Сырдария суының химиялық құрамы

Анықтамалар, белгілеулер мен қысқартулар ... ... ... ... ... ... ... .. 3
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1 Сырдария суының химиялық құрамын қалыптастырушы
табиғи факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ...
12

1.1 Табиғат жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 12
1.2 Физикалық . географиялық факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
1.2.2 Геологиясы мен жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . .. 14
1.2.3 Топырағы мен өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 17
1.2.4 Жан.жануарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
1.2.5 Гидрометеорологиялық факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
1.3 Дария суының химиялық құрамының қалыптасуы және оны
гидрохимиялық сыныптарға жіктеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... 41

2 Сырдария суының химиялық құрамын
қалыптастырушы антропогендік факторлар ... ... ... ... ... ... ...
54
2.1 Өндіріс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
2.2 Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57
2.3 Елді мекендерді сумен қамту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68

3 Сырдария суының химиялық құрамының
түр өзгерту (трансформация) динамикасы
72
3.1 Шартты.табиғи кезең (1938.1960 жж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
3.2 Антропогендік ықпалдың қарқынды даму кезеңі (1960.1991 жж.)... 91
3.3 Қазақстанның тәуелсіз даму кезеңі (1992.2006 жж.) ... ... ... ... .. 122

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 140
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 142
Қосымша А 1938.2006 жылдар аралығындағы минералдылық ... ... 151
Қосымша Б Ендірілу акті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 154
Қосымша В Ендірілу акті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 155
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бүгінгі таңда трансшекаралық өзендер мәселесі қызығушы жақтардың экономика саласын су ресурстарымен толық қамтамасыздандыру көзқарасынан ғана емес, транзитті ағын сулардағы жылдан жылға нашарлап бара жатқан өтпелі ағынды сапасынан халықты қауіпсіздендіруді қамтамасыз етуде өзекті мәселеге айналуда [1]. Бұл сөзіміздің дәлелдемесі ретінде Орталық Азия елдері арасындағы келіссөздерді және трансшекаралық өзендер проблемасы бойынша Қазақстан Республикасы және Қытай Халық Республикасы арасында басталған келіссөздерді айтуға болады. Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан Республикалары өкілдерімен келіссөздерде қазақстандық делегация су бөлісу сұрақтары бойынша өтпелі ағындының сапалық сипаттамалары ерекше маңызды болса да, сұрақтың сандық жағына көп көңіл аударады. Қазақстан Республикасы қоршаған ортаны қорғау министрлігінің жыл сайын басып шығаратын гидрохимиялық бюллетеньдер мен Республикалық Мемлекеттік Кәсіпорын Казгидрометтің маусым сайынғы бюллетеньдерінде ағын су әрқашанда «шамалы ластанған» деп сипатталатын Сырдария өзені ластануының жіктеу дәрежесі отандастарымыздың көңілін жай таптырады. Сырдың суы 3,5 млн-ға жуық халқы бар Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары үшін бірден-бір су көзі болып табылатындықтан, оның суының сапасы өте зор рөл атқарады. Қазақстанға суының сапасы барынша ластанып, ауыз суға жарамсыз болып жетеді. Сырдария суының сапасы туралы әр жерде айтылып жүргенімен, нақты дәлелденген еңбектер жоқтың қасы [2].
Мәселе, өзімізге белгілі, өткен жүзжылдықтың 60-шы жылдарының басында мақта, тағам өнімдері өндірісін арттыру мақсатында Орта Азия және Қазақстанда суармалауды кең масштабты кеңейту туралы қабылдаған шешімді іске асыру нәтижесінде туындады. Нәтижесінде алаптағы өзен ағындысының қайтарымсыз алынуына бастамасын салған Қарақұм каналының (1959ж.) құрылысы, Сырдария және Әмударияда көптеген бөгендер мен суармалау – суландыру каналдарын құру бойынша дамыған гидроқұрылыс басталды [3]. Су ресурстарын экстенсивті және шаруашылық есепсіз пайдалану олардың толық сарқылуына әкелді. Жеке жылдары өзен суы тіпті теңізге жетпеді.
Табиғи ортаның жеке құрамбөліктері арасындағы тұз алмасудың (топырақ, атмосфера, жер асты және жер беті сулары және т.б.), алаптағы тұз алмасу көрсеткіштерінің бұзылуы және Сырдария экожүйесінің әртүрлі улы химикаттармен жоғары ластану деңгейі ғаламдық сипатқа ие.
Ең көп экологиялық жүктелім болған жылдары улы химикаттармен, тыңайтқыштармен және тұздармен қаныққан қашыртқылы–кәрізді су ағындысы үшін Сырдария табиғи арнаға айналды. Сырдария атырауындағы көптеген ірі көлдер өзеннен бөлінді, тұздануға және ластануға ұшырады.
1 Протокол Заседания Международной водохозяйственной комиссии (МНВК) Республик Казахстан, Таджикистан, Туркменистан, Узбекистан и Кыргызстан от 9 июля 1993 год. − Кызыл−Орда; 1993. – 9 с.
2 Протокол заседания МКПК от 27 июня 1995 г.− Бухара: 1995.−7 с.
3 Бурлибаев М.Ж., Достай Ж.Д., Турсунов А.А. Арало-Сырдарьинский бассейн // Гидроэкологические проблемы, вопросы вододеления.– Алматы: Дәуір, 2001. − С. 21 – 29.
4 Глазовский Н.Ф. Аральский кризис. М.: Наука, 1990.135 с.
5 Чембарисов Э.И., Бахритдинов Б.А. Гидрохимия речных и дренажных вод Средней Азии. – Ташкент: Укутувчи, 1989. − С.7-98.
6 Елибаев Н. Гидрохимический режим нижнего течения реки Сырдарьи и озерных систем: автореф. ... канд. геогр. наук.– Ростов на Дону, 1980.– C.18-25.
7 Амиргалиев А.Н. Арало-Сырдарьинский бассейн: гидрохимия, проблемы водной токсикологии.− Алматы: ТОО «Издательство "Бастау"», 2007.– C. 34-47.
8 Мұқатаева Ж.С. Сырдария өзені суының минералдылық тыңайтқыштармен және радионуклидтермен ластануы: автореф. ... канд. геогр. наук. – Алматы, 2006. – Б. 2-16.
9 Ресурсы поверхностных вод СССР. - Л.: Гидрометеоиздат, 1969. - Т.14, вып.1. – 000 с.
10 Шульц В.Л. Реки Средней Азии.- Л.: Гидрометеоиздат, 1965. – 691.
11 Рубинова Ф.Э. Изменение стока реки Сырдарьи под влиянием водохозяйственного строительства в ее бассейне // Тр. САРНИГМИ. – М.: Гидрометеоиздат, 1979.− Вып. 58 (139).− С.7-69.
12 Министерство охраны окружающей среды Республики Казахстан. ТОО «Экосервис С». Отчет по теме: «Разработка методики прогноза стока реки Сырдарья с учетом изменения климата региона». – Алматы, 2007.
13 Геология СССР. Т.1.XXI
14 Геология СССР. Т.1.XXI
15 Боровский В.М., Погребинский М.А. Древняя дельта Сырдарьи и Северние Кзылкумы.− Алматы: Издательство АН КазССР, 1959.− С.114-149.
16 Производственный кооператив «Институт Казгипроводхоз». Проект "Экологический безопасное развитие в Кызылординской области".− Алматы, 2005. − С. 4-64. .
17 Рачковская Е.И. Растительность, лесной фонд // Республика Казахстан.– Алматы: ИГ МОН РК, 2006. – Т.1.. - C.363-405.
18 Боровский В.М. Формирование засоленных почв и галогеохимические провинции Казахстана. – Алма-Ата, 1982. – 354 с.
19 Боровский В.М. Изменение почв под влиянием орошения. – Избр. Труды «Генезис и мелиорация почв Казахстана».–Алма-Ата, 1982.– С. 133-135.
20 Боровский В.М., Погребинский М.А. Древняя дельта Сыр-Дарьи и Северные Кзыл-Кумы.– Алма-Ата, 1958.
21 Боровский В.М., Фаизов К.Ш., Левицкая З.П., Ропот Б.М. Почвенно-мелиоротивные условия развития орошения в Казахстане в связи с переброской части стока сибирских рек // В кн.: «Охрана почв и рациональное использование земельных ресурсов Казахстана». –Алма-Ата, 1976.– С. 44-92.
22 Житомирская О.М. Климатические описания района Аральского моря.− Л.: Гидрометеоиздат, 1964.− 72 с.
23 Китайгородский С.А. Физика взаймодействия атомсферы и океана.- Л.: Гидрометеоиздат, 1970.-284 с.
24 Молоснова Т.И., Субботина О.И., Чанышева С.Г. Климатические последствия в зоне Аральского моря. М.: Гидрометеоиздат, 1987. – 119 с.
25 Колебания климата за последнее тысячелетие / Под ред. Борисенкова В.И. – Л.: Гидрометеоиздат, 1988.- 410 c.
26 Гидрометеорологические проблемы Приаралья / Под ред. к.г.н. Чичасова Г.Н. – Л.: Гидрометеоиздат, 1990.-278 c.
27 Субботина О.И. Изменение количества осадков в разные периоды усыхания Аралького моря // Тр. САНИИ Госкомгидромета СССР. 1985. Вып. 114 (155).- C. 16-22.
28 Кондратьев К.Я. Глобальный климат.– Л.: Наука, 1992.–359 c.
29 Захидов А. Водохозяйственные системы Средней Азии.− Ташкент: Фан, 1971. – С.11-79.
30 Кесь А.С., Андрианов Б.В., Итина М.А. Динамика гидрографической сети и изменения уровня Аральского моря // Колебания увлажнения Арало−Каспийского региона в галоцене. – М.: Наука, 1980.- C.185-197.
31 Гальперин Р.И., Белгожаева А.А. Максимальные уровни воды в нижнем течении Сырдарьи. Гидрометеорология и экология. №4, 2006. −40-52 c.
32 Омаров К.А. Влияние антропогенных нагрузок на качество воды в низовьях Сырдарьи и пути его улучшения: автореф. ... канд. геогр. наук. – Алматы, 2002. – C. 5-27.
33 Цыценко К.В. Динамика естественных потерь речного стока реки Сырдарья // Тр. ГГИ.1990. Вып.341.- C.20-27.
34 Духовный В.А. Водохозяйственный комплекс в зоне орошения.–М.: Колос, 1984.−C.123-154.
35 Вольфцун И.Б., Сумарокова В.В. Динамика антропогенных и естественных потерь стока Амударьи и Сырдарьи за многолетний период // Метеорология и гидрология. 1985. № 2. –C. 98-104.
36 Шикломанов И.А. Антропогенные изменения водности рек. – Л.: Гидрометеоиздат, 1979. - С.302.
37 Разработка комплекса неотложных и перспективных мероприятий по увеличению пропускной способности русла реки Сырдарья ниже Шардаринского водохранилища до впадения в Малый Арал с учетом ухудшения гидрологического режима и возросших антропогенных нагрузок. Тараз 2005.
38 Алекин О. А. Основы гидрохимии. −Л.: Гидрометеоиздат, 1970. – С. 11-23.
39 Алекин О. А. Основы гидрохимии. − Л.: Гидрометеоиздат, 1948. – С.7-71.
40 Проект регулирования реки Сырдарьи и Северного Аральского моря. Оценка воздействия на окружающую среду. Казгипроводхоз. – Алматы, 1999.− С.5-27.
41 Кипшакбаев И.К., Соколов В.И. Водные ресурсы бассейна Аральского моря – формирование, распределение, водопользование // Сборник докладов научно−практической конференции. "Водные ресурсы Центральной Азии". – Алматы, 2002. − С. 64-73.
42 Кипшакбаев Н.К. Региональные проблемы водного хозяйства. – Алматы: ТОО РПИК "Дәуір", 2004. − С.43-45.
43 Шомантаев А.А. Антропогенные воздействия на качество природных вод в низовьях реки Сырдарьи // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана.− 2001. − №2. – C.37-39.
44 Санин М.В. Водоемы-накопители коллекторно-дренажного стока в бассейне Аральского моря // Мелиорация и водное хозяйство. Алматы, 1989. − №11.−С.1-8.
45 Амиргалиев Н.А., Елибаев Е.Н. Гидрохимия и качество водной среды водоемов бассейна Аральского моря в условиях его экологической деградации. Алматы, 1995. 71 c. Деп. КазГОСИНТИ 5.09.95.№6351 – Ка95.
46 Amirgaliev N.A. The evolution of the present salty regime and the level pestiside pollution of Aral sea // Sustanaible use of natural resourses of Central Asia. Environmental problems of the Aral Sea and surrounding areas. Almaty, 1998.P.89-93.
47 Амиргалиев Н.А. К вопросу о современном уровне осолонения и токсикологического состояния Аральского моря // Экология и водные ресурсы водоемов Казахстана. Алматы, 1995. C.69-77.
48 Амиргалиев Н.А. Динамика солевого режима гидроэкологического состояния Аральского моря при различных условиях водообеспечения // Матер. научно–практической конф. "Образование и наука в современных условиях Казахстана". Уральск, 2002. – C. 194-195.
49 Амиргалиев Н.А., Альпеисов Ш.А. К оценке современного экологического состояния Арало–Сырдарьинского бассейна // Вестник сельскохоз.науки Казахстана. 2003. №12. – C.29-31.
50 Бурлибаев М.Ж. Проблемы оценки качества вод трансграничных рек и принципы экологического нормирования стока // Гидрометеорология и экология. −Алматы, 2005. − №2.− C.239-247.
51 Шалабаева Г.С. Сырдария алабының (қазақстандық бөлігі) гидрохимиялық зерттелу жағдайы // Гидрометеорология и экология. −Алматы, 2007. − №4.− С.85-94.
52 Шалабаева Г.С. Сырдария өзені ағынының антропогендік трансформацияға ұшырау дәрежесі // Второй междун.конгресс студентов и молодых ученых "Мир науки".− Алматы, 2008.− С.144-145.
53 Шалабаева Г.С. Сырдария өзені алабындағы гидрохимиялық әрекеттердің өзеннің гидрохимиялық режиміне әсері // Междун. науч.-практ. конф. «Сатпаевские чтения».– Алматы, 2008. − С.211-213.
54 Хоменко А.Н., Емельянова А.Н. Характеристика загрязненности рек Амударьи и Сырдарьи // Мониторинг природной среды в бассейне Аральского моря. − СПб: Гидрометеоиздат, 1991. − С.109-115.
55 Корниенко В.А., Стародубцев В.М. Изменение ирригационных качеств речных вод и почвенно-мелиоративных условий в низовьях Сырдарьи и пути рационального использования земельно–водных ресурсов // Вестник АН КазСССР.1989.Т.1.C.45-50.
56 Геткер М.И., Куропатка Л.М., Рубинова Ф.Э. Сток возвратных вод в бассейне реки Сырдарьи и его влияние на минерализацию речной воды в современных условиях и в перспективе // Тр. САРНИГМИ. 1975. Вып. 25(106). C.3-22.
57 Пулятко Ю.С. Способ учета влияния хозяйственной днятельности на сток рек // Тр. ГГИ. 1973. Вып. 208. C.92-98.
58 Санин М.В. Коллекторно-дренажные воды орошаемых массивов бассейна Аральского моря и их накопление // Озеро Сарыкамыш и водоемы-накопители коллекторно-дренажных вод. –М.: Наука, 1991.− С. 6-14.
59 Светицкий В.П. Речной сток и возвратные воды в бассейнах рек Сырдарьи и Амударьи // Экспресс–информ. ЦБНТИ Минводхоза СССР. Сер.4м.1982. Вып. 10. C.1-6.
60 Волков М. Хлопковый молох продолжает пожирать времяю силы и здоровья детей // Газета Правда от 15.11.1988 г.
61 Кудеков Т.К., Никифорова Л.Н., Ли. В.И., Попова В.П. Анализ гидрологической ситуации, сложившейся в бассейне реки Сырдарья и предложения по ее нормализации // Гидрометеорология и экология. − 2005.− №2.− C.136-139.
62 Алтунин В.С., Кириянова В.И., и др. Оценка экологической и водохозяйственной ситуации в Средней Азии по маетриалам аэрокосмических сьемок // Гидротехническое строительство, 1990, №3.
63 Амиргалиев Н.А., Лопарева Т.Я. Характеристика гидрохимического режима Шардаринского водохранилища на р. Сырдарья // Тез. доклада конференции по вопросам рыбного хозяйства республик Средней Азии и Казахстана. – Фрунзе, 1969.− С.6-59.
64 Тарасов М.Н., Кореновская И.М. Изменение минерализаций и ионного состава воды реки Сырдарьи в результате развития орошения в ее бассейне // Гидрохимические материалы, 1974. T.60.C.13-16.
65 Розанов В.П. Сероземы Средней Азии. –М.: Издательство АН ССР, 1951. − С.138-140.
66 Лазарев К.Г. Ожидаемые изменения минерализации и относительного состава воды в бассейне реки Сырдарьи после зарегулирования стока // Гидрохимические материалы, 1965. T.40.C.46-59.
67 Лопарева Т.Я., Амиргалиев Н.А. Ионно–солевой состав и некоторые технические свойства воды Чардаринского водохранилища // Рыбные ресурсы водоемов Казахстана и их использование. Алматы: Кайнар, 1974. Вып. 8.C.37-42.
68 Омаров К.А. Экологическая оценка работы орошаемых массивов низовьев реки Сырдарьи // Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана. − 2001.− №2. – С.34-37.
69 Шалабаева Г.С. Арал-Сырдария алабындағы су ресурстары динамикасының сандық және сапалық сипаттамалары // ҚазҰУ жаршысы. География сериясы. − Алматы: Қазақ университеті, 2010.− №3. −Б.23-34.
70 Шалабаева Г.С. Сырдария өзені алабындағы елді мекендерді сумен қамту // Гидрометеорология және экология.– Алматы: Қазақ университеті, 2010. −№2 − Б.67-75.
71 Шалабаева Г.С. Сырдария өзенінің қазақстандық бөлігі шегіндегі суармалы жүйенің дамуы. Халықаралық ғылыми–практикалық конференция «Экологияның қазіргі кездегі мәселелері және қоғамның тұрақты дамуы»
72 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1938 г. –Л.: Гидрометеоиздат, 1939. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. – С.460-461.
73 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1940 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1941. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.–С.399-405.
74 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1941. −Л.: Гидрометеоиздат, 1942. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.– С. 254-259.
75 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1942 г. −Л.: Гидрометеоиздат,1943. −Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.– С.234-239.
76 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1943 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1944. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.–С 269-273.
77 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1944 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1945.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии−.C.119-127.
78 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1945 г. − Л.: Гидрометеоиздат, 1946. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн реки Сырдарьи. − C.319-327.
79 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1950 г. −Л.: Гидрометеоиздат, 1951.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.398-412.
80 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1951 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1952. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.239-309.
81 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1953 г. −Л.: Гидрометеоиздат, 1954. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.− С.239-309.
82 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1954 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1955.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. − С.239-309.
83 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1955 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1956.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. − С. 657-660.
84 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1956 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1957.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. − С. 557-559.
85 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1957 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1958. −Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. − С. 657-660.
86 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1958 г.с. −Л.: Гидрометеоиздат, 1959.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.− С. 341-344.
87 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1958 г.с. −Л.: Гидрометеоиздат, 1959.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.− С. 341-344.
88 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1959 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1960.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. − С. 287-290.
89 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1960 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1961.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. −С. 435-441.
90 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1961 г. −Л.: Гидрометеоиздат,1962. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. −С. 371-373.
91 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1962 г. −Л.: Гидрометеоиздат,1963. − Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С. 374-375.
92 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1963 г. −Л.: Гидрометеоиздат, 1964 г.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.407-409.
93 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1964 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1965 г.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−C.194-195.
94 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1965 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1966.–Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.− С.286-287.
95 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1966 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1967.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. − C. 299-302.
96 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1967 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1968.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.300-302.
97 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1968 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1969.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.282-284.
98 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1972 г.с. −Л.: Гидрометеоиздат, 1973. −Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−C.183-189.
99 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник 1969 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1970.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.278-280.
100 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1970 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1971.−Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. − С.339-345.
101 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1971 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1972.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.446-449.
102 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1972 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1973. −Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. −С.446-449.
103 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1973 г.− Л.: Гидрометеоиздат, 1974.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.351-356.
104 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1974 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1975.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.− С. 272-279.
105 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1975 г.с. Л.: Гидрометеоиздат, 1976.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. −С.489-499.
106 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1976 г. Л.: Гидрометеоиздат, 1977.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии.−С.487-489.
107 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрологический ежегодник. 1977 г.−Л.: Гидрометеоиздат, 1978.− Т.5, вып. 0-4,9 бассейн рек Средней Азии. −С. 128 -129.
108 Ресурсы поверхностных вод СССР. Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1977 г. – Алматы, 1978.− С.34-53.
109 Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1977 г. –Алматы, 1978.− С.79-84.
110 Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1978 г.− Алматы, 1979. −С.36-43.
111 Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1979 г.− Алматы, 1980. − С.36-39.
112 Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1981 г. –Алматы, 1982. − С.50-53.
113 Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1982 г. –Алматы, 1983.− С.76-80.
114 Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1983 г.− Алматы, 1984 .− С.83-94.
115 Гидрохимический бюллетень (Материалы наблюдений за загрязнением поверхностных вод Казахской ССР). 1984 г.− Алматы, 1985.− С.99-103.
116 Ежегодные данные о качестве поверхностных вод суши за 1985 г.− Алма-Ата, 1986. − Т.5, вып.3, ч. 1.− С.106.
117 Ежегодные данные о качестве поверхностных вод суши за 1986 г. −Алма-Ата, 1987. − Т.5, вып.3, ч. 1.− С.108.
118 Ежегодные данные о качестве поверхностных вод суши за 1987 г. −Алма-Ата, 1988. − Т.5, вып.3, ч. 1.− С.109.
119 Ежегодные данные о качестве поверхностных вод суши за 1988г.−Алма-Ата, 1989. − Т.5, вып.3, ч. 1.− С.110.
120 Ежегодные данные о качестве поверхностных вод суши за 1989г.−Алма-Ата, 1990. − Т.5, вып.3, ч. 1.− С.110.
        
        МАЗМҰНЫ
|Анықтамалар, белгілеулер мен қысқартулар……........……………. |3 ... |5 |
| | ... ... ... ... қалыптастырушы | ... ... ... |12 |
| | ... ... жағдайлары…………………………………………….….......... |12 ... ...... факторлар………………………………... |14 ... ... мен жер ... .. |14 ... ... мен ... жамылғысы…………………………………... |17 ... ... |23 ... ... факторлар………………………………….... |24 ... ... ... ... ... ... және оны | |
| ... сыныптарға жіктеу әдістемесі……………………… |41 |
| | |
|2 ... ... ... ... | ... антропогендік факторлар……………………… | |
| |54 ... ... |54 ... Ауыл шаруашылығы………………………………………………... |57 ... Елді ... ... |68 ... ... | |
| | |
|3 ... ... химиялық құрамының | ... ... ... динамикасы |72 ... ... ... (1938-1960 жж.)……………………………... |72 ... ... ... ... даму кезеңі (1960-1991 жж.)... |91 |
|3.3 Қазақстанның ... даму ... ... жж.)……………... |122 |
| | |
| ... |140 |
| ... ... тізімі……………………………………. |142 |
| ... А ... ... аралығындағы минералдылық ….... |151 |
| Қосымша Б Ендірілу |154 ... | |
| ... В ... акті |155 ... | ... ... МЕН қысқартулар
Берілген диссертацияда сәйкес анықтамалары бар келесі терминдер
қолданылады:
АСБ – МКСк ... су ... ... атқарушы органы.
"Сырдария" АСБ–не Шардара бөгеніне дейін Сырдария ... ... ... және оның ... ... ... ... жұмысының
жүргісін есептеу және жоспарлық су тұтынуды ұстануды оперативті ... ... ... ... ... ... ... пункттер арқылы байланысқан ақпараттық жүйесі
мен мәліметтер базасы бар. Ол Сырдария ... ... ... және ... ... халықаралық және мемлекетаралық ұйымдарымен
ақпараттық байланыстарды жүзеге асырады. "Сырдария" АБС–ның мәліметтер
базасы ... ... ... ... анықтамалық, бөгендер сатысы
жұмысының жүргісі туралы, су ресурстарын пайдалану туралы ... ... және ... ... ... ... жоспарлау
мәліметтерінен, қашыртқылы–кәрізді ағынды туралы мәліметтерден тұрады.
АСБ–ның негізгі анықтамалық ... ... ... ... ... ... сызықтық сызбасы, бас тоған құрылымы және
телім бойынша қапталдық сала, СЭС арқылы су өтімі қажеттілігі.
Су ресурстары – өзеннің жер беті ... ... Су ... және пайдалану үдерісінде келесі негізгі құраушылардан ... жер ... ... ... қалыптасу зонасының өзен ағындысы);
негізгі ұңғымаға жер беті суының қапталдық салалығы, ... өзен ... ... өзен ... ... су көлемі, көл және ойпауыттың су
ресурстары, өзен ағынымен өзара байланысты жер асты ... ... ... ... ... өнеркәсіп, ауыз су және коммуналдық–тұрмыстық
сумен қамту) негізгі су ... суды ... ... ... ... ... тасу; өзен ағындысының жоғалуы. Бұл
ақпарат мәліметтер базасында келесідегідей бірігеді: байқау ... ... ... ... су ... каналдар,
тасталымдар, жер асты суының кен ... су ... ... ... және т.б.); нысанның техникалық сипаттамасы бойынша
(анықтамалық мәліметтер); байқау мәліметтері бойынша (су ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
гидрометеорологиялық орталығының мәліметтер базасы және өзен ... ... ... ... ... ... ... және есептеуге есептеу технологиялары бар.
СШТ–су шаруашылығы теңдестігі, су ресурстарын пайдалануды негізделген
жоспарлау және мемлекеттің халық ... және ... суға ... ... ... ... шараларын анықтау
мақсатында құрылады. Су шаруашылығы ... су ... ... және ... мемлекеттер, алаптар бойынша су тапшылығы ... ... Суды ... ерекшеліктері: су ресурстарын
пайдланатын және ... ... ... ... алаң ... ... орналасуы, суармалы егін шаруашылында,
муниципалды және өнеркәсіптік сумен ... суға ... ... тенденциясы талданады.
США – су шаруашылығы ауданы
СЭС – су электр станциясы
ҚКС – Қашыртқылы–кәрізді ағынды
МКСК– Мемлекетаралық Координациялық Су шаруашылығы ... 1 – ... ... және ... Арал теңізі арнасын реттеу
жобасы, жобаның 1 фазасы
САТ – Солтүстік Арал теңізі
А/ш – ауыл шаруашылығы
ОА – ... ...... Мемлекеттік Кәсіпорын
км3 – шаршы километр
млн м3 – миллион шаршы метр
м3/с – ... ... ... су ... – әр ... миллиграмм
г/кг – әр килограммға граммнан
га – гектар
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бүгінгі таңда трансшекаралық ... ... ... ... ... су ... ... көзқарасынан ғана емес, транзитті ағын сулардағы жылдан
жылға нашарлап бара ... ... ... ... ... ... етуде өзекті мәселеге айналуда [1]. Бұл
сөзіміздің дәлелдемесі ретінде Орталық Азия елдері арасындағы ... ... ... проблемасы бойынша Қазақстан Республикасы және
Қытай Халық Республикасы арасында басталған келіссөздерді айтуға болады.
Қырғызстан, ... және ... ... ... ... ... су бөлісу сұрақтары бойынша өтпелі
ағындының сапалық сипаттамалары ... ... ... да, сұрақтың сандық
жағына көп көңіл аударады. Қазақстан Республикасы қоршаған ортаны ... жыл ... ... ... гидрохимиялық бюллетеньдер мен
Республикалық Мемлекеттік Кәсіпорын Казгидрометтің маусым ... ағын су ... ... ... деп ... ... ластануының жіктеу дәрежесі отандастарымыздың көңілін жай
таптырады. Сырдың суы 3,5 ... жуық ... бар ... ... ... үшін ... су көзі ... табылатындықтан, оның
суының сапасы өте зор рөл атқарады. Қазақстанға ... ... ... ауыз суға ... ... ... ... суының сапасы туралы әр
жерде айтылып жүргенімен, ... ... ... ... қасы ... ... ... өткен жүзжылдықтың 60-шы жылдарының басында
мақта, ... ... ... ... ... Орта Азия және
Қазақстанда суармалауды кең масштабты кеңейту туралы қабылдаған ... ... ... ... ... ... өзен ағындысының
қайтарымсыз алынуына бастамасын салған Қарақұм каналының (1959ж.) құрылысы,
Сырдария және ... ... ... мен ...... құру ... дамыған гидроқұрылыс басталды [3]. Су ресурстарын
экстенсивті және ... ... ... ... ... сарқылуына
әкелді. Жеке жылдары өзен суы тіпті теңізге жетпеді.
Табиғи ортаның жеке құрамбөліктері арасындағы тұз алмасудың ... жер асты және жер беті ... және т.б.), ... тұз ... бұзылуы және Сырдария ... ... ... ... ... ... ... сипатқа ие.
Ең көп экологиялық жүктелім болған ... улы ... және ... ... ... су ... ... табиғи арнаға айналды. Сырдария атырауындағы көптеген ірі көлдер
өзеннен бөлінді, тұздануға және ластануға ұшырады.
Мұнымен қатар, Сырдария өзені ... су ... ... ... ирригаторлар суармалауға жиі қашыртқылы-кәрізді ағындыларды қолдана
бастады. Бұл сулардың ... мен ... ... ... ... ... Өзбекстан аумағындағы қашыртқылы−кәрізді
сулардың жалпы көлемі бүгінгі таңда 20 км3-ты құрайды. Осы суларды қайтадан
ауыл шаруашылығында, ... ... ... ... ... жеке ... ауыз су үшін ... болатындығы күмәнсіз [4].
Зерттеу тақырыбының өзектілігі зерттеу нысаны – ... ... ... аймақтарындағы экожүйелерді қалыптастырушы фактор және
тіршілік көзі екендігімен анықталады және де ... ... ... ... су ... ... арта түсетіндігі мәлім.
Қоғамның бүгінгі күйінде ... орта ... оның ... ... ... жөніндегі мәселелер өзекті мәнге ие ... ... орта ... БҰҰ ... ... ... ұйым,
Еуропалық экономикалық комиссия, ЮНЕСКО "Человек и биосфера", Орталық ... ... ... ... жүзеге асырылатын халықаралық
бағдарламалар мен жобалар куә [1, 5 ... орта ... ... ... құру ... ... 1972
жылы Стокгольм конференциясында негізі басталған ластану мониторингін
қадағалау Қоршаған орта бойынша БҰҰ ... ары ... ... ... ... 1992 ж.). Бұл ... ... өйткені экологиялық
жағдайды бақылау және ары қарайғы сауықтырудың басқа баламасы жоқ. ... 1997 ... ... ... ... ... Республикасының
"Қоршаған ортаны қорғау туралы" Заңында қарастырылған. ... ... ... ... ... бап қоршаған орта мониторингіне арналған [2, 5
б].
Су ... ... ... ... ... ... емес,
өйткені соңғы уақытта таза су және су ... ... ... ... ... айналды. Республикада халық шаруашылығы салаларын ... ... ... ... ... гидрологиялық
жүргіні реттеумен байланысты олардың сандық және сапалық сарқылуынан, судың
үлкен көлемін қайтымсыз алу және елдің су ... ... ... ... ... Ағын су ... реттеу және қайтымсыз алумен
қатар ластануы елеулі деңгейде өнеркәсіптік, ауылшаруашылық және ... ... ... Осы жағдаймен байланысты қазіргі таңда және
болашақта Республиканың су нысандары табиғи үдерістердің ... ... ... ... ... ... ... қиын
күйге түседі. Осыған байланысты алапта өмір ... ... ... ... нашарлауда, яғни зерттеу тақырыбы аса өзекті мәселе.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Сырдария алабының, оның ішінде өзен суының
гидрохимиялық жүргісі туралы алғашқы мәліметтерді 19 ... аяғы мен ... ... ... ... бұл ... империясының жерге
орналастырушылар тарапынан жүргізілген жекелеген мәліметтері болды. Өзеннің
гидрохимиялық жүргісін ... ... ... 1910 жылы ... Егін ... ... гидрометриялық бөлім құрылғаннан
кейін ғана енгізілді [3–6 б.]. Осы ... ... ... ... мысалы, Сырдария – Запорожская бекеті (қазіргі ... ...... ... – Керкі және Әмудария – Чатлы, Нарын –
Үшқорған, ...... ...... бекеттерінде химиялық
талдауға су сынамасын алып отырды. Талдау нәтижелері Санкт-Петербургте
басып шығарылатын арнайы «Гидрометриялық ... ... ... ... ... ... ... тек кеңес ... ... ғана кең ... ... ... және ... сипатта
болды. 1938 жылдан бастап Қырғыз, Өзбек және Қазақ Республикаларында өзен
ағындысын өлшеу барысында да ... ... су ... ... ... жылдар аралығында Өзбекстан шегінде ғана су минералдылығын байқау
30-дан астам тұстамада жүргізілді. 1972 жылы олардың саны 53-ке ... ... ... 80 ... ... 100 тұстамаға жетті. Ол жылдары жылына
орташа есеппен алты-жеті су сынамасы алынатын, ал 1980 ... ... ай ... ... ... пайымдауымызша, гидрохимиялық зерттеулер
басталғалы бері алынған ... саны 15 ... ... ... ... ... ... құрамы және минералдылығы
бойынша мәліметтерді алғаш жалпылаған А.С. ... (1925) ... ... ... ... ... және ... өзендер мен
каналдардың орташа су шамаларын ... ... ... А.С. ... ... ... және де ... түрінде берілген пішіннен мг-
эквивалентті және ... ... ... есептеді. Оның мәліметтері
бойынша, мысалы, Сырдария және Шыршық өзендеріндегі, сондай-ақ ... су ... ... жылдары 0,5 г/дм3-тен аспады, су
құрамының гидрокарбонатты-кальцийлігі басым болды [5].
В.А. Ковда «Происхождение и ... ... ... деп ... суларды суармаланатын аумақтың негізгі тұздану ... ... ... К.М. ... ... ... ... екі тұрпатын көрсетті: 1) су құрамында гидрокарбонатты ион және
кальций басым аз сулы және ... тау ... ... 2) ... ... ... ... жоғары температуралы таулы-жазықты жерде ағатын мол
сулы ... Бұл ... ... ... ионы сульфатты ионға орын
береді, алайда натрий, ... және хлор ... ... ... ... ... К.М. Степанова Өгем, Піскем, Шыршық,
Ахангаранды (бұл тек қана Сырдария алабы шегінде), ал ...... және ... ... ... жылдардың аяғына қарай О.А. Алекин гидрологиялық жылнамалардың
мәліметтері бойынша Сырдария ... ... ... ... ... Оның ... бойынша, Ферғана аңғарынан төменде Сырдария суы сол
жылдары гидрокарбонатты сыныпқа, екінші тұрпатқа (яғни гидрокарбонатты ... ... және ... ... ... аз ... ... Арал
теңізіне Сырдария өзені арқылы жылына 6,05 млн тонна тұз түсіп отырды.
Өзеннің орта және ... ... ... минералдануы 0,3 г/дм3-тен
(жазда) 0,6 г/дм3-ке дейін өзгерді.
Э.И. ... (1973) Арал ... ... ... ... ... ... ағыстарындағы жыл сулылығына тәуелсіз суармалаудың ... ... ... ... ... аударғандардың бірі болды
[5, 7 б].
А.П. Орлова (1973) суды ... ... ... ... ... ... жасады. Оның есептеулері бойынша келешекте
суармалаумен байланысты өзен суының ... ... ... [5, 7 ... ... және Э.И. Чембарисов (1978) Орта Азия және Әзірбайжанның
жеке өзендерінің су минералдануына суармалаудың әсерін анықтады. ... ... тек ... ... ... ... минералдануы
Сырдарияда (Қызылкишлақ тұстамасы) 0,54-тен 0,92 г/дм3-ге, яғни 1,7 есе;
Шыршықта (Чиназ) ... 0,44 ... ... ... ... ... химиялық құрамы да өзгерді, мысалы, Сырдарияда гидрокарбонатты-
кальцийлі сыныбынан сульфатты-натрийлі сыныпқа дейін ... ... [5, 7 ... ... (1978) ... ... ... төмеңгі ағысындағы
өзен суларының жылдық орташа минералдануы жеті-сегіз жыл ... ... 1,5 ... ... ... ал суы аз ... ол 2,4 г/дм3-ге дейін
жетті. Сырдария өзенінің иондық ағынының ... ... ... ... ... ... ... Оның еңбегі негізінен Сырдария өзенінің төмеңгі
ағысындағы суқойманың гидрохимиялық жүргісін ... және су ... ... судың химиялық құрамының қалптасу заңдылықтарын
анықтауға және ... ... ... ... үшін зерттелген суқоймалар суының сапасына баға беруге
бағытталған. Берілген мақсатпен ... оның ... ... ... өзені мен көлдер жүйесінің 1938…1978 ... ... ... ... ... ... ... газдарын, биогенді және
органикалық заттарын зерттеу және ... ... ... ... ... мен ... ... факторларын анықтау болды. Оның
жұмысының ғылыми жаңалығы ... ... ... ... ... көлдер
жүйелерінің гидрохимиялық зерттеу жұмысын орындауында. 1971–1985 жылдары
Сырдария өзенінің ... ... мен оның ... көл жүйесінің
гидрохимиялық жүргісін Н.Е. Елибаев жүргізді [6].
Соңғы 40–жылғы кезеңде көптеген ... ... оның ... су ... ... арналған еңбектер көптеп жазылды. Аталған жұмыстар
негізінен 1990–1991 жылға дейін шығарылған. Мұнда ... ... ... ... ... ... нәтижелері қарастырылған. 1991–2004
басып шығарылған Н.И. Андреев, Э.И. Чембарисов, М.Ж. Бурлибаев, ... А.А. ... және ... жұмыстары Орталық Азия өңіріндегі
өзен суының ресурстарын жергілікті пайдалану сұрақтарына арналған. Сырдария
өзені алабының қазақстандық ... ... ... ... ... ... мәліметтер Н.Е. Елибаев (1974), Б.А. Беремжанов (1977), М.Ж.
Бурлибаев (2001), К.А. Омаров (2002), Н.А. ... (2004), ... (2006), ... ... ... ... қырынан дамуына зор үлес қосуда [7] .
Ж.С. Мұқатаеваның еңбегі ... ... ... ... Қармақшы селосына дейінгі аралықтағы Сырдария өзені ... ... және ... ... және ... ... химиялық және радиологиялық құрамын анықтауға бағытталған.
Зерттеулер нәтижесінде өзен ... ... мен ... ... ... ... ... тыңайтқыш қалдықтарының
және радиоактивті заттардың зерттелінген уақыт аралдығында Сырдария өзені
суында ... ... мен ... көрсетілген [8].
Жұмыстың мақсаты экологиялық азып–тозу үдерісінде өтіп жатқан Сырдария
суының гидрохимиялық жүргісін жан–жақты зерттей ... ... ... минералдану шамасының динамикасын талдау арқылы өзен суының
антропогендік түр өзгерту ... ... ... ... жету үшін
келесі міндеттерді орындау қажеттігі туындады:
- Сырдария ... ... ... ... ... ... ... және оны кешенді талдау;
- Сырдарияның қазақстандық бөлігі бойынша ... ... ... ... ... ... ... Су ресурстары
комитеті және басқа да мекемелердің судың сапасы жөніндегі материалдарын
жинап, ... ... ... ... су ... суармалы егіншілік, өнеркәсіпке, коммуналдық
шаруашылыққа су алу жөніндегі деректерді жинап талдау;
Зерттеу нысаны және пәні. Бастауын Қырғыз және Тәжік ... ... ... арқылы ағып өтетін Сырдария өзені суының сапасының
антропогендік түр өзгертуі.
Зерттеу ... ... және ... ... ... ... ... О.А. Алекин, А. Захидов, Р.А. Якубова,
Э.И. Чембарисов, Б.А. Бахритдинов, Б.А. Беремжанов, Н.А. Амиргалиев, Ж.Д.
Достай, М.Ж. ... А.А. ... К.А. ... Ж.С. ... ... т.б., ... ... басшылыққа алынды.
Зерттеудің бастапқы материалдары. Зерттеу жұмысына бастапқы дерек ... ... жеке ... ... ... материалдары,
геоэкологиялық әдебиеттер, картографиялық, гидрологиялық және гидрохимиялық
деректерді талдауы негізге алынды. ... ... ... ... ... 2006ж., ... ... Т.5, Орта
Азия өзендерінің алабы. шығ. 0-4,9 Сырдария ... ... ... ... ССР жер беті суының ластануын байқау мәліметтері). ... ... жер беті суы ... жыл сайынғы кешенді бағалау. 1. Б.
Өзендер және ... Т.5, ... ... бар.
Негізгі зерттеу әдістері. Картографиялық, статистикалық, географиялық,
гидрологиялық, гидрохимиялық, геоэкологиялық, салыстырмалы–тарихи әдістер
арқылы жүргізілген зерттеулердің нәтижелері ... ... ... ... отырған зерттеу жұмысында
төмендегідей жаңа ғылыми нәтижелер алынды:
- Қазақстан ... ... ... ... ... ... жж.) ... Сырдария алабының қазақстандық бөлігіндегі өзен ... ... ... сыныбының метаморфизациясы анықталды;
- Егемендік жылдарындағы өзен суының химиялық құрамы талданып, өзен
суының қай ... қай ... ... ... түрде дәлелденді;
- Шартты–табиғи, антропогендік және егемендік ... ... ... ... ... ... Қызылорда,
Қазалы тұстамалары бойынша 1: 4 500 000 масштабты минералдылық шамасы
бойынша геоэкологиялық карта жасалынды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар. ... ... ... ... Сырдария суы сапасының көпжылдық мерзімдегі түр өзгерту дәрежесі және
түр өзгертуші геоэкологиялық факторлар;
- Сырдария суы сапасының Қазақстан аумағындағы кеңістіктік ... ... ... ... мерзімдегі гидрохимиялық жүргісінің
динамикасы;
- Сырдария суының гидроэкологиялық жағдайын анықтаушы факторлар;
Зерттеу нәтижелерінің ... ... ... химиялық сыныбының
түр өзгертуге ұшырауының нақты ... ... ... ... су сапасын жақсартуға, сондай-ақ Сырдария ... ... ... ... ... пен су өтімі арасындағы байланыс
заңдылықтары мен ... ... ОКГП ... ... ... ... ортаны қорғау басқармасы, Арал−Сырдария
су шаруашылық бірлестігі мекемелері қолдануы мүмкін.
Жұмысты жүзеге асыру. ... ... ... ... ... ... тапсырма, курстық және дипломдық
жобаларды жазуда қолданбалы экология мамандығының оқу үдерісіне енгізілді.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... өткен «Ғылым әлемі» атты студенттер мен жас ғалымдардың II
халықаралық ... ... 2008 ж), ... ... ... және ... ... дамуы» (Алматы, 2010 ж), «Сәтбаев оқулары»
(Алматы, 2008 ж) т.б. ... ... ... ... жұмысы материалдары әл–Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің «ҚазҰУ ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді.
Зерттеу нәтижелерінің жариялануы. Зерттеу жұмысының нәтижелері бойынша
2006–2010 жылдарда автордың 6 мақаласы, оның 3–і ҚР БҒМ ... және ... ... ... бекіткен басылымдарда жарық көрді.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Диссертациялық жұмыс кіріспе, үш тарау,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... 37 ... ... 3 ... ... көлемі компьютерлік мәтінмен терілген 150
беттен тұрады. Пайдаланылған ... саны – ... ... ... ... ... ... табиғи факторлар
1. Табиғат жағдайлары
Сырдария өзенінің алабы Қырғызстанның 4 ... ... ... ... 2 ... және Қазақстанның 2 ... ... ... ... 485 мың км2. Алап ... 23 млн адам ... ... ... ... ауданы 34 млн га, оның ішінде
егістік 4,2 млн га [9].
Сырдария өзені – Арал ... ... ең ... су ... Ол ... Қазақстан шегінен тыс, Орталық Тәңіртаудан, Ферғана
аңғарының шығыс бөлігінен, ... мен ... ... ... Екі ... ... ... есептегендегі жалпы ұзындығы 2212 км,
алап ауданы 250 870 км2. Өзбекстан ... Арал ... ... оның
ұзындығы 1390 км, оның ішінде Оңтүстік ... ... 346 ... ... ... 1281 км. ... ... оған Келес,
Құрұқкелес және Арыс өзендері құяды [10].
Сырдария алабы 39о23' – 46о солтүстік ендігі және 61о – ... ... ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай
800 км-ге, ал ... ... ... 1600 км-ге созылған. Арнасымен
өлшегендегі сағасынан бастап өзен жүйесінің ең алыс ... ... ... ара ... 3019 км. Өзен Орталық Азияның 4 ... ... ... ... ... ... өтеді және оның
алабында ұзындығы 10 км-ден асатын тұрақты әрекеттегі 497 өзен бар. ... ... ... 14750 км. ... су ... ... ... мың км2 (сурет 1.1).
Сырдария – Орта Азиядағы сулылығы бойынша екінші өзен. Оның көпжылдық
орташа өтімі 1200 м3/с. ... ... жер ... су ... ... 33,2 км3 өлшемінде бағаланады және жылдың ... ... бар. ... ... ... су ... ... жазығында түзіледі. Оның шегінде арна ... 5,6 км3 ... ... ... әсер ету ... ... ... ең
басты ерекшелігі – оның аумағының ағындының қалыптасу және пайдалану
аймағына анық бөлінуі ... ... ... ... алып ... ... ұзын желісі көмегімен
тауда қалыптасқан ағынды аумақ бойынша ... ... ... ... және жер асты суының қорын толықтыруға жұмсалады [2, 5 ... ... ... ... ... ... бөлігінің табиғи
гидрографиялық желіге және жер бедерінің ... ... ... ... ... ... ... сатыларында қолайлы
табиғи жағдайларда ағындының таралу аймағы оның қайтадан қалыптасу облысы
болуы ... ... ... ... желінің құрылысы ағынды
бөлігінің табиғи гидрографиялық желіге және жер бедерінің көптеген ... ... ... жағдайлардың әрқилы сипаты алапты келесі телімдерге бөлуді
мәжбүрлейді:
1.Жоғарғы ағысы (тірек гидробекетінен ... ... және ... ... ... ... (Ферғана аңғары);
3. Шыршық-Ахангаран-Келес ирригациялық ауданы (ШАКИА);
4. Ортаңғы ағысы (Мырзашөл, Жызақ даласы);
5. Арыс-Түркістан суармалы ауданы;
6. Төмеңгі ағысы (Арал маңы).
1.2 Физикалық – ... ... ... мен жер ... бөгенінің жағалау маңы аумағы төрттік, үштік және бор жасындағы
шөгінділерден ... ... ... Арал теңізіне дейінгі аралықта
өзен арнасы негізінен төрттік аллювиалдық ... ... ... ... ... Олар 3-5 м тереңдікке дейін құмдақтардан құралған,
ал оның астында ұсақ дәнді құмдар орналасқан. Құмдардың қалыңдығы 3–5 м–ден
120-200 ... ... ... ... ... ең ... ... ойысында (Түркістан темір жол станциясынан Қызылорда
станциясына дейін) байқалады. ... мен ... ... ... шөгінділердің қалыңдығы 3–м–ден 10–20 м. Олардың астында саздақ
топырақтар мен ұсақ тастар мен малтатастар ... ... ... ... ... ... саздардың үстінде жатыр.
Аумақтың бедері негізінен жазық, жоғарғы ағыстағы тауалды жазықтары
біртіндеп кең байтақ ... ... ... ... ... аңғары
Арал теңізіне қарай еңістігімен ерекшеленеді. ... ... ... 236–239 м БЖ Арал теңізінің жағасында 54 м БЖ дейін
азаяды.
Арал маңы ... ... ... ... және ... пен
климаттың үлкен әртүрлілігімен ерекшеленбейді. Оның ... ... ... мен ... алып ... Өңірдің батыс бөлігіне жан-
жағынан тік кертпештермен қоршалған шөлді Үстірт алып жатыр. Үстірт бетінің
теңіз деңгейінен 53 ... 341 м-ге ... ... ... ... ... Ол ... өсімдік өсетін сұр–бурыл топырақпен жабылған.
Аумақтың солтүстігінде Орал тауларының оңтүстік ... ... ... ... Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай тартылған және тасты
шыңдар мен ... ... ... төбешіктер тізбегі ... ... ... ... ... ... бұл ... Оңтүстік Орал өңірге солтүстік-батыстан және батыстан кіретін ауа
массаларының суық ... ... ... түзілуінде маңызды
рөл ойнайды [12].
Сырдария өзені аңғарының геологиялық–геоморфологиялық құрылысы өте
әрқилы және аридті зонадағы ... ... ... ... ... ... қиырының даму тарихымен қалыптасқан.
Жер бедерінің құрылымдық негізін оның шегінде ұсақ Жусалы ... ... ... ... ... жалы бөлінетін Сырдария
синеклизасы мен Қызылқұм ойпаңын түзеді.
Сырдария тектоникалық ойпаты ... ... ... ... бор және ... континентальды және теңіздік шөгінділермен
толтырылған жоғарғы ... ... ... ... едәуір
өлшемі оның толуының ұзақ кезеңін анықтады. Қазаншұңқырдың ... 70 м ... ... қазаншұңқыр ұзындығы 280 км–ды, ал ені 100
км тереңдікте 20–30 м–ді құрайды.
Палеозой іргетасының метаморфтық жынысы ... тау ... ... ... оңтүстік–шығыс қиырын бойлай жер бетіне монолитті
шығады. Орталық және Оңтүстік Қызылқұмда палеозой ... жер ... ... ... ... ... берілген. Ойыстың орталық ... ... ... ... ... 600-800 м ... максималды шөгу тереңдігіне
шөгеді, шамамен Тереңөзек елді мекеніне ... ... ... ... бойлай
тартылған, сонан соң ол Жаңадария құрғақ арнасын ... ... ... ... ... ... ... және белсенді үдерістерге жалғасты, бұл неоген аяғында ... ... және ... бағытын анықтаған жазық беттікті
қалыптастыруға әкелді [13].
Сырдария тектоникалық ойпаты ақырында төрттік ... ... бор және ... ... және ... шөгінділермен
толтырылған жоғарғы палеозойға жатады. Қызылорда қазаншұңқырының едәуір
өлшемі оның толуының ұзақ кезеңін ... ... ... 70 м белгісінен төмен, қазаншұңқыр ұзындығы 280 км–ды, ал ені 100
км тереңдікте 20–30 м–ді құрайды.
Сырдария өзені Мырзашөл арқылы ... ... ... арна ... Ары қарай өзен арнасының қалыптасуы 42 параллелді бойлай жүзеге
асырылды, жоғарғы ... ... ... ... ... ... өзен кесіп өтеді және Жаңадария құрғақ арнасын ... түзе ... ... ... ... ... ... Соңғы
хвалын уақытында Сырдария өзені жаңа арна Қуаңдарияны қалыптастырды. Өзінің
дамуының соңғы сатысында ... ... ... ... ... ... өтеді және Қазалы атырауын қалыптастырады.
Өңірдің геологиялық даму тарихының ерекшеліктері ... ... ... ... құрамды және қалыңдықты бор, палеоген, неоген,
антропогеннің теңіздік және ... ... ... ... ... таралуында бейнеленеді.
Жоғарғы бор түзілімдері палеозой іргетасын барлық жерде көмкеретін
қалыңдығы 220–270 м ... ... ... ... ... ... ... Жер бетіне олар тек Жусалы күмбезі шегінде ... ... ... ... солтүстік–батыс қанатын (Сырдария
өзенінің оң жағалауы) құрады және ... ... ... ... ... аумағы жалпы қалыңдығы 10–15 м–ден 400
м–ге дейінгі теңіздік жасыл–сұр, сұр және ... ... ... әктас
қабатты құммен берілген. Сырдария өзенінің оң жағалауында және ... ... ... олар кең ... Сол ... ... жеке
қалдық төбелер құрылған. Барлық жерде палеоген–неогенді түзілімдер эолды
үдерістермен белсенді ... ... ... кейін Арал алабы аумағы
эрозиялық–денудациялық үдерістердің белсенді байқалу ... ... ... ... ... ... тұрпаты
қалыптасты. Олар негізінен антропогенде ... ... ... ... ... бор ... палеозой іргетасын барлық жерде көмкеретін
қалыңдығы 220–270 м ... ... ... ... ... ... ... Жер бетіне олар тек Жусалы күмбезі шегінде ғана
шығады, ... ... ... ... ... ... оң ... құрады және Құланды түбегінде ашылады.
Сырдария және Жаңадария өзендерінің аралығында түрлі дәнді орта төрттік
аллювийлік сары–сұр кварц–дала шпаты құмдары кеңі таралған. ... ... ... ... ... ортаңғы төрттік аллювиалды ... ... ... ... Олар саз, ... ... ... бөлінеді. Олардың қалыңдығы 10–15 м–ден 40 ... ... саз, ... қалыңдығы 3-тен 20 м–ге ... ... ... ... ... ... ... төрттік
кезеңде қалыптасты. Табиғи ... ... ... ... палеоген және неогеннің сазды түзілімдері жеке қалдық ... 3-10 м ... ... және ... ... ... ... ескі арналары Қуаңдария және Жаңадарияның жайылма түзілімдері
гидроморфты ... ... ... ... аумақтық кешенді
қалыптастыра отырып, ... ... ... ... ... өзені аңғарында шектеулі түрде ғана кездесе отырып, литогенді
негіздің делювиалды–пролювиалды, көлді және ... ... ... жүйеде елеусіз таралатын субдоминантты табиғи аумақтық ... ... ... ... ... табиғи аумақтық
кешеніне тән ерекшелік көпсанды жыралар, ... ... ... ... ... ... теңізінің жағалау маңында теңіздік түзілімдер ... ... ... екі ... яғни ... және ... ... Бірінші тұрпат Арал қазаншұңқырының ... ... кең ... және 60-68 м ... биіктік белгісіне ұштасқан
және Cardium edule L ... ... ... ұсақ және ... ... және саз ... ... құмдармен берілген. Өткен
жүзжылдықтың екінші жартысынан ... ... ... ... ... тұрпаты қалыптасады. Теңіздік шөгінділер лай, саз, алевролит, гипс
қабатты ұсақ ... ... ... ... ... ... ... негіздің берілген тұрпаты Арал теңізінің құрғаған
түбіндегі табиғи ... ... ... ... ... болды.
Ортаңғы және ұсақ дәнді құмдармен берілген литогенді негіздің эолды
тұрпаты климаттың құрғақтануының жалпы ... ... ... ... ... ... ... және жинақталуы үдерісінде қалыптасты.
Теңіздік және аллювийлік түзілімдердің эолды қайта өңдеу үдерісі аңғарлы
ландшафттардың ... ... ... бола ... күні де ... ... жағалау маңында теңіздік түзілімдер дамыған. Олар
литогенді ... екі ... яғни ... және құмды–сазды тұрпатын
қалыптастырады. Бірінші тұрпат Арал ... ... ... кең ... және 60-68 м ... биіктік белгісіне ұштасқан
және Cardium edule L моллюска ... ... ұсақ және ... ... және саз ... ... құмдармен берілген. Өткен
жүзжылдықтың екінші жартысынан бастап, литогенді негіздің алғашқы ... ... ... ... ... лай, саз, алевролит, гипс
қабатты ұсақ дәнді ... ... ... ... жинақталуымен
берілген. Литогенді негіздің берілген ... Арал ... ... ... ... ... ... үдерісінде анықтаушы болды.
Ортаңғы және ұсақ дәнді құмдармен берілген литогенді негіздің эолды
тұрпаты климаттың құрғақтануының ... ... ... дейінгі, төрттік
құмды шөгіндінің шашылуы, тасымалы және ... ... ... және ... ... ... ... өңдеу үдерісі аңғарлы
ландшафттардың ландшафтты–экологиялық күйінің индикаторы бола ... күні де ... ... мен ... ... аумақта топырақтың 5 категориясы бөлінеді: автоморфты
зоналды, автоморфты атыраулы (бұрыңғы гидроморфты топырақтар), құмды шөлді,
гидроморфты атыраулы және Арал ... ... ... ... ... ... құрайтын автоморфты топырақтар аз ... ... ... топырақтар және Арал теңізінің құрғаған
түбінің топырақтары үлкен деңгейде шөлейттену үдерісінде өзгеріске ... ... ... гидроморфты топырақтары күріш, шабындық және жайылым
жерлерді ... үшін ... қор ... ... 40 ... климаттық сипаттамалар, гидрологиялық және
гидрогеологиялық жағдайлар, өсімдік ... ... ... ... ... ... тұрпатын өзгерте отырып, топырақ
түзілу үдерісіне жағымсыз әсер етті және ертеректе қалыптасқан гидроморфты
ландшафттар ... ... ... ... өзгерісі және оның ... ... ... әсер етті. Топыраққа биомассаның жыл сайынғы түсуі 5-10 есе,
арна маңы жалда 2 есе қысқарды, бұл жағдай гумус түзілуді және ... ... ... жылы ... ... ... ... Әлсіз және орташа
тұзданған топырақ ауданы 10 есе артты, ауданның 5 пайызы күшті тұзданған
болып ... ... ... 65 ... ... ұшыраған. Осы себепті
жайылымдардың өнімділігі мен құнарлылығы төмендеді. Су эрозиясы аумақтың
топырақ жамылғысының 5 ... ... ... ... ... бүгінгі таңда жерлер ауыр
металлдармен, мұнай өнімдерімен, ... ... ... ... ұшырайды. Топырақтың ластануы топырақ коллоидының
ионды-алмасу қабілетінің бұзылуымен, микроорганизмдер ... және ... ... ... ... млн ... құрайтын құрғаған Арал теңізінің жалпы ауданының 1,1
млн гектар ... ... ол 3 ... категорияға бөлінеді:
- жеңіл грунттар: теңіз маңы соры пен теңіз маңы топырақтың ... ... ... ... ... түзілуі;
- ауыр грунттар: ары қарай тақыр тәрізді сортаң-сор топыраққа түр
өзгертетін теңіз маңы соры пен ... ... ... ... ... ... сорлар; тұйық кәрізденбеген ойпаттарда сорлар түзіледі (сор Қазақстан
және Орта Азияда).
Қазақ топырақтанушыларының зерттеуі бойынша, ... су ... ... ... ... ... ... ал су баспайтын бөлігінде − тақырланған шалғынды- аллювиалды, ... ... ... ... ... көпшілігі − сульфатты
тұрпатты тұзданады, тұз құрамы жоғарғы метрлік қабатта басым болады.
В.М. Боровский [14] ... (1956, 1958, 1959, 1978 ж.) ... ... ... ағысының суландырылған ауданындағы топырақта
натрий сульфаты, ал ыза суында натрий ... ... ... ыза ... тұздардың үлкен мөлшері ыза суында болады. ... ... ... ... ... ... горизонттың хлоридті-натрийлі
құрамды тақыр тәрізді сордың түзілуі бақыланады.
В.М. Боровский [15] болжауынша ыза ... ... тұз ... және ... ... топыраққа қарағанда улы тұз ... ыза суы ... ... және жер ... оның ... ... Әсіресе бұл каналдан гидростатикалық арынның
берілуінде қауіпті. Төмеңгі ағыста топырақтың қайта ... ... ... ... топырақтанушылары Қазалы алқабында топырақтың үлкен ... ыза ... ... 3 ... ... ... шұғыл артады, олардың
жағдайы осы деңгейден төмен болғанда елеулі кемиді және ... 4 м-де ... ... − батпақты топырақта 5 ... ... ... ең аз ... ... ... ие. ... және шалғынды-батпақты топырақтары жоғары тұзданады. Арна ... ... ... ... ... ... ... Кәрізсіз
күріш егу елеусіз және негізінен су басу кезеңінде шалғынды-батпақты
топырақтарды тұздандырады. Егіс ... ... ... жыл ... [17] .
Соңғы жылдары Сырдария арнасында өзен ағындысының шұғыл ... оның ... ... атырауының табиғи жағдайлары, оның ішінде
топырақ ... ... ... ... ... ... ... ыза суының деңгейі төмендейді, жеке ... ... ... жүргісін сақтау атырау аумағының ары
қарайғы құрғауына әкелді.
Сырдария ... және ... 151 туыс және 35 ... ... ... түрі кездеседі. Басты тұқымдас ... ... ... (26%), ... (12%), ... (11%), Brassicaceae
(11%), Poaceae (7%), Fabaceae (6%), Boraginaceae (3%), ... ... (2,5%). Осы ... ... ... 85 пайызын құрайды.
Түрлер саны бойынша ең атақтылары Calligonum―30, Suaeda―13, ... ... ... Astragalus―9, Climacoptera―6,
Leppidium―6, Corisppeermu―5, Petrosimonia―5 түр. Түрлік әрқилылықты талдау
барлық флоралық құрамның 74 ... (240 ... ... ... ... ... ... бөлігін қосқанда, барлық құрғаған
жолақтың флорасы 266 ... ... ... ... ... ... ... 90 пайызы өседі, бұл фитомелиорация үшін
потенциалды генетикалық ресурстар [18].
Арал маңындағы өсімдіктердің ... түрі 71 (17%), ... 4-і Арал маңы ... ... ... гүл ... ... Крашенинников қаңбағы ... ... ... excellens), арал жүзгіні
(Calligonum aralense). Қазақстан ... 11 ... ... hirsutisssima, Astragalus brashypus, Lynaria dolichocarpa,
Artemisia ... ... Jurinea ... ... ... ... ... Орта Азия
эндемиктерінің 39 түрі бар, оның ... ... 16 түрі ... ... ... ... C.ronula), тоғай түрлері:
тораңғы ... ... ... ... жыңғылы (Tamarix
Androsoovii), астрагалы (Astragalus ammodendron, ... ... ... ... Арал маңы ... мен ... түбегінде
кездесетін қасқыр жем (Astragalus brashyphyllus) енгізілген. Қызыл кітаптың
жаңа басылымына камыс қазақстандық (Scirpus ... және ... ... ... ... Аралдың шығыс жағалауындағы сирек
оңтүстік шөл элементтері болып табылатын мавзолея (Mausolea eriocarpa) және
эфедра шишконосная (Ephedra ... ... ... кітабына
Қазақстанға кең таралған Бузе қызғалдағы енген (Tulipa buhseana).
Флора түрі арасынан 30 түрі ... ... ... 50-і ... ... ... бұл ... жақсартудың құнды генофонды және тұқымдық
материалы.
Жоба аумағының өсімдігі Тұран шөлінің өсімдік ... ... ... ... ... ... және ... шалғынды және батпақты
кешенмен берілген интразоналды тұрпаттан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... алқабының өсімдігі күрделі гетерогенді кеңістіктік құрылыммен
және динамиканың жылдам ырғағымен сипатталады. Өсімдік ... ... және ... ... жағдайда аридті климат аясында
гидродинамикалық және галогеохимиялық үдерістермен ... Бұл ... ... оныңбелсенді көп ғасырлық
шаруашылықта ... ... және ... ... ... ... ... қалыптасқан. Өсімдіктің ең күшті өзгерістері
интразоналды (гидроморфты) ... ... ... ... потенциалы қоршаған аумақтың шөлді тұрпатынан 10-30 есе асып
түседі [19].
Тұрақсыз табиғат пайдалану жағдайында 90-шы ... ... ... ... шабындықты жерлер мен суармалы жерлер аудандары ... ... шөл ... ... азып–тозуы салдарынан гидроморфты
экожүйелерге жайылымдық жүктелім ... ... ... ... ... ... ... мекендеу орны өсімдігі (шалғын, тоғай) жылдам
ырғақпен шөлденуде. Сукцессия апатты қайтымсыз ... ие, ... мен ... ... ... жоғалуымен жалғасады.
Тасқынды жүргінің табиғи жағдайында атырау жазықтарында батпақты және
шалғынды қатарлар ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл шалғынды ... ... ... ... (Ca1amagrostis epigeios,
E1ytrigia repens, G1ycyrrhiza uralensis) батпақты ... ... ... шөптің (Bo1boschoenus maritimus), қатысуымен
монодоминантты ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық жерлеріне игерілген. Канал және алаң ... ... ... су басу ... ... ... орнында екінші
текті сорда ажырықтың (Aeluropus littoralis), ақмамықтың ... және ... (Hordeum ... ... галофитті шалғындар
қалыптасқан. Олардың өнімділігі мен азықтық құндылығы қазіргі мезофитті
шалғынға қарағанда біршама аз. Ыза ... ... ... ... ... ... ... ауысады.
Суармалау алқабындағы соңғы 35 жылда игеру кезеңінде қамысты қалың
бұталы шөп пен батпақты ... ... ... ... ... ... және сызықтық (каналдарды бойлай) сипатқа ие. Олар жер бедері
ойпауытының ... ... ... ... ... қамысты қалың
бұталы шөп екінші текті сипатқа ие. Олар қарапайым құрылымымен және кедей
флоралық құрамымен ерекшеленеді. Мекендеу ... ... ... ... су ... тоқтауында таңқурайлы қалың бұталы шөпте де өте жылдам
шөлейттенеді және ... ... ... ... Ауысудың
сукцессиялық қатары келесі сатылармен берілген: батпақты топырақтағы
таңқурайлы (Phragmites australis) → ... ... ... ... сораңды-таңқурайлы (Ph. Australis, Climacoptera aralensis,
Chenopodium rubrum) → ... ... ... ... → тақыр тәрізді сордағы сирексіген бүйіргенді (Anabasis aphylla,
A.salsa).
Сырдария жайылмасындағы ... ... ... ... арна маңы жалында сақталған. Олардың ауданы ауылшаруашылық ... 85-90 ... ... ... өзгерістер тоғай қауымдастығының
құрылысы мен құрамында жүрді: жыңғыл түрі басым (Salix alba, ... ... ... Көпжылдық шөптер: мия (Glycyrriza uralensis)
және кендір (Trachmitum lancifolium) молдығы қысқарды, арам шөп ... ... Cirsium arvense, ... fabago) ... бұталар (Nittraria ... ... ... ... тоғайдың шөлейттенуінде (Elaeagnus oxycarpa, Salix alba,
Clematis orientalis, Tamarix ramosissima) аллювийлік шалғынды-тоғайлы
топырақта ерте ... ... ... тораңғы (Populus diversifolia) басым
қауымдастықпен ауысады, олар өз ... ... ... ... қара
сексеуілдің (Haloxylon aphyllum) шөлді орманымен ауысады [18, 19 б].
Суармалау ... ... ... (антропогенді-туынды) өсімдік
қауымдастығы кеңістікте және уақыт бойынша тұрақсыз. Олардың биологиялық
әртүрлілігі және түрлердің ... күйі ... бір ... ... және
су басу жүргісінен тәуелді. Бұл көрсеткіштер жылдар бойынша өте ... ... да ... ішкі ценотикалық байланыстары әлсіреген
және ... ... ... ... сипатқа ие. Түрлік
әрқилылықты ... ... ... ... және гербицид секілді
поллютанттармен ... және ... ... ... ... жүргінің тұрақсыздығы салдарынан өсімдіктің ауысымы ... ... және жиі ... ... сипатқа ие. Бұл қайтымды сулардың
мөлдірленуімен және өлшенген бөлшектерді ... ... ... ... суға ... ... седиментациясы жүрмейді және
топырақ қоректік элементтермен байытылмайды. Бұл ... ... ... ... ... әсер ... ... факторларына
олардың тұрақтылығын және ресурстық құндылығын төмендетеді.
Таңқурайлы қауымдастық 5-7 жылда галофитті ... ал ... және ... тұрпаты 7-10 жылда ... ... ... ... 20-30 есе азаяды, ал түрлік деңгейде флоралық
құрамның толық немесе бөлшекті ауысымы жүреді. Жалпы ... ... есе ... ал ... өнімділік 20-30 есе азаяды. Өсімдік және
экожүйенің түр өзгерту ... ... және ... ... ... ... ең ... қауымдастықтың
биоәртүрлілігінің жоғалуы болып табылады.
Соңғы 10-15 ... ... ... ... ... игерілмейді
және әрқилы жасты шоғырмен берілген. Шоғырдағы ... ... ... тұздану факторымен шектеледі, сондықтан да үлкен аудандарда түрлер
мен қауымдастықтың биоәртүрлілігінің жоғалуымен ... ... ... ... жүйе ... зонасында каналдағы судың
артықтығынан ... су басу және ... ... ... ... ауданы 3 есе қысқарды, ал олардың өнімділігі 2 есе
төмендеді. Ауылшаруашылық ... ... ... 1990 ... күріш 42 пайызға, бидай және люцерна 46 пайызға, көкөніс 43
пайызға төмендеді [19, 20 ... ... ... ... ... ... жоғалуы
олардың фитоценотикалық рөлі мен экологиялық ... ... ... ... ... жоғалуы түрлік
әрқилылықтың өзгерісімен байланысты және қауымдастық ... ... ... ... қарапайымдылығымен ілеседі.
Өңірдің үлкен бөлігін саздақ және сортаңды грунтпен кезектесетін құмды
және ... ... ... ... ... бекітілген құмды
алқаптар: солтүстікте Арал маңы Қарақұмы, Үлкен және Кіші ... ... ал жер ... ... ... мен сор басым болады. Солтүстік
Арал маңының құмды ... тұщы ыза ... ... ... ... ... және ... құмдарда өсетін астықты-бұталы топтамасымен (жүзген, тарақ
бидайық, ірі қияқ, құм өлең) ... ... ... ... ... ... мен ... қатысуымен тарақ бидайықты-жусанды
өсімдік басым болады. Ойпауыттың саздақ сортаңды топырағы мен сорында,
сондай-ақ ... ... ... ... ... Арал маңы
құмдары бағалы күзгі-көктемгі-қысқы жайылым ретінде қолданылады [3].
Сырдария және Әмудария ... ... Арал ... ... шөлі ... Мұнда Сырдарияның ескі арнасын бойлай құмды сұр-
бурыл топырақта сексеуілдер кең тараған. Құмды ... мен ... ... ... ақ сексеуілді және көптеген эфемерлі оңтүстік
шөлдің бұталы-шөпті өсімдігі басым. ... ... ... ... ... бозжусан, бүйірген топтары дамыған. Құмды топырақ сирек
кездесетін Сырдария аңғарына жақын ақ ... қара ... ... және ... ескі аңғарының үлкен бөлігінің өсімдіктің жусанды-
сораңды және эфемерлі ... ... ... ... сұр ... бар. Жайылма
шеттерінде сор шалғындар, ал ... ... ... ... ... тал, жыңғыл, тораңғы және қамыстан тоғайлы қалың бұталы
шөптер дамыған. Шалғынды-аллювийлік топырақтар едәуір ... ... ... жайылманың жалпы сулылығының кемуімен және ... ... ... ... және ... ... ауданы
едәуір азайған, олардың орнын біржылдық сораң басқан. Шөлейттену ... маңы ... да ... механикалық құрамды Арал теңізінің құрғаған түбінің грунты
белсенді дефляцияға және жер ... ... ... ... түбінің
табиғи өсімдікпен өсуі әрқилы. Теңіздің ескі түбінің шығыс бөлігінің ең
басында қалыптасқан бір жылдық ... ... ... топтармен, ал
солтүстік бөлігі – тұрақты ... ... ... Батыста өсімдік
жамылғысының қалыптасуы псаммофитті өсуден басталады.
1.2.4 Жан-жануарлары
Арал маңы ... ... ... ... ... ... 30 түрлі балық (оның ішінде көпшілігі аборигенді), 12 ... 300 ... құс, оның ... 128-і көшіп−қонып суда жүзетіндер
(пеликан, баклан, шағаланың үлкен колонналары). Сирақтылардан Қазақстанның
Қызыл ... ... ... ... ... ... ақбас үйрек,
қара және ақ тырна кездесті. Мұнда барлығы сирек және ... ... түрі ... ... ... аумақтың басты байлығы
солтүстіктен оңтүстік-каспий және үнді-пакистан қыстауларына ... ең ірі ... ... ... Егерде жыл сайын ұя басатын су-
батпақты кұстардың саны ... ... ... ... ... кезеңінде
олар миллиондап есептелді [20].
Бүгінгі уақытта амфибия көлдік бақа (Rana ridibunda) және орталық-азия
жасыл құрбақасымен (Bufo viridis-complex) ... ... дала ... жылан (Natrix tesselata), құм ... ... ... ... құрбақа, далалық агама (Trapelus sanguinolentus), сондай-ақ
орталық-азия тасбақасы (Testudo horsfieldi) кездеседі.
Қоршаған шөлге қарағанда ұшатын құстардың үлкен санынан ... ... ... жерлердің орнитофаунасы бай. ... ... ... ... ... ... 19 тобының 250 түрі кездеседі.
Суармалау алқабында су-батпақты ... ... ... демалыс және
азықты іздестіру, балапандарды бастыру үшін ... ... ... ... сұр құтан, сары құтан, үлкен ақ тырна, отүйрек, барылдауық
үйрек, ... ... ... ең кеңі ... ... ... қырғауыл (Сырдария аңғарының үлкен ... ... ... ж), ... ... өгізшағала, қарқылдақ шағала,
көкбоздақ және торғай тобынан әрқилы құстар: сарыторғай, ... ... ... қызыл құйрық тағанақ, Сырдария аңғарында ақ құйрықты қызғыш
кездеседі (Гаврин және басқалар.,1962 ... ... және ... ... ... су тасу кезеңінде
ұшатын құстарды тартады. Қара қарқылдақ шағала және кейбір ... ... ... ... Көптеген батпақты құстар үшін мекендеу ортасы
ретінде тартымды ашық жағалаулы ұсақ сулы ... ... ... ... кешеннің құстарының ең үлкен әрқилылығы су ... ... ... ... ... ... ... маңында сүтқоректілерден әдетте әрқилы кеміргіштер
(Citellus citellus), қалқанқұлақ кірпі, құм қояны, қызыл түлкі, ... және ... ... ... кітабына келесі түрлер кіреді (1996 ж.): ... ... ... ... ... ақ ... ... дуадақ,
қарабауыр бұлдырық, қарала үйрек, қолаңтөс, бурыл кептер, үкі, ... ... ... дала ... ... ... Қарастырылып отырған аумақ климаты шұғыл континенттілікпен
ерекшеленеді. Мұндай климат үшін ұзақ әрі ыстық жаз, ... ... ... қыс, ауа ... ... ... және тәуліктік ауытқуы,
ауаның аса құрғақтығы, аз бұлттылық, олардың біркелкісіз таралуындағы жауын-
шашын тапшылығы және елеусіз қар ... тән. ... да ... ... жылу ... ... егуге мүмкіндік береді.
Негізінен қысқы–күзгі кезеңде ... ... ... жасанды
суармалау қажеттілігін қалыптастырады. Климат құрғақтығы тұрақты өзен
ағындылы сирек өзен желісі бар ... ... ... ... ... 40-50 ... Арал теңізіне жақын аумақтың климаттық жағдайында
елеулі өзгерістер болды (шамамен 500 км шегінде). Бұл бір ... ... ... ... ... жағынан жағалау зонасы климатына
Арал теңізі деңгейінің төмендеу әсерімен түсіндіріледі.
Ғылыми ... ... ... деңгейінің төмендеуі ауа
ылғалдылығында, термиялық жүргісінде, ... жел ... ... ... Арал ... ауданында теңіз деградациясы жазғы
уақытта 0,5 оC-қа ауа температурасының жоғарылауында, ауаның ... ... ... 10-12 ... төмендеуінде көрінді.
Атмосфераның энергетикалық потенциалының артуымен орташа 4-5 м/с-қа желдің
максималды жылдамдығының артуы жүрді. ... ... ... ... ... ... 13,9 оC-тан Арал теңізі ауданында 8 оC-қа
дейін өзгереді [22].
Суық кезең қарашада басталады және наурыз аяғында аяқталады, ең ... ... ... -25,4 ... ... -6,1 оC-қа ... ... 170-тен 190 күнге созылады. Ең жылы ай – шілде ... ... 31 оC-қа ... Жауын-шашынның орташа мөлшері Шиелі ауданында
116 мм-ден Арал теңізі ... 110 мм және ... ... 244 ... ... жауын-шашындары қатты жауын–шашыннан басым болады. Құрғақ айлар
– маусым-қыркүйек. Аумақтың ортаңғы бөлігіндегі ... ... 42 ... тең ... ол Арал ... және ... ауданында
59-61 пайызға дейін көтеріледі. Қарастырылатын аумақта жыл бойы ... 5 ... ... ... ... орташа жылдамдығы 2,8 м/с
солтүстік-шығыс, солтүстік және солтүстік-батыс ... ... ... Желдің максималды жылдамдықтары 24-28 ... ... ... ұзақтығы шамамен күніне 9 сағат, қысқы уақытта 2,6-5,5 сағ/күн
төмендей отырып, жазғы уақытта 13,5-14 сағ/күн ... ... ... жылы ... ... 2 ... (Қазалы станциясы) 40 күнге
дейін (Арал теңізі ... ... ... ... ... ... қауіпті Арал теңізінің құрғаған түбіндегі тұзды және ... ... ... мұзтайғақ күндер саны орташа 4-7 күн. Тұман
жылдың суық уақытында басым болады, олар ... 22-28 күн ... ... ... ... ... ... ауаның жоғарғы
жаздық температурасымен, ұзақ жылдық кезеңімен сипатталады. Сондықтан да
топырақ ... ... жылу ... ... ... өсіруге
мүмкіндік береді. Күзгі-қысқы кезеңде жауатын ... ... ... ... суармалау қажеттігін құрады.
Жоғарғы (Ферғана аңғары, ШАКИА) және ортаңғы аймақтың (Мырзашөл, АРТУР)
климаттық жағдайлары ... ... ... 60-70 ... алып ... ... мүмкіндік береді.
Шардара су торабынан төмен өңірдің климаты шұғыл ... ... Жаз ... ... ... ... ... және құрғақ, қыс-күшті
аяздардың тұрақты кезектесуімен аз қарлы және ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы ағынын анықтайды. ... ... ... осы ... 3000 ... ал ... бойынша жылдағы ашық күндер саны – 260. Күн шұғыласының үлкен
ұзақтығы және күннің едәуір биіктігі ... күн ... ... (5500-6000 м Дж/м2 жыл) құрайды. Жылдық радиациялық баланс мұнда ... 1793 м Дж/м2 ... ... балансты кезең шамамен жарты айға жетеді.
Құрғақ ... ... ... ... ... ... ... жылу
алмасуға шығындалады және тек қана көктемде ... ... ... ... ... ... ... кетеді [24].
Климат континенталдығының көрсеткіштерінің бірі болып табылатын ... ... ... ... МБ ... 5,5 оC-тен
(Тигровый ... 13,7 оC-қа ... ... ... ... ... да едәуір. Ұялы МБ–де ол 34,9 оC-қа тең. Осы ... ... ... ... -33 – -38 оC, ... ... +41 ... оC. Жылы жартыжылдықта Арал маңы климатының ... ... ... ... және қанығудың үлкен тапшылығында анық
байқалады. Ылғалдылық режиміне жағалау зонасында Арал ... ... әсер ... ... бұл әсер ұзындығы шамамен 100 км ... ... Осы ... ... тыс теңіз жағасында және шөлде салыстырмалы
ылғалдылық айырмашылықтары ... Оның ... мәні ... ... 54 ... тең, ал ... МБ –де 56 ... Қарақалпақстан МБ–де 37
пайыз және Тамды МБ−де 26 пайыз. Мүмкін буланудың көрсеткіштерінің бірі
болып табылатын ... ... ... ... Арал ... жағалауында
шілдеде 10,5 гПа-дан (Ұялы) 20,5 гПа-ға (Арал теңізі) дейін ... ... ... ... ол 30 гПа-ға дейін жетеді.
Арал маңының барлық аумағы жауын-шашынмен жеткіліксіз ... ... ... кез ... айда ... ... жауын-шашынның толығымен
жоқ болуы немесе олардың өте аз ... ... ... ... ... үздіксіз бірнеше ай қатарынан жалғасуы мүмкін. Жауын-шашынның ең
үлкен жылдық ... ... -166 мм (1969 ж.), ... – 212 мм (1978 ж),
Қарақалпақстанда – 231 мм (1963ж), ал минималды -33, 43 және 60 мм. ... ... ... ... 90 мм, ал ... -125 мм ... ... Ең жаңбырлы мезгілдер көктем және күз болып табылады.
Жел жүргісінің материктік ... бар. ... ... ... ... ... (жылына 60% жағдайлар), орташа жылдамдығы 5-6 м/с. ... де ... ... ... ... Ақтұмсық МБ−де 50 тәулікке,
ал Барсакелмес ... 44 ... ... Жиі ... ... қыста байқалады.
Жазда жағалау микроклиматына елеулі әсерді бриз циркуляциясы тигізеді,
мұның әсерінен ұзындығы 50 ... ... ... метеорологиялық шамалар
қатарының барысы ауысады. Солтүстік жағалауда күндізгі бриз оңтүстік-батыс,
ал түнде солтүстік-батыс бағытта ... ... ... ... ... ... ... шұғыл – күндіз жел солтүстік-шығыстан, ал
түнде батыстан соғады. Шаруашылық іс-әрекет ықпалымен ... ... ... ... ... ... ... [15].
Ең ыстық айдағы орташа айлық температура – шілде +26....28оC. Ыстық
күндері ол +44,6 оC-қа ... ... Ең суық ай – ... ... ... Абсолютті минимум – 33,4 оC.
Ауа температурасының абсолютті жылдық амплитудасы 78 оC-ты құрайды.
Ауаның ... ... ... 9,5-12,9 оC ... ауытқиды. 0 оC-тан
жоғары орташа тәуліктік температуралы кезең 235.....275 тәулікке созылады.
Соңғы көктемгі үсіктер сәуірдің ... ... ... ... ... ... 200 тәулік. Алғашқы аяздар әдетте қазанның бірінші
декадасында түседі. Бір жылдағы ... ... саны ... ... ... ... температура желтоқсан, ақпан және қаңтарда
бақыланады.
Ең суық айдағы орташа температура -6 оC ... ... 28 ... 38 ... ... (қараша-наурыз айлары) шекті шамаға жетуі мүмкін.
Алғашқы үсіктің орташа күні 7 қазан және ... ... 12 ... қату ... 20 см-ден 65 см-ге дейін ауытқиды. Нөл арқылы ауа
температурасының ауысу жағдайларының саны (тоңазыту және еру).
А) ... ... ... (1967 жыл) – 66 ... ... қыс жылдары (1966 жыл) – 98 рет.
В) қолайлы қыс жылдары (1950 жыл)-37 рет.
Алғашқы қар ... ... ... ... ... ... қар жамылғысы 25-тен 79 тәулікке дейін ... оның ... ... ... ... елеусіз -150....200 мм, 1 тәулікте
түсетін жауын-шашынның максималды мөлшері 14-37 мм. ... ... ... ... ... жауын-шашынның ең үлкен мөлшері наурызда
түседі [25].
Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының орташа жылдық мәні – 51- 56 ... ... ... оC. ... коэффициент
0,1...0,3.
Жыл аралығында жел шығыс және солтүстік-шығыс бағытта басым болады.
Бұрқасын салыстырмалы ... ... ... жылы ... айына 4-5
тәулікке дейін созылатын шаңды дауылдар байқалады.
Желдің орташа жылдық жылдамдығы 3,6 ... ... ... ... ... ... жылына бір рет 22 м/сек;
б) 5 жылда бір рет 25 м/сек;
в) 10 жылда бір рет 26 ... 20 ... бір рет 28 ... ... негізгі сипаттамаларының бірі температуралық фон,
төмеңгі бұлттылық және ... ... ... ... атмосфераның
жерге жақын қабатының циркуляциясы болып табылады.
Сырдария ... ... ... ... ... зерттеулері соңғы 40
жылда өңір микроклиматының Арал теңізінің беті мен көлемінің, әсіресе ... ... ... және жел ... секілді көрсеткіштер
әсерімен өзгергендігін көрсетті. Осы зерттеулерге сәйкес, 1981-1985 жылдар
кезеңінде теңіздің жылу резерві 1951-1960 жылмен салыстырғанда 54 ... ал ... ... 1-2 оC-қа ... Қысқы кезеңде ауа
температурасының орташа айлық мәнінің (қазан-наурыз) ... ... ... ... жылу жүргісіне Арал теңізінің жылжу әсері
теңіз жағасында 30-50 ... ... ... ... ... айында 50-60 пайыз және қаңтар айында 81-83 пайыз шегінде болады.
Арал теңізінің ... ... ... ... ... 25-30 ... ал ... атырауында (Қазалы МБ) 15-20 пайызға
төмендеді. Салыстырмалы ылғалдылықтың азаюының ... мәні ... ең ... ... ... бақыланбаған.
Арал теңізіне келетін су саласы көлемінің азаюы суармалау ауданының
артуымен және салдарлы, ошағы теңізден оңтүстік және оңтүстік-шығысқа ... ... ... ... ... ... тасымалдайтын ағын
жолында орографиялық кедергі болады, бұл суармалау алаңында буланған
ылғалдың түсу ... ... ... Т.И. ... ... ж.) ... циркуляция тұрпаты түскен жауын-шашын мөлшеріне
анықтаушы ықпал ететіндігін көрсетті. О.И. Субботина жылы ... ... ... ... ... ... жауын-шашынның арту жағына
өзгеру үрдісі барлық жерде сақталған ... ... ... ... таулы
станциясында (1260 м. абс.) жылдың жылы ... ... ... ... ... ... ерекшелікке ие. Шыршық
өзені алабындағы Піскем метеостанциясында 1970-1980 жылдары жылдық жауын-
шашынның арту ... ... ... ... М.И. ... зерттеуімен бекітіледі. Бұл зерттеулер
нәтижесінде Сырдария алабы аумағының жазық ... ... ... ... 120-140 пайыз қалыпқа жетті (1975 ж.), зерттелетін
аумақтағы жауын-шашынның орташа мөлшері 100-125 ... ... ... ... энтузиазм тудырмауы тиіс, өйткені бұл атмосферадағы
Арал шаңының шайылумен қалыптасқан ... ... (су ... ... бастауын Қазақстан шегінен тыс Ферғана аңғарындағы Нарын
және Қарадария өзендерінің ... ... ... ... сағасына
дейінгі жалпы ұзындығы 2212 км, Төмен-Арық теміржол станциясына дейінгі
алап ауданы 219 000 км2.
Қазақстан ... ... ... өзен үш ... ... ... және ... Ары қарай, ағынсыз зонамен аға отырып және
саға облысында кең ... ... ... түзе ... Арал ... [27].
Сырдария алабында ауылшаруашылық мәдениеттерді суару үшін ирригационды
каналдар ... бар. ... ... қашыртқылы-кәрізді ағынды
Сырдарияға және оның салаларына, ескі ... ... ... ... ойпауыттарына құятын қашыртқы желісі дамыған.
Гидрологиялық, физика-географиялық және топографиялық жағдайына
байланысты Сырдария алабының аумағы 3 су ... ... ...... ... – Ортаңғы ағысы;
III – Төмеңгі ағысы.
Жоғарғы ағысқа солтүстікте және шығыста Теріскей ... және ... ... ... ... және Шатқал жотасымен шектелген Нарын және
Қарадария өзендерінің алаптарына ... ... ... ... ... ағыс ... өңірдің үш мемлекеті аумағы – Өзбекстан, Қырғызстан
және Тәжікстанда орналасқан. Жоғарғы ағыс ... ... емес ... ... ... ... ... болып табылады.
Ортаңғы ағысқа Өзбекстан және Тәжікстан аумағында орналасқан жаңа
суармалау жерлері, яғни Мырзашөл, Фариш, Далверзин ... ... ... ... жер ... ... ... ағыс аллювийлік
аңғарларда (Ферғана, ... ... ... өзен ... суармалы
аумақтағы қайтымды сулар ықпалына ұшыраған. Бұл зона Шардара ... ... ... ...... ... бөгенінен Арал теңізіне ... екі ... ... ... су ... аудан. Төмеңгі ағысқа
Арыс өзені алабы шегіндегі Сырдария ... оң ... ... ... жотасының оңтүстік-батыс беткейінің ағынсыз өзендері жатады. Ары
қарай Қызылқұм және Тоғыскен ... ... ... ... ... ... Төмеңгі ағыс ағындының таралу ... ... Оның ... ... ... ... 1679 км. ... өзен ағындысы
тек қана суармалауға жұмсалады [28].
Шардара бөгенінен төмен Сырдарияның қазақ бөлігі шамамен 345 мың ... алып ... және ... Қазақстан және Қызылорда екі ... ... ... су ... алабымен шектелген. Алаптың
халық саны шамамен 2,6 млн адамды құрайды (республика бойынша жалпы санның
17 пайызы). ... ... ... ... Аралға дейін Сырдария
өзенінің ұзындығы 1627 км-ды құрайды, оның ішінде ... ... ... – 346 км, ... ... – 1281 км. ... ... төмен
Сырдарияның қазақ бөлігінің су ресурстарының 70 ... ... ... ... ... алабының жоғарғы бөлігінде қалыптасады. Шардара
бөгенінен жоғары оң ... сала ... ... ... ... ... 21-23 пайызын құрайды. Қаратау жотасынан ағатын Арыс өзені
ағындысының үлесі ... ... ... 7-9 ... ... ... ... өзенінің алабы (Шардара бөгенінен жоғары Қазақстан бөлігі)
Сырдария өзенінің оң ... ... ... ... және ... алабымен тікелей байланысты. Су ресурстарының ең ірі және сулы
көзі мұздықты-қарлы қоректенетін Шыршық өзені, қарлы-жаңбырлы ... және ... ... ... ... ... өзені Жүзімдік және
Жекірген өзендерінің қосылуынан түзіледі, су жинаудың елеусіз биіктігімен
ерекшеленеді және ... ... ... және Ахангаран өзендерінің
негізгі саласына кезек береді. Өзен Шыршық өзені алабынан өзен ... ... ғана ... ... жетеді. Берілген өзен алаптары Ташкент
шұратынан (Ташкент облысы) және Келес алқабынан (Қазақстан) тұратын Шыршық-
Ахангаран-Келес су шаруашылық ауданын қамтиды. Су ... ... су ... бас ... ... ... және мемлекеттік
каналдар көмегімен жүзеге асырылады.
Шардарадан ... ... жол ... ... ... екі жағасы да шөлді. Кей орындарда қыстау және қаша ... ... ... ... және ... ... Осы ... Арыс өзенінің жалғыз саласын ... ... ... ал суы көп жылдары 1-1,8 км3 су лақтырылады). Сырдариядан мұнда ... ... ... ... ең ірі ... ... ... 75 м3/с
Жаңа-Шиелі каналы болып табылады [23, 29 б.].
Төмен-Арықтан Қазалыға дейінгі ... ... сала жоқ. ... ... шамасы бойынша жайылманың тереңдеуі
азаяды және ол қоршаған жазықпен ... ... ... ... ... жер белгісі оң жағынан және сол жағынан азаяды. Берік жағаның
жоқтығы және ... аз ... ... өзен өзінің арнасын ауыстырады,
жағалауды бұзады және төмен жерлерді су басады, ескі ... ... ... ... қашықтайды және ұсақ сулы көл түріне ие болады..
Сырдария өзенінен су алу он төрт ірі ... 1990 жылы ... ... ... ... 100 м3/с құрайтын насосты қондырғымен
жүргізіледі.
Қызылорда қаласынан 12 км ... ... ... ... ... ... Қызылорда су көтеру бөгені әрекет етеді. Су өткізу
қабілеттілігі 220 м3/с сол ... ... ... ... станциясына дейін
Сырдарияның сол жағасы бойынша барлық аумақты ... ... ... қабілеттілігі 50 м3/с Жаңа Дария каналы Қызыл-Құм құмында ... үшін ... ... жол ... ... станциясына дейінгі телімде өз
кезегінде тармаққа бөлінетін, ал кей ... көл және ... түзе ... көптеген тармаққа бөлінеді. Ұзындығы және қимасы бойынша тармақ
бөлігі елеулі ... ... ... ... ... ... жоғалады,
кейбірі бұрыңғы уақыттары Арал теңізіне дейін жетті. Ең ірі ... ... ол ... ұсақ ... ... ... және Жусалы
станциясында Сырдарияға қайтадан құя отырып, 170 км ... ... ... ... ... облысында су жиі іркіледі және Сырдарияға
дейін жетпейді.
Жаңа Дария ― Сырдарияның сол жағалауындағы ескі арнаның ең ірісі, ... 600 км. Жаңа ... ... ... бас ... ... ... шекарасына дейін оңтүстік және оңтүстік-батысқа дейін өтеді. Жаңа
Дариядан 210 км-ге батысқа қарай ұзындығы 480 км Қуандария тармақ өтеді.
Өзенмен ... ... ... ұзақ ... Жаңа ... және
Қуандария үлкен тасқындар уақытында ғана суландырылды.
Қызылорда бөгеті мен Жаңа Дария каналы құрылысынан кейін Жаңа ... ... ... ... үшін ... 50 м3/с суды алуға
мүмкіндік туындады. Оның жағалауында орналасқан жайылымдарды суландыру және
Қуандарияны қоректендіру үшін сол ... ... ... ... ... қолданылады.
Сырдарияның төмеңгі ағысының өмірінде бұл тармақтар үлкен мәнге ие,
өйткені олар суармалау көздері болып табылады және ұсақ ... ... ... қоректендіреді. Жусалы станциясынан төмен Қазалы қаласына
дейін ... ...... ... ... ... қаласынан жоғары 1970 жылы жоғарғы бьефінен сол жағалық және оң
жағалық ... ... ... үшін су алу ... асырылатын Қазалы
бас торабы пайдаланылуға кірісті.
Атырауда Сырдария өзені қайтадан ... су ... ... ... және ... ... ... Өзен суы саласының
азаюы салдарынан атырау түзетін үдерістер бүгінгі ... ... ... ... ... өзен ... орын алмасуында бейнеленеді. Ірі және
өзеннен қашықтаған көптеген көлдер ... ... өз ... ... және ... тіршілік етуімен өзен суы саласына міндетті [29]..
Кейбір көлдер оң жағалық Қазалы ирригационды каналы жүйесінің қашыртқы
сулары есебінен ... ... ... ... үшін ... су алу ... ... төмен жүзеге асырылады.
Су ресурстары
Сырдария өзенінің орташа көпжылдық ағындысы 37,2 км3 ... ... ... 14,1 ... ... ал жер асты ... қоры 5-7 км3 ... өзен ағындысының алап мемлекеттері қимасындағы қалыптасуы
бірқалыпсыз: Қырғызстан – 74,2%, ... – 13,8%, ......... ... тұстамасындағы ағынды көлемін Көкбұлақ, Шардара,
Көктөбе, Қаратерен гидробекеттерінің мәліметтерімен сипаттауға ... ... ... және Өзбекстан арасындағы шекарада
орналасқан; Шардара гидробекеті Шардара бөгенінің төмеңгі бьефінде, сағадан
1635 км ... ... [30]. ... ... ... ... ... облыстарының шекарасында сағадан 1281 км ... ... ... Арал ... ... саланы сипаттайды
және Сырдария өзенінің сағасында орналасқан. 1995 және 2004 ... ... ... ... төмендегі кестеде келтірілген
(кесте 1.1).
Шардара ... ... ... тастау орташа 1995-2004 жылдары
жылына 16 461 млн м3 құрады. Бұл ... ... су ... 88 ... ... 4108 млн м3 ... 21 ... Арал теңізіне түсті. Қалған көлем
шаруашылық−экологиялық ... мен ... ... ... ... қадағаланатын Сырдария өзенінің бастауынан Төмен-Арық темір жол
станциясына дейінгі ... 21,900 км2. ... ... ... таулы бөлігінде) негізгі қоректену көзі маусымдық қар жамылғысының
еріген сулары, мұздықтар және жаңбыр сулары болып ... 1.1 − ... жж. ... шегінде Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... | |
| |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | ... ... |
|Тоқтағұл |Нарын |1974 |900 |284 |9,5 |14,07 ... ... |1980 |905 |55 |1,9 |1,7 ... ... |1956 |347,5 |513 |3,4 |2,6 ... ... |1970 |890 |40 |2,0 |1,6 ... ... |1965 |252 |900 |5,7 |4,7 ... ... ... ... Нарын өзенінде орналасқан
пайдалы сыйымдылығы 19,5 км3 ағындыны ... ... ... ... ... ... Сырдария өзенінің кіре берісінде 1965 жылы
пайдалы сыйымдылығы 4,2 км3 ... ... ... ол ... ... ... және ... мен ирригация үшін пайдаланылады. Көпсулы
жылдары төменде орналасқан аумақты су басудан қорғау үшін ... ... ... ... ... ... Арнасай ойпатына тастау
жүзеге асырылады.
Сырдария өзенінің атырауы. ... ... ... ... ... өзенінің атырауы жылына 4-5 км3 су алып тұрды. Көлдерден,
шабындықтардан, тоғай ... ... ... ... ... кешен қалыпты дамыды және өсімдік және жабайы жануар әлемінің
көзі ретінде қызмет етті. Ары қарай атырауды суландыру ... ... ... ... мен ... ... себебі болды. 1976-1990
жылдары атырауға судың орташа түсуі 850 млн м3-қа ... ... ал ... ... 500 млн м3 су алып ... ... жылдары көздердің жақсы
сулылығымен, егістік құрылымының өзгерісімен (егіс айналымында мақта және
күріш ... ... ... кезеңдегі электрлік энергияны арттыру үшін
Тоқтағұл бөгенінен су ... ... ... ... ... келетін су көлемі артты. 1991-1999 жж. атыраудағы орташа ... ... 1,2 км3 жыл ... Бұл оның ... ... арттырды [34].
Жерасты су ресурстары
Жерасты суының табиғи ... мен ... ... ... сіңуі, өзен және суармалы судың сүзілуі жоғалуы есебінен
қалыптасады. Арал-Сырдария алабы ... ... 1,593 млн ... оның
ішінде A+B – 1,253 млн м3 ... ... ... ... қоры бар жер
асты суының 62 кен орны барланған.
Осының ішінен Оңтүстік Қазақстан облысында 37 кен орны бар, олардың ... қоры 2,992 мың ... ... 1,091 млн ... ... қоры бар
минералды су кен орны болып табылады. Ең ірілері ... ... ... ... тереңдігі 300-330 м, ... 1 ... ... ... ... ... 1,374 мың ... немесе жылына 501.4
млн м3 қоры бар 25 кен орны бар. Қызылорда облысында ең ірі кен ... ... ... Қуандария болып табылады. Ұңғыма тереңдігі
100-ден 400-500 м-ге ... су ... 1,5 ... ... ... ... 1.4 – Жер асты су ресурстары, млн м3
| ... ... ... | ... |эксплуатационды қорлар ... |
| |А |В |С1 |С2 | ... |253.08 |147.26 |94.81 |6.28 |501.43 ... |516.33 |337.06 |238.19 |0 |1091.58 ... | | | | | ... |769.41 |484.32 |333 |6.28 |1593.01 ... ... Оңтүстік Қазақстан облысында 22 және Қызылорда облысында
9 кен орны пайдаланылуда.
Соңғы жылдары Қазақстан ... оның ... ... ... ... ... жұмыс жасайтын ұңғымалар саны шұғыл қысқарды
және кейбір өнеркәсіптік ... ... ... бастап Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облысы аумағында
елді мекендерді шаруашылық – ауыз сумен қамтамасыздандыру ... ... жер асты ... ... қорын бағалай отырып, шұратты
суармалау, жайылымды ... ... ... үшін ... ... ... ... Бұл жүмыстар негізінен Қазақ
гидрогеологиялық басқармасының ... және ... ... және Оңтүстік Қазақстан облыстарында жерасты ... ... ... ... сумен қамтамасыздандыру, өндірістік-
техникалық қамтамасыздандыру, жайылымдарды суландыру және басқа мақсаттар
үшін кең ... ... үшін ... ... су алу ... ... ... ғана жүзеге асырылады (кесте 1.5).
Кесте 1.5 –Арал-Сырдария алабы бойынша жерасты суын тұтыну (2001 ж.)
| | ... ... ... ... | ... |млн м3 | |
| | ... ... ... |
| | ... |тік | |
| | ... ... |
| | | | ... |сулан- |суар- |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... | | ... |53,86 |11,06 |15,1 |20,42 |7,28 |– ... |144,06 |37,74 |34,71 |52,94 |18,67 |– ... | | | | | | ... |197,92 |48,80 |49,81 |73,36 |25,95 |– ... ... жерасты суының негізгі бөлігі төрттік аллювийлік,
неоген-төрттік және бор су тұтқыш кешендеріне ұштасқан. ... ... ... және ... ... ... ... жерасты сулары басым таралған. Масштабы, сипаты, жүргізілген
жұмыстардың деңгейі және ақпараттылығы ... ... ... алабы
аумағындағы жүргізілген барлық гидрогеологиялық зерттеулерді келесі түрде
топтастыруға болады. Бірінші сатыда гидрогеологиялық ... ... Бұл ... ... ... ғасырдың бірінші жартысына жатады
[35, 37 б].
Сырдария өзені алабы аумағындағы жерасты суын барлау және ... ... ... қоры 3392 мың ... оның ... суының минералдылығы 1 г/л-ге дейін 2508 м3/тәулігіне 49 кен орны
барланды. 60-шы жылдардан бастап Сырдария өзені алабы ... ... ... ... ... жүргізілді. Мұнда бұрын жүргізілген
гидрогеологиялық мәлімет жалпыланды және ... ... ... ... және ... ... жерасты суының болжамды ресурсын
бағалау жүргізілді.
3 г/л-ге ... ... ... суының перспективті
эксплуатациондық ресурстары жоғарғы ... және ... ... сутұтқыш кешендері бойынша сәйкесінше 407 және 70 ... ... ... жерасты суының потенциалды ресурстары
1019 м3/с ... оның ... ... 1 ... ... - 563,9 м3/с; 1-
3 г/л- 262,54 м3/с; 3-10 г/л- 192,6 м3/с ... алабы шегінде жерасты суының мемлекеттік мониторингі жүйесінде ЖШС
«Алматыгидрогеология» жерасты суының химиялық құрамы мен деңгейі ... ... ... ... ... ... ... шолуды
қорытындылай келе, гидрогеологиялық қатынаста Сырдария өзені алабы аумағы
жеткілікті түрде зерттелген деген ... ... ... ... мен қимасы бойынша жерасты суының зерттелу ... ... ... ... ауыз ... ... үшін ... тұщы
жерасты суларын құрайтын бор ... ... ... су ... ... зерттелген.
Жерасты суының зерттелу деңгейі бойынша болжамды және ... ... ... Су алу құрылысы мен жерасты суын
пайдалану өнеркәсіптік категорияның (А және В) ... ... ... ... C1 ... қорына су алуды жобалау рұқсат
етіледі. Бұл талаптар әсіресе ірі су тұтынушыларды, яғни ... ... ... қамтамасыздандыруды ұйымдастыруда сақталады.
Жерасты суының қалыптасуының негізгі факторлары: атмосфералық жауын-
шашынның ... жер ... ... ... және ... ... болып табылады. Жерасты суының қоректенуі мен ... ... ... неоген-төрттік және жоғарғы бор ... Осы ... ... су ... ... ... ... жерасты
ағындысының модулі шамасының су тұтқыш горизонттың таралу ауданына туындысы
ретінде анықталған. 10 г/дм3 ... жер асты ... ... жалпы мәні 19335,2 мың м3/тәулігіне бағаланады [19, 20 б].
Сырдария өзенінің алабы жерасты суының қалыптасуы үшін ... ... ... ... ... ауыл ... және ... қанағаттандыру үшін пайдаланатын қорының жиынтықты шамасы 3392
мың ... ... ... 49 кен орны ... ... қор
жерасты суының болжанған ресурс шамасының 18 пайызын құрайды. Бүл ... асты ... ... салыстырмалы жоғары емес деңгейде ... ... ... категориясы жиынтығы бойынша барланған жерасты суының
эксплуатационды қоры ... ... ... ... ... ... м3/тәулігіне:
- шаруашылық-ауыз сумен қамтамасыздандыру – 2679,15;
- жерлерді суармалау – 460,5;
- өндірістік-техникалық қамтамасыздандыру – 252,3;
- минералды сулар – ... ... ... тұщы ... жеткілікті жоғары ... ... ... ... ... ... ... Жер беті және жерасты суымен ең ... ... ... өзен ... ... ... ... табылады. Өзен
жүйесінен қашық аудандар жер беті суының өткір тапшылығымен ерекшеленеді.
Бұл жағдайда ... ... ... ... және өндірістік-
техникалық сумен қамтамасыздандыруда шешуші мәнге ... суын ... ... ... ... ... ... егін шаруашылығы болып табылады. Барланған кен орнындағы жерасты
суының жалпы суды алуы ... жылы ... 163,454 мың м3 ... ... ... ... ... суы әрқилы гидрогеологиялық
жағдайда орналасқан. Олардың ластанудан ... ... ... және жерасты
суының орналасу тереңдігімен, ластаушы заттардың көші–қон қабілеттілігімен
анықталады. ... ... ... қауіптілігі су тұтқыш қабатқа ақаба
судың және өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... суы ... сипаттамасын Сырдария өзені ... ... ... ... ... ... бойынша келтіреді.
Қызылорда облысының жеті пайдаланылатын кен орнының жүргілік ... ... ... өсуі байқалады. Тереңөзек (620) кен
орнында жерасты суының минералдылығы бүгінгі ... ... ... кен орнында (612) –1,1-ден 1,5-ке, Қармақшы кен орнында (610)
–1,53–1,60-тан 1,65–1,77–ге, ... (624) кен ...... ... кен ... (617) – 1,5–3–тен 2,0–3,2–ге дейін,
Қуаңдарияда (613) – 1,2–1,4–тен 1,3–1,6–ге ... ... Осы кен ... ... ... ... ... қауіпті.
Жерасты суының айқындалған ластаушы көздері ауылшаруашылық суармалау
алқаптары, яғни ... ... ... ... (пестицидтер,
нитраттар), қалдық жинағыштар, биологиялық карталар ЦКЗ (минералданған
ақаба сулар), сүзілу алаңы «Горводокала», ет ... ... ... (сульфаттар, хлоридтер, фенолдар). Құмкөл кен орнында жер асты сулары
органикалық заттармен, сульфатпен, нитратпен, нитритпен, натрий және ... ... ... ... ... ... және ұңғымаға
суды айдау үшін қолданылатын ... ... ... ... ... және ... микроэлементтері мен радиоактивті
заттары бар ақаба ... ... ... бойы Сырдария өзені суы минералды тыңайтқышпен ... ... ... ... және өзен жерасты суының ластаушы
көзі болып табылды. Соңғы жылдары минералды ... ... ... ... ... ... ... азаюы салдарынан өзен суының
тазаруы байқалуда.
Жерасты ... ... өзен ... ... 3 кен орнында
анықталған. Абай (636) кен орны ... ... ... ... яғни
көктемде 0,4–тен 1,93 г/л–ге ... ... ... 2,16 ... ... ... өзені суының кезеңдік тұщылануы жер асты суының химиялық
құрамының ... ... үлес ... ... (640) кен ... өзгеруі бақыланбайды. Минералдылықтың елеусіз арту үрдісі
Тассай–1 телімінде байқалады. Минералдылықтың арту себебі белгісіз. Оның
мәні 0,7 ... ... ... телімінде экплуатацияның барлық мерзімі
бойына химиялық элементтің тұрақтылығы болып табылады.
Өңірдің жер асты ... ... ... ... және ... ... үшін ... пайдалану мүмкіндігін анықтау
мақсатында 70-80-ші жылдары зерттелді. 90-ға жуық кен орнынан ... ... емес ... ... кезең бойы Сырдария өзені суы минералды тыңайтқышпен ластанды,
МШШ–дан ... ... ... және өзен ... ... ... ... табылды. Соңғы жылдары минералды тыңайтқышты қолданудың елеулі
азаюынан, суармалау алқаптан қайтымды сулардың азаюы ... өзен ... ... ... ... өзен ... барланған 3 кен орнында
анықталған. Абай (636) кен орны шегінде ... ... ... ... ... 1,93 г/л–ге дейін, күзде 0,5–тен 2,16 ... ... ... өзені суының кезеңдік тұщылануы жер асты ... ... ... ... үлес қосады. Бадам–Сайрам (640) кен ... ... ... ... елеусіз арту үрдісі
Тассай–1 телімінде байқалады. Минералдылықтың арту себебі ... ... 0,7 ... ... Тассай–2 телімінде экплуатацияның барлық мерзімі
бойына химиялық элементтің тұрақтылығы болып табылады.
Өңірдің жер асты ... ... ... ... және ... ... үшін оларды пайдалану мүмкіндігін анықтау
мақсатында 70-80-ші жылдары зерттелді. 90-ға жуық кен ... ... ... емес ... ... ... ... жерасты суының ресурстары басым тұщы және
тұзды, Қызылорда облысының сулары көп ... ... 3 ... ... ... әсер ... негізгі факторлар: жерасты суын
бұру, су шаруашылығы шаралары, Сырдария өзенінің ағындысын ... ... ... ... мекемелер мен елді мекендердің ақаба,
қайтымды су және ... ... сүзу ... табылады.
Сырдария өзенінің арна маңы жолағында олар жер беті суымен байланыста
болады. Мұндай байланыс өзен арнасынан 1,1-1,2 ... 15 ... ... Оған ... ... сіңіру сулары белсенді ... ... ... ... ластануға бейім және оларда биогенді
заттар, ... ... (500-600 РШК) ... ... микробиологиялық қалыпқа орталықтандырылмаған көздердегі су
сынамасының 17-18 пайызы, Оңтүстік Қазақстан ... 9,5-9 ... ... ... ... ... Тек 40-50 ... ғана су сапасы толық шамада
шаруашылық-ауыз су белгіленудегі талаптарға жауап береді, ал ... ... ... ... мен жеке құрамбөліктердің жақсаруын қажет етеді.
Өңірдің жер асты сулары ... ... ... және ... ... үшін ... пайдалану мүмкіндігін ... ... ... зерттелді. 90-ға жуық кен орнынан жартысына
жуығы перспективті емес болып табылады.
Оңтүстік Қазақстан облысының жерасты суының ресурстары ... тұщы ... ... ... ... көп ... минералдылығы 3 г/л-ге
дейін.
Жерасты суының сапасына әсер ететін негізгі факторлар: жерасты ... су ... ... ... өзенінің ағындысын реттеу, су
тұтқыш горизонттарға өнеркәсіптік мекемелер мен елді мекендердің ... су және ... ... сүзу ... табылады.
Сырдария өзенінің арна маңы жолағында олар жер беті суымен байланыста
болады. Мұндай байланыс өзен ... 1,1-1,2 ... 15 ... ... Оған ... ... сіңіру сулары белсенді әсер
көрсетеді. Нәтижесінде жерасты сулары ластануға бейім және оларда ... ... ... (500-600 РШК) ... ... микробиологиялық қалыпқа орталықтандырылмаған көздердегі су
сынамасының 17-18 пайызы, Оңтүстік ... ... 9,5-9 ... (1993-
94-ші жылдары) жауап бермеді. Тек 40-50 ... ғана су ... ... ... су ... талаптарға жауап береді, ал судың қалған
бөлігі тұзды құрам мен жеке ... ... ... етеді.
3. Дария суының химиялық құрамының қалыптасуы және оны ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырушы табиғи
факторларға, яғни осы аймақтың табиғи жағдайларына, ... мен ... ... мен ... ... ... ... климатына байланысты өзен суының табиғи
химиялық құрамы ... [36]. ... ... құрамы және оны анықтаушы
факторларға келер болсақ, табиғатта ... ... ... ... ... көрінетін гранит, диабаз, ... ... ... өзі де оны ... ... ... ... сумен біртіндеп
бұзылады. Сондықтан да табиғи күйінде су ... ... ... ... ... осы ... де оны ... таза суға (H2O) қарағанда
табиғи су деп атау қабылданған. Табиғи су құрамының ... ... ... табиғи су құрамын өзінің айналым үдерісіндегі судың жүріп
өткен жолы анықтайды. ... ... ... заттар мөлшері бір жағынан, ол
жанасқан заттар құрамына, ал екінші жағынан, осы ... ... ... ... Осы ... де ... судың сапасы әрқилы.
Атмосферада судың ұсақ тамшыларының құрамында өте аз мөлшерде болса да
еріген заттар болады. Алайда ... ... ... негізгі түрленуі – су
тамшысы жер бетіне түскеннен кейін басталады. Топырақ арқылы сіңе ... ... және ... ... ... ... газдық құрамын
өзгертеді. Судың химиялық құрамын өзгертетін топырақ арқылы сүзілген сумен
өзара әсерлесуге түсетін тау жыныстары болып ... ... ары ... ... өзгеруі оның Жердің жоғарғы қабатында қалатындығына
немесе өзендер мен көлдерге құятындығына және ... жаңа ... үшін ... ... тәуелді.
Табиғи судың химиялық құрамының қалыптасуын ... ... ... бөлінеді. Бірінші топқа суға тікелей әсер ететін факторлар жатады
(яғни суды еріген қосылыстармен ... ... ... ... оларды
судан шығара алатын заттар әрекеті) 1) тау жыныстары, 2) ... 3) ... 4) ... іс-әрекеті.
Екінші топқа судың заттармен өзара әрекеттесуі өтетін жағдайды
анықтайтын ... ... ... ... жер ... су ... гидрогеологиялық және гидродинамикалық жағдайлар және т.б.
Табиғи судың химиялық құрамының қалыптасуын анықтаушы ... ... ... ... ... суға ... әсер ететін факторлар жатады
(яғни суды еріген қосылыстармен байыта ... ... ... оларды
судан шығара алатын заттар әрекеті) 1) тау жыныстары, 2) ... 3) ... 4) ... іс-әрекеті.
Екінші топқа судың заттармен өзара әрекеттесуі өтетін жағдайды
анықтайтын жанама ... ... ... жер ... су ... ... және гидродинамикалық жағдайлар және т.б.
Табиғи судың құрамының қалыптасуында осы негізгі факторлардың ... әсер ... ... Тау ... және ... Табиғи
суларды минералдайтын тұз көзі ретіндегі тау жыныстары мен ... ... ... а) ... ... ... тұздарды түзетін үгілген,
магмалық жыныстар; б) әрқилы шөгінді ... ... ... ... ... ... тұздар; в) жинақталған немесе шоғырланған
түрдегі минералдар мен ... ... ... ... ... тасты тұз және т.б.).Табиғи су минералдылығы үшін осы көздер рөлі
бүгінгі жағдайда әрқилы. Жер тарихында ... және ... ... үлкен бөлігінің түзілуіне ... ... ... ... ... ... рөлі аз ... Үгілген, магмалық жыныстар. Жер қыртысының 95 пайызы осы жыныстан
құралса да (граниттер, андезиттер, базальттар, гранодиориттер және ... ... ... ... ... ... түрінде берілген. Осы
қатты кристалды жыныстардың суға деген тұрақтылығы ... ... ... мм ... ... ... ... Алғашқы
рет бұл жынысты А.Д. Кушман және П. Хубарт (1908) анықтаған, ал кейін К.В.
Корренс және В. ... (1938) ... Ол тау ... мен ... ... ... ... өнімі — күрделі алюмосиликаттардан
тұрады, үлкен беріктікке ие және ол жынысты судың ары ... ... ... ... ... ... ... бойынша жылдам
азаяды. Алғашқы уақытта ерітіндіге еритін заттардың едәуір мөлшері өтеді,
сонан соң реакция шабандайды. Судың тау жынысына тіке ... ... ... реакция жылдамдығы үгілудің қатты өнімдерінің түзген қабығы
арқылы ион диффузиясының баяулығымен шектеледі (кесте 1.6).
Алюмосиликаттың сілтіленуін жылдамдату үшін тау ... ... ... мәнге ие. Мұнда өзара ... ... күйі ... ... яғни ... тау жынысы бұрын сумен өзара әсерлесті ме әлде қабық
бірден ... ме? Тау ... ... ... оның жонылуы нәтижесінде
түзілген «жаңа бет» жылдам әсер ... ... да ... ... тау ... ... жылдамдығы үшін оның бетінің механикалық
жонылуы немесе жарықта (физикалық үгілуде ... жаңа ... ... ... ... 1.6 – Кең ... тау жыныстары мен минералдардың өзара әсерлесу
уақытынан тәуелді су ... ∑ мг/л ... ... | ... | ... ... | ... | | | | ... | | | | |
|5 ... |10,0 |13,3 |– |– |
|1 ... |11,6 |15,7 |15,5 |12,1 |
|1 ... |12,5 |20,2 |22,1 |14,8 |
|2 ... |15,4 |23,4 |25,9 |17,1 |
|3 ... |18,7 |26,8 |29,5 |21,6 |
|1 ай |25,8 |32,2 |38,9 |29,7 |
|3 ай |36,6 |38,1 |48,3 |23,0 |
|2 жыл |73,0 |57,8 |– |45,5 ... − Тау ... суға қатынасы 1:100, тау жынысы бөлшегінің ... ... HCO3–

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сырдария суының химиялық құрамын қалыптастырушы табиғи факторлар32 бет
Арал теңізінің зерттелуі. Арал теңізінің экологиялық мәселелері18 бет
Алматы қаласының Есентай өзені суының химиялық құрамын анықтау53 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Ақтөбе облысының өзендерінің суының жылдық нормасын табу34 бет
Сырдария16 бет
Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау жолдары23 бет
Сырдария облысы қазақтарының этникалық тарихы және этноэкономикалық ерекшеліктері40 бет
Сырдария облысы қазақтарының этнографиясы (Түркістан хабаршысы газетіндегі мәліметтер бойынша)54 бет
Сырдария қазақтарының Жанқожа Нүрмұхамедов басқарған көтерілісі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь