Физика сабақтарының нарықтық нақыштары

1. НАРЫҚТЫҚ САБАҚТАРДЫ ӨТКІЗУДІҢ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ДИДАКТИКАЛЫҚ
АЛҒЫШАРТТАРЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3

2. НАРЫҚТЫҚ САБАҚТАР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24


7 . с ы н ы п б о й ы н ш а

2.1. Физика . өнертапқыштықтың негізі . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24
2.2. Функционалдық байланыстың нарықтық мәні . . . . . . . . . . 27
2.3. Жаңа материалдар алудың нарықтық қажеттілігі . . . . . . . .28
2.4. Күл мен шлактың экономикалық және экологиялық
құндылығы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29
2.5. Желдің нарықтық маңызы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30


8 . с ы н ы п б о й ы н ш а

2.6. Өнертапқыштықтың нарықтық құндылығы . . . . . . . . . . . . . 31
2.7. Ақша . нарықтық өлшем . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33
2.8. Нарық . «төртінші» өлшем . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34
2.9. «KazSatтың» нарықтық қызметі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35
2.10. Таразыны тексеру . нарықтық табыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35


9 . с ы н ы п б о й ы н ш а

2.11. Капиллярлық құбылыстың нарықтық мәні . . . . . . . . . . . . . 36
2.12. Автомабиль нарығының дамуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37
2.13. Ұшақ қалай ойлап табылды, не үшін шығарылды? . . . . . . 38
2.14. ЭЕМ.нің бизнестік мәні . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39
2.15. Компьютер — миллиарттаған бизнес . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
2.16. Телефонның нарықтық құндылығы мен әлеуметтік
қажеттілігі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42
2.17. Әлемдегі ең кішкентай радиоқондырғы . . . . . . . . . . . . . . . . 43
2.18. Сайлау бюллетенінің орнына дөңгелек пайдаланылады . . 43


10 . с ы н ы п б о й ы н ш а

2.19. Электр шамы — нарықтық зерттеулердің нәтижесі . . . . . . 44
2.20. Ән салатын қағаздар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
2.21. Қазақстанда көптарифты электресептегіштер
шығарылады . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45
2.22. Мультимедиа — бизнесте . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46


11 . с ы н ы п б о й ы н ш а

2.23. Фотография — нағыз нарықтық кәсіп . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
2.24. Кинематография — нарықтық табыс . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
2.25. Автомобильдің шам жарығы . кәсіпкерлік нарығы . . . . . . 50
2.26. Нанотехнологиялық тазарту . нарықтың көзі . . . . . . . . . . . 51
2.27. Радиацияны жоятын минералдың нарықтық маңызы . . . . . 52


3. ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСҚА ҚАТЫСТЫ
НАРЫҚТЫҚ САБАҚТАР

3.1. Нарықтың дамуы туралы түсінік . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
3.2. Табиғатты бақылау . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
3.3. Ауаның ластануы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
3.4. Саңырауқұлақтың нарықтық құндылығы . . . . . . . . . . . . . . . 57
3.5. Жарық сәулесінің нарықтық мәні . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57
3.6. Биоэтанол — нарықтық жаңа жанармай . . . . . . . . . . . . . . . . 58
3.7. Ғарыш дегеніміз не? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60
3.8. Қазақстандық ғарышайлағы — бизнестік байлық . . . . . . . . .61


4. НАРЫҚТЫҚ ЕСЕПТЕР МЕН ТЕСТІЛЕР

4.1. Физикалық есептер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
4.2. Математикалық есептер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67
4.3. Нарықтық мазмұнды есептерді компьютерде
шығару . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
4.4. Тест тапсырмалар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77


5. НАРЫҚТЫҚ ДЕРЕКТЕР

5.1. Балалар бизнесінің бастаулары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82
5.2. Экономикалық әуесқойлық әуездер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
5.3. Қызықты кәсіпкерлік нақыштар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
5.4. Кәсіпкерліктің кепілі (40 талап) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89
5.5. Бизнестік бастамалар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
5.6. Бәсекелестік белестер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92
5.7. Бизнестік жаңа мамандықтар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .92

Пайдаланылған әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
Қазіргі кезде, біздер тез өзгеріп тұратын нарықтық әлемде өмір сүріп келеміз. Сондықтан, адамдардың өзара қарым-қатынасы арқылы олар нарыққа күнде еріксіз араласады. Ендеше, адамның әр сәт өмірі экономикамен тығыз байланысты екендігін күнделікті тыпырлаған тірлікте байқай да бермейміз. Күнделікті өмір—нарықтық өмір. Демек, бәріміз де күнде сан түрлі экономикалық шешім қабылдауға мәжбүрміз. Мұндай жағдайда экономикалық сауатты адам ғана дер кезінде тиімді нарықтық дұрыс шешім қабылдай алатындықты ұдайы есте ұстаған жөн.
Өмір сүрудің мұраты — ең алдымен биологиялық қажеттіліктерді (тамақ, су, жылу, жарық т.т.) қанағаттандыру екені белгілі. Ондай мұқтаждықтарды толық өтеуге талпыныс адамның белсенді қарекеті негізінде қанағаттандырылады. Адам одан соң ғана әлеуметтік, рухани қажеттіліктерді шешуге кіріседі. Ақырында адам өзін-өзі жетілдіруге, өзін басқаларға танытуға ұмтылады. Мұның бәрі нарықтық қатынастар арқылы шешілетіні белгілі.
Өзінің мән-мағынасы бойынша, әрбір адамның күнделікті өтіп жатқан өмірін экономикалық өмір деп санаған жөн. Өйткені, экономика деген, шын мәнісінде, бұйымды (тауарды) өндіруге, бөлуге, айырбастауға, тұтынуға адамның қатысуын білдіреді. Ал, бұл процестер өндірістік (экономикалық) нарықтық қатынастар жүйесіне өтеді.
Қай елде болса да нарықтық қатынас (экономика), ең алдымен меншікке қатысты сипатталады. Меншік адамның не ұжымның мүлікті (игілікті, тауарды, бұйымды, техниканы) иеленумен, бөлумен, пайдаланумен анықталады. Меншік иесі өзінің қолындағы материялдық және рухани игіліктерден жаңа бұйым (тауар) жасап, одан пайда табуды мақсат етеді. Ендеше, жекеменшік—нарықтық экономиканың негізі болып саналады.
Меншіктің заттық (жер, капитал, еңбек) және рухани интеллектуалды (кітап, жаңалық ашу, фотосурет, картина, радио-теле-видеожазу касетасы-дискеті т.т.) болып бөлінетіні белгілі.
Ондай болса жақсы өмір сүру үшін алдымен экономикалық және нарықтық мәселелерді дұрыс бағдарлай білген жөн.
1. Абай (Құнанбаев). Қарасөз. Поэмалар. Алма – Ата, 1992
2. Аганина Қ.Ж.Экономикалық мазмұнды есептер. Алматы, 2001
3. Аганина Қ.Ж. Оқушыларға экономикалық білім беру жүйесі (әдіснамасы және теориясы). Алматы, 2002
4. Аганина Қ.Ж. Оқушыларға экономикалық білім берудің дидактикалық негіздері. Докт. дисс.авторефераты. Алматы, 2005
5. Альтшуллер Г.С.Алгоритм изобретательства. Москва., 1973
6. Арын Е., Сатубалдин С., Аганина Қ.Ж., и др. Стандарт экономического образования общеобразовательной средней школы в РК (проект). Алматы, РБК, 2000
7. Ахметов А.К. Профессиональное экономическое ориентирование будущих учителей. Автореф. док. дисс.Алматы, 1998
8. Әлібеков Ә. Кәсіпкердің бәрі Касиодай болса (есептегіш мәшине бизнесі). «Нұр – Астана», 24.03.03
9. Әлібеков Ә. Түйме қадасаң да талантты бол (Джинсы шығару туралы). «Нұр - Астана», 4.11.04
10. Әлібеков Ә. Қоқысты қазынаға айналдырған Кузнецов. «Нұр - Астана», 18.11.04
11. Әлібеков Ә.Айшылық алыс жерлерден жылдам тауар жеткізген (каталог арқылы). «Нұр - Астана», 7.10.04
12. Вагин И.О., Репинская П.С. Как стать миллиардером. М. 2004
13. Дементьева А. «DERBES» осваивает нанотехнологий. «Казахстанская правда», 15.06.07г.
14. Досжанов Б.А.Мультимедиа және оның техникалық құрамы. Қызылорда, 2004
15. Еділқызы Л. «KazSat» ғарыштағы бір жыл ішінде ... «Егемен Қазақстан», 23.10.07ж.
16. Ел межесі – елулік (Н.Назарбаевпен сұхбат). «Егемен Қазақстан», 21.03.06
17. Кадыров М.Ш. Экономическое ориенирование старшеклассников. Автореф. канд.дисс. Алматы, 1996
18. Кабдиев Д.К. Абай и современность. «Экономика – бизнес», Вестник КазГАУ. 1996. №1.
19. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005 – 2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. «Егемен Қазақстан», 16.10.04.
20. Қалиев С., Майғаринова Ш., Бейсенбаева А. Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалық негіздері. Алматы, 2001
21. Касенов М. Экономика интеллекта. «Казахстанская правда», 15.03.07г.
22. Кейнс Д. Общая теория занятости, процента и денег (Антология экономической классики).М., 1963
23. Кийосаки Р.Т., Лектер Ш.Л. Квадрант денежного потока (перев. с англ). Минск, 2003
24. Китов А.И. Экономическая психология.М., Экономика, 1987
25. Құдайқұлов М. Қабілеттілік. Дағды. Шеберлік. Алматы, «Қазақстан», 1986
26. Құдайқұлов М. Нарықтық педагогикаға көшейік. ҚазМПУ – нің «Ғылыми – педагогикалық орталық хабарламасы», №3, ноябрь, 1991.
27. Кудайкулов М. Рыночная экономика и рыночный труд учителя. «Вестник» НПЦ АГУ им. Абая, № 12, Май, 1993
28. Кудайқулов М. Школам – рынок учебников, «Казахстанская правда», 28.10.93г.
29.Кудайкулов М., Кудайкулов С., Кудайқулов Д. Факультативные уроки по основам рыночной экономики (учебное пособие для старшеклассников).Алматы, Ассоц «Оқулық», 1994
30. Құдайқұлов М.Нарықтық педагогика мен психология негіздерін түсіндіруде Абайдың әлеуметтік ой – пікірлерін пайдалану. «Абай тағылымы» жинағы. Алматы, 1995
31. Құдайқұлов М. Қалай бай болу керек? (Абайдың «қарасөздерін» қайта қарағанда). «Жас алаш», 27.07.95.
32. Кудайкулов М., Кудайкулов Д. О системе изучения основ рыночных отношений на факультативных занятиях в вузах Казахстана. Сборник – 4 «Этнопедагогика и этнопсихология», Алматы, 1997
33. Құдайқұлов М. Нарықтық қоғам мүшесі кім және қандай болу керек? «Егемен Қазақстан», 8.08.97
34. Құдайқұлов М., Құдайқұлов Д. Бағытымыз – бизнес немесе жастарды кәсіпкерлікке қалай баулимыз? (бағдарлама жобасы) «Қазақстан мектебі», 1997, № 11
35. Кудайкулов Д., Кудайкулов М., Кудайкулов С. Основы предпринимательства и бизнеса (учебное пособие по факультативному курсу). Алматы, 1998
36. Құдайқұлов М., Құдайқұлов Д., Құдайқұлов С. Нарықтың экономикалық және құқықтық артықшылықтары мен кәсіпкерлік қабілетті дамытушы қасиеттері. «Ұлағат», 1999, № 1
37. Құдайқұлов М. Жастарға – нарықтық білім мен тәрбие. «Ұлт тағылымы», 2000, № 4 – 5
38. Құдайқұлов М. Жаңабергенов Қ. Орта мектепте физиканы оқыту әдістемесі. Алматы, «Рауан», 1998.
39. Құдайқұлов М. Нарықтық педагогика - жаңа ғасыр педагогикасы. Республикалық ғылыми – теориялық конференция материалдары. ҚазҰУ. Алматы, 2002
40. Құдайқұлов М. Нарықтық қатынас негізі мектеп қабырғасынан қалануы тиіс. «Егемен Қазақстан», 8.10.03
41. Құдайқұлов М., Нугманова С. Нарықтық қатынастар негіздерін оқушыларға таныстыру. «Қазақстан мектебі», 2004, № 8
42. Құдайқұлов М.Тірліктің тірегі – кәсіпкерлік. «Қазақ әдебиеті», 12.11.04
43. Құдайқұлов М. Оқулық мазмұнын нарықтандыру. «Қазақстан мұғалімі», 15.03.05
44. Құдайқұлов М. Нарықтық білім және оқулық. «Егемен Қазақстан», 13.04.05
45. Құдайқұлов М. Бизнес әліппесімен мектептен танысқаны жөн. «Алматы ақшамы», 18.03.06
46. Құдайқұлов М.,Нұрғалиева Д., Жаңабаева Ж. Бәсекеге қабілетті тұлға тәрбиелейік. «Қазақстан мектебі», 2006, № 3
47. Құдайқұлов С., Құдайқұлов М. Творчестволық және бәсекелестік қабілеттілік. Алматы, 2006
48. Құдайқұлов М., Мәмбеталиев Т. Кәсіпкерлік тұлғаның іскерлік ерекшелік қасиеттерін анықтау. ҚазҰУ – нің жинағы «Этнопсихология және этнопедагогика», Алматы, 2007
49. Крымова В. Экономикалық теория (кестелі оқу құралы). Алматы, 2003
50. Любимов Л.М., Раннева Н.А. Основы экономических знаний. М., Прогресс, 1995
51. Назарбаев Н. Қазақстан – 2030. Барлық Қазақстандықтардың өсіп - өркендеуі, қауіпсіздігі және әл – ауқатының артуы (Ел президентінің Қазақстан халқына жолдауы). Алматы, 1997
52. Назарбаев Н. Елдің даму деңгейі білім арқылы бағаланады. «Жас алаш», 6.01.98
53. Назарбаев Н. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін (Қазақстан халқына жолдауы). «Егемен Қазақстан», 19.03.04
54. Назарбаев Н. Инновациялар мен оқу—білімді жетілдіру арқылы білім экономикасына. «Егемен Қазақстан», 27.05.06
55. Назарбаев Н. Ғылымға қарқын алған елдің болашағы жарқын. «Егемен Қазақстан», 16.10.06
56. Нугманова С. Мектеп оқушыларының нарықтық ұғымдарын қалыптастырудың педагогикалық шарттары. Канд.дисс.Алматы, 2006.
57. Основы экономических знаний (учебники для 5 -9 классов). Алматы, 1999, 2000
58. Питер Ф. Друкер. Нарық: топ жарып алға шығу (практика мен принциптер). Алматы, 1992
59. Пономарев Я.А. Психология творчества и педагогика. М., 1976
60. Поляков И.В. Предпринимательский тип экономического поведения человека как субъект рыночных отношенйй. Автореф. докт.дисс. Саратов, 2000
61. Попов В.Д. Экономика плюс педагогика (очерки об экономическом воспитания молодежи). М.,1986
62. Райзберг П. Основы экономики и предпринимательства (учеб.пособие для школ и лицеев).М., 1993
63. Сабденов О.С. Наука. Образование. Рыночная экономика. – Алматы, «Наука», 1994
64. Сағадиев К. Бәсекеге қабілеттілікті өзіміз жасауымыз керек. «Егемен Қазақстан», 9.04.04
65. Саипов А. Экономическое образование учащихся. Автореф. канд. дисс. Алматы, 1990
66. Смит А. Исследования о природе и причинах богатства народов. М., 1962
67. Хаммер М. Бизнес в XXI веке (перев. с англ). М., 2005
68.Хамитова К. Экономиканы оқыту әдістемесі туралы. «Қазақстан мектебі», 2005, № 5-6
69. Хейне П. Экономический образ мышления. М., 1972
70. Физика (7, 8, 9, 10, 11 сыныптарға арналған оқулықтар). Алматы, 2003, 2005
71. Малафеев Р.И. Творческие задания по физике. М., 1971
72. Малафеев Р.И. Проблемное обучение физике в средней школе. М., 1980
73. Тульчинский М.Е. Качественные задачи по физике. М., 1974
74. Пірназар С. Керамикалық кірпіш зауыты. «Егемен Қазақстан», 9.11.07ж.
75. Жағыпарұлы Ж. Биоотынның болашағы мол. «Егемен Қазақстан», 11.01.08ж.
76. Мұсабаев Т. Ел мәртебесін биіктететін сала. «Егемен Қазақстан», 29.02.08ж.
        
        ҚҰДАЙҚҰЛОВ
М. Ә.
ҚҰДАЙҚҰЛОВ
С. М.
МӘМБЕТАЛИЕВ Т.М.
ФИЗИКА САБАҚТАРЫНЫҢ
НАРЫҚТЫҚ НАҚЫШТАРЫ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТІРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ... ... ... ... мен
студенттерге
арналған оқу -
әдістемелік құрал.
Алматы, ҚазҰПУ, 2008
Б Б К 74. ... ... М.Ә., ... С. ... Т.М. ... сабақтарының
нарықтық нақыштары ( Мұғалімдер мен
оқушыларға арналған оқу-әдістемелік
құрал).
Алматы, ҚазҰПУ, 2008, 103 ... ... ... сай мектептерде оқытылатын
әрбір пәннің мазмұнына кәсіпкерлік сипат берілуі тиіс. Осындай ... әлі ... елде жоқ, тың ... ... төл тума ... құралда физика сабақтарының нарықтық нақыштары үлгі ... ... ... ... ... ... нарықтық есептер
мен тестілер жеке тақырыптар түрінде берілді. Сондай-ақ , ... ... ... әуезқой әуездер,қызықты кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді.
Пікір жазған—педагогика ғылымдарының кандидаты,
доцент Б. Акитай.
ҚазҰПУ физика-математика факультетінің оқу-әдістемелік кеңесі
кітапты басуға ұсынған.
© Құдайқұлов М. Ә., ж.б., 2008ж.
1.НАРЫҚТЫҚ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... біздер тез өзгеріп тұратын нарықтық әлемде өмір
сүріп келеміз. Сондықтан, ... ... ... ... олар
нарыққа күнде еріксіз араласады. Ендеше, адамның әр сәт өмірі экономикамен
тығыз байланысты екендігін күнделікті ... ... ... да
бермейміз. Күнделікті өмір—нарықтық өмір. Демек, бәріміз де күнде сан түрлі
экономикалық шешім ... ... ... ... ... адам ғана дер ... ... нарықтық дұрыс шешім қабылдай
алатындықты ұдайы есте ұстаған жөн.
Өмір сүрудің мұраты — ең ... ... ... су, ... ... т.т.) қанағаттандыру екені ... ... ... ... ... ... белсенді қарекеті негізінде
қанағаттандырылады. Адам одан соң ғана ... ... ... ... Ақырында адам өзін-өзі жетілдіруге, өзін ... ... ... бәрі нарықтық қатынастар арқылы шешілетіні
белгілі.
Өзінің мән-мағынасы бойынша, ... ... ... өтіп жатқан
өмірін экономикалық өмір деп санаған жөн. ... ... ... шын
мәнісінде, бұйымды (тауарды) өндіруге, бөлуге, айырбастауға, тұтынуға
адамның қатысуын ... Ал, бұл ... ... ... ... жүйесіне өтеді.
Қай елде болса да нарықтық қатынас (экономика), ең алдымен
меншікке қатысты ... ... ... не ... ... (игілікті,
тауарды, бұйымды, техниканы) иеленумен, бөлумен, пайдаланумен ... иесі ... ... ... және рухани игіліктерден жаңа
бұйым (тауар) жасап, одан ... ... ... ... Ендеше,
жекеменшік—нарықтық экономиканың негізі болып саналады.
Меншіктің заттық (жер, капитал, еңбек) және ... ... ... ашу, ... ... ... касетасы-
дискеті т.т.) болып бөлінетіні белгілі.
Ондай болса жақсы өмір сүру үшін ... ... ... ... ... бағдарлай білген жөн.
Экономикалық проблемалар әлемдік (барлық елдердің), ... ... ... ... ... (әр ... жеке фирманың,
отбасының) экономика деңгейлерінде қарастырылып шешіледі.
Біздің өмірімізде, соңғы 10-15 жыл ... ғана ... ... ... ... ... шаруашылық» сияқты бұрын
таныс емес ұғымдарды білдіретін жаңа сөздердің пайдаланылып келе ... Шын ... ... ... ... «жаңа» сөз халықтардың
тұрмысында ежелден қолданылып келе жатқан, біздер үшін ... ... ескі ... ... жүгінсек, тауар алмасу процесінің
Вавилондықтарда (б.д.д. 4-6 мың жыл ... ... ... ... ... Аристотель (б.д.д. 4-ғас.) алғаш рет «тауар», «ақша», ... ... ... деген сияқты терминдерді күнделікті тұрмысқа
ендірген. Мұсылман елдері арасындағы Дамаскідегі (Сирия) Омейя ... ... Сук ... ... мыңдаған жылдық тарихы бар. Онда 3
мың дүкен, дүңгіршектер жұмыс істейді. Қазақ жерінен ... «Ұлы ... ... (б.д.д. 3-5 мың жыл бұрын) көптеген сауда орындары мен атақты
жәрмеңкелер ... ... ... Қарқаралы т.с.с.) болған. 14-ғасырдан
бастап тауар алмасу ақша (металл монеттер) арқылы жүзеге ... ... ... 1,5 ... ... ... халықтың сұранысын өтеп
тұрған. Келе-келе саудагер, сауда орындары, сауданың бартер, биржа, көтерме
(оптовый) сауда сияқты жаңа ... ... ... ... ... ... ... біте қайнасып, нарық, халықтар мен мемлекеттердің
кәдуілгі ... ... ... ... ... нарықтық қатынастар 16-17
ғасырларда қалыптаса бастады, ал сауда жасау мәртебелі кәсіп болып ... ж. ... ... ... ... (тапқыр адам) деген
экономикалық жаңа термин ендірді, содан бері ... ... ... дами ... ... Одағындағы социализм кезінде, нарық капиталистік
қоғамдық категория ретінде жойылған. ... ... ... ... тегін ешнәрсе бере алмайтын, ал ақшаға ешнәрсе сатып
ала алмайтын» ... ... ... ... ...... мен ... қажеттіліктері
мен сұраныстарын дер кезінде қанағаттандырып тұратын үздіксіз процесс.
Сондықтан да, «нарық», «тауар», «сұраныс» ... ... ... ... ... сол себепті нарықтық қатынастарды барлық елдерде де,
әрқашанда да болып тұратын, ... да ... ... ... ... ... ең ... фактор, кәсіпкерлік
құбылыс деп ... ... Сол ... ... ... мен ... әркім өзінің адамдық борышы деп санауы тиіс. Бұл мәселелерді тарих,
әдебиет, география, ... ... ... математика, технология,
информатика сабақтарында кеңейтіп түсіндіру арқылы ... ... ... ... болады.
Бар тірліктің мән-мағынасы жекеменшік психологиясына ауған қазіргі
нарықтық қоғамда, күллі жұрт, әсіресе, жастар, бай болуды, бизнесті игеруді
мақсат тұтатыны ... ... ... кәсіпкерлер Абайдың мына асыл ойларын, аталық
ақыл-кеңесін үнемі басшылыққа алған жөн: құдай ... ... ... ... қуат ... Ол ... адал кәсіп қыларлық орынға жұмсамайсың. Ол
қуатты ... ... ... қыларды білерлік ғылым берді, оны оқымайсың. Ол
ғылымды оқыса, ұғарлық ақыл ... ... ... кім ... ... қылса, түңілмей іздесе, орнын тауып істесе кім бай болмайды? ... ... ... мал табу ... онан соң білім, өнер керек... Ғылымды,
өнерді білгенге дүние арзан түседі (25-ші сөзі). Сол ... егер де ... ... ... ... ... Мал жұтайды, өнер жұтамайды (33-ші
сөзі) деген данышпан Абайдың ақыл сөзін біздер бай болудың ең бір ... ... деп ... ... ... ... мал ... емеспіз. Малменен ғылымды кәсіп
қылмақпыз деп ғылым арқылы баюға болатындығын да ... 38-ші қара ... ... ... пен ... дұрыс тәрбиелеп, оларды
адамшылық адал ниетпен бай болуға бағыттау үшін, ... ... ... ... ... ... ... тауып, ұтымды пайдалана
білгеніміз ләзім.
Экономиканың дамуы озық техникамен жетілдірілген технологияға
байланысты болғандықтан, оқушылардың ... ... ... ... ғылыми-технологиялық процестің ерекшелік жетістіктерін ескермесе
болмайды: ғылымның өндіргіш күшке айналуы; адам ... ... үш ... ... ... ... – технолгиялық жаңалықтарды практикада қолдану ... ... ... ... ... мен ... қабілетінің артуы т.т.
Қазір Республикамыздың ішкі жалпы ... 75 ... ... ... ... ... ... табысы 50 млр-тан
асқан. Барлық кәсіпорындардың қызметі ... ... ... ... ... ... де кәсіпкерлік қарекетпен
айналысатын кәсіпкерлік үкімет ... ... ... әрбір отбасы мен
жеке адамдар да ... ... ... күн көруге көшкен.
Республикамызда нарықтық ... орта ... ... ... кәсіпкерлік корпорациялар құрылып, жұртқа қосымша ... ... ... ... ... келеді.
Соңғы жылдары белгілі америкалық экономистер Й. Шумпетер, М.
Портер, Р. Солоудың ... ... ... ... ... Яғни ... қабілеттіліктің мазмұны елдегі
кәсіпкерліктің белсенділігімен, әр ... ... ... ... тереңдетілді. Осыған орай көптеген елдерде әлеуметтік
саясаттың бағыттары да өзгертіле ... ... ... мен біліктілік
(умение) қазіргі ... ... ... ... ең
маңызды көрсеткішіне айналды. Көптеген елдер жаңа индустриялық—инновациялық
қоғам үшін, ең алдымен, адамды ... оның ... ... ... ... Дамыған елдерде (АҚШ, ... ... ... жаңа ... ... жаңа философиясы (шешуші
рөлді адам атқарады деген идея) қалыптасып келеді.
Өркениетке жеткен мемлекеттерде ... ... ... көтеруде негізінен адам капиталына (қабілеті мен біліміне)
сүйеніп келеді. Ғалымдардың зерттеулері білім ... ... ... ... ... анағұрлым артық екенін анықтады. Мәселен, орыс
академигі С. ... ... ... (1920 – ... мектеп
оқушыларын оқытуға салынған қаржы шығыны толығымен 1,5 жыл ... ... 35-40 жыл бойы ... тек ... ... әкеліп отырады екен.
Соңғы жылдары адам капиталын өсіруге салынатын инвестицияның тиімділігі
зерттелді. Америка экономистері Л. ... мен П. ... ... бойынша
бакалавр даярлауға кеткен қаржының өтелімділік (окупаемость) коэффициенті
11,8 – 13,4%, магистрлік дәреже үшін – 7,2% PhД доктор ... үшін – ... ... ... ... ... ... білім беруге жұмсалған
АКШ-тың шығынының өтелімділік нормасы 4%-ға ғана жеткен. Яғни ... ... ... салынған қаржыдан 2-3 есе артық табыс табуға
болатындығын байқауға болады. Демек, бәсекеге қабілетті білім-ғылым жүйесі
дамытылмай, ... ... ... ... ... ... алмайды.
Жаһандану үдерісінің зор мүмкіншіліктерін ... үшін ... тек ... бәсекеге қабілеттілігін көтеру арқылы қол
жеткізуге болатындығын Президент лекциясы ... ... ал, ... ... ... көзі ... мен ... саласында екендігі
ашып көрсетілді.
Әрбір жас жеткіншек бәсекеге қабілеттілікті алдымен өз бойында
қалыптастыруға тырысу керек. Ол үшін оның ... ... ... ... ... өзге ... өз әріптестерінен асып түсуге
тиіс. Білім – капиталға, ол — стратегиялық ресурсқа ... ... ... ... ... ... Жоғары білім—мол табыс табудың, лайықты
тұрмысқа ... ең ... ... ... қайнар көзі білімде екндігін
президент Н. Назарбаев ҚазҰУ-дың студенттер ... ... ... ... ... Демек, бәсеке—нарық құралына, кәсіпкер—нарықты
дамытушы күшке, ал білім—табыс көзіне айналған.
Біздің елімізде ... ... мен ... бар ... ... ... ... ондаған есе
артуда, бәсекеге қабілетті өңірлік технопарктер мен сервистік-технологиялық
орталықтар іске асырылмақ, ірі ... ... мен жаңа ... ... ... ... ... мен білім-
ғылымның дамуын шапшаңдататын білім экономикасына көшу мақсаттары қойылып
отыр. Сондықтан, білімді кадрлар ... ... ... ... ... беру ісі ... басты басымдығына, өркениетке өрлеуіміздің
шешуші факторына ... ... ... білім экономикасы еліміздің
бәсекеге қабілеттілігінің бірден-бір кепілі болып саналады.
Еліміздің бәсекеге қабілеттілігін ... үшін тек ... ... ... ... ... капиталын
дамытуға да ерекше күш салуда. Ол үшін ... ... ... ... ... сияқты істер жүзеге асырылмақ.
Мұның бәрі бәсекеге қабілетті экономиканы дамытуға қажетті алғышарт ... ...... ... ... сұхбатында айтылғандай әлемде
қазірдің өзінде сұраныстан ұсыныс артып бара ... Әлі де ... неше түрі ... ... ... ... шығады. Ол кезде тек сапалы
тауар ғана өтетін, тек озық ... ғана ... ... ... Біз ... ... сай ... тиіспіз.
Бәсекелестік бәйгесінде озу үшін жаңа кезеңге сай келетін жаңа
экономика ... Жаңа ...... ... ғылымды қажет
ететін экономика.
Әлемнің мықты елдерінің бәрі тауар өндіруші ... ... мен ... ... ... ... ... Ғылымды көп
қажет ететін өнім экспортынан жыл сайын АҚШ – 700 мрдқа жуық доллар,
Германия – 530, Жапония – 400 млр. ... ... ... ... ... ...... ойлайтын кәсіпкер
тұлға болу керек. Себебі, ... ... ... ... қасиеттердің көбі табылады деп айтуға болады. Өйткені, ондай
қасиеттерді меңгермесе, ... ... ... ... ... ... таба
алмай, оның кәсібі өзінен-өзі жойылатынын (банкротқа ұшырайтынын) жақсы
біледі. ... да, ... бар ... ... ... ... ... қарым-қабілетін өзінің кәсіпкерлік
қызметіне жұмсайтыны белгілі. Ең ақырында, ол ... өз ... ... қамы ... ... Олай ... әр ... бәсекеге
қабілетті болуға ұдайы ұмтылады. Сол себепті, біздің елде де, ... ... ... жеке ... барынша дамыту, оған қолдау
көрсету мақсатын қойып отыр. Мұны елімізде бәсекеге ... ... ... ... құрудың алғашқы шарты деп түсінгеніміз жөн.
Творчестволық кәсіпкерлік тұлғаны тәрбиелеудің ең негізгі
алғышарттары – ... ... ... ... ойлау, кәсіпкерлікті
игеру, бәсекелестік қабілеттілігін ұдайы дамытып ... ... ... отбасынан бастап маман ... ... ... ... творчестволық ойлауын қалыптастыру, мектеп
оқулықтарына кәсіпкерліктің негізін ендіру, ... мен ... ... ашу, ... кәсіпкерлік іспен айналысуға жұмылдыру
т.с.с. іс-шаралар арқылы жүзеге асыруға болады деп санаймыз. ... ... ... адам ... ... ... ... Жолдауында (53) «ұлттың бәсекелестік
қабілеті бірінші кезекте оның білімділік деңгейімен айқындалады» деп ... ... ... ... жаңадан пайда болған «білімге
негізделген экономиканы» ескермеске болмайды. Әлемдік бәсекелестік заманда
әрбір ... ... ... ... ... іскерлік мүмкіндігін
анықтайтын адам ресурстарын дамыту мәселелері күн тәртібіне өткір ... Яғни ... ... мен ... ... ... мемлекеттердің
бәсекеге қабілеттілігінің ең маңызды көрсеткішіне ... ... ... ... ... ... үшін адам ... дамыту,
әсіресе оның қабілетін арттыру ... ... ... ... ... ... ... жаңа философиясы жасалуда. ... рөл ... ... деп ... ... бәсекеге қабілетті
интеллектуалды күш ― жетік ... ... ... ... ... ... ... экономика дамымайды. Қай заманда да ... ... ... ... ... ... әлі де
солай бола бермек.
Творчество адам санасының жасампаздығын және ... ... ... Адам ... ... оның ... ... бизнес пен кәсіпкерліктің нәтижелілігі, жаңалық ашуы ... ... ... анықталады. Творчестволық қабілет ― ойлаудың
ең жоғары деңгейі, ... ... ... ... ... қай ... да ... кілті. Творчестволық еңбектің негізінде тиімді жұмыс
атқарылады, сапалы тауар шығарылады, ... ... ... да, ... ... нәтижесінде ғана айырықша
жаңалық ашылады, қайталанбас іс-әрекет жасалады, ерекше мол өнім алынады,
керемет құбылыстардың сыры ... ... ... ... ... қабілеттілігі артады, аса байлыққа қол жеткізеді...
Біз сырттан іздеп жүретін табыстың ... ... ... ... ... ... табылатынын
аңғарғанымыз жөн. Ендеше, бұрынғыдан да молырақ табысқа қол ... ... ... ... ... тұру қажет. Осы ерекшелікті ескеріп,
көптеген әйгілі бизнесмендер, адамдарды «қолына балық бермей, ... ... ... істетуге дағдыланған. Бұдан, өмірді жақсарту
үшін, алдымен творчестволық ойлаудың ... ... ... ... келеміз. Сондықтан да, кәсіпкерлер ... ... ... деп ... адам ... ... ... творчестволық
ойлауды қалыптастырудың стадияларын, ... ... ... ала ... әлемдік бәсекелестікке лайықты жаңа тұлға
тәрбиелеудің ... ... ... деп ... ... ... ... ― творчестволық кәсіпкер тұлға. Оның ... жеңе ... ... ұқсата білу, жоқты таба білу.
Кәсіпкерлер нағыз еркіндік деп қаржылық еркіндікті түсінеді. «Адам
толық еркіндікпен туылады, тек ... ... ғана ... бұғаулармен
шырмаланады » (Ж.Ж. Руссо) деп бекер айтылмаса ... ... ... ... Р. ... ... толық еркіндікке жеткізетін ақша емес, ақша
ағыны деп санайды. Ол өзінің кітабында (23) ... ... ақша ... бір ... (1 - ... болатындығын дәлелдеп көрсетеді.
Қаржылық еркіндік квадрантының барлық 4 ширегінде де болады, бірақ КБ,
ИБ ... адам ... ... ... ... Кәсіпкерлердің
іс–тәжірибесіне қарағанда, адамдар ЖЖ, ӨЖ жағдайында 30 % табыс табады, ал
КБ, ИБ ...... 70% ... келтіреді екен. Осыдан келіп, әрбір
адамның қандай әдіс-тәсілмен ақша ... ... ... өмір ... ... керек екендігі туындайды. Өмірдегі өкінішті (парадоксты) ... ... ... ... ... ешнәрсе айтылмайды; бала мектепте
ақша туралы еш нәрсе білмейді, онымен өмірде, үйде ғана ... 1 ... ... ... ... ... ... тәрбиеленеді;
неге оған кәсіпкерлік қарекет жайлы түсіндірмеске, неге бизнесмен болуға
тәрбиелемеске?
Мектеп
ЖЖ ... ... - ... Ақша ... ... ЖЖ – ... жұмыскер;
ӨЖ – өзбетінше жұмыс істеп ... КБ – ...... ИБ ...... ... әлемдегі бизнес-жүйе моделімен таныстырылуы керек:
ЖЖ-бизнес – жүйеге жұмыс істейді; ӨЖ- бизнес – жүйенің өзі болып ... – сол ... ... ...... ... салады. Демек,
ақша керектігін сезінгенде: ЖЖ – жұмыс іздейді; ӨЖ - өзінше бір ... ... ... – жүйе ... ИБ – ... ... ... Демек, оқушылардың осындай қаржылық сауаттылығын
арттыру ... ... ... ... ғана ... ... теңгені тауып
жинақтауды үйреткен ләзім. Нарықтық қоғамда осындай ... ... ... ... ... алған ақшасы пассивке (қарызды ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызылуы
тиіс. Үйткені, қаржылық есеп тұрғысынан, байлық жинау – активті өсіріп
тұрудан ... деп ... Өз ... ... білгенде ғана
байлыққа қол жеткізуге болатындықты жастарға күнделікті ұғындырған жөн. Бұл
жағдайды ... ... ... көп адамдар кедейшілік өмір
кешумен өтеді.
Творчестволық кәсіпкерлік қарекеттің ... ... ... ... ... ерекше тапқырлық жасайтын мүмкіндік деп
түсіндіреді. Сол ... ... ... ... басшылары,
қарамағындағы қызметкерлерге ... ... ... оларға жаңа
мүмкіндіктерді іске асыруды ұсынады. Сонда қызметкерлердің ... ... ... еңбек өнімділігі көтеріледі. Мұндай тәсілдің, әр
қызметкердің ... мен адам ... ... мол ... бизнесмендердің іс-тәжірибесінде айқын байқалып келеді.
Бизнестік қарекет—тек творчестволық ойлай білетін ... ... ... ... ... (кәсіпкердің) қолынан келетін аса жауыпты
қызмет. Сондықтан, бизнесті бастауда, оны жүргізуге, байлыққа қол жеткізуде
бір ізге ... ... ... ... ереже не заң жоқ, еш уақытта
да болмайды. Әр бизнестің өзіне тән, басқаларға ұқсамайтын әрқилы ... ... ... ... тек қана ... мен ... ... Қазір ол мол табыс табу көзіне айналған бизнесмендердің
үйреншікті ... ... ... Оған ... ... – Т.Эдисонның, Г.Фордтың, Д.Карнегидің, Дж. Соростың ... өмір ... ... дәлел. Олардың қатарынан мұғалімдер,
фермерлер, механизаторлар, кәсіпкерлер, студенттер, оқушылар, ... өз ... ... алып ... мен ... ... идея шапшаң дамып бара жатқан қазіргі
нарықтық ... ... ... қарқындап тұрған кезде,
өнертапқыштық адам баласының шығармашылық еңбегінің елеулі, ... ... ... айналуда. Сондықтан, белгілі бір елдегі өнертапқыштықты саны
мен сапасына қарап, ол ... даму ... ... ... ... ... ... айналып барады. Мәселен, мұндай елдер қатарына АҚШ
– ты, ... ... ... т.т. ... ... ... белгілі
австриялық зерттеуші Лобелдің талдауы бойынша, 1985 – 1995 ... ... ... ... ... ... ... Жапония ие
болып келген екен. Екінші орында – ГФР, үшінші ...... ... басқа елдермен салыстырғанда, техникалық шығармашылық
бүкіл қоғамдық сипат алып, ... ... ... ... Бұл елде ... алғашқы заң қабылданған күн (18.04.1884 ж.) ұлттық ... ... ... ... жыл сайын аталып өтіледі. Жапонияда 1904
жылдан бастап өнертапқыштар мен жаңашылдық ... ... ... халықтың творчестволық белсенділігін көтеру ... ... ... ... және келешектегі даму деңгейі осы заманғы
нарықтық қатынастардың қалыптасуымен сипатталатыны бәрімізге ... ... ... даму ... ... ... « қажеттілік», «
тұтынушы», « айырбас», «меншік», «кәсіпкерлік», «бизнес», ... ... ... ... ... оқушыларының санасында берік
орнығуы қажет. Соған байланысты ... ... ... ... ... ... отырып және жинақталған тәжірибеге сүйеніп, жас
ұрпақты еңбекке, ... ... ... ... ... ... тәрбилеу жолдарын пайдалануымыз қажет.
Нарықтық қоғамда мектепте білім беру мазмұны да заман талабына сай
құрылып, жетілдірілуі тиіс. ... ... ... ... сүйеніп,
оқушылардың кәсіпкерлік ойлау қабілеттерін дамытып, оларды ... ... өмір ... ... ете ... бейімдеуіміз керек.
Мектептерде бұл істі жүзеге асыруда көптеген ... ... ... ... ... ... ... бағдармалары мен оқулықтарында нарықтық қатынастардың
элементтерінің ... ... ... ... заңдылықтарының ашылмауы, нарықтық ұғымдар мен білімдер
жүйесінің айқындалмауы, нарықтық ... ... ... ... ... ... кәсіпкер тұлғаны тәрбиелеу үрдісінің
болмауы, т. т. ) ... ... ... ... ... бір жолы – ... пәндерін оқытуды
нарықтандыру ( бірте-бірте бұл жаңа терминге де ... ... ... ... ... сауатсыздығы жаңа экономикалық қатынастардың
қалыптасуын ... ... ... ... ... итермелеуі
мүмкін.
Қазіргі кезде нарықтық – экономикалық ... ... оқу – ... ... ... ғылыми-педагогикалық, әдістемелік мәселерімен
көптеген ... ... ... ... ... сыныптарда Л.
Клариннің « Уроки гнома Эконома и феи Экологи», ... и ... ... ... ... ... Е. Савицкаяның «Уроки экономики в школе»
деп аталған ... ... ... ... ... келеді. Экономиканы тереңдетіп оқыту үшін Л .Л. Любимовтың (
«Основы экономических ... И. В. ... пен Л. ... («Раскрывая
тайны экономики») оқу құралдары, А.А. Мищкеевичтің экономикалық есептер
жинағы шығарылған.
Қазақстан мектептерінде 1980 ... ... ... ... ... « ... ... Мамандық таңдау», «Мал шаруашылық
кәсібі» сияқты факультативтік курстар өткізіліп ... ... пен ... негіздері» (Көкшетау облысы ... ... ... нарық пен дизайнның элементтерін ендіру»
(Талдықорған қаласы мектептерінде), «Техника ... ... « ... экономика негіздері» (Оңтүстік Қазақстан,
Қостанай облыстарының ... ... ... және ... ... ... ... облысы
мектептерінде), ал болашақ ... үшін ... ... оқудың ториясы мен әдістемесі» сияқты ... жаңа ... ... ... бойынша мұғалімдер дайындалды.
1985 жылдан бері Қазақстан мектептерінде экономикалық білім беру ісі
жүзеге асырылып келеді деп ... ... Оған ... ... С.
Сатыбалдиннің «Экономика» оқулығы (Орал ... Л.С. Ла - ... ... ... Л.Ш.Лысенкер мен Э.М.Лысенкердің
«Бизнес – математика» және «Основы экономических знаний», М.Ә.Құдайқұлов
пен С.М.Құдайқұловтың ... ... и ... ... ... ( 9 -10 ... арналған) және «Экономикаға кіріспе»
(1 -5 сынып үшін) ... ... ... мен ... ... көрді.
Нарықтық экономикалық білімдер жайлы алғашқы мағлұматтарды математика,
дүниетану, қоғам, құқық ... ... ... физика,
технология сияқты пәндердің мазмұнынан табуға болады ... ... ... ... ... ... т. т. ұғымдарға қатысты).
Біздің республикамызда « Қолданбалы экономика» мектептегі таңдаулы пән
ретінде алғаш 1991 жылдан бастап оқытылып келеді, ол1996 жылы ... оқу ... ... 1997 ... бері 5 -9 ... ... ... Қазақ білім академиясында С. Сатыбалдиннің
басшылығымен авторлар тобы ... « ... ... негіздері » атты
қазақ тіліндегі төл оқулық шығарылып, Павлодар, Қарағанды, Атырау, Алматы
облыстарының мектептерінде ... ... ... Қ. Ж. ... ... Д. ... т.б. авторлығымен экономикалық білім негіздері жайлы
тұжырымдама, бағдарлама, білім стандарты, жұмыс дәптерлері, ... ... ... ... ... құралдар жасалынды.
Қазіргі заманда кәсіпкерлік білім алуды, алған білімнің ... ... ... ретінде түсіндіру қажет. Мұндай
нарықтық құбылысқа сай ... ... ... бизнес-
курстар, бизнес-білім жетілдіру институттары, бизнес-консалтингтік фирмалар
көптеп ашылуда. Бұған ... ... ... ... ... ... ... т.т. жақсы дәлел.
Нарықтың мәнді белгілерінің бірі – бәсекелестік. ... ... ... ... ... ... формасы болып табылады.
Бәсекелестік нарықтық процесті ... ... да ... ... ... тек қана ... білімі жоғары, шебер маман, іскер кәсіпкер адам
ғана төтеп бере ... ... ... жөн. ... да, ... Н.Ә. ... ... да, бәріміздің де бәсекеге
қабілетті болуымызды талап етіп отыруы – заманауи заңдылығы.
Осы талаптар ... ... ... ... ... тұлға) кім
және қандай болу керек, нарықтық білім мен ... ... ... ... ... ... білім жүйесінің қандай
болғаны жөн,бұл туралы шетел тәжірибелеріне зер салу, кәсіпкерлік тұлғаның
ерекшелік қасиеттерін айқындау қажет.
Жаһандану заманында білім ... ... ... ... ... ... сайын пайда көзі ретінде көрінуде.
Әлемде, ұлттық өнімнің 5%--табиғи ... ... ал ... білім-біліктілігінен түседі екен. Дамыған
елдерде экономикалық даму интеллектуальды (парасатты) экономикаға сүйенеді.
Білім беру ... ... ... саламен елеулі түрде
астасады, ал білім беру қызметі қоғамның экономикалық дамуының аса маңызды
құрамдасына, артта қалушылықты еңсерудің ... ... ... алуы да үздіксіз білімге ұласып, барған сайын
ерекше мәнге ие болып ... ... ... жоғары білімнің өзі көпке
жетпейтін болып барады. Мәселен, Дженерал Моторс корпорациясының президенті
«бізге төрт, тіпті алты ... ... 40 ... ... бар ... ... ... қойған, өзінің инженер, экономист қызметкерлеріне.
Технологияның дәстүрлі 300 жылдық дамуының механикалық ... ... Дени ... 1620 жылы ... ... бар бу ... ... кезден басталып, 1945 жылы ядролық жарылыстар жасаған уақытқа
дейін жалғасты. Механикалық технология дамуының осы үш ... ... ... ... ... ... күшейуі секілді
жетістіктер көрінді деп айта аламыз. Онан кейін ... даму ... ... ... (организмнің ішінде болатын құбылыстар), яғни
биотехнологияға ауысты. Ал организмдердегі ... ... ... ... ... ... информациялық формада (талдау
негізінде) жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... адам
ақыл-ойын қатты толғандыратындай кәсіпкерлік өнертапқыштық қарекетінің
беделін анағұрлым арттырмақ. Мұндай ... ... мен ... ... ашып ... ... мүмкіндік туғызады.
Фарадейдің ашқан электромагниттік индукция құбылысын, ширек
ғасырдан кейін, 1856 жылы Германияда Вернер Сименс электр моторының ... ... ... ... ... Бұл ... ... маңызды техникалық жаңалықтарды арттырады деп көп ... ... ... ... жаңа ... ... сезілді. Бұл жағдай, Фарадей ашқан электр және магнит әсері
кезіндегі аралық ортаның рөлі туралы Максвелл идеясына ... ... ... ... тоғының қасиетіне негіздеп американдық атақты өнертапқыш Т.
Эдисон 1878 жылы қыздыру ... ... ... кейін ғана
техникалық прогресс жеделдеп, АҚШ пен Еуропада ... ... ... өнеркәсіптер құрылғаны мәлім.
Осыдан 150 жылдай бұрын, жердің жарықшағынан шығып, өздігінен ағып
жататын мұнай, топырақ пен егін-шөпке ... зат ... ... ... Оны
өңдеп, жанармай алу технологиясы жасалғаннан кейін ғана мұнай экономикалық
құндылыққа ... мол ... көзі ... ... ... өнертапқышты «құдайдың ұшқыны», ... ... «ісі ... » адам деп ... ... оны 1880 ... кейін
ғана «жаңалық ойлап табушы», «тапқыр жаңалық еңгізуші», «экономикалық мол
табыс әкелуші» ... ... ... ретінде мойындай бастағанымыз
белгілі. Тек 1914 жылдан бастап ғана жаңалық еңгізуді қажетті жүйелі ... ... ... ... негіздері туралы
зерттеулер жүргізіліп келеді.
Өнертапқыштық іске экономикалық ... ... ғана ... ... ... да, ... нәтижесінде ресурс жасалады.
Демек, өнертапқыштық яғни жаңалық еңгізу (инновация) кәсіпкерліктің айрықша
құралы ... ... ... адам ... ... нарықтың мұндай
ерекшелігін мектептегі әртүрлі пәндерді оқытуда көптеген мысалдар келтіріп,
оқушылардың назарын ... ... ... болады. Мәселен,
көптеген ғасырлар бойы боксит пен аллюминий—зиянды тау жынысы болып келді.
Олар топырақтың ... ... ... ... ... ... ... саналды. Биология пәнінде оқытылатын саңырауқұлақтың
көгеруі—ресурс емес, үй дақылдарына көп зиян ... ... ... ... ... ... А. ... зерттеулерінің нәтижесінде
одан пеницилин алынып (1929 ж), зиянды саңырауқұлақ пайдалы ... ... ... ... байланыстылық тауарды сатып алу
процесіндегі сұраныс пен ұсыныстың бағаға қатысты нарықтық тепе-теңдікті
көрсететін ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды
кәсіпкерлікке баулыйтын болады.
1943 жылы ... ... Жак Ив ... ... ... ... ... су түбіне сүнгіп, теңіз-көл астындағы өсімдіктер мен жәндіктерді
зерттеуге, суасты спортымен айналысуға, су астына саяхат ... ... ... ... ... сабақтарында түсіндіру,
оқушылардың өнертапқыштыққа қызығушылығын арттыратыны сөзсіз.
Сол сияқты, транспорт машиналарының, бу двигателінен іштен ... ... ... ... ... көшу ... ... полимерлік материялдарды алу және суды тазарту технологиясымен
(химиядан), компьютер ... ... ... сондай-ақ түрлі
кәсіпкерлік мазмұнды есептерді шығару арқылы (физика, ... ... ... функциясын табиғи және ... ... ... ... ... еңгізуді,
кәсіпкердің инновациялық іскерлігін оқушыларға нақты ... ... де мол. Бұл ... ... ... ... ... автомобильдік «Астана-Моторс»,
компьютерлік ИБМ секілді кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... жасалады. Осылайша мектептегі әрбір
сабақ нарықтандырылып, кәсіпкерлік қабілеттілікті мектеп ... ... ... ... нарықтық қоғамымыздың қозғаушы күші
болып саналатын ... ... тобы ... ... ... ... жолындағы қадамы қарқындай бермек.
Американдық фирма «Procter & Gamble» (60-жылдары) бір-ақ рет
пайдаланылатындай, бөбектің құйрығына ... ... ... ... мүмкіндіктерін зерттеуді мақсат етті.
Алғашқы қадамды ата-аналардың сұраныс-тілегін білу үшін жаппай
сұрақ-жауап алудан бастады. Олардан қолдау ... соң, ... ... ... етіп ... ... арзан бағаға сатудың тәсілдерін
шешті. Сонан соң ол фирма памперсті көп етіп ... ... ... сатуға қол жеткізіп, мол табысқа ие болды.
Сол сияқты Ресейдің белгілі кітап шығарушысы А. ... ... ... ... ... ... «тиын» («копейка») тұратын арзан
кітаптарды көптеп ... ... ... ... «Promenade» сауда орталығында автоматтандырылған
«ақылды үй» деп аталатын техникалық орталық жаңадан «қызметке кірісті». ... ... ... ... ... ол ... арнаулы программа
бойынша, үйдегі кіржуғыш мәшиненің ... кір ... ... ... дер ... ... қоюға болады.
Атырау мемлекеттік университетінің профессоры София ... ... ... ... ... ... және ... деген жаңа сусын
шығарудың өндірістік технолгиясын ойлап тапты.
Алматыдағы «Халықаралық—ұлттық спорт түрлері және ... ... ... ... ... ... өмір ... «Президент» деп аталатын ойынды ойлап ... ... ... дөңгелек шеңбердегі сандарға шеге не тас лақтырып,
«2030» санына тигізетін болады. Ең ... адам ... » ... дәл ... ... Бұл ойын балаларды мергендікке ... ... » ... ... анғаратын болады.
Психологтар мен педагогтардың анықтауынша, әрбір балада да әйтеуір
бір қабілеттіліктің алғашқы белгілері болады. Ешнәрсеге қабілеті жоқ ... ... ... бала ... бастапқы элементтері қарекет
ету және ... ... ... ... ... дамытылады.
Таланттықтың табиғаты бойынша, дарынды балада бір ... ... ... ... ... болады. Дарындылық қабілетке, әсіресе,
қиялдаушылық ... ... ... ... ... болу тән. ... құмарлықсыз адам өмірінде ешбір табысқа жетуге болмайды.
Сондықтан, қиялдай білуді өнертапқыштықтың, ... ... ... деп ... керек.
Нарықтық қатынастардың кәсіпкерлік үрдісі физикалық жаңалықтарды
экономикалық құндылықтарға айналдырып, оларды мол ... ... ... көзі ... ... мүмкіндігін ашты. Ондай нарықтық
ресурстарға мынадай физикалық құбылыстар мен ... ... ... ашып ... ... бу трубинасы, жылу двигателі, іштен
жанатын двигатель, дизель двигателі, электр және ... ... ... шала ... ... -телефон байланысы, электронды
есептегіш машиналар, компьютердің физика-техникалық негіздері, ... алу, ... ұшу ... ... ... және ... тән
қасиеттер. Бұл көрсеткіштер экономикалық циклды (кезеңді) анықтауға
мүмкіндік ... ... ... ауытқуы тұтыну мен
инвестициялардың өзара қатынастарының өзгеріп ... ... ... процестің мәнін физика және математика сабақтарында екі
шаманың ( мысалы, ... пен ... ... өзара тәуелділікті
график түрінде көрсету оқушылардың экономикалық түсінігін тереңдете түсері
даусыз ... ... ... ... жалпы тарих және Қазақстан тарихы пәндерін оқытқанда
нарықтық қатынастардың пайда болуы мен даму ... ... ... мол. ... ... « өз күніңді өзің көр» деген
нарықтың ... ... ... ... ... философиялық
категория ретінде талдай білу қажет. Физика курсының өн бойында, ... ... ... ... ... ... ... түсіндірілетін көптеген
тақырыптардың мазмұнын «қызыл жіптей ... өту ... ... ... биігі – нанофизикаға негізделген нанотехнология
екендігін ... ... ... ... ... пәндерінде
шығарылатын тауардың оптимальды бағасын оның санына, қанша тауар өндіруді
сұранысқа ... ... ... графигі», «тиімді тепе- теңдік
нүкте» сияқты нарықтық ұғымдардың мәндерін нақты кәсіпкерлік тәжірбиеге
сүйеніп ... ... ... География мен биология ... ... ... көзі болатын еліміздің мол ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қазіргі нарықтық қоғам талаптарына сай, Қазақстан Республикасында
білім беруді дамытудың ... ... ... мемлекеттік
бағдарламасы оқушылардың «нарықтық экономика мен сапаның ... және ... ... қолдана білуін қалыптастыру» керек
екендігін міндеттеді (19). Демек, ... ... ... ... ... ... тың ... тұрғысынан соңғы жылдары мектептің физика
сабақтарында пайдалануға жарамды нарықтық ... ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде әр сыныпқа қатысты ... ... ... ондай сабақтарды өткізудің техологиясын жасауға
тырыстық. ... ... ... әр пән ... да ... ... ... дайындауға болады деп есептейміз.
Қоғамның дамуына сәйкес оқыту процесінің негізгі формасы—сабақтың
түрлері өзгеріп, ... ... ... ... Бұл — ... заңдылық.
Мектептің даму тарихында «лабораториялық сабақ», ... ... ... «проблемалық сабақ», «лингафонды ... ... ... ... ... ... пайда болды.
Сол сияқты осы заманғы нарықтық қоғамның ерекшеліктеріне лайықты
«нарықтық сабақтардың» (сабақта 3-5 минут көлемінде ... ... ... ... ... өткізіліп тұруын да заңды құбылыс
деп санауға болады. Әрине, ондай сабақтардың жаңа түрлерін өткізудің ... үшін ... ... бар ... ... ... әдістемелік талдауымыздың негізінде және өзіміздің
оқытушылық іс- ... ... ... ... ... дидактикалық алғышарттарын жүзеге асыруды қажет деп санаймыз.
1) Білім стандартындағы экономикалық (нарықтық) ... ... ... ол ... ... деп те атап жүр) ... алдымен
педагогтың өзі қоғамды нарықтандырудың қажеттілігін пайымдауы керек. Содан
соң нарықтың ... мен ... ... тусіну қажет. Нарықтық
қоғам талабына сай бәсекеге қабілетті кәсіпкер ... ... ... деп ... жөн. ... ... ... айналдыра білу ләзім.
2) Осы ... ... ... ... ... ... игерген абзал.
3) Жеке тақырыптарға байланысты нарықтық деректерді ... ... ... таба білу ... ... ... кем ... 3-5 минуттай экономикалық-
кәсіпкерлік материалдарды пайдаланған жөн.
5) Физика сабақтарында нарықтық ... ... ... байланыстарды көрсетудің, тарихи материалдар мен
өнертапқыштық ... ... ... мол ... ... ... Физикалық оқу материалдарын тоқсандық жоспарлауда және күнделікті
сабақ жоспарын дайындауға, оларды нарықтық тұрғыдан талдай ... жөн. ... ... нарықтық және бизнестік әдебиеттерді оқып, газет - ...... және ... ... ... жинастырып жүру қажет.
Нарықты сабақтарды өткізудің ең негізгісі — ... ... ... ... ... ... аша ... оларды
сабақтың тақырыбымен шебер байланыстыра білуі тиіс .
Әрине, мұндай мақсатты жүзеге асыра білуде мұғалімдерге ... ... ... әдістемелік тапқырлық қабілет қажет-ақ.
Осындай үрдісте құрылған бұл ... ... ... ... үлгі ретінде ұсынып, мұғалімдердің ... ... ... ... ... сабақтарына нарықтық нақыштар
беріліп тұрса деп ... ... ... – с ы н ы п б о й ы н ш ... Физика--өнертапқыштықтың негізі
Ғылым мен технология, жаңаша инновациялық идея шапшаң дамып бара
жатқан қазіргі нарықтық қоғамда, ... ... ... ... ... творчестволық (шығармашылық) еңбегінің елеулі,
тіпті негізгі бір ... ... ... ... ... ... ... адамның
бойында белгілі бір дәрежеде болатындығын мұғалімнің, ... ... ... ... қажет. Әсіресе, физика мен технология, ... ... ... ... ... ... ой-қыялдарын
дер кезінде оята білу, жандандыру, белгілі бір ... ... ... ... үшін ... ... ... жаңалықтарымен, патенттік
жұмыстармен ұдайы таныстырып отырған пайдалы.
Алғашта, өнертапқыштықты «қыялшыл», «ісі белгісіз» адам ... ... ... ... әлі күнге дейін осындай мағынада
түсінуіміз өкінішті-ақ), оны 1880 ... ... ғана ... ... ... ... ... «экономикалық мол табыс әкелуші» ерекше
қабілетті тұлға ... ... ... ... Тек 1914 ... қана жаңалық еңгізуді дамытуда қажетті ... ... ... ... баулудың негіздері ... де ... ... ... ... ... оқушыларын
өнертапқыштық кәсіпкерлікке үйрету үйреншікті іске айналып барады.
Қазіргі заманда белгілі бір елдегі ... саны мен ... ол ... даму ... ... ... ... жөнінде тұжырым
жасау кәдуілгі әдетке айналды. Осы ... ... ... ... ... АҚШ-ты, Жапонияны, Оңтүстік Кореяны т.т. жатқызуға болады.
Жапония елінде 1984 ... ... ... ... ... жұмыстарымен айналысатын арнайы ... ... ... көтеру жөнінде күнделікті қызмет көрсетіп
келеді. Бұл институт көптеген фирмалар мен жеке кәсіпкерге ... ... ... ... ... насихаттап тұрады. Осы институттың
зерттеулері нәтижесінде белгілі болғандай, жапон өнеркәсібінің лидері болып
саналатын «Хитачи Сэйкакусе» ... жыл ... 4 ... ... және ... ұсыныстар жасалынып отырады екен.
Өнертапқыштық саласында екінші орында келе ... ... ... ... ... 3 ... өнертапқыштық жаңалықтар жасайды.
Өнертарқыштықтың мол нәтижесінде, материалдардың 98 %-дай ... ... алса да, ... ... дүние жүзінде Жапония бірінші орынға
шығып отыр. Бұл ел, сондай-ақ, ... ... ... машиналар мен қондырғыларды ойлап табудан, шын
мәнінде революциялық жетістіктерге ие.
Ғылыми-техникалық прогресс жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... бойындағы шығармашылық қасиеттерді
оятатын, өнертапқыштыққа тәрбиелейтін нақтылы ... ... ... физика, химия, биология, математика, информатика, технология сияқты
пән кабинеттеріне көрнекі етіп жазып, ілім ... ... ... ... ... ... оларды күнде, әр сабақта,
ойлай білуге, ... ... ... ... ... ондай жапондық
тәлім-тәрбиелік ақыл-кеңестердің мынадай негіздерін жастарға үгі ... ... деп ... Күн ... ... ... арнайы уақыт бөліп отырыңыз. Сондай
ойлауға дағдыланған жапондық өнертапқыш Тосабуро Накатаны алғашқы ... ... ... әкеп ... Өзіңіз ойлап тапқан идеяңыздың шешімдерін жарыққа шығарып жариялап
отырыңыз. Оны ... ... ... ... ... ... ... айналдырыңыз. Бұл өз қабілетіңізге деген сеніміңізді арттыра түседі,
болашақ табыстарға ... ... ... ... қоя ... бұл ... ... істеуіне жағдай жасап, шығармашылық ойлау қабілетіңізді арттыра
түседі.
4. ... бір ... ... ... яғни ... ... ... Сонда болжай білу мен байқағыштықты (интуицияны) ... ... ... ... ойлауға («неге басқаша шешуге болмайды?» деп сұрақ
беріп), жаңа тәжірибелермен және тың білім қорымен ... ... ... ... ... жаңа ... (ол кез ... жерде тууы
мүмкін) күнделікті блокнотқа жазып қойып отырыңыз. Уақыт өте олар ... ... ... ... мамандық иелерімен де талқылаңыз. Ол идеяңыздың
ұшқырлана түсуіне, қарекетіңіздің нәтижелі болуына септігін тигізеді.
8. Әрқашан рухани «аштықты» ... ... ... қызметке, тың
ізденіске құмар болыңыз. Тым болмаса, ... бір идея ... ... ... ... шығармашылық қабілетіңізді берік сақтай аласыз.
Қазақстанның интелектуалдық меншік агенттілігіне жылына 1700-дей
ғана өнертапқыштық жаңалықтар, 4000-ға жуық ... жаңа ... ... ... Әрине, бұл көрсеткіштің дамыған елдердегіден әлде
қайда аз екендігі өкінішті-ақ .
Өнертапқыштықтың осындай нарықтық ... ... ... ... ... ... тақырыптық кештерді, бизнес-
фирмаларға экскурсиялар өткізіп тұруды, пән ... ... ... ... деп ... ... кәсіпте бізге керекті қасиеті бар жаңа материалдарды
пайдалану қажет болады. Ондай өндірістік мақсатқа керекті ... ... ... ... өте ... салмағы аса жеңіл, электроөткізгіштігі
күшті, жоғары температураға төзімді т.т) ... ... « ... ... бойынша әр түрлі табиғи заттарды таңдап алып, ... ... ... ... әйгілі өнертапқыш Т.А. Эдисон өзі ойлап
тапқан ... ... ... ... ... сымы ... 30 мыңнан
астам заттарды таңдап, тексерудің нәтижесінде тапқан.
2.2. Функционалдық байланыстың нарықтық мәні
Физикада және ... ... ... ... көп ... Олардың графиктері мен формулаларын өзара
салыстыра отырып, ондай құбылыстардың нарықтық мәнін ашуға болады. ... ... ... ... ... мен ... тауарды ұсыну заңы
графигінің сәйкестігі (3-сурет):
S ~s Баға ... ... саны ... ... ... және ... заңдарының графиктері де
ұқсайтынын аңғару қиын емес (4-сурет) ... ... ... ақша ... ... ... ... өнімге (ЖҰӨ),
акция курсының дивиденд шамасына тура пропорционал екендігін оқушылардың
есіне сала кетуіне ... ... ... ... екі ... ... нарықтық мысалдарға қатысты нақты түсіндіру тиімді.
2.3. Жаңа материалдар алудың нарықтық қажеттілігі.
XVIII ... ... ... ... әртүрлі металл маркалары
пайдаланылған болса, олардың түрлері 1950 жылдары—26 мыңға, ал 2000 жылы
—250 ... ... ... ... физика-химиялық құрылысын, құрылымын,
қасиеттерін зерттеу арқылы бізге керекті ... бар жаңа ... ... ... ... ... ... жаңалық өнертапқыштар мен
кәсіпкерлерге, конструкторлар мен зауыттарға өте қолайлы ... ... ... ... ... ... ... сабақтарында, 9-11 сыныптарда) нарықтық мәні түсіндіріліп
тұрылуы тиіс.
Қазіргі заманда, қоспаны еріту (қорытпа алу) ... ... ... алудың өнеркәсіптік тәсілі болып саналады. Мұны жоғары
сыныптарда физика, ... ... ... ... ... тұрудың
мүмкіндіктері мол. Яғни таңдап алынған бірнеше ... ... ... элементар бөлшектері (иондары, атомдары, молекулалары) активті
диффузиялық түрде орналасады да, кристалданған ... ... ... ... ... құрылымы, оған кіретін компоненттердің
қасиеттерінен өзгеше ... ... ... ... ... ... бізге
керекті жағдайдағыдай, берік, жеңіл, түсі де қалағанымызша ... ... ... өндірістік технологияда қолданылатын металл, қортпа
металдардың түрлері өсіп, сапасы жақсарады.
Үй құрылысын жақсарту мақсатта, қазіргі заманға лайықты ... ... ... ... ... ... пайдаланылуда. Ондай кірпіштің
беріктігі мен сапасы жоғары болу үшін оны жасайтын топырақ құрамына ... ... ... ... ... жаңа ... кірпіш
шығаратын зауыттардың бірі, соңғы жылдары Қызылорда ... ... құны 460 млн. ... ... өнімі 30 млн. кірпіштен асады). Бұл
зауытқа, осы ... ... ... ... ... мен Украинадан
әкелінген. Зауытты Қызылордалық ... ЖШС ... ... ... қаласы, айналасымен үстін шаңдатқан жабайы кірпіш
кәсіпорындардан арылып, экологиялық таза, экономикалық тиімді жаңа ... ... Күл мен ... ... және экологиялық
құндылығы.
2002 жылғы мәліметтер бойынша, Қазақстандағы өндіріс қалдықтары
150 ... ... ... олар 1,5 млн ... жерге тарап, ол аймақтағы
азық-түлік өнімдері мен халықтың денсаулығына зор залал келтіруде. ... ... ... ... жылу ... ... (ЖЭС) мен
металлургия зауыттарынан шығарылатын, кәдімгі, адамға керегі жоқ ... ... ... ... күл мен ... қатысты екендігі бәрімізге
мәлім.
Мәселен, ЖЭС-рында 1 млн. квт. сағат электр энергиясын өндіріп
шығару барысында 10 ... күл ... ... екен. 1 тонна сары фосфор
алғанда 11 тоннадай шлак ... ТМД ... жыл ... ... 100 млн. ... астам күл бөлініп шығады. Мұндай өндіріс
қалдықтары бізде Қарағанды, Екібастұз т.б. көмір ... ... көп ... Кәгімгі лай топырақты көмірден шығатын күлмен
ауыстыру керамика материалдарын өндіруде отын ... 80 ... ... ... ... 30 %-ға ... ... береді. Бұл жылына 100
млн. кірпіш шығарып ... ... орны 980 мың ... ... ... ... ... күлінен жеңіл, түрлі-түсті әрі берік кірпіш
шығару, мықты әрі көрікті керамикалық материалдар ... ... ... ... ... тастар алу, жеңіл бетон жасау, минералды ... алу ... ... ... Ауыл ... өндірістік
жерлердің қышқылдығын азайту мақсатта құрамында кальций, магний қоспалары
бар ЖЭС ... ... ... ... қажетті тамаша қасиеттері бар. Күлден
беріктігі 30 мегапаскаль (МПа) болатын берік, жеңіл ... ... ... ... құрылыс материалдардың орташа тығыздығы 1100-1700
кг/м аралығында болады, 66 МПа қысымға төтеп береді, ... ... ... ... Шлак ... ауыр ( ... 2500 кг/м, ... МПа) және жеңіл (тығыздығы 1600 кг/м, беріктігі 25 МПа) ... ... ... p=2200 ... Ұзақ ... жүргізілген
зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Алматы құрылыс материялдары ғылыми-зерттеу
және жобалау институтында күл қоқысынан «золокерам» (күл ... ... ... ... бар жаңа ... ... табылды. Оны
жасаушылар А. Құлыбаев, М. Құлбеков (ҚазҰПУ-нен) т.б. Мемлекеттік ... (2004 ж.) ... ... ... ие ... ... ... болған, зиянды қоқыс жиынтығына айналған
күл мен шлак қазіргі кезде экономикалық ... ие ... ... ... арттыруға ықпал етуде. Мәселен, жылына 60 млн.
үнемшіл әрі ... күл ... ... ... млн. ... ... үнемдеуге болады. Мұндай пайдалы кәдеге асқан күл мен шлактың
өндіріске қажетті ... бар жаңа ... ... ... заттын
беріктілігін түсіндіруде пайдаланудың нарықтық-білімдік әрі ... ... ... ... ... ... ... Күннің жер бетін және ауаны жылытуы, желдің
пайда болу бағыттары түсіндіріледі. Осы мәселе ... ... ... ... ... ... бар.
Электр энергиясын алатын күн электр станциясын шет елдерден көптеп
кездестіруге болады. ... ... ... әр ... ... ... жел электр станциялары бар. Олар арқылы әркім
үйіндегі аппаратураларды істетеді, есік алдындағы ... ... ... қып- ... құмның үстіне көкеністер мен жеміс ағаштарын
жайқалтып өсіріп ... ... да ... ... ... тұратын аймақтары көп
екені белгілі. Ондай жерлердегі ауыл- аймақтарда жел электр ... ... ... ... ... ... ... Мұндай алғашқы
қадамдар Қарағанды, Алматы, Талдықорған өңірінің Қытай ... ... жел ... ... салу қолға алынды.
Қарағанды облысының Шет ауданындағы Салбұрын қыстағы аймағында Т.
Есенбекұлы деген ... ... ... ... ... құрып,
өзі сол қауымдастықтың президенті ретінде, шалғайдағы 10-нан астам елді
мекендерде жел электр станцияларын құрып, ... ... жер ... ... ... орнатты, жел диірменді, ет-сүт өнімдерін т.с.с. бірқатар
цехтарды істетті. Сарыарқаның сардаласында ... ... ... ... Жел электр станцияларын құру арқылы алыстағы ауылдар мен елді
мекендерде осы ... ... ... ... ... Бұл ... шаруа қожалықтары мен шағын бизнесті
дамытуға мүмкіндік туғызды.
Көкшетаулық өнертапқыш өзінше жел ... ... ... ... Ол 4-
25 метр/секунд жылдамдықта жел соқса, 1 кВт энергия өндіре алады.
- Бұл ... ... ... 4 ... ... 95 келі. Пайдалану
мерзімі 20 жыл, құны шамамен 1500 АҚШ доллары. Оны екі-үш адам 2 ... ... ... ... университетінің профессоры,
өнертапқыш Қайролла Байшағыров.
8 — с ы н ы п б о й ы н ш ... ... ... ... ... ... ... жасау.
Сабақта оқушылардың назарын мынадай бір өнертапқыштықтың қызық
тарихына аударып, оның ... ... ашып ... ... ... компаниясы директорлар кеңесінің төрағасы Акио Моротидидің балалары
үйіндегі магнитофондарын бар ... ... ... ... ... ... ... Ондай жанына жақпайтын «айқай-шудан» құтылып, үйіне
тыныштық орнату мақсатта, А. Моротиди 1978 ... ... ... ... ... ... ... өте кішкентай әрі арзан
портативті магнитофон жасауды ойластыру туралы өнертапқыштық жаңа ... ... ... ... бұл ... ... ... алып,
келесі жылғы алғашқы жылы «уокман» деп аталатын құлақшын магнитофонды
дүкен сөрелеріне түсіп үлгереді. 1984 жылы «Сони» фирмасы 10 млн ... 1987 жылы 30 млн ... ... ... ... елдерде сатып, қыруар пайда тапқан.
Ә) «Ащысай конструкторы» жасаған шағын мәшинелер.
«Ел ... ... ... ... жаны ... ... мен ... ауылдан да табылып жатуы қуанарлық
жәйт деп жазған еді еліміздің «Егемен Қазақстан» ... ( 2005 ж ... ... ... ... ... ... мектебінің
технология және кәсіптік оқу пәнінің ... ... ... ... жүк автомобилін, кішкентай тракторды, шөп шабатын
ықшам агрегатты жасап, ауыл ... ... ... шаруашылықтарын
өрбітуге қолғабыс көрсетуді әдетке айналдырған. Ол ... ... Оның ... ... ... 100 ... қашықтыққа небәрі 5-ақ
литр жанармай ... ... ... ... техниканы қолдан ... ... ... ... ... ... ... шеберлердің қолында» деген халық мақалы бекер
айтылмаса керек.
Б) Суға ... ... ... сорып алып, суды тазартудың
технологиялық тәсілін (сорбент) ... үшін ... ... ... М. ... ... конкурста «Ең жас жыл
өнертапқышы» (2004ж.) атанды.
Г) Меркі ауылындағы (Жамбыл обылысы) инженер-электрик ... ... ... ... ауданының кішігірім таулы
өзендеріне су элетр стансасын салдырып, аудан халқын ... ... ... етіп ... Осы өнертапқыштық іскерлік республика кәсіпкерлерінің
ХІ форумында (2003 ж.) ерекше аталып, оған «Шағын бизнес саласындағы ... ... ... ... атақ ... Жаңашыл кәсіпкерлер, табиғи ресурстардан басқа да адамдардың
«сатып алу қабілеті» деген экономикалық ... жаңа бір ... ... Мысалы, ХІХ ғасырда алғашқы американ фермерлерінің ... ... ... сатып алуға қаржылай мұршасы болмаған еді. Осы
жағдайды ескеріп, астық жинаушы машиналарды ойлап табушылардың бірі ... (АҚШ) ... ... ... ... ... беру ... Бұл тәсіл бойынша, фермерлер сатып алған машиналарының құнын
жинаған ... ... ... ... ... ... ... төлеуге мүмкіндік алып, әр фермер күтпеген жерден ауыл шаруашылығы
техникасын «сатып алу » қабілетіне ие болды. ... бұл ... ... беру жүйесінің» нәтижесінде—нағыз экономикалық төңкеріс
жасалынды. Мұндай нарықтық қызықты жаңалықтардың экономикалық мәнін физика,
биология, еңбек, ... ... ... оқыту процесінде оқушыларға
түсіндірудің кәсіпкерлік тұрғыдан пайдалы екендігін пән ... ... Бұл ... жүзеге асыра білуде мұғалімдерге творчестволық
ойлау, өнертапқыштық қабілет, тұрақты ізденімпаздық қажет.
2.7. Ақша—нарықтық өлшем
Физикада және ... ... ... ... ... қоса мысал ретінде, ақшаның ойлап ... ... мен ... оқушыларды таныстырудың танымдық маңызы мол. Мәселен,
алғашта ең ... ... мен ... ... зат ... көлемі
жағынан тауармен алмастырылса, бірте-бірте олар салмағына қарай бағаланатын
болған. Ол алтын және күміс металл теңгелер қолдан-қолға өтуден ... ... ... ... ... оларды кейінірек қағаз ақшаға
ауыстырды. Мұндай алғашқы қағаз ақшалар ІХ ғасырда ... ... ... ... ақша ... 1769 жылы Екатерина патшайым кезінде шығарылған,
оны ассигнация (екатеринка) деп атаған. ... ... тыс ... ол ... ... ... (мұндай экономикалық
құбылыс 1861-1865 жылары Америкадағы азамат соғыс кезінде де айрықша
байқалды). ... соң чек, ... ... сияты ақшаның банкідегі
айналуының ... ... ... ... ... кездері, кредиттік
карточка арқылы (ақшаны қолма-қол беріп-алмай) автоматты түрде тауарды сату-
алу процесі жүзеге асырылатын болды.
Отырарда ... мыс ... ХІ ... ... Отырар
монетасының салмағы 2,1 гр., стандарты 800 болған. Ол бүкіл Орта Азияның
эталон ақшасына айналған.
Қазақстандағы алғашқы банк—«Промбанк» (қазіргі ... ... ... 1925 ж. құрылған.
2.8. Нарық—«төртінші өлшем»
«Нарық» деген ұғымның ... ... ... ... ол ... айырбастау мен сауда жасау ғана емес, шын ... ... ... ... ... ... адам ... бағаланып, тауардың қоғамдық
құны анықталады, әрі тұтынушының мұқтаждығы қанағаттандырылады. Яғни
адамның ... ... ... бейбітшілік таланты мен іскерлік
қабілетінің іске асырылуы байқалады, әрі оның ... ... ... ... ... ... (не ... ені, ұзындығы сияқты, нарық «төртінші өлшем» болып саналады. Осы
өлшем бойынша сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдік күйге ... ... ... ... ... ... ... адамның еңбегі мен жігері,
ақыл-парасаты мен творчестволық ойы, жұмыс істеу шапшаңдығы мен шеберлігі
сияқты ... ... ... ... айналдырады. Бұл әр адамның
бәсекеге қабілеттілігін анықтайтын өлшемге айналмақ . Адам ... ... ... қол» ... ... тұрмысқа жеткізеді.
Ендеше еліміздің экономикасын көтеруге ... мен ... зор ... ... Олай ... ... елімізге қабілетті
кәсіпкерлер (АҚШ-та 20 млн-нан астам миллионерлер бар, ал біздің елде
небәрі 4-ақ адам ... ... көп ... ... бәрімізде қабілетімізге
қарай кәсіпкерлік қарекетті тиімді жүргізе білуіміз қажет.
Мұндай нарықтық материалды физика сабақтарында ... ... (p=m/v) мен ... ... (d=p/v) оның ... ... пайдаланудың мүмкіндігі бар.
2.9. «KazSat»-тың нарықтық қызметі
Қазақстанның бірінші ұлттық «KazSat» деп аталатын геостационарлық
спутнигі Байқоңырдан ұшырылған бір жыл ... ... ... көрсету
мүмкіндігін 66 пайызға ... Сол ... бері ... ... ... ... жүгініп, ел аумағына интернет, ... ... және ... ... бастады. Ендігі 1-2 жыл
көлемінде «KazSat» жерсерігі толықтай іске қосылған кезде, шалғайда ... ... ... ... ... ... өткізіліп
тұрмақ.
Алдағы уақытта ғарыштық жүйемізді дамыту жобасын жүзеге ... ... ... ... ... тарату, мультимедиалық
және телекоммуникациялық көрсету түрлері толық өтелмек. Көрші елдердің де
тапсырыстарын орындауға мүмкін туғызылмақ.
Космосты игеру, радио – ......... ... тақырыптарды (8-10 сыныптарда) өткенде физика мұғалімі оқушыларды
мұндай материалдармен таныстыруы ... ... ...... ... ... өзара әсерлесуінің әлсіз және күшті, дененің
салмағының жеңіл жіне ауыр екендігі көп қарастырылады. Ондай ... ... ... ... белгілі. Ол шамалар рычагты,
серпімді (пружиналы), ал соңғы жылдары ... ... ... Өлшеу--өмірде көп кездесетін оқиға. Күнделікті тіршілікте
өлшеусіз өмір жоқ сияқты. Дүние жүзі ... ... ... мен табысы
өлшеу арқылы таразыланады.Сондықтан дәл өлшеу, ... ... ... ... ... байланысты.
Түрлі таразылар базарда, дүкенде, ... ұшақ пен ... ... ... ... ... ... адам аяқ басқан жерде кездеседі. Ендеше нарықтық қатынастардың
кезкелген мәселесі ... ... ... ... жер жоқ, ... ... жер-жаһан таразыға толған...
Мемлекетттің, фирманың, әр адамның байлығы таразымен өлшенетін
секілді... Демек таразы нарықтың ... ... ... ... ескеріп, Қазақстан кәсіпкерлері нарықтың сирек
кездесетін түрі — таразыларды (басқа да өлшегіш приборларды) тексеріп тұру
ісін ... ... ... ... ... ... ... Маханов)
республикада бірінші болып арнайы лицензия алып, сауда орындарындағы
таразылар мен түрлі ... ... ... ... дұрыстығына,
дәлдігіне, сауданың түріне сәйкес келетіндігіне ресми заңды ... ... ... ... сатушының нарықтық қызметі мен
алушының тұтынушылық құқығының заңды қорғалуы жақсартылды.
Бұл ... ... ... ... тәсілдерімен, таразының
түрлерімен оқушыларды таныстыру кезінде таптырмайтын ... ... ... ... ... ... – с ы н ы п б о й ы н ш а
2.11. ... ... ... ... ... (7, 10 ... капиллярлық құбылысты
түсіндіргенде, егін шаруашылығымен айналысатын кәсіпкерлердің егін егетін
жерлердегі топырақтық тығыздығына, ... ... ... ... ... ... салу ләзім. Өйткені, топырақтың
тығыздығы артқан ... ол ... ... ... ... кемитінін
кәсіпкерлер еске алатындығын оқушыларға аңғартқан жөн.
«Бұл процеске капиллярлықтың қандай қатысы бар?» ... ... ... ... ... проблемалық сұрақ беріп, әркімді
әр-түрлі ой толғамдарға әдістемелік мәні зор.
Капиллярлық құбылысқа негіздеп, ХХ – ... 60 – ... ... ... & Gamble» ... рет пайдаланылатындай, бөбекттің
бұтына төсейтін жаялықты «памперсті» жасаудың мүмкіндіктерін зерттеуді
мақсат етті. ... ... ... сұраныс тілегін білу үшін
жаппай сұрақ ... ... ... Папмерске сұраныстың мол екеніндігіне
көздері жеткен соң, оны неден, қандай тәсілмен, қалай етіп шығарып, қалайша
арзан ... ... ... ... ... соң ол фирма қағаз памперсті көп
етіп шығарып, бүкіл дүниежүзі ... ... қол ... мол ... ... ... фирма мамандары физикалық капиллярлық
құбылысты қалай пайдаланды деп ... ... ... ... олардың әр түрлі жауаптарын талдау нәтижесінде капиллярлық қасиетін
нарықтық мән – мағынасын ... ... Бұл ... ... іскерлік, ізденімпаздық қыр-сырымен оқушыларды нақты таныстыруға
жақсы мысал әрі өнегелі іс болып ... ... ... ... ... нарықтың өзгеруіне тез ұшырап отыратын
салаға айналды.
1900 жылға ... ... ... сән – ... шығарылды. Бұл көліктің сату көлемі әр 3 ... ... ... отырды.
1904 жылы құрылған «Роллс - Ройс» дейтін британ ... ... ... ... ... ... арнайы
даярланған білікті жүргізушілер жүргізуге тиіс болды. Оның бағасы білікті
механиктің 40 жылдық ... тең ... жылы ... ... ... ... ... Т» деген
атпен, бұқараға арналған, иесі өзі жүргізе беретін және ... ... ... әрі ... ... машина шығарды. Оның алғашқылары механиктің ... ... тең, ... ... ... 20 %-ындай болды.
1900 жылдары Офицерлерге ... ... ... ... жылдардан кейін шетелдік экспортқа ... ... ... «Рено», «Мерседес», «Форд» т.т.) жасалып,
дүниежүзілік автобизнес құрылды.
Жапон ... ... ... ... аз ... ... автосервиз қызметі бар көліктер шығарып, автомобильдер
нарығын одан әрі дамытты.
1979 жылғы ... ... ... ... ... ұшыраса, біраздары бірікті. Бұл дүниежүзілік автонарығын күрт
өзгертті.
Кейіннен халықтың жағдайы түзетілген соң, ... және ...... ... ... шығаруға
көшті. БМВ, Порше автомобиль компаниялары «айызын қандыра ... ... ... ... ... ... ... дамыта түсті.
Қазіргі кезде, дүниежүзінде миллиардтаған машинаны 300 ге жуық
автокомпаниялар шығарып, сан миллиард пайда түсіруде. ... ... ... ... ... бар ( әр 3 ... бір ... келеді!).
Мұндай автонарықтық материалдармен оқушылардың физика сабақтарында
таныстырудың пайдасы зор екені көпке белгілі ... Ұшақ ... ... ... не үшін ... ғасырдың яяғында ағайынды Уилбер мен Орвилл Райттар мынадай
физика – математикалық жаңа білімдерді игермей ұшақты ... ... ... ... көз ... ... ... істейтін двигателді пайдалануды жетілдіру;
2) Ұшқыштың қанаттарының қолайлы түрін табу мақсатта математиклық
зерттеулер жүргізу;
3)Аэродинамикалық трубада тексеру сынақ өткізу.
Нарықтық пайда табу ... одан әрі ... ... ... ... ... аз кісілік, көп адамдық, ауыр жүктерді тасушы, ... ... ... т.б. ... тік ... ... ... мол
пайда келтірудің көзіне айналған.
Мұндай нарықтық материалдарды физика сабақтарында көп жерлерде
пайдаланудың орны бар.
2.14. ЭЕМ-ның ... ... ... (механиклық) есептеу машинасын француз ғалымы
Б. Паскаль (1642ж) жасағаны белгілі. Оның бұл ... ... ... математиктер Лейбниц пен П. Чебышев, атақты физик
Ньютон, профессор И. ... ... ... пен В. ... Ч. ... ... әсері зор болды. Олардың перфодиск, тісті дөңгелек, ... ... ... ... ... ... сияқты әртүрлі механикалық
тетіктерді пайдаланды. Нәтижесінде ... пен ... және ... ... (1820 жылдары), Ч Бебиджінің аналитикалық есептеуіш
машинасы (1860 ... ... 1940 ... неміс инженері Цузе, +
американдық физик Айкен электромагниттік ... ... ... ... Диод және ... ... ... сәулелі трубка сияқты
электронды лампаларды қолданудың нәтижесінде электроника ... ... 1946 ж. ... ... ... Маучли мен
Эккерт бірінші ЭЕМ-ны яғни копютерді (латын тілінде «есептеу» ... ... ашық ... ... ... ... сандық машиналар ЭДВАК
(АҚШ), ЭДСАК (Англия) болғаны мәлім.
ЭЕМ – ны іске ... ... ... ... құбылыстар мен
процестер негізінде туғызылады: электр тогы және магнит ағыны. ОЛл арқылы
«бар» («иә») немесе «жоқ» ... ... ... ... 0 ... 1 деген
символды көрсетеді. Осылайша информацияны ... оны ... ... ең ... элементі—тригер (екі позициялық қосып - айырғыш)
жасалынады. Кейіннен (1960-шы ... ... ... ... шала өткізгіштер (германий мен кремнийдің қоспалары ) ... ... ... ... ЭЕМ – нің құрылысы анағұрлым
жеңілдеп, ... ... есе ... есептеу сенімділігі мен
жылдамдылығы артып, энергияны мыңдаған есе аз ... ... ... ... ... «ЭЕМ ... ... революция жасап,
оның «екінші туылуына» күшті ... ... ... ... ... кристалдық торына
әртүрлі қоспаларды және өте ... ... ... ... оларды
арнайы технологиялық өндеулерден өткізудің нәтижесінде, ... ... және ... резисторларға және
конденсаторларға, диодтар мен транзисторларға оңай айналдырудың ... ... соң ... эллектроника дүниеге келді. Мұнын
нәтижесінде интегралды схема (ИС) негізінде жасалған шалаөткізгішті ... ... ... ... мүмкіндік болды. ЭЕМ-лардың келесі
ұрпақтары осы ИС негізінде жаалып, жетілдіре түсті. 1977 жылы алғашқы ... ... ... жасалынды. Одан соң ... ... ... ... дами ... Мұндай
электронды машиналардың бәрі де процессор (микропроцессор) деген арнайы
тетікпен басқарылады.
АҚШ – тың бірнеше ірі ... мен ... ... 1956
жылы глобальды ұлттық компьютерлік желіс құруды мақсат еткен еді. ... ... 1967 қол ... Тек қана 1980 жылы ... дүниежүзілік
компьютерлік желісті комерциялық мақсатта пайдалану мәселесін шешті. 1986
жылы (30 жылдан соң) ... ... ... ... анықталып,
компьютерлік және интернет технологиялары адам ... ... ... ... пайдалана бастады. Соның нәтижесінде
Америка компаниялары жүздеген триллион доллар табыс ... қол ... ... істі ... ... пайда табу мақсатта
өлшеу мен бақылаудың және басқарудың түрлі автоматтандырылған жүйелері
қолданылатыны ... ... ... ... негіздерімен
оқушыларды таныстыруда физика сабақтарының маңызы зор. Жоғары сыныптарда
автоматика мен электрониканың элементтерімен материялдарын ... ... ... ... ... автоматты бақылау мен басқарудың мақсаты
технологиялық процестер туралы сигнал алу. Мәселен, қысымды, температураны,
жылдамдықты, ... және ... ... орын ауыстыруды,
жарықтандыруды т.т. автоматты бақылау не ... үшін ... ... Ол үшін көбінесе бейметалл пластинка, реле сияқты тетіктер
арқылы электр тізбегі қосылып, ... ... ... ... ... т.т.) жанады яғни аппараттар мен электрдвигательдер,
құүрылғылар мен реттеуіш механизмдер іске ... ... ... ... ал ... ... лампалы генератор, модуляция,
фотоэффект, синхрофазортронның физикалық принциптері ... ... ... ... ... ... табу ... бизнесті
құрауға қол жеткізді. Әрине, оның бастамасы ЭЕМ-ді ... ... ... ... ... ... жаңа ... білімдердің тұтас бір жаңаша
кешенін біріктірудің қажеттілігін тудыртты.
Мұндай ғылыми білімдер ... ХVII ... ... ... ... ... сандарды 1және 0 (нөл) санын білдіру) бастау
алды. ХІХ ... ... ... ... ... бұл ... есептеу машиналарында пайдаланған. 1890 жылы Герман Холлерит
перфокартаны есептеу техникасына пайдаланды өйткені, перфокарта арқылы
сандарды ... ... ... ... туғызады. Бұл жағдай ... ... ... жасады. Сонан соң 1906 жылы ... Ли ... ... лампаны ойлап тауып, техниканың жаңа
саласы—электрониканың негізін салды. 1910-1913 жылдары Бертранд Расселе ... Н. ... ... ... ... ... математикалық
логиканы дамытты. Осылайша, 1918 жылға ... ...... жасау үшін қажетті барлық білімдер (5 жаңалық: ... ... ... ... ... ... перфокартаның еңгізілуі, кері
байланыс принципі) жинақталған еді. Осының нәтижесінде ... ЭЕМ ... ... ... ... (құрған инженерлер—Маучли мен
Эккерт). Осыдан бастап ЭЕМ-нің әртүрлі жетілдірілген ұрпақтары (электронды
лампалы, транзисторлы, ... ... ... БИС, ... ... ... негізінде ) пайда болды. 1947 – 1948 ... ... ... жеке ... ретінде қарқынды дами бастады. 1951
жылдан кейін автоматтандырылған өнеркәсіптер құрылды. 1978 жылы ... ... 1985 жылы ... ... ... ... шығарылуы, олардың 30 жылдық теориялық
зерттеулермен конструкциялық ізденістердің ... ... ... ... ... ... бизнестің көш басында Microsoff
компьютерлік компаниясы (президент—Б. Гейтс) келе жатқаны (40 млд-тан астам
доллар) ... ... ... түрлі фирмалар жер жүзіне таралған.
Компьютер біздің елде де шығарылмақ.
Физика ... ... ... ... мән – маңызының
ашылғаны дұрыс.
2.16. Телефонның нарықтық құндылығы мен әлеуметтік қажеттілігі
Телефонды немістердің ... ... Райс 1861 жылы ... Ол ... жұрт ... телеграф та жетеді» деген ... ... ден ... және оны ... алғысы келген ешкім бола қойған жоқ.
Одан 15 жыл ... соң, 1876 жылы ... ... Белл
телефонды патенттеген кезде әлеуметтік – қоғамдық жағдай күрт ... ... ... ... ... ... соғысы жүріп жатқан болатын.
Бұл оқиғалар жалғыз ... ... ... ... деген
әскери қажеттілік туды. Әскери бөлімдерден телефонға деген сұраныс ... ... Осы ... телефонның нарықтық құндылығы мен әлеуметтік
қажеттілігі артты. Осы құндылықты ескеріп, ... өтеу ... ... ... ... ... қойылды. Алғашта қолмен
қосылатын, сонан соң автоматты ... ... ... ... кабелді (1980ж), спутниктік телефон жүйесі құрылды. Мұндай
телефондық байланысты АҚШ-тағы «Беял ... ... ...... 100 ... бойы ... Телефонның нарықтық құндылығын
көтеру үшін кезінде ... ... ... ... ... ұялы ... ... табыстың батпан көзіне айналып отыр.
Мұндай нарықтық ерекше жағдайды физика ... ... ... ... ... түсіндіру пайдалы:
жеткіншектердің ... ... ... ... ... ... ынталары артады.
Өткен ғасырдың қырқыншы жылдарына дейін қалааралық телефонмен
сөйлесу тек қана үкімет ... не ірі ... ... ... ... Осы жағдайларды ескеріп, америкаедық «МКС»
және «СПРИНТ» деген компаниялар, жеке ... үшін ... ... ... бағасын кеміту арқылы телефон ... ... ... ... ... техникалық жаңалықтар
экономикалық сипат алады.
2.17. Әлемдегі ең кішкентай ... ... ... ... ... ең кішкентай
радиоқондырғыны ойлап тапты. Ол—ұзындығы 1 ... және ... ... ... ... жасалған. Демек, радиоқондырғының
диаметірі адамның бір тал шашының қалындығынан 10 мың есе ... ... ... беру ... ... ... ... айтады. Бірақ онымен тек жергілікті FM стансаларын ғана
тыңдауға болады екен.
Мұндай ... ... ... не ... салып
жүруге құштар болатыны даусыз. Ол жеңіл, қолайлы, арзан. Оны кәрі-жас демей
барлық адам сатып алғысыкеледі. Демек, оны ... жер жүзі ... ... ... ... ... құндылығы мол осындай ғылыми-техникалық
жаңалықпен физика, технология, ... ... ... ... оның физикалық – нанотехнологиялық негіздерін ашып түсіндіру
жеткіншектерді ... ... ... ... орнына дөңгелек пайдаланылады
Ресейдің Дондағы Ростов қаласының ... ... ... ... әділ ... ... ... құрылғыны ойлап
тапты. Көлемі 90x80 см. Лототронға ұқсайтын құрылғының ерекшелігі ... ... ... ... ... ... кәдімгі дөнгелектерді
пайдаланатын болады. Ол үшін—сайлаушы партия атауы жазылған ... ... ... тесікпен беттестіруі керек.
- Дөңгелектер арнайы тесіктерге орналасатын ... Егер ... да бір ... ... ... ... дөңгелекті тесікке тастау
жеткілікті. Дауыс беру процесі 1,5 минутты алады. Сайлау ... ... ... ... ... - ... А. ... Орталық сайлау комитеті А. ... ... ... Арн айы ... комиссия лезде өнертапқыштың ... ... ... ... оң ... ... Бұл ... табыс әкелмек.
Сайлауда дауыс беруді автоматтандырудың мұндай құрылғысымен физика
сабағында физика ... ... ... жөн.
10 — с ы н ы п б о й ы н ш а
2.19. Электр шамы—нарықтық зерттеулердің нәтижесі
1856 жылы ... ... ... ... ... ... – машинаны
жасаған еді. Енді электротехника өндірісі дамытылады деп ойлап, дүние ... ... ... ісімен айналысты. ... ... ... ... ... олар жаңа ... ... сезінді. Бұл істің түйіні, 20 жылдай өткен соң, Фарадейдің электр
және ... ... ... ... ... ... ... негізінде шешілді.
Бұл кезеңнің «шешілмей тұрған буыны», шыны электр шамын ... ... ... ... ... ... идеялардың пионері атанған
Т. Эдисон, 1878 жылы шыны электр қыздыру ... ... ... ... 4-5 ... ... ... жабдық жасайтын
Германияда «Сименс», АҚШ-та «Дженерал электрик», ... ... ... ... ... көптеген американдық және еуропалық ... ... Олар ... ... ... әкелуге
мүмкіндік берді.
Осындай электротехника өнеркәсібінің дамуы, тіпті ... ... ... орасан ынтасын туғызды. Бүкіл дүние
жүзінде жұрт ... ... Жюль Верн мен ... ... ... оқыды.
2.20. Ән салатын қағаздар...
Массачусетс технологиялық университетінің ғалымдары кәдімгі
қағаздарды «билетіп», тіпті ән ... ... ... ойлап тапты.
Сияның ерекшелігі — оның құрамында электр тоғы бар. Сия қағаздың ... тоқ ... ... ... ... оның ... ... дыбыс
шығаруына әсер етеді екен. Бұл жаңалық нарықты әлі-ақ билеп алмақ.
Бұл оқушыларға өнеге боларлық ... ... ... ... ... Келешекте қалам, қағаз, сия өндіру процесін мүлде өзгертетін
болмақпыз, мұның физика – ... ... ... ... оқушылардың өнертапқыштыққа қызығушылығын дамыту—мұғалімнің абройлы
ісі.
2.21. Қазақстанда көптарифты электресептегіштер шығарылады
Электр энергиясын өндіру мен тұтынудың ... ... ... түсіндіріледі. Бұл тақырыптың тұрмыстық- ... ... ... ... ... ... ел Ресейден алып тұратын. Соңғы 10
жылдай бойы электресептегіштердің әртүрі Қазақстанның өзінде шығарылатын
болды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... (ЖАҚ, директоры—С.
Тәжікенов)—жоғары технологиялық, халықаралық стандартты ... бір ... ... ... ... ... ... еліміздің
тұрмыстық және өндірістік қажеттіліктерін өтеп, АҚШ, ... ... ... ... ... ... ... нарығын игерді.
Көптарифты электресептегіш тек біздің елде ғана ... ... үйді ... ... ... жылытуда қолданылады. Оның
ерекшелігі—түңгі кезде электрэнергияны, күндізгіге қарағанда, аз ... ... ... электресептегіш коммерциялық мекемелер мен
жеке пәтерлерге байланысты өзі ... ... ... ... ... ... есептеуге арналған. Бұл оның нарықтық құндылығының
артықшылығын көрсетеді. Сондықтан да, ол көп ... мол ... ... мемлекетіміздің табысын молайтуға зор ықпал етіп келеді.
«Сайман» ЖАҚ-ның сонғы технологиялық ... ... ... табысы—электресептегіштерді, телефон мен бағдаршам желілерін, ұялы –
радио – спукниктік байланыстарды компьютерлендіріп, автоматтандыруға жол
ашты: бағдаршамның жаңа ... ... ... ... алып, Еуропа
мен Азияның көптеген елдерінің нарығында үлкен сұранысқа ие ... ... ... ... ... физика сабақтарының
(§21. «Электр энергиясын өндіру және пайдалану» тақырыбы бойынша) нарықтық
мазмұнын байыта түсетіні сөзсіз.Тіпті, сол ... ... ... пәні
мұғалімі оқушылармен экскурсия өткізсе, физиканың нарықтық мән-мағынасын
дұрыс түсініп, электр энергиясы ... ... ... ... ... ... Мультимедиа — бизнесте
Бейнетехникалық және дербес компьютерлік технологиялардың өркендей
даму нәтижесінде мультимедиа ... ... ... Бұл жаңа ... ... « multy» ( көп) және «media» (орта) сөздерінің қосылуынан құралған
сөз. Мультимедиалық ... ... ... бизнес және білім
беру саласында көбірек қолдануда. ... ... ... ... ... ... Мәселен, мультимедиалық
технология Еуропалық бизнесте 1991 жылы 1% қолданылса, 1997 жылы ... істе ... ... асқан. Жалпы алғанда, қазірдің өзінде
мультимедиа білім беруде - 29%, бизнесте – 20%, ақпараттық қызмет көрсетуде
– 18%, коммуникацияда – 17%, ... ... – 14% ... небәрі –
3%) қолданылып келеді. Бұл көрсеткіштердің соңғы төртеуі ... ... ... ... ... ... болмайды.
Сондықтан физика, технология және информатика сабақтарында
мультимедиалық технологиялар ... ( жаңа ... ... технологиясы)
туралы оқушыларға жалпы түсінік беру қажет-ақ. ... ... ... ... ... көрнекі суреттермен,
қозғалыстағы бейнекескіндермен, анимациямен ( кескінді « ... үшін ... ... – белгілі бір жылдамдықпен – ... ...... ... ... ... ... дыбыстармен жұмыс ... ... ... ... ... материал компьютердің көмегімен теледидар экранына
шығаратын) жүйе (5-сурет) деп түсінеміз.
5-сурет. Мультимедиада пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... сандық ақпарат өндеу құрылғысы, телевизиялық сигналды ... ... ... ... ... мультимедиалық
компьютердің бейнежүйесін құрайды. Компьютердің бейнежүйелік құрылымының
ішіндегі ең негізгісі монитор болып саналатындықтан, оның ... ... ... және ... ... ... ... Бұл
құрылғылардың істеу принципін физика оқулығындағы ... ... қиын ... – с ы н ы п б о й ы н ш ... ...... ... кәсіп
Фотография, физика - техникалық өнертарқыштық жаңалық ретінде
ойлап табылған ... ... ... ... ... қол ... өнер туындысы қатарында, алғашқы 20 жылдың ішінде бүкіл дүние
жүзінде тез ... ... ... ... ... ... әйгілі
фотографтары, дамытылған фототехникасы ... ... ... фотокөрмелер ұйымдастырылып, фотография туралы көптеген кітаптар
басылып, фотоға түсушілер күн санап ... ... өз ... ескерткіші
ретінде фотосуреттер жинап,... бүгінге дейін теңдесі жоқ өнер ... ... ... саналады. Тіпті жас жұбайлардың фотосуретке түсуі (1860
жылдан бастап) күнделікті әдетке айналды. 1870 ... ... ... ... ... жүзіне тарағаны мәлім.
Фотокамералар мен фотожабдықтар жетіле түсті: фотосурет алғашта
пластинка, онан соң ... ... ... ал ... кезде компьютер
мен ұялы телефонның жәрдемімен жасалады.
Джорж ... ... ... ... ... ал ... ... шығаратын «Кодак» корпорациясын ұйымдастырып, оны осы заманғы
техникалық кәсіпорындардың жетекші орнына шығарды. Бүгінге дейін ол ... ие ... ... ... жүзіне тез таралуы, нарықтың шапшаң дамуы,
әлемде мол сатылуы, оны қазір де ... ... ... көзіне
айналдырып отыр және фототауарлардың келешегі де кеңейіп келеді.
Мектепте физика, химия, ... өнер ... ... ... ... ... түсіндірумен қатар,
оның осындай нарықтық құндылығына да оқушылардың назарын аударған жөн.
2.24. Кинематографиялық нарықтық табыс
Физика ... (11- ... ... жазу мен ... ... ... мен оны халыққа көрсету, киножабдықтар жасау
мен ... ... ... ... ... пен ... ... мен кинофестивальдар,
киноәуесқойлық т.т.) физика-технологиялық принциптері түсіндіріледі. Ол
сабақтарда киноның ... және ... ... ... ... осы ... өте ... біріне айналып отыр.
Кинематогрофты 1894 жылы француз өнертапқыштары ағайынды Луи ... ... ... ... ... ... 1895 жылы 28 желтоқсан
күні Парижде салынған кинотеатрда көрсетілген.
Кинематографты 1896 жылы ресейде И. ... пен А. ... ... ... Ф. ... пен Т. ... ... отандық кинофильмдер 1907 жылы Мәскеуде, 1929 жылы
Алматыға көрсетілді.
Бірте-бірте дыбысты кино (1929 ж.), ... ... ... кино ... ... ... кино ... сияқты
кинематографтың жаңа түрлері пайда болды.
Кинотеатрларда, телевизияда, видеомагнитофондарда, мәшинеде,
ұшақта, ... т.т. ... ... ... ... болды. Мұндай
дүние жүзінде кең тараған кинематографиялық жүйеден күніне млр-таған ... ... ... ... Бұл ... ... кинематографияның нарықтық
табысының татымды қайнар бұлағына айналып отырғандығын көрсетеді. Оған
мысал ретінде, ... ... ... кинокорпорациясы осы заманғы
әйгілі ірі бизнес саласының біріне айналғаны жалпақ жұртқа мәлім екендігін
айтсақ та жеткілікті.
2.25. ... шам ... ... жүретін көлік—автомобильдің ойлап шығарылуы «жол ... ... жаңа ... ... Бұл жағдайға байланысты адамдар жол
апатын жою мен азайтудың амалдарын ойлап табуға бағытталған ... ... ... ... болды. Осы бағытта әртүрлі
әрекеттер іске асырылды.
Алғашта, автожолдарды жарықтандырып тұратын жол бойына ... ... ... ... Мұндай аса бір қарапайым өнертабыстың
өзі Жапонияда жолкөлік оқиғаларының ... 60 ... ... ... ... ... ... сол Жапонияның өзінде, тегіс асфальт ... ... ... жолдарын салуды жеделдетті. Асфальт жолдарда шапшаң
жүретіндіктен, автокөліктерден жол ... ... онан ... ... Мұның да амалын табу жолдары ... ... ... ... ... ... ... Бірақ автокөліктер оқиғасын
азайтуға бұл амалдың әсері аз болды.
Осындай ұзақ дағдарыс жағдайында Тамон ... ... жас ... мағынасы бар жаңашылдық өнертабыс идеясын ұсынды: жол бойындағы
әдеттегі жарық шағылыстырғыштардың орнына, ол ... ... ... майда әйнек моншақтар орнатуды қажет деп тапты.
Т. Ивасаның бұл идеясы ұтымды деп ... ... ... ... ... ... ... жарық шамдардың --
әртүрін жасап ... және ... ... ... ... ашып, мол
нарықтық табысқа белшесінен батқан. Машиналарға мұндай кішкене ... ... ... ... нәтижесінде жол – көліктердің апатты
оқиғалары анағұрлым азайды.
11-ші сыныптардың ... ... бұл ... ... аша түсу үшін ... ... ... беріп, оларды ізденіске
талпындырудың пайдалылығын біздер өз тәжірибемізден байқадық.
1) Машина шамдарына полеройдты қақпақшалар ... олар ... ... ... қалай шағылыстырады? Физикалық принципі
қандай?
2) Майда әйнек ... ... ... жарығын қалай
шағылыстырады деп ойлайсыз? Физикалық негізі неде?
2.26. Нанотехнологиялық тазарту—нарықтың көзі
Бізге ... ... бар жаңа ... ... ... ... өнертапқыштық және нарықтық маңызы
күн сайын айтарлықтай өсіп ... ... ... ... ... ... басқаруға мүмкіндік ... ... ... атомның «ішін» көруге болады. Сондай-ақ,
оның жәрдемімен иненің ұшына Ұлыбритания сөздігінің 28 ... ... ... ... Н. ... атап ... енді 10-15 жылдан соң
нанотехнологияны пайдалану триллион долларлық өнімдер ... қол ... ... ... ... ... тазалайды; металлургияда—алынған өнімдердегі радиациялық элементтерді
тазартады; мұнайдағы, ... ... ... ... ... ... доллар шығын әкелетіндей 60% ауаның ластануы) пайда болатын
зиянды заттарды жояды; Фармокологияда таза дәрі шығаруға ... ... ... ... ... ... ... (молекулалық деңгейде) сыраны ... ... , ... ... жасауды менгерген. Ондай
алкогольсыз сыраны енді жас та, кәрі де, ... ... ... ... ... де ... сусынын қандыра іше ... ... ... ... табудың көзі.
Мұндай жаңа ғылыми-технологиялық деректерді пайдалана білу физика,
химия, биология сабақтарының мазмұнын нарықтандыруға мүмкіндік ... ... ... ... нарықтық мәні
Ресей геологтары (Мурманск обылысындағы Хибн тауларынан) ғылымға
әлі белгісіз радиацияны жұтатын ... ... ... ... ... ... радиоактивті элементтерді жұтып алғаннан кейін ол ... ... ... ... осындай жаңа табылған минералдың
радиацияны ... ... ... ... ... ... соң, ... табыс табуға болатын нарықтық ресурсқа айналдырудың мүмкіндіктерін осы
бастан іздеп, оның ... ... ашу ... Мәселен, әлемдегі
жиналып қалған өте мол ... ... ... ... ... Уран өндіру кендеріндегі оны қазып алу, басқа ... ... жою, ... ... ... жолдарын табу
қажет. Түрлі ядролық бомбаларды жасау технологиясын өзгертуге мүмкіндік
береді. Ядролық полигондарды ... ... ... ойластырғанымыз
қажет-ақ. Атом электр станцияларының ... ... ... ... т.т. Бұл мәселелердің физикадағы 10-11 сыныптарда радиоактивтік,
ядролық жарылыс, атом электр станциясы, ... ... ... ... ... ПӘНАРАЛЫҚ БАЙЛАНЫСҚА ҚАТЫСТЫ НАРЫҚТЫҚ САБАҚТАР
3.1. Нарықтың дамуы туралы түсінік
Тарихи үрдіс ... ... ... ... ... адам
өмірімен және қоғамдық қатынастармен ертеден біте ... ... ұғым ... көз жеткіземіз. Тауар алмасудың ертеден-ақ ... ... ... ... ... дәуірімізге дейінгі 5000
жылдай бұрын қазак жеріндегі әйгілі ... ... ... нарықтық
қатыныстардың кең ауқымды дами бастағаны белгілі.
Атақты грек ... ... ... ІV ... «еңбек», «тауар»,
« баға», «табыс» сияқты алғашқы нарықтық ... ... ... ... жүргізуге қатысты «экономика» деген жаңа терминді ойлап
тапқан. Кейіннен ол ... ... ... мен ... ... жеке ғылым саласына айналған. Бірте – бірте экономика ... ... ... нарықтық экономика, өндірістік
экономика, ауылшаруашылық экономикасы, қаржы экономикасы т.т.) ... ... ... ... ... ... ... «экономика»
ұғымынан бұрын пайда болғанын байқаймыз.
Нарықтың пайда болуы—тауар шығару мен қызмет ... ... Бұл ... ... ... негізінде іске асырылады.
Мұндай нарықтық процестер жеке ... ... ... ... ... үшін қажет.
Халық пен қоғамның қажеттіліктерінің ... арта ... ... ұғымын туғызды. Кез келген тауарлы шаруашылық
жұмысшылардың, қызметкерлердің, ... ... шикі ... ... ... ... жүргізіледі. Осындай байланыстар «нарықтық
қатынастар» деп аталады. Оның мәні ... ... ... ... біздің елдегі бұрынғы жоспарлы экономика ... ... ... нарықтық экономика—жекеменшік, еркін ... ... ... ...... ... (сататын не сатып
алатын) орта, ал ... — оның ... ... ... болып
саналады. Ендеше, алдымен нарық құрылады, онан соң экономикалық функциялар
атқарылады. Демек, экономикалық құбылыстар мен оқиғалар нарықтық ... ... ... ... ... ... ... алмастыратын не сататын
орын (кейінірек базар) деп үстірт түсінген. ...... ... ... ... ... күрделенген. Соның нәтижесінде ... ... ... қатынасын, тауар алмасудың сферасын, өндіруші мен
тұтынушының өзара ... ... ... ұйымдастырудың формасын
білдіретін болған, кейіннен нарық мемлекеттің, әлем ... ... ... ... пен «экономика» ұғымдарының өзара арақатынастарының
ерекшеліктерін жан-жақты зерделеп, ... ... ... ... тиімді
жүйесі мен тәсілдерін анықтаған жөн. Нарықтық кәсіппен күн көріп, нарықтық
экономика заңдылықтары негізінде кәсіпкерлік қоғам құрып жатқан заманда, ... ... ... ... ... өте - мөте қажет деп
санаймыз.
Нарықтық қатынастардың түп мақсаты адамдардың және ... ... ... ... ... Халықтың ондай мұқтаждықтары
тауар өндіру мен қызмет көрсету арқылы өтеледі, ол үшін ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қабілет) ресурстар керек.
Адамның шектеусіз тұтыну қажеттілігі мен ... ... ... тауарлы өндірістерді қалай ұйымдастыру сияқты өте қиын, еріксіз
таңдау мәселесі туындайды. Мұндай ... ... ... ... ... ... қалай өндіру, кім үшін, не үшін
өндіру керек ? ... ... ... ... ... ... алынып,
шешіледі.
Нарықтың дамуы туралы ... ... ... ... дүниетану, экономика негіздері, физика, технология, информатика
және басқа да пәндерді оқытуда пайдалану өте-мөте қажет.
3.2. Табиғатты бақылау
4-ші сыныпта ... 6-шы ... ... ... ... етеді. Бұл сабақтың нарықтық мәнін ашу үшін оқушыларды
Түргендегі (Алматы облысы) сазан, ... ... ... түйе ... (страус
фермасына) өсіріп, оларды біздің табиғи жағдайымызға бейімдеп жатқан бизнес-
фирмаға экскурсия өткізу өте ... ... ... оқушылар Түргеннің
тамаша табиғатымен танысады, су бөгеттеріндегі балықтарды ... ... ... ... дәмді тамақ пісіртеді(әрине, бәріне де
нарықтық ақы төлейді).
Түргеннің тауына шығып, сайына түсіп, желдің пайда болуын бақылап,
түрлі өсімдіктерді танып, ... ... ... ... таза ... түйе ... фермасын тамашалайды.
Көптеген өсімдіктердің қандай ... ... ... ... ... өздерінің «Бақылау күнделіктеріне» жазатын
болады. Түргендегі бизнес-кешенінің түрлерін анықтап, күніне олардан ... ... ... ... ... ... болады.
Экскурсиядан соң келесі сабақтарда Түргендегі бизнес- фирманың
нарықтық қызметтерін оқушылар баяндайды, ол ... ... ... ... ... ... ... түскен кездегі желдің қай бағыттарда пайда
болғанын, атмосфералық қысымның өзгеруін бақылауды ... ... ... - ... ... ... Ауаның ластануы
«Дүниетану» сабағында (4 – сыныпта ) «Ауаның ластануы » деген
тақырыпты ... ... ... жаңа ... ... тазартатын қасиетін айтып, сабақтың нарықтық мазмұнын ашуға
болады ... ... ... оқушыларға көрсетіп, кабинетке сақтап
қою керек).
Алматыда автокөліктердің саны ... ... ... ... ауаға шығарылатын улы газдың әсерінен, оңтүстік астана ауасының
ластануы бұрынғыдан 20 – 30 ... ... ... ... қаласында мәшинелерден шығатын
улы газдарды азайтуға ықпал жасайтын ... ... жаңа ... ... бензиніне сол биоэтанол деген жаңа қоспаны қосса, одан
шығарылатын улы газдың мөлшері 70 – 80%-ға ... ... ... ... сай ... болып есептелінеді, сондықтан ол ... ... ... ... молайтуда.
Осылайша биоэтанол пайдаланылған автоколіктерден Қазақстанда және
басқа да шетелдерде улы газдың шығуын азайтып, ауаның ... ... ... Ең ... ... ... елде алғаш
шығарылуы—еліміздің дүниежүзіндегі ... ... ... ... ... ... ... жылына 250 мың тоннадай зиянды химиялық
қалдықтар көтеріледі.Оның 80 пайызы ... 0,5 ... ... ... ... шығатын улы газдардың құрамында 200-дей химиялық
зиянды ... ... бар. Оған ... ... ... ... 7 жылдан асып кеткендігі), жанармай
сапасының төмендігі (Еуро – 2, Еуро – 3 ... ... ... ... ... ... дейін тұтас жанып
бітпейтіндігінен ... ... ауа ... ... азайту «Таза ауа—жанға дауа»
бағдарламасында кешенді ... ... ... физика, химия, биология, технология,
география сабақтарында пайдаланудың білімдік- ... мәні ... 2002 ... ... ... 150 млр ... 1,5 млн га ... тарап, зиян келтіруде. Олардан бөлінетін улы заттар
көбейген. Шымкенттің, Жамбылдың фосфор қалдықтары аймағында 20 мың халық
тұрады.
Алматыда ... 700 мың ... ... күл ... Олар ... ... Атырау, Шығыс Қазақстан, Маңғыстау, Ақтөбеде ... ... ... одан ... көбірек ауруға шалдығуда.
Ауаға шығарылатын газдарды заласыздандыратын құрылғы ойлап
табылды. ... ... және ... институтының
мамандары. Мұның шетелдік нұсқадан артышылығы – ... ... ... ... ... ... төзімді темірді қолданған ... ... ... ... ... ... ... қыш
заласыздандырғыш, уақыт өте үгіле бастаса, темірдің қолдану мерзімі ... ... ... 100 мың ... ... ... және ... – 300 доллар екенін айтып отыр.
3.4. Саңырауқұлақтың нарықтық құндылығы
Кәсіпкер инновациялық ... ... ... бойынша
басқалардан ерекшеленеді. Инновациялық тапқырлық кәсіпкерліктің айрықша
құралы болып саналады. Кәсіпкерлік жаңалық еңгізу ... ... ... ... (денеге) экономикалық бағалылық беріліп, ол нарықтық
ресурсқа айналады. Мысалы, мұнай, боксит, алюминий кені ... ... ... ... та көп жылдар бойы зиянды өсімдік болып
саналып келген. Биологтар өздерінің бактериялогиялық дақылдарын зең ... ... ... ... ... ... ... жылулық жағдай жасаумен көп жылдар бойы, ... ... ... ғасырдың 20-шы жылдары лондондық микробиолог Александр ... ... ... саңырауқұлақтан аса бағалы
антибиотик—пеницилин дәрісін алудың тәсілін тапты (1929 ж.). ... ... ... ... келген зең басып, жарамсыз болып көгеріп кеткен
саңырауқұлақ фармакологиялық пайдалы ресурсқа айналғаны мәлім. Осы ... ... ... және ... ... ... ... Сонан, көгерген саңырауқұлақ дүниежүзілік масштабта кәсіпкерлік
мол табыс ... көзі ... ... және ... сабақтарында көгеріп ... ... ... ... ... ашу ...... Жарық сәулесінің нарықтық мәні
Көптеген ғалымдардың ... ... ... үшін күн сәулесінің бір пйызын ғана пайдаланады екен. Бұл
құбылысты ... келе ... ... ... осы ... ... ... препорат жасап шығарған. Мұндай жаңа
препоратпен өнделген қант ... күн ... ... пайдалану
мүмкіндігі артқан. Соның нәтижесінде қызылшаның түбіндегі қант мөлшері
едәуір артқандығы байқалған. Бұл ... ... ... ... көрсетеді.
Қыстыкүні көкеністер өсіретін жылы ... ... ... сәулелермен сәулелендірудің нәтижесінде,
отырғызылған ... тез ... ... ... ... әлде ... ... табатынын оқушылардың естеріне салған ләзім. Сондай-ақ қыста
және көктемде ультрақызыл және ... ... құс ... жас төлдерін сәулелендіру (жылыту) арқылы олардың шығын ... көп ... оң әсер ... кәсіпкерлік мақсатта ерекше
ескеріп, түсіндіруіміз керек.
3.6. Биоэтанол—нарықтық жаңа жанармай
Физика сабақтарында (7, 8, ... ... ... ... двигателінің жұмыс істеу принцтері физика-техникалық
негізде қарастырылады. Олардың бәрінде де жанармайдың жылу ... ... ... ... мәшинені, ұшақты, ракетаны,
сондай-ақ электрстансалардың генераторлары ... ... ... де ... ... ... гептиль сияқты
отынның әртүрі қолданылады. Ондай жанармайлардың барлығына да, двигательден
жанғаннан соң ауаға зиянды, көптеген улы ... ... ... ... экологиясын бүлдіретіні мәлім. Осы заманғы озық технологияның
негізінде биоэтанол ... ... ... жаңа түрі ойлап шығарылды.
Физика, биология, химия сабақтарында мұндай жаңаша биоотынның ... ... ... ... таныстырылғаны жөн.
Жылдан-жылға жер қойнауындағы мұнай қорының тапшылануы, жаһандық
жылыну құбылысы және қалыптасқан әлемдік экологиялық ауыр ахуал көлік жанар-
жағармайының ... ... ... ... адамзатты көптен бері
толғандырып келе жатқан ... ... ... ... дүние жүзінің
бірқатар дамыған мемелекеттері мотор жанар-жағармайының тиімді баламасы
ретінде ... ... ... ... алып отыр. АҚШ, Қытай, Жапония,
Ұлыбритания, Канада сияқты алдынғы қатарлы мемлекеттер ... ... ... ... ... мәліметі бойынша 2010 жылға таман Еуропа
тұтынатын жалпы отын ... 12 ... ... ... ... технологиялық мемлекеттер ден қойған бұл бағытта Қазақстан да
алғашқы қадамдар жасай бастады. ... ... ... ... ... ... таза жанар-жағармай түрін шығаруды қолға алды. Бұл
технологияны қарқынды дамыту үшін ... ... мол. ... (БО) шығаруға қажетті шикізат жеткілікті.
Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу технологиясы
бойынша, 1 тонна сапасы төмен бидайдан 350 литр ... 90 кило ... кило ... ... ... және 180 кило жемазық алуға болады. ... ... ... тура ... ... ... ... — дәнді-дақыддардың сабанынан, жүгері
сабақтарынан, күріш қауызынан және басқа да өнім ... ... ... 1 ... ... ... немесе жүгері сабағынан 350 литр ... ... ... ... жыл ... ... 8,4 млн.
сабан егіс алқаптарында шіріп қалады екен. Оған 500 ... ... ... мың ... жуық ... ... ... Сонда егіс алқаптарында 9 млн.
тоннаға жуық ауылшаруашылық өнімдерінің қалдықтары қалады. Осы 9 млн. ... ... жыл ... 3 млр. литр ... ( ... ... ... қалдықсыз технология құдіреті осындай.
Еліміздің осындай шикізат қорларын есепке алғанда, ... ... ... ... ... бидайды және ауылшаруашылық қалдықтарынан
жылына 3,2 миллиард литр БО өндіре алады екен. Бұл ... ... ... ... мөлшері жөнінен әлемдегі төртінші орынға
шығарады. Ішкі қажеттілік 125 млн. литр көлемінде болғанда еліміз ... ... литр ... таза БО ... ... ... отын көзін экспорттау рыногы да мол. Мәселен, ішкі
сұраныстарын 30 ... ғана ... етіп ... Еуропалық Одақ елдері,
ішкі сұраныстарын ... 50 және 5 ... ғана ... отырған
Қытай мен Жапония экологиялық таза әрі арзан мұнай отын ... ... ... ... ... өнімнен барынша мол экономикалық тиімділік алу үшін оны
терең қайта өңдеу қажет екендігін өмірлік тәжірибе ... ... 1 ... ... ... бидайдың өзін-өзі ақтау тиімділігі 28
пайыз, рапс – 10 пайыз, жүгері – 4 ... ... бұл ... ... ... ... ... еселеп арттыруға болады. БО өнеркәсібін
дамыту елімізге әрбір тоннадан қосымша 300 АҚШ ... ... ... мүмкіндік береді. Сол сияқты еліміздің экспорттық қуатын арттырады.
Компания «Биохим» АҚ ... Даму ... ... ... 2006 ... ... ... Қазақстан облысының Тайынша
ауылында «Биохим өндірістік кешені» атты жоғары технологиялық инновациялық
жобаны жүзеге асырды. ... ... ... бұл ... ... құны 14,8 ... теңгені құрады. Бұл өндіріс ошағы жылына 57 мың
тонна этанол, 19,2 мың ... ... 5,6 мың ... ... ... ... 24
мың тонна жемазық ашытқысын шығарады. Кәсіпорын шығаратын ... ... ... шығаруға бағытталған.
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министірлігі ... және ... ... ... ... ... » ... заң
жобасын жасап, тиісті мемлекекттік органдардың қарауына ... ... ... таза отын ... ... ... ... және технологиялық алғы шарттар жасалып, негіз қаланды. Алдағы
уақытта бұл озық технологиялық тәжірибе жан–жақты даму жолына ... ... ... ... ... не ... ... материалдарды пайдалану арқылы «Ғарыш дегеніміз
не?» ... ... - ... және ... (8 – ... ) ... ... ашуға болады.
Сабақтың нарықтық мазмұнды бұл бөлігін, оқушылардың сыни тұрғыдан
ойлауын ояту үшін, сұрақ – ... ... ... тиімділігіне біз өз
тәжірибемізден көз жеткіздік.
1. Ғарыш кеңістігі қандай нарықтық мақсатарда пайдаланылып келеді?
2. Алғашқы космостық саяхатты кім ... Ол ... млн ... ... қай ... ... ... космосты қандай нарықтық мақсатта пайдалануға болады
деп ойлайсың ?
3.8. Қазақстандық ғарышайлағы — бизнестік байлық
Бастауыш ... ... ... ... (4 – сыныпта ... ... ... ... тәмамданады. Бұл соңғы
сабақта, Байқоңыр ғарыш айлағының құрылуы, ... ... ... ... әуе кеңістігінің зерттелу бағыттары
туралы қызық әрі ... ... ... ерекше мақтаныш
сүйіспеншілік сезімін ... ... ... ... Байқоңыр
ғарыш айлағының нарықтық пайдасы жайлы да оқушылардың білгені жөн.
Байқоңыр ғарыш ... ... 1955 ... ... ... 120, ал ені 80 ... ... алып жатыр. Байқоңырдан 100-ге жуық
кеңестік, 50-ден астам шетелдік , 2 қазақстандық ... ... ... 1992-ші жылдан бері Ресейге 50 жылға жалға
берілді. ... бері ... ... ... ... үшін ... ... жыл сайын 150 млн ... ... ... ... ... ... ... станцияға шетелдік ғарышкерлердің
коммерциялық космостық саяхаттары (әрқайсысы 20 млн долларға) ... ... ... – ақ , ... ... көптеген
ғылыми–техникалық, ... ... ... ... сан ... ... жүргізіледі . . . Сонымен
бірге, ондай ғарыштық ... ... да ... ... т.т.) ... ... сыни көзқараспен қарай отырып, мына сұрақтарға жауап
іздеп, талдандар.
1. Байқоңырды Ресейге жалға ... ... ма? Одан ... ... ... ... қайсысы тиімді деп ойлайсың?
2. Байқоңырды Ресейге жалға бермегенде не болар еді деп санайсың?
3. Байқоңырдың, шетелдік космостық туризмнен басқа қандай ... ... ... ... ... жер серігі ұшырылды: қашан,
не үшін?
5. ... ... ... Қазақстан үшін зардаптары
неде, атап айт. Нақты мысалдар келтір. Мәселен, күнделікті ... ... ... ... ... ұшырған «Протон - М»
зымырандары қазақ жеріне құлап, ауаны, ... ... ... ... ... ... Онда пайдаланылған отын – гептиль өте
улы зат. 2007 жылғы ... ... ... ... ... улы
зыяны нормадан 500 есе артқан. 2006 жылғы гептильдің біздің ... ... 141 млрд ... ... ... ... нарықтық келешегі қандай болмақ деп ойласың?
7. Байқоңырдың картасын сызып ал ... ... ... ... ... ... ... сабақтарында да (8,11-сыныптарда)
пайдаланудың мүмкіндігі мол.
«Байқоңырдың» ғарыш кешенінің ұшыру обьектілері үшін қазақ ғалымы,
техника ғалымдарының докторы, академик С.П. ... ... ... ... ... лауреаты Т. Ысқақовтың ... ... ... ... және жылу изоляциясы берік
материалдар алынды. Сондай – ақ, ісікке қарсы белсенділігі бар, ... ... ... ... активті заттар синтезделеді.
Қорғаныс министірлігіне өте қажетті қиын балқитын металл емес ... қол ... ... ... ... негізінде, пісірілген және
балқытылған электродтарды дайындаудың технологиясы жасалынды. Байқоңырда
дайындалған шлакты металл плиталары ... ... ... ... үшін тиімді материал ретінде пайдалануға ұсынылды.
М. Әуезов атындағы ... ... ... ... профессор Т. Ысқақов, Қорғаныс министірлігі үшін аса ... ... » ... ... ... ... нарықтық және қорғаныстық, сонымен
бірге радиациялық–медициналық құндылығы орасан зор екені аян.
1991 жылы 2 ... ... ... ғарышкерінің стартынан кейін
Байқоңырда Ғарыш зерттеулері агенттігі құрылып, оны тұңғыш қазақ ғарышкері
Тоқтар Әубәкіров ... ... ... ... ... дамыту мақсатында
жасаған бағдарламалары Ресейдің ... ... ... ... ... агенттігі 1999 жылы Энергетика, индустрия және
сауда министірлігінің Аэроғарыш комитеті болып қайта құрылды, одан ... 2002 ... 12 ... қаулысымен Көлік және коммуникация
министрлігі Аэроғарыш комитетінің мәртебесі берілді. Бұдан әрі 2004 ... ... және ... ... Аэроғарыш комитеті болып қайтадан
өзгерді.
Осы уақыт ... ... ... ... ... үшін ... кезекке ысырыла берді. Осыдан кейін ғарыш
саласында қордаланған проблемалар ғарыш ведомствосының ... ... ... ... ... ... ... менеджментті
нақты ұйымдастыру және ғарыш саласында ұзақ мерзімді бірізді ... ... ... ғарыш индустриясын құрып, оның ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Қазіргі кезде Агенттік маңызды жұмыстар атқарып келеді. ... жылы ... рет ... ... ... ... ірі зымыран-
ғарыш жобасын іске асыру басталды. Бүгінде еліміздің экономикалық даму
деңгейі өскен сайын ғарыштық ... ... ... мүмкіндік
жасалып отыр.
Қазақстанда ғарыштық зерттеулер дәстүрі бұрыннан қалыптасқан. Өткен
ғасырдың ... ... ... мен ... зерттеулер
жүргізу Астрофизикалық институтта ұйымдастырылды, ал 90-жылдардың басынан
бері Ғарыштық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... арналған мемлекеттік
бағдарламаны әзірлеу жұмыстары жүргізілуде. Бұл құжат 2020 ... ... ...... ... және ғылыми-тәжірибелік мүдделер
тоғысатын сала. Онсыз елімізде бірыңғай ақпараттық ... ... ... ... зерттеу және тиімді пайдалану, экономикалық ... өте ... ... ... ... және көп ... ... таратуды
ұйымдастыруға, әртүрлі нысандардың орналасқан жерлерін жоғары ... және ... ... басқарып, метеорология мен басқа да
көптеген жаңа міндеттерді ... ... ... Сондай-ақ, ғарышты
игеру жұмысында заман талабына сай ... ... ... амил және ... ... жоғары улы ... ... ... ... ... зиянды экологиялық әсерін
азайтуға мүмкіндік жасайды.
Отандық ғарыш қызметін дамытуға ғарыш кеңістігін зерттеу және ... ... ... ынтымақтастық туралы халықаралық,
үкіметаралық ... ... зор. ... ... ... және ... ынтымақтастықты нығайтуда айтарлықтай жұмыстар атқарып келеді.
Сонымен бірге біз алдағы ... АҚШ, ... ... ... ... ... ... Корея және ғарыш бағдарламаларын серпінді дамытып келе
жатқан басқа да ... ... ... ... ... нығайтатын
боламыз.
Жалпы, ғарыш саласы нақтылы жұмысты қажет ететін ірі бизнестің бір
түрі. Сондықтан елімізде бүгіннен ... оның ... ... ... талаптарына сай жасау қажет.
Еліміздің ғарыш бағдарламасы – Мемлекет басшысының «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» Жолдауында атап ... ... ... ... соны ... ... қуатты макрожобаларының бірі. Бұл
бағдарлама еліміздің ... ... ... жасай отырып, оның
бәсекеге қабілетті мемелекеттердің қатарына кіруіне мүмкіндік беретініне
сеніміміз мол.
4. НАРЫҚТЫҚ ... МЕН ... ... ... Е. ... физикалық есептер жинағынан нарықтық маңызы
бар ... ... ... ... желісінде авария болдырмау, электр
тізбегіндегі кернеу (V) мен ... (R) ... ... графигін
зерттеу туралы) мынандай өзіміз ыңғайлап ... ... ... ... ... деп ... 942 ... орнына: Көкеніс сақтайтын үлкен қойма, тізбектеп
қосылған 5 ... ... ... Ол электр желісіндегі лампыны 4-
ке дейін азайтсақ, онда электр энергияның ... ... ... ... ... көбейеді, неге?
№ 953 есептің өзгертілген түрі: Астық ... ... ... ... ... желісіне тез (жеңіл) балқитын металл қорғағышты
пробканы неге ... ... ... ... ... ... ... электр
машиналары істен шықпасын және өрт болмасын деген мақсатта электр желісіне
оңай балқығыш пробка қосады.
№ 987-ге ұқсас есеп: ... күні үйді ... ... әр ... ... үш ... ... – бірте бірдей электрқыздырғышты қоссақ, онда
үйдегі электр энергия ... ... ... ... мен ... ... графигін салыңыз.
Жауабы: артады.
Мынандай нарықтық мәні бар ... ... ... ... болады.
1 – есеп. Электр тогымен жылытылатын үйде кәдімгі ... ... ... 1 кВт энергияға 4,6 теңге төлейді. Ал үйге
қосымша түнгі уақытта қосатын үшфазалы электр ... ... онда ... энергия үшін 3,5 теңге төлейтін болады. Ол электр есептегіш айына 80
кВт-дан көрсетсе, онда үй иесі ... ... ... ... ... ... ... есептегіш тәулігіне 12 сағаттан қосылған кезде).
Осындай нарықтық мазмұнды есептердің бірнеше ... ... И.М. ... С.С. ... В.Г. ... ... творчестволық есептер жинағынан тауып ... ... ... ... ... ... оқушылар нарықтық ұғымдармен танысып,
өнімнің құнын, тауардың тиімді бағасын, ... ... ... табыс
т.т. есептеуге үйретудің мүмкіндіктері мол.
Математика сабақтарын өткізгенде мынандай ... ... ... болады.
1-есеп. Егін орған кезінде бір учаскеден 612 т. бидай алынды,
бірінші учаскеден ... ... ... ... ... ... 4 есе ... Үш учаскеден неше тонна астық алынған?
Шешуі: 1 –учаскеден – 612т.
2 – ...... ...... – 612*4=2 448т.
612+204+2 448 = 3 264
Жауабы: 3 264 тонна.
2 – есеп. Фермада барлығы 1000 қоян және ... бар. ... саны 3150. ... ... ... ... қоян ... х – қоян
1000 – х – тауық
2(1000 – х)+4х=3150
2х = 3150 – 2000
2х = 1150
Х = 570 қоян
1000 – 570 = 430 ... ... 570 ... 430 тауық бар.
3 – есеп. Екі қамбада барлығы 40 000 т бидай бар. ... ... т ... ... ... 8000 т ... әкетілді. Сонда екі қамбадағы
бидайдың тонна саны бірдей ... ... осы екі ... ... ... бидай бар еді?
Шешуі: (х+4000)+(х-8000)=40 000
2х – 4000 =40 000
2х =44 000
х= 22 000
22 000+4000 ... – 8000 ... 26 000; ... – есеп. Егер жекеменшік цехта бұрын 3 сағатта 96 бұйым жасалып
тұрса, жаңа ... ... ... ... ... 2 есе
артқан. Сонда 1 сағатта ... ... ... : 64 ... – есеп. Шаруа қожалығында 2 түйе фермасы бар. Бірінші фермада
жылдық ... ... л, ал ... ... бірінші фермадан 100 түйе көп
болса да, жылдық сауым одан 750 000 л аз ... ... ... бір ... ... сауым, екінші фермадағыдан 1000 л артық.
а) әр фермада неше түйе бар?
ә) әр фермадағы бір түйеден ... ... ... ... егер бір ... ... бір жылда 6000 теңге жұмсалса, әр
фермадағы 1 л сүттің өзіндік құнын ... а) 902 500 ... ... 1500 л, ... ... ... 40 ... 2-фермада 120 теңге.
6 – есеп. Табаны квадрат болып келген, тік бұрышты паралеллипед
тәрізді ашық ыдысқа 32 л су ... ... ... ... ... оны
жасау үшін жұмсалатын металдың мөлшері өте аз ... ыдыс ... V= x2h=32 , h=32/x2 ... ... ... S=x2+4x*h=x2+128/x; x (0;).
3) Туындыны табамыз: S=2x-128/x2; 2x – 128/x2=0; x=4
4) Туындының таңбасын анықтаймыз:X0
S (x) = S ... = ... ... 4 дм, 2 дм болғанда оны жасау үшін жұмсалатын
металдың мөлшері ең аз болады.
Ал қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкіндіктері кездеседі. Мысалы, ... ... ... ......... ... Уәлиханов,
Ыбрай Алтынсарин, Абай Құнанбаев еңбектеріне талдау жасап, Қазақстандағы
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Қабдиевтың еңбектерін падалануға болады.
Абай Құнанбаев өзінің творчестволық еңбектерінде көптеген нарықтық
мәселелерді көтеріп, оны ағартушылық және ... ... ... Көшпелі халқымыздың шаруашылығын жақсы білетін ол Қазақстанның
экономикалық даму болашағы жайлы ... ... ... Бұл ... ... ... ... қазақ халқының әлеуметтік – экономикалық
пікірлерінің дамуына, ұлттық өз ой – пікірінің оянуына үлкен үлес ... ... ... ойлары бүгінгі күні өз өзектілігін жойған
жоқ. Мысалы,
«Егіннің ебін, сауданың тегін, үйреніп ойлан, мал ізде.
Малды не жерден ... ... не ... ... ... ... қоспай адал еңбегін сатқан қол өнері – қазақтың әулиешісі
сол».
«Саудагер тыныштық сауда қылаалмай жүр, ... ... қор ... ... ... ұлы ... бүгінгі нарықтық жағдайда өмір сүрушілерге
арнағандай. Адал еңбек қана адамның қадірін көтеріп, ... ... ... ... ... ... ... сатқан кәріден
Еңбегін сатқан бала артық».
«Жалға жер, жат жерге кет, мал тауып кел,
Малың болса, сыйламай тұра алмас ел» ... ой ... ... күннің де қанатты сөздеріне айналды десек
болады.
Сонымен қатар ... ... және ... ... қара ... ой-пікірлерін талдап, оқушыларды жарыс – сөзге шақыру арқылы
оларды қазіргі нарықтық жағдайда ... ... өмір ... ... айта кету ... ... Ы. Алтынсарин еңбектерінің, идеяларының оқушыларға
нарықтық білім беруде маңызы зор. Ол ... ... ... ... ... ... («Бір уыс мақта»), еңбек
сүйгіштікке («Дүние қалай етсен табылды?», «Өрмекші, ... ... ... ... ... ... көреміз. Демек, әдебиет сабағында
Ы. Алтынсариннің еңбектерімен таныстыра ... ... ... қалыптастырудағы жұмыстың тиімділігін арттыруға болады. Мысалы:
«Бай мен жарлы баласы» еңбегінде ... ... ... ... екі ... кешкендерін суреттеу арқылы, сол балалардың өнер тануы, тіршілікке
икемсділігі жайлы баяндалады.
Оқыту процесініңде әр түрлі деңгейде ... ... ... Олар ... ... ... функциясына ықпал етіп,
оқушылардың ойлау қабілетін жетілдіре ... ... ... талдай келе, оқу процесінде
компьютерді пайдаланудың төмендегідей негізгі мақсаттарын айтуға болады:
оқушыларды компьютерде ... ... ... ... ... ... және оны жүзеге асыру, нарықтық ... ... ... шешуге
пайдалану.
5 – 6 сыныптарда экономикалық білім негіздерін оқу – ... ... ... ... ұсынуға болады,
компьютерді ... ... ... ... игі әсер ... Нарықтық мазмұнды есептерді компьютерде шығару
1. Дүкеннен алынған заттың ... ... ... ... ... Бұл ... ... анықталсын: егер заттың бір
партиясында 100 – ден кем емес дана болса, онда ... ... 2 ақша ... 1000 – дан кем емес ... онда ... ... ... данасының бағасы
1,9 ақша бірлік болсын. F (x) ... ... бір ... ... ... (x) функциясын құрамыз:
10 input x
20 if x >= 0 and x =100 and x= 1000 then f=1.9*x
50 print “x=;”x, “f=;”f
60 ... ... ... шот ашып және оған ... 48 ... ... ... 370000 теңге салды.
Шотта келесі: а) 1 айдан, б) 5 ... в) 9 ... соң ... ... ... ... input n, P, ... for k=1 to n
30 S=S0*(1+(P/(100*12))*k)
40 print “S=;”S
50 next k
60 end
3. Тауарға ... ... ... баға ... р=10-2х
формуласымен анықталады, мұндағы х – сұраным, ал р – ... ... ... түсім функциясы U(x)=(10 – 2x). Мөлшері x=1,2,3,4 бірлік
тауарды сатқаннан ... ... ... rem
20 input n
30 for x=l to n
40 U(x)=x*(10-2*x)
50 print “U(x)=;”U(x)
60 next x
70 end
4. Тоңазытқыштың бағасын ... ... 12 500 ... кейін 11500 теңге болады. Тоңазытқыштың құны неше пайызға
төмендетілді?
10 rem
20 input n, m
30 ... print ... ... Тест ... – 9 ... ... «Экономикалық білім негіздері»
оқулықтарындағы білім мазмұнына сәйкес тестік ... ... ... пайдаланған қолайлы.
5 – сынып материалдарының мазмұнына сәйкес:
1. Адамның қажеттілігін ... үшін ... ... ... ... ... ... алу
В) тұтыну.
2. Шаруашылық түріне жататындар:
А) үй шаруашылығы
Б) кәсіпорын шаруашылығы
В) ел шаруашылығы
Г) ... ... ... ... туындайды?
А) бір нәрсенің жетіспеушілігінен
Б) бір нәрсенің шектеулігінен
В) бір нәрсеге мұқтаждықтан.
4. Өндірістік тұтынуға . . . . . ... ... ... ... ... шикізат, электр тогы, компьютер
В) шикізат, электр тогы, құрал-
жабдық.
5. Жанұяның ... ... мен ... ... мен жәрдем ақыдан
тұрады
В) қосалқы шаруашылықтан түскен
ақшадан құралады
С) жоғарыда айтылғанның барлығы
да
жатады.
6 – сынып ... ... ... Бюджет тапшылығы қандай жағдайда болады?
А) кіріс шығыннан асып кеткен
жағдайда
Б) шығын кірістен асып кеткен жағдайда
В) шығын мен ... ... ... ... ... ... ... төмендеуі, сұранымның өсуі
Б) бағаның өсуі, ұсыныстың өсуі
В) ақшаның құнсыздануы, тауар
бағасының өсуі.
3. Қазақстанда заңдарды кімдер ... ... ... ... сот ... ... ең негізгі мақсаты:
А) адамдардың шексіз қажеттіліктерін
қанағаттандыру
Б) адамдарды ... ... ... ... ... ... ... ортаға әсер ететін қауіпті қалдықтарды
азайту:
А) арнайы ... ... ... ... ... өңдеу
зауыттарын салу қажет
Б) экологиялық таза өндірісті дамыту
қажет
В) А.Б. дұрыс.
6. Менеджер деген кім?
А) инженер
Б) өндіріс немесе мекеме ісін ... ...... ... ... ... ... барлық қолдағы ақшалар ... ... ... ... ... ... Кәсіпкер немесе кәсіпорын табыстарын мемлекетке төлейтін бөлігі
А) салық
Б) табыс ... ... ... ... ... ... қай ... пайда болды?
А) XVII – XVIII ғғ.
Б) XVI – XVII ... XVIII – XX ... Не, ... кім үшін ... ... қай экономикалық жүйеге
қатысты?
А) тек қана жоспарлы экономикаға
Б) тек қана нарықтық экономикаға
В) кез-келген экономикалық жүйеге.
5. Төменде келтірілгеннің қайсысы ... ... ... жер, жер ... ... ... құрал-жабдықтар, станоктар
В) ақшалар, вексель, облигациялар.
6. Егер тауарларға сұраныс пен ұсыныс өсетін болса . . .
А) баға өседі
Б) тауардың жалпы саны ... баға ... ... қала береді.
8 – сынып материалдарының мазмұнына сәйкес:
1. Ақшаның атқаратын қызметтері қандай?
А) ... ... құн ... айналым
құралы.
Б) тұрақтылық, танымдылық, ықшамдылық
В) жинақтық, чектік, бағалық.
2. Қағаз ақша инфляцияға мынандай жағдайда ұшырайды:
А) алтынға еркін ... ... ... ... ... ... ... өсуінен.
3. Қазақстан өз ұлттық ақшасын қай жылы еңгізді?
А) 1993 ж қараша айында
Б) 1992 ж көкек айында
В) 1993 жылы ... ... ... деп нені ... ... пен ... тіршілік әрекеті
жағдайларын қамтамасыз ететін
обьектілер жиынтығы
Б) өндіріс пен ... ... ... ... ... ... пен өндіріс орындарының
тіршілік
әрекеті жағдайларын қамтамасыз
ететін
обьектілер жиынтығы
С) ... ... ... ... үрдісінің негізгі субектілері:
А) мемлекет, адам, тұтынушы
Б) мемлекет, тұтынушы, өндіруші
В) үкімет, кәсіпорын өндіруші
С) үкімет, халық, жеке ... ... ... ... қайсысын зертейді?
А) жалпы экономика көлеміндегі өндірісті
Б) шаруашылықта жұмыспен қамтылған адам
санын
В) жалпы бағаның деңгейін.
9 – сынып материалдарының мазмұнына сәйкес:
1.Жалпы ұлттық ... ... ... ... бағамен
Б) ағымдағы нарықтық бағамен
В) базалық бағамен.
2.Еңбек өнімділігі мына қатынастармен өлшенеді:
А) өнімнің нақты көлемінің жұмыс уақытының
мөлшеріне
Б) өнімнің ... ... ... ... капитал шығынының өнімінің нақты
санына
3. Экономикалық өсу төмендегі көрсеткіштермен өлшенеді:
А) ұлттық табыстың өсу қарқынымен
Б) ортақтанған еңбек өнімділігі қарқынымен
В) ... ... ... өсу
қарқынымен
4. Дамыған елдерде экономикалық өсудің ең ... ... ... ... ... ... капитал мөлшерінің артуы
В) экономикалық есептеуге ықпал ететін ақша
-несие және фискальдық саясаттың жүзеге
асуы.
5. Валютаны реттейтін және бақылайтын:
А) орталық ... ... ... ... банктер.
6. Экономикалық анализ үшін қандай валюта курсы қолданылады:
А) ресми
Б) арнаулы
В) аукционды
Бұған қосымша мұғалімдер өздері құрастырған ... ... ... ... ... өздеріне де тестік тапсырмалар
құрастыруды ... ... ... ... ... ... деп ... табатын экономикалық қарекетті түсінеміз.
Ондай нарықтық процестерді жүзеге асырушы—кәсіпкер тұлға деп ... ... ... ... бір құны бар, адам не ... игілігіне
жарататын бұйым (тауар, механизм, ақпарат т.т.) ... ... деп ... «кәсіпкерді» (бизнесменді) – сол процеске ... бар күш ... ... ... салып жұмсайтын іскер маман деп білеміз. Мұның
нәтижесінде, ... ... ... ... ... өзінің
табысына қанағаттанады, қоғамды дамытуға ықпал етеді.
Жер жүзінде 10 млрд. доллардан астам ... ... ... ... астам (2005 ж.).
Атақты миллиардерлердің өмір тәжірибесі көрсеткендей, нәтижелі
кәсіпкерлік істерді жүргізу бизнесмендерден ... ой мен дәл ... ... ... ... да, ... көбісі
экономистер мен инженерлерден, физиктер мен математиктерден, ... ... ... ... ... ... ... филологтар мен
тарихшыларды, философтар мен журналистерді кездестірмейсің.
Миллиардерлердің көбісі — 2 – 3 инситуттарды бітірген және ғалым
мамандар. ... ... ... ... В. ... және ... білімі бар. Ол экономика ғылымдарының докторы,
академик, ... ... ... мен ... авторы; С.
Берлускони (Италияның экспремьер-министрі, миллиардер) – заң ғылымдарының
докторы; А. ...... ... бизнес-мектебін
бітірген, басқару ісі бойынша магистрлік диссертация қорғаған, ағылшын және
неміс тілдерін жетік меңгерген; Болмер Стивен – ... мен ... ... ... ... ... ... «кім білімдірек – сол бай» деген афоризм ... ... ... ... Жер ... ең бай ... ... кәсіпкерлік
қарекеттерінің түрлері (2005 жылғы мәліметтер бойынша)
|қ/с |Миллиардерлердің |Қаржылық ... ... ... ... ... ... ... |
| ... қай ... | |
| ... | | |
|1 ... Билл |40,7 ... технология және |
| |(Вильям Генри, | ... ... ету, |
| ... АҚШ | ... ... |
|2 ... Уоррен Эдвард|30,5 |Coca-Cola сусындары |
| ... АҚШ | | |
|3 ... Карл және |25,6 ... ... ... |
| |Тео. ... | | |
| ... ең бай | | |
| ... | | |
|4 ... ... АҚШ |23,4 ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... | | |Land) ... |
|5 ... Пол ... |20,1 ... ... |
| |АҚШ | ... БАҚ |
|6 ... Альсауд |17,7 ... ... және |
| ... Бен ... | ... |
| |Бен ... Сауд | | |
| ... | | |
|7 ... ... |16,6 ... өндірісі |
| ... АҚШ | | |
|8 ... ... ... |Well Mart дүкендер желісі |
| |АҚШ | | |
|9 ... Фил ... |16,5 ... ... және ... ... |АҚШ | | ... ... ... |14,5 ... |
| ... | | ... ... ... |14 ... ... |
| ... АҚШ | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |Кампрад Ингвар. |13 ... ... сату ... |
| ... | | ... ... ... |12,9 |Буып-түю өнідірісі |
| ... | | ... ... ... |11,1 |Компьютерлік программалар |
| ... АҚШ | ... ... ... Джон ... ... ... |
| |АҚШ | | ... ... ... және |10,3 ... ... телерадио |
| |Энтони | ... |
| ... | | |
| ... АҚШ | | ... ... Амансио. |10,3 ... ... ... ... |
| |Испания | ... ... ... |
Бұл кестеден, әр ... ... ... ... ... ... мұнай бизнесі (В.Алекперов, Ресей),
интернет-коммуникация (А.Альсауд, Сауд ... ... ... ... ... АҚШ), сақтандыру компаниясы (У.Беффет), косметика ... ... ... ... ... ... түсті металдар
мен энергетика (К.Айкен, АҚШ), фармацевтика (К.Энгельхорн, ... ... ... АҚШ), ... тасу ... АҚШ) ... әйгілі мультимиллионерлердің бәрі қалада туып-өсіп, ... ... ... Мәселен, В.Алекперов Бакуде туып, еңбек жолын
мұнайды бұрғылаушыдан ... ... ... бас ... ... ... ... Ресейдің кіші-гірім қаласынан шыққан; Амансио
Ортеги Испанияның Лейн деген орталықтан алыс ... ... мода ... ... атанған ...
Бірқатар миллиардерлер өздерінң бизнестерін мектеп ... ... ... ... ... ... мектеп оқушысы
кезінде-ақ оқушылардың үй тапсырмаларын орындап беруден, қуыршақ театры
көрермендерінен ақша ... ... ... шаңсорғыштарды сатудан,
өзінің алғашқы бизнесін бастаған; Амансио Ортеги (Испания) 14 жасында
сатушылардың ... ... ... ... ... коммерция
мектебінде оқып жүргенде-ақ Швейцариядан әкеліп шарикті автоқаламдарды сату
жөніндегі ... ... ... ... Кирк Киркорян (АҚШ) бала шағындағы
бизнесін машиналардың двигательдерін жуудан бастаған; жер ... ... бай адам ... ... ... ... қол жеткізген (компьютердің
есептеу файлын өзгерткен), ал студент кезінде дербес компьютерлерді қолдан
жасап, оны сататын ... ... ... ... ... ... өзінің кәсіпкерлік қарекетін мектептен, институттан – газет, алма,
көкөніс ... сатудан бастап, 21 жасында 1 млн. ... ... ... олар өз ... ... болғың келсе, жастайыңнан жалқауланба”
деген өнегелі өсиет ... ... ... ... да ... ... сабақты
да орташа ғана үлгіретін үш бала, бос уақыттарында ... ... ... жөндеумен, электронды ойыншықтарды конструкциялаумен
айналысып жүреді. Олар ... ... ... зауыттың тастайтын
техникалық қалдық қоқысынан алып тұрған. Ақырында ол үш дос ... ... әрі ... ... ... ... компьютер
ойындарын көрсетіп қызықтырады. Сол кездерде ... ... ... ... ету ... ... ... күн тәртібіне
қойылады. Осы кезде оларға 10 мыңнан астам компьютер (әрқайсына ... ... беру ... тапсырыс түсті. Бұл жағдайды ескеріп, ол
үшеуінің бірі Стивен Джобе экономика курсын оқып үйреніп, ... ... Ink.» деп ... жеке ... ... ... маман
инженерлерді, техниктерді, конструкторларды қызметке шақырып, барлығы
бірлесіп, «Apple-I» деген мектепке арналған ... ... ... ... сатты. 1980 жылы бұл фирма өзінің акциясын ... 1,79 ... ... сатып, ол үш бала (Б. Гейтс т.б.) 5 жыл ... ... ... ... ... ... 8 жасынан бастап (қызмет көрсету
арқылы) ақша тапқан. Ол өзінің ... ... ... ...... ... ... кітап жазған. Бұл кітап авторы “Өз еңбегімен тапқан
ақшаға сен тек зат емес, өзіңді-өзің сыйлауды, өз ... ... ... ... деп өз ... ... ... оқушы балалар “табиғатқа көмектесудің көп жолдары бар,
бәрін өз қолыңмен істеген пайдалы” деп есептейді. Мәселен, 13 ... ... ... ... ... ... жерді көгаландырайық” деген қор құрды.
Бреди Лендон Маин (11 жаста, Вашингтон штаты) мектептегі ... ... ... ... ... 12 жастағы Лей-Лей ... ... ... таза ... ... өз бақшасында
химиялық тыңайтқыштарсыз көкөністерді, жеміс ағаштарын өсірумен ... ... ... 32,5% бала бағушы болып істесе, ... ... ... ... жерлерді қарауылдайды екен.
Қазақстан өнертапқыштарының республикалық байқауында ... суды ... және ... ... мембраналық
технологиялық құрылғылар жасағаны, Алматы қаласындағы №36 мектептің ... ... ... ... ... ... ... моделін ойлап тапқаны белгілі болды.
“Алматының жас бизнесі” атты қалалық фестивальда ... ел ... ... ... үлесі зор екендігі айқындалды. Ол
фестивальда “Жарнамалық ғылыми жоба”, “Виртуальды кітапхана”, “Өндірістік-
бизнес ... ... ... ... ... экономика және Алматы
технологиялық университеттерінің студенттер тобы жасаған) тың ... ... ... асырылғаны байқалды.
5.2. Экономикалық әуесқойлық әуездер
• Алғаш рет француз экономисі Ж.Б. Сэй білімді экономикалық ... ... 1989 жылы ... ең бай ел ... ... ... жан басына
шаққанда оның жылдық ұлттық ішкі өнімі 22 540 АҚШ долларына жеткен.
• Жылдық ең көп табыс (9 млрд ... ... Араб ... ... Жер жүзі ... ең кедей елге Эфиопия жатады, әр адамға шаққанда оның
жылдық табысы 130 доллардан аспайды.
• Қазақстанның жалпы жылдық ... әр ... ... 2006 ... ,
2007ж.—7000 доллардан келді.
• Ең мол алтын қоры (1988 ж.) АҚШ-та жиналған. Оның жалпы салмағы ... 861,5 кг ... оның құны – 107 млрд 367 млн ... Ең ... майда шақа (ақша) б.д.д. 670 жылы Туркияда жасалған.
• Ең алғашқы қағаз ақша б.д.д. 812 жылы Қытайда басылған.
• Ресейде 1769 жылы ... ақша ... ... ... Жер ... алғашқы банкнот 1661 жылы Стокгольмда (Швеция) басылған.
• XI ғасырда Отырарда монета сарайы салынып, күміс, ... ... мыс ... ... Бір ғасыр бойы Отырар монетасы (салмағы –
2,1 гр., стандарты - 800) бүкіл Орта Азияның эталоны болды.
• Дүниежүзіндегі ең ірі ... ... ... ... ... капиталы (1988 жылы) 171,4 млрд доллар ... ... ... ... фонд (МВФ) ... бұл ... 1990 жылы 120 млрд ... жеткен.
• Әлемдегі ең үлкен коммерциялық банк «Дайити Канге» Жапонияда құрылған.
1989 жылы оның капиталы 414,1 млрд ... ... ... ... банк – ... (қазіргі «Тұранәлембанктің»
негізі) 1925 жылы құрылған. Ол халыққа, мекемелерге несие беруді, түрліше
қаржылық көмек көрсетуді бастаған.
• Қазақстанда 2006 жылы ... ... ... қаржы көлемі 2 триллион
38 млрд. теңгені құрады. Бұл – 2005 жыл көрсеткішінен 35,6% артық. 2008ж.
кірістер 2 трлн. 687 млд. – қа ... 2006 ... ... ... бюджетімізге 485,4 млрд. теңге
кеден салықтары мен төлемдерінен кірістелді. Мұның өзі 2005 ... 1,5 ... ... 2006 ... ... жартысынан бастап мұнай секторының қаржысы тікелей
Ұлттық қорға кірістелетін болды.
• Республикамызда (2008 жылы) бір ... 258,6 мың ... ... 184,8 мың
тонна мұнай және газ ... 80,1 млн ... метр ... ... 61,9 мың ... ... 85,2 мың тонна мыс кендері, 13,5 мың
тонна боксит ... 23,4 мың ... ...... 30 мың ... құрамында алтыны бар кен өндіріледі. 3,2 мың ... ет, 8,7 ... сүт ... ... өнделеді. 2008 жылғы ( кібісе жылы) Алланың
берген артық бір күні (29 ... ... ... ... ... үлес ... Қазақстанның 2006 жылғы бюджеті «даму бюджеті» деп аталды, оның кірісі 1
трлн. 958 млрд. болды.
• 2008ж. ... ... ... ... ... биология
кабинеттерін оқу жабдықтарымен жарақтандыруға 2 млрд 457 млн ... және ... ... ... 2 млрд 676 млн. ... ... жүйесін еңгізуге 7 млрд 325 млн. теңге бөлінді.
• 2007ж. Қазақстанда 267 мың ... ... оның ... 166 мың ... ... ... ... табыстың 5% – табиғи ресурстан, 18% -
өндірілген капиталдан, ал 77% – ... ... ... ... ... беруге салған қаржы 1 – 2 жылда өтеледі.
5.3. ... ... ... 1800 жылы ... ... Ж.Б. Сэй ... ... адам) деген
ұғым ендірді.
• 1982 жылы ең мол ... ... ... тапқан (7,6 млрд доллар)
«Американ телефон энд телеграф ... ... Ең ... қор ... ... ... 1602 жылы құрылған. Ол
«Ост – Индийская ... ... ... ... 1989 жылы ең ірі ... ... Токия биржасы жасаған
(1450 млрд. долларға).
• Ең бай кәсіпкер (2004 ж.) ... ... ... ... ... Билл ... (АҚШ) ие ... Оның
қаржысы 46 млрд доллардан (2005 ж.) асқан.
• Ресейде барлығы 44 миллиардерлер мен 20 ... ... ... ... Ресейде 1989 жылы ... ... ... ... губернаторы Роман Абрамович бастап
келеді. Оның байлығы 18 ... ... ... Бір ... ол 4,9 ... табыс табады.
• Америкада миллионерлер саны 20 млн. адамнан асады.
... ... ... ... ... ... ... байлығы 1,5 млрд. доллардан асқан.
• Шағын және орташа кәсіпкерлігі дамыған АҚШ , ... ... ... ... ... сияқты елдерде мемлекеттің ІЖӨ-нің 70-80
пайызын осы сала құрайды екен.
• Мақтааралдық Тойгүл Сатыбалдиева мақтаның ... ... ... габрабракон) өсіріп, мұндай сирек кәсіпкерліктен ол
күніне 60 мың теңге табыс табады.
... ... ... саңырауқұлақты үйде өсіруді отбасылық
бизнеске айналдыра білген Қазақстандағы жалғыз ... ... ... жер, ... ... кәсіпкерлік қабілет.
5.4. Кәсіпкерліктің кепілі (40 талап)
1. Өзіңе сен. Онсыз табыс болуы мүмкін емес.
2. Өзіңе таныс, ... ... ... ... ... сала ... өте
мұқият зертте.
3. Қай істі де бастамас бұрын ... ... ... Өзіңе де өзгелерге қойған талаптарды қой.
5. Барынша жұмыл, ерік-күшіңді аяма, батыл қимылда.
6. Уақыт – ақша. ... ... ... ... ... ... ... өлген емес. Мәселені асығыс шешпе,
байыппен шешіңіз.
8. Барлық кезде бірдей ... ... ... ... ешқашан ұмытпа.
10. Қай іске болсын түбегейлі көз жеткіз.
11. Біреуге сенгеніңмен, тексеріп көру артық емес.
12. Қызметтестеріңді жүре тыңдама, ... ... ... ... ... да талап жеке болсын.
14. Қарамағыңдағылардан іс талап етумен бірге ебін тауып ... ... ... сенімсіздік көрсете бергеннен гөрі олармен
тезірек қоштасқан дұрыс.
16. Аңқау болма. ... бір реті ... ... әр ... өз ... Ақыл мен айла ... жүрсін.
18. Өзіңнің ғана емес, өзгенің қателігін де қайталамауға тырыс.
19. Қызметтестерің пікіріңмен ... ... ... ... ... қайтуды ар санама.
20. Жоспарыңды соңына дейін жайып салма.
21. Көңіл-күйіңді бірқалыпты ұстауға тырыс.
22. Фирманы басқару – ең ... ... ... ... ұмытпаңыз.
23. Бай болудың жолы – кәсіпкер болу екендігін біліп қойыңыз.
24. Бақытты болудан да, бай болу қиын.
25. Байлықты бақытты өмір ... ... ... ... ... сенімді достарыңыз азаяды.
27. Халыққа қайырымдылық көрсету қаперіңізде болсын.
28. Басқаларға да көмектес, оларға да ... өмір ... ... Тәуекелсіз – бизнес жоқ, сондықтан тәуекелге батыл баруға
дағдыланыңыз.
30. Тек байлықпен шектелу – орта жолда өлу.
31. Бизнес – ... ... ... ол ... күнделікті ақпарат
алып тұрыңыз. Өзгерістерден жүрексінбеңіз.
32. Көрпеңе қарай көсілуді ұмытпаңыз.
33. Жарнама – кіріс кепілі, жарнамалауға сараңдық ... ... ... ... деп оның ... арзандатуға тырыспаңыз.
Он тауардың біреуін өз бағасына сатуды жарнамалаңыз.
35. Шығаратын тауарыңыз, ... ... ... сай ... Фирманың табысының кепілі – сапа.
37. Ресурс - өзінше байлық емес. Байлық – оны ... ... ... ... жөн.
38. Бәсекелестік – нарықтың қозғаушы күші екенін ескеріңіз.
39. Қызметкерлеріңіздің білімге ұмтылысын қолдап ... ... сату үшін көп ... ... кезеңді ескеріңіз.
5.5. Бизнестік бастамалар
• Әлемдегі ең бай бизнесмен Билл Гейтс, ... ... ... ... жасаудан бастаған. Кейіннен компьютерлік түрлі
программаларды ойлап тапқан.
• Уоррен Баффет (дүниежүзіндегі екінші бай бизнесмен) өз ... ... ... ... ... ... алғашқы миллионер Джон Рокфеллердің атағын шығарған мұнай
бизнесі болған. Ол XIX ғасырдың 80-ші жылдары-ақ ... ... ... өз ... 18 млн. ... ... Уолт ... мультифильмдер жасап сатудан мол байлыққа қол
жеткізген, әлемдегі ... ... Disney Land ... Раусинг Биргит заттарды буын-түюге арналған (упаковка) материалдар
жасаудан атақты ... ... ... ... ... ... бизнесін сәнді бутиктер (аяқ
киімдер) шығаруға арнаған.
• Давид Огилви (Шотланд) жарнама бизнесін жетілдіруден өзін жаһанға
жария ... У. ... (АҚШ) өз ... ... ... ... ... Владимир Кузнецов та қоқысты қазынаға айналдыра білді.
... ... ... ... Т. ... суды
тазартатын қондырғылар жасап, әлемге әйгіленді.
• Ұлытаулық фермер Б. Қамысханов агробизнесті жоғары сортты («Сартов-
29») бидай егуден (3000 ... ... ... ... С. ... сапалы қымыз өндіру бизнесімен
айналысып келеді.
• Алматылық бизнесмен Е. ... ... ... ... асыл ... қой ... ... етті.
• 2006 жылы Қазақстанда 1 тонна жанармай құны 440 ... ... 1 ... ... 95 ... ... қала ... Қазақстандағы «Шеврон» компаниясы дарынды жастарды қолдау
мақсатта, Қ. Сәтбаев ... ... мен ... ... оның 24 ... ... ... тағайындады.
5.6. Бәсекелестік белестер
• Бәсекесіз – даму жоқ. Алғашқы ... ... ж.), ... ... ... ... «Сони» компаниясы (басшысы – Акио Морито) бәсеке
негізінде шығарған. «Бәсеке болғанда ғана жаңа ... ... ... бәсеке жоқ кезде, жаңалықтар енгізуге
ынта бола қоймайды» (А. Морито).
• Бәсекеге қабілеттілік ... (М. ... ... ... деңгейі, бірінші кезекте, ... ... ... ... ... ... ... даму дәрежесі: 1) елдегі
білім беру деңгейі; 2) адами капиталдың дамуы; 3) инновациялық
өсу; 4) ... ... мен ... ... ... ... ... Бәсекеге қабілеттіліктің соңғы жаңа
өлшемі «білім экономикасына» түсіріліп отыр.
• 2005 жылы 117 ... ... ... ... қабілетті елдер
қатарына Финляндия, АҚШ, Швеция шыққан. Бәсекеге қабілеттілік
индексі ... ... – 11, ... – 12, ...... ие ... Қазақстан 61-ші орыннан, 2006 жылы – 57-ші
орынға көтерілген (ТМД мемлекеттері бойынша ... ... ... жаңа ... Клиенттік экономика – тұтынушыға (клиентке) бағытталған экономика.
Мұның ... ... ... ... ... ұсыныс
сұраныстан бірнеше есе артып кетті; тапшы ... ... ... ... ... ... ... қанықты;
тұтынушының талғамы мен талабы артты; бизнестік проблема – ... ... ... ... ... тауарды іздемейтін,
керісінше, өндіруші клиентті іздейтін ... ... ... ... ... ... ... анықтайтын күйге көштік.
• Реинжиниринг – бизнесті инновациялық жаңаша тәсілдермен жүргізу
(қараңыз: Майкл Хаммер. «Реинжиниринг ... ... в ... ... экономика, «парасатты экономика», кәсіпкерлік экономика,
инновациялық экономика, алыпсатар ... ... ... ... ... экономика, «нөлдік
өсім экономикасы», т.т.
• Эккаунт-менеджер – ... ... ... ... ... барлық жұмыс процестерін
ұйымдастырушы. Ол жарнамалық агенттіктер мен жарнамаға тапсырыс
берушілерді ... ... ... ... - ... ... үстінде тауарлардың үлгілерін
таратушы.
• Идент-агент – шетелден түскен тауарларды басқа мемлекеттерде сату
операцияларымен ... ... ...... ... ... ... даярлайтын маман.
Ол тауарды сауда залдарында орналастырумен, сауда сөрелерін
безендірумен, ... ... ... ... ...... не қызметтерді өмірге ... ... ... Ол дүкендерге келген кісілермен, көрмелерге және
тұсау кесерге (презентацияға) ... ... ... ...... ... ... өкілі, кез келген сауда
операцияларын жүргізуші.
• Джоббер – қаржы биржаларындағы ... Ол өз ... ... және ... ... ...... сөйлейтін сөздері мен баяндамаларын
дайындайтын маман.
• Флотрайдер (Позишн-трейдер) – ... алып ... Ол ... ... ... бір нарық түріне аударады.
• Хьюман ресурс-менеджер – басқару қызметшілердің жетекшісі.
• Клининг — бөлмені, үйді ... ... т.т.) ... ... жаңа ... ... ... сервистік сапалы
қызметтің нәтижесінде үйдегі мүліктің пайдалану уақыты 30 пайызға
ұзартылады. Ондай кәсіпқой ... ... ... клинингтік
арнайы жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... ... жарнамалау деңгейде ғана
қалып отыр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Абай (Құнанбаев). Қарасөз. ... Алма – Ата, ... ... ... ... ... Алматы, 2001
3. Аганина Қ.Ж. Оқушыларға экономикалық білім беру ... ... ... ... ... ... Қ.Ж. Оқушыларға экономикалық білім берудің ... ... ... ... ... Альтшуллер Г.С.Алгоритм изобретательства. Москва., 1973
6. Арын Е., Сатубалдин С., Аганина Қ.Ж., и др. ... ... ... ... ... в РК ... Алматы, РБК,
2000
7. Ахметов А.К. Профессиональное экономическое ориентирование ... ... док. ... ... ... Ә. ... бәрі Касиодай болса (есептегіш мәшине ...... ... ... Ә. ... ... да ... бол (Джинсы шығару туралы). «Нұр -
Астана», ... ... Ә. ... ... айналдырған Кузнецов. «Нұр - Астана»,
18.11.04
11. Әлібеков Ә.Айшылық алыс жерлерден жылдам ... ... ... «Нұр - ... 7.10.04
12. Вагин И.О., Репинская П.С. Как стать миллиардером. М. ... ... А. ... ... нанотехнологий. «Казахстанская
правда», 15.06.07г.
14. Досжанов ... және оның ... ... ... 2004
15. Еділқызы Л. «KazSat» ғарыштағы бір жыл ішінде ... ... ... Ел ...... ... ... ... Қазақстан»,
21.03.06
17. Кадыров М.Ш. Экономическое ориенирование старшеклассников. Автореф.
канд.дисс. Алматы, 1996
18. ... Д.К. Абай и ... ...... ... 1996. ... ... Республикасында білім беруді дамытудың 2005 – 2010 жылдарға
арналған мемлекеттік бағдарламасы. ... ... ... ... С., ... Ш., ... А. Оқушылардың тұлғалық
қасиеттерін дамытудың педагогикалық негіздері. Алматы, 2001
21. Касенов М. Экономика интеллекта. «Казахстанская правда», 15.03.07г.
22. ... Д. ... ... занятости, процента и ... ... ... 1963
23. Кийосаки Р.Т., Лектер Ш.Л. Квадрант денежного потока (перев. с англ).
Минск, 2003
24. Китов А.И. ... ... ... ... ... М. ... ... Шеберлік. Алматы, «Қазақстан», 1986
26. Құдайқұлов М. Нарықтық педагогикаға көшейік. ҚазМПУ – нің ... ... ... ... №3, ... 1991.
27. Кудайкулов М. Рыночная экономика и рыночный труд ... ... ... им. ... № 12, Май, 1993
28. Кудайқулов М. Школам – рынок учебников, ... ... М., ... С., ... Д. ... ... ... рыночной экономики (учебное пособие для ... ... ... ... ... ... мен психология негіздерін түсіндіруде
Абайдың әлеуметтік ой – пікірлерін пайдалану. ... ... ... 1995
31. Құдайқұлов М. Қалай бай болу керек? (Абайдың «қарасөздерін» қайта
қарағанда). «Жас ... ... ... М., ... Д. О ... ... ... рыночных
отношений на факультативных занятиях в вузах Казахстана. ...... и ... Алматы, 1997
33. Құдайқұлов М. Нарықтық қоғам мүшесі кім және ... болу ... ... ... ... М., ... Д. Бағытымыз – бизнес немесе ... ... ... ... жобасы) «Қазақстан мектебі»,
1997, № 11
35. Кудайкулов Д., Кудайкулов М., Кудайкулов С. ... ... ... (учебное пособие по факультативному курсу). Алматы, 1998
36. Құдайқұлов М., Құдайқұлов Д., Құдайқұлов С. Нарықтың экономикалық және
құқықтық артықшылықтары мен ... ... ... ... 1999, № ... ... М. ... – нарықтық білім мен тәрбие. «Ұлт тағылымы»,
2000, № 4 – 5
38. Құдайқұлов М. Жаңабергенов Қ. Орта ... ... ... ... ... 1998.
39. Құдайқұлов М. Нарықтық педагогика - жаңа ғасыр ... ...... ... ... ҚазҰУ. Алматы,
2002
40. Құдайқұлов М. Нарықтық қатынас негізі мектеп қабырғасынан қалануы тиіс.
«Егемен Қазақстан», 8.10.03
41. ... М., ... С. ... ... негіздерін оқушыларға
таныстыру. «Қазақстан мектебі», 2004, № ... ... ... ...... ... әдебиеті», 12.11.04
43. Құдайқұлов М. ... ... ... «Қазақстан мұғалімі»,
15.03.05
44. Құдайқұлов М. Нарықтық білім және оқулық. «Егемен Қазақстан», 13.04.05
45. Құдайқұлов М. ... ... ... танысқаны жөн. «Алматы
ақшамы», 18.03.06
46. Құдайқұлов М.,Нұрғалиева Д., Жаңабаева Ж. Бәсекеге ... ... ... ... 2006, № ... ... С., Құдайқұлов М. Творчестволық және ... ... ... ... М., Мәмбеталиев Т. Кәсіпкерлік тұлғаның іскерлік ерекшелік
қасиеттерін анықтау. ҚазҰУ – нің ... ... ... ... ... ... В. ... теория (кестелі оқу құралы). Алматы, 2003
50. Любимов Л.М., Раннева Н.А. ... ... ... М., ... ... Н. ... – 2030. Барлық Қазақстандықтардың өсіп -
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл – ... ... (Ел ... ... ... ... 1997
52. Назарбаев Н. Елдің даму деңгейі білім арқылы бағаланады. «Жас ... ... Н. ... ... ... ... бәсекеге қабілетті
экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін (Қазақстан халқына жолдауы).
«Егемен Қазақстан», 19.03.04
54. Назарбаев Н. ... мен ... ... ... ... ... ... 27.05.06
55. Назарбаев Н. Ғылымға ... ... ... ... ... ... ... Нугманова С. Мектеп оқушыларының нарықтық ұғымдарын қалыптастырудың
педагогикалық шарттары. Канд.дисс.Алматы, 2006.
57. Основы экономических знаний ... для 5 -9 ... ... 1999,
2000
58. Питер Ф. Друкер. Нарық: топ жарып алға шығу (практика мен принциптер).
Алматы, 1992
59. Пономарев Я.А. Психология ... и ... М., ... Поляков И.В. Предпринимательский тип экономического поведения ... ... ... отношенйй. Автореф. докт.дисс. Саратов, 2000
61. Попов В.Д. ... плюс ... ... об ... ... М.,1986
62. Райзберг П. Основы экономики и предпринимательства (учеб.пособие для
школ и лицеев).М., 1993
63. Сабденов О.С. ... ... ... ... – Алматы,
«Наука», 1994
64. Сағадиев К. Бәсекеге қабілеттілікті ... ... ... ... ... ... А. ... образование учащихся. Автореф. канд. дисс.
Алматы, 1990
66. Смит А. ... о ... и ... ... народов. М., 1962
67. Хаммер М. Бизнес в XXI веке (перев. с англ). М., ... К. ... ... ... ... ... ... № 5-6
69. Хейне П. Экономический образ мышления. М., 1972
70. ... (7, 8, 9, 10, 11 ... ... ... ... 2003,
2005
71. Малафеев Р.И. Творческие задания по физике. М., 1971
72. Малафеев Р.И. Проблемное обучение физике в ... ... М., ... ... М.Е. ... ... по ... М., 1974
74. Пірназар С. Керамикалық кірпіш зауыты. «Егемен Қазақстан», 9.11.07ж.
75. Жағыпарұлы Ж. ... ... мол. ... ... 11.01.08ж.
76. Мұсабаев Т. Ел мәртебесін биіктететін сала. «Егемен ... ... ... ... ЖӘНЕ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... НАРЫҚТЫҚ САБАҚТАР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... – с ы н ы п б о й ы н ш ... ...... ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... ... ... ... мәні . . . . . . . . . . ... Жаңа ... ... нарықтық қажеттілігі . . . . . . . ... Күл мен ... ... және ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... Желдің нарықтық маңызы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . 30
8 – с ы н ы п б о й ы н ш ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . ... Ақша – нарықтық өлшем . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... ...... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... ... нарықтық қызметі . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... ... ...... ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. 35
9 – с ы н ы п б о й ы н ш ... Капиллярлық құбылыстың нарықтық мәні . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . ... Ұшақ ... ... ... не үшін ... . . . . . . 38
2.14. ЭЕМ-нің бизнестік мәні . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... ...... бизнес . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... мен әлеуметтік
қажеттілігі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . ... ... ең ... радиоқондырғы . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... ... ... . . 43
10 – с ы н ы п б о й ы н ш ... ... шамы — ... ... ... . . . . . . ... Ән ... қағаздар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... Мультимедиа — бизнесте . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... – с ы н ы п б о й ы н ш ... ...... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . ... ...... ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... Автомобильдің шам жарығы – кәсіпкерлік нарығы . . . . . . ... ... ...... көзі . . . . . . . . . . . ... Радиацияны жоятын минералдың нарықтық маңызы . . . . . ... ... ... ҚАТЫСТЫ
НАРЫҚТЫҚ САБАҚТАР
3.1. Нарықтың дамуы туралы түсінік . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... ... ... құндылығы . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... мәні . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... ...... жаңа ... . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... не? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... ... ғарышайлағы — бизнестік байлық . . . . . . . . ... ... ... МЕН ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... Математикалық есептер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . ... Тест ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . ... ... ... ... бизнесінің бастаулары . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... ... ... нақыштар . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... ... ... (40 ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . ... ... бастамалар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . ... ... жаңа ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . ... М.А.
Кудайкулов С. М.
Мамбеталиев Т.М.
РЫНОЧНЫЕ УЗОРЫ УРОКОВ ФИЗИКИ.
Учебно – методическое пособие для учителей и ... ... ... ... 2008, 103 ... в ... 5.03.08г.
Печать Riso. Формат изд. 60х84/16
Бумага «Снегурочка». Обём 6,5 печ. лист.
Тираж 300 экз.
Отпечатоно в ... ... г. ... Си Синхай 6, офис 21. Тел. 2 49 93 ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.С.Пушкин көшесі5 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық, халықаралық әдеби байланыс17 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарының маңызы22 бет
Грамматикамен жазу сабақтарының міндеті мен мақсаты19 бет
Информатика сабақтарының білім сапасын көтерудегі телекоммуникациялық ортаның дидактикалық мүмкіндіктері18 бет
Обсөж сабақтарының әдістемелік нұсқауы48 бет
Топырақ тұздануының арпа сабақтарының өсуіне және құрамындағы абсциз қышқылына әсер етуін зерттеу67 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
Астрономия пәнінің оқу-әдістемелік кешені (дәрістер жинағы)80 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь