ... Ресей
Федерациясының энергетика Министрі В.Калюжный Каспий теңізі бойынша Ресей
Федерациясы ... ... ... ... ... Бакуда болған кездесуінің нәтижесінде Ресей мен Әзірбайжан
арасында Каспийдің т‰бін бµлу туралы Декларацияға қол қойылды.
Қазақстан алдында жасалған ... ... ... В.Путиннің 9-10 қазан 2000 жылы Қазақстанға сапары барысында Ресей
мен Қазақстан арасында Декларацияға қол ... ... ... ... ... не теңіз, не кµл ретінде
танылмайды. Кµл ретінде танылса, кеме қатынасы, балық аулау ... ... ... ... ... ... м‰мкін. Теңіз
нұсқасын Ресей ... ... ... ... ... ... мәртебеге қатысты сұрақ шешімін табар еді. Бұл әрине Каспий ... ... ... талпынған Ресейді қанағаттандырмайды. Бұл Иранның
да кµңілінен шықпайды.
Сол себепті де, Қазақстан ... ... ... ... ... жатқан ортаңғы сызық бойынша арнайы экономикалық зоналарға
бµліп, әр жағалау мемлекетке сол ... ... ... ... ... ... беру ... ұстанады. Қазақстан Каспий т‰бін
бµлуді қолдайды, µйткені ... ... ... ... ... ал кеме ... балық аулау, биоресурстарды сақтап
қалу аясында ынтымақтастықты қолдау жолы ретінде судың ортақ ... ... ... ... ... де ... кондоминиум режимін таратуды
ұстанғанннан тайынбады. ¤йткені тек осындайда ғана ... ... ... ... ... теңіз ресурстарын пайдаланады,
теңізді ортақ иеленеді деп есептейді. Кез ... µзге ... Иран ... ... Иран ұсынысы бойынша Каспий т‰бі су қабатымен қоса
толықтай ортақ ... ... ... 20%-ға теңдей ... ... ... Ал ... ... кен орындарына қатысты,
алғашында келіскендей болғанмен, кейін бұл ұсыныстан бас тартты. Иранның
қарсылығы т‰сінікті де. ... ... ... ... ... тек ... ... ал бұл қалаған кµлемде мұнай алуға жеткіліксіз.
Иран ұстанымы Ресейдікіне қайшы келеді, бұл ... ... ... ... ... 2000 ... қарашасында Бакуда кездесудің
барысында Иран ... ... ... Каспийге қатысты ... ... ... ... да ... ... әрі ... Біріншіден, мәртебені
анықтау, ал µзге сұрақтар даулы кен ... ... ... шешілуге
жатады. Бұл Әзірбайжанмен арадағы «даулы» деп есептелетін кен ... ... ... ... ... ... Президенті С.Ниязовтың айтуы бойынша, Каспий мәселесінің
к‰рделенгендігі соншалық, ол сарапшылармен шешіле ... ол ... ... ... ... саммит ұйымдастыру қажет. ... ... ... ... кондоминиум немесе секторларға бµлу,
теңіз т‰бін бµліп, су ... ... ... қалдыру, яғни кез келген
вариант қолданылуы м‰мкін. Бұл мәртебеге қатысты саяси шешімге тәуелді.
Солайша, 2000 ... ... ... ... ... екі блокқа бµлінгендігін байқауға болады. Бірі: Ресей,
Қазақстан, Әзірбайжан болса, екіншісі ... ... ... Иран ... ... ұстанымы, яғни ортақ пайдалану немесе 20%-дық паймен
бµлу, алғашқы ‰ш әріптестің саясатына карама-қайшы. Әсіресе Қазақстанның
29% ‰лесін ... ... ... ... ... ... ... Каспийдің халықаралық құқықтық мәртебесіне
қатысты бес жақты шарттың жасалуына кедергі ... ... ... ... ... бар. ... мәселені
шешуде мәртебе ... ... ... ... орында шешу
қарастырылмаған. Екіншіден, даулы кен орындарын ... ... ... ... ... ... ... қасы. Тәжірибеде
әр объект жеке шешілетін, тек Каспийдің ‰лгісіндей жағдай әлі ... ... бұл ... тәжірибелеп қолдануда тәуекел етуді қаламайды. Бұл
ұсынысқа қосымша ретінде мемлекеттер ... яғни сол ... ... мұнай
кен орындарын µздеріне сақтап қалуы қажет ... ... ... ... ... ... ... µйткені тек солай ғана олар ... ... ... жол ... Бұл қағиданы Әзірбайжан – Т‰ркменістан
дауында ... ... Ол ... ... ... ... қарауға жатпайды, тек игерілмеген аймақтар талқыланып бµлінуі
қажет.
Ал Қазақстан мен Ресей арасындағы 1998 жылғы ... ... және ... ... ... ... Бұған себеп Ресейдің µз
ұстанымынан тайынбай, Қазақстанның ... бµлу ... ... су
қабатын ортақ қолданыста қалдыруы. Бірақ кондоминиум мәртебе емес,
мемлекеттердің ... ... ... ... жағдайда
мемлекеттер µз меншіктері мен ... ... ... Тек ... ... ... меншік пен егемендігінің шегін анықтаулары
тиіс.
Қорытындылайтын болсақ, минералды ресурстарды игеруге қатысты ... ... ... ... ... ... Сол себепті
де олар µз м‰дделерін берік қорғап қалуға тырысты. Бірақ ... ... ... еш ... ... ... ... табу мақсатында ымыраға келулері керек еді. ... ... ... арасындағы екі жақты шарттарда бекітілген теңізді
бµлу ережелері осы ымыраның нәтижесі деп ... ... Оған ... тек ... ... ... арасында бµлініп, тиісінше
мемлекеттің сол аймаққа егеменді құқы ... Ал су мен ... ... ... ... ортақ пайдаланыста болады. Теңіз т‰бін бµлу
ортаңғы сызық және модификациялық сызық ... ... ... ... ... арасында жеке шартпен реттелуіне жол берілген және ... ... ... игерілуі кµзделген.
Бұл шарттар қалған мемлекеттермен ымыраға келуде ... ... Екі ... ... ... ... Каспий маңы мемлекеттерінің бас
қосып мәселені толық шешуде алғышарт қалыптастырады.
2.3. Каспий минералды ... ... ... ... ... ... Каспий аймағы бай энергия қуатты қоры дәлелденіп, геосаяси
орталық назарға т‰сті.[78]
Сараптаушылардың айтуы ... ...... ... ... ... ... және биологиялық ресурстардың ... ... ... ... ... мен газ конденсатының
барланған игерілетін қоры бойынша әлемде 13-орынды (2.09ғ млрд.тонна және
сәйкесінше 0.7 ... ... газ қоры ... ... (2 трлн.метр
куб), және кµмірсутегі шикізатын ... ... ... ... ... 12 млрд.тонна мұнай мен 3 трлн.метр куб газды ... ... ... ... ірі ... қатынастарының дәлізі бір
бағытқа – тек Ресейге ғана шығады. Осы бағыт арқылы ғана ... ... ... ... ... ¤збекістан, Қазақстанның газы да
экспортқа Ресей жері арқылы ... ... ... ... ... КТК ... ... алға басуына байланысты жан кіре
бастады.
Бұдан соң ... ... ... ... ... 2000
жылдың кµктемінде Шешенстанға соқпай, Дағыстан жері ... Баку ... ... ... ... ... бµлігін салып шықты. Соның
нәтижесінде Новороссийскінің терминалдарына Әзірбайжан ... ... тұру ... ... жылы магистралды мұнай құбырының тағы да басымдылығы жоғары екі
бағыты анықталды, олар: Балтық құбыр ... ... ... ... ... ... µтіп, Суходольная – Родионовская бағыты
бойынша тартылған магистраль.
Балтық ... ... ... ... ... ж‰к ...... 12 млн.тонна. Ол ‰шін 270 км. мұнай құбыры, мұнай
құятын терминал және ... ... ... кµзделген. Ал бұл жобаның екінші
кезегін іске қосу тағы да жылына 17 млн.тонна ... ... ... ... ... бұл ... ... 32 млн.тоннаға жеткізу
кµзделген.
Суходольная – Родионовская мұнай құбырының ұзындығы 2ғ0 км. Демек, ... ... жері ... ... ... 100 км. ... ал мұның мұнай
тасымалдау қуаты - жылына 26 млн.тонна, ... ... құны 180 млн. ... тең. Оның ... таяу ... аяқталмақ.
Каспий шельфінің Қазақстанға тиесілі бµлігінде мұнай µндірудің ... ... 2010 ... ... КТК ... тағы бір ... ... мәселесі туындауы м‰мкін. Қазіргі ж‰зеге асырылып ... ... ... Еуропаның бірнеше елдері арқылы Адриатикадағы хорват порты
Омишальге дейін мұнай құбырын тарту жоспарлары да бар. Бұл Дружба – ... ... ... ... ... ... ... экспорт саясаты
жоспарларын да ескеру қажет: олар ... ... ... ... соқпай, Беллорусия арқылы µтетін Ямал – ... газ ... ... және Қара теңіздің астымен Т‰ркияға тартылатын „кµгілдір
ағыс” деп ... аса ірі ... ... ... ... ... шикізатты әлем рыногына жеткізу мәселесін к‰рделендіре т‰седі. Оған
қоса, ... ... ... ... ... барлық кµршілердің
мұнай µңдеуші мемлекеттер екенін де ескерген жµн. Олардың барлығы мұнайға
с‰йеніп, экономикасын дағдарыстан шығаруға ‰міттенеді. Ресей ... ... ... де ... мен газ игеруді µсіретінін, яғни оны тасымалдау
кµлемі µсетіні де ... тек ... ... ... ... ... да бір ... шындыққа жанаспайды.
Қазіргі қалыптасқан кµлік инфрақұрылымы басым ... ... ... ал бұл ... ... м‰ддесіне сай
емес.
Энергия халықаралық агенттігінің есептеуінше 2010 ... ... ... ... 12ғ миллион тоннаға жету ... Ашық ... ... ... ... ... ғана мұндай кµлемдегі мұнай игеріліп
тасымалдуға жарайды. ... ... ... темір жол арқылы
тасымалдауды кµздейді. Ал ... ... ... ... ... ... ... аймағында ғана м‰мкін (Волга-Дон, Волга-
Балтық каналдары халықаралық деп ... ... ... ... м‰мкіндігі тµмен). Танкермен тасымалдаудың бірнеше кедергісі
бар: 1) Волга-Дон, Волга-Балтық каналдары ғ мың ... ... ... кеме ... ал ең кіші ... танкерлерінің салмағы 12 мың
тонна, бұл ... ... және ... ... қызықтырмайды; 2) канал
тек бір мемлекеттің территориясынан µтетіндіктен сол мемлекет экологиялық
қауіпсіздік мақсатымен одан ... ... ... сала алады[80].
Кµріп отырғанымыздай, Қазақстанның ашық теңізге µз мұнайын тікелей
жеткізу м‰мкіндігі жоқ. Сол себепті 1982 ... Б¦¦ ... ... сай, ашық ... жолы жоқ ... ... ... құбырларды
қолдануға құқылы делінген. Құбыр арқылы мұнай тасымалдау және оның
қауіпсіздігін ... ету заңи ... ... етеді. Ол Қазақстанның ішкі
нормативтік актілерімен және ... ... Және бір ...... ... ... құруға бағытталған жобаларды инвестициялау сұрағы ... ... және газ ... ... жасауды алға қояды.
Экспорттық құбыр жолдарын салу ‰кімет пен мұнай-газ консорциумдары
арасындағы келісімдерге негізделеді.
Енді ... ... ... ... ... қарайық.
Алғашқы келісім Оман мемлекетімен 17 шілде 1992 жылы ... ... ... ... Бұл жобаны ж‰зеге асыру мақсатында “Тенгиз
- Атырау - Астрахань – Новороссийск ... жолы ... ... ... құбырын салу туралы” арнайы қаулы шығарылып, Қазақстан
мұнай-газ шаруашылығы Министірлігі мен “Мұнай-Газ” ... ... ... ... қатысуымен жобаны ж‰зеге асыру
тапсырылды. Сол ... ... КТК ... консорциумның ‰шінші м‰шесі
болып Ресей қосылды.
Жоспарға сәйкес КТК 2001 жылдан бастап ... ... ... ... ... 30, ... 60 млн. ... тасымалдайды. Құбыр
жолының µзі Тенгиз кен орнынан бастау алып, Каспийдің солт‰стік бµлігімен
1ғ00 км. ... ... ... байланыстырады.
Келісімге сәйкес, консорциумның жарты акциясына ие Оман ... ... еді, ал ... мен ... µз ... ... ... жұмыс істеуі кешеуілдетіп, тек 27 сәуір 1996
жылдан бастап ... ... ... ... ... КТК қайта
құрылды. Бес жылдық келіссµздердің ... 16 ... жылы ... Оман ... мен он жеке ... арасында келісімге қол
қойылды, 1ғ00 км. ... ...... ... салудың және
қаржыландырудың басталуы келісілді. ... ... 19 %, ... 24 ... 7 % пайыз акция тиді. Ал ... ғ0 %-ын µз ... бұл ... ... ... бµлді (Шеврон- 1ғ %, Мобил - 7,ғ %, Орикс-1,7ғ%,
Лук-Арко- 12,ғ %, ... 7,ғ %, ... 1 %, ... 2 ... ... 1,7ғ %)[81]. КТК ... акционрлік қоғам т‰рінде жұмыс
істеді. Ол шартты т‰рде екіге бµлінгенмен (АОЗТ ... ... бір ... ... ... жолын іске қосу Қазақстанға Каспий мұнайын Қара және
Жерорта ... ... ... ... ... ... және
мұнайды құбыр жолы арқылы µтетін аймақта саяси жағдайы ... ... ... ... м‰мкіндік береді. Ал құбырлардың
Қазақстанға экономикалық жағынан тиімділігін айтатын болсақ, ... 28 ... ... 19 ... ... ... ... шетел компанияларымен игерілген, яғни ... ... ... ... 7 млн. ... ... мен “Роснефтьке” беріледі, ал
қалған 2 млн. ... ... ... ... ... ... ... шетел компанияларын қосқанда 49 % акциясы
бар Қазақстанға тек 760 мың ... ... ... ... ... бµлінеді, бұл
әрине µте тµмен кµрсеткіш. Мұндағы себеп Қазақстанның таза ‰лесі 19 %, сол
себепті табыстың ‰лкен ... ... ... ... де, ... ... ... Ал жалпы КТК қызметі және қаржыландыруы құқықтық
кµзқарас жағынан халықаралық нормалар мен қаржыландыру ... сай ...... ... ... ... ... шеше
қоймайды. Бұл құбырдың қабілеттігімен байланысты емес, µзге себептерге де
тіреледі:
- Новороссиск пен Туапсе ... ... ... ... ... ... ... 100-1ғ0 млн.тоннаға µскенде,
модернизацияланған к‰ннің µзінде ... ... ... ... ... ауа-райының бұзылуы себебінен жылына 87-112 к‰нге дейін
істемей қалады.
- 1994 жылы Т‰ркияның ірі ... ... ... мен ... ... ... ... мақсатында тыйым салынды.
- Болгар Бургас портынан Грецияның ... ... ... айнала жол салынғанмен, ол қалаған нәтижеге ...... ... ... мұнайға деген бағаның
тұрақсыздығы себебінен ертең ақтамайтындай болып қалуы ... ... ... ... ертең Ресей квотаны шектеуі немесе
салықты кµтеруі әбден м‰мкін.
Батысқа бағытталған КТК ... ... µзге 60 жыл ... ... ... ... бар. ¤ткізу қабілеттігін ғ-8 млн.тоннадан 1ғ млн. тоннаға
жеткізу ‰шін бұл құбырларға да инвестициялар ... ... ... ... ... 12ғ ... ... деп
к‰тілетіндіктен, бұл екі құбыр жолы жеткіліксіз. Оған қоса, Ресейдің кµлік
коммуникацияларына монополиясын ... қалу ... ... ... ... жолдарын іздеуді тек белсендіре т‰седі.
Болжам бойынша болашақта Азия ... ... ... ... ... ... ... маршруттарды да
ескереді.
1992 жылдан бастап Қазақстан Экомикалық Ынтымақтастық ¦йымына м‰ше
болады. ¦йымның ... ... ЭЫ¦ ... ... дамытудың негізгі жоспарларының негізінде 199ғ жылы кµктемге
қарай Иранның оңт‰стік порттары мен ... ... ... жол ... салынды, ал 1996 жылы Қытайдың шығыс жағалауындағы
Ляньюньганц порты мен Парсы ... ... - ... Иран ... ... теміржол магистралі іске қосылды. Солайша
‡рімші, Алматы, Ташкент және Тегеран ... ... ... ... ... және ‡нді мұхитына қол жеткізсе, ... ... ... шығу ... ие. Бұл ... 20-30% ... темір жол арқылы қарқынды тасымалдаудың µзі ... ... ... ... орай 1997 жылы ... ... ... аймағында трансұлттық құбыр жолдарының
транспорттық және коммуникациялық инфрақұрылымын дамыту туралы” ... ... екі ... құбырын құруды кµздеді: Афганистан арқылы
Қазақстаннан ‡нді ... ... ... ... және ... арқылы Парсы шығанағының порттарына қарай, сондай-ақ
Т‰ркменістаннан Еуропа мен Пәкістанға ... екі газ ... салу ... ЭЫ¦ ... ... ... құқықтық негіз
Қазақстанның энергетикалық ... ... ... тасымалдау
мәселесін шешуде µзінше ‰лесін ... Әлі де ... жету ... Ынтымақтастық ¦йымы мемлекеттерінің алдында 199ғ жылғы
алматылық жоспарда ... ... ... бар: ... ... ... ... Қазақстанның теңізге жолдарын ашу, ... ... Ал ... ... тарифтік саясат мәселесін
мемлекеттер қазірден ... ......... - Пәкістан мұнай құбыры бастауын
Чарджоудан алады және оңт‰стікте Афганистан және ... ... ... дейін жалғасады. Бара-бара Индияның мұнай импортына сұранысы
µсіп келеді. 2010 ... ... оның ... ... ... 3
млн.баррельге жетеді деп к‰тілуде, ал Пәкістанның µзін-µзі қамтамасыз етуі
жылдан-жылға тек ... ... Сол ... де бұл ... құбыр жолы
біршама қызығушылық тудырады. Қазақстандық мұнай Чарджоуға Омск - Павлодар
- Шымкент - Чарджоу магистралдық ... ... ... ... ... ... ... бұл жолдағы кедергі Афганистандағы саяси тұрақсыздық
жағдайы еді. ¤йткені ... 800 ... ... ... Афганистандағы жағдай толық тұрақтанбайынша құны 3 млрд. АҚШ
долларына саятын бұл жоба ... ... ... ...... – Иран - ... шығанағы
бағытындағы жоба біршама қауіпсіз, қысқа әрі ... ... ... ... ... ... мен ... ортақ кµзқараста. Бұл
жол ірі рыноктармен байланыстырады. Алдымен Ақтаудан Иранның ... ... ... ... ... одан ... Тебриз, Арак,
Исфахан мұнай µңдеу ... ... жолы ... ... ... жеткілікті болғанда, Иранның іске қосылған ... ... ... Иран ... шығанағында мұнайды µз терминалдарынан
тұтынушыларға жібереді. Құбыр жолы ‡зен ... ... ... ... ... ... µтіп, Каспийдің оңт‰стігін кеседі және Иран
территориясымен Парсы шығанағындағы Харг аралына тіреледі. ¦зындығы ... ... бұл ... ... ... ... 2ғ млн.тоннадан тµмен
болмағанда экономикалық ... ... ... қоса ... 10 млн. ... ... µтеді. Бұл жоба 2 млрд. АҚШ ... ... ... ... µзге жолы ... Иранның Нека портына, одан
Тегеран мұнай µңдеу зауытына танкер арқылы тасымалданады.
Арадағы келісімге сәйкес Қазақстан жылына µңдеуге жарамды ... ... шикі ... ... ... ... бұл ... 10 жылдың
ішінде 6 млн.тоннаға жетеді деп к‰тілуде. Ал Иран Парсы ... ... ... ... Иран ... ... 30 ... 1996 жылы Иранға қазақстандық мұнайы бар бірінші
танкер ... 31 ... 1997 жылы Харг ... Astro Beta танкеріне
SWAP айырбас ... ... ... ... 67,ғ мың ... ... Дегенмен де, Қазақстан – Т‰ркменістан – Иран құбыр жолын салу
оңт‰стік бағыттағы ... ...... құрайтындықтан негізгі
вариант.
Б‰гінгі к‰нде АҚШ Иран арқылы құбыр жолын салуға қарсылық білдіреді
және Иранмен ... ... ... қолдана алатындығын
ескертеді. Әрине АҚШ тарапынан бұл ... ... ... ... ... қайшы. АҚШ инвестициялық қабілетінің жоғарылығымен
беделге ие. АҚШ бұл мәселеге араласып ... ... ... ... қоса, Каспий маңы мемлекеттері ... бұл ... ... ... ... ... АҚШ µз ... Иранның µз
территориясы арқылы құбыр жолын µткізсе, Каспийдің оңт‰стік және ... яғни ... мен ... бақылауын орнатуын және
Ресейдің Каспий аймағына басшылығынан қауіптенеді.
Бұл жобаны Иранға қарағада АҚШ ... ие ... ... Ол ...... құбырына қосылу арқылы қазақстандық мұнайын ... ... ... анық. Бұл Ресей бақылауынан босаудың жолы да ... ... ... де ... µз ... ... ... Ал батыс Еуропа
елдері құбыр жолдарының тек халықаралық ... ... ... талап етеді. Ресей болса, Шешенстанды сақтап қалу мақсатында
Каспийдің Новороссийскіге ... ... ... ... ... ... құбырдың 1ғ0 км. µтеді., ал КТК Шешенстанды
айналып µтеді.[84]
Қазақстан, Т‰ркменістанға, Азербайжанға ұсынылған Баку – Джейхан құбыры
тасымалдаудың ... ... ... ... кезеңде танкермен
10 млн.тоннаны Ақтаудан Бакуға жеткізіп, Әзірбайжан оны шығыс Т‰ркия
территориясына ... ... ... ... ... дейін
тасымалдау ұсынылған. ¦зындығы 1600 км. ... жолы ...... ... арналған бұл жоба 4,2 млрд. АҚШ долларына шығынды қажет
етеді.
Кейіннен Каспий т‰бімен ... ... ... ... ... отыр.
Қазақстандық секторда теңіз тереңдігінің жоғары екенін ... ... – Баку ... ... ... ... Қазақстандық
бµлігінде құбыр бастауын ‡зен мұнай қотару станциясынан ... ... ... ... ... 400 км., ... 30-40 ... құны 400
млн. АҚШ долларына бағаланады. Т‰ркменбасы аймағында мұнай екі жолмен кетуі
м‰мкін: 20 млн. ... ... және сол ... ......
Иран бағытымен. Бұл бағыттың тиімділігі: экспортқа ‰ш ... ... ... ... яғни ... құбырмен к‰нделікті
ағысы қамтамасыз етіледі; мұнайдың Жерорта теңізі рыногына шығуы; бағытты
құрылыс пен ... ... бµлу ... бағыттың µзінде
кµмірсутегі ресурстары жоқ мемлекеттердің территориясымен µтуі. Дегенмен,
Жерорта ... ... ... ... ... оған деген бағаның
арзандау қаупін тудырады.
Жерорта теңізі мен Иранға бағытты салыстырайық. Джейхан ... ... ... ... Грузия мен Т‰ркияға тµлеуге тиісті болса,
екінші бағытта тек Иран мен ... жері ... Ал егер ... ... ... ... ... тасымал ‰шін тµлем есепке де
алынбауы м‰мкін. Екіншіден, Баку – Джейхан бағыты саяси жағдайы шиеленісті
жермен ... ... ... ... ең ... жол ... және Т‰ркияның шығыс бµлігімен µтеді. Бірақ Әзірбайжан мен
Арменияның арасында Нагорный Карабах ‰шін қақтығыс тосқауыл ... ... ... территорияларымен мұнай µткізуге тек Карабах пен µзге
жауланған территориялар қайтарылғанда ғана келіседі. Бірақ ... ... ... ... қызметі Карабахтағы қауіпсіздікке ... ... бұл оның ... яғни ... ... ... әскери құрылымдары батыс мұнай құбырларын кесіп тастауы ... ¤зге ... ... ... ... ... грузин-
аджар қақтығыстары толық реттелмейінше м‰мкін ... ... ... да Баку – Тбилиси – ...... ... ... ... ... тигізуі м‰мкін.*Сондай-ақ осы бағытқа арнайы
Каспий т‰бімен ... ... оның ... ... ... ... зиян ... және Жерорта рыногында тµмен бағадан ұтылу ... ... ... ... ... білдіреді.
Баку – Джейханнан басқа 1999 жылы салынып ... Баку – ... ... Бұл жол ... ... ... тасымалдауға арналған. Бакуға
қазақстандық мұнай ғ млн.тонна кµлемінде Ақтаудан ... ... жолы 79ғ км. ... құны 2 ... АҚШ ... ... ... портынан танкермен Румынияға дейін жеткізу м‰мкіндігі бар. ... ... бойы және ...... жолымен мұнай Ортаық Еуропаға
дейін жете ... ... ... ... ... Самсун (Т‰ркия) мен
Бурагасқа (Болгария) дейінгі де жол қарастырылады. Мысалға, Самсуннан 3ғ0
км ... ... ... ол ... ... ... ... ғ60 км. құбыр салынса, Александропулос грек портына жетуге де ... ... жоба ... ... ... ... танкерді
µткізбеуінен Босфор бұғазын айналып µтеді. Бұғазға қатысты халықаралық
міндеттемесін бұза ... ... ... ... ... Баку –
Джейхан бағыты арқылы м‰найды тасымалдауға итермелейді.
Мұнайды тасымалдаудың соңғы жолы ... ... ... – Құмгµл –
Қытай: 3 мың км. ... ... ... мен ... ... ... жол, Қытайдың шығыс жағалауына дейін тағы 3ғ84 км. µтеді.
Жобаның құны 2,6 ... АҚШ ... ... ... ... асырылуы к‰мән
келтіргенмен, Тенгиз – ... ... ... да ... деп ... Новороссийскіден танкермен мұнай аз емес қашықтықты тағы ... ... және ... ... ... да жеткізілген мұнай кейін
танкерлермен жµнелтіледі. Құбырдың ... ... жері ... ... ... ... Қазақстанға шығысқа бағытталған құбыр жолы ... ... ... ... ... қана ... мұнайды мемлекет ішінде
тарату мәселесін шешеді, Каспий µңірін Павлодар мен Шымкенттегі ірі мұнай
µңдеу ... ... ...... ... ... ... тµлеуге дайын мемлекет. Құбыр жолының ... ... мен ... қытайлық инвесторлармен игерілетін
мұнайдың құбырға қосуға жеткіліктігіне тәуелді. Біраз кедергілері ... екі ... де ... ... ... отыр және ... біршама қауіпсіз. 21 ақпан 1997 жылы Пекинде болған кездесуде ... ... ... Оған қоса ... ... Қазақстан
шекарасына жақын аумақта мұнай кен орны табылды. Бұдан Қытайдың ... жолы ... Бұл ... ... ... шешеді.
Осы жылдың наурыз айында Кенқияқ – Атырау құбыр жолының бірінші жµнелту
комплексі ашылды. Жоба ЖАҚ ... ... ... ... асырылды, оның құрылтайшылары ”КазМұнайГаз ¦К” ЖАҚ мен Қытай ұлттық
мұнай компаниясы (акцияның 49%-на ... ... ... ... мен ... кен ... мен ... істеп жатқан Атырау – Самара мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... “Казахойл-Ембі” мұнайы тасымалданады.
Мұнай құбырының алғашқы µткізу қабілеттігі жылына 6 млн.тонна, кейін оны 12
млн.тоннаға ... ... ... ... ... сол, жоба ... ... аймақтарға бағытталған. Қытайдың қарқынды дамуы оның АҚШ
мен ... ... ... ... ... ... әкелуі
м‰мкін. Жыл сайын Азия Тынық мұхиты аймағының мұнайға ... ... ғ%-ға ... ... ... 1997 жылы Қытай ұлттық мұнай-газ компаниясы «Ақтµбемұнай» АҚ-
ның 60% акциясын сатып алып, келісім негізінде аймақты игеруге ғана ... ... ... ... ... Құбырдың қуаттылығы 37,ғ млн.тонна
деп бағаланады. ... ... ... ... ... Корея
қызығушылық танытады. Бұл осы бағыттағы құбыр жолының µміршеңдігінің кепілі
бола алады.
Қорытындылайтын болсақ:
• Батыс - КТК мен Қара ... бен ... ... ... ... ... Қазақстан – Қытай: Шығыс Қытай экономикасына бағытталған;
... - ... ... Иран ... ... ... ... істеп жатқан қазірде тек Тенгиз – Новороссийск. ...... ... арқылы КТК жобасы бойынша болашақта 82 млн.тонна мұнай
µтпекші.
Мұнай бағасының тµмендеп, ... одан ... ... жоғары екені
белгілі. Сол себепті мұнай тасымалдаудың басқа да ... ... ... арта ... Оны ... ... ... халықаралық деңгейдегі келіссµздер µткізу абзал.
30 наурыз бен 1 сәуір аралығында 1998 жылы µткен мұнай ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
‡кіметі: Атырау – ... КТК, ... ... ... ... ... ие деп ... тез µзгеретін жағдайды ескере отырып, трансазиаттық
бағыт жақын ... ... ... ... µзге ... ... ... жоқ; екіншіден, ол µз ... ... ... µтеді; және де Аравия теңізі рыногын оңт‰стік шығыс Азияға
жақын орналасқан, ал мұнда болашақта сұраныстың µсуі к‰тіледі.
Қорыта келгенде, экономикалық және ... ... µзге ... жоқ. Ал құбырдың µзі салыну арқылы сол территорияда бейбітшілік
кепілі болуы әбден болуы м‰мкін.
Құбыр ... ... ... салу ... тәуелсіздігіне негіз
болып қана қоймай, кµрші мемлекеттердің ... ... ... ал ... пен қауіпсіздіктің беріктігінің кепіліне айналады.
Қорытынды
Каспий құрлықтық шельфінің ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға келдім:
- халықаралық деңгейдің µзінде әлем мұхиты минералды ... ... ... ... ... ... ... ғана бастау алды. Тек осы кезеңнен бастап ғылыми
техниканың дамуы минералды ресурстарды ... ... ... ... ... әлем мұхитында жалпы мемлекеттердің қызметін
реттеу ортақ талдауға салынды. Нәтижесінде халықаралық теңіз құқының
әдет-ғұрып нормаларын бекіткен 19ғ8 ... ... ... ... ... ... ... құқықтық сипаттамасы
анықталғанын ерекше атап µтетін болсақ, 1982 жылғы теңіз құқы туралы
Конвенция әлем мұхитында мемлекеттердің қызметін жаңаша ... ... Бұл ... ... 1973 ... 1982 ... дейін
созылды. Ерекшелігі - Конвенция халықаралық ... ... рет ... ... ... мемлекеттермен бірігіп
құрастырылды. Ол кµпшілік мемлекеттердің тәжірибесін ... ... ... бұл Конвенцияны Каспий теңізіне
қатысты қолдану автоматты т‰рде кµптеген ... ... ... Бітіру жұмысында келтірілген µзге мемлекеттердің құрлықтық шельфті
бµлуге қатысты тәжірибені Каспий теңізін бµлуде ... ... ... ... бұл ... су бассейндерімен салыстыруға
болмайтынын айтқан да жµн. Каспий теңізі біріншіден, кµлемі жағынан
ірі және кµл деп ... ... ... µзге су ...... ... қорының байлығында. Жағалау
мемлекеттердің м‰дделері артуынан оны делимитациялау және мәртебесін
анықтау ұзаққа ... ... ... ... болсақ, Каспийдің
жағалау мемлекеттер саны екіден кµп, бұл ортақ шешімге келу процесін
к‰рделендіретіні анық. Оған қоса, ... ... ... геосаяси маңызын ескеру қажет.
- Каспий - ерекше су айдыны. Оны нақты кµл немесе ... ... ... ... ... ... жағдай бойынша оны теңіз деп
атап кеткен. Ал осы су айдынына қатысты жалғыз КСРО мен ... ... ... бекітілген кондоминиум режимі оны
кµл ретінде тануға мәжб‰р етеді, бірақ шарттардың µзінде Каспий
теңіз деп ... 1982 ... Б¦¦ ... су ... ... ... енгізуге м‰мкіндік беретін біршама
икемді болғандықтан, оны Каспий суларына қолдану дұрыс деп ... кµл ... ... ... құқықтық тәжірибесі
жетілмегендіктен мемлекеттерге жаңа нормаларды қалыптастыруды міндет
етеді.
- Каспий құрлықтық шельфінің минералды ресурстарын игеруге ... ... ... ... ... ... ... Сол
себепті де олар µз м‰дделерін берік қорғап қалуға тырысты. ... ... ... ... еш ... ... ... шешімді табу мақсатында ымыраға келулері керек
еді. Солайша, Ресей, Қазақстан, Әзірбайжан ... екі ... ... ... бµлу ... осы ымыраның нәтижесі
деп айтуға болады. Оған ... ... тек ... жағалау
мемлекеттер арасында бµлініп, ... ... сол ... құқы ... Ал су мен ‰стіндегі ауа қабаты мемлекеттер
арасында ортақ пайдаланыста болады. Теңіз т‰бін бµлу ортаңғы ... ... ... ... ... негізделді. Даулы кен
орындары мемлекеттер арасында жеке шартпен реттелуіне жол ... ол ... ... ... ... кµзделген. Бұл
шарттар қалған мемлекеттермен ымыраға келуде негізге алынары сµзсіз.
Екі жақты ... ... ... ... маңы ... ... мәселені толық шешуде алғышарт қалыптастырады.
- Қазақстан мұнайын тасымалдау тек Ресей ... ... ... Ресейге тәуелді етіп қояды. Оған қоса болашақта
Қазақстан секторында мұнайды µндіру ... ... ... ... Қазақстанға қосымша мұнай тасымалдау бағыттарын іздеуге
мәжб‰р ... ... ... ... бағытта салу мемлекеттің
тәуелсіздігіне негіз болып қана ... ... ... ... табуына, ал бұл бейбітшілік пен қауіпсіздіктің
беріктігінің кепіліне ... ... ... ... келе ... қатынастар мәселе реттеліп, толық
анықталмайынша, ресми құқықтық ... ... ... ... тудыруы м‰мкін. Оның алдын алу ‰шін және µзара
м‰дделерді қорғау ... ... ... арасында
ынтымақтастықты дамыта отырып, келісіліп әрекет ету керек. ... ... және ... ортақ орган құру тиімді деп
білемін. Орган жағалау мемлекеттердің µкілдерінен тұрып, ... ғана ... ... ... ... қауіпсіздігін
бақылау, шиеленісті жағдайды бәсеңдету, дауды бейбіт ... ат ... ... ... ... ... ... ол біріккен
әскери к‰штерін қалыптастыруы м‰мкін. Бұл Каспий теңізі айдынында
қауіпсіздік пен ... ... ... ... нығаюына, солайша инвестициялық ... ... ... ... ... ... ООН по ... морскому праву 1982 года.
1.2.Договор между РСФСР и Персией от 26 февраля 1921года.
1.3.Договор о торговле и мореплавании между СССР и ... от 2ғ ... ... о ... и ... ... ... Республикой Казахстан
и Российской Федерации от 2ғ мая 1992 года.
1.ғ.Соглашение между Республикой Казахстан и ... ... ... дна ... ... ... моря в целях осуществления
суверенных прав на недропользование от 6 июля 1998 ... о ... ... и ... от 6 июля 1998 ... ... Республикой Казахстан и Российской ... ... на ... море от 9 ... ... заявление президентов Республики Казахстан и Российской
Федерации о сотрудничестве по ... ... моря от ... 1996 ... ... между Республикой Казахстан и Российской Федерацией о
точке стыка линий разграничения сопредельных ... дна ... ... ... Ю.Г. ... ... право, политика, дипломатия. ... ... W.E. The law of the soviet ... waters. A case stude of
maritime ... and ... ... ... И.П. ... в международном праве. – Москва: Международные
отношения, 1997г.
2.4.Борзиков О. Првавовые вопросы делимитации территориального ... ... ... ... ... ... Прогресс. 1977г. кн. 1.
2.6.Бунич П.Г. Экономика мирового океана: ресурсы, их освоение, эклогия,
право. Москва: Наука, 1977г.
2.7.Военно-морской ... ... / ... ... В.А.
Москва: Военмориздат. 1940г. кн.2. 19ғ7г.
2.8.Военный словарь международного морского права. Под. ред. ... ... ... ... М., ... Т. ... режим континентального шельфа.Москва:
Знание, 1974г.
2.10.Высоцкий А.Ф. Морской регионализм. Киев:Наукова думка, 1986г. ... Dailer P., Pellet A. Droit ... public P., 1980. p ... ... Г.А., ... Ю.Б. к ... о режиме ... ... ... в современном международном праве. Международно-
правовые проблемы Мирового ... на ... ... ... ... Р.Ф. Правовой режим подводных трубопроводов. ... ... и ... ...... Транспорт, 1979г.
2.13.Калинкин Г.Ф., Островский Я.А. Морское дно: кому оно ... ... ... У. ... море: правовой статус, нефть и международная
безопасность. Алматы: Кайнар. 1998г.
2.1ғ.Клименко Б.М. ... ... ... Международные
отношения, 1974г.
2.16.Коломбос Д. ... ... ... Москва: Юридическая
литература, 197ғг.
2.17.Колодкин А.Л. ... ... ... ... Москва:
Прогресс, 1973г.
2.18.Комаровский Л.А., Ульяницкий В.А. Международное право. ... ... В.А. ... ... ... ... аспекты. Москва:
Светоч, 1991г.
2.20.Мамедов Р.Ф. международно-правовой ... ... ... ... ... – Москва, 1989г.
2.21.Мартенс Ф. Современное международное ... ... ... 1904г. ... ... Под. ред. Ю.Н.Колосова, Кузнецова. Москва:
Международные отношения, ... ... под. ред. ... ... Юридическая
литература. 1974г.
2.24.Мешер В.Ф. Советское морское право. Москва: Транспорт. 1980г.
2.2ғ.Мировой океан и международное ... ... ... ... ... Под. ред. ... А.П., ... А. Москва: Наука,
1987г.
2.26.Мовчан А.П. международное морское право. Москва: Наука, 1997г.
2.27.Молодцов С.В. Международное право. Москва: ... ... С.В. ... ... ... моря ... шельфа. – Москва: Международные отношения, 1960г.
2.29.Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. Алматы: Сак, 2003ж.
2.30.Николаев А.Н. ... ... вод в ... ... ... Юридическая литература, 19ғ4г.
2.31.Опенгейм Л. Международное право. Т.2. Москва: Наука, 1949г.
2.32.Родионова В.А. Территория в международном ... ... ... ... А.А. Дис. Канд. Правовые аспекты ... ... ... статуса Каспийского моря. Алматы, 2000г.
2.34.Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., ... М.А. ... ... ... ... ... Данекер, 2000г.
2.3ғ.Сборник действующих договоров, соглашений и конвенций, ... с ... ... Москва: Госполитиздат. 19ғ6г. Выпуск
Х.
2.36.Свиридов Э.П. Границы ... ... ... Прогресс,
1981г.
2.37.Словарь международного морского права. Москва: Воениздат. 198ғг.
2.38.Спивакова Т.И. Право и природные ресурсы ... зон. ... в ... ... ... Москва: Транспорт, 1978г.
2.39.Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации –
Алматы: Сак, ... А.Т. ... ... ... и внутренних
морских вод. – Тарту, 19ғ8г.
2.41.Шестопалов В.Я. ... ... ... ... ... ... ... 1982г.
3.Мерзімдік басылым:
3.1. Аскеров Э.И., Лазарев М.И. Нефтяные камни Азербайджана: ... ... ... и ... 197ғг. ... ... Ю.Г. Статус Каспия: ... ... ... // Мысль, 1998г. №ғ
3.3. Гасанов Г. Позиция Азербайджана // ... ...... ... Гасанов Г. Позиция Азербайджана // ... ... ... 1998г.
3.ғ. Гиззатов В.Х. Правовой статус ... ... ... или
делимитация // Казахстан и мировое сообщество – 1996г.№1
3.6. Дабири М.Р. ... ... ... ... экономическое развитие
региона на основах добрососедства в новых ... // ... ... ... – 199ғг. №1.
3.7. Дьяченко С.Б. Проблема правового статуса Каспийского моря ... ... ... права. – 199ғг. №3
3.8. Егизбаева Ж. Каспийский вопрос // Саясат 1999г. №2.
3.9. Касенов У.Т. Перемена Российской ... в ... ... ... ... ... о ... больших запасов углеводорода на
российском участке шельфа // Панорама, №1ғ. 17 ... ... П., ... А., Куда ... казахстанская нефть // ... ... Ф.Н. ... ... и ... // ... жизнь – Москва,
1997. №4.
3.12.Мамедов Р.Ф. Новые предложения ... по ... ... статуса Каспийского моря // ... ... ... Ю. Правовой статус Каспийского моря // Международная жизнь.
1998,
3.14.Mohammed-Reza Dabэrэ. A new approach to the legal regэme of ... sea as a basэs for peace and ... // The Iranэah ... ... Affairs №28 ... М. Пять ... одно море и много, много нефти // Деловая
неделя. №1ғ, 17 ... ... Д. Море ... // ... 2001г. ... ... С. ... и газ Казахстана: 10 лет самостоятельного развития.
// Континент 2001г. 26 сентября - 9 ... О.П. ... ... ... и ... цены на нефть
повышают шансы на ... ... ... ... странами.
// Панорама. №30. 7 августа1998г.
-----------------------
[1]Омарова Д. Каспийское море – центр притяжения интересов.// Казахстанская
правда. 1997г.№10
[2]Алиев П. Позиция Ирана. // Деловая ... 1997г. 26 ... ... У. ... море: правовой статус, нефть и международная
безопасность. Алматы: Атамура. 1998г. с.8.
[4] Калинкин Г.Ф., Островский Я.А. Морское дно: кому оно пренадлежит?
Москва: Прогресс. 1970 г. с. ... ... Т.И. ... и ... ... ... зон: ... в международном морском праве. Москва: Транспорт, 1978г. с. 92.
[6] ... Д. ... ... ... ... ... 1975г. с. ... Калинкин Г.Ф., Островский Я.А. Морское дно: кому оно пренадлежит?
Москва: Прогресс. 1970 г. ... ... ... Под. ред. ... Ю.Н., Кузнецова .
Москва:Международные отношения, 1998г.
[9] Колодкин А.Л. Автореф.докт.дис. Международно-правовой режим ... ... 1971г. ... ... ... ... морского правв. Под. ред. Горшкова
Г.С.. Москва, 1985г. с.178.
[11] ... ... ... ... ... дипломатия. Москва:
Транспорт, 1983г.
[12] Колодкин А.Л. Автореф.докт.дис. Международно-правовой режим морских
пространсв. Москва, 1971г. с.43.
[13] Коломбос Д.Международное морское право. Москва: Юридическая
литература. 1975г. с. ... ... Г.Ф., ... Я.А. Морское дно: кому оно пренадлежит?
Москва: Прогресс. 1970 г. с. 74.
[15] Волосов ... Т ... ... ... шельфа. Москва:
Знание, 1974г.
[16] Блищенко И.П.Прецеденты в международном праве. Москва: Международные
отношения, 1997г. с. 56.
[17] Захарова Р.Ф.Правовой режим подводных ... ... ... и ... ... ... ... 1979г.с. 95.
[18] Высоцкий А.Ф.Правовые проблемы свободы научных исследований в мировом
океане. Киев: Светоч, 1974г. С 65.
[19] Мамедов Р.Ф.Автореф.дис.канд. Международно-правовой режим Каспийского
моря. ... 1989г. с. ... ... М., ... ... ... континентального шельфа. Москва:
Знание. 1974г. с. 105.
[21] Спивакова Т.И.Право и ... ... ... зон: ... в ... ... ... Москва: Транспорт. 1978г. с. 122.
[22] Осы єдебиетті ќарањыз.
[23] Борзиков ... ... ... ... моря. Москва:
Знание, 1973г. с. 84.
[24] Свиридов Э.П.Границы континентального шельфа. Москва: Наука, 1981г. с.
46.
[25] Молодцов С.В.Международное морское ... ... ... 1987г. с. ... В.А. ... мирового океана: международные аспекты. Москва:
Книга, 1991г.
[27] Калинкин Г.Ф., Островский Я.А. ... дно: кому оно ... ... 1970 г. с. 121-125.
[28] Опенгейм Л.Межждународное право. Т.2. Москва:Иностранная литература.
С. 27.
[29] ... С.В. ... ... ... моря и
континентального шельфа. Москва- 1960г. с.55.
[30] Радионова В.А. Территория в ... ... ... Международное
право, 1960г. с. 130.
[31].Блищенко И.П Прецеденты в международном праве. Москва: Международные
отношения, 1997г. с. 79-82.
[32] Блищенко И.П.Прецеденты в ... ... ... ... Э.П ... континентального шельфа. Москва:Прогресс, 1981г.
с. 65
[34] Словарь международного морского права. Москва: Воениздат. 1985г.
с.170.
[35] Мамедов Р.Ф. Международно-правовой режим ... ... ... Канд. Москва- 1989 г. с.377.
[36] Соны ќарањыз.
[37] Dinch N.Q., Dailer P., Pellet A. Droit international public P., ... 45, 57, ... ... С.В. ... морское право. Москва: Международные
отношения. 1987г. с.187
[39] Молодцов С.В. международное морское право. Москва: Международные
отношения. 1987г. с.186
[40]Хазрат С. Международное ... ... ... ... 1948г. т. 1. ... ... Ф. ... международное право цивилизованных народов.
Санкт-Петербург 1904г. т.1. с.385.; Комаровский Л.А., Ульяницкий В.А.
Международное право. Москва- 1908. с.79
[42] Сборник ... ... ... и ... заключенных
СССР с иностранными государствами. ... ... ... Х. С.71-72.
[43] Военно-морской международно-правовой справочник / Сост. Белли ... ... 1940г. кн.2. ... ... ... ... ... Ф.И. Москва: госюриздат.
1957г. с.222.
[45] Логунов В.Д. Международно-правовой режим ... ... ... ... ... ... ... Воениздат.
1966г. с.371.
[46] Бойцов Ф.С:, Иванов Г.Г:, Маковский А.Л. ... ... ... 1985г. с.46.
[47]Шестопалов В.Я. Персидский залив: проблемы континентального шельфа.
Москва: Наука. 1982г. с.73.
[48]Нгуэн Нгок Мина Международное морское право. Москва: Прогресс. 1981г.
с. 36; ... ... ... ... Л.А., ... ... Юридическая литература. 1970г.с.303.; Brown D.J. Public
international law. L.6 Sweet and Maxwell. 1970. p. ... ... В.Ф. ... ... право. Москва: Транспорт. 1980г. с.56.
[50] Международное право./ под. ред. Г.И.Тункина. Москва: Юридическая
литература. 1974г. с.291.
[51] Butler W.E. The law of the sovıet ... waters. A case stude ... ... ... and ... N.Y., W., L. 1968. p,75-76.
[52] Dewlatchahı A, op,cıt, p,37
[53] Броунли Я. Международное ... ... ... 1977г. кн. 1. с.199.
[54] Аскеров Э.И., Лазарев М.И. Нефтяные камни ... ... ... ... и право. 1975г. №12 с.41-45.
[55] Договор о дружбе между Ираном и РСФСР, от 18 февраля 1921г. ... ... ... ... 1966г. с.376.; ... ... и мореплавании между Ираном и СССР, от 25 марта 1920г. Сборник
действующих ... ... ... ... СССр ... ... Москва. Выпуск 10 – 1995г.
[56]Касенов У. Каспийское море: правовой статус, нефть и ... ... ... 1998г. ... ... ... ... группу по Каспию. // Панорама,
1998г. 16 января.
[58] Мамедов Р.Ф.Международно-правовой режим Каспийского моря: Автореф.
Дис. Канд. Москва- 1989г. с.73.
[59] Нургожин М. Пять ... , одно море и ... ... ... // ... №15, 17 апреля 1998г. с. 10.
[60] Мамедов Р.Ф. Международно-правовой режим ... ... ... Канд. Москва-1989г. с.80.
[61] Салимгерей А.А.. Правовые аспекты участия Казахстана в определении
правового статуса Каспийского ... ... Дис. ... 2000г. с. ... ... Е. Море раздора? // Континент 2001г. 29август-11 сентябрь
[63] Коломбос Д. Международное морское право. Москва: Юридическая
литература. 1975г. с. ... ... А.А., ... Т.К., ... ... ... и
внутриконтинентальные государства. Алматы: Данекер. 200г. с. 101.
[65] Касенов У. Каспийское море: правовой статус, ... и ... ... ... 1998г. с. ... Еще один контракт века // Казахстанская правда. 1998г. 15 ... ... ... об ... на Каспии самого крупного за
последние годы нефтяного месторождения в ... // ... №27, 7 ... №26, ... ... Ю.Г. ... Каспия: Внутриконтинентальное или межнациональное
озеро. // Мысль 2000г. №8. с. ... ... Р.Ф. ... ... ... по поводу определения
международно-правого статуса Каспийского моря // Московский международно-
правовой журнал 3/2001/12.
[69] Caspian ban gives Iran a cavier corner // ... ... 3 October ... ... Г.Позиция Азербайджана // Нефть России -Нефтегазовая
вертикаль.№2. 1998г.с.25.
[71] Егизбаева Ж.Каспийский вопрос // Саясат 1999г. ... ... С.Б. ... ... ... ... моря ... журнал международного права, 1995г.№3, с. 71
[73] Касенов У.Каспийское море: правовой статус, нефть и международная
безопасность. Алматы:Атамура 1998г. с.11.
[74] Mıchael H. ... Cynthıa ... The Caspıan sea ... ... ... // Caucasıan Regıonal studıes, vol,3 Issue
1, 1998, p7.
[75] Ковалев Ф.Н.Нефть, Каспий, Россия. // Международная жизнь.1997г. №4
[76] Киямпур ... и ... ... ... дна ... по ... Русский телеграф 1998г. 7 июля.
[77] Мамедова Л.Россия впервые согласиласьс основным казахстанским
принципом раздела ... ... ... ... М.Акынова
Россия и Казахстан обсудили возможность раздела дна Каспия // ... 13 ... ... ... ... черным // ХХ1 век , 15 мая 1998г.
[79]Смирнов С. нефть и газ Казахстана: 10 лет ... ... ... 2001г. 26 ... - 9 ... Chole Arnold. Experts debate ailing Caspian sea // BBC News ... 9 October ... Л.., Бурый А. Куда потечет казахстанская нефть // Компания
1998г. №6
[82] Газизова А.Казахстан и ОЭС: масштабы взаимодействия нарастают//
Казахстанская правда 1998г. 9 ... ... ... ... за 1997г. ... Joseph ... Can Caspian find make a reality of pipeline ... // International Herald Tribune, 16 October 2002.
[85]Абазов Р. ... в ... ... // ... ... ... Алматы. 2000г. с.78.
[86] Апрохов И.Каспий: реальность и перспектива. // Казахстанская правда
2003г. 5 мая.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"жануарлар ресурстарын қорғау шаралары"6 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«МаңғыстауМұнайГаз» АҚ-ның қаржылық ресурстарынның тұрақтылығын зерттеу67 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
«Қаржы ресурстарының түсінігі және экономикалық мәні »29 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет
Адам ресурстарын стратегиялық басқару жүйесін құру44 бет
Адам тағамының құрамы. органикалық және минералды компоненттер7 бет
Актас мұнай кен орнын игерудің оптималды жобалық шешімін анықтау67 бет
Алматы облысының жер ресурстарын пайдалану ерекшеліктері93 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь