Валюталық жүйе және валюталық қатынастар туралы

Кіріспе
8.10
I Валюталық жүйе және валюталық қатынастар

1.1 Дүниежүзілік валюталық жүйе эвалюциясы. 11.19
1.2 Валюта ресурстарын қалыптастыру және пайдалану жолдары.
19.23
1.3 Валюта бағамдары өзгерiсiнiң экспорт пен импорттың көлемiне әсерi.

23.26
II Валюталық нарық және валюталық операциялар.

2.1 Валюталық нарық және валюталық бағам олардың
Экономикаға әсері. 26.47
2.2 Қазақстан Республикасының валюталық саясаты.
47.53
2.3 Валюталық реттеу. 53
2.4 Комерциялық банктердің валюталық операциялары.
54.65
III Валюталық операцияларды жүзеге асыру ережелері

3.1 Валюталық реттеу жүйесі. Қазақстан Республикасының валюталық режимді ырықтандыру бағдарламасы.

65.71
3.2 Қазақстанның қолданылып жүрген валюталық заңнамаға сәйкес валюталық реттеу органы белгілейтін валюталық операцияларға қойылатын шектеулер.


71.74
3.3 Қазақстандағы валюталық операцияларға ұсынылып отырған шектеулер жүйесі.

74.76
Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
77.78

79.80
Тақырыптың өзектілігі. Экономиканың толығымен нарықтық қатынастарға өтуі, қазіргі кезде жұмыс жасап отырған валюта нарығының механизмінің жаңаша қызмет етуін талап етеді.
Бүгінгі күні экономиканың басты элементi - валюталық нарық. Валюталық нарықтың қалыптасуына ықпал ететiн факторлар қатары анықталған. Валюталық нарық – экономиканың ең маңызды және біртұтас құрылымдарының бірі.
Валюталық нарықтар уақытылы есеп айырысуларды жүзеге асыруды, валюталық қаражаттарды бiршама тиiмдi пайдалануды, валюталық операцияларға қатысушылардың валюталық бағамдар айырмасы түрiнде пайда алуын, валюталық тәуекелдердi сақтандыруды, валюталық бағамдарды реттеудi, валюталық саясатты жүргiзудi қамтамасыз ете отырып, iшкi және халықаралық төлем айналымына қызмет етедi.
Халықаралық есеп айырысудың өзiндiк ерекшелiгi барлық елдер үшiн жалпыға бiрдей қабылданған төлем құралының болмауында. Сондықтан да сыртқы сауда, көрсетiлген қызметтер, несиелер, инвестициялар, мемлекетаралық төлемдер бойынша есеп айырысудың қажеттi шарты сатып алу-сату формасында бiр валютаны екiншi бiрiне айырбастау болып табылады.
Валюталық нарықтарда шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныс ең алдымен сатылған тауарлар және көрсетiлген қызметтер үшiн валюталық түсiм алған экспортерлардан; сатып алған тауарлары мен көлiк және кеме компанияларынан алынған қызметтерi үшiн төлемдерi төлеуде импорттерден; сондай-ақ көрсеткен қызметтерi үшiн фрахт, сақтандыру сыйақысы, брокерлiк және банктiк комиссия түрiнде валюталар алатын сақтандыру қоғамдары мен банктерден; дивидент төлеуге, займды, несиенi және оған есептелген пайызды және т.б. қайтаруға мiндеттемесi бар заңды және жеке тұлғалардан туындайды.
Нарықтық экономикада банктер монополистерге айналады және барлық қаржылық капитал арқылы нақты басқарады. Олар тек делдалдық қызметтен шығып, ұдайы өндірістің барлық фазасының аясына ғана кіреді.
Бұл дипломдық жұмыстың өзіндік ерекшелігі – валюталық нарықтың қызметін ұйымдастыру, реттеу және бағалау, өтімділігін басқару, олардың нарықтық экономикаға өтудегі рөлі мен қызметтері жайлы нақты Қазақстан Республикасының тәжірибесіне сүйене отырып жазылғандығымен сипатталады.
Қазақстан Республикасының валюта нарығындағы шешімін күтіп тұрған келесі бір мәселе - бұл валюта нарығына байланысты арнайы заңдылықтар мен нормативтік актілердің , сондай-ақ ережелердің , нұсқаулардың , жеткіліксіздігі және әрекет етіп отырған ережелер мен нұсқаулардың ескіруінен олардың дер кезінде жаңартылмауы.
Қазіргі валюта нарығының механизмінің осы уақытқа дейін қолданып келген валюта нарығының механизмінен мүлде айрықша деп айту қиын.
1. С.Сейітқасымов “Ақша , Несие , Банктер” Алматы 2001 ж. Экономика.
2. М.С.Саниев “Ақша , Несие , Банктер” Алматы 2001
3. Қ.Қ. Ілиясов,С.Құлпыбаев “Қаржы” Алматы 2005 ж. Экономика.
4. Майдан-Әли Байгесйев “Халықаралық экономикалық қатынастар”Алматы Санат 1998ж.
5. Мақыш С.Б. «Коммерциялық банктер операциялары», «Ақша айналысы және несие» Оқу құралы / Алматы: Қазақ университеті, 2000 – 2002.
6. Балабанова И.Т. «Банки и банковское дело» / Питер, 2001.
7. Лаврушина О.И. «Банковское дело» Москва, “Финансы и Статистика”1999ж
8. ҚР-ның ҰБ-нің валюталық режимді ырықтандыру бағдарламасы.
9. Банк жүйесінің орташа активтеріне (екі жылда) сыйақы алуға байланысты кіріс көрсеткіштерді Ұлттық Банк есептеген
10. Индекстің төмендеуі ұлттық валютаның нақты құнсыздануын білдіреді
11. Индекстің өсуі ұлттық валюта бағамының көтерілуін білдіреді
12. Индекстер алдыңғы 3 жылдық кезеңнің үлес салмағы пайдаланыла отырып, кеден статистикасының деректері негізінде есептелген
13. Қазақстанның МБҚ-ның проценттік ставкалары өткен кезең үшін жылдық есептеуде долларға қарағанда теңге бағамының өзгеру қарқынына қарай түзетілді.
14. Көшенова Б.А. «Ақша, несие, банктер», «Валюталық қатнастар» Оқу құралы / - Алматы: Экономика, 2000.
15. Мақыш С.Б. «Коммерциялық банктер операциялары», «Ақша айналысы және несие» Оқу құралы / Алматы: Қазақ университеті, 2000 – 2002ж.
16. «ҚР – дағы банктер және банктік қызмет туралы» ҚР заңы. 30.08.1995.
17. ҚР Ұлттық банктің 2004 -2005 жылға арналған ақша – несие саясаты.
18. ҚР Ұлттық банктің 2005 -2006 жылға арналған ақша – несие саясаты.
19. «Қаржы лизингі» туралы ҚР заңы. 5.07.2000
20. Смагулова А. «Лизинг» Уч. Пособие / Алматы: Балауса, 1996 – 176 б.
21. Журналы: «Банки Казахстана» №1,2,6,7,8,11; «Вестник КазНу» 2003 -2004.
22. Усоскин В.М. «Современный коммерческий банк: управление и операции» / М: Антидор, 1998.
23. Маркова О.М. «Коммерческие банки и их операции» / М: Банки и биржи, 1995.
24. «Брокеры и регистраторы на рынке ценных бумаг» Учебное пособие/ Алматы: Ирбис, 2000.
25. Е.Н.Нәбиев “Халықаралық экономикалық қатынастар”. Астана 2001- б. 49.
26. Д.М.Мадиярова”Сыртқы экономикалық саясат және экономикалық қауiпсiздiк”. Алматы “Экономика” 1997ж. 31-б.
27. Е.Ф.Авдокушин. Международные экономические отношения: учебник. –М.Юристь 1999.-386с.
28. Статистическое обозрение Казахстана №1-1999./Гл. ред. Ж.А.Қулекеев. – Алматы: Агенство Республики Казахстан по статистике, 2000.
29. Н.Қ.Мамыров, Д.М. Мадиярова, А.Е.Қалдыбаева. Алматы “Экономика” 1998ж
30. Голубович А.Д , Кулагин М.В и др. Валютные операцы в коммерческих банках М: 1999г.
31. Международные валютно-финансовые отношении Учеб.под. ред. проф. Л . Н. Красавиной М: Финансы и статистика 2000г.
32. Носкова И.Я Валютно-финансовые операции Москва 1998г.
33. Настольная книга валютного диллера М:Вебра,1992 г.
34. Пискулова Д.Ю Теория и практика валютного дилинга.Прикладное пособие М: 1995г.
35. Родэ З№ Банки,Биржи и валюты современного капитализма М:Финансы и статистика 1986г.
36. Валюталық реттеу туралы №54-1 2471271996 ж.ҚР-ның заңы толығымен өзгертілген.
37. ҚР-ның Валюталық операцияларды жүргізу ережесі 24.11.1994 ж. ҚР ҰБ-мен бекітілген
38. ҚР-ның Валюталық операцияларды жүргізу туралы 11.12. 2006 ж. қаулысы
        
        Мазмұны
| | ... | 8-10 |
|I ... жүйе және ... ... ... ... ... жүйе эвалюциясы. | 11-19 ... ... ... ... және ... | ... |19-23 ... ... ... ... ... пен | ... ... ... |23-26 ... ... ... және ... ... ... ... нарық және валюталық бағам олардың ... ... ... ... ... ... ... саясаты. | |
| |47-53 ... ... ... | 53 ... ... банктердің валюталық операциялары. | |
| |54-65 ... ... ... жүзеге асыру ережелері ... ... ... ... ... | ... ... ... ырықтандыру | ... |65-71 ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ... |
|валюталық операцияларға қойылатын ... | |
| |71-74 ... ... валюталық операцияларға ұсынылып | ... ... ... |74-76 ... | 77-78 |
| | ... ... ... |79-80 ... ... ... ... ... ... өтуі,
қазіргі кезде жұмыс жасап отырған валюта нарығының механизмінің жаңаша
қызмет етуін талап етеді.
Бүгінгі күні ... ... ... - ... ... ... ... ықпал ететiн факторлар қатары анықталған. Валюталық
нарық – экономиканың ең маңызды және біртұтас құрылымдарының бірі.
Валюталық ... ... есеп ... жүзеге асыруды, валюталық
қаражаттарды бiршама ... ... ... ... ... ... айырмасы түрiнде пайда алуын, валюталық
тәуекелдердi сақтандыруды, валюталық бағамдарды ... ... ... ... ете ... iшкi және ... төлем
айналымына қызмет етедi.
Халықаралық есеп айырысудың өзiндiк ... ... ... үшiн ... қабылданған төлем құралының болмауында. Сондықтан да сыртқы сауда,
көрсетiлген қызметтер, ... ... ... ... есеп ... ... шарты сатып алу-сату формасында бiр
валютаны екiншi бiрiне айырбастау болып табылады.
Валюталық ... ... ... деген сұраныс пен ұсыныс ең алдымен
сатылған тауарлар және көрсетiлген қызметтер үшiн валюталық түсiм ... ... ... ... мен ... және кеме ... ... үшiн төлемдерi төлеуде импорттерден; сондай-ақ көрсеткен
қызметтерi үшiн фрахт, сақтандыру сыйақысы, брокерлiк және банктiк ... ... ... ... ... мен ... ... займды, несиенi және оған есептелген пайызды және т.б. қайтаруға
мiндеттемесi бар заңды және жеке ... ... ... ... монополистерге айналады және барлық қаржылық
капитал арқылы нақты басқарады. Олар тек делдалдық ... ... ... ... ... аясына ғана кіреді.
Бұл дипломдық жұмыстың өзіндік ерекшелігі – ... ... ... ... және ... ... басқару, олардың нарықтық
экономикаға өтудегі рөлі мен ... ... ... Қазақстан
Республикасының тәжірибесіне сүйене отырып ... ... ... ... ... ... ... тұрған келесі
бір мәселе - бұл валюта нарығына байланысты арнайы ... ... ... , ... ережелердің , нұсқаулардың ,
жеткіліксіздігі және ... етіп ... ... мен ... ... дер кезінде жаңартылмауы.
Қазіргі валюта нарығының механизмінің осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... деп айту ... Дегенмен де ,
қазіргі валюта нарығының механизімінің қызмет етуінің өзіндік ... ... - ақ ... ... ... ... ... қарастыра отырып
яғни валюталық нарық механизмі негізінде валюталық қатынасқа қатысушылардың
объективтік экономикалық мүдделерінің : бір жағынан ... ... ... ... ... ... жататындығын, валюталық нарық
механизмінің жетістіктермен қызмет етудің өзі осы ... ... ... естен шығармаған дұрыс.Керісінше жағдайда , ... ... ... ... ... ... ... ,
соғұрлым олар инвесторлар мен мемлекет объективті ... ... ... ... , ... валюталық нарық механизмі қызметінің нәтижесі
төмен болады.
Қазіргі валюта нарығы және оның қызмет етуін жетілдіру ... ... ... ... отырған сұрақтардың бүгінгі күнге дейін , ... ... жеке ... ... , бұл диплом жұмысының тақырыбын
таңдап алуыма себеп болды.
Валюталық нарықтың қызмет етуіндегі мәселелерін теориялық тұрғыдан ... , ... ... нарықтың бүгінгі күн талаптарына қаншалықты жауап
беретіндігі туралы ... ... , өз ... диплом жұмысының
мақсаты және басты міндеттерін анықтап отыр.
Зерттеу объектісі: ... ... ... ... ... операциялары
Дипломдық жұмысымның мақсаты нарықтық қатынастарға сай ... ... ... ... мен ... ... ... отырып , Қазақстан Респуликасындағы ваюта нарығының тәжірибелері
мен даму ағымына талдау ... , ... ... ... ... жолдарын іздестіру болып табылады.
Мақсатқа жетуде келесідей міндеттерді шешуді қажет етеді :
• Қазіргі валюта нарығының тұжұрымдамасын ұсыну;
• Қазіргі ... ... ... ... және өзіндік
ерекшелігін зерттеу;
• Валюта нарығына теориялық тұрғыдан баға беру;
... ... ... ... ... ... , олардың тиімді жақтарын ұсыну;
• Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... талдау жасау;
• Валюталық жүйені талдау;
• Қазіргі валюта жүйесінің ... ... ... және ... ... ... ... және теориялық негізінде қазіргі кездегі
отандық және шетелдік экономистердің валюталық ... орын ... ... және ... ... ... ... рөлін
сипаттайтын зерттеулері пайдаланылады.
Статистикалық және ақпараттар базасы ретінде Қазақстан Респуликасы ... ... ... ... және ... деректері ,
нормативтік құжаттары , Қазақстан Респуликасындағы валюталық нарық туралы
жылдық есеп деректері және ... ... ... ... ... ... ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, сондай-ақ
валюталық нарықтың ... ... ... ... ... және ... ... және т.с.с. пайдаланылды.
Жұмыстың кіріспесінде тақырыптың өзектілігі , жұмыстың мақсаты ... ... ... мен ... заты ... ... валюталық жүйе түсінігі және валюталық жүйенің тарихи
тұрғыдан ... ... ... оның экономикаға әсері туралы айтылады.
Екінші бөлімде, Қазақстан Республикасының валюталық саясаты, валюталық
нарықтар түрлері қарастырылған. Сонымен ... онда ... ... ... ... әдістері жазылған
Үшінші бөлімде,– Қазақстан Республикасындағы валюталық нарық қызметтін
ұйымдастыру және реттеу механизмі, ... ... ... ... ... ... ... режимін реттеу туралы
айтылады.
Ал қорытынды бөлімде валюталық нарықтың жаңа ... мен ... ... ... ... нәтижелері мен валюта
нарығы тұрғысында туындайтын ұсыныстар айтылады.
І ... жүйе және ... ... ... ... жүйе эволюциясы.
Валюталық жүйе – ұлттық заңдылықтармен немесе мемлекет-аралық келісім-
шарттармен бекітілген валюталық қатынастарды ... және ... жүйе үш ... ... ... ... жүйе
• Дүниежүзілік валюталық жүйе
• Аймақтық немесе мемлекет аралық валюталық жүйе
Тарихта ұлттық ... жүйе ең ... ... Ұлттық валюталық
жүйе – халықаралық төлем айналымын жүзеге асыратын, ұдайы өндіріс процесіне
қажетті валюталық ресурстарды ... және оны ... ... ... ... білдіреді.
Ұлттық валюталық жүйе – елдің ақша жүйесінің бір бөлігі. ... ... ... ... ... ... даму ... мен жағдайына байланысты анықталады.
Ұлттық валюталық жүйе дүниежүзілік ... ... ... ... жүйе ХIХ ... ... таман
құрылған.
Дүние жүзілік валюталық жүйе – бұл халықаралық ...... мен ... ... ... ... қамтамассыз ететін
халықаралық келісімшарттар мен мемлекет аралық құқықтық нормалар кешенін
қамтиды. Дүниежүзілік ... ... ... ету ... ... ... шаруашылықтың құрылымдық қағидаларының сәйкес келу
дәрежесіне және алдыңғы қатарлы елдердің мүдделеріне байланысты болып
келеді.
Ұлттық және ... ... ... жүйелер арасындағы байланыс пен
айырмашылықтары олардың негізгі элементтерінен көрінеді.
Ұлттық және ... ... ... элементтерін 1-ші кестеден
көреміз.
|Ұлттық валюталық жүйе ... ... жүйе ... ... |1. ... ... ... ... ... ... |2. ... өзара алмастыру |
| ... ... ... паритеті |3. ... ... ... ... ... ... режимі |4. ... ... ... |
| ... ... шектеудің, валюталық |5. Валюталық шектеуді мемлекетаралық|
|бақылаудың болуы немесе болмауы. ... ... ... жүйе ... валюталық жүйе |
|Елдің халықаралық валюта өтімділігін|6. Халықаралық валюталық өтімділікті|
|ұлттық реттеу ... ... ... несиелік айналыс |7. Халықаралық несиелік айналыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... есеп ... |8. ... есеп ... |
|регламенттеу ... ... ... ... валюталық нарық пен алтын |9. Дүниежүзілік ... ... мен ... ... ... ... режимі ... ... ... ... ... ... ... және реттейтін ұлттық |жүзеге асыратын халықаралық ... ... | ... ... ... ... ... Алматы 2001 Оқу құралы.
Кесте 1 - Ұлттық және дүниежүзілік валюталық жүйенің элементтері.
Егер де ... ... жүйе ... ... яғни ... ақша
бірлігіне негізделсе, ал дүниежүзілік валюталық жүйе – бір ... ... ... ... халықаралық есептеу бірліктеріне
негізделеді[1].
Резервтiк ... - ... ... және ... ... функциясын
орындайтын, басқа елдер үшiн валюталық паритет пен ... ... ... ... ... ... ... реттеу мақсатында
валюталық интервенция жүргiзуде пайдаланылатын алдыңғы қатарлы елдердiң
айырбасталған ұлттық валюталарының ерекше категориясы.
Резервтiк ... ... ... алғы ... ... ... мен ... экспорттарында елдердiң билiк
ету позициясы;
жоғары тиiмдi байланыс жүйесi бар несиелiк-банктiк
мекемелердiң дамыған торабы;
басқа елдерде оған ... ... ... ететiн, халыкаралық
айналымдағы валютаның ... ... және ... ... ... ... ... экономикасына белгiлi бiр
мiндеттемелердi ... осы ... ... ... отыру
қажеттiгi, сауда және валюталық шектеулердiн ... ... ... ... ... ... ... дәрежеге көтеру ұлттық
шаруашылық үшiн төлем балансының тапшылығын ... ... ... ... және ... ... несие алу жолымен жабу
мүмкiндіктерi ... бiр ... ... бередi.
Валюталық паритет - бұл валюталық бағамның негiзi болып табылатын және
заңды түрде бекiтiлетiн екi ... ... ... ... ... ... бойынша валюталық паритет СДР негiзiнде белгiленеді.
Ұлттық валюталық жүйенiң шегiнде ХВҚ ... ... ... ... ... валютамен жасалатын операцияларға шек қою, яғни
валюталық шектеу ... ... ... мен ... ... ... ... және жекелеген елдiң немесе барлық елдердiң төлем
қабiлетiн ...... ... валюталық жүиенiң элементi
болып табылады. Халықаралық валюта өтiмдiлiгiнiң құрылымына шетел ... ... ... ... резервтiк позиция, СДР және ЭКЮ-
дағы шоттар кiреді.
Халықаралық несиелiк құралдарды пайдалану ережелерiнiң ... ... есеп ... ... ... ... ... және чектiк конвенция, 1930ж.) сәйкес жүзеге асырылады[1].
Валюталық жүйенiң институтционалдық құрылымы ұлттық және ... ... ... ... мүше ... халықаралық валюталық қорға
қарама-қарсы (МВФ), өзiнiң ... ... ... ... ... ... ... Оны мүшелiгiне 12 орталық
банктiң басқарушылары кiредi.
Европалық Одаққа мүше елдердiң жайғасымын әрi ... ... ... ... ... бастап айналымға "Евро" деп аталатын - европалық
валюта шығарылды. Ќәзірге ол 11 мүше ... ... ... ... ... ... ал, 2002 ... бастап қолма-қол есеп айырысуға
қолданылады. Қазiргi кезде "Евро" мен ... ... ... етуге таласуда.
Шаруашылық тұрмысты интернационалдандырудың өрiсiне қарай ұлттық және
Халықаралық валюта жүйелерi құрылады. ... ... ... ... ... ... ұлттық валюта жүйесi пайда болды. Ұлттық валюта
жүйесi тәуелсiз, ұлттық шеңберден шығатын болса да, ұлттық ақша жүйесiнiң
негiзгi ... ... ... ... мынандай элементтердi қосады:
- Валютаның аты (теңге, ... ... ... ... ... ... айырбастау жағдайлары. Бұл мағынада мынандай
бөлектену бар:
а)еркiн айырбасталымды валюта. Мұндай валюталар кез келген басқа ... ... ... ... Американың ... ... ... иенi, Француздың франкасы, ... ... ... ... валюталар (ел iшiнде ғана ... ... ... т.б.);
в) айырбастауға жатпайтын валюталар (жабық валюталар).
- валютаның тепе-теңдiгiнiң тәртiптемесi - екi ... ара ... ... ... ... ... ... тепе-теңдiгi Батыс
Европада 70 жылдардың (өткен ғасыр) ортасында, Ресейде - 1992 ж. жойылған.
Ендi, Халыкаралық ... ... ... ... валютаның тепе-теңдiгi,
алтынмен емес, СДР - ... ... ... ... мен немесе басқа
Халықаралық валюта бiрлiгiмен белгiленедi.
Өткен ғасырдың 70 жылдарынан бастап, валюталық қоржын негiзiндегi, тепе-
теңдiк ... Бұл, бiр ... ... ... ... белгiлi бiр
топ валюталардың жиынтығымен өлшейтiн әдiс. Мысалы, СДР валюта қоржынына
жоғарыда келтiрiлген 5 ... ... ... ... және оның
iшiнде Америка долларының үлесi — 40%, Немiс маркасының үлесi - 21%, Жапон
иенiнiң үлгiсi - 17% ... ... ... тәртiптемесi. Бұл мағынада валютаның "тiркелген",
және ... ... ... екi ... ... бар. ... ... ұлттық валютаның бағамы басқа бiр елдiң валютасына бекiтiледi.
Бiрақ бұл тәртiптемемен анықталған бағам не былай, не былай ... ... ... ... ... 12 валютаның бағамы, орталық бағамнан
+15% ауытқуына жол берiледi. Сондықтан, бұл тәртiптемеде орталық ... ... ... шектен шығып кетпес үшiн, валюталық
басқыншылық жасап, ... ... ... бiр ... ... ... тәртiптеме, Қазақстанда 1999 ж. 5 сәуірiне дейін қолданылды.
Қазақстан Ұлттық банкiсi сол кезде, 1998 ж. ... орын ... ... ... ... әсерiн жоққа шығару үшiн, теңгенiң
бағамын төмендетпеу үшiн, 600 млн. артық ... ... ... ... ... бұл сол ... елдiң алтын-валюталық резервiнiң 1/3 бөлiгi болатын.
Екiншi тәртiптемеде (еркiн құбылмалы) ... ... ... сұраным мен
ұсынымға байланысты нарық анықтайды. Қазақстан мұндай тәртiптемеге 1999ж. 5
сәуірiнде ауысты. "Осының ... ... ... төмендей бастады,
елдiң төлем балансының ағымдағы шотында айтарлықтай оң ... ... ... ... өстi, ... ... тұрақтады, банк саласы нығайды"— деп ... ... ... 2001 ... 11 көкек күнгi санында (авторы Асқар Баянов).
* Валюталық шектеудiң барлығы ... ... ... ... мұндай
шектеудi экономикасы тұрақтамаған елдер енгiзедi. ... бұл ... заң ... ... ... ... ... Бұл ұғымға елдiң алтын-валюта
резервi, СДР-шоты, ЭКЮ және ... ... ... (МВФ) ... ... ... олар ... алған мiндеттемелерiне
жауаптылық қабiлетiн суреттейдi. Бұл жөнiнде де Қазақстанның ... ... ... 1999 ж: ... ... ... ... резервi 1.600 млн.
доллар болса, 2001 жылдьң басында ол 2095,8 млн. ... ... (өсiм ... ... ... несиелiк айналым құралын және халықаралық, ... ... ... ... ... ақшамен және қолма-қол ... ... ... ... ... және ... қатынастарға қызмет көрсетiп, оларды
жөнге келтiрiп отыратын ... ... ... ... банк,
мемлекеттiк қазына, биржалар, валюта нарғы т.б.) мәртебелері.
Ұлттық валюта жүйесiн ұйымдастыру тәртiбiн ... ... ... ... бұл жүйе ... ... ... шаруашылықтың жұмыс
iстеуiне қолайлы жағдай жасау мақсатына бағынады.
Дүниежүзiлiк шаруашылық байланыстарының ... ... ... өсу негiзiнде және мемлекетаралық келiсiмдер мен бекiлген
Халықаралық валюталық ... ... ...... ... пайда болды. Ол дүние жүзiлiк ... ... ... оған ... ... ... бейiмделген және оның жұмыс
iстеуiн, ерекше тетiктерi бар.
Ұлттық валюталық жүйе, дүниежүзiлiк валюталық жүйемен тығыз ... ... екi ... ... ... байланыстығы олардың бiрдейлiгiн
көрсетпейдi. Өйткенi, ... ... ... iстеуi, оны реттеу
тәсiлдерi, әр елдiң экономикасына және дүние жүзiлiк шаруашылыққа әсер ... ... ... бойы өсiп, өркендеудiң нәтижесiнде, ... ... ... ... негiзгi элементтерi құралды:
Дүниежүзiлiк ақшаның атқарымды нысандары (алтын, резервтiк валюталар,
Халықаралық валюталық шот бiрлiгi);
* ... ... ... жағдайларын реттемелеу;
* Валютаның тепе-тендiгi мен валютаның бағамдарын бiрегейлендiру;
- Валюталық шектеудiң көлемiн реттемелеу (Халықаралық валюта қорының мүше
еддерден, ... ... мен ... ... ... ... кезенде
тоқтату жөнiндегi талабы);
Халықаралық валюта өтімдiлiгiнiң құрамының ... ... ... 1970 ... ... жаңа халықаралық валюта бiрлiгi—
СДР енгiзiлдi; 1979 жылдан Европалық ... ... — ЭКЮ ... жылдың басынан Евро бiрлiгi енгiзiлді);
Халықаралық несиелiк айналым құралын пайдалану тәртiптерiн, ... т.б.) және ... есеп ... ... ... ... ... және валюта нарықтарының тәртiптемесi;
- Халықаралық валюта қорының мәртебесi.
Дүниежүзiлiк валюта жүйесінің ... мен ... ... тұрғызу кағидалары мен дүние жүзiлiк ... ... ... дүние жүзiлiк майдандағы күштiң орналастырылуына
және алдыңғы қатардағы еддердiң ... ... ... Егер,
осы қағидалар бiрiмен-бiрi сәйкеспей қалса, дүниежүзiлiк валюталық жүйе
дүркiн-дүркiн дағдарысқа ұшырайды, ал ол ... ... ... ... ... жаңа валюталар жүйесiнiң пайда болуына апарып соғады.
Бірiншi дүние жүзiлiк валюта жүйесi, алтын-валюталық үлгiде, 1867 ... ... сол ... ... ... елдердің маслихатында,
мемлекетаралық келiсiммен занды түрде рәсiмделдi.
Бiрiншi ... ... ... және одан ... ... орын ... дағдарысы, екiншi дүниежүзiлiк валюталық жүйе кұруға әкелдi ол, ... ... ... ... ... маслихатқа қатынасқан еддердiң
келiсiмiмен рәсiмделдi. Бұл жүйеде алтын девиздiк үлгiде ... ... ... ... ... ... ... деп аталып кеттi.
Өткен ғасырлардың 20 жылдарынан бастап ұлттық несиелiк ақша, ... ... ... падаланылды. Екiнші дүние жүзiлiк соғыстың
аралығында, резервтiк ... ... ... ... ... жоқ
Англияның фунт-стерлингi мен Американың доллары жетекшiлiк үшiн, өзара
бәсеке күресiн жүргiзiп келдi.
Үшiншi дүние ... ... жүйе 1944 ... 22 ... ... ... қаласында ресiмдеіндi. Бұл жүйеде алтын-девиздiк үлгiде
негiзделiнген. Және де тарихта бiрiншi рет резервтiк ... ... ... екi ... ие ... ... және фунт-стерлинг.
1944 жылы Америка бүкiл капиталистiк өндiрiстiң 54,6%, ... ... 33%, ... ... ... ... ... шоғырландырған
болатын. Басқа, онымен бәсекелес елдердiң бәрiнiң де, екiншi дүние жүзiлiк
соғастан әлсiзденiп шыққандығы, доллардың дүние ... ... ... ... ... ... және ... валюта-экономикалық ауыр
жағдай, ол елдердiң Америкадан тәуелдiлiгi, доллардың ...... ... ... (долларлық аштық).
Бреттевудтық валюталық жүйесiнiң кұралымды қағидалары:
* доллар мен фунт-стерлингтiң резервтiк валютаның мәртебесi;
* тiркелген ... ... мен ... ... (тепе-теңдiк ±
1%-ке дейiн ауытқуға болады, ал Батыс Европада ... ... ... Орталық банктердiң долларлық резервтерiн, Американың
қазынасы арқылы, ресми ... ... ... алуға құқықтылығы
* Алтынның ресми бағасының төмендетiлгенi (31,1 гр. таза ... ... 35 ... осы ... ... ... ... нәтижесiнде, басқа
еддердiң есебiнен өзiнiң дүние жүзiлiк жайғасымын нығайта түстi.
Броттенвудтық ... ... ... ... ... кұралы болып екi ұлттық валютаның пайдаланылуы, бара-бара бұл жүйенi
әлсiреттi. Өткен ғасырдың 60 жылдарының аяғында дағдарыс басталды, ал 1971-
1976 ... бұл жүйе ... ... Оның ... 1976 жылдын каңтар
айында, Ямайкада (Кингстон қаласы) өткен, халықралық валюта қорына (МВФ)
мүше елдердiң ... ... ... жүйе ... (Ямайкалық
жүйе). Бұл жүйе осы күнге дейiн iстеп ... ... ... ... ... алтын девиздiк үлгiнiң орнына СДР ... ... ... бұл ... ... ... де, халықаралық төлемнiң және резервтiң бас кұралы да
бола алмады. іс ... ... ... ... ... да, ... қолданылып кеддi. (жоғарыда айтылғандай, СДР-дың қоржынында доллардың
үлесi 40%).
Доллардың жетекшiлiк жайғасымы АҚШ-тың айтарлықтай экономикалық, ғылыми-
техникалық және ... ... ... Бiрақ соңғы жылдары бұл олует,
АҚШ пен бәсекелес ... ... ... ... кәдiмгiдей босаңсыды. СДР үлгiсi iс жүзiнде түрлендiрiлiп, үш
дүние жүзiлiк орталықтар негiзiнде көп ... ... ... марка, иен);
Ямайкалық валюта жүйесiнiң шегiнде, алтын ақшалық ... ... ... тепе-тендiгi, алтынның ресми кұны жойылды. Сонымен
қатар, басқа елдердiң долларлық ... ... ... ... ... ... ... ауыстыру тоқтатылды. Сонда да, алтын өзiнiң
ақшалық атқарымын түгелдей жоғалтқан жоқ. ... ... ... ... ... резервтiк актив болып қалды. Өйткенi, оның ... құны бар. ... ... ... мен ... 60 ... артық алтын қоры бар;
* Ямайкалық валюта жүйесi ... ... ... ... мүше ... бағамын анықтау үшiн екi түрлi тәртiптеменiң ... ... ... ырық ... Сөйгiп, iс жүзiнде 1973 жыддан берi қолданылып
келген құбылмалы тәртiптеме, ... ... ... ... ... қор (МВФ) ... ... күшейтуге, мүше ... ... ... ... қатынастарды ырықтандырылуын, валюталық шектеулердi
жоюды қамтамасыз етуге шақырылған;
Бруттенвудтық валюталық ... ... ... жүйе ... және ... ... ... дүние жүзiлiк күштiң
қайта орналасуына дұрысырақ икемделiнген болып шықты. Сонымен бiрге, ... ... ... ... ... СДР ... тиiмсiздiгi,
алтынның бiр жағынан, ресми түрде, төтенше ақша, ... ... ...... сол ... сақталуы, құбылмалы бағам
реттемесiнiң жетілдiрiлмегендiгi т.б. Оның үстiне экономикасы өсiп ... ... ... дүние жүзiлiк валюта жүйесiндегi орнына көңiлдерi
толмай; оны, олардың мүдделерiн есептей отырып, қайта құруды ... ... ... ... сөйтiп Ямайкалық валюта жүйесiн, сонымен катар,
дүние жүзiлiк валюталық ... ... ... iзденiстер жүрiп
жатыр,
1979 жылдың наурыз айында Батыс Европада халықаралық (аймақтық) валюталық
жүйе-Европалық валюталық жүйе құрылды ... ... ... ... ... және ... ... өсуi. Бұл жүйенiң
мақсаты-бiрлесу процестерiн ынталандыру, Европалық саяси, ... ... одақ ... Одақ (ЕС) ... ... ... ... валюталық жүйенiң, Ямайкалық жүйеден айырмашылығы көрсететiн
құралымды қағидалары батысевропалық ... ... ... СДР - ... ... ЭКЮ — ... валюталық бiрлiк енгiзiлдi. Онын
валюталық қоржыны 12 - батысевропалық валюталардан ... Оның ... ... ... (30%). ... ... ... .салалары СДР-дың
қызмет көрсететiн салаларынан кендеу. ЭКЮ бара-бара дүние жүзiлiк валютаға
айналып келедi. Экю-дің нарықтық құнын 2-кестеден көруге болады.
- ... ақша ... ... ... ... ресми шешiмге қарама-
қарсы европалық валюта жүйесi, алтынмен жасалатын операцияларды жаңартты.
Алтын доллармен ... ... ... ... қосылды. Ол үшiн мүше
елдердiң ресми алтын-валюталық резервтерiнiң 20% бiрiктiрiлдi. Осы елдердің
орталық банктерi, валюталық ынтымақтастық институтының билiгiне 2, 3 ... ... ... Бұл ... ... институг ЭКЮ шығарып, тиiстi
соманы әр елдiң Орталақ банкiсiнiң ... ... ... ... үш ... ... пен -"Своп" ресiмделдi, .Ол алтынды қолма-қол ЭКЮ-ге
сату мен, үш айдан кейiн қайта сатып алу үшiн ... ... ... ... валюталарының кұбылмалы ... ... ... орталық бағамнан ауытқуы ±15% шегiнде болу
керек. Осындай тәртiптеме, "Европалық валюталық жылан"— деп аталып ... ... ... ... түрi ... ... Егер ... айтылған шектен шығып кетсе, орталық банктер ... ... ... (өз ... ... сатып алады, немесе керiсінше, маркаға
өз валютасын сатып алады)[2].
|Валюталар |Валюталар |АҚШ ... ... ... ... ... | |
| ... лардың үлесі| | ... |0,6242 |1,6798 ... ... |0,08784 |1,6798 ... ... |1,332 |5,6450 ... |
|ITL-Lit |151,8 ... ... ... |0,2198 |1,8915 ... ... |3,301 |34,7750 ... |
|LUX-lfr |0,130 |34,7750 ... ... ... |1,5961 ... ... |1,440 |163,30 ... ... |6,885 |106,50 ... ... |1,393 |148,974 ... |
| | | ... ...... ... ... 1,216364 * 1,6798=2,04325
Ескерту: Ғ.С.Сейітқасымов “Ақша, Несие, Банктер” Алматы 2001 Оқу құралы.
Кесте 2 - ЭКЮ-дің нарықтық ... ... ақша ... - ... ... пен валюталық
бағамды белгiлеу, халықаралық талаптар мен мiндеттемелердi өлшеу үшiн
шартты ... ... ... валюталық бiрлiк. Қазiргi уақытта
халықаралық экономикалық қатынастарға қызмет ету үшiн кажеттi дүние-жүзiлiк
несиелiк ақша ... ... СДР ... ... алу ... және ЭКЮ
(еуропа валюта бiрлiгi) қызмет етедi. Бұл халықаралық активтер қолма-қолсыз
халықаралық есеп айырысуларда ... ... ... ... ... СДР - Халықаралық валюталық қорда, ЭКЮ -Еуропалық қауымдастыққа
ынтымақтастық валюталық ... ... ... ... ... ... ... кiретiн валюталардың орташа өлшемдi құның және
бағамдарың өлшеу негiзiнде есептеледi
Валюталық "қоржын" 1973 жылы ... ... ... өзгермелi бағам режимiн
енгiзумен байланысты банктердi және халықаралық валюталы-несиелiк ұиымдарда
қолданылады. Осы ... ... ... ... ... және ... ... орташа өлшемдi бағам мақсатына байланысты
белгiленедi.
Валюталардың орташа өлшемдi құны, ... ... ... АҚШ ... нарықтық құнының сомасында есептеледi. СДР халықаралық есептесу
бiрлiгiнiн негiзiн құрған валюталық ... бес ... ... ж. жағдай бойынша): АҚШ доллары - 40%, ... ... - ... йенi - 17%, ... франкi - 11%, фунт стерлинг 11%.
Елдiң экономикалық және валюталық ... ... ... конверсиялау дәржесi валюталық жүйенiң келесi бiр ... ... да ... ... ... ... ... ретінде еркiн конверсияланатын валюталар болады. 1978 жылдан
бастап халықаралық валюталық қорлар мынадай ... ... ... ... ... валюта", яғни халықаралық
есеп айырысуларда және ... ... ... ... кеңiнен қолданылатын;
* Валюталық шектеулерi бар, жартылай конверсияланған
елдердiң валюталары;
* валюталар ... ... ... елдердiң
конверсияланбайтын валюталары.
Евроқалық валюталық жүйеге мүше ... ... ... ... ... ... мемлекетаралық валюталық
реттемелеу органын ... ... ... институт. Оны мүшелiгiне 12
орталық банктiң басқарушылары кiредi.
Европалық Одаққа мүше елдердiң жайғасымын ерi қарай нығайту ... ... ... ... айналымға "Евро" деп аталатын - европалық
валюта шығарылды. Ќәзірге ол 11 мүше ... ... ... ... есеп
айырысуға қолданылды, ал, 2002 жыддан ... ... есеп ... ... ... "Евро" мен доллар, дүние жүзiлiк майданда
жетекшiлiк ... ... ... ресурстарын қалыптастыру және пайдалану жолдары.
Қазақстан Республикасының халықаралық ... ... ... ... ... ... және ... арқылы
сыртқы экономикалық байланыстарды қаржылық реттеу маңызды рөл атқарады.
Сыртқы экономикалық қызметтiң ... ... ... ... ... кәсiпорындардың меншiгiнде болады. Алайда халықаралық
қатынастарға мемлекеттiң ... және ... ... нығайту
үшiн бүкiл ел ауқымында да, сондай-ақ Қазақстан Республикасы құрамындағы
әкiмшiлiк-аумақтық құрылымдар деңгейiнде де ... ... ... ... ... емес ... ... валюталық, операциялар жасалынған кезде ... ... ... - бұл: ... ... және ... ... құндылықтарға өтуiне байланысты, соның iшiнде шетел
валютасы төлемдерi мен ... ... ... ... ... ... байланысты мәмiлелер; валюталық құндылықтарды кез келген
тәсiлмен елге ... ... ... ... және ... ұлттық валютаға,
сондай-ақ номиналы мен (немесе) құны ... ... ... ... мен ... құралдарына меншiк құқығы мен басқа құқықтардың ауысуына
байланысты ... мен ... ... ... ... ағымдағы және
капитал қозғалысына байланысты операцияларға бөлiнедi.
Ағымдағы операцияларға мыналар жатады: тауарлар мен ... ... ... есеп ... ... ... үшiн ақша
аудару;экспорт-импорт мәмiлелерi бойынша 180 ... ... ... беруге байланысты есеп айырысуларды жүзеге асыру; 180 ... ... ... беру және ... ... қарыз және өзге де операциялар ... ақша ... ... ... тағы ... кiрiстер алу;сауда түрiне жатпайтын ақша
аударымдары, оған қоса гранттар, мұрагерлiк сомалардың аударымдары, жалақы,
зейнетақылар, алименттер және өзге ... ... ... ... ... ... ... жылжымайтын
мулiктiң мұлiктiк және басқа да құқықтарына төленетiн ақша ... ... ... ... ... ... бойынша кредит беру
және алу.Валюталық операциялар: экспорт, ... ... ... ... ... ... және ... кредит,
экономикалық көмек көрсету, елдiң алтын - валюта резервтерiнiң қозғалысы,
дипломатиялық және басқа ... ... ... ... туризм,
халықтың миграциясы, мемлекетаралық трансферттер, ... ... ... және ... экономикалық қызметтiң басқа түрлерi
кезiнде жасалады. Елдегi пайдаланылатын ... ... ... ... болуы тиiс, сондықтан сыртқы экономикалық ... ... ... ... ресурстардың орнын толтырады, одан қаржыланады.
Валюталық ресурстар қаржы ресурстарының құрамды ... ... ... ... ... ... және ... жүргiзушi субъектiлердiң ресурстары) ... ... ... ... ... ... ... экономиканың
мемлекеттiк секторының – ... ... ... қоғамдардың және т.б. өнiмiн, тауарларын және ... ... ... ... - ... ... мен жүктердiң кеден
шекарасы арқылы қозғалысы жөнiндегi операцияларды дайындау кезiндегi шетел
валютасындағы ... ... ... ... ... шетелдiк қатынасушылары төлейтiн сапықтардан,
бонустардан, роялтилерден түсетiн түсiмдерден;валюталық занды ... ... ... ... ... мен ... банктерiне және
басқа қаржы ұйымдарына депозиттердi ... ... ... ... мүлiк пен активтердi пайдаланғаннан алынған
табыстардан; шетел мемлекеттерiнiң, ... ... ... каржы ұйымдарының кредиттерi мен қарыздарынан валютадағы
гранттар мен тегiн кемек түрiндегi ... ... ... мемлекеттiң қарамағына шоғырландырылады. Басым мәселелердi орындау
үшiн немесе жалпы мемлекеттiк ресурстардың бiр бөлiгi жергiлiктi органдарға
берiлуi ... ... ... ... жергiлiктi органдары валютаны валюта
нарығында сатып ала алады. Мемлекеттiң уәкiлеттi органдары мен оның қаржы
агенттерi де ... ... ... ... ... бола ... ... ресурстары былайша пайдаланылады:
Ұлттық банк: "валюталық басқыншылықтарды" - елдегi
тұрақты ақша айналысын қамтамасыз ету жөнiндегi мемлекеттiң
стратегиялық жоспарлармен анықталатын, реттелетiн ... ... ... қолдап отыру мақсатында валютаны сатуды жузеге асыру
үшiн; Ұлттық банктiң қарыздары мен басқа ... ... ... ... министiрлiгi: қарыздар туралы келiсiмшартпен
белгiленген уақытта сыртқы берешектi өтеу графигi бойынша
жабу үшiн; халықаралық ... ... үшiн ... төлеу;
елшiлiктердің, консульдықтардың, өкiлдiктердiң және басқа елдердегi осындай
органдардың жұмысын қаржыландыру үшiн;
Үкiмет органдары: мемлекеттiк қажеттердi - ... ... ... бұйымдарды импорттау жөнiндегi орталықтандырылған сатып
алуды қанағаттандыру үшiн;
Басқарудың жергiлiктi органдары — коммуналдық шаруашылықтың,өндiрiстiк ... ... ... ... инфрақұрылымын дамытуды,
халықтың түрлi
елеулi қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн.
Меншiктiң барлық ... ... ... және ... ... негiзгi көзi экспортталатын өнімнен алынған валюталық
түсiм-ақша болып табылады. ... ... ... бiр ... ... мен ... баждарын төлегеннен кейiн Ұлттық банкке ... ... ... ... ал бiр ... ... ... арқылы
Ұлттық банк белгiлейтiн тәртiпке сәйкес iшкi ... ... ... ... ... ... бойынша заң жүзiнде белгiленген
салықтар мен баждарды төлегеннен кейiн қалған ... ... ... ... және ... немесе құрылтайшының қарап шешуi бойынша
жұмсалады.
Экспорттық, өнiм өндiрмейтiн шаруашылық жүргiзушi ... ... ... оны валюта рыноктарында ұлттық валютаны айырбастау
жолымен сатып алады. Осылайша ... ... - ... ... ... ... ... көбейте алады.
Шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң валюта ... ... көзi — ... ... ... Өнiм ... ... қызмет
көрсетумен айналысатын, басымдық сипаты бар, саланы, аймақты, жалпыұлттық
шаруашылықты дамыту ... ... ... ... ... ... ... қатысатын компаниялар, фирмалар үшiн шетел
банктерінен алынған кредиттердi ... ... ... ... ... ... ... есеп қағидатын ... және ... ... ... ... үшiн ... пайдалаушыларға ауысуымен байланысты бiрте-бiрте шектелiп келедi.
Өндiрiстiң ... ... ... ... үшiн ... ... фирмаларға үкiмет шешiмiмен ... ... ... мүмкiн.
Үлестiк негiздерде әрекет ететiн шаруашылық жүргiзуші субъектiлер үшiн
(акционерлiк, бiрлескен, кооперативтiк) валюта ресурстарын толықтыруға ... ... ... валютадағы қосымша салымдары
есебiнен жетуге болады.
Валюта қаражаттары ... ... ... көзi ... ... ... ... бойынша мiндеттемелердi, басқа
елдердiң сақтық органдары тарапынан болатын валютадағы сақтық өтемдердi
орындамағаны үшiн ... ... ... табылады.
Қайта бөлу ретiндегi валюта қаражаттары басқарудың жоғарғы буыны тарапынан
төменгi шаруашылық бөлiнiстерге бөлiнуi мүмкiн ... бұл ... ... ... кезiнде).
Валюта ресурстарының аталған коздерiнiң қаражаттары жиынтығында шаруашылық
жүргiзушi субъектiлердiң валюта қорларын ... бұл ... ... ... және ... дамуынын әр түрлi мақсаттарына
пайдаланылады („Кәсiпорындар мен ұйымдардың қаржы қорлары,, ... ... ... ... ... бағыттары мыналар болып
табылады:
1) дүниежүзiлiк рыноктарда жұмыс iстейтiн компаниялардың, фирмалардың
экспорттық әлуетiн ұлғайту;
импортты ... өнiм ... ... ... ... ... ... ұлғайту; бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшiн валюталық
ресурстар есебiнен құралжабдық, саймандар, ... ... ... ... ... ... құралдардың лизингi жөнiндегi
операциялар жүргiзiледi, ... ... ... ... ... ... және оларды пайдаланғаны үшiн
пайыздар өтеу;
мамандандырылған сыртқы экономикалық ұйымдарға
сыртқы нарықтарда операциялар ... ... ... үшiн ... сыйақылар төлеу;
капиталға қатысу ретiнде шетелдiк компаниялардың, фир-
малардың қаржы және несие мекемелерiнiң бағалы қағаздарын
сатып алуға жұмсау;
сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... өсiмпұлдар, өтемақылар төлеу;
iшкi қажеттiлiктердi қамтамсыз ету үшiн ұлттық валютаны сатып алу;
ұйым ұжымдарының қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн
ұлтыну және ... ... ... ... ... ... ... пен саймандарды
сатып алу (белгiленген ... ... ... ... қарап шешуi бойынша қаржы ресурстарының басқаша пайдалануы
да мүмкiн. Заңды тұлғалар өздерiне қарасты ... ... ... инфрақұрылымның, бiрiгiп пайдаланудың объектiлерi құрылысының,
ғылыми зерттеулер ... және ... ... ... ... ... ... ақпараттық жүйелер маркетингтiк зерттеулердi
қаржыландырудың және т.б. ... ... ... үшiн ... ... ... өзгерiсiнiң экспорт пен импорттың көлемiне әсерi
Валюта бағамы немесе ... ... ... ақша ... ... ақша ... ... барлық ішкі бағаларды басқа елдің бағаларымен
байланыстырады. Валюта бағамының ауытқуы отандық ... үшін ... ... ... ... және, керісінше, отандық тауарлардың
бағасы басқа елдің тұтынушылары үшін өзгереді. Сөйтіп, бұл ... ... ... әсер ... ... валюта бағамының
басқа елдің салыстырмалы валютасынан азаюы жағдайында ... ... ... ... дами ... ... бірінші жағдайда
отандық тауарлар шетелдіктер үшін арзандайды және бұл тауарларға ... ... ... түседі;нкінші жағдайда импорттық ... және ... ... бұл ... ... ... ... валюта бағамдарының жүйесі икемді (құбылмалы) немесе тіркелген
валюта бағамдары түрінде ұйымдастырылуы мүмкін.
Икемді бағамдар жүйесі кезінде айырбас валюталардың ... мен ... ... ... ... ... ... кезінде ұлттық
валютаның алтынға немесе басқа тұрлаулы валютаға ... бір ... ... ... мемлекет бұл ара қатынасты ... ... ... ... ... ... Ол ... жағдайының, ақша
айналысының, қаржының, несиенiң және белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... реттеу валюта-
экономикалық саясат мiндеттерiне сүене ... оны ... ... ... Осы ... ... ... жүргiзiледi.
Осылайша валюталық бағамның қалыптасуы ұлттық және ... және ... ... ... ... ... көп
факторлы процесс.
Валюта бағамы-бiр елдiң ақша бiрлiгiнiң басқа елдiң ақша ... құны ... ... ... ... 2 ... ... бекiтiлгенкесiмдi және қалқымлы бекiтiлген бағам ... ... ... ... әртүрлi елдердiң ақша бiрлiктерiнiң ресми
белгiленген қарым-қатынасы. Оны біз 3-ші кестеден көре ... ... ... |
| | ... | |
| | |
| ... |
| | ... ... |2 |3 |4 ... ... (шет, ақша өлш.: | | | ... ақша өлш.) |1:120 |1:110 |1:150 |
|- ... ... ... (мың ұлт. өлш.) |10000 | | |
|- А. ... ... | | | ... | | | |
|- ... ... ... (мың шет. |100 |100 |100 ... өлш.) | | | |
|- ... ... ... ... ... | | ... ... (мың ұлт. акша ... |1100 |1300 |
|- ... қалыпты бағамының | | | ... ... (мың ұлт. өлш.) |- |100 |100 ... | | | ... ... үшiн: | | | ... ... кайта саналған акшаның | | | ... ... ... мың шет. ақша өлш.) |66,7 |71,4 |62,5 |
|- Ішкi ... ... ... ... | | | ... ... мың ұлт. олш. 1:120) |10000 |10710 |93,75 |
|- ... қалыпты бағамы - ның | | | ... ... (мың. ұлт. өлш.) |- |710 |625 ... ... ... үшiн: ... | | | ... (мын. шет. олш.) |100 |100 |100 ... ... ... (мың ұлт. өлш.) |1200 |1200 |1200 ... ... ... саналған өткiзуден| | | ... ... (мың ұлт. өлш.) |100 |107,5 |93,7 ... ... үшiн ... (мың шет. | | | ... |- |7,1 |-6,3 |
| | |1 7 | ... ... ... | | | ... | | | ... ... (мың ұлт. өлш.) |10000 |10000 |10000 ... ... сату (мың ұлт. өлш.) |66,7 |71,4 |62,5 ... ... ... ұлт. өлш. ... | | | ... ... ... табыс (мың ұлт.|10000 |10000 |10000 ... | | | ... | | | ... ... импортшы үшiн: | | | ... ... ... ... |66,7 |71,4 |62,5 ... және ... алу көлемi (мың шет. | | | ... | | | ... ... ... ... (мың ұлт. |10000 |10000 |1000 ... | | | ... ... үшiн: | | | ... ... жеткізiлiм көлемi (мың |100 |100 |100 ... өлш.) | | | |
| | | | ... ... табыс (мың шет. өлш.) |1200 |1100 |1100 ... ... ... ... ... | | | ... ақша (мың шет. өлш.) |100 |100 |100 ... 3 – Валюта бағамдар өзгерісінің экспорт пен импорт көлеміне әсері
Импорт кезiнде (шетелдiк импортшы үшiн) ... ... ... валютаға салыстырмалы төмендеуi жергiлiктi нарықта
мүмкiндiктердiң ... ... және ... бұл ... ... ... бағаның өсуiне байланысты нарықтың тұқыруына
ұрындырады .
Отандық импортшылар үшiн бағамдардың ... ... ... сатып алу
жөнiндегi мүмкiндiктерiнiң өзгеруiн бiлдiредi.
Сөйтiп, валюта бағамы экспорт пен импорттық колемiне әсер ... ... ... құралдары — экспорт мен импортқа салынатын салықтар, кеден
баждары арқылы алынатын және ... ... ... ... және
мемлекеттiң де, сондай-ақ экспорттық ... ... ... де немесе оларды тұтынушыларды да қаржы ... ... ... ... және ... ... нарық және валюталық бағам оның экономикаға әсері
Валюталық нарықтар уақтылы есеп айырусыларды ... ... ... ... ... ... валюталық операцияларға
қатысушылардаң валюталық бағамдар айырмасы түрiнде пайда алуын, валюталық
тәуекелдердi сақтандыруды, ... ... ... ... ... ... ете ... iшкi және халықаралық төлем
айналымына қызмет етедi.
Халықаралық есеп айырысудың өзiндiк ... ... ... үшiн ... қабылданған төлем құралының болмауында. Сондықтан да сыртқы сауда,
көрсетiлген қызметтер, ... ... ... ... есеп ... ... шарты сатып алу-сату формасында бiр
валютаны екiншi бiрiне айырбастау ... ... ... ... ... ... көзқараспен
қарасақ, валюталық ...... есеп ... валюталық
интервенциялау, пайда табуды қамтамасыз ететiн валюталық операциялардың
жиынтығын бiлдiредi.
Институционалдық жағынан ... ... ...... ... ... ... брокерлiк конторалардың және
шетелдiк банктердiң жиынтығы.
Ұйымдастырылу – техникалық жағынан алсақ, валюталық нарық – ... есеп ... ... ... ... басқа да
коммуникациялық жүйелер жиынтығын ... ... ... нарығының құрамдас бөлiгi болып табылады.
Валюталық нарық- бұл шетел валюталары мен ... ... ... сату және ... алу операциялары жүзеге асырылатын арнайы
орталықболып табылады.
Валюталық операциялардың көлемi, сипатына және пайдаланатын ... ... ... ... үшке ... (жергiлiктi)
Халықаралық валюталық нарықтар iрi дүниежүзiлiк қаржы орталықтарында
орналасқан. Оның iшiнде, ... ... ... ... Токиодағы, Сингапурдағы, Гонконгтағы iрi валюталық
нарықтарды халықаралық төлем айналымында кеңiнен ... ... ... ... ... бiр еркiн алмастырылады, мысалы:
Сингапур –доллары, ... ... ... т.б. ... ... ... ... қызметiн түсiндiредi.
Ұйымдастырылу – техникалық жағынан алсақ, валюталық ...... есеп ... ... ... байланыстыратын басқа да
коммуникациялық жүйелер жиынтығын бiлдiредi.
Валюталық ... ... ... ... ... ... ... аумағына қарай:
• халық аралық;
• iшкi;
• аумақтық;
2. Валюталық ... ... ... ... ... емес.
Валюталық шектеу қойылған валюталық нарықты –еркiн емес нарық деп, ал
валюталық ... ... ... ... ... валюталық нарық деп
атауға болады.
3. Валюталық бағамның ... ... ... бiр ғана ... қос ... нарықтарда шетел валютасына деген сұраныс пен ұсыныс ең алдымен
сатылған ... және ... ... үшiн ... ... ... сатып алған тауарлары мен көлiк және кеме ... ... үшiн ... ... ... ... көрсеткен
қызметтерi үшiн фрахты, сақтандыру сыйақысы, брокерлiк және банктiк
комиссия түрiнде ... ... ... ... мен банктерден;
дивидент төлеуге, займды, несиенi және оған есептелген пайызды және т.б.
қайтаруға ... бар ... және жеке ... ... ... нарықтарда валюталық операцияларды жүргiзуге
халықаралық сауда мен оған ... ... ... ... ... мен несиелер қозғалысы негiз болып табылады.
Валюталық нарықтар-сұраныс пен ұсыныс негiзiнде ... ... ... жүргiзiлетiн ресми орталықты сипаттайды. Қазiргi
валюталық нарықтарда ... ... ... ... ... ... ... интернационалдануы негiзiнде
нарықтардың ... ... ... жаңа ... ... ... ... бөлiктерiне тәулiк iшiнде үздiксiз операцияларды жасау;
• банктердiң ... ... ... ... ... негiзделетiн
валюталық операцияларды жүргiзу техникасын бiртұтастандыру;
• коммерциялық валюталық мәмiлелермен салыстырғанда алыпсатарлық жне
арбитраждық валюталық мәмiлелер көлемiн ... ... ... сипатына және пайдаланылатын валюталар
тобына қарай қазiргi валюталық нарықтар халықаралық, ... және ... ... бөлiнедi.
Халықаралық валюталық нарықтар iрi дүниежүзiлiк қаржы орталықтарында
шоғырланған. ... ... ... ... ... ... Цюрихте, Токио, Сингапурдағы, Гонконгтағы валюталық
нарықтарды бөлiп айтуға ... Бұл ... ... ... ... ... валюталармен операциялар жүзеге асырылады.
Аймақтық және жергiлiктi ... ... бiр ... ... жүргiзiледi. Оның қатарында сингапур доллары, сауд
риалы, кувейт динары және т.б.
Ұлттық ... ... деп, ... ... ... операцияларды
жүргiзуге маманданбаған, өз клиенттерiне (олардың қатарында компаниялар,
жеке тұлғалар және банктер болуы мүмкiн) валюта ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын операцияларының
жиынтығын айтады. Сонымен ... iшкi ... ... ... ... арасында жасалатын операцияларды, жеке ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыда келтiрiлген сипаттамаға қарап,
Қазақстанда ұлттық нарықтың ... ... ... ... 1997 жылы
операциялар көлемi USD-1124735 мың, DEM-11165 ... ... Ол ... көрсетілген.
Диаграмма 1 - Валюталық операциялар айналымы.
Күнiне барлығы 1000 млрд. US $
Ескерту: Ғ.С.Сейітқасымов “Ақша, Несие, Банктер” Алматы 2001 Оқу құралы.
Сол ... ... ... iшкi валююталық заңдылықтарының ырықтандырылуына
байланысты ресми валюталық нарық “қара нарықпен” толықтырылуы мүмкiн. ... ... ... ТМД ... тән ... Қазақстанда Қазақстан
Республикасы Ұлттық банкiнiң жүргiзетiн саясаты, айырбас орындарының көптеп
ашылуы пайда ... ... үшiн ... арасында бәсекенi ұлғайта отырып,
“көше” нарықтарында валютамен сауданы азайтуға және соның ... ... ... ету ... ... ... көзқараспен қарағанда,валюталық нарық банктер, банкирлер
үйiн, брокерлiк фирма және iрi корпорациялардың жиынтығын бiлдiредi.
Қалған банктер мен блокерлiк фирмалар өздерiнiң валюталық ... ... ... ... ... ... сәйкес олардың
қарамағында жүзеге асырады. Валюталық нарықтардағы валюталық мәлiмелердiң
95 ... ... ... ... ... үлесiне келедi. Мұндай
сызба, валюталық нарықты банк аралық нарық тәрiздi сипаттауға мүмкiндiк
бередi.
Валюталық операцияларды ... ... ... ... ... ... деп ... банктердiң валюталық нарықтарғы операцияларға қатысу дәрежесi көп
факторлаға: банк шамасына, оның беделiне, шетелдiк бөлiмдер және филиалдар
тораптарының даму ... ... ... есеп ... телекс, телефон және тағы басқа байланыс ... ... ... ... валюталық операциялар банктер арасында тiкелей жүргiзiледi(телекс
немесе телефон юбойынша), бiрақ ... ... ... ... ... ... ... нарыққа қатысушыларымен кездесетiн валюталық
биржалар сақталған. Мұндай жағдай Қазақстан ... да ... яғни ... қор ... аптасына 2 рет валютамен сауда
жүргiзедi.
Нарықты ... ... ... екi ... ... ... ... Бiрiншi
топқа пассивтi қатысушылар, яғни оларда валюталық операциялар жүргiзу
қажеттiлiгi әр ... ... да, баға ... бiлу үшiн ... ... өтiнiш жасайды (маркет-юзерлер). ... ... баға ... ... ... ... банктер үшiн бағаны
белгiлейдi (маркер-мэйкерлер). Осы қатысушылар арасында iлiмнiң барлық
жерлерiне ... ... ... және ... ... ... бар. 20-ға
жүық банктер ерекше бөлiнедi. Бұл банктер 100 млн. АҚШ долларындағы iрi
сомаға ... ... ... ... ... ... ықпал етедi.
Дүниежүзiнiң тек өте iрi банктерiнде валюталық ... ... ... ... бiлiктi диллерлер бар. ... ... ғана ... және ... ... ... есебiнен жүргiзбейтiн, халықаралық валюталық нарықта ... ... ... ... мен банк ... делдалдық
рольдi жетiстiктермер атқару үшiн, ... ... ... ... бар ... ... ... жеткiлiктi. Мысалға, 2000-ға жуық
бөлiмшелерi мен ... бар, ... уш ... ғана ... Дюсельдорфта және Гамбургте) халықаралық банк аралық валюталық
нарықта операциялар жүргiзетiн валюталық ... бар ... ... банкi-Дойче Банктi алуға болады. Қалған бөлiмшелерi валюталық
операцияларды шектеулi сомалар бойынша, ... ... уш ... ... ... арқылы берiлетiн бағамдар бойынша жүргiзе алады.
Банктердiң басқа да топтары iрi, ... ... ... ... ... ... олар бiр, ... валюталармен операциялар жүзгiзуге
маманданады және стандартты сомаларға баға ... ... ... банктер брокерлiк фирмалардың қызметтерiн пайдаланады.
Брокерлiк фирмалар 30 пайызға жүық валюталық операцияларға қызмет етедi
және сол ... ... ... ... ... ... екi банкiнiң
арасында-валюталарды сатушы және сатып алушы банктер арасында ... де ... ... ... бола ... ... ... комиссиялық
ақы алады. (Брокер арқылы сатылған немесе сатып алынған әрбiр ... үшiн 20 АҚШ ... ол ... ... ... ... сатушы тең бөледi және онда котеровка қосылмайды, әр ай сайын
тiкелей брокерге ... ... ... ... және баға ... ... банк-клиенттерiне
толық тәуелдi. Брокер арқылы жұмыс ... ... ... котеровка процесiнiң үздiксiздiгi және брокер белгiлейтiн ... ... ... ... ... ... жасағандығы құпиялық және өз
бағасын ұсыну мүмкiндiгi.Диллер мен ... ... ... тек ... ... ... және ... болғанда ғана
мүмкiн және ол тығыз өзара қатынас негiзiнде қалыптасады.
Банктердiң валютамен жасалатын операциялары ... ... ... ... ... де ... ... валютасы халықаралық төлем айналымында әдетте ақшалыай белгiлер
түрiнде болмайды, ол банктiк және несиелiк ... ... ... ... ... ... және ... аударым, чек, тратта
түрiнде болады.
Аударым-бұл басқа елдегi банк –корреспондентiне өзiнiң клинентiнiң өтiнiшi
бойынша және оның есебiнен телеграфтық ... ... ... ... бiр ... ... ... алушыға (бенефициарға) төлеу туралы
банктiң бұйрығы. Аударым ... банк екi ... бiр ... ... өз клиентiне ұлттық валютаға шетел валютасын сатады және ... ... ... Бұл ... ... ... жасау барысында
есеп айырысуды жеделдетедi және арнайы код қолдану арқылы ... ... чек - ... ... ... ... ... белгiлi бiр ақша сомасын төлеу ... ... ... ... ... ... ала отырып, оны өзiнiң банкiне сатады.
Банктiк вексель-осы елдiң ... ... ... ... ... ... ... өздерiнiң банктерiнен бұл
вексельдi сатып алады және оны ... ... ... ... ... мiндеттемесiн өтейдi. Ал осы елдiң банкiнiң мiндеттемесi
мерзiмi жеткенде вексельдi төлеудi ... ... ... қажеттi
валюталық қаражаттарымен қамтамасыз ету болып табылады.
Бұл жерде чектер мен ... тек қана ... ... ... ... ... фирмалардың, жеке тұлғалардың бере ... да ... ... айналыс құралдары халықаралық төлем айналымынан алтын мен шетел
валюталарын ығыстырып, әр ... ... ... ... қатынастардың дамуына және шетел валютасында ... ... ... тәжiрибелерiнiң таралуына қатты ықпал
еттi. Бұл өз ... ... ... ... жүргiзуге, есеп
айырысуларды жеделдетуге және айналыс шығынын азайтуға мүмкiндiк жасайды.
Халықаралық есеп айырысулардың сызбалы ... ... ... ... ... ... ... үшiн импорттаушыдан алған шетел
валютасына жататын чек, аударым және басқа да ... ... өз ... ... сата ... оның ... ... өндiрiс үшiн
ұлттық валютаны алады. Коммерциялық банк ... ... ... бұл ... ... жiбередi де төлеушiлер мен борыш
қорлардан, жiберiлген құжаттар бойынша валюталық қаражаттарды төлеуiн талап
етедi. Алынған ... ... ... ... ... ... ... шотына түседi. Халықаралық есеп айырусылардың осындай
механизмi қолма-қол ... ... ... ... өзара
есепке алу жолымен банк-корреспонденттер арқылы ... ... ... есеп ... жүзеге асыруға мүмкiндiк бередi [1].
Қазақстан Республикасы валюта нарығының ерекшелiгi ... ... ... ... ... халаыққаралық рынокқа шығуына ... ... ... ... тенге конвертациялануы мәселесi. Шын
мәнiсiнде қазақстандық теңге, бiр қатар валюталық шектеулер бар болғанымен,
жартылай конвертацияланатын валюта ... ... Тек осы бiр ... ... ... ... нарығының толық құқықтықатысушысы бола
алмайды.
Қазақстан валюта рыногi әлi құрылған жоқ, ол әлi ... ... ... ... ... байланысты кез-келген үлкен қаржы
институты (оның iшiнде шетелдiк те) өзiне пайдалы екенiн көрсе, кiшкене
ғана ... ... ... ... банктермен сыртқы қарыздарды өтеу кезеңiнде нарықтан маңызды
валюталық қаражаттың алынуы iске асады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... емес және қайшылыққа толы. Отандық
валюталық нарықтың ерекшелiгi, Оның ... болу ... ... ... ... ... ... тұрды. Валютаны еркiн сату-атып алу жылдам
отандық экономиканың долларлануына алып келдi. Оның ... ... ... жылдың аяғына ел iшiнде айналымда жүрген ... ... ... ... ... ... ... 170 млрд. Теңгеге жуық ақша
массасынан асып түстi. Шынында теңгенiң ел iшiндегi маңызды ... ... ... ... ... мен ... құны ... көрсетiлген: тұрғын үй, автомобиль, жиһаз, т.б.
Қазақстандық теңгенiң әлзiздiгi ... ... ... ... ... ... ... ақша суррогаттарына толып кеттi,
вокселдермен, қазыналық мiндеттмелермен және ... да ... ... ... Жалпы көлемi қазiргi уақытта теңгенiң ақша ... ... ... ... теңгенiң долларға қатынасындағы
бағамы өзгеруiнiң шектерiн белгiлеуiн тиiс. Былайша айтқанда ... Бұл елде ... ... ... ... қуаттап тұратын
механизм құрылған деген мағына бередi. Белгiлi уақыт аралығында Ұлттық банк
оны жетiлдiрiп тұрады.
Iшкi нарықта ... ... ... ... дерлiк операциялар iске асады.
Бiрақта операциялардың басым көпшiлiгi АҚШ долларымен жасалады, басқа
валюталардың үлесi аз. ... iшкi ... ... валюталық
шектеулермен сай келедi. Мысалы, жеке тұлғалардың ... ... ... ... ... шығаруды шектеу және т.б.
Қазақстанның халықаралық валюта нарығына толықтай қатысуы, ең одиозный
валюталық шектеулердi жою мен ... ... ... ... ... ... ... өту Қазақстан Республикасы
Укiметiнiң халықаралық валюта-қаржы және несие қатынастары ... ... ... ... Бұған жетудiң маңызды сатысы-ТМД
елдерiнiң валюта одағының ... ... ... ... енуi, оның жақын және алыс шет
елдермен макроэкономикалық қатынастарының айтарлықтай ... ... ... шет ... қатынаста валюта одағын қалыптастыру мақсаты
жеңiлдей түседi. Бұл ... ... ... ... және ... валюталарының толық конвертациялануы негiзiнде валюталық одақ ... ... ... ... бойынша валюталық шектеулердiң
сақталуымен бөлек ... ... ... ... ... Халықаралық валюта қорының жарғысына ... ... ... ... тең ... айыру жайлы жағдайға түседi.
Екiншiден, қазақстандық фирмалардың халықаралық келiсiмдер ... мен есеп ... iске ... мүмкiндiктерi кеңее түседi.
Оларда экспорттық пайданы теңгеге ... ... ... яғни, импорттық
жеткiзулерге шетел валютасын сатып ... ... ... ... ... есеп ... құралы, қаражаты есебiнде теңгенi
қолданудың жаңа мүмкiндiктерi көрсетiледi. Бұл ... ... ... ... өздерiнiң қазақстандық әрiптестерiмен есеп айырысуда
теңгенi еркiн қолдана аклады. Сонымен қатар олар Қазақстанның iшкi ... ... ... ... ... ... алу ... ие болды.
Төртiншiден, Қазақстанның Халықаралық валюта қорына мүше ... ... ... ... өте маңызды. Валюталық шектеулердiң жойылуы,
шетелдiк инвесторлардың капитал салудан түскен ... ... ... заң ... мойындау болып табылады.
Берiлген жоспарлардың iске асуы, қазақстандық теңгенiң ... ... ... ... оның толық конвертациялануына
жетуiнiң маңызды жылжуы, ал елдiң валюта нарығы ... ... ... ... ... ... та ... толық
конвертациялануы заң актiлерiмен жасалмайды. ... ... ... ... Егер ... ... ... ескерсек қазақстандық
теңгенiң конвертациялануы жайлы мәселенiң жақын ... ... ... ... ... ... елдердiң өзiнде өз валюталарының
шектелгеннен толық конвертациялануына өтуiне ... ... ... теңгенiң конвертациялануының қазiргi деңгейi, елдiң әлемдiк
валюта нарығындағы операцияларға толық құқықты қатысуын ... ... ... қаржы-валюта және несиелiк қатынастар саласында
стратегиялық ... ... iшкi ... ... сонымен қатар
сыртқы конвертациялануы. Бұл жолдағы ... ... ТМД ... ... ... ж. қыркүйек айында Қазақстан Республикасында, Алматыда ашылған
“Telerade D.J. Int’l LTD” ... ... ... ... ... шығу ... ... болды.
“Нарты уақыт” (“спот”операциясы) режимiнде келiсiм жасайтын жай және заңды
тұлғалар компанияның клиенттерi бола ... АҚШ ... ... ... ... ... бағамы белгiленген төрт валюта бойынша;
ағылшын стерлинг фунты (STG), жапондық йена (JPY), ... ... ... евро (EUR).
Барлық операциялар үшiн есеп айырысу валютасы АҚШ доллары болып табылады.
Шын мәнiсiнде барлық келiсiмдер спутниктiк ... ... ... ... принципал-компания арқылы халықаралық банкаралық
валюта нарығында ... ... D.J. Int’l Ltd ... ... өтетiн тапсырыстар қозғалысын
1-ші сызбада көрсетемін.
Сызба 1 - TELERADE D.J. Int’l Ltd ... ... ... ... ... - Әли ... ... экономикалық қатынастар”.
Валюталық нарық бойынша ... ... ... ... бағамдар, комментарилер, репортаждар мен ағымдағы жаңалықтарға
маманданған “Don Jones ... ... ... ... бағамынан басқа
техникалық және компьютерлiк анализ жасайтын құрал-сайман ... “Trade ... ... қаржылық операциялар нарығында ... ... ... көлемдерi-лоттармен жүзеге асады. Чикагоның Сауда
Биржасының (СМЕ) бөлiгi болып келетiн ... ... ... әрқайсысының мөлшерi бар. Лоттар сәйкесiнше:
STA 125000 ... 250000 ... ... 125000 CTGIEUR ... ... ... ... (орналасуын сатып немесе сатып алумен ашу)
клиент оның барлық нақты құнын төлемей, тек ... ... мен ... ... қамтамасыз етедi. Бiр лот үшiн $ 1000 күндiзгi саудада, ал
кештен таңға ... ... (over night) $1500. ... ... ... тапқан пайдадан шартты кепiл мен әр жабылған лот үшiн $ ... бiр ... ... клиенттiң сауда шотына қайтарылады.
Маржелiк сауданың ... ... ... клиенттiң өз капиталына
қарағанда, компанияның клиенттiң рынокқа қойған позиция ... 200 ... ... ... және де ... ... ... ауытқуын
қолдану кезiнде клиентке жоғары нәтиженi қамтамасыз етедi[4].
Кесте 4 - FOREX нарығындағы сауданың халықаралық уақыты.
Алматы, ... ... ... ... Ашылуы ... ... 06:00 ... ... және ... 07:00 15:00 ... 14:00 ... ... 15:00 ... ... 19:00 ... ... ... ... ... ... 07:00 ... ... және ... 08:00 16:00 ... 15:00 ... ... 15:00 ... ... 19:00 ... ... Казахстана.Журнал. Алматы.
Валюталық жүйенiң басты элементi - валюталық ... ... ... ықпал ететiн факторлар қатары анықталған. Шетел валюталарының
бағамдарының әр түрлi түрлерi мен баға ... ... ...... ... ең ... және біртұтас құрылымдарының бірі.
Бiр ғана режимдi валюталық нарық – бұл ... ... ... яғни ... ... бағамы биржадағы ... ... ... теңгенiң арнайы валюталық бағамы
фиксинг көмегiмен белгiленедi. Фиксинг (француз ... fixer, ... ... бiр ... ...... қор ... жүзеге
асырылатын және АҚШ долларының теңгеге ... ... ... ... ... Қазақстан Ұлттық Банкiнiң бiртұтыс бағамы болып
табылады. Валюталық фиксинг аптасына екi рет ... ... ... ... ... кросс- бағамын есептеуде ... ... 1 - ... (Reuter) ... ... ... ... әдәсі.
Шетел валютасының долларға
қатысты бағамы
Кросс –бағам (теңге) ... ... ... бағамы режимiнiң нұсқасын таңдау екi факторға тәуелдi болады:
1. Елдiң экономикалық мүмкiндiгiне, оның әлемдiк аренадағы жағдайына ... ... ... ... ... 45-46 ... ... ел шеңберiндегi уақытша ара-қашықтыққа сәйкес.
Айырбас бағамы режимiнiң нұсқасы аталған ел ... ... ... ... Осыны есекре отырып, айырбас бағамы режимiнiң үш
нұсқасын бөлiп ... ... ... ел ... ... ... ... үкiметтiң араласыу (ерекше) ... ... ... араласуы толық түрде болмайды, яғни бағам ... өзi ... Бiр ... ... ... бiр ... ... валютаға
қатысты шараларды қамтиды. Үкiметтiң араласуы девальвация шараларымен
шектеледi. ... ... ... ... сауда серiктестерiмен
бiрге инфляция қарқынындағы айырмашылықты салыстырады.
2-нұсқа: Кей жағдайда үкiмет елдiң приоритеттерiн ескере ... ... ... ... ... Ел ... ... көрсетедi. Бұл кезде бағамды
валюталардың сұранысы мен ұсынысын ескере ... ... өзi ... ... ... режимiнiң әр қайсысының артықшылықтары мен
кемшiлiктерi бар. Сондықтан оларды мiндеттi түрде қарастыру керек.
Тұрақты бағам режимiнiң ... ... ... тұрғыда анықталғандығы ;
-валюталық-қаржылық саясатқа деген жоғары сенiмдiлiктi күшейтедi.
-соңғы артықшылық несие беру мен ... ... ... ... Сонымен бiрге тұрақты бағам режимiнiң артықшылығы
инфляциянытежеп тұруда айқын көрiнiс тапты. Валюталық-қаржылық саясатқа
деген ... ... ... ... мен ... ... болуы мүмкiн
инфляциялық процестердi жеңiлдетедi. Бiрақ бұл ... ... ... ... бiр ... оқыс ... тап ... оған қарсы
тұруға қабiлетсiз болады. Оның бiрден бiр себебi экспорттық ... және ... ... ... валюталық резервтердiң
жеткiлiксiздiгi.
Бұндай құбылыс iшкi ... күрт ... ... Ал ... өз ... ... тоқырауы мен жұмыссыздар тобының күн санап
өсуiнiң алғы шарты болып келедi. Осыдан ... баға ... ... ... санын нақтылауға қатысты проблема туындайды. ... ... ... белгiлi бағамын белгiлеу төмендегiдей сипатталады:
А.Барлық қаржылық нарықтардағы компаниялардың түсiнуi үшiн бұл саясат
өте қолайлы;
Ә. Бағамдарды үкiметтiк реттеу мүмкiндiгi ... ... ... ... ... ... ... өйткенi валюта
бiрлiгi бағамын белгiлеу iрi сауда секiктесi үшiн ыңғаылы болады;
В. Валюта бiрлiгi бағамының ... ... ... ... iшкi ... бағамының өзгеруiне әсер етедi.
Бұл саясатпен салыстырғанда,валюталар кәрзенкесiн белгiлеуге байланысты
тұрақты бағам саясаты төмендегi параметрлермен сипаталады:
А. Шетелдiк ... бұл ... ауыр ... өйткенi олардың
пiкiрiнше, валюталар кәрзенкесiнiң кеңiнен танымал болмауына байланысты
билеушi органдар валютарларды ... ... ... шетелдiк
серiктестер девальвацаның мүмкiндiгiн айқындайды;
Б. Бұл саясат бiр ғана валюта құнының көтерiлу тәуекелдiлiгiн жояды.
Тиiсiнше, ол ... ... ... серiктестерiмен болатын келiсiмдердi
реттеу iсiнде өте ... ... ... ... жоғарылауы экспорттың
азаюына, импорттың өсуiне әкелiп соғады, ... ... ... ... ... ... ... бағамдарды реттеу әдiстерiнiң бiрi-
ұлттық валюта бағамына әсер ету мақсатында валюталық бағамның қызмет ... ... ... ... ... операциялар.
Бұл жағдайда, егер валюталық нарықта шетел валютасының ұсынысы көп
болса, онда орталық банктер оны ... ... да ... ... Ал, шетел
валютасының ұсынысы төмендеген жағдайда, орталық банк шетел валютасына
деген ... пен ... ... және ... ... бағамының
өзгеруiн шектейдi. Валюталық саясаттың бұл формасы бiр ... ... ... ... ... ... ... Мысал ретiнде,
Европалық валюталық жүйенi алуға болады. Европалық жүйенiң орталық банктерi
валюталық ... ... өз ... бағамын тұрақты шектер
көлемiнде ... ... ... ... ... ... кезiнде
валютаны таңдап алу қажет. Ол ... ... ... ... ... ... ... және қалыптасқан институционалдық
ортаға байланысты болады. Осылайша орталық банктердiң ... ... ... ... ... ... ... интервенция ретiнде
анықтайды. Бұл кезде ақпарат жасыран ... ... ... тиiс. ... интервенцияны қолданудың белгiлi шектеулерi бар.
Яғни ол ресми ... ... ... Тиiсiнше валюталық
резервтердiң көмегiнiң жеткiлiксiздiгi жағдайында ... ... ... қолдану iсiне ден қояды.
Валюталық шектеулерзаңды немесе әкiмшiлiк ретiмен мемлекет тарапынан
белгiленген ... мен ... Оны ... шарты-сыртқы төлемдерiмен
түсiмдердi теңестiру мақсатындағы төлем ... ... iрi ... ... Ресми бағам бойынша, экспорттық түсiмнiң орталық банкке
берiлетiн сату талаптарының 100 процентiнiң белгiлi бiр ... ... ... ... өте ... ... мен ... Көптеген елдер сыртқы дүние
мен халықаралық экономикалық қатынастарын дамыта отырып, әр түрлi елдерде
инфляцияның әр ... ... ... Бұл ... егер ... бағамының режимi қолданылса, онда ... ... ... ... ресми бағамын қайта ... ... ... шынайы нақты бағамдар ресми бағамнан ауытқиды. Валюта бағамының
құнсыздануы нақты ... ... ... Ал, жылдам қарқынмен инфляцияға
ұшырайтын валюталар күрт ... ... ... ... бағамға
қатысты операцияларға түзету ... ... ... ... ... Девальвация-бұл ұлттық валюта бағамын ресми түрде
төмендету операциясы. Ал, ұлттық ... ... ... ... валютасына
немесе есеп айырысу бiрлiгiне қатысты көтеру-ревальвация деп аталады.
Әлемнiң өзгермелi валюталық режимге өтуi ... ... ... ... ұлттық шеңберде жүргiзiлетiн бұп ... ... ... ... ... ... есеп ... жүзеге асыруды, валюталық
қаражаттарды бiршама ... ... ... операцияларға
қатысушылардаң валюталық бағамдар айырмасы түрiнде пайда алуын, ... ... ... ... ... валюталық
саясатты жүргiзудi қамтамасыз ете отырып, iшкi және ... ... ... етедi.
Халықаралық есеп айырысудың өзiндiк ерекшелiгi барлық елдер үшiн жалпыға
бiрдей қабылданған төлем ... ... ... да ... ... ... несиелер, инвестициялар, мемлекетаралық төлемдер
бойынша есеп ... ... ... сатып алу-сату формасында бiр
валютаны екiншi бiрiне айырбастау болып табылады.
Валюталық нарықтарда шетел валютасына деген ... пен ... ең ... ... және көрсетiлген қызметтер үшiн валюталвқ түсiм алған
экспортерлардан; сатып ... ... мен ... және кеме ... ... үшiн төлемдерi төлеуде импорттерден; сондай-ақ көрсеткен
қызметтерi үшiн фрахты, ... ... ... және ... түрiнде валюталар алатын сақтандыру қағамдары мен банктерден;
дивидент төлеуге, займды, несиенi және оған есептелген ... және ... ... бар заңды және жеке тұлғаладан туындайды.
Валюталық бағам-басқа елдiң ақша ... ... сол ... ... ... сол ... ақша бiрлiгiнiң бағасы.
Валюталардың баға белгiленiмi айырбас үшiн ұсынылған екi ... ... ... ... мүмкiндiк жасайды. Валюталық баға
белгiлеу түрi валютаның жағдайына, оның ... ... әсер ... ... бағанының мәнi қалады,ал оның формасы өзгередi.
Нарықтық экономикада банктер монополистерге айналады және барлық қаржылық
капитал ... ... ... Олар тек ... қызметтен шығып, ұдайы
өндірістің барлық фазасының аясына ғана кіреді
Валюталық бағам валюталық жүйенiң негiзгi реттеушiсi.
Валюталық бағам – бiр ... ақша ... ... ақша ... халықаралық валюталық бiрлiкпен берiлген бағасы.
Валюталық бағамның құндық негiзгi валютаның сатып алу қабiлетi ... Бұл ... ... тауар өндiрiсiмен және тауар
өндiрушiлерiмен ... ... ... ... ... тауар өндiрiсiнiң экономикалық шарттарының жалпылама мазмұны
болғандықтан, әртүрлi ... ... ақша ... салыстыруы өндiрiс
және айырбас процесi қосылуынан тұратын құндық қатынасқа ... және ... ... мен ... алушылар валюталық баған
көмегiмен ұлттық бағаларды басқа елдердiң бағаларымен салыстыру нәтижесiнде
белгiлi бiр елде қандай да бiр ... ... ... ... ... тиiмдiлiк дәрежесi анықталады.
Валюталық бағамға әсер ететiн факторлар: кез келген баға сияқты валюталық
баған да ... ... ... ... мен ... ... отырады. Сұраныс пен ұсыныстың ара-қатынасы әр түрлi факторларға
тәуелдi:
• инфляция ... ... ... жағдайы
Төлем балансы- елдiң дүниежүзiлiк байланысының құндық көрiнiсi.
Активтi төлем балансы ұлттық валюта бағанының өсуiне мүмкiндiк бередi,
өйткенi ... ... ... борышкерлер жанынан жанынан сұраныс
көбейедi. Пассивтi төлем балансы ... ... ... ... ... ... ... мiндеттемелерiн өтеу үшiн
ұлттық валютаны шетелдiк валютаға сатады ... көп ... ... тұрақсыздығы сәйкес валютаға сұраныс пен ұсыныстың
секiрмелi өзгеруiне әкелiп соғады. ... ... ... ... ... қозғалысының әсерi өсiп отырғандықтан, оның әсерi
валюталық бағанға да өседi.
... ... ... ... ... Бұл
факторлардың валюталық бағанға әсерi екi негiзгi себеппен
түсiндiрiледi:
... ... ... ... ... ... ... Процентiк ставканың жоғарылауы шетелдiк капиталдың
ағуын ынталандырады. Ал оның төмендеуi ... ... дем ... ... ... ... нарық және қарыз каппиталы
нарығының операцияларына әсер ... ... ... және ... валюталық операциялар қызметi.
Егер қандай да бiр валбта бағаны төмендей ... онда ... ... осы ... ... тұрақты валютаға
айырбастайды. Ал бұл ... ... ... позициясын
нашарлатады. Валюталық нарыққа экономикадағы және саясаттағы
өзгерiстер курсының ара-қатынас ... тез ... ... бiр ... ... және ... есеп
айырысуларда қолдану дәрежесi. Мысалы, евробондар операцияларының
60-70%-н АҚШ доллары арқылы жүзеге асырылады. Бл осы валютаға
сұраныс пен ... ... ... уақытта АҚШ доллар үлесiне халықаралық төлемдердiң 55%-тен жоғары
бөлiгi тиедi.Мұнай үшiн есеп айырусыдың 86-90%, ... ... 70% ... ... ... өсуi ... қарыздары бойынша
төлемдердiң өсуi ... ... алу ... ... ... де, оның
курсының өсуiне мүмкiндiк туғызады.
• Валюталардың бағамдық ара-қатынасына, сонымен қатар халықаралық
төлемдердiң тездетiлуi немесе тұрып ... әсер ... ... ... ... ... мүмкiн деген оймен импортерлар
контрагенттерге шетел валютадағы төлемдi ... ... ... ... кеткен жағдайда импортер зиян шегуi
мүмкiн.
Ұлттық валюта тұрақталған жағдайда керiсiнше шетел валютадағы
төлемдердi ... ... ... “лидз энд лэгз деп
аталады” және ... ... ... ... әсер ... ... және дүниежүзiлiк нарықта валютаға ... ... Ол ... ... және ... ... қатар валюттық бағамға әсер ететiн жоғарыда аталып
өткен факторларға байланысты. ... ... ... ... ... ... алу қабiлетiн
валюталарға ... пен ... ... ... ... ... ... келешегiн де ескертедi. ... ... ... ... ... валюталардың
сұранысына, ұсынысына және бағамына әсер етедi.
• Валюттық ... ... ... ... және ... ... оның ... әсер етедi. Валюттық
нарықтық валютаға сұраныс пен ... ... ... бағамның қалыптасуы әдетте курстың ара-қатынасының тез
өзгеруiмен қабаттаса жүредi.
Нарықта нақты валюталық бағам қалыптасады. Ол экономикалық ... ... ... ... және ... бiр валютаға сенiм
дәрежесiнiң көрсеткiшi. Валюттық бағамды ... ... ... ... ... сүене отырып, оны жоғарылатуға және
төмендеуге бағытталған. Осы мақсатпен валюталық саясат жүргiзiледi.
Осылайша валюталық ... ... ... және ... және ... ... ... негiзделген күрделi көп
факторлы процесс.
Валюта бағамы-бiр елдiң ақша бiрлiгiнiң ... ... ақша ... құны ... ... ... ... 2 негiзгi түрге
бөлiнедi: бекiтiлгенкесiмдi және қалқымлы бекiтiлген ... ... ... ... ... ... елдердiң ақша бiрлiктерiнiң ресми
белгiленген қарым-қатынасы. ... ... ... ... ... пен ұсынысқа тәуелдi және көлемiне қарай едәуiр, айтарлықтай ауытқи
алады.
Валюта бағамы дегенiмiз - екi валюта арасындағы ... ... ... үшiн 120 ... тұрғыдан қарағанда 5 түрлi валюталық бағам жүйелерi бар: еркiн
(таза) ... ... ... ... ... гибридтi (аралас)
валюталық бағам жүйесi.
Еркiн қалқу жуйесiндегi валюта ... ... ... пен сұраныстың
әсерiнен қалыптасады. Бұл жерде валюталық форекстiк ... ... ... ... ... ... ... жағында да үлкен
жүйедегi кез-келген ақпарат лезде ... және ... ... қол ... орталық банктердiң бұрламаушы ролi әлсiз және
тұрақты ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстан басқа,
орталық банктер де үлкен әсерiн тигiзедi, сондай-ақ, әр ... ... ... бұрмалаулар.
Бекiтiлген бағамдар жүесiне Бреттон-Вудтiк валюта жүйесi (1944-1971ж.ж)
мысал бола алады.Онда барлық валюталардың ... ... ... шегi +/-
1%-пен бекiтiленген, ал ... ... ... ... ... 1 троялық унциясына=35 доллар.
Мақсатты аймақтар жүйесi бекiтiлген валюттық курстар ... ... бұл ... ... валюта жүйесiнiң қатысушы елдерiн
валюта бағамдарының жұмыс iстеу ... ... ... валюталық бағамдар жүйесiмне қазiргi валюталық жуйе мысал
болады. Онда валюта бағамының еркiн қалқуын iске ... ... бар ... ... әр ... белгiлер боынша жiктеуге болады.
Валюта нарығында қолданылатын айтарлықтай маңызды ... ... және ... валюта бағамы ұғымы болып табылады.
Нақты валюта бағамына сай келетiн валютада алынған екi елдiң ... ... ... ... ... - ... валюталық бағам
Ph - iшкi нарықтағы бағалар
Pf - шетелдiк нарықтағы ... - ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Оны біз 5-ші кестеден көре
аламыз.
| Критерийлер | ... ... ... ... ... |
| ... |
| ... ... ... ... |Тең ... ... ... түрi ... ... |
| ... |
| ... ... ... |Ресми |
| ... ... ... алу ... |Жоғарылатылған ... ... ... |
| ... ... ... ... |Сатып алу бағамы |
| ... ... |
| ... ... ... ... есептеу бойынша |Нақты |
| ... ... әдiсi ... ... сату бағамы |
| ... емес сату ... |
| ... ... ... |
| ... |
| ... ... ... ... ... ... б. ... 5 – Валюта бағамының классификациясы.
Номиналды валюта бағамы елдiң нақ осы ... ... ... ... ... көрсетедi.
Сатып алу күшi тұрақты паритетiн қуаттап тұратын валюта бағамы
нақты валюта бағамымен табиғаты ... тегi) ... ... ... ... ... валюта бағамынан басқа осы
көрсеткiштi басқа негiзбен қолдануға болады. Мысалға, оның орнына екi елдiң
жұмысшы күшiнiң құнын алайық.
Ұлттық валюта ... ... әр ... валюталарға қарағанда уақыт
аралығында бiрдей емес өзгере алады. Осылайша күштi валютамен қатынасында
ол төмендесе, әлсiз валютаға ... ... осы ... ... ... анықтау үшiн валюта бағамының индексiн есептейдi. Оны
есептеген уақытында әр валюта ... ... ... ... ... үлесiне байланысты өз салмағын алады. ... ... ... ... ... бағамдары олардың салмағына көбейтiледi,
алынған мөлшерлер жинақталады (қосылады) және олардың орта мәнi ... ... ... бағамы кез-келген нарықтық баға ... пен ... ... ... ... тепе-теңестiру валюта
нарығында нарықтық валюта бағамының тепе-теңдiк ... ... ... Бұл ... ... деп аталады.
Мұндағы шетел валютасына сұраныс ... ... ... ... ... ол ... ... шығындары, шет мемлекекеттерге
шыққандармен , резиденттердiң шетелде ... ... iске ... ... шетел қаржылық активтерiне және шетел валютасына
сұраныспен анықталады.
Шетел валютасының бағамы жоғарылаған сайын, оған ... ... ... ... ... сайын, оған сұраныс көбее түседi.Осы
жағдайлармен қаралып жатқан ... ... ... иiлуi ... ... ... мөлшерi осы мемлекеттiң валютасына шетел
мемлекетiнiң резиденттерiнiң ... осы ... ... ... ... шетел инвесторларының активтерге сұранысы, осы
мемлекеттiң ұлттық валютасында ... ... ... ... ... жобаларын iске асыру мақсатымен ұлттық валютаға
сұранысымен анықталады.
Сонымен, қаншалықты отандық валютаға қатынасында шетел валютасының
бағамы ... ... ... аз ... нарық субьектiлерi оны шетел
валютасына ауыстыруға ... және ... ... ұлттық валюта бағамы
шетел валютасына қатынасында төмен болса, соншалықта көп ұлттық нарық
субьектiлерi ... ... ... ... ... Осы тусiнiктермен ұлттық
валюта ұсынысы қисығының иiлуi түсiндiрiледi.
Валюта айырбас курсының фундаментальдi тепе-теңдiгiн ... бiр ... ... бар. Олар ... ... кезеңде
әрекет етушi) және коньюнтуралық( валюта бағамының ... ... ... ... ... 1 ... ДОЛЛАРЫ |AUD / KZT |97.68 ... 1 ... ... |GBP / KZT |236.91 ... 1БЕЛОРУС РУБЛЬІ |BYR / KZT |0.06 ... 1 ... ... |DKK / KZT |21.72 ... 1 БАЭ ... |AED / KZT |32.48 ... 1 АҚШ ДОЛЛАРЫ |USD / KZT |119.28 ... 1 ЕВРО |EUR / KZT |161.80 ... 1 ... ДОЛЛАРЫ |CAD / KZT |107.90 ... 1 ... ... |CNY / KZT |15.48 ... 1 ... ... |KWD / KZT |412.58 ... 1 ... СОМЫ |KGS / KZT |3.15 ... 1 ... ЛАТЫ |LVL / KZT |232.47 ... 1 ... ЛИТЫ |LTL / KZT |46.88 ... 1 ... ЛЕЙІ |MDL / KZT |9.82 ... 1 ... КРОНАСЫ |NOK / KZT |19.92 ... 1 ... ... |PLN / KZT |43.19 ... 1 САУД ... ... |SAR / KZT |31.81 ... 1 РЕСЕй РУБЛЬІ |RUB / KZT |4.63 ... 1 СДР |XDR / KZT |181.66 ... 1 ... ... |SGD / KZT |78.53 ... 1 ... ЛИРАСЫ |TRY / KZT |88.06 ... 1 ... СУМЫ |UZS / KZT |0.09 ... 1 УКРАИНА ГРИВНАСЫ |UAH / KZT |23.77 ... 1 ШВЕД ... |SEK / KZT |17.70 ... 1 ... ... |CHF / KZT |98.20 ... 1 ЭСТОН КРОНАСЫ |EEK / KZT |10.34 ... 1 ... ... ... |ZAR / KZT |17.03 ... Республикасынын Ұлттық ... ... 6 - 2007 ... ... ... ... теңгесiне шетел
валюталарының бағамдары.(07.05).
Халықаралық экономикалық ... ... үшiн ... ... ... өлшемiне айырбастау қажет. Айырбастау процесi
белгiлi бiр арақатынаспен ... Әр ... ... ... ... ... ... (немесе халықаралық ақша
өлшемiнде) ақша ... ... бiр ... ақша ... бағасы
валюта бағалы деп аталады.
Валюта бағамы халықаралық валюталық, есеп ... ... ... жүргiзу үшiн қажет. Мысалы, экспортшы ... ... ... ... ... айырбастайды , себебi басқа елдiң валютасы
бұл ... ... ... жағдайда ақша қаражаты ретiнде
айналысқа ... құқы жоқ. Ал ... ... ... алған
тауарларға төлеу үшiн шетел валютасы н сатып алады.
Валюта бағамы қайта есептеу ... ... ол ... ... ... валюталық өлшемдермен ... осы ... ақша ... ... Валюта бағамы валюта
нарығындағы сұраныспен ұсыныс механизмi арқылы күнбе – ... ... ... салыстыру барысында қалыптасады.Валюта ... ... не ... бағасы оның құны негiзiнде құралатыны ... ... ... оның ... алу ... негiзiнде қалыптасады.
Валюта бағамының қалыптасуы - көп факторлы ... ... пен ... әсер ... ... мыналар
• инфляция қарқыны;
• процент мөлшерiнiң деңгейi;
• бағалы қағаздардың табыстылық деңгейi;
• төлем балансының жағдайы.
Бұл факторлар ... ... ... ... ... ,егер басқа факторлар керi әсер ... , ... ... ... ... ... ... болған сайын ,
оның сатып алу мүмкiндiктерiн төмендетiп және валюта бағанының ... ... ... ... ... оның валютасына шетел
борышқорлығының сұранысы артады, сол ... оның ... ... ... басқа мемлекеттерге қарағанда елде процент мөлшерi жоғары
болса, онда ол ... ... ... ... сұраныстың
көтерiлуiне, оның бағанының жоғарылауына әсер етуi ... ... ... ... ... АҚШ ... проценттiк мөлшер саясаты Батыс
Европа мен ... 500 ... ... ... ... ивистицияның
құйылуына жағдай жасады. Қорытындысында доллардың ... ... ал осы ... ... инвестор- елдердiң валютасының
бағамы ... ... ... ... ... ... саудагерлiк,
психологиялық факторлар да әсер етуi мүмкiн.
Әрбiр мемлекет валюта бағамын ... ... әр ... ... негiзгiлерi мыналар:
• валюталық инвистиция (орталық банктiң ұлттық валютаға шетел валютасын
сатып алып-сатуы);
• орталық банктiң ашық нарықтағы ... ... ... ... ... ... ... деңгейiн және мiндеттi резервтер
нормасын өзгертуi.
Валюта бағамын белгiлеу, яғнивалюталарды айырбастау пропорциясын
анықтауды ... ... ... ... ... ... ... бағасын белгiлеудiң екi әдiсi бар: тiкелей және ... ... деп ... валютасының бағамын ұлттық валютамен көрсетудi айтады.
Бұл әдiс көптеген мемлекеттерде қолданылады. Ал жанама котировка ... ... ... ... ... ... бiр санының көрсетуi.
Жанама котировка әдiсiн Ұлыбритания, ал 1987 жылдан бастап бiрен-саран ... ... ... операцияларында ұлттық валюталарды АҚШ
долларына қарап бағалау басымырақ, бұл ... ... ... ... ... ... ролiмен түсiндiрiлдi. Банктер сауда-өнеркәсiп
клиенттерiне валюта бағамын белгiлегенде әдетте кросс- курстi ... ... ... ол екi ... ... ... ... (әдетте АҚШ
долларына) қатысты арақатысы. Мысалы егер ... ... ... ГФР ... ... ... ... келсе, онда оны марка
мен франк ... ... ... шығарып алады. Мысалы;
1,6790 ГФР маркасы =1АҚШ долларға.
1,4940 швейц. Франкiсi = 1АҚШ ... ... = ... = 0,8898
швейц. франкiсi.
Банктер сатушы және сатып алушы бағамдарын белгiлейдi. Сатушы бағамы-
ол ... ... ... ... сатуға дайындығы, ал сатып алушы
бағамы банктiк валютаны сол бағамен ... ... ... ... ... бойынша сатып алушы бағамынан сатушы бағамы әрдайым жоғары.
Олардың арасындағы айырма банктiң ... ... ... банкаралық, биржалық валюта котировкалары болады.
Ресми валюталық котировканы орталық банк жүргiзедi. Ол есеп ... ... ... ... ... ... ... дамыған елдерде валюталық операциялардың негiзгi бөлiгi биржадан
тыс банкаралық валюта нарығында өтетiндiктен, бұл елдердiң iшкi нарықтағы
қолданатын ... ... ... ... ... ... ... банктер белгiлейдi.
Валюта нарығына басқа қатысушылар банкаралық ... банк ... үшiн баға ... ... ... ... бағам анықтама сипатында болады. Биржалық котировка
валютаны сатып алу-сату үшiн биржаға түскен ... ... ... ... құрастырылады.
Жалпы валюта бағамының өзгеруi ел экономикасына екi жақты әсер ... ... ... ... ... экспортшыға тиiмдi, себебi ол
қымбаттаған шетел валютасымен (мысалы доллармен) түскен ... ... ... ... 1 долларға теңгенiң бағамы 1теңгеден 120-ге дейiн
төмендесе, онда 1 долларға келетiн ... 5 ... тең) ... ... ... алады. Демек, экспортшылар бағасы орташа әлемдiк бағадан
төмен тауарларды алып кетудi кеңейту жолымен өзiне түсетiн пайданы ұлғайту
үшiн ... Бұл ... ... ... себебi валютаны келiсiм-шарт
бағасымен сатып алу қымбатқа түседi (жоғарыдағы мысалда доллар 110 ... 120 ... ... ... ... бағамы төмендегенде онымен
көтерiлген iс- жүзiндегi қарыз төмендейдi, бiрақ сатып алуы ... ... ... көрсетiлетiн сыртқы қарыз өседi.
Шетел ақша өлшамдерiмен салыстырғандағы ұлттық валютаның бағамының ... ... ... ... керi ... тигiзедi.
Валюта бағамының ауытқу салдары елдiң ... және ... оның ... ... ... ... болады.
2.2. Қазақстан Республикасының валюталық саясаты.
КСРО күйрегеннен кейiн қазақстан Республикасында да өндiрiстiң құлдырауы,
инфляция мен жұмыссыздықтың ... ... ... ... ... ... ... экономиканы тұрақтандыру, оны терең құрылымдық,
валюталық және әлеуметтiк дағдарыстан шығару бойынша ... ... ... ... бұл ... ... бермедi. Қазақстанда ашық
экономика принципi жарияланған едi. Бұл ... оның ... ... мен ... ... ... бiртiндеп кiруiнiң қажеттi
шарты болып есептелiнедi.
Қазақстанның экономикаға өту мерзiмiн бiрнеше кезеңдерге бөлуге болады:
1-кезең. 1992-1994 ж.ж. ... ... ... ... ... пен ... қатынастардың жаңа субъектiлерiн құрудың ... ... мен ... ... ... ... Аралық
капиталы бар бiрлескен кәсiпорындар, ... ... үшiн ... және ... режимi бар еркiн кәсiпкерлiк аймақтар құрылды.
Елде нарықтық инфрақұрылым қалыптасты: коммерциялық банктердiң кең ... ... ... зор ... ... ... өнеркәсiптiк және
тұтынушылық пайдаланудағы өнiмдердi шығарту төмендедi. ... ... ... ұлттық валютасы – теңгенi енгiзуге ... ... ... жүйесiнде қазақстандық ақша бiрлiгi өтiмдi емес
(еркiн ... ... ... ... ... ... ... жартылай
айналымға түсетiн валюта бола алады, яғни бұл ... ... ... ... валюта – теңгенi енгiзу күнiнде (1993 жылдың 15 ... ... ... 60-65 % ... ... ... ... қамтамасыз етiлген едi.
Қазақстан теңгесiнiң айналымға тускеннен кейiнгi ... ... ... ... ... ... ... – саттық
кезiнде анықталып отырды.
Валюталық нарыққа ұлттық валютаны енгiзу сәтiнде оның айрбас ... ... ... ... 4,68 ... тең ... банк ... жуйеге
келтiрген валюталық айырбас бағамы саясатын жүргiзiп отыр, ол ... ... пен ... ... ... ... ... сақтап қалуға ұмтылған едi, өйткенi қалыптасқан
экономикалық кеңiстiк пен ... ... ... ... ... ... экономистер пiкiрi бойнша, бұл режим ең ... ... бiрi ... едi. ... ... ... ... дайындық
процесi кезiнде Қазақстан Республикасының Ұлттық банкi шетелдер, соның
iшiнде ТМД ... ... ... ... валютаны енгiзудiң әр
түрлi нұсқалары түбегейлi қарастырылды.
Әлемдiк тәжiрибеде валютаны енгiзудiң 3 ... ... ... ... ... параллелдi енгiзу;
• тiкелей енгiзу.
Осы әдiстердiң үшiншi нұсқасы таңдалды.
Валюталық режимдi таңдау ... ... ... Ұлттық банктiң
интервенциясымен валюталық нарықты басқаратын жүзу режимiн белгiледi.
Бұнымен ... ... ... ... мен ... ... ... ағымдық шот бойынша операцияларды қамтыды және шетелдiк
инвесторлардың пайдасын тiркедi.
2-кезең: 1994-1995жж. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Екiншi кезеңде жекешелендiру процесiн
аяқтау және шетелдiк акциялардың ... ... 80%-ке ... ... нарығының қалыптасуымен қатар, құнды қағаздар нарығы да құрылды.
Реформалау саясатының ... ... бiрi- ... ... ... ... ... валюталық нарықтың өтiмдiлiгiн
қамтамасыз ету және теңгенiң iшкi өтiмдiлiгiне қол ... ... ... ... елге ... ... ... 1993 жылдың
желтоқсан айының соңында АҚШ долларына да, Ресей рублiне де ... ... күрт ... атап ... ... ... Қазақстан
Республикасы Ұлттық банкi қатаң несиелiк саясат жургiздi, ол нақты айырбас
бағамын салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... номиналды айырбас бағамы төмендей бердi (осының әсерiнен
несиелiк ... ... ... ... бағамының төмендеу қарқыны шамамен 11,6%-тi құрады
(орташа айлық есептеу бойынша), ол 1995жылы 11,5%-ке тең ... ... ... ... динамикасы оның төмендеу қабiлетiлiгiн
көрсеттi,ол инфляция деңгейi мен ... ... ... толық
сәйкес келедi.
Теңге бағамы төмендеуiнiң соңғы ... ... ... ... сенiмiнiң артқанын дәлелдейдi, ол мүмкiндiгiнше ... ... ... ... ... ... және төлем балансының тапшылығын ... ... ... ... ... ... бiрге бiр мезетте iшкi нарықты және отандыыыық өндiрушiлердi
қорғау мақсатында ... ... ... ... ... ... ... отандық өндiрушiлер жаппай банкротқа
ұшырады. Несиеге қойылған процент шектен тыс жоғары болғандықтан, көптеген
кәсiпорындардың ... ... ... болмады.
1995жылдың екiншi жартысынан бастап , валюталық нарықтың биржадан тыс
сегментi ... ... оның ... ... ... ... асып кеттi.
3-кезең. 1996-1998 ж.ж. Әлеуметтiк- экономикалық жағдайға жүргiзiлген
талдау көрсеткендей, ел экономикасының ... ... ... әлi де ... ... ... мұнай –газ
кешенiнде ТМД-дегi ең iрi инвестициялық жобалар жүзеге асырылуда.
Шетелдiк инвесторлар үшiн салық салудың ұлттық режимi белгiленген, сонымен
бiрге, осы ... ... ... ... бiрқатар заңдар қабылданды.
Осы кезеңнiң мынадай ерекшелiктерiн атап өтуге болады.
• Ұлттық валютаның ... ... ... мен жұмыссыздық;
• Отандық банктiк жүйенiң құрылуы;
• Шетелдiк банктердiң ... ... ... соның iшiнде бағалы қағаздар нарығының дамуы.
Валютаның айырбас бағамы ...... ... алу ... ету және iшкi ... нарығында валюталық алып-сатушылық
(саудагерлiк) операциялардың белсендi дамуына жол бермеу шараларын ескере
отырып құралады. Бұл ... ...... ... ... ... қызмет етуi ментеңгенi нығайтуға жағдай жасау.
Валюталық саясаттың дәстурлi формаларының iшiнде мынадай құралдар
қолданылады: валюта бағамы ... ... ... ... ... ... басқару және теңгенiң еркiн айырбасталуы дәрежесiн
реттеу. Ұлттық банк теңгенiң ... ... ... ... бағамын
белгiлеген едi. Канада және бiрқатар басқа ... кең ... ... ... iшкi ... ... жүзеге
асырылуда. Валюталық интервенцияның ... ... ... ... ... ... арқылы теңгенiң номиналды
бағамының тербелiсiн баянлату болып табылады. Шетелдiк ... ... ... ... ... ... ... валюталық
интервенцияларды жүргiзу саясаты нәтижесiнде болды ... ... ... ... валютаның тұрақты бағамын сақтау үшiн алтынның құнын анықтаудың жаңа
жолы iздестiрiлуде, оның құны энергия тасымалдаушылардың ... ... ... әлемде осы жол қабылданған.
АҚШ долларына қатысты теңгенiң ресми айырбас бағамы ... ... тыс ... ... ... ... бiрге, инфляция деңгейi
мен басқа макроэкономикалық көрсеткiштер деңгейiне байланысты белгiленедi.
Көп жағдайда мұндай бағам ... ... ... ... жылы ... валюталық қормен келiсiмдегi 8- баптың шартына
қосыла отырып, Қазақстан өзiне төмендегiдей мiндеттемелердi алды:
• Валюталық ... ... ... күшейтпеу мiндеттемесi;
• Көп валюталық бағамдарды қолдану тәжiрибесiн енгiзбеу ... ... ... ... ... ... ... деген
шектеулердi енгiзу немесе күшейту.
Келiсiмге сәйкес, ағымдық халықаралық келiсiмдер бойынша төлемдер мен
аударымдарды орындаудың ... ... ... ... ... айырбасталуын қамтамасыз ету және төлемдердiң көп жақты жүйесiне өту
шарттарына қол жеткiзуге мүмкiндiк бердi.
Немiс маркасына қатысты теңге ... ... мен АҚШ ... ... ... динамикасыының ұқсастығы болғанымен, бiрақ оның кең
ауқымды қысқа мерзiмдiк тербелiстерi ... ... ... ... ... динамикасы АҚШ долларына
қатысты теңге бағамы динамикасына қарама- қарсы дәрежеде дамыды.
Валюта нарығы- Қазақстанның өте динамикалық ... ... және ... тыс ... ... ... нарығының
жалпы айналымының өсу тенденциясы бар.
Табыстылық, өтiмдiлiк, тәуекелдiлiктiң iс жүзiнде жоқ болуы ... ... ... ... мен ... ... қағаздар нарығына
елде әзiрше альтернатив(балама ) жоқ.
1996 жылғы валюталық тәуелдiлiктердi хеджирлеу механизмiн ... ... тән ... ... 1996 жыл ... ... фьючерс
бойынша екi ауданда: ... ... ... ... ... қор ... ... жүргiзiлдi[6].
1997 жылдың iшкi валюталық нарықтағы валюталық айырбастау
операцияларының ерекшелiгi операциялық тәжiрибеге СПОТ
операциялары сияқты құралдарды енгiзу ... ... ... және ... теңгесi бойынша қысқа мерзiмдiк өтiмдiлiктi
көтерудегi банктiк тұтынуды қанағаттандыруға мүмкiндiк бердi.
Бұл кезде ... ... ... пен ... ... және
валюта бағамының сәйкес түрде өзгермеуi тиiс iшкi ... 10 ... ... тыс ... ... ... қарай, биржадағы сауда – саттық
көлемдерi азайды валюталық операциялардың едәуiр ... ... ... ... ... ... ... мерзiмдiк факторды
атап өту керек.
Жыл басы мен аяғы шетел салютасына деген ... ... ... ... ... ... көлемнен артық болды. Мұндай
мерзiмдiк фактор экономиканың ... ... үшiн ... ... ... аяқталумен байланстырылған.
1997 жыл iшiнде қыркүйекте қаржылық құралдардың (AFINEX) Алматы биржасы
болып өзгертiлген қазақстандық қор ... 257 ... ... ... ... 1.124.7 млн. АҚШ ... және 11,2 млн.
немiс маркасына тең болды.
1996 жылмен салыстырғанда, АҚШ доллары бойынша сауда-саттық 10,5% -ке, ол
немiс маркасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... 1,2 және
3 айға (СПОТ) шарты бойынша жасалады.
Есеп беру жылында қазақстан валютасының нарығын ары қарай ... ... ... ... ... 1996 ... 24 желтоқсанында
Қазақстан Республикасының (Валюталық реттеу ... жаңа ... ... ... ... ... ету – ... валюталық
ақша-жүйесiн реформалау жағдайында ... ... ... ... ... ... алғашқы Заң 1993 жылдығ 14 сәуiрiнде
қабылданды. Бұл Заң осы ... ... қол ... ... ... ... ал кей ... нормативтi актiлер бiр-бiрiне қарам-қайшы
болды. Жоғарыда аталған себептер
“Валюталық реттеу жөнiндегi” жаңа заң жобасын жасаудың қажеттiлiгiне ... Ол Заң 1996 ... 24 ... ... ... ... ... бiрқатар әкiмшiлiк шаралар валюталық
түсiмдердi арттыруға және де валютаның ... ... ... ... ... реттеудiң негiзгi басымдықтары:
• елдiң төлем балансының теңгерiлуiне қол жеткiзу;
• теңгенiң тұрақты бағамын сақтау;
• мемлекет қарамағындағы ... ... ... ... ... қағаздар және төлем құжаттары- ... ... ... ... ... табылады. Валюта дегенiмiз-
банкнот, монета түрiнде, соның iшiнде бағалы ... ... ... ... ... ретiнде қабылданған ақша бiрлiктерi.
Шетел валютасы- шет мемлекеттер валютасы. Бұл ... ... екi түрi ... ағымдағы операциялар;
• капитал қозғалсымен байланысқан операциялар.
Жаңа заң валюталық заңдылықты бұзудағы жауапкершiлiктi қарастырады.
1995 жылы Ұлттық Банк iшкi ... ... ... ... ... ... мiндеттi түрде сату бойынша өз талаптарын 30%
-ке дейiн төмендеттi, ал кейiннен мүлдем оны алып ... ... ... ... жүзеге асыруды ұлғайту керектiгi атап
өтiлдi.
Қазақстанның Ұлттық банкi ұлттық валюта бағамын шетел ... ... ... яғни аптасына бiр рет, дүйсенбi күнi Ұлттық банк ... ... ... ... ... белгiлеп отырады. Мұндай белгiлеу
есеп жүргiзу және ... ... үшiн ... банк мынандай қызметтердi жүзеге асыруға құқығы бар:
• шетел валютасын сатып алу және сату;
• қазынашылық вексельдер және басқа бағалы қағаздармен ... ... ... ... және ... ... ... iшкi және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету үшiн Ұлттық банк
алтыннан, ... ... ... ... ... банкнот, монета
түрiнде; валюталық құндылықтар; халықаралық резервтiк активтер; кепiлдеме
негiзiнде шетелдiк үкiмет ... ... ... ... ... ... ... жатады: мемлекеттiк Кеден комитетi, салық
органдары, Қаржы министрлiгi.
2.3. ... ... бап. ... ... органдары
1. ҚР-ның Ұлттық Банкi ҚР-сының заңдарына ... ... ... ... ... асыратын негiзгi валюталық реттеу органы болып
табылады.
2. ҚР-сының Үкiметi және өзге де мемлекеттiк ... ... ... өз құзыретiнiң шегiнде валюталық реттеудi жүзеге асырады.
3- бап. Валюталық операциялар ... ... ... Халықаралық мiндеттемелердi орындау мақсатында және төтенше
жағдайлар пайда болған реттерде ҚР-ның президентi кез-келген
валюта операцияларын шектеу немесе тоқтата тұру ... ... ... ... Ұлттық Банкi резиденттердiң экспорттық операцияларының
төлем валютасына шектеу қоюға және экспорттық валюта түсiмiн
мiндеттi түрде сату тәртiбiн белгiлеуге ... ... ... ... қызметтi лицензиялау.
1. Шетел валютасымен банктiк операциялар жүргiзудi лицензиялауды
ҚР-ның заңдарына сәйкес ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкi бөлшек салданы және қолма -қол ... үшiн ... ... жүзеге асыру,ға байланысты
қызметтi, ҚР-ндағы валюта ... есеп ... ... ... ... ... бойынша тиiстi құқығы
бар шетел банктерi мен шетел ... ... ... ... сондай-ақ валюталық
құндылықтардың резиденттерден резидент еместердiң ... ... ... ... ... ... Комерциялық банктердің валюталық операциялары.
Валюталық операциялардың жіктелінуі:
1. Клиентердің валюталық шоттарын жүргізу
2. Шетелдік банктермен корреспонденттік қатынас жүргізу
3. Конверсиондық операциялар
4. ... ... ... ... ... тарту және оларды орналастыру
6. Банктік қызметтен басқа операцияларды жүргізу
Бұл жіктемені біз 2-ші сызбадан көре аламыз.
Ескерту:О.И.Лаврушина “Банковскре ... ... и ... ... 2 - ... ... ... шоттарын жүргізу операцияларына жататындар:
• Заңды және жеке , резидент және резидент емес ... ... ... ... ... ақшалар бойынша пайыздық өсімдерді төлеу[7].
• Банк басқарушыларының келісімімен кейбір клиенттермен овердрафт
операцияларын жүргізу
• Белгілі бір ... ... ... ... ... Клиенттердің келісімімен олардың ... ... ... ... отырып шетел валютасын сату және сатып
алу .
• Экспорттық – импорттық операцияларды қадағалау
2 Шетел банктерімен ... ... ... ...... ... туындайды.Бұл операция
халықаралықкорреспонденттік операциялар туралы ережеге сәйкес жүргізіледі.
Мемлекетаралық ... ... үшін ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Валюта, валюталық қатынастардың теориялық негізі38 бет
Валюталы жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы35 бет
Валюталық жүйе және валюталық қатынастар18 бет
Валюталық жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы26 бет
Валюталық нарықты валюталық қатынастар мен валюталық операциялар36 бет
Валюталық қатынастар35 бет
Валюталық қатынастар және валюта жүйесі27 бет
Валюталық қатынастарды реттеу5 бет
Халықаралық валюталық қатынастар25 бет
Халықаралық валюталық-қаржылық қатынастар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь