Қазақ әдебиетіндегі психологизм

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4


І ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ПСИХОЛОГИЗМ ҰҒЫМЫ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1 ПСИХОЛОГИЗМ ҰҒЫМЫНЫҢ ӘДЕБИЕТТЕ ҚАЛЫПТАСУЫ, ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16

1.2 ПСИХОЛОГИЗМ ҰҒЫМЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ, ЖЕТКІЗУ ТӘСІЛДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

ІІ Ж.АЙМАУЫТОВ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫ МЕН Д.ЛОНДОН «МАРТИН ИДЕН» РОМАНДАРЫНДАҒЫ ӘЙЕЛДЕР ПСИХОЛОГИЗМІ ... ... ... ... ...63

2 Ж.АЙМАУЫТОВ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫ МЕН Д.ЛОНДОН «МАРТИН ИДЕН» РОМАНДАРЫНДА ҚАЙҒЫ АСПЕКТІСІН ЖЕТКІЗУ ТӘСІЛДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...91

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...94
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Адам баласы қоршаған ортамен қарым-қатынас жасау барысында түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасауға мәжбүр болады. Бұл күнделікті өмірде көрініс табатын құбылыс деп айтсақ, қателеспейміз. Адамның қарым-қатынас жасау барысында түрлі іс-қимылдар туады десек, ол құбылыстар бір-біріне мүлде ұқсай бермейтінін байқай аламыз.
Көркем шығарма мен әдебиеттегі басты кейіпкелер адамдар болып табылады. Біз көркем шығармада адамның тек сыртқы келбетін ғана бейнелеп көрсетіп кетпейміз. Мұнда адамның өміріне қатысты болып жатқан іс-әрекеттері барысында танылатын мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, сезімі т.б толып жатқан әрекеттері шебер суреттеледі. Бұл әрекеттер суреттелмесе,онда көркем шығарма мүлде қызықсыз болып қалар еді.
Психологизм ұғымы ең алғаш көне грек әдебиетінде элементтері кездесті. Бұл көне грек әдебиетінде психологизм ұғымы тереңнен ашыла қоймады. Психологияны зерттеушілер З.Фрейд, С.Л.Рубинштейн т.б есімдерімен аталса, психологизм ұғымы осы ғалымдардың анықтамалығы негізінде М.М.Бахтин, Б.Майтанов, А.Есин, Л.Гинзбург, И.В.Страхов, А.Н.Иезуитов, Л.С.Выготский, Г.Пірәлиева, Г.Ержанова есімдерімен тығыз байланыста.
Психологизм – адам өміріндегі болып жатқан іс-әрекет, демек психологизм ұғымын адам өмірімен тікелей байланысты десек қателеспейміз. Әрине басты тұлға – адам болғандықтан, оның күнделікті іс-әрекеті, мінез-құлқы адам өмірінің ажырамас бір бөлігі болып табылады. Адам өмірі дегеніміз не? Бұл жиынтық, нақтырақ айтсақ, бір-бірін алмастырып отыратын іс-әрекеттер жүйесі. Іс-әрекетте объектінің субъективті формасына, образға өтуі жүзеге асырылып, сонымен қатар іс-әрекетте объективті нәтижелеріне, өнімдеріне айналуы орын алады. Осы жағынан алғанда іс-әрекет процесс ретінде көрініп, онда субъект пенобъект өрістері арасында өзара ауысу жүзеге асырылады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Психологизм ұғымы күрделі ұғымдардың бірі болып саналады. Бұл ұғымды зерттеу бүгінгі күннің басты міндеті. Қазақ әдебиеті XX ғасырдың басында жүйелі зерттелген дейміз. Бірақ, психологизм ұғымы толық зерттелмеді. Қазіргі қазақ әдебиетшілері бұл ұғымға назар аударып, зерттеп келуде. Психологизм әдебиеттануда кең қанат жая түспек.
Біз осы диссертатциялық жұмысымызда көркем шығармадағы психологиялық аспектілер ұғымына түсінік бере отырып, оларға қазақ әдебиетіндегі шығармалардан мысал келтіре кеттік. Психологиялық аспектілер ұғымының көркем шығармаға көркемдік негіз бере отырып, кейіпкерлер әлемінің құпия жан-сарайындағы болып жатқан құбылыстарды, сезімдерді толықтай жеткізетінін аңғара отырып, кейіпкерлер туралы толықтай мәлімет алатынымызды аңғардық көркем шығармада.
1 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1996. – 336 б.
2 Аймауытов Ж. Ақбілек: повесть, роман. – Алматы: Атамұра, 2003. – 280 б.
3 Байтұрсынов А. Шығармалары: Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
4 Мұртаза Ш. Ай мен Айша: Роман. – Алматы: Жалын, 1997. – 256 бет.
5 Бальзак Оноре де. Шегірен былғары. Роман./Орыс тілінен аударған Ж.Ысмағұлов. – Астана: Аударма, 2011. – 344 б.
6 Психология. – Алматы: Таймас, 2005. – Т.10.– 480 б.
7 Елубай С. Ақ боз үй: Роман. – Алматы: Жазушы, 2011. – 376 б.
8 Выготский Л.С. Психология искусства. – Ростов на Дону, 1983. – 325 б.
9 Ержанова Г. Қазақ прозасындағы психологизм. – Алматы: 1994 – 140 б.
10 Бабалар сөзі: Жүз томдық. – Астана: Фолиант, 2006. – Т.38. Батырлар жыры. – 2006. –360 б.
11 Әуезов М. Қорғансыздың күні. Әңгімелер мен повестер. – Алматы: Атамұра, 2002. – 432 б.
12 Майтанов Б.
13 Пірәлиева Г. Көркем шығармадағы психологизм. – Алматы, 2004 – 240 б.
14 Бабалар сөзі: Жүз томдық. – Астана: Фолиант, 2006. – Т.25. Батырлар жыры. – 2006. – 250б.
15 Құдайбердіұлы Ш. Жол табалық ақылмен. – Астана: Жидебай, 2006. – 724б.
16 Жұмабаев М. Жан сөзі: Өлеңдер мен дастандар. – Алматы: Раритет, 2005. – 256 б.
17 Торайғыров С. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 250 б.
18 Әуезов М. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 300 б.
19 Кекілбаев Ә. Ханша-Дария хикаясы. Балладалар мен роман. – Алматы: Атамұра, 2003. – 320 б.
20 Аймауытов Ж. Қартқожа. – Алматы: Атамұра, 2004. – 250 б.
21 Жарықбаев Қ. Психология негіздері. – Алматы: Эверо, 2005. – 250 б.
22 Бөкей О. Қайдасың қасқа құлыным. – Астана: Елорда, 1999. – 328 б.
23 Әбдікұлы Т. Оң қол. – Алматы: Атамұра, 2002. – 352 б.
24 Сергеевна О.Р. Психология. – Москва, 2004. – 250 б.
25 Лондон Д. Мартин Иден. – Алматы: Жазушы, 1968. – 325 б.
26 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 352 б.
27 Белянин В.П. Психологические аспекты художественного текста. – М: МГУ, 1988. – 124 с.
28 Хализев В. Теория литературы / Учебник. 4-изд., испр. И доп. – М: Высшая школа, 2005. – 405 с.
29 Оразбек М. Автор және шығармашылық процесс. – Алматы, 2003. – 488 б.
30 Юнг К.Г. Воспоминания, сновидения, размышления. – Минск: Харвест, 2003. – 496 с.
31 Белянин В.П. Психологические аспекты художественного текста. – М.: МГУ, 1988. – 124 с.
32 Жұмағали З. Уақыт және әдебиет. Зерттеулер. – Қарағанды, 1999. – 336 б.
33 Андроникова М.И. От прототипа к образу. – М.: Наука, 1974. – 200 с.
34 Бекниязов Т. Деректі жанр/ Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 3–84 б.
35 Есин А.Б. Психологизм русской классической литературы. – М.: Просвещение, 1988. – 384 б.
36 Елеукенов Ш. Ұлы суреткер роман жанры хақында // Мұхтар Әуезов тағлымы. – Алматы: Жазушы, 1987. – Б.1. – 432 б.
37 Қабдолов З. Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: Білім, 1986. – 56 б.
38 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1985.– 8.Т. – 458 б.
39 Лотман Ю.М. Внутри мыслящих миров. Человек – текст – семиосфера – – история. – М.: Язык русской культуры, 1996. – 464 с.
40 Дәдебаев Ж. Тарихи шындық және көркемдік шешім. – Алматы: Жазушы, 1992. – 458 б.
41 Исина Н.У. К проблеме воссоздания внутренного монолога в переводе (на материале прозы А.Кекильбаева) // Вестник КазНУ им. Аль-Фараби. Серия филологическая. – 2002. – №3 (54). – С. 183-186
42 Машина Л.А. О некоторых особенностях авторской позиции в художественно-документальных произведениях // Проблема автора в художественной
43 Келдыш В. А. Русский реализм начала XX века. М., 1975. 280 с.
44 Кириллов В. И., Старченко А. А. Логика. Учеб. для юр. вузов. М., 1998-254 с.
45 Книга о Леониде Андрееве. Воспоминания М, Горького, К. Чуковского, а. Блока, Георгия Чулкова, Бор. Зайцева, Н. Телешова, Евг. Замятина Издательство З.И. Гржебина, Петербург Берлин, 1922.-180 с.
46 Княжицкий А. И. Программа литературного образования. Для общеобразовательных учреждений 5-11 классы. М., 2000. - 120 с.
47 Кожевникова Н. А. Типы повествования в русской литературе XIX -XX веков М, 1994. - 150 с.
48 Колобаева JI. А. Концепция личности в русской литературе рубежа веков. М., 1990. - 350 с.
49 Компанеец В. В. Художественный психологизм в советской литературе (20-е годы). Л., 1980. - С. 18.
50 Кон И. С. Психология ранней юности: Кн. для учителя М., 1982. -С. 76-77.
51 Крутецкий В. А. Психология. М., 1986. - С. 227.
52 Кулагина И. Ю. Возрастная психология. Развитие ребенка от рождения до 17 лет. -М., 1999.-С. 170-171.
53 Кулешов Ф. И. Творческий путь А. И. Куприна. В 2-х томах. М., 1987.
54 Куприн А. И. Собрание сочинений. В 6 тт. М., 1994.
55 Куприна К. А. Куприн мой отец. - М., 1971. - 256 с.
56 Курбатов В. И. Логика. Учеб. для вузов. М., 1996. 320 с.
57 Лейтес Н. С. Возрастная одаренность и индивидуальные различия -М. 2003 456 с.
58 Линков В. Я. Мир и человек в творчестве Л. Толстого и И. Бунина. -М., 1989-174 с.
59 Липкина А. И. Роль представлений в работе детей над литературным текстом // Психологические исследования представлений и воображения. Труды института психологии. Отв. ред. Е. И. Игнатьев. М., 1956. - С. 36 - 37.
60 Литература. 11 класс. / Под ред. В. Г. Маранцмана. М., 2002. -400 с.
61 Литература. 11 класс: Конспекты уроков по творчеству Л. Андреева, М. Горького, А. Блока, писателей «Сатирикона» / Авт.-сост. Л. А. Тропкина, М. Я. Крючкова. — Волгоград, 2003. 112 с.
62 Литература: программа по литературе для общеобразоват. учрежд. 5 -11 кл. / Т. Ф. Курдюмова, Н. А. Демидова, Е. Н. Колокольцев и др.; под ред. Т. Ф. Курдюмовой. 2-е изд., стереотип. - М., 2004. - 95 с.
63 Литературная энциклопедия терминов и понятий / Под ред. А. Н. Николюкина. М., 2003. - 1600 с.
64 Литературное наследство. Т. 72. Горький и Л. Андреев. Неизданная переписка. М, 1965. - С. 10 - 56.
65 Литературный энциклопедический словарь. М., 1987. - С. 186 — 187.
66 Львов-Рогачевский В. Л. Жрецы и жертвы (По поводу повести А. Куприна «Поединок») // Образование. Отдел II. М., 1905. - С. 8586.
67 Маклаков А. Г. Общая психология. Спб., 2000. - С. 234 - 245.
68 Мальцев Ю. В. И. Бунин. – М., 1994.-432 с.
69 Мальцева Е. А. Развитие музыкальных представлений у детей в процессе обучения пению. // Психологические исследования представлений и воображения. Труды института психологии. Отв. ред. Е. И. Игнатьев.-М., 1956.-С. 128-137.
70 Маранцман В. Г. Анализ литературного произведения и читательское восприятие школьника. Л., 1978 - 206 с.
71 З.Михайлов О. М. Жизнь А. И. Куприна. «Настоящий художник громадный талант». - М., 2001. - 397 с.
72 Михеичева Е. А. Максим Горький и Леонид Андреев. К проблеме творческих связей // Максим Горький и XX век: Горьковские чтения, 1997 год : Материалы междунар. конф. Н. Новгород, 1998. -С. 215-223.
73 Михеичева Е. А. О психологизме Л. Андреева. М., 1994. - 250 с.
74 Мушинская Т. Ф. Рассказы М. Горького «Коновалов» и «Супруги Орловы». 11 класс // Литература в школе, 2000, №6, с. 86 91.
75 Ничипоров И. Б. Творчество И. А. Бунина и художественные принципы модернизма: Дис. канд. филол. наук. М., 2002. -200 с.
77 Новая философская энциклопедия. Т. 3. М., 2001. - 692 с.119.0вчаренко А. И. М. Горький и литературные искания XX столетия.
78 Педагогическая энциклопедия. Т. 2. М., 1999. - С. 1731-74, 184-185.
79 Подругина И. А. Типология школьного анализа эпических произведений М., 2000. – 90 с.
80 Тюпа В. И. Художественность литературного произведения: Вопросы типологии. – Красноярск: Изд. Краснояр. ун-та, 1987. – 217[2]с.
81 Тюпа В. И. Художественность чеховского рассказа. – М.: Высшая школа, 1989. – 133[2]с.
82 Унгер Р. Философские проблемы новейшего литературоведения // Зарубежная эстетика и теория литературы Х1Х-ХХ вв. – М.: МГУ, 1987. – С.163-169.
83 Фрай Н. Анатомия критики // Зарубежная эстетика и теория литературы Х1Х-ХХ вв. Трактаты, статьи, эссе. – М.: МГУ, 1987. —С.232-264.
84 Франкл В. Человек в поисках смысла. – М.: Прогресс, 1990. – 366[1]с.
85 Фрейд З. По ту сторону принципа наслаждения // З. Фрейд «Я» и «Оно». Труды разных лет. Книга 1. – Тбилиси: Мерани, 1991. – С.139-192.
86 Фрейд З. «Я» и «Оно» // З. Фрейд «Я» и «Оно». Труды разных лет. Книга 1. – Тбилиси: Мерани, 1991. – С.351-392.
87 Фридлендер Г. М. Методология литературоведения и ее задачи (Вместо введения) // Г.М. Фридлендер. Методологические проблемы литературоведения. – М.: Наука, 1984. – С.3-24.
88 Фромм Э. Человек для себя: Исследование психологических проблем этики. – Мн., Коллегиум, 1992. – 253с.
89 Хализев В. Е. Теория литературы – М.: Высшая школа, 1999. – 398 с.
90 Храпченко М. Б. Художественное творчество, действительность, человек. – М.: Советский писатель, 1982, 3-е изд. – 415 с.
91 Чернец Л. В. К методологии изучения литературных жанров // Литературный процесс: Сб. под ред. Г.Н. Поспелова. – М.: МГУ, 1981. – С.202-216.
92 Шиллер Ф. Письма об эстетическом воспитании человека (письма 15-20) // Ф. Шиллер. Собр. соч.: В 7т. – М., 1957. – Т.6. – 298 с.
93 Шкловский В. Б. Искусство как прием. Связь приемов сюжетосложения с общими приемами стиля // В.Б. Шкловский. О теории прозы. – М.: Советский писатель, 1983. – С.9-62.
94 Шубин Э. А. Современный русский рассказ. – Л.: Наука, 1974. – 182с.
95 Юнг К. Г. Об отношении аналитической психологии к поэтико-художественному творчеству // К.Г. Юнг. Собр. соч. Т.15 Феномен духа в искусстве и науке. – М.: Ренессанс, 1992. – С.93-121 с.
96 Юнг К. Г. Психология и поэтическое творчество // К.Г. Юнг. Собр. соч. Т.15 Феномен духа в искусстве и науке. – М: Ренессанс, 1992. – 121 с.
97 Юнг К. Г. «Улисс». Монолог // К.Г. Юнг. Собр. соч. Т.15 Феномен духа в искусстве и науке. – М.: Ренессанс, 1992. – 153 с.
98 Якобсон Р. О. Два аспекта языка и два типа аффатических нарушений // Теория метафоры. – М.: Прогресс, 1990. – 233 с.
99 Яскевич А. С. Ритмическая организация художественного текста. – Мн.: Навука і тэхніка, 1991. – 207 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................4
І ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ... ... ... ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ,
ДАМУЫ.......................................................................
...............................................16
1.2 ПСИХОЛОГИЗМ ҰҒЫМЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ, ЖЕТКІЗУ
ТӘСІЛДЕРІ...................................................................
.............................................34
ІІ Ж.АЙМАУЫТОВ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫ МЕН ... ... ... ... ... Ж.АЙМАУЫТОВ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫ МЕН Д.ЛОНДОН «МАРТИН ... ... ... ЖЕТКІЗУ
ТӘСІЛДЕРІ...................................................................
.............................................80
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................91
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР..................................................................
.94
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Адам баласы қоршаған ортамен қарым-қатынас
жасау барысында түрлі іс-әрекеттер мен қимылдар жасауға мәжбүр болады. ... ... ... табатын құбылыс деп айтсақ, қателеспейміз.
Адамның қарым-қатынас жасау барысында түрлі іс-қимылдар ... ... ... бір-біріне мүлде ұқсай бермейтінін байқай аламыз.
Көркем шығарма мен әдебиеттегі басты кейіпкелер ... ... Біз ... ... адамның тек сыртқы келбетін ғана бейнелеп
көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекеттері барысында танылатын мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, сезімі т.б ... ... ... ... Бұл ... ... көркем
шығарма мүлде қызықсыз болып қалар еді.
Психологизм ұғымы ең алғаш көне грек әдебиетінде элементтері кездесті.
Бұл көне грек ... ... ... ... ... қоймады.
Психологияны зерттеушілер З.Фрейд, С.Л.Рубинштейн т.б есімдерімен аталса,
психологизм ... осы ... ... ... М.М.Бахтин,
Б.Майтанов, А.Есин, Л.Гинзбург, И.В.Страхов, А.Н.Иезуитов, Л.С.Выготский,
Г.Пірәлиева, Г.Ержанова есімдерімен тығыз байланыста.
Психологизм – адам ... ... ... іс-әрекет, демек
психологизм ұғымын адам өмірімен тікелей ... ... ... ... тұлға – адам болғандықтан, оның күнделікті іс-әрекеті, мінез-
құлқы адам өмірінің ажырамас бір ... ... ... Адам ... не? Бұл ... ... айтсақ, бір-бірін алмастырып отыратын
іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылып, сонымен қатар іс-әрекетте объективті нәтижелеріне,
өнімдеріне айналуы орын алады. Осы ... ... ... ... ... онда ... пенобъект өрістері арасында ... ... ... ... ... Психологизм ұғымы күрделі ... ... ... Бұл ... ... ... ... басты міндеті. Қазақ
әдебиеті XX ғасырдың басында жүйелі зерттелген дейміз. Бірақ, психологизм
ұғымы ... ... ... қазақ әдебиетшілері бұл ұғымға назар
аударып, ... ... ... ... кең қанат жая түспек.
Біз осы диссертатциялық жұмысымызда ... ... ... ... ... бере ... ... қазақ
әдебиетіндегі шығармалардан мысал ... ... ... ... ... шығармаға көркемдік негіз бере отырып,
кейіпкерлер әлемінің ... ... ... ... ... толықтай жеткізетінін аңғара отырып, кейіпкерлер туралы
толықтай ... ... ... ... ... ... ... жұмысымызда негізінен Б.Майтановтың
«Қазақ романы және психологиялық талдау» ... ... ... ... аша ... ... Лев Семенович Выготскийдің
«Психология искусства» ... адам ... ... ... ... ... кетеміз. Л.Гинзбургтың «О психологической прозе» деп
аталатын еңбегін ... ... ... ... ... в художественном произведений»,
А.Есин «Психологизм русской класической литературы» деп ... ... ... ... ... ... ... психологизм ұғымының қалыптасуын айқындадық.
Г.Пірәлиеваның ... ... ... психологиялық талдау» еңбегінен-
көркем шығарманың талдау жолдарымен танысамыз. Психологизм құбылыстарын
талдау ... ... ... да ... Оның ... Ш.Мұртаза
«Ай мен Айша», С.Елубай «Ақ боз үй», ... ... т.б ... ... ... ... зерттелу деңгейі. ХХ ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... кезең мәселелері
алғаш Ғ.Тоғжанұлы, С.Мұқанұлы, М.Әуезұлы, Ә.Қоңыратбайұлы сынды тұлғалардың
жазбаларында көрінсе, кейін бұл кезеңді түрлі ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, М.Қаратаев, С.Қирабаев, З.Ахметов,
Б.Шалабаев, А.Нұрқатов, Т.Кәкішев, Р.Бердібай, М.Базарбаев, ... ... ... ... ... Б.Майтанов, З.Бейсенғалиев, Д.Ысқақұлы, Т.Жұртбай,
Қ.Ергөбек, А.Ісімақова, Д.Қамзабекұлы т.б. ғалымдар есімімен жалғасты.
Психологизм ... ... ... ... А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов
болды. Аймауытов Жүсіпбектің «Психология» ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарын айтып
кетті. Оның ішінде ес, ұғым т.б анықтамаларға ... ...... ... Қазақ әдебиетінде енді ғана дамып,
қанат жайып келе жатқан сала. Қазақ әдебиеттануында осы саламен айналысқан
ғалымдарды атап ... ... ... ... ... ... деп атасақ та болады. Бұл ғалымның
арнайы ... ... көп ... ... көрді. Г.Пірәлиева,
Г.Ержанова ... ... бұл ... ... жүрген ғалымдар қатарына
жатады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу ... ...... ... ... ашу, жаңадан психологиялық
бейнелеу құралдарын табу болып табылады. ...... ... ... ... ... ... сөз
өнерінің әсемдігі мен өрнегін келтіреді. Барлық ғылым ... ... ... ... ... ... пен психология ... ... ... Көптеген зерттеушілеріміз әдебиеттегі
психологизм психологияның заңдылықтарын ... тек, ... ... ... анықтайды деп те жүр. Бұл пікірге қосылуға
да болады. ... ... ... – адам ... ... біз ... қыры мен сырын, бет-келбетін, ой-өрісін анық ... ... ... болар еді. Жоғарыда айтып өткеніміздей
Б.Майтанов осы психологизмнің ... алып ... ... ... өткен еді. Осындай негіздерге сүйене отырып, көркем шығармадағы
психологизм мәнін, мақсатын, ... ... ... ... ... деп айтсақ, қателеспеген болар едік.
Сол себепті біз алдымызға мынадай ... ... ... ... ... ... сырын ашу;
2) Қазақ әдебиетіндегі психологизм ұғымының қалыптасу кезеңін анықтау;
3) Қазақ әдебиетіндегі көркем шығармалардан психологиялық ... ... ... шығармадағы адам жан-дүниесіндегі құбылыстарды тереңнен ашу;
Көркем шығармада кездесетін ... ішкі ... ... қимыл-көріністерін бірінші тарауда мысалдармен ... ... ... ішкі ... оның ...... еске алу, ... армандау, тілеу, ... ... ... ... ... ... сыртқы
қимылдары мен бет-жүзіндегі құбылыстарға да ... ... ... ... мысалдар келтіріп кеттік.
Қазақ әдебиеттануында психологизм ұғымына алғаш назар ...... ... ... ... ... адам тек ұғым ... дедік,
ұғымның өзі керекті орынына қарай екі түрлі болады: 1) Ес ... яғни ... ... 2) Іс ұғымы, яғни іске керек ұғым. Ес ұғымының арқасында
дүниедегі нәрселердің ... ... ... ... мүдетін, мұратын
танимыз. Іс ұғымы арқасында табиғат ісін, ... ... ... жолын білеміз.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Зерттеуде көркем шығармадағы кейіпкерлер
әлеміндегі ... ... ... ... адам ... ... ... Психологизм ұғымының даму кезеңдері айқындалды;
– Көркем шығарма кейіпкерлер ... ... ... ашылды;
– Қазақ әдебиетінде психологизм ұғымының пайда болуы анықталды;
Зерттеудің ғылыми-теориялық және практикалық мәні. Жұмыста ұсынылған
тұжырымдамаларды жоғары оқу ... ... ... ... ғасыр басындағы әдебиет, көркем шығармадағы психологизм курстары сондай-
ақ, осы ... ... ... мен ... ... материал ретінде пайдалануға болады.
Зерттеу әдістері. Психологизм ұғымына мән бере отырып, жұмыста кешенді
әдісін, салыстыру әдісін пайдаландық.
Зерттеу ... ... ... ... ... екі
бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ПСИХОЛОГИЗМ ... ... ... – адам ... ... жатқан іс-әрекет, демек
психологизм ұғымын адам өмірімен тікелей байланысты десек ... ... ... – адам ... оның ... ... ... адам өмірінің ажырамас бір бөлігі болып ... Адам ... не? Бұл ... нақтырақ айтсақ, бір-бірін алмастырып отыратын
іс-әрекеттер жүйесі. Іс-әрекетте объектінің субъективті ... ... ... ... ... қатар іс-әрекетте объективті ... ... орын ... Осы ... ... ... ... көрініп, онда субъект пенобъект өрістері арасында өзара ауысу
жүзеге асырылады.
Әрбір әдеби ... ... жыр ... ... ... де ... ұғымы табылған. Біз психологизм ұғымын
әдебиеттен бөліп қарай алмаймыз, себебі психологизм ... пен ... ... ... дәнекер ұғым десек те болады. Бұл әлемде барлық
ғылымдар бір-бірімен ... ... ал ... ... әдебиетпен
жақынырақ байланыста. Себебі көркем шығарманың негізгі объектісі-адам болып
табылады. Адамның қайғырғаны, күлгені, күйіп-піскені,жүріс-тұрысы, ... бәрі де ... ... ... ... Бұл ... ... берілмесе, сол көркем шығарманы оқып отырған оқырман кейіпкерді
тани алмайды, оны сезіне алмайды, ... ... ... шығарманы оқып
жатып, кейіпкер қуанса – қуанады, қайғырса –қайғырады.
«Психологизм, сөз жоқ, реализмге апарар сүрлеу екені ... Рас, ... ... ... шеңберінде көркемдік-эстетикалық қызмет атқарады.
Әйтсе де, нағыз реалист әдебиетте ғана психологиялық талдау нақты мазмұн
тауып, ... ... ... ... ... ... жүзілік әдеби
процесстің даму заңдылықтары мен тарихы куә» [1, 6]. ... ... ... өткел жоқ, бір-бірімен байланысын үзе алмайтын ұғымдар.
Адам жан-дүниесінің негізінде адам бет-пердесі ... ... ... тани ... Реализм – шындықтың негізгі бастауы.
Психологизм – әдебиеттану термині.Қазақ әдебиетінде енді ғана ... ... келе ... ... ... ... осы саламен айналысқан
ғалымдарды атап өтетін болсақ: Б.Майтанов, Г.Пірәлиева.
Жазушылар өз шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... ... арқасында біз кейіпкерлерді сан
түрлі қырынан тани аламыз десек те болады. ... ... ... Сен
жыламай кім жыласын! Тас емшегін жібіткен, тар құрсағын кеңіткен, аруанадай
анаңнан айырылдың. Келешектегі бақытты өміріңнің ... ... ... ... алтын қазынаңнан айырылдың! Ар-ұятың төгілді, адамшылығың
жойылды. Жас нәуетек жүрегің – соқпай жатып өрт болды. Жаңа ... ... ... жоқ ... Шам-шырақтай жас жаның-жанбай жатып шоқ болды. Есіл
ерке балалық – аяққа құйған астайын шолтаң етті- тоқталды. Жыла ... ... ... ... ... теңіз жиылсын!» [2, 130]. Бұл шығарма
Ж.Аймауытовтың белгілі ... Бұл ... ... ... ... сөзі, автордың толғанысы. Автор-белгілі Жүсіпбек Аймауытов. Бұл
романды кейбір ... ... ... ... деп те атап жүр.
Әрине бұл пікірге қосылуға болады. Автор шығарма кейіпкерлерінің іс-әрекет
барысында көрінетін ... ... өте ... ... ... ... психология ғылымына байланысты жазған, яғни психология
ғылымы жайында ең ... ... ... ғалым екенін білеміз, ол әрине қазақ
ғалымдары арасында. Автордың осы ... ... ... мінез-
құлқын керемет суреттегенін байқай аламыз.
Қазақ әдебиеттануында психологизм ... ... ... ...... ... болды. «Қара сөзден адам тек ұғым алады ... өзі ... ... ... екі ... болады: 1) Ес ұғымы, яғни еске
керек ұғым. 2) Іс ... яғни іске ... ... Ес ... ... нәрселердің бәрін, задын, сырын, сипатын, ... ... Іс ... ... ... ... күшін нәрселерін қалай
пайдаланатын жолын білеміз. ... қара ... ... екі жақты болып
келеді бір жағы ес ұғымымен болады, ... жағы іс ... ... Біз ес ... арқылы шығарма кейіпкерлерін танимыз, яғни ... ... ... ... ... Ай мен Айша ...
кейіпкерлер мінезі, мақсаты айқын берілген. Әр кейіпкерлер мінезін ... ... ... көркем шығарманы оқып отырғанымызда ондағы кейіпкерлердің жан
дүниесі ғана емес, ... ... ... шығармадағы ауа-райы
құбылыстары да әсер етеді. «Осы оймен келе жатқанымда, ап-ашық аспанды бұлт
торлапты. Тәңіртау ... ... ... ... ... желдетіп барып,
артынан себелеп жаңбыр жауды. Шаң тұтқан ... мен ... ... кермектеу
иісі бұрқ ете қалды. Бізді аяп адамдар төкпеген жасты аспан төкті. ... ... ... бәрін көреді. Аспанның мейірімі түскен адам қор
болмайды» [4, 166]. Бұл ... ... оқып ... адам жан ... ... ... ... Шығармада панасыз қалған,
қараусыз қалған Айшаның ауылынан көшіп бара жатқандағы осы сәтін ... ... ... ... тастап, туған жерінен алыстап кетіп бара жатқан
шығарма ... ... ... ... ... жеткізген десек қателеспейміз. Бұл ... ... деп ... ... ... та дәл осы
құбылысты психологиялық параллелизм деп атап ... ... ... ... табиғат құшағынан алынатын теңеулер екенін айтып
кеткен еді.Осыдан барып психологиялық параллелизм туады. ... ... ... ашық ...... сұйылта алмаған сұлулықты білдірсе,
«құлпырып шешек атқан жазғы гүл» – ашық ... ... ... көк
мұнарамен ассоциативті контраст түзеді» (16). Осы ... ... пен ... ... символына айналған десек те қателкспеген болар
едік.
Шығармада кейіпкердің ішкі жан дүниесі – күрделі иірімдерден ... ...... ... ... ... ... қауымға мүлде
әсер етпейді. Оқырман ешқандай әсер ... ... да ... ... көркі қаншалықты әсем, көрікті тілмен жазылған, болса да ... ала ... – онда ... шығарманы қарапайым ғана тілде түсінеді.
Мысалы ретінде әлемдік классика қатарына ... ... ... де
Бальзактың «Шегірен былғары» романында: «Бейтаныс жігіттің көздері жұмылып,
еріндері кезеріп кетті, бірақ сол сәтте-ақ, ол қабағын қайта ашты, ... ... ... ... қан ... Ол өмірде мен білмейтін
құпия сыр жоқ деп есептейтін ағылшынша, паң пішінде сәл кідірді де, ... ... ... ... ... ... қызық көре келгендерге жиі
арнайтын жан күйзелтерлік көз ... ... ... ... ... ... бір секундтың ішінде қаншама оқиға түйдектелді! ... ... ... ... қаншалық көп мән бар десеңізші!»
[5, 14]. Бұл ... ... ... бар құпиясы адамның көңіл-
күйін дәл беруде. Бұл шығармадағы жас ... ... ... бар ... ... ... ... күйі көркем бейнеленген. Автор осы оқиғаны
жай ғана қарапайым тілмен: «Бір жас ... бар ... ... ұттырып,
ойынханадан шығып кетті...» десе, оқырман одан ешқандай әсер алмайды. ... ... ... екендігін байқай алмаймыз. Сол бір ... ... ... ... жеткізген десек, қателеспеген болар едік.
Әрине, ... ... сөз жоқ ... ... дегенін
ескерсек, сөз жоқ психологизм мен реализм қоса ... ... ... ... ... Оған ... ... кейіпкерлерінің шығармадағы мінез-
құлқы – өмірдегідей дәл берілуі, кейіпкер шығармада да ... ... ... ... ... ... де дәл ... Тек шығармада автор
сол кейіпкердің сол сәттегі психологиялық ... ... ... суреттеп,
оқырманға әсер ететіндей дәл берілсе, бұл шығарманың жоғарғы деңгейдегі
жетістігі екенін анық және айқын айта ... ... ... сында психологиялық талдаудың
аналитикалық, ... ... ... атты ... ... ... көрсете білді. М.Храпченко Н.Гоголь шығармаларын
зерттеп, ... ... ... ... зерттеушілеріміз
айтып жүр.
Синтетикалық тәсіл – қазақ ... ... ... Бүгінгі
таңдағы синтетикалық тәсіл жазушы идеясының жүзеге ... ... ... ... бағындырылады. Бұған дәлел портретті, қимыл-
әрекеттіалсақ, екеуі де ауыз әдебиетіндегі батырлар ... ... ... түр-тұлға, ой-санасын, мінез-құлқын танытуға алып
келеді. Бұл ... ... ... ... ... онымен
өзектес сана ағымындағы күрделі толқындарды суреттеу,ішкі толғаныстарды
көрсету,жан диалектикасын бейнелеу аналитикалық психологизм деп ... ... ... ... ... ... аналитикалық, синкреттік болып бірнеше түрге бөлінетінін
дәлелдеп келді. Бұлардың бәрі ... ... тән ... ... ... әдебиетінің ішінде қазіргі қазақ әдебиеті де ... ... ... ... оның ішкі ... ... көрсету
жетпісінші-сексенінші жылдардағы прозадағы ерекшеліктердің бірі. Дүние жүзі
әдебиетінде көркемдік ... бұл ... ... Лев ... ... ... ... соңғы жылдары психологиялық талдау
басты ... ... ... ... ... ... гөрі
психологиялық қақтығыстар бірінші тұрады. Психологиялық тартыс арқылы
кейіпкердің ішкі ... ... сыры ... адам ... дамиды.
Көркем шығармада бір емес, бірнеше адамның өмірі ... ... ... ... Сол ... өмірінде болып жатқан іс-
әрекеттер адам ... ... ... деп ... ... мына тұжырымдамасына назар аударайық: «Сонда адам ... не? Бұл ... ... ... ... жүйесі. Іс-әрекетте объектінің субъективті формасына, образға
өтуі жүзеге асырылып, сонымен қатар ... ... оның ... өнімдеріне айналуы орын алады» [6, 145]. Бұл ... – адам ... оның ... ... ... орын ... Бұл
пікірге қосыла отырып, көркем шығармада бұл құбылыс ерекше орын алатынын
айта ... ... ... ... мінез-құлқы іс-әрекеттері арқылы
көрінетіні бәрімізге белгілі. ... ... ... ас ... үнсіз
қозғалып жүрген ашаң тұлғалы Сырға бәйбіше ... ... ... ... ала, ... кеп тізе ... Жаңа түскен келіндей бір тізерлей
отырып ... су жаңа орыс ... ... ... ... ... ... қойып жатыр. Әлден соң әдемі гүлді шыныаяқтарға
құйылған хош иісті үнді шайы ... ... ... ... жіті назары соның бәрін қалт жібермей байқап
отырды» [7, 25]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Сырғаның осы іс-әрекетінен біз үйіне
құтты қонақ келгенін байқай аламыз. Шайсандықтан жаңа орыс ... ... ... сол шыны ... шай ... Шығармадағы бұл кейіпкердің осы
іс-әрекеті кейіпкердің қонақжайлылығын аңғартады. Бұл ... ... ... үй» ... Бұл ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ
халқының жағдайы жақсы суреттелген. Сондай-ақ, сол кездегі қараңғы қазақ
өмірінің қыл ... ... ... ... ... Қырылып-жойылуға аз
ақ қалған қазақтар өмірінде осындай келең құбылыстар ... орын ... Орыс ... күн ... ... халқының іс-әрекеті осындай
шығармалардан ... ... ... ... орыс ... Калашников
келгенде тек үй иесі Пахраддин ғана қысылып ... жоқ, ... ... ... ... ... сызылып қалғандығы бәрімізге айқын құбылыс. Міне, ... ... ... ... ... ... ... танытарлық
жағдай.
Шығарма кейіпкерлкерінің іс-әрекеті адам өміріндегі нақты құбылыстар.
Шығармада әр кейіпкердің іс-әрекеті неше алуан түрлі ... ... ... мінезі сол іс-әрекет арқылы көрініс табады.Психология ғылымында
іс-әрекет құбылысы негізгі ... ... ... ... ... іс-
әрекетте-мысалы, ойлау іс-әрекетін, қиял іс-әрекетін, есте сақтауды, т.б ... ... (38). Бұл ... ... ... адам ... адамның құпияға толы сырлары мен ... ... ... мен құбылыстарды ашып көрсетеді.
Сонымен, көптеген ғалымдардың пікіріне сүйене отырып, психологизмнің
негізгі объектісі – ... ... ... атап айтқым келеді. Тағы
бір мысал келтіре кетсек: «Шай жасап, ... ... Беті ... ... ... түзеп, қымталыңқырап отырды. Үстел ортасындағы лампы
екеуміздің арамызда еді. Лампыны іргеге таяп ... ... олай ... ... көлеңкесіне түсуші еді, мен жарықта қалушы едім. Лампыны
алып, оның орнына жент салған кішкене ... ... ... ... ... мен үш ... мән ... 1) Ұзын самауырдың көлеңкесіне түсу
үшін. 2) ... ... ... ... ... ... ... қалтқы
болмас үшін қойылу керек. Бастапқысы ... ... ... от ... сыны ... ... ... жасыру да- бізге жақсы көріну, жентті
кім болса соған ... ғой. ... ... одан да ... (69). Бұл
«Ақбілек романындағы» – Күләннің іс-әрекеті. Бұл Ақбаланың сүйген қызына
қонаққа келгендегі ... ... қалт ... ... отыруы.
Әрине, сүйген қызының іс-әрекетін жіті бақылап отырғанда, кейіпкер сол іс-
әрекеті арқылы ... ... ... ... ... ... ... Шығарма кейіпкері Күләннің бетінің қызаруы – бұл ішкі ... ... ... ... ... болып табылады. Сол замандағы
қазақ қыздарының сезімін осылайша ... ... ... бұл нақты.
Үстел ортасындағы лампыны іргеге таяп қоюы – бұл да ... ... ... ... мен ... ... Бұл іс-әрекеттен Ақбала үш
нәрсе түйеді. Сол арқылы, яғни бір лампаны қозғағанның өзін сонша сөз ... ... ... ... ... ... ... бұл жақсы
көргендіктің белгісі. Көркем шығармада осы іс-әрекет екі кейіпкердің де бір-
біріне деген ... мен ... ... ... тұр ... қателеспеген болар едік.
Көркем шығармадан психологиялық аспектілер ұғымын табу ... ... ... ... ... болып табылатыны
даусыз. Атақты кеңес психологы С.Л.Рубинштейн іс-әрекет ... ... ... ... Бұл ... пікірінше, әрекеттің
іске асу тәсілі қимыл болып табылатындығын айқындаған.
Психологизм ... ... қай ... болмасын, барлық уақытта
жақсы қызмет атқарады. Театр өнері, ... ... ... ... ... жатқан өнер ... ... ... ... Бұл ... Л.С.Выготскийдің тұжырымына назар аударайық:
«Таким образом, оказывается, что поэзия или ... ... ... мышления, который конце концов ... к тому ... к чему ... и научное познание, на только ... ... ... от ... ... ... ... психологически. «Поэзия, как и проза, – говорит Потебня – ... ... и ... образом известный способ мышления и
познания...
«Без образа нет ... в ... ... ... до конца
формулировать взгляд этой теории на ... ... ... ... что всякое художественное ... этой ... ... ... ... в ... ... новым, непознаным явлениям или идеям и ... ... То, чего мы не в ... понять прямо, мы ... ... ... ... ... и все психологическое
действие художественного ... без ... ... быть
сведено на эту оскольность пути» [8, 15]. Бұл ... ... ... ... тек ... ғана ... өнерде де
орны жоғары екенін байқауымызға болады екен.
«Таким ... ... ... что мы имеем дело ... ... ... ... ... требует только работы
ума, работы мысли, все остальное есть случайное и ... ... ... искусства».
Өнер мен әдебиетте психологияның орны жоғары деп ... ... ... қай ... ... ... иірімдерден
тұратыны белгілі. Ол иірімдер адам сезімі арқылы жасалатын ... мен ... ... өнер мен әдебиеттің үзілмейтін
ұғымдарының бірі болып ... ... ... ...... түйсіну, қабылдау, ойлау
және субъектінің жалпы ішкі психикалық процесстері мен күйі ... ... ... [9, 54]. Бұл анық ... ... ... Себебі, субъектінің бойында болып жатқан психикалық ... ... ... да ... ... ... келтірілген мысалды алып
қарасақ, екі ғашық арасында дәнекер болып тұрған – лампа. Жазушы сол лампа
арқылы екі ... де ... ... тұр ... ... ... ... – зат. Көркем шығармада осы кішкене ғана ... ... ... тұр. Бұл яғни – ... ... ... шығармада да заттық әлемнің
мәні қаншалықты зор болғандығын көрсеткім келеді. ... ... жан ... ... ... мінезі мен сырын ашудың ... ... ... да ... ... ... ... шығарма кейіпкерлерінің басынан өтіп жатқан сансыз әрекеттері мен
мінездері арқылы образдарды жете ... ... ... ... шығармада
жасалатын кейіпкерлер әлеміне келер болсақ,кейіпкерлерді танытатын ұғым-бұл
психологизм ұғымы. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, бір образ алып қарасақ, шығармада ... ... ... мен ... ... ... ... шықпайды, яғни образды тани алмаймыз.
Жоғарыда келтірілген мысал бойынша, көркем ... ... ... ... сол ... ... мінезімен параллель болуын айтып
кеткен болатынбыз. Сол сияқты көркем шығармада кездесетін түс мәселесі де
психологизм ауылынан ... емес ... ... ... ... ... ... берілген сипаттарды кеңінен атап айтуға да ... айта ... жөн. ... ... түс – бұл ... түсі ... ... ал ақ- тазалықтың, пәктіктің берер
мағынасы, қара – қайғының қазақта осыған қатысты «қара ... ... ... бар. Сары түс – ... ... белгісі, «сары уайымға
салынды» деген тіркес те кездеседі. Түс те адам ... ... ... ... бір ... ... кетсек, Адам характерін шебер суреттеуші
Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» ... ... ... ... ... ... да ... Еркектер оны-мұны сөйлесіп отырды.Мен ... ... ... ... ... бұйралап, жақсы қызыл кофтасын киіп
келіпті» (257). Күләннің қызыл кофтасы – ... ... ... ... Бұл ... ... еркектердің оны-мұны әңгімесіне қатыспай, бар
назарын тек Күләнға ғана назарын аударып отырды. Бұл кешке ... ... ... киіп ... ... айналасындағылардың назарын өзіне аударып
отырды. Бұл қызыл түс. Қызыл түс адамды өзіне тартатынын бірден шығарманың
осы ... ... ... ... шығатын қорытынды:
1. Қызыл түс – қоршаған ... ... ... ... ... ғана ... қызыл түс арқылы Күлән Ақбаланың есін өзіне ... ... түс – ... құмарлықтың түсі. Күлән осы жолы қызыл
кофта киіп ... ...... ... ... оған құмарлығын
дәлелдеп көрсеткендей болады. Ақбаланың да оған есі кетіп, бар ойы тек ... ғана ... ... Бұл ... біз ... ... адам ... айрықша
әсер етіп тұрғандығын байқай аламыз. Ол тек әсер етіп қана ... ... ... ... ... ... ... Қызыл түс – даралық түс, ерекшеліктің белгісі. Осы шығармада байқап
отырғанымыздай-ақ, қызыл киіп ... ... ... ... дара болып
отыруы. Бүкіл қауым өзіне көз тіккенін сезгендей, ол ... ... ... ... – қыз баланың түсі. Қазақта қыздың көзі-қызылда деген мәтел
бар емес пе еді ... ... ... түсі – ... болған шығар. Ол бұл
кешке жігіттердің назарын өзіне тіктеп қадауды мақсат ... ... ... қызыл түсті ұнатқандықтан осындай киім киіп келуге себеп болғандығын
айта кеткім келіп отыр.
Психологизмнің аспектілерінің бірі – осы түс ... анық та дәл ... ... бұл ... Күләннің қызыл кофта емес, қара ... ... деп ... ... ... ... ... өзгеретініне
кәміл сенуге болады. Оқырман қауым Күләнді не ауырып тұр дер еді ... ... ... әлде ... ренжіткеннен соң, көңіл-күйі бұзылған болар
деп ойлар еді. Бұл ... ... ... нық басып айтқым
келеді.
Көркем шығарманы құрайтын – тіл. Тіл – шығармаға өң беретін, ... ... ... ... Әр ... ... шығарма жазудағы
стилі бөлек ... ... ... ... ... ой-толғаныстарын тіл арқылы жеткізетіні белгілі.
Ал кейіпкерлерге сыртқы объективті және субъективті жағдайлар әсер етпесе,
ол онда ... ... ... ... ... еді. Кейіпкерлердің жан-
толғанысын ашуда жағдайдың қатты әсер ететінін айтып ... сана мен ... ... қатар жүреді. Іс-әрекет сана
арқылы жүзеге асады. С.Л Рубинштейн сана мен ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен адамда ұғым мен
сана пайда ... да, ... ... сол ... соң ... шығармада кейіпкерлер әлеміне үңілгенде біз ең алдымен ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асатыны
белгілі. «Бір қозғалыстың өзі түрлі ... пен ... ... және
керісінше, түрлі қозғалыстар бір ғана қылықты көрсетуі мүмкін. Адам ... ... ... мен ... ... ... және реакциялар
жиынтығына ұқсастырылмайды» (450).
Әдебиет зерттеушісі И.В.Страховтың айтуынша ... екі ... кең ... ... және тар ... ... Әдебиет
зерттеушісі Ержанова Гүлдария бұл екі типтің анықтамасын ашып ... «Тар ... ... деп жеке ... ішкі ... ... бөлетін, оны неғұрлым тереңірек, дәілірек, толығырақ сипаттайтын
шығармаларды айтамыз. Кең типтегі ... деп адам ... ... ... ішкі жан сарайын арқылы жалпылама сипаттайтын әдебиетті
айтуға болады» [9, 35].
Көптеген зерттеушілеріміз адам мінез-құлқын сипаттауда психологизмнің
екі түрлі ... бар ... ... ... ... ...... мінез-құлқын ойы, эмоциясы арқылы берілсе, екінші – аспектісі іс-
әрекеттері. Адам шығармада ... ... ... ... ... ... ... шығарманы идеялы-эстетикалы түрде
жеткізе білу. Бұл аспектілерсіз бұл ... ... ... ... Бұл ... ... ... болады деп ойлаймын.
Көркем шығармадағы ... ... ... ... ғалым
Б.Майтанов психологизм ұғымының эпос, драма, лирикаға бірдей ... атап ... ... біз ... ... тек ... ... поэзиядан да драмадан да көре ... ... ... ... ... жер мен ... ... бәрімізге де белгілі.
Көркем прозада психологизм аспектілері кеңінен ... ... ... ... ... ... ... өрнектеліп,
кейіпкердің жеке ойы монологы, диалогы сонымен ... ... ... ... ... ... ... бәрі де кейіпкердің
ішкі әлеміндегі болып ... ... ... ... бізге
мәлім. Ал, поэзия ... ... ... ... бөлек
беріледі деп айтсақ, қателеспейміз. Поэзия І ... ... ... ... ішкі ... ... анық та ... байқай алмаймыз. Мұнда баяндаушы тек ... ... ... Адам ... жай-күйді толық, әсерлі етіп
жеткізе ... ... үшін ... ... ... ... үзінді
келтіре кетейік:
«Осыны айтып Айша қыз
Үйден шығып барады,
Тұлпар тұрған ... ... ... жыр ... біз тек, қыз ... ... суреттелуі
барысында ашулы екенін аңғара аламыз. ... І ... ... ... ашуы суреттеледі. Ал егер, осы сюжет ... ... ... болатын болса, қалай суреттелер еді?! Әрине әр ... ... ... түрде кейіпкердің сыртқы бейнесімен қатар, ішкі ... ... ... ... ... баяндаудың түрлері өте көп десек
қателеспеген болар едік. ... ... ... әдебиетінде І
жақтық ... ІІ ... ... және де ІІІ ... баяндау
түрлері бар екендігі бәрімізге де ... ... ІІІ ... ... шығармаларда психологизм аспектілері еркін де
кеңінен ... ... ... қазақ әдебиетінің классик
жазушыларының бірі М.Әуезовтың «Қилы заман» ... алып ... ... оқып отырып, қазақ халқына сор болып ... 1916 ... ... ... көтерілістің суреттелгенін байқай аламыз. Ойлап
қарасақ, бұл ... ... ... қара ... ... деп, ... үшін ... Осы күрес жолында ... ... мен ыза ... жан ... ... тұрған кездегі
кейіпкерлердің қимыл-қозғалысын, ... ... бара ... көз жасы мен ... ... аламыз. Мысал ... ... ... бір бөлігін алып қараймыз. «Өне бойы тер
сасыған ... ... үлен ... арта ... ... ... сыртына теуіп, алдында ... ... ... үш ... ... тұр екен. Ұлығының машықты шабыты келіп ... ... тани ... Жем ... ... иісшіл тұмсығымен
сезіп қалды. Есіктен кіре ол да Ақжелкеге көзі ... тез ... ... ... ... дәл солша сызданып, ашулы түске
мініп, қазақтарға оқты ... ... [11, 291]. ... бұл ... байқауға болады? Бұл тілмаштың екіжүзділігі десек, қателеспеген
болар едік. Автор ... осы ... ... ... көрсетіп отыр. Патша қолшоқпарларына ... келе ... ... міне ... ... қолшоқпарларына жағымсыну, солардың
істегенін қайталау әрекеттері осы ... анық ... ... келгенде Ақжелкенің үш қазаққа ашуланғанын байқайды. ... ... ... келе ... Онда ... күні ... момын қазақтарға тиіскенді жөн деп санайды.
М.Әуезовтың жоғарыда аталған ... ... ... ... авторлық психология да байқалады. Шығарманы оқи отырсаңыздар
қазақты қынадай қырған патша ... ... ... ашуы ... қоса байқауға да болады. Мұны авторлық баяндау деп ... осы ... ... ... ... ... табиғатын, таудың
құзын, тасын суреттеу ... біз ... ашу мен ыза ... болады. Мысал келтіре кетейік: «Бірақ, кішкене ... ... ... ... жер дүниені бір өзінің ішіне
сыйғызатын ... ... ... ... топырлаған адам
бұлағы өз ... ... ... ... ... ... үнін ... тұр. Түн асса, абақты іші ... ... ... қала ... қиын шат, ұры ... ... қырғыз
ереуілшілерінің толады. Қасқыр, ... ... ... ... ала қарға, құзғындар сияқты аспан мен жер тағысы ... Неше ... ... ... жиын ... қызыл жүздерден
түстік жейді». Бұл ... ... ... Осы ... ... ... ... деген ызасын байқап отырғандаймыз. Қазақ
халқын түрмеге ... ол ... ... түрмеге адам сыймаған соң
оларды атып салып, таудың құзына құстар мен ... жем ... ... ... ... бұл ... ... әсер етпей
қоймады. Қазақ халқын қырған патша өкіметіне ашуы мен ... ... анық ... ... ... ... автор кейіпкерлердің психологиялық
әлеміне тереңінен ене білді. Осы ... ... ... өріс ... ... ... оның ішінде жылау, ... т.б ... ... ... суреттелді. Бұл роман қайғыға
толы роман екендігі ... де ... ... біз адам ... ... назар аудара кеткеніміз жөн. ... ... де, өзге ... ... да Ұзақ ... ... ... бұның айрықша мінезі осындайда ... сөз ... ... ... ... дейтін жер келсе,
ондайда бұл етінен ет ... алса да былқ ... сыр ... ... ... ... жараушы еді. Жәмеңкенің қайғысы
қабырғасын сындырғандай боп ... да, Ұзақ ... ... ... ... де тіл ... Көзі қып-қызыл болып,
ашумен жарқылдап қарайды. Қатайып, ... ... ... ... бұл Ұзақ ... түрмеде отырғандағы қайғысы. Әрине, оған
Жәмеңке батырдың өлімі қабырғасын қайыстырды ... ... Дәл ... ... кейіпкердің ішкі әлеміндегі құбылысын ... ... ... жақсы қолдана білді. Ұзақ ... ... ... қызаруы, сазарып отыруы және де досы өліп бара ... сыр ... ... бұл батырлыққа тән белгілер. Автор осы
суреттеулер барысында Ұзақтың ұстамды, ... ... ... ... ... Осы ... автор Жәмеңкенің өліп бара
жатқандағы психологиялық ... ... ... осы ... қайғыруын да ұтымды етіп суреттеген. Мысалы: «Маңдай ... ... жүз ... ... ... бет пішінін,
тіршілік ажарын жоғалтып, сол бетті жайлайтын көр ... ... ... толқынын әсіресе анық көрсетіп тұрған көселеу ұрты
мен ... ... ... еріндерін жымырып, ішінде мың бұралып
тұрған ... ... қоса ... ... ... ... ... да жоғалып, орнында ... ... ... ... ғана қалады» (325). Бұл құбылыстар ... ... ... өліп бара ... алдындағы құбылыстары. Автор
кейіпкердің жан қиналысын ... ... ... ... ... ... ... барысында кейіпкердің
тұлғасы айқындалып отыр. Психологиялық аспектілерді осы себептен ... ... алып кете ... ... ішкі ... ... әлемін суреттеу көркем шығарманың ажырамас ... Егер ... бұл ... ... ... ... оқырманға әсер
етпейтін шығарма болып қала берер еді.
Көптеген зерттеушілеріміз адамның ішкі ... ... ... ... бола ... ... ... ұғымын
зерттеп жүрген ғалым Г.Ержанова да ... ... ... ... ... замандарда әдебиеттегі шығармаларда
кейіпкердің сезімдері, өмір сырлары ... ... ... ғана
айқын суреттелгенін айта ... ... ... ... ... жанрында мұндай психологиялық ... мен ... ... тек ... ... ... қайғырса қайғырды деп
суреттеледі. Бұл ... ... ол ... әдебиет әлі
толық жетілмеген, кемелденбеген. Менің пікірімше ол ... ... ... ... жест т.б ... іс-әрекеттері толық
зерттелінбеген және де ... ... ... ... және ішкі ... бар ... ғалымдарымыз айтып келді. Абстрактысыз адам баласының ... ... ... ... ... ұғымының сыртқы түрлеріне:
жест, ым, ишарат, көзқарас, бет-пішін құбылыстары, сөйлеу дауысының тоны
және т.б. ... ... Ал ішкі ... көз ... болсақ:
жылау, қайғыру, мұңаю, күлімдеу, қуану, түс көру, жалғыздық т.б. ... Бұл адам ... ... ... ... белгілері.
Бұл екі түрдің бір-бірінен ажырамас ... ... ... атап кеткен. Дәл осылай атаса да, ... бұл ... ... орындала береді. Бір ғана мысал ... ... ұяң, ... ... қара ... және ылғи ... қабағында қалың уайымның салған ізі бар. Пішіні – мұңды,
жүдеу. Жас ... ... ... жүрегін жеген дерт ... ... (19). Бұл ... жас ... ... ... жастайынан
әкеден жетім қалып, ауру шеше қолында өсіп келе ... ... ... ... ... бұл ... ... мұңын суреттеп
отыр. Ғазизаның бет-ажары мен көзінен сезілетін бұл мұң ... ... мұң ... анық ... Бұл ... ... түрі. Бұл жерде кейіпкердің не ... не ... ... ... да ... суреттеудің екі түрі қатар
жүреді деп айтпасақ та болады.
Әр ... ... жазу ... ... ... өзгеше болады.
Осыған байланысты ... ... ... де ... болады. Жоғарыда ... ... ... ... бір ... тар ... психологизмге көңіл
бөлсе, екінші бір жазушы кең ... ... ... ... жазушылар мүлде психологизмге көңіл бөлмейді десе де ... ... ... келейік. Ғ.Мүсіреповтың «Ұлпан» атты романы
кең типтегі психологизм әдісін ... Бұл ... ... ... жеке ... мен ... ... Мұнда Ұлпан мен
қоса оның айналасындағы ... ... ... ... ... майданында» жалғыз ғана кейіпкердің басында
болып ... ... мен ... ... Мұны тар типтегі
психологизм деп атасақ, қателеспеген болар ... ... ... өз жазу ... ... ... айтып өттік. Әр ... өз ... ... мен ... ... әр түрлі формада кездеседі.
М.Әуезовтың ... ... ... кейіпкерлер психологиясы
мен портретін беруде автор ұзақ тер ... Олай ... ... көп. Бұл ... он үш жасар бала Абайдың ... ... ... айырылған дана, кемеңгер Абайдың соңғы ... ... ... осы ... ... ... ... алған
кейіпкерлердің психологиясы мен ой-өрісі әр ... ... ... ... ... ... Абайдың да жас ... ... ... ... жас бала ... сусындап, батыс пен ... озық ... ... ... ... ... тұста қоғамдағы өзгерістер мен ... ... ... ... сын ... ... бұл ... емес. Осы тұста автор
кейіпкердің психологиясы мен ... ... ... суреттеген. Бұл романда жастың, кәрінің, қыздың, бозбала
жігіттің, күндес ... ... пен ... ... сүртуге шамасы
келмейтін, асық ойнаған ... ... ... ... ... Әр кейіпкердің өзіне тән ... ... ... ... ... шатастырмай, нық, дәл
етіп ... ... ... важным открытием в творчестве Л.Толстого
изображение человека в ... ... ... в ... ... ... это научная мысль, опирающаяся на изучение
огромного количества ... ... ... ... сделат вывод о том, что «творчество ... ... ... ... ... ... ... научились на его наследии образцам реалистического
изображения действительности, бытия, ... ... ... ... ... ... ... гуманизма» [12, 15].
Бұл Б.Майтанұлының еңбегінен алынған пікір. Осы пікірге сүйенсек, орыс
әдебиетінің ... ... ... кейіпкерлердің
психологиясы даму ... мен әр ... ... ... ... ... психологиясы мен әрекеттерін құбылта
суреттеуі. ... осы ... біз ... ... аталған
романынан көруімізге болады.
Сонымен ... ... ... ... әйел адамдарының
психологиясын беруде де шебер суретші ... ... ... ... арасындағы байланыс, Әйгерім мен Ділдә ... осы ... ... ... ... ... әйел ... суреттеуде орыс ... ... ... жүр осы ... ... әйел ... ... көптеген шығармаларында кездеседі. «Қаралы
сұлу» әңгімесінде де осы ... ... Бұл ... ...... Ері ... болған жас әйелдің жалғыздықтан
жабығуы анық суреттеледі. Махаббатын ... жас әйел ерін ... ... ұйықтай алмауы, денесін кемпірге ... ... ... ... Міне ... әйел ... ... суреттеу ХХ
ғасырдың басында көптеген қазақ жазушыларына тән ... ... ... ... ... Ж.Аймауытовтың «Ақбілегі» де
осыған тән құбылыстардың ... ... ... ... ... ... ... барысында жақсы суреттелген. М.Дулатовтың
«Бақытсыз Жамалын» алып қараңызшы, мұнда да ... өмір ... ... ... мұңы мен зары ... ... Міне
тағы басқа романдарда әйел психологиясын суреттеу осы ... анық ... ... осы ... ... ... күн ... өмірін
суреттейтін шығармалар да кеңінен өмірге келе бастады. Соның бірі ... ... ... Бұл ... ... ... ... екені даусыз. Осы кейіпкерлерге қоғамда болып жатқан
оқиғалардың әсер етуі ... ... ... нашарлығы
негізінде кейіпкерлер жан ... ... ... ... ... ... жанын жеген Қартқожаның ... ... бір қап ұн үшін ... үстіріп, мүгедек болып қалуы, қақаған
қатты аязда бір үзім ... зар ... ... да ... да ауыр ... зар ... ... Осындай психологиялық
күйлер негізінде шығармада монолог, жылау, қайғыру сияқты ... ... орын ... – әдебиеттің үзілмейтін, қосарланған салаларының бірі.
Психологиялық ... сөз ... ... мен ... ... ғылым салалары бір-бірімен үздіксіз байланысып
отырады. Әдебиет пен ... да ... ... ... зерттеушілеріміз әдебиеттегі ... ... ... тек, ... ... ... ... деп те жүр. Бұл ... ... да ... ... ... – адам ... ... біз адам өміріндегі қыры мен
сырын, бет-келбетін, ой-өрісін анық ... ... ... ... еді. ... ... өткеніміздей Б.Майтанов осы психологизмнің
реализмге алып ... ... ... ... өткен еді. Осындай
негіздерге ... ... ... шығармадағы психологизм мәнін,
мақсатын, сипатын дәлелдей алуымызға толық ... бар деп ... ... ... ... психологиялық аспектілердің реңін ашатын
құбылыстар ... ... ... ... ... осыған тән құбылыс
екені даусыз. Автор табиғатты, ... ... ... ... суреттеу барысында шығарманың психологиялық
күйін байқай аламыз. Авторлық ... ... ... ... бәрі де осы ұғым ... ... ... Автор суреттеуінде
көптеген психологиялық детальдарды қолданады. Жәй ғана ... ... ... ... ... алып қарайық. Бұл романның басталуында
Оқиға өтетін орынның ... мен ... ... сайы, суы
суреттеледі де, жәрмеңке басында ілулі ... ... ... ...... ... ... Бұл жалауда алып, екі басты
самұрық құстың ... осы екі ... ... ... ... ызғар мен суық бар. Бұл ... орыс ... ... ... ...... ... құстың жалмайын деп тұрған
басын патша өкіметіне ... ... ... ... ... Бұл ... де ... ХХ ғасырдың басындағы патша ... ... ... ... ... отыр. Осындай психологиялық
деталь болып отырған алып ... құс ... бұл ... оқып ... ... оқырман қауымға әсер ... ... Бұл ... ... ... ... Суреттеу
мен баяндау көркем шығармаға өң ... ... ... ... ... ... оқи отырып, біз суреттеулерден, баяндаудан
көптеген психологиялық аспектілерді ... ... ... ... ... шығармаға жаңа леп берумен ... ... деп ... ... ... ... ... идеясы мен көркемдігі – психологиялық аспектілер
негізінде суреттеледі. Психологиялық аспектілер көркем шығармадағы ... ... де ... ... ... ... жол ашады.
Психология адам жанын зерттейтін сала болғандықтан, көркем ... жан ... ... ... ... негізгі
міндеттерінің бірі десек қателеспеген болар ... ... ... тану үшін оның ішкі ... ... ақ. Ішкі әлемінде болып жатқан психологиялық процесстер ... ... ... ... ... ... әдебиетке кейіннен келген ұғымдардың бірі.
Психологизм ұғымының тек ... ғана ... ... ... де театр, балет
өнеріне қатысы өте кең түрде етек алған. Мүсін өнерінде адам ... ... тек ... ... ғана ... ... қайғылы адамды
бейнелесе, бет-әлпетіне қайғының бейнесін салады. Ал, сөз ... ... ... ішкі сезім, күйзелістерін де бейнелеп кетеді. Әдебиеттегі
психологизмнің ұтымды жері деп ... ... ... ұғымының тәсілдері сан алуан ... те ... және ... тәсілдерін зерттеушілеріміз анықтап келеді.
Психологизм ұғымын зерттеп ... ... ... психологиялық
талдаудың көркемдік тәсілдері сан алуан. Атап ... ... ... ... ... өз-өзін талдауы ішкі монолог, ішкі сөз,
сана тасқыны, түс көру т.б аналитикалық ... ... ... ... ... ... тәсілдері – ым мен ишараттар, ... ... ... деталь, заттық әлем, психологиялық орта ... ... ... ... [13, ... психологтардың бірі – А.Х.Маслоу өзінің ... ... ... ... «Роман авторлары, ақындар мен журналистер жақсы
адамды суреттегенде ... ... Бұл ... ... ... ол ... ұқсайды және сол себептен ... ... ... ... деп тұжырымдаған (325). Біз бұл тұжырымға
назар аудара отырып, бұл жерде жазушыларды ... ... жоқ ... ... әдебиетте реализм мен қатар романтизм ... ... ... ... ... ... Әр жазушының жазу стилі,
идеясы бөлек болады, ... ... ... да ... ... ... образ керек болып жатады. Бұл оқырманға үлгі боларлық,
сабақ аларлық кейіпкерлер болып ... ... ... ... мол ... ... ... бейнесін алып
қараңызшы?! Егер автор бұл ... ... ... ... жойылары сөзсіз-ақ. Бұл ғалым тағы былайша тұжырым жасап кетеді:
«Сондықтан да көптеген роман авторлары осындай қателіктер жібереді. Олар ... ... ... ... жоқ ... ... бірге олар қырсық, ызақор болуы да мүмкін ғой» (364). Бұл ... ... ... біз мұны ... дей алмайтынымызды айтамыз. Егер,
автор қуыршақ бейне жасағысы келсе, ол шығарманың ... ... ... ... ... ғой. Ия, бір дәуірлерде натурализм әдісі ... ... ... ... ... бейнесін жазу негізге
алынғандығы бәрімізге белгілі. Сондықтан осындай тұжырымдар жазушыларды
айыптай алмайды. ... ... мен ... әр жазушы әр түрлі
қолданады емес пе?
1 ... ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ, ДАМУЫ
Жалпы дүние жүзінде психологизм ұғымына баса назар аударған ғалымдар
өте көп болды. Оның ... ... ... А.Н.Леонтьев – іс-әрекет,
сана, тұлға, ... ... ... ... ...
әрекет, әрекет пен қозғалыс, әрекет және ... ... ... ... сана әрекетін назарға алды.
Адам психологиясы көптеген ғалымдарды қызықтырумен қатар, адам санасы
мен қимылын ... алып ... Адам ... ішкі әлеміндегі болып
жатқан түрлі психикалық іс-әрекеттерге назар аударған ғалымдардың бірі ... ... ... ... түс көру туралы көптеген ғылыми еңбектер
жазды. Түс көру ұғымын сана әрекеті деп ... Ал, Эрих ... ... ... ашып ... Атақты психологтардың бірі – Карен Хорни өзін
өзі талдау принциптерін атап кетті. Г.У.Оллпорт жеке ... ... ... Карл ... Эмоцияға мән берді. Мұнда адам баласының ... ... ... ... ... көрсетіп берді. А.Х.Маслоу болса,
мотивация мен жеке тұлғаға мән ... ... ... ... ... еңбегі көркем шығармадағы психологизмнің ашылуына ... ... ... ақ. Біз ... әдебиетінде кездесетін
психологиялық аспектілерді осы ... ... ... ... Көркем шығармада кездесетін іс-әрекет, эмоциялар,
мотивация, ситуация, түс ... ... ... ... т.б психологиялық іс-
әрекеттер жүйелі түрде зерттелген десек ... ... ... ... ... психологиялық аспектілерді ашуға жол ашады десе де
болады.
М.Горький, Ш.Айтматов, М.Әуезов, Э.Хемингуей, Т.Драйзер т.б ... сөз ... ... ... ... ұтымды қолдану
нәтижесінде шыңға шығара білді.
Орыс ... ... ... ... ісі ... ... жылдарынан бастау алады десек қателеспеген болар едік.
Бұл ... 1970 жылы ... ... ... ... «Проблема
психологизма в советской литературе», 1983 жылы Мәскеу қаласынан шыққан
«Проблема ... ... в ... ... ... ... «О ... герое», А.Есина «Психологизм
русской ... ... Бұл ... ... ... ... ... жүйелері мен әдісін, компоненттерін
көрсете білді. Сонымен ... ... ... и его ... отражениях поэтического стиля» деп аталатын
еңбегі 1989 жылы ... ... ... ... ... «Внутренни
монолог и поток сознаний» мақаласы 1986 жылы жарыққа ... ... ... в ... ... еңбегі 1980 жылы
жарық көрді. Сонымен қатар, психологизм мәселесімен ... ... ... ... та ... Бұл аталған ғалымдардың
еңбектерінен психологизм мәнін ашатын жаңалықтарды көре аламыз.
Ал қазақ әдебиетіндегі психологиялық ... ... ... ... ... ... Г.Пірәлиева, Г.Ержанова т.б
ғалымдарымыз болды. Бұл ғалымдардың еңбектерінен қазақ ... ... ... аспектілерді байқауымызға болады. Мәселен,
Бақытжан Майтанұлының «Қазақ романы және психологиялық ... ... ... ... ... шығармалары ұтымды түрде талданып
кеткен. Ғалым бұл ... ... ... ... және шеберлік, жан
сырын талдау, жаңашыл арна, ... сана ... ... ... ... және оны ... диалогтағы сезім шынайылығы, ішкі монолог
мәселелерін талдап, анықтап көрсетіп ... Бұл ... ... ... жүрген ғалымдарымыздың бірі болғандықтан, «Психологизм
художественной литературе» еңбегінде де психологиялық параллелизм, ... т.б ... ... даусыз. Бертін келе Ержанова Гүлдарияның
Қазіргі қазақ повестеріндегі психологизм ... 1994 жылы ... ... ... ... ... ... пайда болу кезеңдері жақсы
көрсетілген. ... ... ... ... ... ... прозасындағы
психологизм», «Ішкі монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы көркемдік
қызметі» деп ... ... ... ... ... ... ... психологиялық аспектілер шығарма барысында талданып, жүйеленіп
көрсетілген. Қ.Әшірбекованың ... ... адам мен ... көрінісі» деген еңбегі жарыққа шықты. Бұл еңбекте романдарда
кездесетін психологиялық параллелизм әдісі ... ... десе ... ... табиғат пен адамды бөліп қарауға болмайды. Адам ... ... ... ... ... осы ... нақты ашып көрсете білген.
Психологизм ұғымының әдебиетте қай дәуірде ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті драматургия негізінде дамығаны
белгілі. Софокл, Еврипид, т.б сияқты драматургтер өмірге көптеген ... ... ... ... ... ... пайда бола бастады.
Трагедия мен комедия да сол кездің психологиялық аспектілерінің бірі ... ... ақ. ... – грек ... ... ...... – өлең деген мағына береді екен. Гректер құдайлары Диониске арнап ... ... ... Міне сол ... ода айтатын болған. Яғни, өлең
айтады. Кейін бұл өлең мұң, шер өлеңге ... ... өз ... өлеңге
жырлап қосып, айтады. Комедия жанры көңілді жанр болып табылады. ... ... ... ... ... екі түрі пайда болғанын
байқап отырмыз. Қайғыру мен қуану ... ... ... осы ... ... ... әдебиетінің бастауы болып саналатын Орхон Енисей жазба
ескерткіштерінде психологиялық ... ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінде ... ... ... ... ... ашылған жоқ. Тек, адам
қуанса қуанды, жыласа жылады деп қана қойды. Одан ... ашып ... жоқ. ... ... ... дамуынан пайда болған ұғымдардың
бірі десек қателеспеген ... ... Біз ... психологиялық
аспектілердің қалай және қай ... ... ... ... ... ... ... бұл психология ғылымының
еншісінде ... ... ... мұнда да аспектінің екі түрін ... ... мен ... ... жанының құпияларына Әбу Насыр әл-Фараби, Х.Яссауи,
Ж.Баласағұни т.б. ... да ... ... ... ... Орда ... ... назар аударсақ, нәзира
дәстүрімен ... ... ... айта ... Бұл ... қисса –
дастандар түрлі тақырыпта жырланды. Махаббат тақырыбына жырланған қисса-
дастандарға көз ... Бұл ... ... ... ... ... ... болады. Бұл дастандардағы психологиялық
аспкетілер әлі күнге дейін ... келе ... ... Бұл ... аңсау, толғау, күйініш, сүйініш, түс көру, аян беру ... ... ... Бұл ... ... параллелизм
әдісі де кеңінен қолданылған. Осы аталған аспектілер ... ... ... ... ... қолданылса, қисса дастандарда ... ... ... болып табылатындығын аңғаруымызға болады. Бұл ... ... ... ...... ... ... лиризмге өте толы болды. Осы лирикалық ... ... ... жатқан сезімдерді байқауымызға болады. Қазақ ... ... ... ... ... ... болар едік. Бұл дәуірдегі дастандар лирикалық сарындарға өте
толы ... Адам ... ... ... суреттелді.
Біздің зерттеп отырған жұмысымыз – көркем шығармадағы психологизм
ұғымы болғандықтан, көптеген ... ... бір ғана ... ... ... ... көрейік.
«Бір түнде ұйықтап бір түс көреді,
Алдында сұлу, жақсы қыз ... дағы бір ... ... ... ... бір ... дос ... [14,
25].
Байқап отырсақ, бұл жерден түс көру құбылысын аңғарып отырмыз. Егер ... ... ... ... ... түс көру мен қатар жалғыздық ұғымы да
қатар жүретінін аңғарамыз. Сонымен қатар, бұл ... ... ... тілеу сияқты психологиялық аспектілерді де байқауымызға болады ... ... ... да осындай лиризмге толы. Ләйлінің табиғатпен
сырласуы, ... ... ... ... қатарына жататын
ұғымдар болып табылады екен. Бұл ... ... ... ... қателеспеген болар едік.
Сондай ақ, эпостық, лиро-эпостық жырларда ... ... ... кездеседі. Сұлу қыздың, батыр жігіттің, сәйгүлік аттардың
портретін беру жыр мен ... ... ... ... бірі екен.
Эпостық, лиро-эпостық жырлардан динамикалық психологизммен ... ... ... ... ... Кез ... ... портрет беріледі, түс көрудегі аян беру, сағыну, зарлау, жоқтау
сияқты ұғымдарды көптеп ... ... ... ... да ... ... ... аспектілерді байқай аламыз. Зерттеуші
Г.Пірәлиева өз еңбегінде осы мәселеге тоқталып ... ... ... ... ... ... ... батырлар жырларындағы
кейіпкерлердің күйініш-сүйініші, толғанысы, ел-жұрттық, ата-анасының көңіл-
күйлері арқылы көрінді. ... олар ... ... ішкі сөз ойлары
тек қана баяндаушының көзқарасы, әңгімесі арқылы ... ... ... ... ... ... ... басым болып кетеді де,
кейіпкердің көңіл-күйлері, жеке ... ... ... көлеңкесінде
қалып қояды». Бұл пікірге әрине, келісеміз. Бұл жырлардағы кейіпкерлердің
психологизмінің берілуі ... ... ... ... ... ... ... көп емес, бір-екі мысал ғана келтіре кетейік. Мәселен
«Қобыланды ... ... ... ... назар аударайық:
«Сонда сұлу қыз Құртқа
Қылаң етіп, қылт етіп,
Сылаң етіп, сылт етіп,
Төбеде шоғы бұлт етіп,
Алтынды тоны жылт ... ... ... ... сөзі ... ... ... былқылдап,
Алтын қалпақ дулығы,
Шекесінде жарқылдап,
Мақпал төсек мамықтан,
Алтын иек ақ ... ... жыр ... Құртқаның портретін байқап отырмыз.
Портрет теңеу арқылы жақсы суреттелген. ... ... бұл ... ... ... қана емес, ұлттық психологиялық аспектілерді де кездестіре
аламыз. Толғау, ... ... ... т.б ... біз ... ... ... аламыз. Эпостық, лиро-эпостық жырлар ұлттық
психологизмдерге аса бай болғанын айғақтай аламыз.
Жыраулар поэзиясының шығармаларынан да жан ... ... ... ... аңғара аламыз. Асан қайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұхар т.б
жыраулар ... да жан ... сөз ... ... ... ұғым ... ... пікірінше бірден қалыптаса
қойған жоқ. Қазақ әдебиетіне бұл ұғым даусыз ақ, ХХ ғасырдың басында көзге
айқын ... ... ... атап ... бұл ... ... ... аударғандар: Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов, М.Әуезов,
М.Жұмабаев т.б.
ХХ ғасырдың ... ... ... ағартушылық идеямен қатар ислам
дінін айғақтап көрсетіп ... ... ақын ... ... ... ... байланысты көзқарастарын байқай ... ... ... ... ... «Мұсылмандық шарты», «Үш анық» еңбектері
адам жанына негізделген. Сондай ақ, мақалаларымен қатар өлең ... ... ... ... ... «Ашу мен ... ... пен танық»,
«Көңіл», «Адамның еркі қайда? – деп ақылдан сұрағаным», «Ақылдың ... ... сыр ... ... мен жан» т.б ... ... идеясы
жан іліміне арналған.
«Қасыңа қылыш қайратқан,
Досыңа гүлдей жайнатқан,
Ерік пен талап ой ... ... ... емес ... ... ... ғасырдың басында Мағжан Жұмабаев та өз ... ... ... ... ... кетті. М.Жұмабаев есту,
көру, қозғалу, қиял ұғымдарына түсінік беріп кеткен. Ақын қиялды – ... ... ... ақ, ... ... эстетика деп атап ... ... ... ... «Ой» деп ... өлеңінде:
«Ой деген у–
Ауызға
алсаң қандырар,
Ой деген у –
Жанды
естен тандырар
Ой деген у–
Ішсең мас
боласың,
Ой деген у–
Ішесің ... [16, 89]. ... ой ... сөз ... ... сөзі деп ... өлең жолдарында өмірге келген сәтінен
бастап, түрлі психологиялық күйлерді ... ... ... жүрек тулады бермеді
ырық,
Ақыл ... ере ... ... ... бөгелші бір
азырақ,
Отыз тұр ғой үңіліп, арты
қырық» (95).
Cұлтанмахмұт Торайғыров адам ... жаны мен ... ... иелерінің жанын салыстыра келе:
«Ойласам дүниеде қанша жан бар,
Адам бар, ағаш бар, мал ... ... ... ... ... себептің жемісі
байқасаңдар» [17, 45]. –
Осы ғасырдың басында Ж.Аймауытовтың ... ... ... ... Бұл романдар – «Ақбілек» және «Қартқожа». Ж.Аймауытов сол
қоғамда қазақ арасынан ... рет ... ... ... ... ... жазды. Бұл еңбектің кіріспесінде автор қазақ халқына
психология ғылымын түсіндіруді, көзін ашуды мақсат тұтқанын айтып ... ... ... адам ... ... ... ... қызметін,
зерделі қылық, түйсік, ерік, ұйқы, түс ұғымдарына кеңінен түсінік ... ... 1926 жылы ... ... ... еңбегінде:
«Көркем өнер», «Лұғат әуезділіг»і, «Сөз толғау», «Жан ... ... ... «Ес ... «Көріктеу» т.б ұғымдар ... ... ... ... ... ... орыс ... негізінде пайда бола бастады. Орыс ... ... ... С.Тургенев т.б жазушыларда тереңінен қолданылды.
Мәселен, Лев Толстойдың «Анна Каренинасында» ... ... ... ... Ал Тургенев шығармаларында әйел психологиясы кеңінен
ашылған.
Қазақ әдебиетінде ... ... ХХ ... ... ... бастады. Бұл кезде Ж.Аймауытовтың – «Ақбілегін» алып
қараңызшы! Бұл романда адам жанын ... ... мен ... ... ... ... бұл ... зерттеліп келе жатқан ... ... Бұл ... ... ... ... қазақтың басындағы
сорақылықты ашып көрсетеді. Ақбілек ... ... ... ... ... ... ... натуралист те, сентименталист
те, романтик те емес, нағыз реалист» (7). Осы пікір дәлелді қажет етпейтіні
белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... да адам жанын елжіретер
психологиялық ... өте толы ақ. Бұл ... ... ... ... армандауы, қиялдауы автор шеберлігінен ұшталған
десе де болады. Бұл романнан да біз ... ... ... ... Бұл ... ... ... классик жазушыларының бірі – ... ... те ... ... ... ұғымын шебер қолдана білгені
бәрімізге белгілі. Әуезовтың қарапайым әңгімелерінің өзі ... ... ... ғана ... алып ... ... күні
әңгімесінде автор психологиялық параллелизм әдісін шебер қолдана білген.
Автор адам мен ... ... ... ұтымды түрде көрсеткен.
Автордың ... ... деп ... ...... ... қайғы мен аңсау сезімдері де жақсы суреттелген. Автордың
«Татьянаның қырдағы әні» ... ... ... ... ... ... ... жолындағы сана әрекеттері мен
сезім тасқындары жақсы ... Бұл ... ... ... мен ... ... аспектілерін ұштастыра суреттеп
отыр. Мұнда автор ... ... ... ... ... Динамикалық психологиялық аспектілерге назар аударайық.
Мұнда кейіпкерлердің арасындағы бет-пішінін бақылау ... ... соң ... ... ... қатайып алып:
– Ендеше айт шыныңды. Өліп кетсең де айт. Алып па ең ... ... ... ең? – деп ... ... ... ... сасқан жоқ, іле жауап қатып:
– Абай аға, сенің алдыңда өлсем шыныммен деген ... бар. Ұры ... ... өлем ... ... ... ... шыным бұл жолғы малынан ақпын...
– деп, сенсең ... ... ... ... ап, бетін ашып салып,
Абайға тік қарай қалды.
Осы сөз, осы ажарын көрген соң, Абай бұған көз аудармай ... ... ... ... да, ... ... да мынау пішін шынның пішіні ғой! – деп ойлана бастады. Адам
көзін ... ... да ... ... ... жоқ. Міз бақпай
тастай боп, шаншылып отырып қалды. Мұнысы да әсер етіп еді.
Абай:
– Бәсе, бұл шынын айтады, айта ... ... ... малың жоқ. Басқадан
ізде! – деп Сәрсекеге көз қырын бір ... ... ... ... ... ... ... Мұнда да, Сәрсекеде де қайта ... ... ... ақ, енді ... ... ... ... қалды» [18, 165].
Бұл шығармада ... ... ... ... суреттеу шебер-ақ. Авторды құдды психолог деуге болар еді.
Шығармадағы кейіпкерлер ... ... ... кетейік. Шығарма
мазмұны бәріңізге де ... ... ... ... Абайға жүгініп
келеді. Ұры Тұрсын болса, Сәрсекенің ... ... ... ... қоса,
беті бүлк етпей өтірік ... ... ... Автордың кейіпкерлердің
қылықтарын суреттеуден ақ, кімнің ақ, кімнің қара екенін ұғуға ... ... ... ... ... ... ... Осы эмоциялық белгілер арқылы шығармадан кейіпкерлер мінезін
танып отырмыз десек ... ... ... ... ... ... адам жанын жақсы түсінеді деп айтсақ қателеспеген болар едік. Не
болса да ... ... ... деп ... ... тік ... алған жоқпын
дейді. Алғаш Абайдың алдына келгенде басын ... ... ... ... ... ... еді. Міне осы психологиялық аспекті Абайға әсер ... ... ... психология ғылымын жетік меңгерген десек, қателеспеген
болар едік.
Әуезовтың алғашқы әңгімелерінің бірі ... ... ... адам мен ... ... байланыс кеңінен
суреттелген. Бұл романда бір отбасының ... ... ... ... ... ... Өлім ... жатқан балаға атасы мен
апасы ғана қайғырып қоймайды, дала да, жел де, ... да ... ... Бұл ... ... ... автор шебер қолдана білді.
Бұл құбылыс ...... ... деп ... ... параллелизм құбылысын шебер суреттеу аввтордың еншісінде
болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында автор психологиялық параллелизм
құбылысын ... ... ... құбылыстары» деп аталатын әңгімеде де кейіпкер
мінезін суреттеуде автор ... ... ... Бұл ... автор кейіпкер
Қасеннің мінезін алуан қырынан көрсетеді. Ағасы мен інісін жақтырмай
үйінен қуып ... өзі, ... ... ... ақ, қуған екем деген де
өзі. Міне осындай Қасеннің қылықтарын көз алдыңа ... ... ... де ... жақсы суреттелген десе де болады. Үйінде қонақ
болып келген ағасы мен ... өз ... ... артынан күле қарауы
бұл кейіпкер мінезінің құбылыстары болып ... ... ... бұл шығармадан Қасеннің екі жақты құбылысын байқауымызға болады.
Қасеннің мінез-құлқы мен ... бұл ... осы ... ... ХХ ... басында адам қылықтарын бақылаған Ж.Аймауытов
болды. Ол ... ... ... адам ... ... түс ... ... қайғыруды және тағы да басқа
психологиялық аспектілер жөнінде өз замандастарына ... ... ... Ж.Аймауытов бұл еңбегін батыстың ... ... ... ... ... тағы да басқа ғалымдардың еңбегіне
сүйеніп ... Осы ... ... ... ... жаңа ағымдар мен
әдістер пайда бола бастады. Психологиялық аспектілерді шебер қолдану осы
дәуірдің ... тән ... бірі ... ... еді. ... басындағы қаламгерлеріміз адам жанына ... ... ... адам жан ... ... ... ішкі ... үңілді.
Қазақ әдебиеті осындай шығармалармен кемелдене түсті деп ... ... ... Бұл ... көркем шығармадағы психологиялық
аспектілер толығымен зерттелмегені бәрімізге белгілі дүние. Психологиялық
аспектілер ұғымы қазіргі кезеңде де ... ... ... ... ... келеді.
Әдебиеттегі психологизм – шығармаға өң ... деп ... Осы ... ... ... ... жүр. Көркем
шығарма адам сезімін селт еткізері даусыз. ... ... ... аспектілерді қолдана білуінде деп ойлаймын.
Психологиялық аспектілер адам өмірінде ... ... бірі ... ... Сондықтан да сіз өміріңізде қарапайым
ғана бүр күнді алып қарасақ, осы бір күннің ішінде жылаймыз, ... ... ... Біз ... ... өз ... адам жанына әсер ететін сөздер мен оқиғаларға ... ... ... Сондықтан да біз көркем шығармада психология
ғылымының заңдылықтарын емес, көркем шығармадағы кейіпкерлер ... әсер ... ... ... ... аспектілер
шығармаға өң береді деп айтып кеттік жоғарыда. Кино да, ... да, ән ... ... да адам ... ... ... ... шығармада автор жай
ғана оқиға желісін ғана суреттеп ... ... ... бермеуі мүмкін.
Сондықтан да әр автор психологизм түрін өзінше қолданатыны да ... ... адам ... ... ... ... келеді.
Адам іс-әрекетін, міне-құлықтарын көптеген ғалымдарымыз зерттеп қана қоймай
тәжірибе жасағаны бәрімізге белгілі. Психологиялық аспектілер ... ... ашып қана ... ... ... жағдайларын ашып
суреттейді деп айтсақ қателеспеген болар едік. Кейіпкердің қоғамдағы
адамдармен қарым-қатынасын да ... ... ... да ... ... әдебиетінде психологизм ұғымына көңіл бөліп жүрген
зерттеушілеріміз көп. Көптеген зерттеушілеріміз осы ... ... ... жүр. ... ... ... повесіндегі
психологизм мәселелері», Г.Серкешбаеваның ... ... ... ... ... ... характері мен
психологизмі» сынды тағы басқа мақалалар шығып жүргендігі бәрімізге белгілі
дүние. Осы мақалалардан қазіргі кезде кеңінен ... ... ... ... ... байқай алады екенбіз.
Көркем шығармада психологиялық ... ...... байланысты болып келетіні бізге мәлім. Негізінде шығармада ... ... де ... ... ... байланыста болады.
Қазіргі кезде зерттеушілеріміз баяндау ... ... ... жүр. ... ... шығармадағы тілдік формалардың негізінде қалыптасқан
баяндаудың ... ... ... суреттеу, ойталқы». Біз бұл баяндау
түрлері психологиялық аспектілер негізінде жасалатындығын дәлелдегіміз
келеді. Жай ғана ... мен ... ... ... де ... тұр десек, қателеспеген болар едік. Суреттеуде психологиялық
аспектілердің портрет, ... ... ... т.б ... ... Ойталқы дегеніңіз тұнып тұрған – монолог емес пе?
Әрине, ... ... ... ... ... де ... ... мәлім болды.
«Шығарманың композициялық, құрылымын жарақтандыруда тілдік қолданыста
әлдеқашан қалыптасқан форма-қалыптар пайдаланылады. Ондай ... ... ... ... жатады. Осы формалар арқылы ойлау
процесі жүзеге асады, әрі осылар арқылы ... ... ... ... Олар ... процесінің құрылымын, жеке ойлар мен олардың ішкі
элементтерінің бір-бірінің байланысу типін, ... ... ... ... ... табылады». Бұл пікірге қарап отырсақ, осы формалар
арқылы көркем ... ... ... ... ... ... отырмыз. Шығармадағы адамдар арасындағы қарым-қатынас
арқылы кейіпкерлердің мінездерін тани аламыз. Осы ... ... сан ... ... мен ... ... ... болады деп айтсақ, қателеспеген болар едік.
Адам өмірі сан алуан, құпиялы сезімдерге толы. Көркем шығармада осы
құбылысты оқырманға беруі – ... ... ... ... ... екен. Бұл
құбылысты автор баяндау стилімен жеткізеді деп айтсақ қателеспеген ... ... ... ... – сөз ... ... де белгілі. Осы
сөз арқылы психологиялық аспектілердің тар ұғымы мен кең ұғымы беріледі ... та ... ... ... ... ... ... ұғымдар бар.
Мәселен, әрекет кеңістігі, уақыт ағымы, мезгіл әсерлері шығармаға өң береді
десек те ... ... дәл осы ... ... ... арқылы
жасалады деп айтсақ, қателеспеген болар едік.
Көркем шығармадағы ... ... ... әдебиетінде әлі де, тың
зерттелмей келеді. ... ... ... ұғымының терең
зерттелуін біз қарастыруымыз керек. Қазіргі ... ... ... тек ... ... ғана ... келеді.
Көптеген мәліметтерге сүйенсек, психологиялық ... ... да ... болады екен. Міне, біз дастандардағы
психологизмдерді келер уақытта айқындап ... ... ... ... ... көптеген түрлерін ... ... ... ... ... психологизм – деп көркем
шығармадағы кейіпкердің ішкі жан құбылыстарын ... ... ... ... ... түс ... елесі, аңсауы, сағынуы, және де
басқа сана иіріміндегі құбылыстарды айтады. Динамикалық психологизм – ... ... ... ... ... ... ым ... жест, және де басқа бет пен дене қимыл-қозғалыстарын зерттейді.
Сонымен қатар, ... ... ... ... да ... жүр.
Г.Пірәлиева өз еңбегінде психологиялық бейнелеу ... атап ...... бейнелеуді «тура» түрі, бұл кейіпкердің жан
дүниесін көркемдік таным тұрғысынан ... ... яғни ішкі сөз, ... өзін-қзі бақылау, ойша елестету, ішкі монолог, еске алу ... т.б. ...... ... ... көңіл-күйін сыртқы
қимыл көріністер – ым мен ... ... ... Үшінші – осы ... ... ... ... ... ... (152). Бұл
пікірді растай отырып, біз осы тәсілдердің қазақ прозасынан ... да ... ... ... ... Қазақ прозасында
аналитикалық, динамикалық, ... ... ... ... көркем шығармалар көптеп кездеседі. Біз көркем шығарманы ... ... ... ... Атақты зерттеушіміз
Б.Майтанұлы ... ... ... ... талдау
негізінде ... ... ... ... ... ... ... ТӘСІЛДЕРІ
Көркем шығарма кейіпкерлерінің ішкі әлемін сөз еткенде адам баласының
басынан өтетін түрлі психологиялық ... ... ... ... түс
көру, монолог, жалғыздық, сағыныш, елес, еске алу, аңсау, қайғы мен қуаныш,
жабырқау және тағы ... ... ... ... қатарына
жатады. Көркем шығарма адам жанының құбылыстарын зерттейді деп айтсақ,
қателеспеген ... ... ... шығармада кейіпкерлер ішкі әлемінің
құбылыстары іс-әрекет барысында суреттеледі. Бұл шығарманың ... ... ... Психологиялық аспектілер әрекет негізінде
жүзеге асатындығы бәрімізге де белгілі, мұны жоғарыда да айтып кеткенбіз.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ұғымдар болып табылады. Біздің жұмысымыздың мақсаты көркем
шығармадан жаңа психологиялық ... табу ... ... ұғымдарды кеңінен қамтымай ақ, айтылмаған мәселелерін ғана айтып
кетсек те болады. Бұл мәселелер ... ... ... Г.Пірәлиева т.б. ғалымдарымыздың еңбектерінен кездестіруімізге
болады. Біз психологизмнің көркем шығармада айтылмай кеткен сырларын айта
кетеміз деп ... та ... мен ... арасындағы психологиялық байланыс. Адам ... ... бір ... ... ... ... ... табиғат
пен кейіпкер сезімдерін қатар суреттеу психологиялық параллелизм деп
аталады. Осы құбылыс ... ... ... болып келеді. Автордың
«Қорғансыздың күні» деп аталатын ... осы ... ... «Ғазизаның үрейі ұшып, жүрегі тулап, есі ... ... ... ... ... ... дегенді ойлап, қайта-
қайта қатта жұлқынып ұмтылды. Сезімі жоқ ... ... ... ... ... жібермеді. Еріксіз өз еркіне көндірді. Жалғыз ақ, қараңғы қуыста
жалынған, жалбарынған, біресе есі ... ... ... ... жылаған
дыбыстар келеді. Сезімі жоқ жауыз қара ... ... ... ... қатты тоң жер, суық балшық, көрдей қап-қараңғы дүние куә болды»
(22). Бұл ... жас қыз ... ... сұм, ... әлді күштердің қор
қылуы баяндалады. Өрімдей, күнәсіз жас қыздың қатал тағдырдың ... ... ... Осы ... соң, ... ... бар ... барса, оған ешқандай қызық жоқ екенін автор жақсы суреттеген. Ғазиза
үйіндегі екі шешесін ... ... сол екі ... ... ... ... бар ... айтып, жылағысы келеді. Бірақ амал қанша?
Осындай қатал тағдырдың жазғанын шешесіне айтқысы келмей, егер айтса оларды
қайғыдан қан ... деп ... ... ... ... үсіп ... Күнәсіз
Ғазизаның болған оқиғадан кейінгі қайғысына табиғаттың куә ... ... ... Бұл ... автордың психологиялық баяндау құбылысын
байқауымызға болады. Айтылып жатқан ой, ... ... мұң ... оқиға болғанымен, автор өзі баяндауын ... ... ... ... Осы жердегі автордың ызасын ... ... ... ... ... ... «ә, ... біреудің
зорлығын, қорлығын көрсетпе!» – деп, тілеген уыз ... ... ... ... ... былай тұрсын, мынау көрген мазағы не? ... ... не? ... ... ... көруіне осы қаршадай жас баланың
жазығы не болып еді? Бүгінгі өмір ... ... ... ... көруге не жазық қылып еді? Қандай арамдық, не ... ... ... ... ... жоқ. ... ... жүрсе де, артынан көлеңкесіндей
қалмай жүрген бір сорлылық, бір жылау» (24). Бұл ... ... ... ... өз сөзі арқылы он екіден бір гүлі ашылмаған, он төрт ... ... ... ... ... ... ... автордың тағы бір шеберлігін байқауымызға болады. Қор
болған Ғазизаның басындағы жағдай ... де ... ал ... да бұл шығармада құтырып тұрады. «Түтеп тұрған боран Қалтайдың
сөзін шынға шығармақ болып, құтырып тұр. Есік пен ... ... ... жөнді көрінбейді Ұйытқып келіп бетке жабысқан майда қар ... ... ... ... ... ... ... тағы төбемнен
ұрайын деген екенсің ғой! Қарағым адасты ғой. Ұшып өлді ғой. ... гөр! ... деп, ... шақырып, айғайлай бастады. Келіні де
сүйенгені тілеуі, зары болып, қорқып тұрды. ... ... ат алып ... қайта-қайта айғайлап шаба жөнелді» [26]. Бұл жердегі боранның түтеп
күшіне мініп тұруының себебі – ... ... ... ... ... ... көрсеткен күшіне қайғырып борап тұрғандай.
Біз бұл әңгімені талдай отырып, психологиялық аспектілер ұғымын ... ... ... ... ... мұң-шерімен аралас әңгімесі,
портреті, қайғысы, кейіпкерлердің көзқарасы өте шебер суреттелген ... ... ... оқып ... психологизмге жаңа ұғым енгізсек те болады.
Бұл – инсайт ... ... ... ... ұғымы дегеніміз ... іште ... ... түйсік болып табылады. Ал енді осы әңгімеден
мысал келтіре кетейік: « Ақан ... ... ... көп ... әлі
күнге таңған жоқ. Кемпірдің көзі өзінен ауғанда, оның көзі тек ... ... ... ... ойын ... ... ... мағыналандырып,
Ғазизаға білдірмек те. Бірақ көңілі бұзылып, жаманшылықтың бетін көрмеген
Ғазизаға ол ... ... ... болды. Ол өз пішінімен еш ... ... жоқ. Ақан көп ... ол ... қысылыңқырап,
биязылығын сақтауды ғана ойлады. Біраздан соң ас пісті. ... ... ... ... тәуір еті қонақтардың алдына келді.
Бірталай уақыт өтті. Қонақтар тамағын ішіп, жайланып, біраз отырған
соң, жатуға ... ... ... айналды.
Кемпір қонақтарды әуелдегі сый көрген, құрметтеген көңілмен Ғазизаға:
«Қарағым қонақтардың атына шөп ... қой; өзің шам алып ... ... шөп
алатын жерді көрсетіп бер деді» ... ... ... еш ... келмесе де, Ақанның көп қарағандығынан
сол арада сесекніп, біраз үндемей ... ... ... ... болған
соң, шешесінің сөзіне зорға көніп, қонақтардың артынан бұ да шықты». Бұл
шығармадан ... шеше ... ... ... ... ... шығады.
Ғазиза Ақанның қараған көзқарасынан сескеніп, үндемей біраз тұруы Ғазизаның
бірнәрсені іштей түюі болып ... ... осы ... ... ... алса
да, жауыздық ұғымын әлі түсіне ... жас ... ... ... ... Ақандармен еріп тысқа шығады. Жас Ғазиза осы арада өзін ... ... ... ... ... ... көңіліне күдік туады.
Көркем шығармадағы тағы бір айтып кететін жәйттің бірі – бейсаналық
ұғымы ... Бұл ... ... ... ... саналы жан
қуаттарымен қатар, санадан тыс құбылыстар да болады. Оларға әртүрлі соқыр
сезімдер, ырықсыз ... ... (169). Бұл ұғым ... ... басында болатын құбылыстардың бірі. Кейіпкердің бір ... етуі ... ... беймәлім құбылыстардың белең алуы болып
табылады. Бұл жөнінде З.Фрейд:
«Бейсаналық ... ... ... ... біз ... ... қарастыру жолымен жеттік. Мұнда жан дүние ... зор ... Біз ... да ... елестер тәрізді жан жан өмірі үшін ... ... ... ... шын мәнінде саналы емес елестердің бар екенін
білдік, Яғни оларды мойындауға ... Осы ... ең ... ... яғни ... ... ... Бұл жағдай жиі
айтылғандықтан, ... ... ... жоқ. Мұнда елестердің саналы
болмау себебі оларға белгілі бір ... ... ... ... ... саналы болып, олардың басқалардан белгілі психикалық құрылым
элементтерден өзгешелігі аз ... ... ... ... берген жалғыз құйыннан көз алмай ... ... у ... ... ... дүние... Бұның да
басынан өткені ау...Бір күнгідей ... жоқ. Кеп кеше еді. Бала боп ... ... боп ат ... ... ... түн ... ұйқы көрмей қызды
ауылды торығаны, ... бәрі кеп кеше еді. Одан ... есі ... ел ... Әділет қуды, дау-шарға араласты. Би атанды. Ірілік емес, бірлік
іздеді. О да бір ... екен ау. Киіз ... ... келмеске кеткен
заман екені-ау. Көрген түстей өтті ... ... ... ... ... ... ақ шалып, жасы алпысқа таяған шағында ... ... ... ... Ит ... жем ... далада көмусіз қалармын деп ойламап еді.
О, паруадігер, сонша итқорлықпен өлтірердей не жазығы бар еді ... ... ... ... неге ... Не ... қай ... үшін бұндай зауалға
ұшырады? Қай қылығы үшін?
Өзегі ... өлім ... ... Пахрадиннің көкірегін осындай
запыран ащы ойлар торлайды. Оқта-санда еңсесін көтеріп, қаңырап ... ... ... ... назар жібереді. Адам-қара көрінбес пе екен
дейді. Арқа тұсы бірсыдырғы тегіс ... раң, ... ... ... ... ... жүзіп бұлтиған ақ селеулі құмайт шағылдар да
кездесседі. ... ... бір ... ... өтіп ... ... ... Көк сағымы көлдей көлкіп бұлдыраған жайпақ жотаны ... ... ... я, ... ... ... бе, ... бе, әлгі ұзыннан
шұбақ сұлық жатқан жотаның ... ... бір үй тұр. ... ... ... ақ боз үй тұр. ... ал кеп ... Жоқ, айна қатесі жоқ,
ақ күмбез үй тұр. Астапыралла, бұ қашан келіп қонған үй? ... ... ... Бұл Смағұл Елубайдың Ақбоз үй ... ... ... кейіпкері Пахрадиннің өлім халінде отырған санасын жоғалтып
отырған күйі. Пахраддин кім еді? Оның ... ... ... жем ... деп кім ... Бірақ мына зұлмат аштық басына іс ... ... ... ... ... не шара?» (324).
Бұл шығарманы оқып отырсақ, көптеген психологиялық аспектілерді байқай
аламыз. ... ... ... қосқан қосағымен бастарындағы күйді автор жақсы
жеткізе білген. Шығармадағы Пахрадиннің мінезі бірқалыпты, ешкімге ... елін ... ... ... би. Ал енді ... ... күйге түсіріп
отырған топ өкілдері кімдер? Бұл сұраққа жауап беру біз үшін ... ... ... Шеге ... ... жастарының тобын елге айдап
салып отырған патша өкіметі еді. Олардың ... ... ... ... ... ... ... салып, қырқыстырып санын азайту болатын.
Қарап отырсақ, шығармадан қазақ халқының тозып, дала сайларда әлі ... ... ... ... ... ... тақырыбы да осы –
ашаршылық. ... ... ... ... ... ... ... жағы
байларды, халықты осылай қырғынға ұшыратқаны белгілі. ... пен ... ... ... көз ... ... Баяғыда қандай еді, қазір
қандай күйге түсіп отыр. ... ... ... ... бой ... өзінің бай-дәулетті кезіндегі өзінің ақ боз үйі елестейді.
«Көз алды қарауытып, басы айналып теңселіп кетті ... ... ... Есі ... бір кезде көзін ашса күн ыстығы қайтып көлеңке
басы ұзарып қалған екен. Бет-ауызы дуылдайды. Құмырсқаның жолағына ... ... ... ... тастапты. Еріндері көнектей ісік. ... ... ... ес ... ... да ... шөл өртеп барады
өзегін. Көзі көк ... ... ... ... ... қалың раң, мияға
араласа өскен жуа сабағы ... ... ... Бір тал жуа. ... ... Оған әрекет те еткен жоқ. Шөп арасындағы тал жуаға қарай тырбыңдап
еңбектеді пахраддин. Жуадан назарын алмайды. Бұ жолы да елес ... кете ... ... Жоқ, елес емес, қолына жуа сабағы ілікті. ... ... ... ... шайнады. О, паруадігер! Тал жуаның өзінен ақ
кәдімгідей өмір нәрі ... ... ... ... ашылып, көк
шөпті аралап еңбектеп келеді. Тағы да, тағы да қарш-қарш шайнағысы ... жуа ... ... ... аласұрып тағы да іздейді құм жуаны. Сөйтіп
еңбектеп, шашағын жайып, сәукеленіп тұрған қоян сүйектің де ... ... ... ... үй ... ... о, ... күшті Құдаым, самсап
тұрған мол жуаға кезікті. Ие, берейін десе бұ ... ... ... ... Содан кіріссін Пахраддин. Төртағандап жүріп алаңды аралап көк жуаны
тіспен орып ... ... кеп. Осы сәт өзге ... ... ... Пахраддин көксегені тек, ылғалы бар жуа ... ... ... сол ғана. Көбірек талмау, көбірек жұту. Пахраддин ... ... ... жуа ... кәдімгі мал жейтін көк раңға жайылып жүргенін
бірақ білді. Аузы толы ... ... ... ... Еңкейіп
төрттағандап тұрған күйі көз жасы құм бетіне домалады. ... ... ... не жазып еді бұ Құдайға? Не ... еді? Шөп ... жем боп, ит ... ... бұ ... (328). Біз осы
аталған шығарма жолдарынан Пахраддиннің өзін-өзі ... ... ... ... ... ... психологиялық күйді көркемдеп
жеткізіп отыр. Әрине, Пахрадин өмірінде мұндай қорлық ... деп ... ... ... ... ... ... қоғамды кінәлай аламыз. Жапан
далада ас-сусыз қалған кейіпкерлердің басындағы жағдай сол ... ... ... ... ... жағдай екендігі белгілі.
Сондай-ақ, бұл көркем шығармада осы жағдай негізінде кеңістік орыны
мен табиғат та көркем суреттелген. ... ... көк ... ... ... ... Хансұлудың баласының аштан бұратылып ... дәті ... ... шөл ... ... ... пен ... алып келеді. Аспанның тазалығын, ашықтығын, күн нұрының ... ... ... ... ... ... ... кетеді.
Біз көркем шығармадағы психологиялық аспектілерді зерттеуіміздің
негізгі мақсаты – психологиялық ... ... ... ... мен орнын анықтау болып табылады, сондай-ақ, көркем ... ... өң мен ... ... тұрғандығын анықтаймыз. Психологиялық
аспектілердің бір ...... ... да ... ... ... ... десек те болады. Бейсаналық ұғымы шығармадағы кейіпкердің
ойын, мақсатын, ... ... бере ... ... ... ... едік.
Мысал үшін Ә.Кекілбаевтың «Күй» шығармасынан үзінді алып ... ... ол өң мен ... ортасындай есірік бір халде. «Сарылған күндер ... ... ... ай ғана бұрын Жөнейт қай айдың қашан ... де ... еді. ... міне, ін түбіндегі қарсақтай үйіне тығылып
жатып алған соң, ... ... мен ... батқанын баққаннан басқа
кәсібі жоқ» [19,140]. Бұл Жөнейттің ... ... ... суреттеуі. Неге Жөнейт осындай халге душар болды? Жанын жеген,
Санасын мазалаған нендей ой? Ол ... ... ... ... ... Сол ... домбырасын құшақтап тартқан күйі ... ... ... ... ... адамдардың да, құлазыған даланың да
жанын селт еткізіп, қайта тірілткендей ... еді. ... ... бері ... ... сол күй қайта-қайта келе ... ... ... бері сол күй ... мазасын алып, ұйқысын қашырған
болатын.
Бұл шығармадағы негізгі оқиға – Маңғыстау жеріндегі қазақтар ... ... ... ... ... деген дауы болып табылады. Өзара
екі халық бірінің ауылын бірі ... ... ... ... алып ... ... ... де сол тұтқындардың бірі ... ... осы ... түркіменнің Жөнейт батыры түсінде де көретін
болған. «Мынау кім? Күйші ме? Ұқсамайтын тәрізді... Жоқ мынау күйші ... ау... ... ... пе? Бұл ... жүр? ... тұрып қалды. Баласы
жүзін қырын сап, ... ... ... ... жер астынан қазып алғысы
кеп, қос қолдап тырналай бастады. ... ... ... Мамықтай үлбіреп
тұр. Бірақ, қолына ілікпейді. Қанша ... да өнер ... ... ... де ... ... ... аспандағы алыс көкжиекке қадалып ... жер ... қоя ... ... ... ... аша алар емес.
Көзінің алды ... ... ... ... ... кептетіле тұрып
алған қатты түйін ағытылып кетті. ... неге ... ... дауысынан өзі оянып, көзін ашып алды».
Шығармадағы осы түсті автордың беру себебі – ... ... ... тұр. ... ... ... тастаған жерінен қайта ... ... ... ... ... мұны ... болар деп
ойлайма деп қорықты. Күйшіні өлтіргеніне ... ... ... ... ... түс көру және ... ... арқылы жеткізіп
отыр деп айтсақ қателеспеген ... ... ... ... біз психологиялық аспектілердің бір түрін
талдап кетеміз. Бұл аспекті – түс көру ... ... ... түс көргенін суреттейді. Бұл түс Пахрадиннің өткен ... ... еді. Осы ... ... ... суреттеп кетті. Мәселен:
«Түс көріп жатыр Пахраддин.
Ел іші бұзылмаған баяғы кездер екен дейді. Көл жағалай қонған өңшең
ақ ... ... Ауыл іші ... ... Той ма, ... ме, әйтеуір бір
қуанышты күн. Жұрттың бәрі ... ... ... ... ... – Пахраддин. Пахраддин билік айтуға тиіс екен ... ... екен ... Тәйірі, шаршы топ алдында сөйлеуден ... ... ба? ... ... тіптен әріден бастағысы кеп жиылған дүйім
қауымды көзбен ... ... ... ... әріден бастамақ. Мынау алаш
ұранды халықтың ата-тегі жайлы сөз қозғамақ. Талай жыл ... ... емес пе? Соңы ... ... ... сайрап бұлбұл оянғандай,
ағарып таң атқандай. Жағын ашса көмейден күмбірлеп сөз ақтарылардай, ... ... ... тамағын кенеп, халқына жүзін бұрып енді... енді тіл шеше
бергенде... оянды да кетті» (329). Бұл Пахрадиннің түсі. ... осы ... ... ... ... ашып көрсетіп тұрғандай. Осындай күйге
ұшырап ... ... ... сөз ... сөз айтқысы келгені оның
орындалмай кеткен армандарының бірі ... ... өзі ел ... ... ... өмір ... еді? Кедей жастары бастаған басшылардың
істеп отырған ісі ... Елді ... ақ ... Халықты бір-біріне
айдап салу бұл ... ... Осы ... ... бір ұғым бар шығар.
Пахрадин түсі шындыққа айналмасы ... ... ... түс ...... емес те ... Автор осы түс ұғымы арқылы Пахрадиннің
арманын ... ... ... ... психолог З.Фрейдтің
пайымдауынша түс көру ... адам ... ... ... ... екендігін көрсетті. Бұл армандау, ... тең ... ... ... сөз.
Қазақ әдебиетінде түс көру ұғымы зерттелген мәселелердің бірі ... Түс көру ... ... ... қисса-дастандарда,
эпостық және лиро-эпостық дастандарда кездеседі. Бұл дастандарда түс ... аян беру ... ... ... ... ұғымын зерттеп жүрген Г.Піралиева осы аспекті
жөнінде толық мәлімет беріп кеткен. ... ... көру ... ... ... ... сәуегейлік қызмет атқарады.
Зынданда жатқан Жүсіптің бостандық алуына жол береді. Перғауынның түсінде
жеті аш сиыр жеті ... ... жеп ... бұл сол ... ... ... ... белгісі еді. Ал, батырлар жырында да, түс сәуегейлік
қызмет атқарғандығы белгілі болып ... Біз осы ... түс ... ... ақ ... Бұл ... мәселелердің бірі болып
табылатындықтан, басқа да ... ... ... ... деп ... Сондай ақ, қазақ әдебиетінде ... ... да түс көру ... ... ... ... ... батыр жырында, Алпамыс дүниеге келер сәтінде ... түс ... аян ... ... ... да, Бозжігіттің түсіне сұлу
қыздың еніп, өзіне шақыру мотиві кездеседі. Мұнда Бозжігіт сол сұлу ... ... ... ... мауқын басып тұрады да, ақыры артынан ... ... ... алыс ... ... ... ... зерттеген З.Фрейдтің түсінігінше, түс көру
ұғымы сана әрекетімен ... ... ... ... ... оның сезімге
толы, мазмұнға бай ой барысын алмастырушы болып табылатындығы анықталды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... айта алмаймын.
Бірақ, түс көруді ұйқы кезінде мидың жеке ... ... ... іс-
әрекеті нәтижесінде құралатын, психикалық жағынан мәнсіз, тек ағзалық
құбылыс ретінде ... ... емес ... ... ... ... айтуы талдауы бойынша, түс көргендегі адамның ... ... ... ойланған, армандаған, жоспарлаған іс-әрекеттердің
жиынтығы екенін өз еңбегінде дәлелдеп ... ... Біз ... ... да, түс ұғымының кейіпкер санасында болып кеткен
армандаған көріністері екендігін ... ... ... көркем
шығармадағы іс-әрекеттерге де соқпай өтпеуі мүмкін емес екенін аңғарамыз.
«Біріккен түстегі жағдайды бейнелеуде бәрінен бұрын оның ... ... ... ... ... керек, яғни, барлық құрамдас бөлімдердің
бір немесе бірнеше жалпы элементтері айқын көрінуі қажет. Түс ... ... ... ... ... фотосуреттері тәрізді. Түсте
әртүрлі құрамдас бөлімдер біріктіріледі. ... ... ... ... ... ал ... бөлшектер бір-бірін жояды деп қарастыруға
болады. ... ... ... сан алуан элементтерінің ретсіз
шатасуымен түсіндіріледі. Осыған ... ... ... ... ... ... жөн: егер де талдау кезінде қандай да бір жұмбақты немесе-немесе
арқылы шешу мүмкін болса, ал ... бұл ... және ... қарастырып,
түспен жұмыс негізінде алынған ойлардың тәуелсіз қатары үшін әрбір
мүшені ... ... етіп ... ... ... зерттеушісі Г.Пірәлиеваның айтуы бойынша, ... ... – адам ... ... ... тастай берік» болуы
адамның сезімдеріне байланысты болса керек. Ал, қазақ әдебиетінде ... ... ... бөлу ХХ ғ. ... ... Бұл жөнінде жоғарыда
айтып кеткенбіз. Көркем шығармада адам баласы ... ... да ... ... құпиясына терең үңіліп, жан сарайын аша білуіміз қажет. Түс
ұғымы көркем ... ... ... құпиясын аша түседі деп ... ... ... ... ... ... бірі болып табылатын –
«түс көру» ұғымының ... ... ... ... мәні мен мақсаты
орасан зор роль атқарады десек те ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп береді. ... түс ... осы ... қолданады деп айтсақ, қателеспеген болар едік.
«Түс» ... ... ... кейіпкердің армандап жүрген арманын,
қалауын, тілегін бұлжытпай көрсетіп береді. ... ... ... ... ... «Қартқожа дамыл көрмейді. Тағы ойлайды, ... ... ... ... көреді. Оянса жоқ». Қартқожа ойлайды, түс көреді.
Бұл кейіпкер не ойлайды, арманы не? ... ... ... ... екен ... Бұл ХХ ... ... ұлт-азаттық көтеріліс
тұсындағы оқиға болғандықтан, бұл кезде қоғамда сауатсыздықты жою ісімен
ешкімнің шаруасы ... ... ... ... халықты дүрліктірмей
қоймады. Қартқожа тонының қысқалығынан оқымады. Ол ... ... ... ... ... ... ... келді, сауат ашып, орысша
сөйлеп, орысшы киініп жүргісі келді. ... ол ... ... ... осы ... ... ... түс көру аспектісі арқылы жеткізіп
отырғандығы белгілі. Мәселен: «Түсінде ... ... екен ... Қала ... миы ... ... ... Ылғи бір заңғар үйлер,
аспанмен тілдескен ... қара ... ... ... ... ішінде Қартқожа да жүр. Бұрынғы ... ... ... ... ... қу табан, Әбділда тілмаш тәрізденіп
шашын қайыра ... ... ... де біліпті, көшеде өтіп бара
жатқан ... ... ... іздірәсти деп амандасып ... ... олар да ... ... шұлғып барады» [20, 35].
Міне, шығармадағы Қартқожаның ... ... осы ... ... ояна келе ... бәрі түс ... біліп, қатты қамығады.
Атақты психолог Зигмунд Фрейд те түс ... ... ... ... көрсетіп кетеді. Яғни, адам ... ... ... ... ... ... ... жасап,
анықтама беріп өтеді. Мәселен: «Көпшілік жағдайларда түс ... ... ... ... осы күнге дейін оның ... ... ... таң ... ... ... ... алатын түстерім. Егер мен ... ... ... не ... тамақ қабылдасам түнде шөлден ... ... ... ... ... ... түс көремін. Түсімде мен су ішемін. Суды
мен ... ... ... шөлдеген адамдардағы сияқты бұл ... ... ... мен ... ... ... Мұндай
қайталанбалы түстерге себеп – шөл. Бұл күй су ішу ... ... ... орындалған қалпында ұсынады. Түс осы орайда төменде
сипатталатын ... ... ... ұйқым жақсы, егер мен түсімде
шынымен су ішкендей ... ... ... ... осылайша,
бұл – ыңғайлы түс. Түс ... ... ... тиіс істі ... ... мен толық келісе аламын. Осы құбылысты ... ... ... ... ... ... ... Қартқожаның түсін алып қарайық. Қартқожаның шығармадағы
түсі – шынайы өмірде ... ... тиіс ... ... ... өмірінде осы мақсатты жүзеге асыруға тиіс екенін көрсетіп
тұр деп ... ... ... ... ... ... ... аспектілерді тауып,
көрсетіп қана қоймаймыз. Сол ... ... ... ... ... ... мақсатта қолданғанын ... ... ... ... ... ... ... де бар. Мысал келтіре кетсек, психология ғылымындағы «ес
процессі». Бұл ... ... ... ... көркем шығармадағы ... ... ... ... өте көп, елес, еске алу ... біз ... ... ... екенбіз. Ал психолог ... ... ... ... атап өтеді. Бұл түрлердің көркем шығармаға
қатысы бар ма, жоқ па соны ... ... «Ес өте ... оның өзі ... жеке ... тұрады. Бұлардың
негізгілері: Есте қалдыру, ... ... ... [21, 154]. Бұл
тұжырымға қарап отырсақ, ес ... ... көп ... Естің көркем шығармада атқаратын қызметі өте ... ... ... ... ... Өйткені ес кейіпкердің өткенді
еске алуына алып келеді. ... ... еске алу ... шығармада кейіпкер мінезін, жан ... ... ... ... ... болар едік. Кейіпкердің өткен өмірінде кім
болғандығын, ... ... ... ... даусыз-ақ. Мәселен,
Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің ... атты ... осы ... ... ... бұл ... басы – ... жатқан ауру
әйелді суреттеп ... Сол ... жас ... ... ол
күндерде не болғанын, ... ... ... ... ... ... тұрған жастығын бейнелейді автор. Күнікей жас
кезінде ... еді. ... ... от, ... тұрған қырмызы емес
пе еді? Ал кейін нендей ... ... ... ... ... ... ... келіп көңілін де ... ... ... жоқ, ... да, ... ... де. ... Күнікейдің
жанына қатты бататыны – ... ... ... ... ... Жас сұлу, өнерлі Күнікейдің мұндай күйге ... ... ... процесіне мысал келтіре кетейік. О.Бөкейдің
«Қайдасың ... ... деп ... ... ... ... құрылған. Мәселен, жасы жетіп, өлім ... ... шал ... еске ... ... баз ... ... құдай-ау, шынымен ақ, көрген
түстей, алыстан бұлдырайтын сағымдай ... мол ... ... ... ... ... ... рет қоштасар сәтімде көз алдыма бір рет
елестетіп, суыған ... ... ... ... ... ... ... ең соңғы түнін күнәмнан арылуға арнасам ... өз ... ... ... ... арманда
кеткен адамдар, кеш, жас шарана жас құлын, кеш, кейінгі ұрпақ ... 45]. Бұл ... ... ... ... қош ... ... алып отырған кезі. Сарқынды шал ... ... ... жас ... ... орып ... Осыны еске
алып кешірім сұрап тұр.
Бұл шығармада еске алу, еске түсіру ... өте көп. ... ... ... ... ... ... сыр береді,
хабарлайды. Осы шығармадағы еске алу толықтай ... ... ... ... мұны өз ... ... еске түсіріп,
баяндап отыр ... ... ... ... бере ... ... адамды өз өмірімде екінші рет көретін ... ... ... ... түсіп қалғанды көрсем, екіншісін
өлімге ... ... ... Біріншісі – уыздай жас, он ... ... ... қазақтың қара торы қызы болатын. Арманы қандай ... Су жаңа ... ... ... ... дәл ... ... ақырғы рет қарады да Ертең диплом ... ... ... ау, - ... Мен ол ... ... бірақ жерлеуге
қатыстым. Ауылдан аңырап келген ... ... ... ... ... жер
боп еліне қайтты. Осы оқиға көпке ... ... ... ... ... ... жүрді. Әсіресе, менің көз алдымнан ... қара ... адам ... ... екі мықынын
таянып, шіренеді де тұрады» (48).
Бұл автордың Сарқынды шалды ... ... ... ойы. ... ... сақтап қалуы, одан шошынуы, өлетін адамды ... ... ... ... өтіп ... құбылыстардың бірі десек,
қателеспейміз.
Сондай ақ, бұл ... ... ... ... те, ... ... ... еске алады. Мәселен, автор әкесінің ... бару ... ... ... ... бір шалдың келіп,
әкесін емдегенін есіне түсіреді. Біз осы еске ... ... ... болмысын, іс-әрекетін, мінез-құлқын аңғарып ... ... ... Бөкештің еске түсіруі барысында біз ... ... ... ... ... ойы арқылы еске ... ... ... ... ... ауыр ... ... қыз-келіншектерге қырғидай тигенін, ... ... ... ... ... дүниеге келуі, Қаршыға екеуінің
махаббаттарының ... ... ... алады. Қаршыға да ... ... ... ... Өз ... де, ... да
сыйлайды, махаббатын бөліседі Бөкеш.
О.Бөкейдің жоғарыда аталған шығармасы таза ... ... ... болып табылады. Біз бұл ... ... ... та, адам ... ... ... ... аңғара аламыз. Еске алудың бұл шығармада ішкі ... ... де бар. ... ... әкесі Бөкеш, ... ... ... да сол түні өз ... өзі әлек боп, ... өткенді еске алу процесін ... ... ... соғыстан кейінгі жылдар қандай ауыр еді. Жаралы ... ... таза ... кете алды ма? ... қан мен ... орыны әлі де толып біткен жоқ. Қара ... әлі ... ... ақ ... ... қаншама, бес жыл от пен оқтың
ортасында ... ... ... бейбіт өмір, қарапайым еңбектің
қадіріне ... ... ... әттең туған жер, өскен ... ... ... ұшып ... артымызда ағалап қалған қара
домалақ ұлдарды көрер күн туар ма екен деп ... ... ... ... шыққан сүйелдей боп, ... ... ұлды ... ей, ... ... ... ... едің. Мүмкін
бұл менің ең ақырғы қателігім, ең ... ... ... ... ... - қара бас, қара ... емес қоғамның мүддесі үшін
сілтенді, жиырма жылдан соң ... ... өз ... ... бе. Ақымақтық Абайды да сабатқан, оның ... мен ... ... - бір-бірімізге деген сүйекке сіңді жаулығымыз, мінез,
екі жағымда қос ... – екі ұлым ... қай ... кеммін. Міне
осыларға Қатпа Қарадан кегімді ал десем, тұра ... ма, ... ... ... ... ... айдату - маған дарымаған ... ... таза ... түні ... төртте Сарқынды шал да көз ... ... ... ... төбесін төбесін көкке жеткізді? ... ... ... шығар, түсіме кірмеді ғой. Жаңа заң
жаңа заманның ... сен ... деп ... жоқ, іштей
арпалысып, ойша ... ... мен ... ... ... да залым
екен, қырық жылғы ... ... да, ... да ... ... ... ... болған жоқ үкіметтің мынау қой ... ... ... ... өз көзімен көріп, тірі ... арғы ... ... айта ... ... ... монологке негізделген еске алу құбылысы болып ... осы түні көз ... ... еске ... сол кездегі
оқиғаларды саралауы болып табылады. Өз ... ... ... өз ... ойлап, талдап отыр. Бұл ... ... ... біз ... бір түрі – «елес ұғымы» да ... ... ... ... бар деп ... та ... ... Аймауытовтың «Елес» атты
әңгімесі тікелей ... ... ... ... ... ... қателеспейміз. Автордың мақала жазуға шамасы келмей ... ... ... автормен ой талқылауы негізінде жазылған
бұл әңгіме. Сол елес ... ... ... ... ... ... еңбектерін сынайды. Мұны психологиялық әңгіме десек
те болады ... Бұл ... ... авторға тікелей бір ... ... ... бірі ... ... ... ... кездері кейбір ... бұл ... ... ... деп те атап жүр. ... бұл атауға бәріміз
де келісеміз. ... ... елес кеп, ... бар ... бұл ... ... өтіп отыр. ... ... ... әңгімесі. Осы елес кейіпкер арқылы автор қоғам ... ... ... шығармада автордың психологиялық ... ... ... ... ... ... мақсатында орындалады. Кейіпкер
сезімін беру – ... өңін ... ... ... ... бірі – «жалғыздық» ұғымы да ... ... ... даусыз ақ. М.Әуезовтың «Қаралы сұлу»
атты әңгімесі ... осы ... ... ... Шығарманың
басты кейіпкері - отыз екі жастағы, ... ... ... ... жас, сұлу ... Шығармада Қарагөздің ... ... қаза ... Сол ... қазасынан кейін, қаралы,
қайңылы алты жыл өтеді. Осы жыл ... ... ... қадірін
кетірмейін деп, тұл жесір атанып, ерге ... Алты жыл өтсе ... ... ... оттай жанған сезім Қарагөздің тынышын
кетірді. Түнде ұйқы, ... ... ... ... ... ... ... автор шебер суреттейді.
«Тұңғиық қара көздерінен сұлу ажар ... жоқ. Жас ... ... ... сау. Бірақ, не ... ... ойы, ... бір-ақ, жерге шегеленді. Аясы азғантай орынға бұл өзін-өзі
сыйғызды. ... ... ... ... келген сезімді тұсады, буды...
Сонымен ... жыл ... ... бар, бала ... отырған әйел еді... Қайратты
тіршілік үшін жаралған жас дене мен ... үшін ... ... қан,
шойын есікті тұтқын орнына ... қиын ... ол ... тістеніп, шыдап, басын жеңіп ... ... ... ... ұрғызатын азаптар болатын.
Жас әйелдің бұл түндері көр азабындай қинау ... Үй ... бұл ... ... әлдеқандай жыланша ... ... ... ... өне ... ... кететін.
Тістеніп, шыдап, құтылар ма екем? деп, дұға оқыса да, сол ... ... ... ... ... ақ ... оралып, ақ тамағынан
сүйіп, барлық денесін шыдамынан айырып, ысытып, ... ... ... ... ... етіп жатып, көрпені шиыршықтап,
қысып құшақтайтын. Шоқтай ыстық-ыстық ойы таң ... ... ... ... ... жей, ... салып шығатын...» (162).
Әрине, автор бұл жерде жалғыз қалған Қарагөздің ... ... ... бөлісе алмай күресу сәтін ... ... десе де ... ... ... ... ... жандырмау. Бірақ, амал қанша бойындағы ... ... ... ... одан ... ... тұр. ... осындай
арпалыспен түннен-түнге көз ілмесі айтпаса да ... осы ... ... ... ... ... ... әйелдің психологиясын көркем ... ... ... әлсіздікті психология ғылымында – «астеникалық күй» деп
атайтыны ... ... күй – өте ... ... ... ... ақырғы шегі, ұйқының бұзылуы ... ... ... Осы ... ... Қарагөздің басындағы астеникалық күйге негізгі себеп ... ... ... ... ... ... осы ... көркем сөзбен, жүйелі ... ... ... білді деп
айтсақ, қателеспеген болар едік.
Адам жаны ... те ... ... ... ... ... жеткізе білуі автордың шеберлігі болып табылады. ... ... ... ... психологиялық аспектілер ... ... ... ... мен ... ... жанын
елжіретпей қоймауы, жүрегін ... ... ... ... да біз ... зерттеп отырған ... ... ... ... мен ... ... талдап,
көрсетеміз десек, қателеспеген болар ... ... ... бір ... ... болсақ, ол –
«психологиялық деталь» ұғымы болып табылады. ... ... ... ... мен ... ... жататыны белгілі. Психологиялық ... ... ... анықтама беріп кетсем. Психологиялық деталь бұл
шығарма ... мен ... ... ... ... яғни сол
деталь, зат ... ... ... мен ... болмыс-
бітімі кеңінен ашылатыны даусыз нәрселер. Зерттеушіміз ... ... ... ... әлем кейіпкерді толыққанды етіп
бейнелеу үшін таптырмас көркемдік кілт. Және ол ... мен ... өмір ... ... ... ... тану үшін ... жан-дүниесін жан-жақты ашу үшін де ... ... ... ... ... ... әлем жаңа бір ... көтеріліп, тың эмоционалдық бояу алды. Оның ... ойы, ... ... ... ... мағыналық-мазмұндық мәні
артты». Бұл ... ... ... ... ... ... «заттық әлем» де өз маңызын жоғалтпақ
емес. Бір ... ... ... ... әлем ... ... ... шығармада кездесетін көптеген заттар әлемі шығармаға сол заттар
арқылы ... кім ... ... Ал, психологиялық
детальдың жайы бұған ... ... ... ... ... ... мен идеясына құралған жеке бір ғана зат ... ... ... ... зат ... ... Сол ... болатын деталь кейіпкердің өткені мен ... ... ... ... ... ... ... айқындап береді деп айтсақ, ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде заттық
әлемді көп қолданған жазушыларымыз: Б.Майлин, Ғ.Мүсірепов, Ә.Кекілбаев
болды. ... бұл ... ... ... ... қолданғанын
байқай аламыз. Бұл құбылыс Б.Майлинде ... Мұны ... өз ... дәлелдеп берді. Ғ.Мүсіреповтың «Ұлпан» атты
романында ... ... өте ... ... ... деп ... болар едік. Мұндағы Ұлпанның қара халықты, ... ... киіз үйі ... ... болсын, орыстарға
еліктеп, отырықшылдыққа ... ... үйі ... ... ... ... ... болсын мұның бәрі бір шығармадағы ... ... ... Ең ... Несібеліге сыйға тартқан бір
арба жүгі оның ішіндегі ... ... сан ... ... бұл ... сыйы. Осы шығармада осындай заттар әлемі
Ұлпанның ... ... ... Мұндай заттар Ұлпанның жомарттығын
ғана емес, ақылдылығын, саналылығын, кедей ... жаны ... ... ... ... ... жан екендігін ... ең ... тұсы бұл ... жер ... көрінеді.
Ұлпанның күйеуі, бір елді басқарып ... ... ... ... ... ... ... бөліп беруі Ұлпанның басты ақылдылығы
екендігін көрсеткен.
Заттар әлемінің ... ... тағы бір ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігі мен мінез-құлық,
іс-әрекетіне сипат беріп қана ... сол ... өмір ... ... ... ... даму үдерістерін көрсетеді.
Және де, сол ... қай ... ... ... ... ... тіршіліктің қандай болғанынан хабар ... ... ... ХХ ... ... өз ... ... әлемі: киіз үй, кілем, сандық, ... т.б. ... ... Ал, әлем ... көз ... ... жүзіне
атақты француз классигі О.Бальзак та ... ... деп ... да заттар әлемін өте шебер қолдана білген. Мәселен:
«Тосыннан ... ... ... іші ... да, ... ... заттарының баршасы осы арада ... иін ... ... ... ... үйме-жүйме жатқанын бейнелейтін көрініс
сияқты. Крокодилдердің, айдаһардың, маймылдардың ... ... ... ... жиһаздарына қарап күлімдеп тұрған тәрізді,
бейне бір, ... ... ... қашалған кеудеше мүсіндерін
тістеп ... лак ... ... қойған бұйымтайларды қуа жөнелуге,
әшекейлі аспалы ... ... ... (46). Бұл мысалдарға
қарап отырып, дүкеннің ішіндегі керемет әлемдегі ... ... ... ... ... аңғара аламыз.
«Ажал аспаптары – қанжар, таңырқарлық тапаншалар, құпия шаппалы
мылтықтар ... ... ... тұтынатын бұйымдармен: Фарфор
табақ, ... ... ... ... кеселері, ежелгі
замандардағы тұз ... орта ... ... ... ыдыстары
сияқтылармен араласып жатыр» (48). Бұл Бальзактың ... ... ... ... не ... керемет, көздің жауын алатын
дүниелерге қызығасың.
Автор осы ... ... ... ... ... өмірін де заттар әлемі арқылы ... Жас ... ... де, ... ... ... ... оның қызы Полинаның тұрмысының
жұпынылығын үй жиһаздары мен киген ... ... ... ... Ал, ... ... ... сәулетін, сәнін
салтанатын, әсем киімдері байлықтың белгісі болып ... ... ... сол ... ... ... ... хабар
беретін заттар әлемін өте шебер қолдана білді.
Автордың ... ... деп ... шығармасының негізгі
психологиялық ...... ... ... ... Осы ... Рафаэль дүкен қожасынан сыйлыққа ... ... ... ... ... ... ақ ... Бұл психологиялық деталь
болып табылады. Осы шегірен ... ... ... ... ... заттар әлеміне сипаттама ... ... ... ... ... мән ... кетейік. Айта кететін бір
жәйт, ... ... ... көбі ... ... ... «Көк ... деп аталатын әңгімесінде «көк тайынша»
психологиялық ... ... тұр. ... ... әкесінің көк
тайыншасы жоғалады. Іздеп бармаған жері, ... тауы ... да арыз ... одан да ... шықпаған соң, құдасы
келіп көк тайыншаны ... ... ... ... ... ... ... болып отырған көк тайынша арқылы миллицияның да
болмысы ... ... Үш айда үш рет ... миллиция ешнәрсе
жасамйды, іздестірмейді де. Ал ... ... ... ... соң е, құдам ғой деп істің ... жаба ... ... бұл
кейіпкердің мінезін, жомарттығын, кісілігін, ... ... ... тұрғандай.
Осы автордың «Апамның астауы» деп аталатын әңгімесінде ... ...... ... жарық астауы» болып отыр.
Автор жастайынан сол апасының қолында ... ер ... ... қуып ... кетеді. Ауылға келгенде кәрі апасы өз қолынан
о дүниеге ... ... ... ... ... ... осы ... астау дәлелдеп көрсетіп ... ... ... ... ... өлгеннен соң, қалаға апасының жырық
астауын әкетеді. Ол неге ... Бұл ... ... ... не ... деп ... Жарық астау қалды. Ия, автордың ... осы ... ... ... ... ... ... «Күлпәштің ұршығы» деп аталатын әңгімесінде де
психологиялық ...... ... отыр. Ол кімнің ұршығы еді,
әрине Күлпәштың. Күлпәш ... ... ... ... көршісі
болатын. Автор осы ұршық арқылы өзінің ... да, ... ... мен ... айқын көрсетіп береді. Мәселен, Күлпәш
автордың апасынан бір асым ет ... ... ... бере ... ... ... мен де ... деген ниетпен Күлпәш өзінің
ұршығын автордың апасына сыйға ... ... ... сол етті ... болған соң, немересінен ұршықты ... ... ... ... ... ... арқасында автордың апасының жомарт,
досжанды ... ал ... тек ... ... ғана ... ... екендігін айқын көрсетіп ... Және ... осы ... ... ... ... екендігін шығарма
барысында оқып біле аламыз.
Автордың «Бес тиын» атты ... де ... ... ... психологиялық деталь – «бес тиын» болып табылады.
Бұл шығармадағы Зәкең атты ... ... мен ... осы ... ... көрінеді. Зәкең ауылда почтада жұмыс істейді. Өз ісіне
адал, еңбекқор ... ... көре ... Сол көре ... ... артынан арыз жазып жібереді. Ауданнан ... ... ... тек бес тиын ғана ... ... ... ... ... ... деп отырғанда ... ... ... кеткен бес тиынды тауып алып, өз ісіне адал
екендігін, керек десең бес ... да ... ... ... ... адалдығы бес тиынның ... ... ... ... ... ... ... осындай адалдықпен ... ... ... ... ... ... Бұл бес тиын
негізінде суреттеліп отырған кейіпкердің ... ... ... ... ... нәрсе екендігін осы жерден ... ... ... ... өкілінің бірі – Ш.Айтматовтың да
шығармаларында психологиялық деталь ... роль ... ... атты ... ... қызыл алма арқылы кейіпкердің болмысын
ашып тұр десе де болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өз әйелі ... қызы ... ... ... ... ... ... ертіп апарғанда, қызы бақ ... ... ... иісі мұрныңды
жаратын қып-қызыл бір алма ... ... ... ... ... жас ... осындай бір алманы тапқанын есіне түсіреді. Ия,
ол кезде жас ... ... дәл осы бақ ... алма ... күнде кітапханадан көріп жүрген қара торы, ... ... ... ... ... бермекші болады. Сол ... ... ... ... кітапханаға келіп, қызды күтіп талай
уақытын ... ... еді. ... ... да, ... ... бар ойы сол алманы қызға ... ... беру еді. Оның сәті ... Қызға ұсынған, әрине, қыз ... ... ... өз ... ... Енді бәрі ... алма ешкімге де бұйырмады. Тек
дуалға ... ... ... Ал, сол ... бүгін қызы тауып
отыр. Сол алманы ... ... қызы ... ... ... бермек.
Автордың осы қызыл алма арқылы ... ... ... ... сағынуы деген сезімдері шығармада жақсы ... ... ... ... тағы бір ... ... ... кетейік.
Автордың «Ақ кеме» деп ... ... да ... ... ақ кеме ... ... белгілі. Шығармадағы Момын шалдың
немересінің басындағы психологиялық күйлер осы ақ кеме ... ... ... шал ... ... ... ... бірге
ойнайтын бір бала жоқ орманда. Немересінің әке-шешесі ... ... де өз ... ... отау құрып ... Бала ... де, ... де ... ... ... Бала тек ... ғана мейірім мен жылу алады. Әкесін Ыстық ... ақ ... ... атасы айтқан болатын. Бала ... ... ... Ыстықкөлге қарайды онда кеме болса, әттең сол кемеге ... ма еді, ... ... ... ... ... ме еді. Міне ... арқылы бала осыны ойлайды. Қаншалықты кішкентай болса да, ... ... ... ... болады. Бұл баламен сыр
бөлісер ешкім жоқ. Ойнайтыны, айтар сыры ... ... ... тау, ағаш сол ... бәрі ... достары.
Баланың ұшқыр қиялы ақ кемені көру болатын. Ақ кеме ... ... ... ... ... ... қолдау таппаған бала
бұл арманына жете алмай, мәңгілік ... ... ... ... деталь – кейіпкердің мінез-құлқы
мен болмысын танытып қоймайды, ... ... ... беретін психологиялық күйлерді де ашып көрсетеді деп ... ... ... ... да ... ... ... шығармаларды кездестіруімізге болады. Солардың бірі ... ... Бұл ... басты кейіпкер – Еңсеп. Еңсеп
жасынан ... ... көп ... ата ... ... ... айналысқан адам. Еңсептің кедейлігі құдық ... ... ... жер ... ... ... ... түсіп су шыққанша
құдық қазатын. Сол құдық мұны қандай жағдайға алып ... ... ... Ақыр ... ... су ... үшін жанын салып,
қара терге малынып, шыңырауға түсіп өз ... ... емес ... ... ... жұлып әкетті. Құдық қазу ... ... ... ... болды соған назар аудара кетейік.
Еңсеп құдық қазып жатып ... көп ... Ерте ... жас ... ... ... ... жақсарту үшін ... ... ... Сұм тіршілік адамға не істетпейді. Еңсеп теңдесі
жоқ, аты аңызға ... ... ... деп ... суға ағып ... пе? Сол ... үшін ... салды, жанын салды. Бірақ, амал
қанша өзі суға ... Енді ол жер ... ... боп аты ... ... ... шығармалары психологиялық детальдардан
тұратыны белгілі. ... ... деп ... шығармасында
психологиялық детальдар – қызыл алма мен көк ... ... ... ... көк ... кіші ... әміршіге деген махаббаты
мен сағынышының ... ... құрт ... ... алма кіші ... көзіне салған шөбінің символы ... ... ... кіші ханымның әміршіні ойлап сағынып сарғаюы,
бойындағы ... ... ... ... ақыр ... пәк ... болсын деп шебер шақыртып, әміршіге арнап күмбез ... ... ... негізделген.
Сол шеберге ғашық болып, бойындағы асау да ... ... ... жақындасып қойған кіші ханымды құрт ... ... ... ... сол ... жіберуі де психологиялық күйлерге өте
толы.
Ә.Кекілбаевың осы ... ... ... ... өте шебер суреттелген десек те болады. Адам ... ... ... ішкі ... ... ... тәсілдермен
айшықтап суреттейді.
«Міне, бүгін де ол көп ұзамай тағы да атқа ... ... ... ... ... еді, ... ... бір алма сап ете қалды.
Сол бір білінер білінбес жіп-жіңішке ... дағы ... нарт ... ... бұның алдынан қайтқан-ды, жаңа тамақ үстінде қызметші әйел алтын
табаққа салып тағы әкеліпті.
Ол өзге алмалар ... тап соны ... ... ... ашып ...... құрт шықты. Қызметшілерінің алдында ... ... ... боп тпбпққа қоя салды.
Қызметші әйел қайта алып кетті. Ол қатуланып отырса да, ... ... ... ... ... келе ... ашуын жасырған болды.
Бірақ, мұның қиырдан шалып отыратын қырағы көзі қызметші әйелдің ... ... ... ... ... ... не ... ешқандай
қысылған, қымтырылған мінез байқамады. Қызметші әйелдердің иба ... ... ... жымия күліп жүретіндері қашанғы әдеттері емес пе!
Сонда қызметші әйел ... ... ... ... ... түк ... ... дастарқан үстіне өзге тағамдар мен
ыдыс-аяқтарды қойып, күйбеңдеп жүріп, көрмей қалды ма екен? Қызметші түгілі
уәзірлер де, ... да, ... өз ... да ... ... жаза алмай, бүгежектеп тұрмай ма? ... ... ... не
жорық; ол тіпті әміршінің жүзіне қарауға, не істеп, не ... ... ... ... ... бе; ... тіпті байқамайтын да
болар» (266).
Автор әміршінің басындағы осы жұмбақ ойды көркемдеп, жеткізген. Құрт
түскен қызыл ... ... ... еш ... ... ... ... қоюы бір сырдың астарын ашқандай болды әміршіге.
Әмірші осы алманың құпиясын ойлап, көз жеткізе алмай ... ... ... ... ... әйелдің ернін жымқыра тістеуі ... ... ... ... ... ... ... алып
келеді деп айтсақ, қателеспеген болар едік. Автор кейіпкерлер ... ... ... да өте шебер. Осы шығармадағы ... ... ... мен іс-әрекеттерінің астында белгілі бір ... ... ... ... психологиялық құбылыстар әрине, іс-
әрекет барысында ... Осы ... ... сыртқы
психологиялық аспектілері кейіпкердің жан әлеміндегі, ішкі ... ... ... іс ... ... ... ... ауа босқындарды барып көріп кел деп, ... ұлын ... еді, ... ... ... Өңі ... Қалың кірпіктері жаппай көтеріліп,
бадырақ ала көзіндегі бар үрейді жарқыратып жайып салыпты.
Есіктен аттамай жатып:
– Босқындардың саны жүз ... ... - ... ... ... ... ... санынан асып кетуі мүмкін, - деді
әмірлердің бірі.
Бұны естігенде сары ала шатырдың екі жақ ... ... ... ... ... бір-біріне қарасты. Олардың көңіліне ... ... ... ... бұл ... ... отыр» (268).
Автор бұл шығармада хан баласының ... ... ... ... ... бар ... бір ... хабардың жайын білдіретін кісінің
пішіні екенін аңғаруға болады. Бұл кейіпкердің пішінін автор ... ... ... ... ... ... шеберлігін байқауымызға
әбден болады. Әскербасылардың бір-біріне таңдана қаруы, бұл ... ... осы ... арқасында автор бізге жеткізіп
отыр.
Көркем шығармадағы кейіпкерлер әлемінің сыртқы психологиялық түрлері
өте көп. Оны ... ... ... ... болады. Мимика, ым мен
ишара емеурін, жест, дене қимылдары, көзқарас т.б. ... ... ... кезде ғалымдар атап жүргені бәрімізге белгілі болып
отыр.
Мен көркем шығармадағы ... ... ... ... ... ... ... Біріншісі – ол әрине, ... ... ал ... түрі – дене ... ... ... Бет
пішіндегі қимыл-қозғалыстар кейіпкердің ішкі сезімінен хабар берсе, дене
қимылдары да ішкі сезім мен ... ... ... ... ... ... ... шығармадағы дене қимыл қозғалыстары бет-
пішіндегі құбылыстарға қарағанда дене қимылдары ... ... көп ... Мәселен, кейіпкердің жүрісінен, сөйлегенінен, күлгенінен қандай
адам екенін ... ... ... деп ... қателеспеген болар едік.
Енді осы пікірлерді ғылыми түрде талдап, түсіндіре кетейік.
Психология ғылымында ...... ... ...... ... болып табылады.
Атақты Ж.Аймауытовтың Күнікейдің жазығы деп аталатын шығармасында да
кейіпкерлер әлемінің сыртқы психологиялық аспектілер керемет ... ... ... мен де осындай бір кебіс тіккізіп берейінші, - деді.
– Тіккізсең, шамаң келеді ғой! – деп: «саған арам ... ... ... ... ... ... ... бұлтың еткізді» (25).
Автордың осы суреттеулеріне қарап отырсақ, Шәмшидің мына қылығынан
Күнікейдің апасына сенің ... ... ... не теңің? дегендей сыр
беріп тұрғандығын аңғартады. Қанша дегенмен ... ... ... ... емес пе, осы ... ... тектілігін аңғартып тұрған жоқ па? Ал,
Күнікейдің онымен ... ... ... жұпыны ортада, қойшының
отбасында өскен қыз онымен қалай теңессін?
Айта ... ... өте көп. ... ... кейіпкердің ішкі жан әлемінен көп хабар береді. Тағы ... ... ... ... ... сарайға кірді. Сол сұп-сұр күйінде өз
бөлмесіне өтті» (244). Бұл ... ... ... романынан
алынған мысал. Бұл ханның басындағы жағдай. Хан неге ... ... ... ... ... қойды. Соны ойлағаннан ханның жүзі
сұрланды. Кейіпкердің ... дәл ... ... ... шеберлігі
болып табылады. Жүзі сұрлану ішкі ... бір ... ... ... ... емес ... ... ап кіргенде, ол кең ... қақ ... ... ... жолбарыс терісін жапқан ... ... ... ... ... әйел егде ... төсегіне алғаш жатқалы келе
жатқан қыз ... ... ... ... ... дәл ... ... Қолындағы табақшасын дөңгелек дастарқанның үстіне әкеп
қойды. ... ... ... ... ... ... шапшыған бір
тамшы қаны жоқ. ... ... ... ... сопақша жүзі ақ
шағылтақтанып тұр. Сүрмелі көздің сояу ... ... ... ... мен ... ... ... тән қайсарлықты астына
бүгіп, өп-өтірік көлгірген болады.
Бұрын қызметшілеріне назарын тіктемеуші еді, бұ жолы ... ... ... ... әйел ... қалай – мына әйел манағы құрт шыққан алманы әліге дейін
көрмеген, ... ... ма? ... бұдан нағып қысылмайды» (268).
Бұл ... ... ... ... бет-пішін
құбылыстарын шебер ... ... ... бетіндегі
осындай құбылыстар – әсіресе, қызметші әйелдің ернін ... ... ... ... ... қызметші әйелді тінте ... ... ... ... мен сырға өте толы. Қызметші әйелдің
опаны ... ... да – ... сыр алдырғысы келмейтіндігін
ұқтырғандай. ... ... ... ... сыры неде ... ... ... қызметші әйелдің білмеуі ... ... Ол ... ... Ол
әйелдің ернін жымқыра тістеуі, ... ... ... қайта-қайта
әкелуі тегін емес қой. Міне осындай құбылыстарды ... ... ... ... ... ... күйлерін жеткізе
білді. Тағы бір мысал:
«Қызметші әйел жалт бұрыла бергенде, ... ... ... ... ... берді...» (269).
Ханның ойынша, ... ... ... ... ... Мына ... ... қылықтары мен ... ... ... ... ... әйелдің мына іс-әрекетіне назар
аударыңызшы, жымқыра тістеген езуінен ... ... ... ... күлкі үлкен ханымның ханды табалауынан келген ... ме, ... ... ойындағысын анық біле алмай отыр ма? Әрине, ... ... ... ... ханға құрт түскен қызыл ... өзі бір ... ... ... алма кіші ... ... ... хабар еді.
Нарттай ... құрт ... – кіші ... ... деген адалдығын
жойғанын ... ... ... ... ... мен ... кіші
ханым көк күмбез тұрғызды. Сол көк ... ... ... ... ... ... алма үлкен ханымның ханға жіберген осы
оқиғаның белгісі еді. ... осы ... ... ... ... оқиға негізінде туындаған кейіпкерлер арасындағы психологиялық
аспектілерді ... ... ... ... ... болар едік.
Әр кейіпкер өз алдына жеке әлем, әрқайсысының жеке ... ... да ... әр кейіпкердің басынан туындаған оқиғаларды бет-
жүзіндегі құбылыстар барысында ... ... ... ... ... ұста, кіші ханым жорықтағы ұлы Әмірші елге
оралғанда көз ... деп ... ... Соны сізге
салдырмақпыз, – деді де, бас ... ... ... бір ... ... ... да, басын төмен салып жіберіп, иегінің астынан
жоғары ... ... бір ... шығатын бас уәзірдің ... ... ... қалған бадырақ көзіне тік қарауға ... ұста ... ... ... ... ішіп-жеп бара жатқан бадырақ көзін тағы да бір ... ... ... алды да, ... енді ... екі ... есік жаққа қарап:
– Ұқтыңыз ғой, – дей салды.
Дауысы бір түрлі салғырт ... ... ... не деу керек дегендей бас шеберге көз ... ол ... не ... ... ... ... меңірейіп
тұра берді.
Жаппар бас шебердің бейтарап жүзіне аңтарыла қарап ... ... бас ... ... ... тосып отырғаны ойына ... ... ... – дей ... ... мысалдан уәзір мен шебердің ... ... ... ... ... де, ... ... да өз деңгейіне лайық
суреттеп кеткен. Мәселен, ... ... ... тік қарауы, шебер
Жаппардың уәзірге тіке ... ... ... мен ... өз ... ... Бұл ... шеберлігі болып табылады.
«Баяғыда бұл ... бәрі де ... ... ... ... жер сүзіп жүретін бұқа ... ... ... өзі
аяқ асты аспандай ... ... көзі ... мінез шығарған-ды.
Мерекелердің алдында бәйбіше сарайынан сөз ... ... ... ... ... деп әбден тыраштанып бағатын әмірші
шатырына ... екі ... ... ... ... ... көргенде, бұның күлкісі келетін-ді» (280).
Бұл мысалдан біздің ... ... мен ... құбылыстары. Осы құбылыстар ... ... ... де құрт ... алма оқиғасынан кейін күрт өзгергенін
байқауымызға болады. Автор суреттеп ... кіші ... ... – өзі ... бұқа ... жер сүзіп жүретін, ал ... соң ол ... ... ... ... тік ... кіші
ханымға жоғарыдан қарайтын болды. Осы жағдай, осы ... ... ... дейін кіші ... ... ... Осы
шығармада автор кейіпкерлер арасындағы ... ... ... негізінде жеткізіп берді.
«Бір күні кешқұрым тамақтан соң, ... ... ... ... ... ... де, ханыммен екеуден-екеу оңаша
қалады. Ханым ... ... ... ... ... ... жалт-жұлт етеді. Орақ мұрнының ... ... жұқа ... сәт мүдіру жоқ, аузы-аузына жұқпай ... ... ... ... бір ... дұға оқып ... ... оның
сүлікше қадалып алған екі көзінен жанарын аударып әкетуге ... ... да ... ... ... іші бір түрлі шыр ... ... ... ... ... бет-жүздегі ым мен ишара мимикалар,
жесттер және тағы да ... ... ... ... ... ... Бұл мысалдардан көріп отырғанымыздай,
осындай құбылыстардан кіші ... ... ... ... мен
назарын байқап отырмыз. Бұл көзқарастардан кіші ... ... ... отырғандай боламыз.
Кіші ханымның шеберге ғашық болып қалып, ... ... ... онда да ... салғаны сарайдағы өсек-аяңдардың ... ... ... бұл өсек ... ... ... ... алса керек. Біз осы оқиғаны мына ... көре ... ... ... аруақтанып барады. Енді жұқа танауы
дірілдеп, көтеріле сөйледі. Орақ ... ... ерсі ... ... түктері тікірейіп-тікірейіп кеткен...
Қызметшісінің аяқ астынан арқаланып бара ... ... ... жүзіне таңырқай қарап еді, кемпір қапелімде ... ... ... ба ... оқыс ... ... ... да, әлдебір
ұмыт шаруасы есіне түскенсіп, орнынан асығыс көтеріле бастады» ... ... кіші ... ... ... сарайында да
өсекке таңылыпты. Кіші ханым осыны ... ... шер ... ... айналғанын күтуші кемпірден естіген кезде кіші ... ... ... дәл ... ... себебі неде?
Әңгімесін неліктен көтере айтады? Осындай суреттеулерді ... ... ... әр ... ... ... ... ернін қыршып тістеп алды. Енді не
істемек? » ... жас ... ... ... ... ... ... ханымға деген махаббатынан хабар ... ... ... ... енді не ... ... келіп көрсе, ... ... ... ... біліп қойса не болмақ? Екеуі де ... ... ... ... болғандығын жасыра алмас. ... ... ... де осы ... ... ... Әміршінің көзіне
шөп салса, кіші ... ... ... даусыз мәселе. ... ... ... ... осы ... шебер көрсетіп
берді. Кейіпкердің ... ... ... алды ... ... ... ұққандай боласың.
Кіші ханым әміршіден көп жас ... ... ... ... жас қыз ... махаббаты мен құмарына, ... ... ... ... ... да сондықтан. Кіші ханым махаббаттың
қызығына бал-бұл жайнап, бата ... жоқ. ... жары ... көп сөйлесіп, шерін ... да. ... ... ... басындағы осындай құбылысты былайша суреттеп ... ... ... ... ... қыздың балбұл жанған екі
бетіне, шоқтай ... қос ... ... ... еріндеріне, тал ... ... сұлу ... ... ... ... қадала қарады. Оның бетінде нөкер қыздардың
жай ... ... ... ... ... бір ... тұр. Ханым басымен бұл әлгі күнге бастан ... ... ... ... ... ғашық болған жанның ағынан жарылып
ағыл-тегіл пейіліне ... ... қай ... ... да
өмірінде болса бір-ақ рет болатын, болмаса атымен ... ... ... ... Ондай бақыт маңдайына ... да ... да бар. Бұл өзі ... ... жатады? Бұндай бақыт
енді оған екі ... ... ме, жоқ па... ... ... ... ... келуі мүмкін бе өзі... ... бұл ... ... ... өз қолынан басқа әйелге беріп ... ... ... дәмесін анық аңғарған күні күтуші кемпір екеуі ... бері ... оны ... ... ... ... ... киіміндей киім киіндіріп, оған ұқсайтын ... ... ... болған-ды. Сонда күтуші кемпірдің нөкер
қыздардың ішінен таңдап әкелгені осы ... ... ... ол ... махаббатты емес, өзіне еншіленген бақытты қызықтап ... ... өне ... әлі ... ... жаңағы бір жас
құшақтың ... ... ... ... ... ... мысалға қарап отырсақ, кіші ханымның жас құшақты аңсайтын,
бақытты ... ... ... ... ... алдындағы кәнизак
қыздың жүзінен-ақ бақыттың лебін сезгендей болады. ... ... өзі ... ... ... ... отыр ... автордың
осы суреттеулерінде. Автордың шеберлігін кәнизак қыздың жүзін ... ... кіші ... сол кәнизак қыздың жүзінен
бақытты ... ... Кіші ... сол ... жүзіндегі
бал-бұл жанған бақыттың белгісін көргісі, дәмін сезгісі ... ... ... кіші ханым өз абыройын ойлады, дәл осы қызметші қыздай
бақытты ... ... ... өз күйеуі әміршіден тапқысы келді.
Бірақ, әмірші жасының ... бар, хан ... ... бар кіші
ханыммен сырласпайды. Сондықтан да, кіші ... ... ... ... ... жас ... суынатындай әсерде болады. Шебер
келгелі, көңілі де, ойы да бәрі ... ... Енді не ... Кіші ... ... сезімін қалай жеңбек, сол нәпсіге
еріп, өз төсегін өзі ... ... ... де, елі де ... қара
күйе жағады емес пе?
«Ханым екі иығы селкілдеп ұзақ ... ... соң ... ... ... Енді ... ілмеді. Көкірек тұсы тызылдап
барады... Омырауына жиылып ... ащы жас ... у ... ойып ... ... көз ... ... күннен бергі, тіпті ... ... ойын ... ... ... жұмбақ құсаның сырына сол
күні ... ... ... ... сол күні ғана ... бағы ... күллі өмір ... қуыс ... ... ... сол күні әлгі бір ойда жоқ ... ... ... көзі ... таң ... ауыр ... айқара ашып, қызметші
кемпір көрінді, оның ізін ала бере ... ... ... ... Олар жүгіріп ... бұны ... ... ... ... қағанағы қарқ, сағанағы сарқ ... ... ... ал олар өз ... ... ... тұрғандай
ебіл-себіл дидарына, ... ... ... көрмеген сұп-сұр,
сұлық ... қос ... ... ... тұңғиық бақытсыздыққа,
төңірегінен мүсіркеуден басқа ... ... ... ... Күтуші кемпір қызметші қыздарды ... ... ... де, алдында құр сүлдері ғана тұрған ... ... ... ... сипап:
– Апыр-ай, ұлы әміршім бірдеңе деді ме, өңіңіз ... ... ... ол ... ... ... ... қату шығып еді...
Сонша не боп қалды ... – деп ... оның ... мынау не ... тұр ... ... » ... осы ... қарап отырып, кейіпкерлердің бет-
пішініндегі құбылыстарды аңғарамыз. Осы құбылыстар ... сыр ... Әр ... ... өтіп ... ... байланысты осы
құбылыстар суреттеледі. Автор суреттеулерінде кіші ... ... ... ... ... ... ... басындағы жағдайды психологиялық суреттеу ... ... ... ... ... ... ... дидарына, сұп-сұр
сұлық кейпіне, қос жанарын жайлап алған тұңғиық ... ... ... кіші ханымның басындағы ... ... ... Осы ... кіші ... ... ... деп айтсақ, қателеспеген болар едік.
Көркем ... ... ... ұғымын табу үшін,
кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... Атақты кеңес психологы ... ... ... ... ... қарастырған. Бұл ғалымның пікірінше, әрекеттің
іске асу ... ... ... ... ... ... ... Дене ... қимылы – бұлшық еттің белсенді екпін күші
жолымен ... дене ... ... мен қолдауын қамтамасыз ететін
бұлшық ет аппараттарының ... деп ... ...... немесе ауысуға байланысты қозғалыс олардың
ерекшеліктері адам жүрісінен, дене тұрпатынан көрінеді. Ол ... ... ... ... бір ... ... Бет әлпет пен барлық дененің айқын қимыл-қозғалысы, эмоцияның
тікелей айқын немесе жай туындауы, оның ... және күш ... ... ... Үдемелі тікелей айқын қозғалыс, яғни семантикалық қозғалыс – ерекше
мән беретін адамдар мысалы, жасанды немесе ... ... – жест ... ... бас ... алып ... қол ... дауыс беруде қолын көтеру, қол
шапалақтау т.б. Мұндағы нақты жағдайға бөлініп ... ... есте ... ... ... ... ... тікелей тарихи жағдай ретінде
болатын ... ... ол ... ... ... Бұл
қозғалыстағы қимылдың байланысы адамның психикалық, ... ... және ... ... ... ашық ... ... Сөз – оның динамикалық аспектісінде тасымалдаушы ретінде моторлы
функция қызметін атқарады. ... ... ... ырғақтық ойыны,
дыбыстық белгілеу, екпін күшейтілуі, айтушының сезімі мен ... ... сөз ... ... ... әсер ... рөл атқарады».
Жоғарыда көрсетілген тұжырым авторы – С.Л.Рубинштейн. Бұл ... ... ... ... аспектілер қимыл-қозғалыс негізінен
жасалады екен. Біз ... ... ... ... табу ... болып саналады. Оны тауып қана қоймай сол ... ... ... қажет болып саналады.
С.Л.Рубинштейннің көрсеткеніндей, қазіргі таңда ... жест деп ... жүр ... Жоғарыдағы айтылған
тұжырымды қолдай ... осы бес ... ... жұмысымызда негізге
аламыз, осы әрекеттерді көркем шығармадан ... ... ... ... ... ... деп ... қателеспейміз.
Денедегі динамикалық ... мен ... ... ... ... ... мәні бар ... болып
табылады. Осы динамикалық қозғалыстар негізінде ... ... ... ... Осы ... ... ... жан-
жақты ашып беруге тырысады екен. Мәселен, оның ... ... десе – ... ... тұрғанын аңғаруымызға болады, бар
дауысымен айғайлап жіберді десе, – ... ... не ... да ... ... екен. Сондықтан да көркем ... ... ... ... зор екендігін аңғарамыз. Мысал
келтіре кетейік:
«Алма басын ... ... ... ... ... оң ... ... – дедім, тағы да бір қалыпты, баяу ... - ... өз ... Жоқ! – деп баж ете ... ... – Жоқ, жоқ! Менікі емес... Жоқ,
жоқ! – Алма тағы да ... ... ... ... ... қолын ұстадым. Қол дір ... ... ... де жоқ. Қорқатын түк те ... ... ... ... ... жатарда әңгіме ... ... ... ... ма?
– Жарайды, – деді аздап тынышталған Алма.
– Қарашы, қандай ... ... ... ... ... соң, ... ... түсуге жібереміз...»
Осы мысалдан ауру болған қыз бала мен ... ... ... Бұл диалогтағы қызды тыныштандырмақ болған
дәрігердің баяу да ... ... ... ... ... ... суреттелген. Осындай дауыстың тондары ... ... ... табылады. Шығарма кейіпкерлерінің
психологиялық сезімдерін ... тоны ... ... ... психология ғылымының заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... оның шығармаға
беріп тұрған көркемдік қызметін ... ... ... ...... ұғымы. Эмоцияның көркем шығармаға ... ... мол десе де ... ... ... ... ... шығармада сезім ұғымы ... орын ... десе де ... ... бет ... көрініс береді. Бет пен ... ... ... ... Атақты психолог Қ.Жарықбаевтың
айтуы бойынша:
«Эмоцияларды ... ... ... ... ... бір ... не ұнамды эмоциялар деп ... ... ... ... оның ішкі ... шарықтап, жан-жақты өсу шарттарының
бірі болып табылады. ... ... ... ... ... ... эмоциялардың енді бір тобы жағымсыз не ... ... ...... ... ... нұқсан
келтіретін қораш сезімдер. Мұндай ... ... ... налу, үрейлену, үмітсіздену жатады. Осы айтылғандармен қатар,
қарапайым және ... ... ... та ... Қарапайым
эмоциялар адамның органикалық қажеттерінің ... ... туып ... ... күрделі түрлеріне: көңіл, аффект,
құмарлық эмоциялары кіреді» ... ... ... ... жағымды жағымсыз болып
бөлінетіндігіне көз жеткізіп отырған жайымыз бар. Осы ... ... ... ... ... ... беретіндігін
айта аламыз. Бұл ... ... ... ... көп. Осы
эмоциялардың ... ... ... жан сыры ... ... кездесетін оның «қуаныштан екі көзі жайнап ... ... ... ... сияқты суреттеулерді қолдну
автор шеберлігіне байланысты болса ... ... ... шыққандай, шешесі есі шығып ... ... ... ... көзін сүртеді.
– Айтқаның келсін, айналайын, – дейді ... ...... ... жансын, айналайын!
Содан кейін бір айтқан ... ... ... ... ... ... көзінің қарашығындай аялап, тәрбиелегенін, үйде де,
түзде де тірі ... ... ... ал енді мына ... ... ... көрмеген сұмдық екенін айтып, мұңын
шағады. Олар ... ... ... ... ... ... біле
алмай, бір-біріне жалтақтап қараумен түске дейінгі уақытты ... ... ... ... ... үйлеріне қайтады» [23,
266].
Бұл мысал Т.Әбдіктің «Оң қол» деп ... ... Бұл ... ... ... ... ... Өмірмен арпалысқан он жеті жасар Алма, оның ... ... ... жас ... ... ... ... эмоциялық күйлері суреттеледі.
Көркем шығарма адам мен оның ... ... ... ... ... ... да, шығармада адамның жан құбылысындағы сезім
қалтарыстары мен сезім ... ... ... ... ... ... шығармаларды оқи отырып, ... ... ... ... де ... ... да ... аспектілерді
бүгінгі жұмысымызға арқау етіп алып отырған жайымыз бар.
Біз ... ... ... ... психологиялық роман
Ақбілекті жұмысымызға арқау етіп алып ... ... ... ... әлі де ... ... мәселелер бар әрине,
психологиялық ... Біз ... ... ... ... ... талдамаймыз. Біздің талдау тәсіліміз – ... ... ... отыр.
Шығарманың негізі – адам болғандықтан, жазушының психолог ... ... ... ... Адам жанының құпия қалтарыстарын, жан
әлеміндегі құбылыстарды ... ... ... ... ... ... ... едік. Психолог ... ... ... ... не только вербально, но и при
помощи ... ... ... ... ... ... ... украшений – то есть при ... ... ... что ... ... информации о человеке (около 80%) мы
получаем ... из ... ... тогда как слова дают
нам ... лишь 20% всей ... ... часто невербальная
информация остается за кадром нашего восприятия, потому что мы ... ее ... и ... [24, ... ... ... ... көп. Сондықтан да көркем шығармада
психологиялық аспектілердің сыртқы түрі де ... ... ... деуге болады.
Кейіпкердің сыртқы қимылы мен қозғалысы ішіндегі сезімін ... ... ... ... ... машық қылмаса да, алмауды қолайсыз
көріп, екі ... ... қолы ... ... ... ... ... алды. Екеу-үшеуі үстелге түсіп қалып еді:
– Оқасы жоқ, оқасы жоқ, – деп, ... ... ... ... сала ... құрақ ұшып тұрған оқымысты ... ... ... ... ... Ақбілекке бұрынғыдан да бекіген ... ... ... ... ... бар ... не ... бар? Дегендей
көңіліне әнтек мақтаныш кірді. Бір жағынан өзі ... ... ... қайынағасының алдында қорынайын деді. Әлгі қолының
әнтек қалтыраған себебі де сол» ...... ... қыр ... ... келіп, мынадай
оқымысты жігіттің қолынан шылым көрмесе де, ... деп, ... ... ... ... ... ... оқыған,
білімді, мәдениетті қайынағасының ... ... ... ... дене ... ... да көркемдік негіз
береді деуге әбден болады. Бұл ... ... ... жест деп ... жоғарыда айтып өткен ... ... тағы бір ... ... ... келе жатқан жігіт француз кілтімен есік ... ... жас ... ... ... ... ... жұлқа тартып, басындағы кепкасын қолына ... ... ... ... теңіз лебі аңқиды; кең холлға кірген ... ... не ... да ... қашайын деді. Кепкасын қайда
қоярын білмей, қалтасына енді ... ... ... ... ... ... ала ... еді, оның бұл қылығы жігітке
ұнап кетті. Жағдайға ... ... ... ... тегі ұятқа
қалдырмас, – деп ойлады ішінен.
Еденді ... ... ... ... ол ... ... ... серігінің соңынан жүріп келеді. Алшаңдаған
алпамсадай ... ... ... тар ... – ол ... ... қағып кетер ме екем немесе каминнің ... ... ... ... бе деп зәресі
қалмады. Олай-бұлай орынсыз ... ... ... жоқ ... бас ... Рояль мен үстінде үйіліп көп ... ... ... алты адам ... өтер еді, сол ... ... бір өзі әрең ... Соқталдай болып солбырайған екі
қолын қоярға жер ... ... стол ... ... ... деп ... ... орғып түскенде, ряльдің түбіндегі
орындықты құлатып кете жаздады. Ол ... ... ... ... ... серігіне қарап, өзінің арпыл-тарпыл жүрісін ерсі ... ... ... дуылдап кетті. Маңдайынан шып-шып тер ... ... ... ... ... ... ... терін сүртті» [25,
5].
Бұл Джек Лондонның әйгілі «Мартин ... ... ... ... болып, өзін қолайсыз ... ... ...... ... ... Бұл кейіпкер неге өзін қолайсыз ... Ол бай ... ... ... ... тұрған кедей жігіт.
Сондықтан дене қимылы ... ... ... ... ... ... отыр. Бұл әрине, автордың шеберлігі ... ... ... осы ... кедей жігіттің бай үйінде
өзін қолайсыз сезінуін өте ... ... ... шығармада да кейіпкерлердің мимика және жест ... ... ... ... өте көп. ... ... ... екендігін, Руфьтің іс-әрекеттерінен оның текті
әулеттен ... ... ... мен ... ... ... ... тарауда «Ақбілек» романы мен «Мартин ... ... ... ... анықтаймыз. Екі романнаң
тақырыбы да басты кейіпкерінің атымен аталады. Бұл екі ... ... ... ... кеңінен көрінеді, екі ... да ХХ ... ... ... алдық десек те болады.
ІІ Ж.АЙМАУЫТОВ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫ МЕН ... ... ... ... ПСИХОЛОГИЗМІ
Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романы қазақ ... ... ... ... Осы романды көптеген ғалымдарымыз бен
зерттеушілеріміз ... те ... Біз осы ... «Ақбілек»
романындағы психологиялық аспектілерді таба ... Джек ... ... ... салыстыра зерттейміз.
Аталған екі шығарма да ХХ ... ... ... ... Ақбілек романының негізгі ... ...... ... ... қыр ... ... Ақбілектің
жауыздардың қолынан қиындық көруі ... ... ... ... ... әйел ... әйелді аңсау негізінде қазақ
ауылына шабуылдап, он бес ... он ... бір гүлі ... зорлықпен алып кетуі шығарманың негізгі сюжеттерінің бірі
болып ... ... ... осы ... ... зерттеліп
келгендігі белгілі. Б.Майтанов осы шығармаға өзіндік баға ... ... ... ... ... да ... ... жазушы ретінде С.Сейфуллин, М.Әуезов қатарынан орын ... ... ... ... ... ... қарағанда,
Ж.Аймауытов романтикалық емес, реалист ... ... ... ... ... ... ... психологиялық
күйлері мен жан сырын суреттеудегі ... ... бірі ... ... ... кейіпкер – жауыздардың езгісі мен ... ... ... ... соры бес елі ... ... ... бағы ... ... ... ... Балташқа
тұрмыс құруы – Ақбілектің үмітінің қайта жанғаны ... ... ... ... ... сытылып шығып ауылға келгенде ауыл
адамдары мен ... ... ... ... жүруші еді. Ақбілек
қалаға келіп оқыды, қазақтың мен ... ... ... ... ... бір ... – Ақбілекті қаладан келгенде суреттеуі.
Ескі ... сол ескі ... ... ... қойған ескі адамдарды
Ақбілек көргенде, бұрынғысынша ... ... ұяң да ... қыз
Ақбілекке атастырылған жігіті де, ... да ... бір ... ... Ал, ... ... отырса, бәрі басқаша, бәрі
де даланың күйбең ... ... ... ... ... шығармада тілімдей-тілімдей болып, тозуға ... ... ... ... ... деген алауыздық, бірін-бірі
көреалмаушылық, іштарлық құбылыстары ... ... ... кегімді қайтарамын деп, Ақбілекті орыстардың қолына ... ... ... ... ... ілдеқайда сұлу екенін
көріп, іші қайнауы бәрі де осыны ... ... ... ... автор – ... ... Қара ... портреттерін шебер суреттеп
кеткен. Осы суреттеулерге қарасаңыз бәрі де ... ... ... ... осы ... ... ... монолог
түрінде жеткізеді. Бұл автордың ... дей ... ... ... ... ел ... кісінің баласы екенін, нендей
кәсіппен айналысқанын осы ... көре ... Қара мұрт ... ... ... ... жоқ. Өз еліндегі азамат ... ... жыл ... жүріп, әйел ... ... ... ... өлтірген жоқ, тек қарсыластықта өлтірген. Ал,
Мұқашқа келер болсақ, дәл ... ... ... арасында көптеп
кездеседі ... ... ... ... ... күндеуі,
бірінің аяғын бірі шалуы сол ... ... ... ... ... жас ... ... қозы-лағын бағып өскен жігіт. Сол
бала кезінде ... ... мен ... ... жеп ... ... деген өшпенділігі мен ызасы бала ... ... ... ... ... де, ... ... бір бергісі ... ... ... өсе ... болыстыққа сайлауға түсіп,
Мамырбайдың баласының ... ... үшін ... ... ... ... тірлігі осы – Ақбілекті ақтардың қолына
ұстап ... ... ... қай ... болсын, өзінің құндылығын жоғалтпақ емес.
Бұл шығарма ХХ ... ... ... осы ... ... мен жан ... ... ... ... ... ... зерттемекпіз.
Сол шығармалардың бірі – Джек Лондонның ... Иден ... ... романды негізге ала отырып, кейіпкерлердің қайғы мен ... ... ... ... сондай-ақ, екі шығармада да
суреттелетін әйелдер образын, олардың ... ... киім ... ... аспектілерін анықтамақпыз.
Джек Лондонның аталған бұл романы сана ... мен ... ... жеткізгені шебер-ақ. Бұл романның басты кейіпкері –
жазушылықпен күн көріп ... жас ... ... Иден ... ... Иден ... отбасынан шыққан қыз Руфьпен теңесемін
деп, күні-түні ... ... ... Бұл ... әлеуметтік-
қоғамдық сипатта жазылған шығармалардың бірі болып табылады.
Екі ... ... да, ... де, ... мен ... ... да мүлде бөлек екеуі де бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... даладағы тыныс-
тіршілігінен, сол ... ... ... іс-әрекеттерінен
кімнің қандай екендігінен хабар берсе, Мартин ... ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың осы тарауында ... пен ... ... ... ... ... тән қылықтар ... аша ... Осы екі ... ... ... ... қазақ пен американдық әйелдердің арасындағы ... ... ... – бір ауылдың үкілеп отырған қыздарының бірі. Ақбілектің
сұлулығын, қазаққа тән ... ... ... ... ... білген. Шығарманың басталар тұсында автор:
«Мамырбайдың малайлары қора ... ... ... үйін сылап
болған еді. Мамырбайдың бәйбішесі маң-маң ... ... ... ... ... жүрген еді. ... ... – жас ... ...... қызы ... сырға, күміс
шолпы сылдырлатып, ақ көйлегін ... ... ... үйге ... еді» ... бар ... осы ... жеткізіп тұрғандай-ақ.
Ақбілек Мамырбай байдың үкілеп, ... үміт ... ... ... пәк баласы. Бай қызы екенін, ... ... ... ... ... көйлегі көлеңдеп, қызылды-жасылды
көрпелерінен ... ... де ... ... ... болады.
Осы сән-салтанатпен Ақбілек ұзақ жүре ... ... ... ... ... ... баса ... Ақбілекті
өңгеріп алды да ... Бұл іс тек ... ... ғана ... ... қор ... ... еді. Ақбілек тің маңдайының
соры бес елі екен. Орыстар өз ... алып ... ... ... бәрі ... ... қара мұрт ... түседі. Қанша
жау дегенмен ... да ... ... ғой. Орыс әскерлері
айуандыққа ... ... ... ... ... ... қара мұрттың жүрегіне оқ ... қара мұрт ... өз ... ... Мәселен:
«Жалғыз-ақ, Ақбілек үшін қара мұрттың жанын қиғаны рас. Ендеше
жақсы ... рас. ... ... ... ... сұлу ... Қазақ
тұрсын орыстың талқысына түспейді, асыл ... бір ақ ... ... ... Өзі үшін жанын қиған ер жігітке... ... ау! Ер ... деп ... аузы ... кәпір ғой! Әлгі
дәретсіз, сүндетсіз, түрегеп сиетін, ... етін ... ... ... сасыған, елді қыран жапқандай ... ... ... ... ... ... орыс осы емес ... осы орысты иіскегені ме? Шынымен, ақ ... арам ... ... ... арам ... ... ма?» (102).
Автор Ақбілектің сұлулығына қара ... бас ... ... сүйіп қалғандығын аңғартады. Ақбілек пәк ... ... ... ... ... ойлағанда жаны күйзеледі. Әрине,
орыс әскерлері қыр ... көп ... ... ... ... Ақбілектің арасындағы диалогтан орыс әйелдері мен ... ... ... ... – Мына төре сені ... ... Бұл өзі ... ... ... Сені ... (жүрегін түртіп), мына ... Анау ... сені ... бер деп ... Ол ... ... төре ғой. Екеуі дауласқан, шатақ шыққан. Содан дуэльге
шығып, ... Өзің ... ғой. Бұл сен үшін өлем ... сонда
да шыдаған. Сен бұрын орысты ... ... ... ... Сен ... Саған ешкім тимейді. Мына төре сені ешкімге
бермейді. Бұл сені ... ... Өзге ... сені қатын қыламыз
деп еді, бұл кісі оған ... ол ... онда ... ... деді. Бұл көп білетін ақылды ... Бұл да ... ... ... ... жан ... Сен бұдан қорықпа жақсы
көр. Бұл кісі сені ... ... Сені ... ... тамақ, киім
әпереді, саған жұмыс қылдырмайды. ... ... ... ... Байы ... соғады, жұмыс қылдырады, бәрі кір ... ... ... Біздікі орыс законы ... ғой ... ... ... ... ... жүреді, театрға апарады. Гуляйт
қылады, – деп ... үйір ... деп, теке көз көп ... ... қара мұрт оған сөз үйретіп тұрды. Ақбілек ... ... ... ... ... ... беті бәкіше бүктеліп, ... ... ... ... жасы ... қара көзін
жыпылықтатып, қара мұртқа ... көз ... бір ... ... ... ... диалогтан-ақ, автор қазақ ... ... ... ... ... ... болып өзіне қарамайтындығын, ... ... ... көрсетіп берді. Ал, орыс ... ... дәл ... ... ... ... болып, малайша ... ... ... театрға апарады, орыс еркектері
әйелдерін ұрмайтындығын, ... ... ... Ал, енді ... ... ... ... қараңғылық, не болары белгісіз... Сонда да
Ақбілек тірі, Ақбілек ... Ол ... ... ... ... ... естіп, іздеп келіп, алып қашты… Орыс біткен ... ... Кім ... тірі ... үмітсіз сайтан... Өз еркімен
келіп отырған жоқ... Қара ... ... не ... ... ... жоқ. Ақбілекті кім жазғыра алады? Малына, жанына ... ... қай ... бар? Азар ... ... ... болып
жатқан көп қорғансыздың, көп сорлының бірі ... ... ... өз ойы. Осы ... ... ... ... орыстарға да жеткендігін аңғартады. Ақбілектің күнәсіз денесі
жауыз ... ... да, ... ... пәк және де ... мұрттың Ақбілекке ынтық болуы, қасынан ұзамауы, оны ... көп итке ... адал ... ... ... мұрт ... ... екі елі айырылмайды. Қолтығынан
ұстап, белінен ... ... ... ... ... ... ... омырауына күздің солған гүлін ... ... ... ... ... ... Тау өлкесіндегі бұлаққа апарып,
Ақбілектің ... ... ... суға ... ақ балтырына қара
мұртын ... ... ... ... ... ... бір қолын салып, көлденең ... ... ... өз ... нанды, етті өз ... ... ... ... ... ... ірге ... өзі салып, өзінің сұр ... ... ... ... ... жеп ... құшырланып ұзақ сүйіп,
қатты қысып, о жер-бұ ... ... ... ... ... ... тамырлары тұтанып, жанып ... ... ... ... ... өзін-өзі ұмытып, әлсіреп, керіліп жата
кетеді...
Содан кейінгіні өзі де ... ... бір ... кіргендей
болады...» (102).
Шығарманың осы жолдарынан қара мұрт пен Ақбілектің арасындағы
қатынасты ... ... Қара ... ... ... ... ... осынша құштар? Ақбілекке шын ... ... ... ... талай уақыт әйел көрмегендігінің ... ма? Ол ... ... дәл осылай қамқор болмайтын еді. ... те ... ... дала қызы ... қара ... осындай іс-
әректеттерін түсінбей жүрді. Қазақтар әйелге мұнша ... ... ... екен ... қара мұртқа қарсылық білдірмеді.
Қазақта «Әйел адамның ... жаны бар» ... ... ... Осы
мақал Ақбілектің адам ... ... ... ... ... Ақбілек не көрмеді? Қазақтың, мұсылман ... ... отау ... ... ... ... ... ашпайтын
еді. Енді мұның жағдайы не ... ... ... болып жүре
бермек пе? Бұл бір қорлық. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... еді. Бұл қорлықтан соң Ақбілек
даладағы ... ... Енді ... дей ... ... ... маздаған оттың арқасында тірі ... ... ... сәтін автор шебер ... ... ... деп ... да
болады.
«Әлден уақытта арсалаңдап бір аш ... ... ... ... келіп қалды. Ақбілектің жан дауысы ... ... шыр ете ... ... біткен жарық беріп, көздері жалт
етіп, тістері сақ ... ... тұра ... ... ... ... шабынып тұра қалды. Ақбілек ... ... ... жалма-жан ұшырып, қостан атып ... ... жоқ» ... ... айнала дөңгеленіп, айғайды ... ... ... ... ... ... өлім ... тірелген уақытын, жан
ұшыра басын аман сақтап қалу ... анық ... ... осы ... ... ... айғайды салғаны, ағашын
әй-шайсыз ауаға семей бергенінен не ... ... ... ... ... ... ... арс-ұрс еткен дауыс шығады. Қасқырға тиді ... тиді ме, ... ... ... ... ... қолы
сүйсініп қалады. Қасқыр одан жаман өршеленеді. ... жан ... ... ... ... ... ... абалайды,
Ақбілек сабалайды, қасқыр абалайды. ... ... ... ... ... ... ... Ақбілек
шырылдайды, қасқыр қырқырайды, Ақбілек ... ... ... ... көп ... ... алқынды, аласұрды, жұлқынды, әлі құруға ... ... ғой, енді ... ғой, енді ... ... ... жеді ... деген кезде, Ақбілектің аяғы астынан бірдеңе
жылт ете ... ... жалт ... ... ... шай ... қозы әлі сөне ... екен. Ақбілек аласұрып ... ... ... ... Қасқырлар отты көріп жалт берген ... ... ... ... ... сап ете түсті.
Ауылда қой ... ... ... от ... ... ... ... Ақбілектің қасқырлармен арпалысып, бір ... ... ... ... әйеліне тән мінезімен Ақбілек
қайсарланып, ... ... ... ... ... өзі ... қалып отыр. Автор Ақбілек пен ... ... ... ... ... ... ... аллалайды, қасқыр абалайды»
деген сөздерден-ақ, Ақбілектің ... ... ... аламыз.
Ақбілектің өлім таяп келген сәтіндегі ... ... ... шебер түрде жеткізе білген десе де болады. «Ақбілектің ... ... ... жібергендей шыр ете түсті», осы ... ... жан ... тыныш түнді селк еткізді, жарып
жібергендей ... Осы ... ... ... ... жаны
шырқырауын, өлімге өзін қимауын аңғарамыз. Бұл ... ... ... ... ... десе де ... Ақбілек қасқырдан да аман ... Бұл ... ... неге ... Ақбілектің бар болмысын автор ... ... ...... мына ... ... келместен, есінен айрылған
сорлы ... не ... ... жүр ... – деп ... Ол ... сөз ғой. Бозінгеннің есі-дерті: орыстар ... ... ... ... несі артық екен? Киімі ... ... ... ... соң, ... боп қалды ... Соны ... ... өз ... да ... ... тау-тасқа тығылған,
өзі де үш ... ... ... қап ... ... кіші
үйдің қызы содан бері жіңішке ауруға шалдығып, от басында ... ... ... да ... ... ... басылған
ба?» (124).
Осы жолдардан қазақ ... ... ... қайғыны
байқауымызға болады. Орыстың талқысына, ... ... ... ... аз ба? ... ... осы жолдардан көрсетіп
бергендей. Бозінгеннің Ақбілекті ... ... ... ... ... тән ... болса керек. Өзінің қызы осындай ... ... да, ... Ақбілекті сынағалы, қызығып келіп отыр еді.
Автор осы ... ... ... отыр ... ... – Не қыласыз? Ұйықтасын, - деді.
Бозінген шапанының өңірін қайырып, ... ... ... ... ... ... ... қалтасының қақпағын,
кебіс, ...... ... ... ... соң, маңдайына шашырай
салбырап тұрған шашын ... ... Өзі де қыз десе – қыз ... – деп ... ... ... ... батсайы, жеңсізі дүрия, көйлегі ... ... ... ... ... тәрізді екен», - деп, ... ... ... гөрі қаттылау», - деп тұрғанда, ... ... ... ... ... қыздармен айтысып кетті. ... ... дым ... боп ... ... бес ... боп кетті. Айтжан қарағы ... ... ... ... ... ... бір сақтапты, өйткені аманында
бергенін өзі ... ... осы ... ... мен ... ... Айтжан өзінің туған қызы, Ақбілекті қызынан ... ... осы ... ... ... киімдерін байқап
отырмыз. Автор осы киімдерді шебер суреттеу негізінде ... ... қыз ... ... ... ... ... болады.
Ақбілектің осы болмысы талай елді ... ... ... ... отырған жоқ па?
Ақбілек Бекболатты да өзінің сұлулығымен баурап ... ... ... ... ... ... түсіру барысында,
Ақбілектің сол бір қайталанбас күнәсіз кейпін елестетеді:
«Бұрын қыз ... ... ... ... деп, ... берік болайын десе де, Ақбілектің жүрісін, күлісін, ... ... ... ... есі кетіп, осының жолына жаным құрбан
болсын деп өзіне-өзі серт ... ... ... ... еді ... оның дауысы, оның күлкісі адам баласында жоқ еді. ... ... ... ... әлде түн ... ... ... аққудың дауысы ма? Жоқ, оның ... ... ... ... жас ... ... қаттырақ сөйлесе,
ол дауысқа күміс қоңырау ... ма, ... ... ... ... ... күңгірлей-сылдырлай шыққан бір сиқырлы жат
дауыс дәл ... ... тиер еді. Сол ... ... ... иер еді. Тағы да, тағы да осы ... ... келіп,
ынтығар едің. Ол ... бұл ... бәрі ... ... ... ... ... едің. Өзге әйел оның бір тырнағына,
басқан ізіне тұрмай ... еді. Сол ... ... Бекболат
шынымен ұмытқаны ма? Елдің ... ... ... ... ... Қой, ... өмірде қызық болмас. Өзге қызды алса да, ... көз ... ... Өмір бойы ... де жүрер... Қалайда
Ақбілектің хабарын тезірек білу ... ...... ... күйеу болар жігіті. Алайда,
мынадай ... ... ... ол жігіт күйе жағылған
күйінде көре ... ... ... ... ... еске ... қылықтарын көз алдына келтіріп ... ... ... еді ау дегің ... бұл ... ... ... Ақбілектің жүрісін, күлкісін, көзқарасын, дауысын көз
алдына ... ... ... ... аққудың үнінен де әдемі,
жүрісі маң басып ... сұлу бір ... ... ... ... ... да, басқан ... де ... ... сұлу жардан қалай айырылсын, өзгеге қалай ... ... өмір ме ... ... сондықтан Бекболат Ақбілекті адасқан
тұман арасынан ... ... ... ... ... жары ... сұлулығын автор осы еске түсіру құбылысынан толықтай
етіп ... ... ... қоңыраудай күмбірлеген дауысы,
сыңғырлаған наз ... ... ... ... ... ... айырылмау мақсатында Бекболат ел пікіріне,
ағайын, туған-туыс көзқарастарын таптап кеткелі ... Ол ... ... ... болып келген қызды кім жар ... ... ... ... Бекболаттың Ақбілекке деген адал
сезімі Ақбілектің ластанған ... ... пәк ... ... ... десеңіз, Бекболат Ақбілектің ... ... ... ... масқара болып ... ... ... болады. Дәл осы қуанышты автор шебер түрде жеткізе білді:
«Бекболаттың қуанғаны ... ... орыс алып ... де,
масқара болғанын да ұмытып ... ... дл бір ... ... не жауынды орманда қалып, жоғалып ... ... ... ... ... ... ... болды. Жаным,
сәулем! Көзі мөлдіреп қай ... отыр ... ... болайын!
Дегендей Ақбілекке ... ... ... ... ... ... ... Бекболат тайраңдап ауруханаға кірді. Ойы – ... ... ... еді» ... ... ... Ақбілекке деген сезімі мен махаббаты
адал және шынайы ... ... ... ... ... шын
сүйген, құлай ... ... ... ... ... ... ... абыройының төгілгенін бекболат елеп те ... Тек, бар ...... аман ... ... тірі ... ... мәңгілік бірге болғысы келеді Бекболат.
Ақбілек үйіне аман-есен оралғанда да, оның ... ... ... ... ... қара ... ... келгенше, ақ
күйінде өлгені абырой еді. Ақбілектің басына осы ... ... ... де ... ... болады.
Ақбілектің әке қас-қабағына қарауы да ... бірі ... ... ... ... ... ... болмай қалған. Елемей, бар-жоғын ескермей жүре
береді. Ақбілекке осы ... ... ... ... ... Қара мұрттан жерінсе де, жиіркенсе ... сол ... ... ... ... беріледі.
Ақбілектің Қара мұртпен ... ... ... еске ... ... ... сағынуы – әйел психологиясының бір ... ... Мына ... ... ... ... Ақбілектің көзі ілінбеді. Төргі үйдегі әкесінің
сыбыры тоң ... ... ... ... ... естіліп
жатыр. Үлкен кісінің ебі де ... ... ... ... ... ... Қатынның шылапшын сылдыратқаны, судың
сарылдағаны – бәрі ... тұр. ... деп, ... ... ... ... жатып еді, оған да болмады. Бұрын апасы
барда ... бір де ... ... ... еді. Енді өзі де қатын
болып қалғандыкі ме , ... ... ... десе де ... берді. Бұрын әкесін әке деп ... еді. Енді ... ... ... шапқан айғыр тәрізді көрінді, әкесін ұятсыз, жаман
адам көріп, ... ... ... қара ... ... жатқан, құшақтасқан күндер көзіне елестеп, өз көңілі ... ... ... мына ... ... ... тәрізденді.
Адамның есіне келмейтін жаман-жаман, ... ... ... ... өзінен-өзі жиреніп, дөңбекшіп қайтерін білмеді. Мұндай ... ... кім, не ... ьолғанын да біле алмады. Қалайда
жүрегі ... басы ... ... көп азап ... ... ... көзі ... (225).
Бұл Ақбілектің басындағы сезімі. ... ... ... ... жеткізе білген. Ақбілектің жалғыздықтан жабығуы, ... ...... қыз күнінде басынан мұндай сезім өтпеп ... ... ... ... жары – ... сезімі адал.
Бекболат десе ... ... осы ... ... былайша
суреттеп кетеді:
«Ақбілектің жүрегі алып-ұшып барады. Үйге ... Шам ... ... ... ... жерін жазды. Жайнамазды ... ... бір ... ... ... ... алмай, оған да, бұған да
алаңдай берді. Ол ... бір осы ... ішін ... ... ... кісі тәрізді. Бәрі де жинақы, ... ... ... ... ... да, ... жеңі де, ... қатынның бет-ауызы
да, дастарқан, орамал да кір тәрізді» (200).
Автор ... ... ... ... ... ... ... Бұл суреттеуден біз, Ақбілектің ... ... ... ... ... Ақбілектің тыпыршып,
бір орында отыра алмауы, ... кеш ... ... ... ... ... ... барынша жақсы жағынан көрінуге
тырысқан Ақбілек малшы ... да, ... де ... ... ... ... ... қойшыға сөйлеуі психологиялық негізден
туған ... ... ... отырғаны даусыз.
Бекболатпен кездесуді баяғыдан-ақ, ... ... Енді ... ... ... Ақбілек қалайша мынадай ... ... ... ... ... ұяла ... автор былай
бейнелейді:
«Ақбілек әнтек ... ... ұшы ойып ... ... ... ... ... шыдамайды. Оның cалалы саусақтарына
көзі түскенде қара ... ... ... ... өз ... ... отыр еді. ... беймаза қара ... дәл осы ... ... ... ... ... ... еді. Бірақ, Бекболат
оны сезбеді. «Сезді ме екен?» деп ... ... ... ... ... ... бір қарады да, көзіне көзі ... Оның көзі ... бір сен» деп ... тәрізді. Талмау,
буалдыр көрінді. Ақбілек: «Мен де ... ... ... ... ... оқ ... салмақпен қағып, жылтыраған қара көзін
бір ... ... де ... бірі ... ... ... шығарманың осы ... ... пен ... ... ... кейіпкерлердің көзқарастары ... ... ... ... ... деген сағыныш пен
сезім. Ақбілектің басындағы сезімді ... ... ... Бұл ... ... ... жатады десек,
қателеспеген болар едік. ... ... ... ... ... ... сезімін жеткізген. Ұялу құбылысы ... ... ... ... тән ... ... Ол ... алғаш көргенде беті қызарып, ұяла ... ... оған ... ... жоқ. ... да ... жолдарын оқи отырып, ... ... ... ... ... ... қыз болса да көрегенді, тәрбиелі ... ... ... Ақбілектің жан досы әрі ...... ... өзінің бар сыры мен ... ... ... ... ... Ақбілек жыласа, Ұрқия жылайды, ... ... ... қайғысы болып табылады. Осы шығармадағы әйел ... ... ... құбылыстарды әрине, әйел баласына
тән Ұрқия мен ... ... ... болады.
Ақбілек тағдыр талқысына жастайынан түскен он бес ... ... ... ...... аман-есен келгенде, анасын ... ... ... басына мынадай қайғы түспеген қыз ... ... ... қайдан білсін? Оның үстіне өз ... ... ... жетерлік. Көрші әйелдер Ақбілекке жоқтау жаттатқызып
үйретеді. Ақбілектің әйел ... тән, ... ... тән ... ... осы тұстан көрінеді.
Жүсіпбек Аймауытовтың бұл ... ... ... ... деп аталатын шығармаға еліктеу әсерінен жазды деп
айтсақ та, ... ... ... ... тән ... ... еш өзгерген емес. Ақбілек өмірдің сыйлаған ащы ... ... да, ... ... мен ... еш ... жоқ.
Ақбілек қазақ әйелі. Ақбілек қатал ... ... ... да, ...... ... Балташ Ақбілекті сүйді. Ақбілек оқыды, көзін
ашты. Қазақтың мен ... ... ... шықты.
Ақбілектің қазаққа тән ... ... мен ... сұхбатынан
аңғара аламыз. Осы екі әйелдің айтылған ... ... ... байқауымызға, аңғаруымызға болады деп айтсақ,
қателеспеген болар едік.
Осы екі ... ... ... әйелдерінің күйеулеріне деген
сыйластық пен ... ... өз ... атын да ... ... ... болады. Мәселен:
« – Осы күні күйеуің қайда?
– Қызметпен басқа қалаға ... еді. Екі ай ... ... Бала ... бе?
– Бір бала түсік түсті. Біреуін қолдан өлтірдік.
... аты ... Обал ғой, ... ... Оның обалы жоқ бауырым. Жай сөз. Атай ... Ана ... ... ... имек ... Ана аттың мойнына салатын имек ағаш?
... ... Жоқ, одан ... Доға ... Е, сол, ... Аты да ... ... Өзің немене жүдеусің ғой?
– Жүдеу болмай, қайтейін? ... ... ... ... Азырақ жөтелім бар.
– Ей, қалқам, Кәмилә-ай! Сенің де көрмеген ... ... ... ... ... екі ... әңгімесінен, өз күйеуінің атын атай
алмағанын көреміз. Бұл қазақтың әйелдеріне тән ... деп ... екі ... ... ... оқып отырып, Ақбаланың
бұрынғы ... ...... пен ... ... өтіп отыр.
Бұл да әйелге тән ... бірі ... дау ... ... күресе білді. Шығарма соңында өз армандарына
жетті де. ... ... ... оқыған азаматпен отау ... оқып ... ... ... қыз оқып не ... ... ойлайтын. Ақбілек күйеуін алып, ... ... ... ... ... ... де басқа, орысшалау ... ... ... шығарма жолдарында былай суреттеп кетеді:
«Шықса, сауылдап келіп қалған ... ... атқа ... ақ
киімді біреу көрінеді. Алдына Сараны мінгізіп алыпты. Бұл ... деп ... ... ... ... бетінен сүйе бастады. Сөйтсе
– Ақбілек екен. Боз аты, ақ ... ... ... ме, ... ... ... ... деді. Ауылдың ... ... ... ... қап еді» ... ... біз ... жолдарынан байқай аламыз. Срның
бірі – Ақбілектің арманы. Ол ... ... ... ... тұрмысқа шықсам екен, одан бала сүйсем ... ... бірі ... екен деп ... ... ... де
шетсіз қиялдарынан қазақ әйеліне, қазақ қызына тән ... ... ... ... ... ... арманы жақсы келіншек атанып,
бала сүю. Автор осы ... ... ... қазақ әйеліне
тән құбылысты ... ... ... ... көркемдеп
суреттейді.
«Ел жатса да, ... ояу. Оның ...... сұлу
өмір. Өзін ұзатқан екен дейді. Басында – жібек желек, ...... ... Жанында Ұрқия мен Сара, ауылға таяу ... ... ... ... ... ... ... қызылды-жасылды
қыз-келіншектер келеді. Олардың көйлегі де, көк ... да, ... ... ... ... ... тырс-тырс еткізіп, қатындар
шашу ... ... ... ... ... алып ... шайы ... алдынан ұстап, ... ... қақ ... ... екі ... жылтыратып, Ақбілек
келе жатыр. Жұрт мәре-сәре, ... ... ... ... көрпе-төсегін оюлы ақ ... ... ... ... ... ... қыз-
келіншектердің ортасында Ақбілек отырады. Келінді ... деп ... ... ... ... ... Ашшы ... деген!
Бір өктем дауыс ... ... бір қыз ... ... ай мен ... ... таңғалады. Көп жаса, отыра ғой
шырағым! Дегенде, Ақбілек ... ... ... ... ... Ел тарайды. Ақбілек ақ отауында... Ол – келіншек.
Басына жаулық ... ...... Төсекағаш алдында
ақ саусағы ... ... ақ ... қиып ... Жанында
домбыра шертіп, Бекболат ... ... ... ол ... күй
шерткенде, жаны сүйсініп, күйеуінің бетіне жымия, жылы ... ... ... ... та ... қолын созады. Ісін
қойып, Ақбілек ... ... ... жақындайды. Күйеуі мойнынан
құшақтап, үлбіреген аузынан, мамық ... ... ... Бірінің
көзіне бірі қарайды. Қараса да тоймайды...
Үлкен ... ... ... Ақбілек отауының түндігі
ашылмайды, жібек шымылдық ... күн ... ... ... ... десе де, ... қыпшасынан қысып, қытықтап, күліп
жібермейді. Болар енді, сәулем! деп ... ... ... жез құман
алып, майысып, дөң ... ... ... ... осы ... ... ... арқылы автор Ақбілектің
бойындағы қазақ ... тән ... пен ... ... ... ... ... болар едік.
Бұл көріністен, Ақбілектің ауылда оқу ... қала ... ... жоқ. ... ... ... алып ... қалада
оқып, өз абыройын аяққа ... жоқ. ... ... ... ... ... ... шыққан сүйелдей болып көрінетіні ... ... ... бар ... ... ... ... мәңгі алып кетер еді өзімен. ... өз ... ... ... ... әйел ... ... қасқая қарсы тұрғаны мәлім. ... ... ... ... ... ... ... әйелдерінің болмысы мен
психологиясын ... ... ... Қазақ әйелінің басындағы
әлеуметтік-қоғамдық, махаббаттан туған ... ... ... ... отырмыз.
Біз осы ғылыми диссертациямызда ХХ ... ... ... да ... ... ... ... көрсеткіміз келіп
отыр. Бұл роман американдық ... Джек ... ... ... Бұл ... ... ... жас жігіт – Мартин Иден болып
табылады. Осы ... ... ... қызы Руфь ... сөз
қозғамақпыз. Руфь текті ... ... ... қыз. ... ... сүюінде де көп мән бар. Руфь таза да ... ... ... ... ... ... ... Мартин қанша
кедей жігіт болғанымен, Руфь ... ... ... көп
көмектескен кейіпкер болып табылатыны даусыз.
Біз осы ... ... тән ... ... ... ... ... сол заманда не киді, киімдері қалай
болды, қалай ... ... ... ... деген сезімдері қай
дәрежеде ... Міне біз осы ... ... ... ... ... ... сәтте жалт бұрылған жігіттің көзі ... ... ... ... ... бәрі ... жоқ ... кетті. Қараса, ... ... шашы ... ай десе ... күн десе көзі ... ауызға салғандай үлбіреген бір қыз тұр. ... ... ... мұқым аңғарған жоқ, бірақ, өзі қандай сұлу ... де ... әсем ... ... ... қиялында сабағы нәзік
алтындай ... ... ... Жоқ, ... бұл – рух, ... ... мұндай қасиет жер басып жүруі ... ... ... сөзі рас ... ма, ... биік ... мұндай арулар
бола ма екен? Шіркін, ... жыр ... екен өзі. Ол ... ... ... кітабында Изольданы суреттеген шақта қиялында
дәл осындай сымбатты сұлуды ... ме ... Осы бір ... және
қор қызындай тізілген өңшең сұлу сағымдай ... көз ... ... ... ... ... өмір шындығы да сырт ... ... ... ... өтіп ... Руфь ... созды,
жігіттің көзіне тура қарап, ... алып ... ... тым ... ... ... ... Таныс әйелдерді бұлай етпеуші
еді. Тіпті қол алып ... да. ... ... ... ... ... ... тағы да ... ... ... ... өте ... ... жігіт елеске жеңдірмей қызға
қадалып қарай берді. ... әйел ... ... ... емес. Оның
көріп жүрген әйелдері сол әйелдер қызбен ... көз ... ... ... бір ғана ... ... ... ол өзі
портрет галерейнде тұрғандай сезінді, ... ... ... ... ... көп ... ... әрқайсысын бір шолып,
қызбен салыстырып үлгермек екен. Міне, фабрикада істейтін ... ... жоқ әйел ... ... өмір ... шұнаңдаған қыз-
қырқын, үлкен-үлкен мал ранчоларында ... ... ... ... сигаретін екі елі ... қара ... Бір ... ағаш ... тықылдатып, бүгежек-бүгежек
еткен қуыршақ ... ... ... жапон бикештері, кескіні тым
қуарыңқы ... ... ... ... онан ... милығына
гүл өрген Тынық мұхит ... ... шой ... Ақыр ... жан ... ...... паналаған жалбыр шашты жезөкшелер, ұры-қарының арасынан
шыққан арақ ... ... ... шыға ... ... ... кеме ... теңізшілерді тосып
алатын әйелдің ... ... ... ... ... адам ... ... мен тосабы келді көз алдына» (5).
Бұл Мартиннің Руфьпен алғаш ... ... ... ... ... бір ... шебер салынған картиналарға теңеп
кетеді. Руфьтің сұлулығы мен ... ... тек қана ... ... ... мына жер ... бүкіл әйел затымен
теңестіреді. Жер бетінде дәл Руфьтей ... ... ... ... ... да ... аңғара аламыз бұл шығарма ... ... әйел ... ... ... соншалық, бұл
жерден тек суреттеуді ғана ... ... де ... ... ... ... табылары даусыз бұл көріністің. Шығарманың
бұл ... мына ... ... әйел ... деген тән
болмысты аңғара аламыз.
Шығармадағы Руфь ... ... ... ... ... жас ... қарауы, сынауы да көркем түрінде ... көзі ... ... ... ... ... жұп-жұмыр, қып-қызыл мойынына сәл кідірді.. Алдында ... ... ... ... да, ... аңсары ауды оған. Әлдене
ерсі ... ... Егер ... ... құшақтаса, оның күші ... ... ... ... ... Бұрын байқамай жүрген бұзық
ниетінің мысы шығып қалғандай ... ... Ол ... ... ... нәрсе деп білуші еді. Ер ... ... ... кербез
де сымбатты болғанын қалар еді ол. Солай бола ... да ... ... ойынан арыла алған жоқ. ... ... ... ... ... ... еш түсінбеді. Дұрысында, мұнда қайран
қалатын не бар. ... ... ... қыздың өзіне жетіспей
жүрген мол ... ... ... да. ... мұны ... оның ... ... ешбір еркек ... ... ... ... ... жігіттей күшті әсер етіп көрген
емес» ... ... ... ... ... мен ... аңғара
аламыз. Әрине, қыздың аңсары ... ауып ... ... ... күй ... ... емес еді. ... қанша адал болса да,
сымбатты ... ... да, ... ... оны ... ... ... қыздың тек сұлулығы ғана ... ... ... ... ... ... тәнті етті. Қыздың ... ... ... ... ... ... ... отырды жігіт.
«Қыз мүдірмей сөйлеп ала ... ... ... енді ... ... ... ... бірақ, алғаш атқа мінген баладай
креслоның қанатынан ұстап алып ... ... ... білетін
тақырыбын тауып ... енді бұл оның ... бар ... ... ... көп білім осынау сұлудың ... ... ғана ... тұр екен деп бір ... ... бір ... нәзіктігіне сұқтанып та отыр. Қыз ... ... ... таңдандырып, кәтте оның ой-өрісі өзіне мүлде жат ... ... ... ... ... Ақыр ... ... бәрі
оның ой-санасын қозғады. Ақыл дүниесі парасат дегеніміз осы-дағы деп
ойлады ол, ... ... де ... ... ... ... осы. Ол өзге дүниенің бәрін ұмытып, қыздан көзін ала ... ... Иә, бір ғана ... ғашық жар үшін өмір ... үміт ... ... ... ... ... айтылмаған. Дүниеде
мұндай да әйел болады екен-ау! ... бірі – ... қыз. Қыз ... оятып жіберді, көз алдына айнадай жарқыраған ... ... ... оның ... көз ... ... ғажайып
образдар түсті, ... ... әйел үшін – ... ... мейрам
бағы-гүл үшін ... ... ... ... ... ... ... керуендей көз алдынан лек-лек болып өтіп ... ... ... ... қиял дүниесі арқылы ... ... ... мен ... ... ... кеңес шерткен
кәдімгі тірі қыз ... ... ... алмай, сөзін емірене
тыңдады, ол ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Бірақ, өмірді де, ... ... да ... білмейтін
қыз бір кезде жігіттің оттай жайнаған ыстық ... көзі ... ... ... ... ... еркек бұрын-соңды бұлай
қарап көрген емес еді, қыз ... ... ... ... тоқырап қалды. Жігіттен ... ... ... ... кім білсін, оның осылай қарағаны өзіне ұнады да, ... ... ... ... ... ... ... қатерден,
арбасып, еріксіз тарта бастаған сиқырлы күштен сақтандырды, ... ... ... кім ... не екеніңді ұмытып,
мынау өзге дүниеден келген қонақ ... ... ... ... мойнын қажыған, қолдары жарық-жара жас жігітке құшағыңды ... ... ... ... ... өмір ... әр
қылығынан көрініп тұрған жас шіркінге қарай ... ... ... естігендей де болады. Қыз таза бала еді, оның пәк ... ... ... да ... заты әйел емес пе, әйел ... ... ... тани бастаған албырт жас ... ... бұл ... Руфь пен ... ... ... ... байқауға болады. Мартиннің қыз ... ... ... ... ... ... қарауы психологиялық құбылыс болып
табылады. Автор екі жастың ... ... ... ... шебер түрде суреттеп ... әсем ... мен киім киіу ... де шебер
суреттеген деуге ... ... ... мен пәктігі бір бойынан
көрініп тұр емес пе? Руфь ... ... ... ... ... кемшілігін осы тұстан байқағандай болады.
«Түскі астан кейін қыз ... ... ... ... ойнады,
ондағы бұлдыр ниеті жігітке екеуінің арасындағы зор ... еді. Қыз ... ... Мартинді мас қылды, төбесіне
жасыл түскендей болды, ... күш ... ... ... де. ... ол ... ... Қыз сықылды бұған да
екеуінің арасындағы ... ор ... ... ... ... ер ... сол ордан өтемін деп ... ... жас, ... ... ... ... ... алдымда әлдебір тосқауыл бар деп, ұзақты кеш ... ... ... ... бе?! ... әрқашан да асау шараптай сезімін
қозғап, ... ... ... алып ұшар еді. ... ... ... болатын. Өмірдің сұрғылт тұманы серіліп, ... ... сұлу ... жарқырайтын. Әрине, ол Руфьтің ойын
ұққан жоқ. Тек оның ... ... ... ... ... ... ... қашқан ескі пианиноның немесе ... ... ... ащы шыңғырына ұқсамайтыны анық. Бұл
тәрізді музыка ... ... ... да бар. ... би ... ... Руфьтің ойнағандарын да
ұнатты. Ара-тұра осы ... ... ... ... ... Көз ... ... образдарды музыка
тоқынына ... ... ... көп ... екеуі екі жаққа
тартып, ... ... ... да ... ... ... қайырылған құстай құлап түседі» ... ... ... ... тән ... ... ... Қыздың бай, текті әулетте ... алып ... ... ... ... мен ... өте ... екенін аңғаруға
болады. Руфь – көзі ... ... мен ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Біз Ақбілек пен Руфь ... ... ... әйел ... Әйелге тән болмыс пен бітімді ... Біз енді осы ... ... мен ... ... ... тәсілдеріне
назар аударамыз.
2 Ж.АЙМАУЫТОВ «АҚБІЛЕК» РОМАНЫ МЕН ... ... ... ҚАЙҒЫ АСПЕКТІСІН ЖЕТКІЗУ ТӘСІЛДЕРІ
Көркем ... ... мен ... ... ... ... біз ... осы тарауында «Ақбілек» ... ... ... романындағы қуаныш пен қайғы аспектілерінің жеткізу
тәсілдерін айта ... біз ... ... көптеген мысалдар келтіріп,
қандай тәсілмен жеткізгенін ... ... ... ... айта ... ... ... қайғының хабарын мимика арқылы
суреттегенін шығарманың басынан ... ... ...... ... ... ... – деп, бір бұраңдап қойған еді...
– Жай тартады да... қуанарсың... қай ... ... ем: сол ... – деді бітті, кім ... ... ... бұл құбылыс ... ... ... ... ... ... ... болады. Қазақ халқының
ырымына сенсек: «Оң көз тартса – қуанасың, сол көз ...... ... көз ... ... ... бар. Бұл көз ... Ақбілекке келер бір қайғыны аңғартатынын оқырман қауым ... ... ... ...... бала ... орыс
солдаттарының қолына түсіп, абыройынан ... Бұл ... ... ғана ... ... ... әкесі - Мамырбайдың да,
күйеу жігіті – ... да, ...... да ... ... қайғы. Осы қайғыны жеткізуде автордың ... ... ... ... қайғы аспектісін көптеген тәсілдермен жеткізе білді
деп ... ... ... едік.
Ақбілекті орыстар ауылына басып келіп, шешесін атып өлтіріп,
азан-қазан ... өз ... алып ... ... ... ... аңғаруға болады. Бұрын жау қолына түсіп көрмеген, орыстардан
жиренетін бала ... сол ... ... ... өз ... суреттеп кетеді десек, қателеспеген болар ... ... ... ... ақ ... ... екі тік ... көріне
қалады. Апасы есіне ... де, ... екі ... домалап
кетеді... жан апасы бұл үшін өліп ... Тым ... бір ... ... да ... келтірмеді-ау! Жан апасынан ... басы ... жүзі ... ... ... не ... ... Апасын өлтіріп кеткен, өзін ... ... ... шапқан,
талаған орыстың тұқымына неғып өз ... ... Ел ... ... Әкесі, ауылы не күйде? Ақбілек туралы олар не ... ... ... қызымды өлтіріп тастады ма, әлде не ...... не ғып жаны ... отыр ... ... келмек еді, ... оққа ... әлде сол емес пе ... Тірі ... ... жазып,
көретін күн болса, ... не ... ... ... ... ... ... да масқара болған қазақта әйел бар деймісің?
Бұл ... кім ... ... Осының бәріне шыдап, ... ... ... ... оқ ... ... ... тимегенін
қарасайшы...» (90).
Ақбілектің басындағы осынау қайғыны ... өз ... ... ... ... ... осындай қайғылы ойларды автор көркем
сөздерімен өте ... ... ... ... ... ... ... орыстардан қалған сарқыт болып ...... үшін ең ауыр ... ... ... ... ... қай
бетімен қарайды, Ақбілек енді Бекболатқа жар бола ала ма? ... ... ... ... ойын ... өз ... жеткізіп
отыр.
Осы шығармада Ақбілек ... ... елін ... ... ... ... көркем түрде жеткізе ... Бұл ... ... Ақбілектің қайғысын табиғатпен шендестіре суреттеп
кеткенін байқауға болады:
«Күздің ... ... ... ... ... Қалың бұтаның қайғысыз, қамсыз бөденелері-ау! Несіне қара
түнді ... ... ... ... ... ауыр шерді
сендер сейілтем ... ме? ... ... күйретіп қиқайған
қостың алдына бір қолымен жер ... ... ... ... налыған зарын тәңірісіне жеткізем дейсіңдер ме?
Бұлттар-ау, серпілмейсіңдер ... ... ... ... ... ... ... ызылдағанша, жапанда жалғыз қалған баланың әкесіне
хабар берсеңдерші!
Ой, ... ... ... ... Алтайдың
жаралы аруы білмейді ғой! Сендердің қас-қабағыңа қараймын, ... деп есіл сұлу ... ... ... ғой! Жел ... алдасына сенем деп ... ... ... ... ... ... арнап айтқан сөздері. Бұл сөздерден
Ақбілектің қайғысын ... ... ... ... ... ... қайғымен бөліспейтіндей мелшейе түсуде. ... ... ... табиғатпен қатар қоя отырып, өз
ойымен, өз ... ... ... ... ... деп ... ... едік.
Тағы да табиғат жөнінде айта ... ... ен ... ... келе жатқанда, жылан ... ... ... ... бұл
торғайды Ақбілек аяп кетеді. Торғай да ... ... те ... ... да ... ... ... тұра алмасы анық. Ақбілек
те торғайдай жауыздардың торына ... ... емес ... ... ... ... ... Ақбілек бала кезінен
естіген. Мынаны көрген соң, ... ... көз ... деген осы-ау
деп ойлады. Бұл ... ... не ... бар? деп ішінен таң
қалды. Манадан бері уайым ... ... келе ... кісі ... ... ... желпініп, шаршағанын ұмытып кетті.
Торғайды ажалдан аман алып ... ... ... ... Әрі ырым ... Торғай бір бейбақ қой, о байғұста не
зиян ... ... атым ... жапырақ етім бар.
Маған ... ... өліп ... қал! ... ... ... емес пе? ... жазығы жоқ қой.
Соны ойлағанда Ақбілек: «Менің кімге ... бар ... ... ... Өзін торғайға, өзіне қастық қылғандарды жыланға ... ... мен ... ... ... да ... ... деп, бұл оқиғаны өзінше жақсылыққа жорыды» (113).
Бұл көріністен Ақбілектің де, ... да ... ... ... да ... ... те ... Бірақ, Ақбілек әлсіз
торғайды бір ... ... ... Ол ... ... ... осы ... жорыды. Бұл жерден табиғат пен адам арасындағы
байланыстар мен ... ... ... ... ... ... болашағын жақсылықпен аяқталатынынан ... ... ... осы ... ... үміті үзілмегенін осы ... ... ... ... автор салыстыру нәтежиесінде
бір жамандықтың артында бір ... бар ... ... ... ... алып кетті, анасы өлді, ... ... ... жүр, ... ... ... Міне, осы оқиғаның бәрі қоғамдық
тартыстардан туып ... ... ... ... ... ... ... үстінен бірі арыз жазып, бірінен бірі кек ... ... ... ... аламыз. Міне, Ақбілек осындай
оқиғаның жазықсыз құрбаны ... ... ... ... ... ... мен ауыл адамдары түсіне қоймады. ... ... бірі ... ... оғы ... ... қазақтарға
бұл оқиға жағымды әсер ... де ... осы ... да сол ... ... автор осы ... ... еді. ... ... ... тек Ақбілек қана
осындай күйге ұшырады ма? Жоқ, ... ... әр ... ... ... еді сол заманда. Бозінген ауылына да мылтық ... ... ... де алып ... ... ... ... Мәселен:
«Бозінгеннің есі дерті: орыстар қызыққан қыз ... ... ... ... соң, ... боп ... екен? Соны білу
ғой. Орыстар өз ауылына да ... ... ... ... де үш ... ... ... қап, бұйырғанын көрген, кіші
үйдің қызы ... бері ... ... ... от ... сұлап
жататын болған. Сонда да ... ... ... ... ... шығармадан біз ... ғана ... ... ... ... ... де, сол ... да осы
жағдай орын алғанын шығарма ... ... ... ... ... ... әр түкпірінде, әр кезде
белең алып отырғаны ... ... ... ...... басына жабысқан сор болып табылады. ... өз ... ... байланысты өз пікірін Абілек сөзімен ...... Өзен ... ел ... ... бұл ... ел
отырмаушы ма еді? Жиегінде жол жатыр ... ... ... ел шаттағы орыстардан босып кеткен екен ғой! ... ... ... ғой! ... ... ... ма? ... қызы
мен сияқты соры қайнады ғой! Бірақ, тап ... ... доқ ... әкелген әйел көрінбейді ғой. Әлде өлтіріп тастап жүрді
ме? Орыс ... ... ... ... ... ... тағы ... қалар! Олар неғып қайтпайды. Әлде ... ма? Олар ... ... жүр ... Әлде ... Қой, ... бұлармен не ғып соғыса алсын? Не қауқары
бар? Әлде ... ... ... ... ... ... алғалы жүр ме? Онда бәрі бірдей неге кетті.
Бес-алтауы ... да, ... бір ... елді ... ... ... ... асығып-үсігіп, алды-артына қарамады ... ... жауы ... ... ма? ... жауы кім? ... әкемдер ақтар, қызылдар деп отырушы еді. ... ма ... да орыс па ... Олар да қыз алып қаша ма ... ... Қара мұрттай-ақ болар. О да мені өлтіріп кетемін ... ... ... ... Енді ... деп, ... ... (111).
Бұл Ақбілектің монологы өзіне-өзі айтқан. Осы ... ... ... ғана ... ... ... бар ... басындағы
қайғыны айтып отыр. Бұл монологта қазақтың қайғысы ... ... ... қателеспеген болар едік. Қоғамдағы ... орыс пен ... ... ... ... төмен екенін, қарсы тұра алмайтындығын ашық суреттеп кеткен
десе де ... ... ... ... ... ... ... қыз-
келіншектерін тау-тасқа тығып, қор болатын қазақ-ай!
Ақбілектің әкесі мен ... ... ... ... ... ... ... монологы суреттеледі. Ақбілектің жанынан
шыққан осынау қайғылы ... ... ... ... ... жеткізе
білген. Мәселен:
«Осы арам деміммен, арам аузыммен әкемнің иманды ... ... ... оны да ... ... ... ... қадам мешіттей үйіне қалай кіремін? Кәпір ... ... ... ... ... ... ... шімірікпей басамын.
Кәпірді құшақтаған арам қолымды қайтіп әкемнің адал ... ... бір ... ас ... Мұны ... ... есіме алсамшы! Шыбын жаны құрғырды ... ... ... мен ... не ... ... Мені ... аман
келе жатыр деп кім ... ... Әлде ... тірі қалғанымнан да
өлгенімді тіледі ме ... Кім ... ... де ... ... пәленшенің орыс бүлдіріп кеткен қызы деп, кім ... ... ... ... ... не өзіммен егескен күні
айтып та ... ... ... ше? Енді ол ... маңыма жолар ... ... ... ол ... Тым ... ... ... да бұйырмады-ау! Ол алмаса онда мені кім ... бір ... ... ... ... сүйел болған екем ғой!
Ақылымнан адасқан сорлы мұны ... Кеше ... арам ... ... неге жеп қоймады екен?!
Мені көргенде ауыл-үйдің адамы үркіп тұрады-ау! Мен ... ... ... ғой, ... ғой. ... алды көк ... етім сылқылдап, денем бос қалған шығар, ... ... ... ... ... ... жүрісімнен жаңылған
шығармын. Менде не сын қалды дейсің? ... ... ... ... ... ... ... ажарым тайған сықылды еді ... ... ... ... ... Мен енді ... ... жаман бір масыл болдым ғой! Өлмей ... ... алар ... ... Осы келе ... бір қазаға ұшырап кетсемші!
Астымдағы ат омақасып, ... тіл ... ... Немесе жер
ойылып, жұтып ... ... ... қара бұлт ... ... Әйтпесе албасты басып тұншықтырсайшы! Әнеугі қаңғып
келген орыс енді алып ... Ең ... ... ... ... әкемнің алдына апарғанда, кірпігім қимылдап жатсамшы!»
(129).
Ақбілектің бұл ... ... ... ... мен ... ... Ақбілек ауылына келе жатқандаары мен ұяты ояна ... ... ... ... түседі. Шыбын жанын ойлап, ... ... ... Ақбілектің жан күйзелісін монолог
арқылы қайғысын керемет ... ... ... Сен ... кім жыласын? Тас ... тар ... ... ... анаңнан айырылдың! Тас
емшегін ... тар ... ... ... анаңнан
айырылдың! Келешектегі бақытты өміріңнің ... ... ... сақтаған алтын қазынаңнан айырылдың! Ар-ұятың ... ... Жас ... ... – соқпай жатып өрт болды.
Жаңа шыққан жауқазын – піспей ... жоқ ... ... ...... ... жоқ ... Есіл ерке балалық – аяққа ... ... етті – ... ... жасың бұла! Жасыңмен ... ... ... ... Теңізді дауыл толқынтсын! Құтырсын
толқын, туласын! Зарлатқан сені ... ... – суың ... ... тұл ... ... болып шуласын!» (130).
Шығарманың осы жолдары автор сөзі, ... ... ... ... өз ойымен Ақбілектің қайғысына ... ... ... ... ... еткен жауыздарды өз ... ... ... ... ... басу ... тәрізді.
Ақбілек абыройынан айырылып, өз үйіне келгенде ... ... ... ... бар ... мен мұңы Қайғы деп
аталатын ... өте ... ... ... десе де болады. Бұл
бөлімде жылау, қайғыру, мұңаю аспектілері ... ... ... ... осы ... ... психологизмді де көруімізге
болады. Ақбілек үйіне келгенде ... ... ... жыр ...... ... келіп тіреледі. Мәселен, сұңқылдау,
көрісіу, жоқтау қазақ ... адам ... ... ғана ... ... ... ... Ақбілек үйіне келгелі он бес ... күн ... ... ... ісі басына қара салу, бата қыла ... ... ... ... ... ... құманға қолын
тосып, көз жасын шаю, дастарқандағы ... ... ... ... ... келу, қайта ... бір ... ... ... ... ... ішінде Шұбарым,
Жібектен таққан ... жан ... ... ... алды ... ... жағалай қаз қонар.
Жан апамнан айырылып,
Ішімде қалың қайғым бар...
»
деген тәрізді ... ... ... ... кісі ... сұңқылдап қоя беретін болды. Жеңгелері солай
деп жоқта деген соң, ... ... ... тиіс екен деп ... Әйтпесе ішіндегі қалың қайғысын білдіруге жылқының ... есік ... ... жар ... сөздердің түк лайығы
жоқ, мәнсіз, жат ... еді. ... да сол ... жат ... мен
жүректегі қайғының арасына сөйлеген сайын, жылаған сайын ... ... ... ... ... ... ... жолдардан біз ... ... ... ... да ... ... деп ... айтып кеттік.
Ақбілектің басына қара салуы, жылап көрісуі, ... ... ... тән ... ... ... ауылына келгенде, алғашқыда басынан осындай күй ... ... ... соң, ... ... ... суып қалғанын
байқайды. ... ... бұл да ... қайғы болып тигені
белгілі. Сондықтан да ... ... ... ... өз ... ... бөліседі. Ұрқия екеуінің диалогы ... де, ... ... ... ... ... басындағы қайғыны жеткізу үшін
диалог әдісін қолданған десек, артық айтпаған ... ... ... ... ... айтып отырады. ... ... ішкі ... ... деп ... ... болар
едік. Ақбілек әлі бала болғандықтан, ... неге суып ... ... бір күні ... дөң ... ... ... Ұрқия тыңдады да:
– Шырағым-ау! О кісі ... ... ... ... ... жек ...... де, ақсақалдың баласына салқындағанын ... да ... еді. ... ... аулағалы әлгідей дегені болмаса, о
да төмен ... ... ... ... ... өз ойын ... ... да білмей, ойланғаны ғой. Ұрқияның ... ... ... Мен ... ғой. ... ... қашқақтата береді. Мені
көрмеген кісі секілденеді. Неге ... Сен де ... ... Сара ... ... ... үйге басын сұға түсіп, бізді
көрді де ... ... ... сен де ... Сен сезесің де,
маған айтпайсың ғой. Мені ... деп ... ... ... оныңды
мен білмеймін бе? Апамнан соңғы бар ... ... сен ... де ішіңе бүкпей сақтайтын болғаның ба? – деп, ... ... ... соң, Ұрқия да жылады. Жылап отырып:
– Бауырым-ау! Сенен не ... ... ... ... ... ... ... Ойбай-ай! Енді қайтейін! О не ... ... ... не ойлайтынын кім ... ... ... ... бір ... бар ... шын, оны жасырмаймын. Қалқам, итя-
ау! Жұрттың неге таңырқайтынын білмейсің. Осы үйге кім ... ... ғой, ... көзі сенде болады (бір тамсанып ... ... ... қарағанына ішімнен мен ... ... ... не екен ... Дәу де ... ішім айтады:
«Орыстардан кейін қандай боп қалды екен? ... ме ... ... қалпында ма екен? ... оған не ... ... деп
қарайды-ау деймін. Әйтпесе таңырқайтын несі ... ... пен ... осы ... ... ... көруімізге
болады. Ақбілектің талай күн ішінде ... ... дәл ... ... ашуының да мәні бар. ... жаны ... ... әлі бала ғой, әкесімен өатынасын, оған ... ... ... ... өз қалауымен емес, тағдардың
жазуымен түсті емес пе осындай ... Мұны ... ... ... де, өз ... ... жылулық бере алмады, жылы шырай
танытпады. Өз баласындай ... ... әйел ... ... Ақбілекті
әкесі.
Біз осы диссертациялық жұмысмызда Ақбілектің ... ... ... ... кеттік. Ақбілек жастайынан ... ... ... ... ары ... еді. ... осы ... Ақбілек өз қайғысымен ... ... ... ... ... айналған бір жағдай – өз баласының ... ... ба деп ... еді. ... оны жеңгесі Ұрқия өзіне ... сол ... ... ... ... ... ... осы жағдайды естіген ... ... ... ... ... елі ... ... деуге де болады. Қорлық пен ... ... жас ... бар ... автор түрлі-түрлі аспектілер арқылы
жеткізген десе де ... ... ... өте ... ... сөздермен жеткізе білді десек, қателеспеген болар едік.
Ақбілектің басынан ... ... өтсе де, бұл ... ... ... ... ... өзін сүйген азамат Балташпен ... ... ... ... ... ... шығарманың
соңында әкесі де өз қызындай қабылдап, ... ... ... ... ... ... ... бар ма?
Ал, енді Джек Лондонның «Мартин Иден» ... ... ... ... ... – теңізші Мартин Иден ... ... ... жігіт, небәрі жиырма бір ... Бұл ... ... ... ... көп тартқан жігіт. Бірақ, өзі адал
да ақкөңіл, жаны ... ... ... ... ... ... жеткізу тәсілдеріне назар
аударайық. Мартиннің жаны нәзік, ... ... жан. Ол тез ... алады. Ол Руфьті алғаш көргенде ғашықтық сезімі бойын ... еді. Сол ... арты ... ... ... Мартиннің ендігі
қайғысы Руфь болды. ... ... көре ... тұра алмайтындай
халге жетті.
«Мартин аштық ... ... ... ... ... Бүкіл
өмірін тұтқыр, нәзік қолдарымен икемдеп әкеткен сонау бір ... бір ... ... ... бата алмайды. Тым ерте барып қалып,
әдеп деген ... ... ... ... ба деп ... көп уақытын ... мен ... ... ... Өз
есіміне Гертруда мен Мэриеннің, ... ... ... ... ... ... ... да кітап алып тұратын ... ... ... ... ... бері оның ... газ түні бойы маздайды, бұл үшін ... ... елу цент ... ақша ... ... (108).
Міне, Мартин Иден күнде кітапханадан шықпай кітап ... ... көз ... Руфь дәрежесімен теңесуге бар ... ... ... ... романда негізінен әлеуметтік, қоғамдық мәселелер терңнен
қарастырылған десе де ... ... ... ... ... ... түні мақала жазуында болып отыр.
Мартиннің тұрмысының жұпыны ... ... ... ... ... ... оқып ... заттар әлеміне көз жүгіртсеңіз
Мартиннің кедей ... ... ... ... аяқтамастан, ол көріксіз бөлмесіне көз ... ... ... ұзынша конверттер жатыр. Бәрі де ... ... Оны ... ... ... үшін ... ... ақшасы
жоқ. Бір аптаның ... ... ... ... ... ... де, ... де келе береді, ... ... ... ... ... ... жаққа жіберуге мүмкіншілігі жоқ. Жазу
машинасының ... ... де бір ай ... ... ... мен ... ... тауып бере ме деп үміт ... ... ... ғана ... әзер жеткен. Мартин столына ... ... ... Столының әр жеріне пышырап сия тамған, ... ме, – ... ... ... ... ... (110).
Шығарманың осы жолдарынан Мартиннің басындағы ауыр ... ... ... Мартиннің сұрықсыз бөлмесінде, пәтерақыға
жармаған жас жігіттің басындағы ... ... ... ... оқи ... Көне ... ... – деді ол, – сенімен ... ... ... ... өткізіп едім. Әрқашанда адал досым
болдың. Өңменімнен ... ... ... Жұмысың ауыр деп
жай айтып та көрген жоқ.
Ол екі ... ... ... ... басып отырды. Алқымына
булығып, жас ... ... ... Алты ... бала ... рет өзінен екі жас үлкен баламен төбелескені ... ... бала ... ... бар ... ... ... өзінің
томпаң-томпаң етіп, әрең-әрең қорғанғанын ... ... ... мен мұрнынан аққан қанын жұтып ... ... ... ... шу ете ... әлі ... Сорлы бала, сені тағы ... ... ұрып ... да ... тұрғсыз қылды, – деді ол күбірлеп.
Өмірінде бірінші рет ... ... ... ... кетпеді.
Одан кейін де сан рет соғысқан. Соның бәрі ... соң ... ... келе ... ... жылдан кейін Май Сүдін
(жаңағы баланың ... ... тағы бір ... Бұл жолы ... ... ... көгертіп жіберді. Бұған да ... ... ... ... ... көз алдына сайрап, бірінен соң
бірі өтіп ... Май ... ылғи ... ... еді. ... ... ыққан емес, ұрыстан жалтарған емес. ... осы ... ... ... қалды. Иә, қаншама қиын ... ... ... ... ... бұл да ... жоқ. Май
Сүдін қаныпезер, ... жау еді ғой, ... ... ... оған ... ... ... Ақырына дейін ... ... ... ... ... өмірінде қатты кейігенін көруге
болады. ... ... ... ... тұрмысы нашарлап, пәтерге
төлейтін ... ... ... иесі үйін босатуды сұрады.
Мартиннің осы үйді ... ... ... еске ... ... ... суреттеген.
Мартин осылай кейіп, өмірінде бала кезінде қатты жылағанын,
қатты ... ... ... Ол ... ... бала еді. ... қалсын ба, өзінен екі жас ... Май ... атты ... ... қала ... ... Май Сүдін ... ... ... жылата береді. Міне, Мартин басынан
осындай ... ... ... ... ... ... сезе
отырып, осы жағдайды еске ... еске ... ... ... ... ... мен ... көркем түрде осылай ... ... ... қиналғанмен, тағдырға мойын сұнбаған кейіпкер.
Ол ... ... бас ... ... жұмыс жасаса, түнде
кітаппен күн өткізді, өте аз ... ... ... ... ол өз мақсатына жетуде ... ... ... ... ... байқады. Табанынан тік ... ... ... ... ... ... ұмытқандай өзінің бұл халіне
қайран қалды. ... ... ... қойды да, бес ... ... ... дейін кітап оқымақ болды. Аяғын суыту үшін
башмағын ... стол ... ... ... ... алдына жайып
салды. Фискенің ... екі күн ... оқып ... ... ... мең-зең. Бір оқыған абзацын екінші рет оқиды. ... ... ... ашық ... терезеден таудың ... лебі ... ... ... ... ... ... екі. Төрт сағаттай ұйықтады.
Шешініп, төсегіне қайта ... ... басы ... тиер ... ете ... (85).
Мартиннің тынбай еңбек етіп, ... ... ... ... Мартин жоқшылық азабы мен қайғыны көп ... өз ... бас ... ... ... ... көреді, Руфь та ... ... ... ... ... өтінеді. Бірақ, Мартин шығарма аяғында атақты
жазушыға айналады. ... ... ... ... да ... Ол өз ... ... жеткен еді.
Бұл шығармада негізінен авторлық мен көрінісін байқай ... ... ... едік. Авторлық мен ... ... ... ... ... ... ... шығарма соңында
мәңгілікке көз ... ... атақ пен ... ... өмірдің
қызығына енді берілген кезінде осы жағдай орын алады.
Автор ... ... ... ... пен ауыр ... және ... әлем ... көркем түрде жеткізе ... ... ... үйі, азық-түліктің болмауы Мартинді кедей
екенін ... ... ... ... ... ... ... Бұрын
ол ғашықтық пен аштық ... ...... өзі ... бірақ, сол романтиканың өмірдегі кейпін әлі ... ... тап ... көрініс күткен жоқ еді. Ас ... ... кір ... жүрегі айныды. Анау сүмелек әйел
күнде кір ... ... ... иіс ... де ... ... ... ойлады. Қайыршылық жұқпалы дерт сықылды. Руфь айналаның ... ... ... ... Оның ... өсіп кетуін
жаратпады. Иегі мен самайындағы ... түгі ... ... кірі
сияқтанды, жігіттің өзі жаратпайтын тағы ... ... ... ... Мартиннің екі әңгімесін құбылдай қоюын қарашы.
Енді ол ... ... деп ... Сәл ...... ... ... еді. Қазір ол жазуына тағы отырар, мына ... ... ... тұра ... болар» (255).
Руфь қанша дегенмен, ақсүйек отбасында тәрбиеленген ... ... ... ... ол ... ... ... Қалтаңда
ақша жоқ болса да, махаббат байлық талғамайды деп ойлайтын ... осы ... тап ... ... ... төзе ... ... сезді. Мартинді аяды, көндіргісі келді. Мартиннен осы ... ... ... Амал не ... ... ғой. ... неге
Мартинді жазушылықтан құтқарып, ... ... ... ... Мартиннің тұрмысын осылайша суреттеп кеткен. Бөлме ... мен ... иісі ... тұрғаны – Мартиннің лас жерде тұратынын
көрсетсе, ... ... өсіп ...... ... ... жоқ ... ақшасы болмай, ... ... ... – өз ... ... болам деп мақсат қоя ... ... ... ... ... ... ... бірақ, оның бәрін
Мартин жеңе білді десе де болады. ... қызы ... ... ... ... басы ... ... көп болды.
«Қанша уақыт қаңғырғанын Мартиннің өзі де ... ... ... кеткендей). Бір кезде есік ... ... ... ... ба, ... ... оянып кеткен
екен, сәл есін жинап, ... ... жат ... жай, ... ... деп күңк ... Бөлме қараңғы екен, таң қалды. ... ... ... ... қазір қас қарайыпты. Тегі, ... да ... 8.00 ... тағы ... ... тағы ... да зорланды. Ендігі ойы ... ... Ой ... ... жоқ. ... бұл ... есіне келмеген! Қатерінің
доңғалағын айналдырып жіберсе ... еді ғой, ол ... да ... айнала жөнелген доңғалақ өзін де ілестіріп, қараңғы ... ... ... осы ... Мартиннің ауыр күндерінің бірін көре
аламыз. Еңбек пен жоқшылыққа толы өмір ... ... ... ... азайтты десе де болады.
«Мартин ауырып көрмеген адам еді. ... ... ... ... ... ... Ара-тұра көзін ... ... ... ... ... Ол ... дегенде кереуетінен тұрып,
столға барып отырды, әлі ... ... ... ... сүйеді, сол
қалпында қозғала алмай біраз ... ... ... ... ... ... жетіп құлады, көзін жұмып, қимылдамай жатып, ... ... ... ... маңдайына қойған салқын ... рет ... ... ... ләм деген жоқ, әлдене ... ... деп ... ... осы ... Мартиннің ауырып қалғандығын байқауға
болады. ... ... жоқ ... уақытылы тамақ ішпейді, дәрі-
дәрмек алмайды. Абырой болғанда Мария Мартинге ... ... ... да, ... ... да осы бір әйелдің ... ... ... ... ... өз ... жетіп, жазушы
атанады. Өз есебін аштырып, ақша да ... ... ... Бірақ, санасы өмірдің не ... ... ... дал ... соңында Мартин өмірмен мәңгілікке ... ... ... бас ... Руфьтің өзіне деген махаббатын ақшада ғана деп
білді. Бірақ, Руфь ... ... жоқ, ... ... ... ... емес пе?
«Өмірге құштарлық – деді ол шымырқанып, ... ... ... ауасын жұтпауға тырысып. ... ... ол ... жасайды! Бірнеше рет кеудесін керіп дем алды. Ауаны ... ... бар ... тағы ... ... ... ... қарай тіке жүзіп, тереңдей берді, тереңдей берді.
Көзіне ... ... ... оттар көрінді. Ол елестей шұбырған
бониталар. ... ... екен деп ... тисе ... ... ... ... Тиген жоқ. Өмірде көрген ... ... осы екен деп, ... оларға алғыс айтты.
Тереңге екпінімен құлдилап сүңгіген ... ... ... ... ... Тым ... түскенін байқады. Екі құлағы
ине сұққандай ... басы қақ ... ... ... ... ерік ... ... өзін-өзі қинап тереңдей ... ... ... ... өкпесінен ытып шыққан еді. ... ... ... ... ... ... зымырай жөнелді. ... ... ... ... сөніп бара жатқан ... ... өлім емес ... ... болды. Өлім қинамайды. ... ... ... ... ... ... Өмірдің бұл ең соңғы
соққысы.
Қол-аяғы қалтырап-дірілдеп, әлсіз ... ... ... ... еді! ... ... ертерек ойлап, өмір құштарын алдаған!
Тым ... ... енді ... ... шығу ... емес.
Қаптаған әлдебір елес ... бір ... ... ... ... Мынау не? Маяк сияқты ғой өзі. ... ... ... ... ... секілді. Ол жарқырай ... ... ... жан ... ... гуіл ... ... зәулім
биік баспалдақтан төмен қарай түпсіз тұңғиыққа ... ... ... ... Мұны ол ... ... ... әлі құлап
келеді. Осы халін анық ... ... ол ... мәңгі
айырылды» (325).
Міне, осылай шығарманың соңы ... ... ... сапарға аттанады. Автор ... өлім ... ... ... түрде жеткізді. Мартинді өлім ... ... де, ... ... ... тілегіне жетті.
Мартин атақты жазушы болса да, ол атағы енді ... ... еді, кеш ... еді. ... ... өмірмен қоштасты. Автор
шығарманың соңын осылайша трагедиямен ... ...... ... ... ... еңбек
жолының аяқталуы, мақсатына ... ... ... ... ... ... ... басынан өткен жан ... ... ... бұл ... ... ұғымын талдау үшін
әдеби әдістер мен тәсілдер көмек болды десек ... ... ... ... шығармада кездесетін
психологиялық аспектілермен ... ... ... ... ... ... ... қандай көркемдік негіз
беретінін аңғардық.
Жұмысымыздың бірінші ... ... ... ... ... түсінік бере отырып, психологизмнің түрлері ... ... ... Бұл ... ... ... ... динамикалық талдау үлгілері бар ... ... ... ... ... ... ... беріп кеттік.
Психологиялық аспектілер ... ... ... ... ... ұғымдар екенін жұмысымызда түсінік беріп өттік.
Қазақ ... ... ... ... алып, осы
жұмысымызда пайдаландық.
Көркем шығармада ... ... ішкі ... мен
сыртқы қимыл-көріністерін бірінші тарауда ... ... ... әлемінің ішкі ... оның ...... еске алу, ... армандау, тілеу, ... ... ... ... ... ... сыртқы
қимылдары мен бет-жүзіндегі құбылыстарға да ... ... ... ... ... ... ... екінші тарауына арқау ...... ... мен Джек ... ... ... романдарындағы
әйелдер образын, оның ішінде – ... пен ... ... ... ... келтірдік. Осы аталған екі кейіпкердің де,
өз ... тән ... мен ... анықтадық.
Осы аталған екі романдағы қайғының жеткізу тәсілдеріне назар
аудардық. ... екі ... да ... ... аспектісінен
құралатынын анықтадық. Осы романдардағы қайғының ... ... Бұл ... ... аспектісі психологиялық
параллелизм, ... ... ... ... ... т.б. ... жазылғандығын байқадық.
Біз осы диссертатциялық жұмысымызда ... ... ... ... түсінік бере отырып, оларға қазақ
әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... шығармаға көркемдік негіз бере отырып,
кейіпкерлер әлемінің ... ... ... жатқан құбылыстарды,
сезімдерді толықтай жеткізетінін аңғара ... ... ... ... ... ... көркем шығармада.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 Майтанов Б. ... ... және ... талдау. Оқу құралы.
– Алматы: Санат, 1996. – 336 б.
2 Аймауытов Ж. ... ... ...... ... 2003. – 280
б.
3 Байтұрсынов А. Шығармалары: Өлеңдер, ... ... ... Жазушы, 1989. – 320 б.
4 Мұртаза Ш. Ай мен ... ...... ... 1997. – 256 ... ... Оноре де. Шегірен былғары. Роман./Орыс тілінен аударған
Ж.Ысмағұлов. – ... ... 2011. – 344 ... Психология. – Алматы: Таймас, 2005. – ... 480 ... ... С. Ақ боз үй: ...... ... 2011. – 376 б.
8 Выготский Л.С. Психология искусства. – Ростов на Дону, 1983. – ... ... Г. ... ... ... – Алматы: 1994 – 140 б.
10 Бабалар сөзі: Жүз томдық. – Астана: Фолиант, 2006. – Т.38. ... – 2006. –360 ... ... М. ... күні. Әңгімелер мен повестер. – Алматы:
Атамұра, 2002. – 432 б.
12 Майтанов ... ... Г. ... ... ...... 2004 – 240 ... Бабалар сөзі: Жүз томдық. – Астана: Фолиант, 2006. – Т.25. ... – 2006. – ... ... Ш. Жол ... ақылмен. – Астана: Жидебай, 2006. ... ... М. Жан ... ... мен ...... ... – 256 б.
17 Торайғыров С. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 250 б.
18 Әуезов М. ... ...... ... 1989. – 300 б.
19 Кекілбаев Ә. Ханша-Дария хикаясы. Балладалар мен ...... 2003. – 320 ... ... Ж. Қартқожа. – Алматы: Атамұра, 2004. – 250 б.
21 Жарықбаев Қ. Психология негіздері. – ... ... 2005. – 250 ... ... О. ... ... құлыным. – Астана: Елорда, 1999. – 328 б.
23 Әбдікұлы Т. Оң қол. – ... ... 2002. – 352 ... ... О.Р. Психология. – Москва, 2004. – 250 б.
25 Лондон Д. ... ...... ... 1968. – 325 б.
26 Қабдолов З. Сөз өнері. – ... ... ... 1992. – 352 ... ... В.П. ... аспекты художественного текста. – М:
МГУ, 1988. – 124 с.
28 Хализев В. ... ... / ... 4-изд., испр. И доп. – М:
Высшая школа, 2005. – 405 с.
29 ... М. ... және ... ...... 2003. ... б.
30 Юнг К.Г. Воспоминания, сновидения, размышления. – ... ... – 496 ... ... В.П. ... ... художественного текста. – М.:
МГУ, 1988. – 124 с.
32 Жұмағали З. ... және ... ...... – 336 ... ... М.И. От прототипа к ... – М.: ... ... 200 ... Бекниязов Т. Деректі жанр/ Әдебиеттану. Терминдер ... ... Ана ... 1998. – 3–84 ... Есин А.Б. ... русской классической литературы. – М.:
Просвещение, 1988. – 384 ... ... Ш. Ұлы ... роман жанры хақында // ... ...... ... 1987. – Б.1. – 432 ... ... З. Мұхтар Әуезов және оның ... ...... 1986. – 56 б.
38 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – ... ... 8.Т. – 458 ... ... Ю.М. ... мыслящих миров. Человек – текст – ... ... ... – М.: Язык ... культуры, 1996. – 464 с.
40 Дәдебаев Ж. Тарихи шындық және көркемдік шешім. – ... ... – 458 ... Исина Н.У. К проблеме ... ... ... ... (на материале прозы А.Кекильбаева) // Вестник КазНУ ... ... ... – 2002. – №3 (54). – С. 183-186
42 Машина Л.А. О ... ... ... ... в
художественно-документальных произведениях // ... ... ... ... А. ... реализм начала XX века. М., 1975. 280 с.
44 Кириллов В. И., Старченко А. А. Логика. Учеб. для юр. ... ... ... ... о ... ... Воспоминания М, Горького, К. Чуковского, а.
Блока, Георгия Чулкова, Бор. Зайцева, Н. ... Евг. ... ... Петербург Берлин, 1922.-180 с.
46 Княжицкий А. И. Программа литературного образования. ... ... 5-11 ... М., 2000. - 120 ... ... А. Типы ... в русской литературе XIX -XX
веков М, 1994. - 150 с.
48 Колобаева JI. А. ... ... в ... литературе рубежа веков.
М., 1990. - 350 ... ... В. ... ... в ... ... ... годы). Л., 1980. - С. 18.
50  Кон И. С. Психология ранней юности: Кн. для ... М., 1982. -С. ... ... А. ... М., 1986. - С. ... ... Ю. ... психология. Развитие ребенка от рождения до
17 лет. -М., ... ... ... И. ... путь А. И. ... В 2-х ... М., 1987.
54 Куприн А. И. Собрание сочинений. В 6 тт. М., 1994.
55 Куприна К. А. Куприн мой отец. - М., 1971. - 256 ... ... И. ... ... для ... М., 1996. 320 ... ... С. Возрастная одаренность и индивидуальные различия -М. 2003
456 с.
58  Линков В. Я. Мир и человек в творчестве Л. ... и И. ... ... ...  Липкина А. И. Роль представлений в работе детей над литературным
текстом // ... ... ... и ... Труды
института психологии. Отв. ред. Е. И. Игнатьев. М., 1956. - С. 36 - ... ... 11 ... / Под ред. В. ... М., 2002. -400 ... ... 11 ... по творчеству Л. Андреева, М.
Горького, А. Блока, писателей ... / ... Л. ... ... ...... 2003. 112 ... Литература: программа по литературе для общеобразоват. учрежд. 5 -11
кл. / Т. ... Н. А. ... Е. ... др.; под ред. ... 2-е изд., ... - М., 2004. - 95 с.
63 Литературная энциклопедия терминов и понятий / Под ред. А. ... М., 2003. - 1600 ... ... ... Т. 72. ... и Л. ... ... М, 1965. - С. 10 - 56.
65 ... ... ... М., 1987. - С. 186 — ... ... В. Л. ... и ... (По поводу повести А. Куприна
«Поединок») // Образование. Отдел II. М., 1905. - С. 8586.
67 ... Г. ... ... Спб., 2000. - С. 234 - 245.
68  Мальцев Ю. В. И. Бунин. – М., 1994.-432 с.
69 Мальцева Е. А. Развитие музыкальных ... у ... в ... ... // ... исследования представлений и
воображения. Труды института ... Отв. ред. Е. И. ... ... ... Г. Анализ литературного произведения и читательское
восприятие школьника. Л., 1978 - 206 с.
71 ... О. М. ... А. И. ... ... ... громадный
талант». - М., 2001. - 397 с.
72 Михеичева Е. А. Максим Горький и Леонид Андреев. К проблеме ... // ... ... и XX век: ... ... 1997 год : Материалы
междунар. конф. Н. Новгород, 1998. -С. ... ... А. О ... Л. ... М., 1994. - 250 ...  Мушинская Т. Ф. Рассказы М. Горького «Коновалов» и «Супруги Орловы».
11 класс // Литература в школе, 2000, №6, с. 86 ... Б. ... И. А. ... и ... ... Дис. канд. филол. наук. М., 2002. -200 ... ... ... энциклопедия. Т. 3. М., 2001. - 692 с.119.0вчаренко
А. И. М. Горький и ... ... XX ... ... энциклопедия. Т. 2. М., 1999. - С. 1731-74, 184-185.
79 Подругина И. А. Типология школьного ... ... ... ... – 90 ... В. И. Художественность литературного произведения: Вопросы
типологии. – Красноярск: Изд. Краснояр. ун-та, 1987. – ... В. ... ... ... – М.: ... школа,
1989. – 133[2]с.
82 Унгер Р. Философские проблемы новейшего литературоведения // ... и ... ... ... вв. – М.: МГУ, 1987. – ... ... критики // Зарубежная эстетика и теория литературы ... вв. ... ... ... – М.: МГУ, 1987. ... ... в ... смысла. – М.: Прогресс, 1990. – 366[1]с.
85 Фрейд З. По ту сторону ... ... // З. ... «Я» и ... разных лет. Книга 1. – Тбилиси: Мерани, 1991. – ... ... и ... // З. Фрейд «Я» и «Оно». Труды разных лет. Книга 1.
– Тбилиси: Мерани, 1991. – ... Г. ... ... и ее ... ... // Г.М. ... Методологические проблемы литературоведения.
– М.: Наука, 1984. – ... ... для ... Исследование психологических проблем этики. –
Мн., Коллегиум, 1992. – ... В. ... ... – М.: ... ... 1999. – 398 ... Храпченко М. Б. Художественное творчество, действительность, человек. –
М.: Советский писатель, 1982, 3-е изд. – 415 с.
91 Чернец Л. В. К ... ... ... жанров // Литературный
процесс: Сб. под ред. Г.Н. Поспелова. – М.: МГУ, 1981. – ... ... об ... ... ... (письма 15-20) //
Ф. Шиллер. Собр. соч.: В 7т. – М., 1957. – Т.6. – 298 ... В. ... как ... ... ... ... с
общими приемами стиля // В.Б. Шкловский. О теории прозы. – М.: ... 1983. – ... Э. ... ... рассказ. – Л.: Наука, 1974. – 182с.
95 Юнг К. Г. Об ... ... ... к ... ... // К.Г. Юнг. ... соч. Т.15 Феномен духа в
искусстве и науке. – М.: Ренессанс, 1992. – С.93-121 с.
96 Юнг К. ... и ... ... // К.Г. Юнг. ... соч.
Т.15 Феномен духа в искусстве и науке. – М: Ренессанс, 1992. – 121 с.
97 Юнг К. ... ... // К.Г. Юнг. ... соч. Т.15 ... духа ... и ... – М.: Ренессанс, 1992. – 153 с.
98 ... Р. ... ... ... и два типа ... нарушений //
Теория метафоры. – М.: Прогресс, 1990. – 233 ... ... А. ... организация художественного текста. – Мн.:
Навука і тэхніка, 1991. – 207 с. 

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 122 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жетімдер бейнесі84 бет
Көркем шығармадағы психологизм туралы123 бет
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
Ескі қазақ әдеби тілінің дереккөздері хақында8 бет
С.Сейфуллин- әдебиет сыншысы. Қазақ әдебиетінің оқулықтарын жасау – сыншылдық ойлардың өрісті арнасы11 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиеті16 бет
Ғасыр басындағы қазақ әдебиеті мен қазақ баспасөзінің, интеллигенцияның қалыптасуы21 бет
Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» атты Қ.Мұхамедханұлының «Абайдың әдебиет мектебі» мақалаларын талдау9 бет
Қазіргі қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің лексикалық жіктелісі59 бет
Қазақ кеңес балалар әдебиетінің бала тәрбиесіндегі маңызы63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь