Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелері

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

I тарау.
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелері ... ... ... ... ... .. 8

II тарау.
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану тарихы ... ... ... ... ... ... .. 36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 50

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 53
КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ әдебиеттану ғылымы жыл сайын өсіп, өркендеп келеді. Әдебиеттану ғылымының да ауқымы кеңейіп, сан-салалы болып дамып келе жатқаны қуантады. Жиырмасыншы ғасырдың орта шенінде-ақ әдебиеттану ғылымының көрнекті бір саласы болып қалыптаса бастаған абайтану ғылымының да өзіндік ерекшелігі, алар орны ерекше деп айтуға болады. Сол себепті өзіміздің зерттеу жұмысымызда осы мәселені жан-жақты қарап, зерттеудің ерекшелігіне назар аудардық.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ұлы Абай ақын, дана, ойшыл, кемеңгер ретінде әбден мойындалған құбылыс. Ал ұлы Абайды тану, жазу, зерттеу процесі ақынның көзі тірісінде-ақ басталған болатын және бұл процесс жүз жылдан бастам уақыт өтсе де ешбір үздіксіз, үнемі дамып, жетілу үстінде. Ғасырға жуық уақыт ішінде кемел қалпына келіп, әбден мойындалған абайтану ғылымын зерттеу объектісі етіп, одан әрі дамыта түсу бүгінгі күннің өзекті, көкейкесті мәселелерінің бірі деп тануға болады. Күні кешегі зерттеулерді жан-жақты қарап, салыстырып, бүгінгі күннің тұрғысынан бастап баға беріп отырудың өзі өзекті мәселе болып табылады. Абайтану ғылымы мен абайтану тарихын салыстыра, қос-қабат алып зерттеу де біздің жұмысымыздың маңыздылығын арттыра түсері сөзсіз.
Тақырыптың мақсаты мен міндеті. Абайтану ғылымы өзіне ерекше назар аудартатын саланың бірі. Ұлы Абайдың өмірі мен шығармашылық жолын, әдеби мұраларының мәні мен маңызын тану, тағылым алу бүгінгі күннің көкейкесті мәселелері деуге болады. Сол себепті абайтану ғылымы да жалпы әдебиеттанудың бір көрнекті саласы болып дамып, өркендеп келеді. Міне, осы аталған жайттардың бәрін ескере келіп зерттеу жұмысымыздың алдына бірнеше мақсат пен міндеттер қойдық.
- Абайтану ғылымының өзіне тән ерекшелігін, өміршеңдігін және келешегінің де мол екенін таныту;
- Абайтанушы ғалымдардың шығармашылығына талдаулар жасау, салыстырулар жүргізу көзделді;
- Сонымен қатар абайтанудың тарихын да тереңнен қозғап, жан-жақты сөз ету көзделді;
- Абайтану тарихында із қалдырған тұлғалардың еңбектеріне бүгінгі күн тұрғысынан баға беруді жүзеге асыру;
- Абайтанудың ғылыми бағыт ретінде қалыптасып, дамып, жетіліп отырғанын дәлелдеу, саралау мәселелері жайында мақсат пен міндеттер көзделді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану ғылымының қалыптасу жолдары, абайтану тарихының тың дерек көздерінің бәрі сарапқа салынып, ой елегінен өткізілді. Абай мұрасын таныту, баға беру, ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығы жайында жазылғандардың бәрінің бір арнаға түсіп, абайтану ғылымына айналу процесін көрсету жүзеге асырылды. Абайтану ғылымының қалыптасуы мен тарихының сан-салалы жолдары көрсетілді, сонымен қатар кешегі мен бүгінгі тарихы салыстырыла отырып талдау объектісіне айналды.
Зерттеудің дерек көздері. Зерттеу жұмысының мазмұнын ашу үшін көптеген әдеби мұралар пайдаланылды. Атап айтқанда «Абай» энциклопедиясы, «Абайтану тарихы», «Абай және қазіргі заман» т.б. алуан-алуан материалдар пайдаланылды. Қазақ әдебиетінің тарихы, сыны, теориясы жайында әркез зерттеулер жазған, теориялық еңбектер берген ғалымдар М.Әуезов, З.Ахметов, Қ.Мұхаметханұлы, С.Мұқанов, Р.Бердібай, С.Қирабаев т.б. ғалымдардың еңбектері дерек көзі ретінде кеңінен пайдаланылды. Одан басқа да еңбектер, баспасөз материалдары, оқулықтар, монографиялық дүниелер де назардан тыс қалмады.
Зерттеудің теориялық және методологиялық негізі. Дипломдық деңгейдегі зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық негізі ретінде әдебиеттану ғылымдарының жетістіктері, кешенді, салыстырмалы ғылыми әдістер алынды. Негізінен, отандық әдебиеттану ғылымының тұжырымдары, байыптаулары, әдебиеттану ғылымының өзіндік ерекшеліктерін қарастырған ғылыми еңбектер жұмысымыздың негізгі методологиялық әрі теориялық негізі болды. М.Әуезов, М.Мырзахметов, З.Ахметов, Қ.Мұхаметханов, С.Мұқанов, Р.Бердібай, С.Қирабаев тағы басқа да көптеген ғалымдардың еңбектеріне, монографиялық кітаптарына, сондай ұжымдық ғылыми зерттеулерге назар аударылып, қажетті кезінде ретіне қарай пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының теориялық тұжырымдарын қазақ әдебиетінің тарихы, теориясы, XIX ғасыр әдебиетін оқыту барысындағы Абай Құнанбаев шығармашылығы және соңғы жылдардағы оқу бағдарламасына сәйкес «Абайтану» пәнін оқыту кезеңдерінде жан-жақты терең үлгіде пайдалануға болады. Бұл зерттеудің практикалық мәні де зор. Жоғарыда аталған арнаулы пәндерді сонымен қатар қазақ әдебиетінің арнаулы курсы мен арнаулы семинары пәндерін оқыту кезеңінде де зерттеу жұмысының құнды дерек көздерін арнайы пайдалануға, практикалық талдауларға қолдануға әбден болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе қорытындадан бөлек екі тараудан тұрады, сонымен қатар жұмыс соңында әдебиеттер тізімі берілді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. А., Білік, 1999, - 750.
2. Әдебиеттану терминдер сөздігі. /құраст. З.Ахметов, Т.Шаңбаев. А., Ана тілі, 1998,-384.
3. Абай. Энциклопедия. Бас редактор Р.Нұрғалиев. А., Атамұра, -720.
4. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері./құраст. Л.Әуезова, М.Мырзахметұлы. А., Санат, 1997, -448.
5. Мырзахметұлы М. Мұхтартану және Абай ғұмырнамасы. / Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. А., Санат, 1997, -416.
6. Мырзахметұлы М. Абайтанудың бірегей зерттеушісі. // Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. А., Санат, 1997, -416.
7. Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. А., Санат, 1997, -416.
8. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. А., Ана тілі, 1995, -272.
9. Ахметов З. Кемел ақын, кемеңгер ойшыл. // Абай шығармаларының екі томдық толық жинағы. 1 том. А., Жазушы, 1995, -336.
10. Мұхаметханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. А., Дәуір, 1995, -320.
11. Мәдібай Қ. XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Қазақ университеті, 2004, - 270.
12. Мұқанов С. Халық мұрасы. А., Жазушы, 2002, -304.
13. Бердібай Р. Жұлдыздар жарығы. А., Білім, 2000, -248.
14. Н.Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. А., Ғылым, 2001, -448.
15. Ахметов З. Абайтану белестері. // Абайдың ақындық әлемі. А., Ана тілі, 1995,-272 ,
16. Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. А.-, Жазушы, 1980, -312.
17. Абай және қазіргі заман. А., Ғылым, 1994, -336.
18. Ысмағұлов Ж. Абайтану белестері.// Абай және қазіргі заман. А., Ғылым, 1994, -336.
19. Омаров Д. Абайтану. А., Мектед, 2002, -216.
20. Мырзахметов М. Абайтану тарихы. А., Ана тілі, 1994, -192.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................
........................................... 5
I тарау.
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелері......................
8
II тарау.
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану тарихы..........................
36
Қорытынды...............................................................
.................................. 50
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
... 53
КІРІСПЕ
Жұмыстың ... ... ... ... ... жыл сайын өсіп,
өркендеп келеді. Әдебиеттану ғылымының да ауқымы кеңейіп, сан-салалы ... келе ... ... ... ғасырдың орта шенінде-ақ
әдебиеттану ғылымының көрнекті бір саласы болып қалыптаса бастаған абайтану
ғылымының да өзіндік ... алар орны ... деп ... ... Сол
себепті өзіміздің зерттеу жұмысымызда осы ... ... ... ерекшелігіне назар аудардық.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ұлы Абай ақын, ... ... ... ... ... ... Ал ұлы Абайды тану, жазу, ... ... көзі ... ... ... және бұл процесс жүз
жылдан ... ... өтсе де ... ... ... дамып, жетілу үстінде.
Ғасырға жуық уақыт ішінде кемел қалпына келіп, әбден мойындалған ... ... ... ... одан әрі ... түсу бүгінгі күннің өзекті,
көкейкесті мәселелерінің бірі деп тануға болады. Күні кешегі зерттеулерді
жан-жақты қарап, салыстырып, бүгінгі күннің ... ... баға ... өзі ... ... ... табылады. Абайтану ғылымы мен абайтану
тарихын салыстыра, қос-қабат алып ... де ... ... ... ... сөзсіз.
Тақырыптың мақсаты мен міндеті. Абайтану ғылымы ... ... ... ... ... Ұлы Абайдың өмірі мен шығармашылық жолын, әдеби
мұраларының мәні мен ... ... ... алу ... ... көкейкесті
мәселелері деуге болады. Сол себепті абайтану ... да ... бір ... ... ... дамып, өркендеп келеді. Міне, осы
аталған жайттардың бәрін ескере келіп зерттеу ... ... ... пен ... қойдық.
- Абайтану ғылымының өзіне тән ерекшелігін, өміршеңдігін ... де мол ... ... Абайтанушы ғалымдардың шығармашылығына талдаулар жасау, салыстырулар
жүргізу көзделді;
- Сонымен қатар абайтанудың тарихын да тереңнен қозғап, ... ... ... ... тарихында із қалдырған тұлғалардың еңбектеріне бүгінгі күн
тұрғысынан баға беруді жүзеге асыру;
- Абайтанудың ... ... ... ... дамып, жетіліп отырғанын
дәлелдеу, саралау мәселелері жайында мақсат пен міндеттер көзделді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... ... жолдары, абайтану тарихының тың дерек көздерінің бәрі
сарапқа ... ой ... ... Абай мұрасын таныту, баға беру, ұлы
ақынның өмірі мен шығармашылығы жайында жазылғандардың бәрінің бір ... ... ... айналу процесін көрсету жүзеге асырылды. Абайтану
ғылымының қалыптасуы мен тарихының сан-салалы жолдары көрсетілді, сонымен
қатар кешегі мен ... ... ... ... ... объектісіне
айналды.
Зерттеудің дерек көздері. Зерттеу жұмысының мазмұнын ашу үшін ... ... ... Атап ... ... энциклопедиясы, «Абайтану
тарихы», «Абай және қазіргі ... т.б. ... ... Қазақ әдебиетінің тарихы, сыны, теориясы жайында ... ... ... ... ... ... ... З.Ахметов,
Қ.Мұхаметханұлы, С.Мұқанов, Р.Бердібай, С.Қирабаев т.б. ... ... көзі ... ... пайдаланылды. Одан басқа да еңбектер,
баспасөз материалдары, оқулықтар, монографиялық дүниелер де назардан тыс
қалмады.
Зерттеудің ... және ... ... Дипломдық деңгейдегі
зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық негізі ретінде ... ... ... ... ғылыми әдістер алынды.
Негізінен, отандық әдебиеттану ... ... ... ... ... ерекшеліктерін қарастырған ғылыми еңбектер
жұмысымыздың негізгі методологиялық әрі ... ... ... ... З.Ахметов, Қ.Мұхаметханов, С.Мұқанов, Р.Бердібай, С.Қирабаев
тағы басқа да көптеген ғалымдардың еңбектеріне, монографиялық кітаптарына,
сондай ұжымдық ғылыми ... ... ... ... ... ретіне
қарай пайдаланылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының
теориялық тұжырымдарын ... ... ... ... XIX ... оқыту барысындағы Абай Құнанбаев ... және ... оқу ... ... «Абайтану» пәнін оқыту кезеңдерінде
жан-жақты терең үлгіде пайдалануға болады. Бұл зерттеудің практикалық ... зор. ... ... арнаулы пәндерді сонымен қатар қазақ әдебиетінің
арнаулы курсы мен арнаулы семинары пәндерін оқыту кезеңінде де ... ... ... ... ... пайдалануға, практикалық талдауларға
қолдануға әбден болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу ... ... ... ... тараудан тұрады, сонымен қатар жұмыс соңында әдебиеттер тізімі берілді.
I ТАРАУ
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТТАНУ ҒЫЛЫМЫНДАҒЫ АБАЙТАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қазақ әдебиеттану ғылымы, оның ... ... үш ... ... ... теориясы, әдебиет сыны ... ... ... Осы үш саланың ішінде әдебиет теориясы мен сынына қарағанда ... ... мол деп ... болады. Әдебиет тарихын жасау,
түгендеу жаңа дәуірге лайықталып, жаңаша көзқараспен пайымдалып жасалуда.
Қазақ әдебиеттану ... - ... ... ... бір ... -
Абайтану. Абайтану ғылымына академик Зәки Ахметов былай деп баға ... ... ... ... мен ... ... ... эстетикалық көзқарастары, қазақ ... өлең ... ... ... ... музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу
еңбектерді қамтиды» /1.18/.
Абайдың өмірі мен шығармашылық өнерін ... ... ... ... ... ... ... М.Дулатов, І.Жансүгіров,
Қ.Жұбанов, Ы.Мұстамбайұлы, Ғ.Тоғжанов секілді ... пен ... ... еңбектерін, мақалаларын атауға болады.
Абайтануды дербес ғылым саласы дәрежесіне көтерген ... ... ... ... жолы» эпопеясымен ұлы ақын, ағартушының алып тұлғасын
дүние жүзі оқырмандарына толық ... ... ... қатарына жеткізсе,
ғылымда да сондай күрделі еңбек етті. ... Абай ... осы ... мызғымас негізі болып табылады. М.Әуезов 1933
жылдан 1957 жылға ... ақын ... ... ... ... ... ... зор еңбек етті. Бұл басылымдар ақынның 1909 жылғы
жинағы мен Мүрсейіттің бірнеше қолжазбасы ... ... ... 1957 жылы ... ... жарық көрген, М.Әуезовтің
басшылығымен және ... ... ... Абай ... екі
томдық толық жинағының абайтану ғылымындағы елеулі ... ... атап ... ... ... осы ... ... үнемі негізге алынуға тиіс.
М.Әуезов ұзақ ... бойы ... сан ... ... ... жүйеге
түсіріп, Абайдың ғылыми өмірбаянын жазып шықты.
Кейінгі жылдарда абайтану ... ... ... ... ... ... және ... ғылым салаларының өкілдерінің
еңбектерімен толыға ... ... ... ... ... Қ.Мұхамедханов, М.Сильченко, Ы.Дүйсенбаев, ... ... ... ... т.б. ... ... қосты.
«Қазіргі кезде әдебиеттану және басқа қоғамдық ғылымдар ... ... тар ... ... кең ... ... мүмкіндік алған
жағдайда абайтану ғылыми жаңа белеске көтеріліп жалғаса, ... ... Абай ... ... ... ... мәнін жаңа
қырларынан қарап, терең ашып көрсететін еңбектер ғана ... ... ... ... ... ... бай, ... іргетасы мықты ғылым десе де
болғандай. Осының бәрін ескере ... ... бір ... ... ... – ұлы ақын ... ... терең зерттеуді мақсат ететін
қазақ әдебиеті тарихы салаларының бірі. Совет ... ... ... ... жаңа ... ... жүргізіле бастады. Ал
Абай мұрасын тану, таныту, насихаттаудың алғашқы ... ... ... оны шын ... ... тұрғыдан танып бағалау
ісі біздің заманымызда ғана жүзеге асты. 1933 жылы М.Әуезов Абайдың тұңғыш
ғылыми ... ... ... негізін салуды бастап берді. Бірақ 30
жылдардың аяғына дейінгі кезеңде ... сын ... ... ... ... ... сол тұстың әдеби атмосферасында орын тепкен тұрпайы
социологиялық, компоративистік негіздегі теріс ... ... ... жоқ» ... ғылымының негізін салушы, іргетасын қалаушы Мұхтар ... ... ... Сол ... ең алдымен ұлы ақынның шығармашылық
мұрасын зерттеуге бар ғұмырын арнаған ғалымның кейбір еңбектеріне қысқаша
болса да ... ... ... жөн ... 1997 жылы ... ... ... Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толды. Осы ... ... ... ... ... ... ... Мекемтас
Мырзахметұлы мен тарих ... ... ... ... ... ... ... «Абайтану дәрістерінің дерек көздері» /4/
деп ... ... ... бұл ... ... ... маңызы бар.
Академик ғалымның Абай мұрасы туралы ғылыми-зерттеу ... мен ... ... түрлі қолжазба нұсқалары мол. Ұлы жазушының абайтану
саласында жарияланбаған, ... ... ... ... ... әлденеше кітап болатыны белгілі болып отыр.
М.Әуезовтің абайтану саласындағы ғұмыр бойғы ізденістері екі салада
қатар ... ... ұлы ақын ... ғылыми негізде ... ... ... ... жуық ... ... Абайдың көркем
бейнесін әр түрлі жанрда сомдауға он екі жыл ... ... ... ... ... ... салу жолындағы мол мұрасы жүйеленіп берілген.
Енді осы жүйелеулердің үлгісін көрсете кетейік.
I. Абай өмірбаяны. II. Абай ... ... III. ... ... ... ІҮ. ... ақындық дәстүрі. Ү. Абайтанудың
арнаулы курсы. ҮІ. Баяндамалар, сөздер, пікірлер. ҮІІ. ... ... ... ... ... ... эпопеясының жүргізілу тарихынан. IX.
Түсініктемелер. Комментарии.
Орыс және қазақ тілдерінде, тоғыз бөлімнен тұратын, төрт жүз қырық екі
беттен ... бұл ... ... ... әр ... алуан-алуан
еңбектердің қай-қайсысы болса да абайтану ғылымының бір ... ... ... ... ... белгі береді. Абайтануға
барар жолдың кілті I бөлімде, бұл бөлімде «Абайдың ... ... ... ... Абай ... ... өмірі» т.б.
тараушаларды қамтиды. Әрине бұл тараушалардың барлығын бірдей талдап шығу
мүмкін емес, алайда «Абайдың ... ... ... мысал үлгілерін
келтіре кетсек.
«Абай 1845 жылы бұрынғы Семей облысының, Семей уезі, Шыңғыс болысында
туған. Шыққан руы тобықты. Ата тегі сол ... ... ... ... ... ... етіп ... тұқым. Үлкен әкесі Өскембай тобықтының
атақты биі Кеңгірбайдан бата алып өмір бойы сол өз ... биі ... ... ... ... көп заман тобықты болысына старшын (ол ... ... ... ... боп кеп, бір ... ... ... аға сұлтан
да болды» /4.20/.
Абай өзі осы сияқты әралуан соққылармен шөгіп келе жатқанда 1904 ... ең ... ... өнерлі ойлы баласы Мағауия өліп, соның ... ... соң өзі де ... ... ... соң ешкіммен
сөйлеспейтін боп үндемей, ас ішпей жапа жалғыз отырып алған ... ... ... ... бір алуан осы сияқты дерт ... ... ... соң өзін-өзі өлтіру ретінде таңдап алған өлім түрі осы болуы керек.
1904 жылы 23 июньде өзі де ... ... ... ... ата ... ... жерде қойылған.
Абайтану ғылымының өміршең, мықты болып қалыптасуы үшін ең алдымен ... ... ... ... ... ғылыми өмірбаяны түзілуі ... ... ... ... үлес қосты, орыс және қазақ тілдерінде қилы-
қилы зерттеулер жазды. ... бір ... ... ... «Абайтанудың
арнаулы курсы десе де болғандай.
Ғалым-зерттеуші М.Әуезов «Абайтанудың ... ... ... қамтиды, атап айтқанда: «Абай өмір сүрген дәуір - ол дәуірдің
ерекшеліктері», «Абай шығармалары», «Абайдың Пушкинге баруы», ... ... ... ... курсы» қамтитын мәселелер өте көп, енді
Әуезовтің кейбір ойларына тоқталып, дерек ... ... ... ... өмір ... ... - ол дәуірдің ерекшеліктерінде» былай ... ... да сол ... ... ... ... Абай 1845 жылы туды. Осы
кездегі, алдыңғы кезеңдердегі ерекшеліктері қандай еді? Бұл кезде ... ... ... ... ... осы ... ... беру үшін 30-
50 жылдардағы бүкіл Қазақстанның жағдайын айту керек. Ол ... ... ... ... ... нағыз халықтық
форманы сақтап отырды. Дегенмен ол ... ... ... ... ... ... ... жеңіліс тауып отырған жайы да
болды» /4.187/.
Абай дүниеге, келгенде бұл мәселелер ... ... ... ... ... әлі ... еді. Орыс крестьяндары жер
жетіспегендіктен, қайыршылықта ... Олар ... ... ... ... ... Солай ету арқылы Россия ішіндегі ... ... ... ... ... бірге патша үкіметі өзінің
атқан оғы, шапқан қылышы казачестволары да қазақ ... тек ... ... ... ... ... ... үкіметі түрлі әдістер қолданып отырды.
Абай өмір сүре ... ... ... ішкі Россияға сәйкес
административтиік жүйеге сай бөлінген еді. Алты ... ... ... ... ... Ақмола) бөлінген еді. Әр облыстың басында ... ... ... Әр ... бес-алты уезге бөлінген. Ал уезд
болыстарға (волость) бөлінген. Бір уезде жиырма-жиырма бестен ... ... әр ... ... ... бөлінетін. Бір болыста мың я бес жүз үй
болатын. Әр жүз ... бір ... ... ... ... (волостный
управитель) болыс сайланып қойылатын. Ал болыстықтан жоғары ... ... ... үш ... бір ... ... ... емес,
елубасылар (әр елу үйден бір адам) сайлайды. Осы ... ... ... ... сайлама салып үш жыл бойы талас жүргізілетін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ылғи үстем
шонжарлар сайланып отырған. Ал, облыстар үш генерал-губернаторларға
бөлінді. Мәселен, ... ... ... ... ... ... «корпус» деп атайтын. Уездный ... ... ... ... ... көздеріндегі келесі бір зерттеу «Абай
шығармалары» деп аталыпты. Бұл бөлімнің де ... ... ... ... көп ... ... Абайдың әр алуан үлгідегі, әр ... ... ... шығу ... талдаулар жасайды, түсінік, түйін
айтады. Мысалы: «Абай шығармалары ... көп ... бар. Әр ... да ... ... Абай шығармалары жан-жақты, өте көп. Сан ... ... аз. Ал сапа жағы ... ... ... ... бөліп
тексеру керек емес. Шығармаларын өсу жағынан, жылма-жыл, тұтас, эволюциялық
жолын аша тексеру керек» деп баға ... жол ... ... программасы, жаңа Абай екенін көрсететін өлеңі 1885
жылғы «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» деген өлеңі, ұлы ... ... ... жемісті өкініш айтылады. Кейінгілерге үлгі ретінде айтылады.
Бұл сол ... ... ... ... өкініші еді.
«Бұл мақрұм қалмағыма кім жазалы?» дейді. Бұл «мақрұм» қалған Абай сол
кезде Пушкин, Лермонтов, Толстой, С.Щедрин, Крылов т.б. ... ... ... ... білімге қомағайлықты көрсетеді. «Қызмет қылсын, шен ... ... ... дін ... емес, басқа оқу жүйесін айтады. Шен алуды
Абай сол 1885 жылы-ақ жек көрген, патшаға ... ... ... ... сырт ... жылы Абай ... ... біржолата құлай беріліп, үлкен-кішілі 18
өлең жазған. Бұл жылда програмды үлкен өрісті ... ... беру ... Бар буын ... ... Әуелі ата-аналар болып, кейін
жігіттерге ... Енді ... оқып жүр» деп ... ... ... ... көрсететін құрал екенін ... Абай ... ... ... ... деп ... Бұл ... бұрынғы
ойшылдардың түсінігі еді. Осы 1886 жылы Абай ... ... ... әрі ... ... әр ... ... қалады. «Жаз» деген
пейзажды өлеңін жазады. 1886 жылғы өлеңдерінен Абай үлкен, жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... айтылған
мәселелердің бәріне бірдей талдау жасап, ... шығу ... ... ... ... көлемі де көтермейді. Ұлы Әуезовтің абайтану ғылымын
қалыптастыруға ролі ... деп ... ... Соның дәлелі ретінде
келесі бір еңбекті айтуға болады. Бұл ... де ... алғы ... филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы
мемлекеттік сыйлығының лауреаты Мекемтас Мырзахметұлы. Кітап «Абайды білмек
парыз ойлы ... ... ... ... деп ... ... ретінде ұсынылған. Бұл кітаптың өзіне тән ерекшелігі бар, дәлірек
айтқанда кітаптың атауына сәйкес Ибраһим ... ... ... қаламынан туған Абай өмірбаянының төрт түрлі нұсқасы жүйеленіп
берілген. Кемеңгер, ... Абай ... ... мен ... 20
жылдардан бастап ғұмырбойы зерттеген абайтанушы Әуезов ұлы ақынның ғылыми
өмірбаянының алғашқы нұсқасын 1933 жылы ... ... ... өте келе ... ... ... 1940 жылы екінші нұсқасын, ал 1945 жылы ұлы
Абайдың туғанына 100 жыл толу ... ... ... ... жазған
екен.
Сондай-ақ Абай жөніндегі алғашқы екі кітабын аяқтағаннан кейін, Абай
жайындағы көркем шығарма жазып жүрген ғалым 1950 жылы ақын ... ... ... нұсқасын жазған екен және бұған сол кезеңдегі қоғамдық-саяси
ахуалы тарих талқысы, тағы да қайтадан ... етек ... ... ... аз ... деп айта алмаймыз. Бұл кітап екі бөлімнен тұрады, ... ... ... және Абай ... ... орнына), Мұхтартану және
Абай ғұмырнамасы деген екі зерттеу берілген, бұл екі ... ... ... ал ... ... ... ... Абай
ғұмырнамасының төрт нұсқасы жайында айтылған ол ... сәл ... ... Енді ... ... зерттеулерінің кейбір
ерекшеліктеріне тоқталып көрелік. М.Мырзахметұлы «Мұхтартану және Абай
ғұмырнамасы» деген еңбегінде ... ... ... ... ... ... классигі Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың өмірбаянын толығырақ білу тілегі
мен қажеттілігі ... ақын ... ... ... көп ... ... ... қазақ ақындарының арасында тұңғыш рет Абайға ғана баспасөзде арнайы
өмірбаяндық деректер беріле де бастады.
Бұл салада ... ... ... - ... ... Кәкітай ұлы
ақынның немере інісі болуы себепті 12 ... ... ... ... ... Ес ... ... шағынан бастап Абай өмір сүрген ортаның
сыры мен қырын танып, ақын ... орын ... ... ... ... де
тікелей араласты. Көптеген Абай шығармаларының дүниеге келу сыры мен ... де өз ... ... ... да анағұрлым жетік білді. Абай
өлеңдерінің қай жылы жазылғанын анықтау жолында да көп ... ... ... ... ... ... ... түрдегі өмірбаяны өз
заманында елеулі қызмет атқарып, соңыра абайтану тарихынан лайықты орны ... алды да» ... ... Абай ... зерттеу саласында талантты көркем
шығармаларымен, әдебиет ... ... ... ... таныла
бастаған М.Әуезовтің араласуы абайтануға үлкен зерттеушінің ... ... ... Жас ... ерте ... өз ... бастаған қазақ әдебиеті тарихына байланысты зерттеушілік қадамын
жете тани ... ... ... ... ... 1925 жылғы 20
маусымдағы ... ... ... ... ... ... ... қызығуы мен осы саладағы өз бетінше ... ... ... ... әдебиетін оқытатын лектор ретінде
бірден-бір кандидатура болып табылады» - деп ... ... еді. ... аралығында Семейдегі оқу орындарында Абай мұрасынан дәріс оқып,
«Таң» журналында ақын шығармаларын ... ... ... жайлы
деректер мен шығармаларын толықтыра түсу жолында тынымсыз әрекет етіп
жүрген М.Әуезовті көреміз. Ол бұл ... ... ... еңбегін жазу
үстінде болатын. Абайды көзі көрген ақын замандастарына естелік жаздырып,
ел аузынан Абай өмірбаяны мен сол ... ... ... ... ... түсіріп қалуға асыға кірісті.
Кейін Абай еліне деректер іздестіру мақсатымен дүркін-дүркін ... Тек ... ... ... ғана ... өзінде:
1936 жылы Абай туралы жаңа деректер жию мақсатымен барса, 1943 жылы арнайы
ұйымдастырылған экспедицияны өзі басқарып ... 1944 жылы ... ... ұйымдастыруға ат салысса, 1945 жылы ... ... ... ... ... ... басқа Ақмола, Қарағанды, Солтүстік
Қазақстан тарапынан да арнайы экспедиция шығару мәселесін ... ... ... ... жүз ... ... қарсаңында жазылған
Абай өмірбаянының үшінші нұсқасын даярлау үстінде «Тіл-әдебиет институты
Абайдың өмірін, шығармаларын зерттеу ... екі ... ... ... ... 1944 жылы ... басқаруымен) Абайдың
өміріне, шығармаларына байланысты жаңа материалдар тапты. Бұл осы жинаққа
кіріп отырған жаңадан жазылған ғылыми ... ... сөз, ... пайдаланылды», - деп хабарлайды. Әрі Абаймен ... ... ... ең ... ... ... ... дүниеге келу сыры мен
көп оқиғаларға куәгер болған тірі архив иелерінің естеліктерін дер кезінде
түгел, сарқа жазып ала ... көз ... ... ... ... ... те
білдірген еді.
Абайтанудың алғашқы негізі де ... ... ... ... жатқаны мәлім нәрсе. Абай ... ... ... ... ... абайтану саласындағы бірнеше күрделі мәселелерді тұтастай
қарастыруды бірден қолға алды. Бұлай етпейінше Абай ... ... өзі ... соғары мәлім еді.
Абай өмірбаянын қалпына келтірудегі басты әдіс - ауызша ... ... ... ... ... жариялау. Ең бастысы Абай өлеңдеріндегі
негізгі әлеуметтік сарындарға сүйену арқылы биограф көп шындықтың ... Осы ... ... Абай ... ... жолына зор үлес қосты.
Абайдың ғылыми өмірбаянын ойдағыдай жазып шығару арқылы ... ... ... зор көлемде жүргізер зерттеу жұмыстары үшін
табан ... ... ... ірге тасын жасап алды. 1924 жылдың өзінде-ақ
М.Әуезов Абай шығармаларының ... ... ... ... ... қазақ
әдебиеті тарихындағы алар орнын анықтап алуға ұмтылды. «Абай», «Шолпан»
журналындағы ақын ... ... мен Орыс ... ... ... ... ... салтанатты кешіндегі «Қазақ әдебиетіндегі Абайдың
орны» деген баяндамасы - осы әрекеттің айғағы. Бұл ... ... ... де назар аударатындай, ол зерттеу «Абайтанудың бірегей зерттеушісі»
деп аталады. Мекемтас Мырзахметұлы ... ... да, ... да жемісті еңбек етіп жүрген білгір ... Сол ... ... ... ... ... тиянақты, ойлы болып келеді. Мысалы:
«Үдере даму үстіндегі қазақ кеңес әдебиетінің ірі саласына айналып отырған
абайтанудың негізін қалаушы ... ... ... Абай мұрасы туралы
ұлан-ғайыр ғылыми зерттеулері туған әдебиет тарихында ерекше орын ... ... ... ... та ... Ұлы ақын мұрасының сыры
терең болмысына бойлай еніп, ғылыми зертетулерімен бірге ... ... ... ... ... ... ... айналдыру
арқылы көркемөнердің көптеген жанрында ... жоқ ... ... жан ... айтарлықтай байытты» /6.52/.
Белгілі ғалым М.Мырзахметов М.Әуезовтің Абай мұрасы жайлы ұзақ жылдарға
созылған шығармашылық ізденістері мен ... ... ... ... ... ... алып төрт ... іргелі салаға бөле
отырып қарастыру қажеттігі сезіледі. Оларды ... жеке ... ... ... ... Абайтанудың іргелі саласына айналып отырған ақын ... ... аса қиын да ... ... ... ... ... жинау, екшеп толықтыру, тұңғыш толық басылымдарын ... ... ... мен осы саладағы арнаулы зерттеулерін
қамтиды.
2. Абайдың тұңғыш ғылыми өмірбаянын жазу үстінде ... ... ... ... ақын ... бетпе-бет кездесіп, тікелей
тілдесу, жүзбе-жүз әңгімелесу арқылы естеліктер жинау, жаздырып ... орай ... ... ... ... ... ... Абайдың әдеби мұрасы жайлы арнайы ... ... ... ... ... ... ... жүргізе отырып, әр жылдар
айтылған ой-пікірлерін қорытындылау және де ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... мен ... ... сабақтарын
өткізумен айналысу. Абай мұрасы жайлы зертетулерге ... ... мен ... жетекшілік ету өз алдына дербес бір мәселе.
4. Жоғарыда айтылған әр саладағы зерттеулердің ғылыми нәтижесіне сүйене
отырып, Абайдың өмірі мен шығармашылығы ... ... ... әрқилы
жанрында жазылған туындылары өз алдына бір әлемді құрайды. М.Әуезовтің ... ... мен ... ... ... ... ... табысы әрине XX
ғасырдың көркем ойындағы қол ... ... ... ... «Абай жолы»
эпопеясында жатыр.
Абайтану саласындағы бұл ... ... зор ... ... ... ... айта ... себептер көп. Бірақ осылардың
ішіндегі елеулі буынның бірі – Абай ... ... сан ... ... мен ... мол ғылыми зерттеу еңбектері деп қарасақ, бір жағынан,
Абай өмір кешкен әлеуметтік ортада туып, сол ... сыры мен ... ... қалыптасуы да айтарлықтай орын алған. Балалық балдәурен
шағында-ақ Абаймен дос-жаран, ... ... ... Әуез ... ... жан ... Абай ... ауыздандырып, ақын өлеңін түгелдей
жатқа оқытып ... де ... ... сыры ... ... Өзі ... ... тікелей достық, туыстық қарым-қатынаста болуы, ... ... Абай ... ел іші ... толғайтын ұзақ сонар әңгіме-
естеліктерінің бала Мұхтар санасына тайға ... ... ізі ... ... ... отыруының айтарлықтай маңызы бар рухани қайнарға айналғаны да
мәлім нәрсе. Бала жастан ... ... өзі ... ... ... ... қым-қуыт оқиғалар сыры ел арасында ұзақ жылдар бойы ұзын сонар
әңгімелерге желі ... ... ... Осы ... ... арасында бала Мұхтар да сол әңгімелер желісіндегі нелер ... ... ой ... тоқи жүретін. Жастық шақтағы әсер естен
кетпей ұзақ сақталаныты себепті, Мұхтардың Абай мұрасының сыры мен ... ... ... ... мәні мен ... ... Абай мұрасын
зерттеушілердің бәрінен де жетік білуі, үздік дараланып шығуы да ... ... ... бір ... Абай ... жинап, тереңдей зерттеуіне әрі
Мұхтар Әуезовтің әлем әдебиетінің алтын қорына олжа салған ұлы туындысының
сәтті аяқталуына зор ... ... Және де осы ... сол тұстың
саяси-әлеуметтік сан салалы өмір болмысының тарихи ... ... ... ... ... ... ойлы ... деп аталатын монографиялық еңбектің
екінші бөлімі «Абай ғұмырнамасы» деп аталып, жоғарыда атап ... ... ... ... Енді осы ... ғұмырнамасы» жайлы да кейбір
мысалдар, дәлелдер келтіре кеткенді жөн деп ... ... ... нұсқасы» (1927-1933) бірнеше тақырыпшаларды қамтиды, атап айтқанда
«Абайдың туысы мен өмірі», «Абай ... ... ... мен баласы»,
«Тұрағұлдың естегілері», «Абай жазған ... ... қай ... ... ... ... түсіндіру қосымшалар» деп аталады. «Абайдың туысы
мен өмірінде» Абайдың өмірі, шыққан ... ... ... жайында көп деректер
бар, соның ішінде ұлы ақынның ... ... ... ғана ... пікірді
келтірсек, себебі күні кешегі кеңестік кезеңде Құнанбай ... ... ... ... рас. Сол ... ... ... жайындағы
дерек көздеріне назар аударсақ. «Бүгінгі Семей уезіне қарайтын Тобықты
Құнанбай тұсында Қарқаралы өкірігіне қарайтын. ... ... ... ... бұл ... аға сұлтаны ылғи төре тұқымынан болып келген.
Құнанбай тұсында аға ... ... ... ... ... Құсбек,
Жамантай, Абылай нәсілінен: Тобықты ішіндегі Шалғымбай ... ... ... бас кісісі болып өрлеп келе ... ... төре мен ... жігі ... ... ... болады. Әрбір елдің
қарадан шыққан Құнанбай сияқты ... ... ... ... ... берекесін тілемейді» дей бастаған кездері болады» /7.104/.
Көп рудың қалың ортасынан шыққан жуан ... өз ... ... ... Төре дегендердің ру басшыларының қолдауымен жуан шығып
жүргенін сезе бастайды. Оның үстіне әуелде хан мен төрені ... ... енді ... елді ұстау үшін, ру басыларын қолға ұстау керек деген
саясатқа ауған кез болады. Осындай екі ... ... әр ... ... ... ... сөз ... төрені түртпектеу салт сияқты болып
тарай бастайды. Бұл туралы көп ... көп ... ... ... ... ... ел-елдің ортасында: «Қазақ әрекелі болса оңбайды, төре
берекелі болса оңбайды» ... ... ... ... ... көп ... ... Қарқаралының аға сұлтаны болып тұрған Құсбек төре мен бұрын
аға сұлтан болған Жамантайдың партиясы басталады. Ол кезде ... ... ... ... екі ... сайлаушылар болған. Бірі - пәлен сомада алым
төлейтін бай да, екіншісі - төре ... ... ... 25 ... түгелімен тас салу құқығына ие. Сонымен Жамантай өзі сұлтан бола
алмайтынына көзі ... соң ... ... тастарды Құнанбайға салғызып,
Құсбек жеңіліп, Құнанбай ... ... осы ... кейін қанша уақыт аға сұлтан болғаны
белгісіз. Қалайда ... ... ... ... ... ... ... сұлтан болған Құнанбай. Сондықтан бұл оқиға Құнанбайдың даңқын көпке
жайып ... ... ... ... ... туы жығылып өз орталарынан біреудің болуына ... ... ... ру ... ... ... ... Жамантайдың
партиясынан, орыс саясатынан дегісі келмей, қазақтың артықтығынан, Құнанбай
басының қасиетінен деңкіреп кеткен сияқты.
Сол кездегі ел ... ... ... ... ... ... деп ... Мұның мысалын мына сияқты берер сөзден байқауға
болады. Сыбан Кеңесбай ... кісі ... ... ... ... өсиет
айтқанда: «Төремен ел болса, екінші ел ... сөз ... ... іс ... басыңа орыс орманнан үлкен іс келсе, қарадан хан туған
Құнанбайға ақылдаспай істеме» депті.
Одан соң 1850 жылдарда Өскембай өліп, соған ... ... ... бергенде Балта ақын:
Атың шыққан Үрімнің қақпасындай,
Айтқан сөзің кілемнің тақтасындай.
Кешегі өтіп ... би ... ... ... ат басындай.
Үш жүзіңді жиып ас бердің,
Келістіріп сәйкесін.
Арғынның өзін биледің,
Алшысы мен тәйкесін.
Келсең-келде кез ... де ... ... - ... деген сөз бар.
Бұл келтірілген деректерден Құнанбайға қатысты қызықты мәліметтер, ... ... ... ел ... ... т.б. қызықты деректер бар екеніне
көзіміз жетеді, мұның бәрі де ... бір ... ... ... ... (1940) деп ... ... «Абайдың өмірбаяны», «Абайдың
өмірбаянына қосымша материалдар», «Көкбай әңгімелері», «Тұраш әңгімесінен»,
«Абай ... ... ... ... т.б. ... ... «Мұсылманқұл
Жиреншиннің әңгімесі», «Абайдың ата-тегі туралы» дейтін бөліктерден тұрады
екен, әрине мұның ... ... ... ... мақсат етпей-ақ, ең
алғашқы «Абайдың ... ғана ... ... ... ... осы ... ... Шыңғыс деген тауды жайлаған Тобықты руының ішінде 1845
жылы туған. Абайдың өз әкесі Құнанбай, оның әкесі ... ... ... ... барлығы да ру ішінде үлкен үстемдік жүргізген адамдар.
Өскембай – Ырғызбайдың өзге балаларының ішінде ең дәмелісі ... ... ... ... ... іні-баласының бәрінен пысық,
епті болыпты. Өскембай Кеңгірбай қартайған кезде атқа мінеді! ... ... ел ... ... ең ... ... ... мезі
қылған парақорлық мінезінен бойын қашаңдау ұстауға тырысқан көрінеді. Ру
басылар ортасында сақталып ... ... ... ... адал ... бар, арам ... ... бар» деген сөз бар. Бірақ осындай
болумен қатар, Өскембай елді күшпен, зорлықпен ... ... деп, ... көп ... ... бір ... ... жүгініске келіп отырған
Мәмбетай деген кісіге ашуланып, мұрнын кесіп ... ... ісі ... дәлел.
Өскембай орта жасқа келгенде баласы Құнанбай ер ... атқа ... 1804 жылы ... Құнанбайдың шешесі Зере, кісі ренжітпейтін жұмсақ
мінезді әйел болған деседі.
1850 жылы 72 жасында Өскембай өледі. Зере күйеуінен кейін көп ... ... ... 90-ға ... өледі. Мұның ақын болатын немересі Абайдың
бала, ... ... ... бәрі ... ... әже» дейді екен.
Кәріліктен құлағы есітпейтін болды. Балаларына дұға оқытып, үшкірте береді.
Сонда өз қолындағы немересі Абай кәрі ... ... өлең ... ... екен.
Абай әкесі Құнанбайдың 41 жасында туған. Ақынның өз шешесі -Ұлжан. Тегі
Құнанбай көп қатынды болған. Үлкен әйелі қыздай алған - ... ... ... ... ... ... Ұлжан - ол Құнанбайдың інісі Құттымұхаметке
айттырылған қалыңдық екен. Інісі өлген соң келінін алған. ... ... ... ... ... ... ... Үшінші әйелі - Айғыз.
Одан Халиолла, Ысмағұл деген балалары болған. «Атадан ... ... ... Абай ... мәнісі осында. Төртінші әйелі – Нұрғаным. ... ... өзі бұл ... ... да ... талып, ендігі тіршілігін артық
нәрседей санай бастаған еді. Өз сынынша ажарсыз, мағынасыз, өткен ... ... ... ... ... ... еді. Соның
барлығының үстіне Мағауия өлген соң Абай бір ... ... ... Төсек
тартып жатпаса да, отырып ауырады. Ешкіммен сөйлеспейді де, ешнәрсемен ... ... ... де ... де. ... ... ... деп
біледі. Сонымен Мағауияның өлімінен кейін 40 күн отырып, 23 маусымда 1904
жылы 60 ... ... ... Абайдың сүйегі Жидебайда Еркежан қыстауының
жанына ... ... ... көздерінің бәрі де ұлы Абайды тануда, танытуда
көп септігін тигізері сөзсіз.
Абайтану ғылымына ерекше үлес қосқан ғалымдардың бірі де, ... ... Зәки ... ... ғалым зерттеулерінің ішінде ерекше орын
алатын еңбегінің бірі ... ... ... /8/. ... ... ... еңбегінде ұлы Абайдың ақындық тұлғасын, адамгершілік мұраттарын бүгінгі
заман ұғым-түсініктері деңгейінде жан-жақты, толық ... ... ... ... ... ... көркемдік, тағылымдық мәнін
жүйелі түрде ашып көрсетуді мақсат еткен ғалым ... өте ... мәні ... ... биік бір ... деп тануға болады.
Кітаптың аңдатуында автор былай деп бір ... ... ... ... ... ауқымы өте кең ұғым. ... - өз ... ... ... ең ... ең күрделі және
маңызды мәселесін қозғаған, ... ... Оның ... ... ... көркемдеп бейнеленген телегей теңіз шындығы
бар. Абай шығармаларының қазақ әдебиеті мен ... ... ... ... аса ... ... жаңа ... көркем сезім әлемін ашқаны
даусыз. ... ... ... деп соны ... ... ... жайлы түйінді пайымдаулар жасау, ой қорыту оңай емес.
Жеке бір өлеңді алып баяндау, талдау онан да ... ... өлең ... жай, ... ... ... ... көне қоймайды. Шынайы шабыттан
туған нағыз поэзиялық туындының мағыналық ... ... ... де
өлшеусіз ғой. Әр адамның өз жан-дүниесі неғұрлым бай болса, өлеңнен алатын
әсері де ... мол ... да ақын ... ... ... ... ... немесе
мұңайғанда оқыса, адамның ішкі сезімімен жалғаса кірген сөз жүрекке берік
ұялайды, қайталап оқығанда, еске түскенде, толқытпай ... ... бұл ... яғни ... ... әлемінде»
көптеген мәселелерді тереңінен қарастырады, атап ... ... ... ... ... ... ... «Ғылым-білім, ақыл-парасат жайлы ойлар», «Махаббат сарындары,
сұлулық сымбаты», «Ақындық өнер мен ... ... ... ... т.б. болып келеді. Енді осы ... ... ... ... ... Ең ... ақын Абайдың ең
үлкен құдіреті оның өз ... ... ... дер ... ... ... ... өлең үлгісінде суреттеп бере білуінде. Зәки
Ахметов осы жайттардың ... ... ... ... дейтін
тараушасында жан-жақты ашып көрсетеді. Ғалым былай дейді: «Ақындық ... ... зор ... ... өз ... ... ... түсіруге Абай тек
80-жылдардың ортасында жұмыла кіріседі. Бұл Абайдың ... ... ... ... ... кей ойлай алатын, көргені мен
түйгені тәжірибесі молайған, әбден кемеліне келген шағы ... ... ... ... жылдары) жазған өлеңдері идеялық және ... ... аса ... жаңа сапалы, және ұзақ ... ... ... ... ... Бұл ... ... идеялар мен тақырыптардың өрісі негізінен
ақынның соңғы жиырма жылдағы ... ... ... ... ... ... үнемі тереңдеп, дамып отырады» /8.46/.
Абайдың орасан зор ақындық қуат-күші өз шығармаларында ... ... ... әлеуметтік мәселелерін көтере білуінен, қоғамның алдыңғы қатарлы
өкілдерінің ой-арманын, түбегейлі мүддесін ... ... ... ... айқын көрінеді. Ақынның «Қалың елім, қазағым, қайран
жұртым», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек», ... ... ... ... ... болдым, мінеки» секілді ... ... ... ... та оларға идеялық арқау болатын ... - ... адал ... ... ... ... ... кесапатын айыптау, алауыдық пен керіс-тартысты, өкімет билігін теріс
пайдалануды әшкерелеу екені бірден байқалады. Және осы ... ... ... ең ... ... ... жалғасып, солармен
тұтасып, халықтың тағдыры, ... мен ... ... ... орны ... ... сабақтас өріледі. Өйткені Абай поэзиясының
басты тақырыптары, идеялық ... ұлы ... ... ... ... ... ... үшін күресу мақсатынан туады. Халықтың ауыр
тағдырын, өмір-тұрмысын ерекше шеберлікпен, ... ... ... ... ... асыл ... жетуге ынталандырады.
Абайдың адам мен қоғам жайындағы концепциясы - қазақ топырағындағы жаңа
концепция. Абай адамды белгілі қоғамдық өмірдің жемісі, ... ... оның ... ... ... келбетін өмірге,
әлеуметтік тұрмысқа байланысты көріп, бағалап бейнеледі. Мысалы, Абай
өлеңдерінен неше ... ... ... ... ... ... ... бүкіл іші-сыртымен көз алдымызға
келтіреміз. Солардың бірі - «өз малын ... дей ... ... ... ... бұзылған бай. Бұл - кәдімгі бір жағынан билеуші чиновниктер,
екінші жағынан, ел ... ... ... тарапынан екі жақты ... есі ... өз ... өзі ... ... ... ... жапа шегіп жүрген
бай. Немесе, Абайдың болысын алайық. Бұл да ... ... ... ... Ол ... ел ... ... шынжыр балақ шұбар
төс емес, малын шашып, билікке қолы ... ... гөрі ... ... Оның ел ... тәсілі, адамдармен қатынасы алдау-арбауға,
әлдіге келгенде шалқайып, әлсізге ... ... ... ... ел ... ... ... шындық, идеялық түйін ретінде ұсынады.
Абай адам бейнесін қоғамдық орнына, мүддесіне, сол ... жету ... ... мен ... байланысты жасады. Ол өз заманындағы ... ... ... барлығын да осы тұрғыдан терең зерттеп көре де,
бейнелей де білді. Қожа, молда, ауылнай, жүзбасы, ... мал ... ... ... күн көрмек епті, «бұзылса елдің арасы мал ... ... ... ... кем ... ... ... той-
думаншыл бозбала, еңбексіз еріншектер т.б. ақын шығармаларынан кең орын
алып, өздеріне ғана тән типтік жағдай, ... ... ... жылы жазылған «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек» «Қартайдық,
қайрат қайтты, ұлғайды арман», «Көңілім қалды достан да, ... ... Абай ... ... ... әр ... өкілдері, әр алуан
адамдардың мінезі, іс-әрекетіне көз ... Осы ... ... - айту тәсіліндегі, стиліндегі қарапайымдылық, пәлендей әдемі
дерлік, әшекейлі сөздерді қолдануға ұмтылмаушылық. ... осы ... ... Олар ... ақын ... ... еркін төгіліп
отыратын оралымдылығымен, қоғамдық өмір құбылыстарының мәнін ашып, алаламай
анық, ... ... ... ... ... Және бір ... ... жай
- Абай «Қартайдық, қайғы ойладық» деген ... ... ... ... ... осы ... ... жолдарында ғана айтады. Осылай барып,
ішкі сырын ақтаратын рай көрсетеді де, одан әрі бірыңғай айналадағы ... ... ... ... ... ... айтуға ойысады.
Ұлы Абай шығармашылығын, абайтану мәселелерін жан-жақты сөз еткенде
назар аударатын мәселелер бар, ол ... ақын ... ... ... мектебі тәрізді құбылыстар. Мүның бәрі абайтану ... ... ... ... Бұл жайында академик Зәки Ахметовтің келесі бір
пікірін келтіре кеткенді дұрыс деп санадық.
«Абайды ұлы ... ақын деп ... оның ... ... ... ... ... деп қазақ поэзиясының бір туар аса
көрнекті қайраткерлерінен Шәкәрім, Сұлтанмахмүт, Мағжан, Ахмет Байтұрсынов,
Міржақып ... ... ... ... бұл ... басқа бірталай
ақындарды қосуға болады. Тікелей шәкірті болған балалары Ақылбай, Мағауия,
немесе ... ... ... жақын жүрген Әсет, Көкбай ақындар туралы
бұрынды-соңды айтылмай жүрген жоқ. Бұл - өз алдына мәселе. Кең мағынасында
Абай дәстүрлерін ... деп, ... ... мен ... да, ал жеке ... келсе М.Әуезовті де, кейінгі атақты ақындардың қайсысын болса да
алып қарауға мүмкін екені талассыз. Біздің сөз ... - ... ... ... Абай ... ұлы ... кейінгі дәуірде тікелей
жалғастық табуы, одан әрі өрістеп, дамуы. ... ... ... жалғастырған осы ірі тұлғалар туралы ғана айтсақ та, ұлы ақын өмір
сүрген XIX ғасыр мен оның ... ... ... ... XX
ғасырдың бас кезіндегі әдебиеттегі дәстүр мен жаңашылдық мәселелерін ... ... ... ... Абай ... ... жеке ... өлең өрнектері мен сөз қолданыстарындағы ... ... ... ... ... ... Олардың да мәні бар ... ... ... жерінде тиісті мөлшерде назар аудара отырып, алдымен
тарихи-әдеби процесті тұтастай алып қарастыру, ... ... ... ... ... ... ... тұлғасын анықтау жағынан,
олардың әр қайсысы қай бағытта ізденіс жасап, қай ... ... ... ... ... жол ... деген тұрғыдан сөз қозғау ұтымдырақ екені
талас тудырмаса керек» /9.28/.
Осы жағынан ... ... өз ... ... ... ... ойға ... Ондай әрі ойшыл, әрі сыршыл лирик, әрі ... ... ... иесі ... ... ... ақын сирек кездесетіні даусыз. Жаңа
реалистік жазба әдебиеттің негізін салған, ұлттық сөз өнеріміздегі ... ... ... ақын тұлғасы осындай жан-жақты болуы да тегін емес
дейміз. Сонда оған ілесе шыққан аса ... ... - ... ... ... пен ... ... болсын
алдындағы ізашар ақынның дәстүрлерін өз шығармашылық ... ... ... өзінше жалғастырғаны заңды құбылыс болып шығады. Сонда ... ... ... ... адал ... ... уағыздау өнегесін фәлсапашыл ойшылдығын өзінше ... ... ... ... ... ... ... өз
заманының шындығын нақтылы түрде, үлкен сыншылдықпен ашып көрсетуі жағынан
Абай ... ... ... тың, жаңа өріс тапқан дей аламыз. Ал
Мағжанды айтсақ, ол теңдесі жоқ лирик ақын ... ... өз ... күйін
және жалпы адамның жан дүниесін, ішкі сезімін суреттеудегі дәстүрлерін
өзінің сыршылдық ... ... ... ... ... деу ... Абайға қоғам өмірінің бірталай маңызды мәселелер жайлы
толғана айтуы және мысалшылдығы жағынан, ал ... ... сөз ... санасын оятудың, қоғам көшін алға бастаудың бірден бір күшті
құралы деп санаған ... ... ... ... ... ... Және
Ахмет те, Міржақып та Абай бастаған ағартушылық, демократиялық идеяларды
жаңа заманның тілек-талаптарымен терең ұштастыра алғанының мәні зор ... ... бас ... ... ... ... демократиялық
идеялар қоғам өміріндегі ілгерішіл ізденістерге орай кең өріс алғандықтан
Абай ... ... тобы да ... ... ақын ... ... сөз ... белгілі абайтанушы, ұлы
Абай мұрасының шән мәніндегі ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Енді бұл ғалымның
«Абайдың ақын шәкірттері» деп аталатын кітабынан қысқаша ғана ... ... ... ... ... алғы ... ... былай деп
бастайды: «Абайдың ақын шәкірттерінің» 1993 жылы басылған бірінші кітабына:
Ақылбай, Мағауия, ... 1994 жылы ... ... ... ... және Уәйіс ақындар енген еді. Мына үшінші ... ... ... ... Әубәкір ақындар кіргізіліп отыр.
Осы үшінші кітапқа кіріп ... ... ақын ... ... ... ... айтқан ой-пікірлерінің, бұрын жарық ... ... ... ... атты ... («Ғылым»
баспасы, 1988ж) жарияланды. Әріп ақын жайында Мұхтар былай дейді: «Абай
мектебінің кейіннен қосылатын ... ірі ... ... ... ... Абай ... ақындарын айтқанда, сол Абай шәкірті деген атаққа
лайығы бар тағы бір топ ақындар ... ... ... жоқ. Бұл ... ... Әріп ақын және Әсет сияқты әнші ақындар қатарынан шыққан,
халық ақындарынан құралған бір топ ... ... ... ... ... ... ... мысалы - Әріптің Көкбайға ұқсаған және одан гөрі де
молырақ, ... ... ... бағалы еңбектері бар екенін
білеміз.
Бұл ақынның да сан өлеңдерінде Абай аты аталып, ... ... ... ... әріп ... өлеңдердің көп мазмұны - ғылым туралы,
еңбек туралы, әйел халі туралы және әсіресе, елді ... жуан ... ... сыншыл, сатиралық шығармалардан құралады. ... ... де Әріп ... аса ... ... ... жағынан да,
шеберлік, стиль, үлгі жағынан да ұлы ақынның реалистік дәстүріне үнемі ... ... ... - ... ... ... ақындық өнерін жоғары бағалай отырып, оның Абай
дәстүрін ... ... ұлы ... ... ... ... дәлелдеп
береді.
Әсет және Мұқа туралы пікірін де ашып айтады:
«Ақындық ерекше үлгілері Абаймен аса ... ... ... тағы ... ақын Әсет ... Оның да Абай атын айтқан, өзіне соны үлгі етіп
сөйлеген сөздері аз емес. Бұл алуандас шығарманы біз әнші ақын ... ... - дей ... осы ... ... зерттеу мәселесі туралы
өзінің ой-пікірін М.Әуезов былай қорытындылайды: «Әзірше осы соңғы ... ... Мұқа ... ақындарды Абайдың әдебиеттік айналасын зерттеп,
шолуда қоса ... тану ... ... ... түгел қуаттаймыз. Болашақ
арнаулы ғылыми зерттеулерде бұл адамдар да ... ... ... ... керек деп білеміз», - деген.
М.Әуезовтің: Әріп, Әсет, Мұқа ... ... осы ... ой-
пікірлерін, 1940-жылы, оның аузынан естіп, ұғынған болатынбыз. ... ... ... ... ... ... өмір тарихы мен
әдеби мұраларын арнайы зерттеп, 1950 жылы аяқталған, ... ... деп ... ... ... Одан ... жылдарда да
Абайдың ақын шәкірттері ... ... ... ... жоқ. Кейінгі
жылдарда табылған шығармалары қосылып, толықтырылып отырды.
Абай саласының қиын да ... бір ... ол - сөз жоқ, ... Шығыстық қайнар көздер.
Абай мұрасының шығысқа қатысы жайлы баспасөзде алғаш ... ... ... пен «Уақыт» газетіндегі (1908, №388) мақала еді.
Осы тұрғыда Абай ... ... ... ... ... ... деңгейге көтерген М.Әуезовтің әр ... ... ... ... соны пікір ұсынып, мәселені тереңнен зерделеп отырғаны белгілі.
Абайдың Шығысына байланысты М.Әуезов пікірлері үздіксіз, ... ... ... ... ... мұрасының шығыстық белгілері жайлы абайтану саласында М.Әуезов ең
алғаш мақсатты түрде мәселені қойды.
Осы ретте XIX ... ... ... оның ішінде Абай Құнанбаев
шығармашылығына тереңдеп барған ғалым Қ.Мәдібай зерттеулерінен қысқаша
үзінді ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы
Шығыс және қазақ әдебиеті мәселесі елеулі зерттеулерге айналмай, айнала
алмай ... ... Оның ... себептері болды.
Абайдың ақындық әлеміне Шығыстың әдеби мектебі ... ... ... ... ... Оларда белгілі бір дәрежеде көптеген өзекті
мәселелер қамтылып, қарастырылады. Күні бүгінге ... ... ... тіл кестесіне, дүние танымына Шығыс әдебиеті қаншалықты әсер ... ... бір шама ... ... ... М.Мырзахметов өзінің «М.Әуезов және абайтану
проблемалары» (1982) ... ... ... ... ... ... деген тарауда былай дейді: «М.Әуезовтің ... ... ... ... ... ... ... ойының қорлану,
жетілу, жаңа сапа тауып түрбірлі пікірлерге бет алу жолына ой жіберсек, әр
кезеңде әр ... ... ... ... ой ... да ... ... тек М.Әуезовке қатысты емес, жалпы абайтанудағы Абайдың
Шығысының зерттелу тарихына да қатысты қолдануға болар еді.
Абайдың Шығысы ... ой ... ... ... ... әр ... ... сайын бұл мәселенің түрлі ауқымда ашылып, қозғалып отырғанын
көреміз. ... ... бір ... не ... де ... қазақ
әдебиеттану ғылымында Абай және Шығыс әдебиеті жайлы мол, тың ... ... ... ... ... қарамастан, Абайдың Шығысы тереңнен қопарып зерттеуге әлі ... Абай ... ... ... тұтастай, өзіндік айырым-
белгілерімен, атап айтқанда Абайға араб поэзиясының әсері, ... ... Абай ... ... түрік әдебиетінің, жазба тілдің ... ... XIX ... ... ... ... Абай ... көріністері, мәселелерінәлі де ... ... ... ... дін ... дүниетанымы мәселесі,
нақтылы исламиятқа қатысы, соның ішінде сопылық поэзия мен оның ... ... ... ... ... ... ... ақындық айналасы,
Абай ақындығының бастау бұлақтары мәселесінде сөзсіз елеулі орны бар ... Абай ... ... ... ... зерттеу –
абайтану арналарын ғылыми негіздеуді орнықтыруда елеулі мәселе.
Бұл тұрғыда тек бір ғана ... ... ... туралы
айтқандарының өзінен әлі де толып жатқан ... ... ... ... Әрине, Абайдың өзінен өз бетімізше іздеп табарымыз да аз ... ... ... ... ... кеңейткен, өзіндік
үлес қосқан тұлғаның бірі, сөзсіз ... ... ... ... ... тарихы жайында көптеген еңбектер жазған ... ... ... да аз еңбек етпегенін келесі бір еңбектерден байқаймыз.
С.Мұқанов жазған «Халық мұрасы» атты кітаптың қамтитын ауқымы кең.
«Шежіре және ... ... деп ... ... бөлім, «Жазба
әдебиет белестері» деп аталатын бесінші бөліммен ... Ал енді ... ... ұлы ақын ... ... ... Құнанбаев (1845-1904)» деп
аталатын көлемді еңбек берілген. Кез-келген ... кең ... ... ... ... ортасын, шыққан тегін қамтып өтеді. Мысалы: «Абай –
қазақ жазба әдебиетінің негізін ... оның ... ... ... ... қарасты Шыңғыс тауының бауырында ... Руы – ... ... Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы сол маңайдағы қазақ
ауылдарының ... ... ... ... ... бірі ... Білетін
адамдардың, әсіресе он тоғызыншы ғасырдың алғашқы жартысында Батыс-Сібірге
саяси қылмыспен жер ауып ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, Құнанбай өз заманының ақылды,
білгір, көреген, тапқыр, шешен адамының бірі болған. Сондықтан да патша
өкіметі оны сол ... орта ... бір ... ... дуанының аға
сұлтандығына да бекіткен. Оған дейінгі және сол тұстағы аға ... ... ... хан ... ғана ... ... ... дейтін
қазақтардан бірінші рет аға сұлтан Құнанбай болғандықтан ... оны ... ... деп ... ... Абай Құнанбаевтың тек қана өскен ортасы, шыққан тегі жайында
ғана емес, оның ақындық өнері жайында да кеңінен сөз ... Ұлы ... ... ... ойшыл өлеңдерінің астарына терең үңіледі.
Кейбір пікірлерін келтіре кетсек.
«Абай қазақ ... ... және ... ... ... надандығында, оқымағандығында деп түсінеді де, халқының «көңіл
көзін», яғни сана ... ... үшін ... ... ... білім алуға
шақырады. Ол:
Мен жазбаймын өлеңді ... ... ... ... ... ... ойы ... үлгі жастарға бермек үшін, - деп бар үмітін оқуға ... ... Өзі ... ... ... бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім, - дейді де, ... өз ... ... біл деп ... қылсын, шен алсын деп бермедім, - деп, оқығанда әкім болу үшін
емес, ғалым болып дүние тану үшін оқу керек ... еске ... ... ... жыл ... ... ... зеректігі байқалған соң,
әкесі Семей қаласындағы мұсылман имамы Ахмет ... ... ... ... Ол - ... ... дін ... тарих,
поэзия, математика, философия, дүниелік білім салаларына қоса оқытуды қажет
тапқан ағымның ... ... ... ... төрт жыл ... ... ... араб, иран және Орта Азия әдебиеті классиктерінің
шығармаларымен танысып, ... ... ... ... жаза ... ... сынды әйгілі жазушы да абайтану ғылымына мол үлес
қосты, еңбек жазды. Абайтану ғылымы жыл ... ... ... дамып келеді.
«Ұлы ақын мұрасын тану, зерттеу саласында алда тұрған уәзипалар ... ... ... ... ... ... құнарлы еңбек еткен
ғалымдар, ақын, жазушы зерттеулерін ел біледі, сол үшін біз оған ... ... ... ішінен көрнекті зерттеушілерді атасақ,
М.Әуезов, С.Мұқанов, Х.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, Е.Ысмайылов, ... ... ... ... З.Ахметов, Х.Сүйінішәлиев,
М.Мырзахметов т.б. есімдерін айтар едік.
Ұлы ақын өмірі мен шығармаларын ғылымның бұған дейінгі жетістіктеріне
сүйене ... ... ... ... ... ... ... бірқаншасын ұлы жазушы, үлкен ғалым М.Әуезов ... ... ... ... отырған, негізгі ойлар мен
желілерді тізіп көрсеткен.
«Дана ақынның өз халқынан және жалпы адам баласының ... ... үш ... ... ... ... байқаймыз. Мұның біріншісі – қазақ
халқының есте жоқ ескі заманнан жиып, өсіріп келген өз ... ... ... ... ... бір қол ... қазынасы -араб, парсы, түрік
тіліндегі шығыстың көркем классик поэзиясы. Үшінші, үлкен ... мол ... зор ... - орыс ... ... және сол арқылы Еуропа
мәдениеті. Осы соңғы өріске құлаш созған Абай өз ... үшін әрі ... жаңа ... ... әрі кең ... ... еді» /13.173/.
II ТАРАУ
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТТАНУ ҒЫЛЫМЫНДАҒЫ АБАЙТАНУ ТАРИХЫ
Қазіргі әдебиеттану ғылымында абайтану ғылымының бір тармағы болып
абайтану ... да ... ... келе жатыр десек қателесе қоймаймыз. Сол
себепті абайтану ... сөз ... ... ... да ... ... ... Осы ретте «Абайтану ғылымының ... деп ... ... жазған академик, филология ғылымдарының докторы, профессоры
Серік Смайылұлы Қирабаевтың келесі бір ... ... ... ол
төмендегідей: «Абайтану - қазақ ... ... ең көп ... ... ... Ақын ... алғаш баспасөз бетінде жарық
көріп, оқырман жүрегіне жол ... ... оның ... жүз ... ... бар. Абай ... мен ... туралы ғылыми мәні бар алғашқы ой-
пікірлердің жарық ... де осы ... бас ... басталады. Бірақ
Абайдың алғашқы зерттеушілерінің аты-жөні мен еңбектері соңғы кезге дейін
жабық саналып, Абайтанудың алғашқы кезеңі ақтаңдақ ... ... ... ... ... алуы ... ғана бұл мәселені ашық ... ... ... ... академик Зәки Ахметовтің абайтану ғылымына қосқан үлесі
жайында да аз-кем айтып өттік. Сондай-ақ ғалымның ... ... ... ... бір ... де ... кеткен дұрыс тәрізді. Ғалым былай деп
бағамдайды: «Абайтанудың арғы бастау бұлағы, қайнар көзі жайында айтқанда,
алдымен ... ... ... ... ... ... ... аламыз. А.Байтұрсынов, 1913 жылы «Қазақ» ... ... - ... бас ... атты ... ... ... бұрынғы-
соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған ... - деп ... ... бағалады» /15.5/.
Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп баспаға дайындау ісі
ақын қайтыс болғаннан соң ұзамай-ақ ... ... ... нақтылы
деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын ... 1909 ... ... Абай ... ... ... жүз ... (аударма өлеңдерін қосып санағанда) және «Ескендір» мен «Масғұт»
поэмасы басылған, яғни, осы ... ... ... ... түгелге жуық қамтылғаны айрықша атап айтарлық. Бұл тұңғыш
жинақты дайындаған, бастырып шығарған Кәкітай Ысқақұлы мен ... ... ... ... ... ... арнасы ретінде осы 1909 жылы
жарық көрген Абай ... ... ... оған ... ... ... ... ақынның тұңғыш өмірбаянын айтуымыз қажет. Абайдың
көзі тірісінде жарық көрген шығармалары бірлі-екілі ғана екенін және ... ... ... ... ... ... түгелдей дерлік
Мүрсейіт Бікеұлының қолжазбалары арқылы жеткенін ескерсек, бұл тұңғыш
жинақтың мәні зор ... ... ... ... қолжазбалардың көлемі шағын,
оларда Мүрсейіт қолжазбасында жоқ өлеңдер өте аз, сондықтан олар ... ... ... ... Ал ... ... ... бір топ
бұрын жарық ... жаңа ... 1916 жылы ... ... ... «Абай термесі» атты кітапта жарияланды. 1922 жылы ... ... ... сол 1909 жылы ... ... ... ... 1923 жылы «Тілші» газетінде Ташкентте шыққан жинаққа сын
пікір ... ... ... атты ... ... бір ... қате ... қалай дұрыстап оқу керек екендігін нанымды көрсетті.
Абай шығармаларына қатысты жеке деректер туралы айтсақ, ақынның көзі
тірісінде 1903 жылы ... ... ... мағлұматтар бойынша
басылған «Ресей. Біздің Отанымыздың географиялық баяны» атты көптомдық
жинақтың ... ... ... ... Абай ... жаңа ... ... деген баға берілгенін көреміз. Абай
шығармалары жеке кітап болып басылғанға дейін де ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов та ақын өлеңдерімен 1903 ... ... ... ... ... танысқанын айтады.
1914 жылы Санкт-Петербургте шыққан «По киргизской степи» ... ... ... ... ... - ... кітаптарында авторын
солай көрсеткен) «Татьяна хаты» ел ішінде әнге салып айтылып жүргені туралы
нақтылы ... ... ... ... ... Абай ... үлкенді-кішілі мақала жазып, ақын шығармаларын жұртшылыққа танытуға
Н.Рамазанов, ... ... және ... т. б. ... ... Абай ... сипаттап, бағалаудағы мәні әркелкі болса
да, ақын шығармаларын насихаттауға қалайда үлес қосқанын мойындаған жөн.
Абай ... ... ... ... түрдегі дұрыс көзқарастың
қалыптаса бастағанын 1933 жылы М.Әуезов бастырған ... және 1934 ... ... ... Қ.Жұбанов секілді белгілі ... ... ... ... ... ... ғылым саласы дәрежесіне көтерген М.Әуезов болды.
Әуезов өзінің «Абай жолы» эпопеясымен ұлы ақын, ағартушының алып ... ... ... ... ... ... қатарына жеткізсе,
ғылымда да сондай күрделі еңбек ... ... Абай ... осы ... ... негізі боп табылады. М.Әуезов 1933 жылдан
1957 жылға дейін ақын ... ... ... ғылыми басылымын
жасауда орасан зор еңбек етті. Бұл басылымдар ақынның 1909 жылғы жинағы мен
Мүрсейіттің ... ... ... ... ... ... 1957
жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрген, М.Әуезовтің басшылығымен және тікелей
қатысуымен дайындалған Абай ... екі ... ... ... ... ... ... болғанын атап айту қажет. Алдағы уақытта
осы ғылыми басылым үнемі ... ... ... М.Әуезов ұзақ жылдар бойы
ізденіп, саналуан деректерді зерттеп, жүйеге ... ... ... ... шықты.
40-50 жылдарда Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеу ісі кең ... жаңа ... ... ... ... ... көзқарасын, психологиялық және педагогикалық пікірлерін,
ақындық ... ... ... аудармаларын тереңдеп тексерген
еңбектер ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, Т.Тәжібаев,
Қ.Мұхамедханов, М.Сильченко, ... ... ... ... Р.Сыздықова секілді ғалымдар салмақты үлес қосты.
Қазіргі кезде, әдебиеттану және басқа қоғамдық ғылымдар идеологиялық
қатаң қағидалардың тар ... ... кең ... ... ... алған
жағдайда абайтану ғылымы жаңа белеске көтеріліп, ... ... ... Абай творчествосының танымдық, көркемдік, ... ... ... ... ... ашып ... ... ғана абайтану ғылымын
байыта түспек.
Абайтану ғылымына, Абай шығармашылығына соқпай, қалам тербетпей кеткен
зерттеуші жоқтың қасы десе де ... Ұлы ... ... ... көп зерттеген ғалым Айқын Нұрқатов Абай жайында былай дейді:
«Өз дәуірінің, өз халқының нағыз ұлы, шын мәнісіндегі ... ... ... Абай ... бірге бүкіл адам баласына тұтастай тән мәңгілік
тақырыптарды мәңгі өшпестік дәрежеге ... ... ... ... ... ... ... сан ықлым буындармен де ... ... ... ... ... мен шығармашылығын зерттеу, тағылым алу, бүгінгі күннің
тұрғысынан баға ... тану іеі, ... ... ... ... бәрі ... өсіп-өркендеуіне өзіндік үлес болып қосылатыны сөзсіз құбылыс.
Демек қазіргі ... ... ... конференциялар т.б. іс-шаралардың
қай-қайсысы болса да абайтану әлемін кеңіте түседі. Сондай ... ... ... мен ... ... жаңа ... танытатын «Абай және қазіргі
заман» деп аталатын кітапты атауға болады. М.Әуезов атындағы әдебиет және
өнер ... бір топ ... ... бұл ... да ... ... еңбектер мол деп айтуға болады. ... ... ... ... ... туралы» деп аталатын еңбегінде былай деп
баға береді: «Абайдың шығармашылық өмірі -қазақ ... ... ... Сондықтан оның ақындық жолын зерттеу бүкіл ұлттық әдебиеттің даму,
есею кезеңдерін зерттеумен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... ... мәдени мұрамен байланысы, кейінгі
ұрпаққа әсері - бәрі де ... ... ... ... үстінде кең
талдануға тиіс нәрселер. Алайда, бұған дейін орын алып ... ... ... ... ... бұл іске белгілі дәрежеде кедергі жасап ... ... ... қазақ халқының ұлттық әдебиетін хандық,
феодалдық, таптық көзқарастармен шектеп, оны ... ... кең ... жол ... Көне ... ... халықтарына ортақ
мұраларымызды пантүркистік идеялармен қорқытып ... ... ... жолын жапты. Абайдан кейін туып ... ... ... ... ... ... жолындағы күреске
ұластырған әдебиет өкілдерін ұлтшылдықпен айыптады. Осылардың ортасында
бүкіл ұлттық әдебиеттің даму жолынан бөлініп ... ... онда да ... ... ... ... туыстығын дәлелдеу үшін Абайды ғана
үзіп-жұлып әңгіме ... ... өзі де бір ... ... бәрі ... ... оның ішінде Абай шығармашылығын ... ... ... ... ... ... ... бүгін ешкімге де
жасырын емес»/17.5/.
Сонымен қатар осы кітапта абайтануға өзіндік үлес қосып жүрген ... ... ... ... деп аталатын еңбегінің де
абайтану тарихына деген өз үлесі барын байқадық. Енді осы ... ... ... ... келтіре кетсек: «Ұлы Абайдың шығармашылық мұрасы -
халқымыздың ғасырлар бойы маңызын жоймайтын ... ... ... жоймау
былай тұрсын, заман өзгеріп, қоғамдық санада күрт сапырылыстар пайда ... бұл ... ... жаңа бір ... ... ашылып, қадірін
арттыра түсетініне Абайдан кейінгі уақыт айқын көз жеткізді.
Ақынның дүниеге ... ... ... ал ... мәңгі өлмес
шығармаларымен халқына сөздің ұлы ... ... ете ... астам уақыт өтті. Содан бері оның артына қалдырып кеткен ... мен ... ... ... қай ... мен қай ... да айнымас темірқазық, адастырмас құбыланама ... ... ... ... жол – ұзақ жол. Ол ... ... Заман өзгерген
сайын, халықтың сана-сезіміне еркіндік самалы есіп, ақыл-есі желпінген
сайын ұлы ... ... ... да жаңа бір ... ... ... Демек, өз жолында жаңа бір олжалар ... тың ... ... ... ... ... ... әрбір зерттеушінің абыройлы борышы ...... ... ... Абай ... зерттеуінде: данышпанның
бәрі ақын емес, ақынның бәрі данышпан ... Ал ... ... ... де ... деген екен. Біз осыған қосымша айтар едік: Абай - жай ғана данышпан ... ... ... ... ... ... бір ... сыйғызған
ғұлама ғалым, кемеңгер данышпан. Сол даналықтың әрбір қырын терең зерттеп,
жарқырата ашу – ... ... ... ... ... абыройлы іс,
келелі міндет. Абайтану мәселелері мен абайтану тарихына үлес қосып, ... ... ... де аз ... ... оқулықтың бірі, жалпы білім
беретін мектептің 10-11 сыныптарына арналған Абайтану атты оқу ... ... ... ... ... ... ... бұл кітабы ІҮ бөлімнен,
әлденеше тараушадан тұрады екен. Әрине кітаптың барлық ... ... ... ... ... ... ... қатысты кейбір мәселелерге
тоқтала кеткен дұрыс деп ... ... ... ... ... деп аталатын тараушасында былай деп ой түйеді: «Абайтану ... бұл ... ... ... ... ... ... асты.
Бұл белестер заманның халқымыздың басына ... ... ... еді. ... ұлы Абай ... тану өткен ғасырдың басында жарқ
етіп жылдам жоғары өрлей бастап, аз уақыттан соң ... ... ... ... ... кетті. Енді осыған көзімізді жеткізу үшін абайтану
саласының өткен белестеріне көз жіберіп көрелік» /19.14/.
Абайдың рухани ... ... ... ... ... ... ... 4 кезеге бөлінеді.
Бірінші кезең Абайдың өзі қайтыс болған уақытынан бастап жиырма шақты
жылға созылды ... ... Бұл ... данышпанның қалдырған даналығын халық
зор ынта-жігермен танып-білуге ұмтылған ең ... ... ... ... жиырмасыншы жылдардың орта тұсынан отызыншы жылдардың
аяғына дейін созылады. Бұл Абай мұрасының ... ... ... жолға
салған ең ауыр да шешуші кезең еді. Себебі абайтану тағдыры дәл осы ... ... ... ... ... ... ... болды.
Үшінші кезең өткен кезеңнің салған сара жолынан көп ауытқымай, отызыншы
жылдардың аяғы, қырқыншы ... ... ... еліміздің тәуелсіздік
алуына дейін, яғни 1991 жылға дейін созылды. Ол ... ... ... не
болмаса күшейгеніне байланысты толқымалы болды. Абайға «ұлы ақын» деген
жалпы көзқарас сол қалпында ... ... ... оның ... ... ... ... ақындық құндылығына ауысты. Кеңес дәуірінде, 1985
жылға ... ... ... ... төрт докторлық және кандидаттық
диссертация қорғалған екен. Бұлар, негізінен, Абайдың ақындығын, сөз ... ... ... ... ... ... ... көңіл
аударған Қ.Бейсенбиев, А.Жиреншин, С.Мұқанов, Н.Смирнова, ... ... ... ... бірсыпыра жұмыстары болды.
Бірақ оларға заманның тар арнасы ойшылдың рухани ... ... ... ... ... ... егемендік алған уақытынан, яғни 1991 жылдан
басталып, ... ... ... ... ... Бұл ... - коммунистік
біржақты саясат ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі Абайдың ойшылдығын шын мәніндегі рухани тұрғыдан
зерттеу енді ғана басталды дегенді білдіреді.
Абайтану тарихында тың ... ... жаңа ... қалыптастырған, ең
бастысы қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану тарихын жасаған
ғалым М.Мырзахметұлы. Белгілі абайтанушы, ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... орасан зор еңбегі үшін
Қазақстан Республикасының мемлекеттік сыйлығының ... ... ... бұл ... ұлы Абай ... оның ... туралы
жазылған құнды деректер мен архив ... ... ... тарихының қалыптасу жағдайы сала-салаға бөлініп баяндалған. Бір
ғасырдан бастам уақыттағы ұлы ақын ... ... ... жолындағы
жетістіктеріміз бен кемшіліктеріміз бүгінгі күн тұрғысынан жан-жақты
таразыланды, ой елегінен өткізіледі, ... ... ... ... деп аталатын осы монографиялық
еңбегінде сөз басын ... деп ... ... шын ... әдебиетке айналып, дүние жүзілік көлемде танылып ... ... даму ... көз ... өсу, өркендеу жолы қызу
түрдегі пікір таласының үстінде қалыптасып келе ... ... ... ... ... ғылымының іргелі саласының бірі - ... ... мен ... ... жайы да осы жолға қарайлас
құбылыс. Бұл саланың негізгі зерттелу нысанасы болып отырған Абай ... ... жайы ... дейін-ақ басталып, бүгінге дейін зерттелу
үстінде. Абай ... ... ... ... ... ол
негізінен екі түрлі жолмен жүргізіліп келеді:
1. Абай ... әр ... ... ... ... ... ... жолымен бұл мұраның түрақтана бастаған ... ... ... жүзі ... ... ... тану;
2. Бүкіл әлемге танылып отырған Абай шығармаларын арнайы ... ... ... ... ... да ... ... қатар
жүргізумен бірге ол мұра жөніндегі әрқилы деректер көзін де ... ... ... ... бойы ... әрекет етудің нәтижесінде ақын мұрасы жайлы
жазылған, жарияланған, ... ... әр ... ... ... ... ... төрт мыңға таяп қалды. Абай мұрасы туралы осындай орасан
зор ... ... сан ... ғана емес, сапа жағынан да ғылыми-
зерттеу дәрежесі артып отырған қазіргі кезде ... ... ... қалыптасу жолы қаңдай болды екен деген заңды сұрақ та туары ... ... мен ол мұра ... ... ... жылдан
бастап ресми баспасөздерде жариялану, танылу ... ... ... аша түсу ... ... ... елуінші жылдардан сөз етіле
бастады. Яғни Абай ... тану ... ... тарихының зерттелуі
жөніндегі ой-пікірлер Абай мұрасының бір саласын арнайы зерттеуге ... ... оған ... көңіл бөлді, үшіншілері абайтану
саласының жалпы ... ... ... шектеледі, төртіншілері болса, Абай
шығармаларының басылуы мен жариялану ... ... ... ... ... ізденістер Абай мұрасының жалпы зерттелу тарихы жөніндегі күрделі
тақырыпты арнайы түрде зерттеу қажеттілігін күн ... қоя ... ... ... ... ... ... түрде, соңыра тікелей пікір қозғаған ойлар
төркіні алғашқы ізденістің бастамасы ғана болды да, Абайдың әдеби ... ... жайы ... ... ... зерттеу жұмысы нақтылы қолға
алынбай келді. Мұндай жағдай тек қазақ әдебиетінде ғана орын алып ... ... ... ... ... ортақ кемшілік.
Ал қазақ әдебиеті жағдайында: бұл тақырып алғаш рет «Абайды тану
тарихынан» ... ... ... ақын ... ... ... ... шолу пікірлер М.Әуезов, С.Мұқанов, Е.Ысмайылов, М.С.Сильченко,
Ә.Жиреншиндер тарапынан ... ... ... ... пен Қ.Жұмалиев
тарапынан бұл тақырыпты арнайы түрде ... ... ... ... ... бұл тақырып төңірегінде көптеген мақала, зерттеулер шоғырлана
түсті. Х.Сүйінішәлиев университеттер мен ... ... келе ... ... тарихынан» арнайы курс пен семинарға арнап
бағдарлама жасады. Ал Т.Кәкішев қазақ ... сын ... ... іргелі
зерттеу жұмысында жалпы қазақ әдебиетіндегі сынның тарихы мен ... ... ... ... отау» (1982) кітабында көптеген тың
пікірлерін ортаға салды.
Абай мұрасын тануда, бағалауда айрықша мәні бар елеулі белгілердің ... - ... ... ... мен ... байланысты болып келеді.
Халықтың ұлы ... ... ... ... ... ұрпақ сыйы, әсіресе, осы
арнау өлеңдерде ерекше ... ... ... өз ... ... ... күйінде 20 баспа табақтан астам. Бұларды да
хронологиялық жүйе негізінде әр ... ... ... ... ... болсын жалпы Абай туралы ақын замандастары мен көз көрген кісілердің
ақын өмірі мен шығармалары жөніндегі ... ... ... де ... өз ... ... ... қажеттілігі туып отыр. Абай туралы
жазылған бұрынғы-соңғы естелітерді жинап, ... ... ... ... ... ... архивтанушы аса еңбекқор шәкіртім, ҚР ҰҒА
М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер ... ... ... ... ... ... тапсырдым. Жуық арада бұл еңбек
алғы сөз және түсініктерімен ... ... ақын ... ... осы ... зор ... жазба
деректер көзін толық танып білмейінше, Абай мұрасының зерттелу жайы мен
даму тарихын ... сөз ... өзі ... ... белгілі.
Жоғарыда аталып өткен деректер ... ... ... олардың топталып
жүйелену ретіне қарай шартты түрде болса да, Абай мұрасы ... ... мен ... ... ... ... салалану сипаты,
көбінесе, Абайға арналған мерейтойлардың кезеңіне қарай бөлуді жөн ... қай ... алып ... та, Абай мұрасының ... ... ... Абай ... ... тұсында шоғырланып барып,
баяулайтыны, тіпті біршама үзіліп қалып отыратыны бар. Осы ерекшелікке орай
«Абайтану тарихы (1889-1989 жж)» деп ... ... ... ... жазу ... оны кезеңдерге бөлудің осы ерекшелігін
ұстанды.
М.Мырзахметұлының бұл ... үш ... және сол ... ... ... әр сала бойынша зерттелуі» деп аталатын еңбекті қамтиды.
Бірінші ... ... ... алғашқы кезеңі» деп аталып іштей «Абай
өлеңдерінің төңкеріске дейінгі жариялану, ... ... ... ... ... ... ... орыс тілінде танылуы» деп
бірнеше тараушаларға бөлінген. Ал енді екінші тарау «Абай ... ... ... ... ... беріліп, ол да іштей «Абай мұрасы ... ... және ... ... 1926-1940 жылдар аралығында» деген екі
тараушаға бөлініпті. Соңғы үшінші тарау «Абай мұрасының 1940-1945 ... ... ... ... берілген. Енді осы аталған
тараулардың әрқайсысына ... ... ... ... ... ... келтіре отырып өз ойымызды дәлелдеуге әрекет етейік.
Автор Мырзахметов «Абайды танудың алғашқы кезеңінде» былай дейді: «Абайдың
әдеби ... тану ... ақын ... ... ... ... мәні бар құбылысқа айналды. Бұл әрекеттер өткендегі ресми
баспасөз орны мен ... ақын ... ... ... ... ... адамдардың Абай мұрасына қатысы мен сол ... ... ... жайы ... еді ... ... ... та бере
алады. Абай мұрасының бірегей білгірі академик М.Әуезовтің: «Абайды танудың
басты, алғашқы адымдары революциядан бұрын ... ... ... ... еңбектерінің әр алуан сипаттарын, өз шамасынша, көпшілікке мәлімдеп
отырған үлкенді-кішілі танытқыш сөздерді де еске ... ... - ... сай Абай ... баспасөзде жарияланған кейбір өлеңдері мен
ол туралы азын-аулақ деректердің ақын мұрасын таныту мен ... ... ... ... сөз ... ... ... /20.12-13/.
Профессор Мырзахметұлы Абайтану тарихын танытуда ұлы Абайдың ... ... ... да ... Олар ... былай деп ой
сабақтайды. «Абай қайтыс болғаннан кейін оның ... ... ... ... ... ... ... келгенше аянбай әрекет еткен
қалам қайраткерлері де болды. Бірақ бұлар ақын мұрасын әр ... ... да, ол ... әдеби сынның толыспаған жағдайына байланыста үлкен
талап қоярлық дәрежеге көтеріле алмады. Олар ақын ... ... ... ... ... ... Абай қайтыс болғаннан кейін-ақ көп
ұзамай қолға алды. Бұл жолда азды-көпті еңбек етіп, Абай ... ... ... тән үлес ... Бөкейханов, Зейнелғабиден ибн Әміре әл-
Жауһари әл-Омскауи, Кәкітай Ысқақов, С.Торайғыров, ... ... ... ... қауымының қоғамдық ой-санасының ... ... ... тобы еді» ... ... айта ... олардың әрқайсысының абайтану тарихындағы
тиісті ... атап ... ... көрсетеді.
Ғалым М.Мырзахметұлы Абай мұрасының жаңа заманда зерттелуіне де ерекше
көңіл бөлді. Екінші тараудағы «Абай мұрасы 1918-1926 ... ... ... алғашқы тараушада да өнегелі ойлар айтты. Соның бірі былай ... ... ... мұрасын тану, таныту жолындағы әрекеті осы мұраның
айналасында елеулі идеялық талас-тартыстың әсерінен 1923 жылы ... Бұл ... тек ... әдебиетінің көлемінде ғана болған құбылыс
емес. Бұл ... ... ... ... ұлттардың мәдени, әдеби өмірінен орын
алған құбылыс еді. ... ... ... ... ... ... алғы ... бірі-ескі мұраны марксизм-ленинизм ілімінің
негізінде қайта қарап қорыту, оны ... ... ... жарату
мәселесін алға қойды. Бұл мәселенің қалай қойылып, қалай іске ... ... ... ... Лермонтов, әсіресе, Л.Н.Толстой творчествосын
бағалаудағы әртекті идеялық ... ... осы ... ... ... ... ... мұрасы туралы болған талас-тартыстан да
ашық көреміз.
«Абайдың әдеби мұрасын бағалаудағы ұлттық ... ояну ... ... ... ... дәуірде өз позициясын ашықтан-ашық көрсете
бастады. Абайдың ... ... ... зор ... бар әдеби мұрасын езілген
халықтың ой-санасын, азаматтық ... ... ... ... ... ... тапқа жіктемей ағартушылар ұстанған таным ... ... ... бүкіл қазақ атаулының «қамқоршысы», «ұлтшыл ақын»,
«(ұлтжанды)» деп ... ... ... ... 1918 жылы ... ... ... қазақ жастарының
тілі болған «Абай» журналында ашық ... ... ... ... халқының назарын болып жатқан ұлы өзгерістерден тайдырып,
өздерінің ескілікті аңсаған идеясын орнықтыруға осы ... ... ... ... ... ... Сондықтан да журналдың тұңғыш санында
жарияланған «Журнал туралы» деген бас мақалада: «Журналды Абайға арнағандық
Абайды қай ... ... ... ... ... ұстап жастар шәкірт болып
соңынан жүруге талаптанғандығын көрсетеді», - деп жазып, ... ... ... ұстанған таным тұрғысынан танытпақ болды. Әсіресе, бұл
таным осы журналда ... ... мен ... ... қайта тірілді,
Абай атты ағамыз.
Ұгымсыз, надан кезінде
Алашқа болған жағамыз, - деп, Абайды бүкіл исі қазақты оятуға ұмтылған
дарабоз құбылыс ретінде ... ... ... туралы тұңғыш рет теориялық тұрғыдан барлау жасап,
зерттей шолуға ат салысқан, әрі екі рет басылған Абай ... ... ... М.Әуезов. Осы дәуірдің өзінде-ақ шығармаларын жақсы түсінуші,
ол мұра туралы мағлұматы молы да М.Әуезов ... ... ... ... еді. ... ... ... сырын терең ғылыми тұрғыдан білу керек
деген тұжырымды ойға да ол осы тұста ... ... ... 1922 ... ... ... ... деген елеулі пікір таласын тудырған
көлемді мақаласын жазумен қатар, ... ... ... ... ... әр ... дерек көздерің жинастырып жүрген жас талап ... ... ... ... ... деп ... ... да
абайтану тарихының тамаша сипаттар бар.
Жиырмасыншы жылдың ... ... ... ... ... күрделі
мәселелері туралы әр түрлі айтыстар кеңірек етек алды. Бұл құбылыс қазақ
әдебиетінің ең жас ... бірі - ... ... ... өмірге жітірек
араласып, өзінің өсіп, даму ... ... де ... ... ... ... ... ерекше назар аударылды. Бұл мұраға талас-
тартыстың тууы да заңды ... ... ... ... ... мәселесінің бірі ретінде мұраны ... ... ... ісі күн ... ... ... еді. Сондықтан жалпы қазақ
әдебиетіндегі ескі мұраның ең бастыларының бірі болған Абайдың әдеби мұрасы
туралы ... күн ... ... әр ... пікір айтылуы
қажеттіліктен туған нәрсе. Бірақ бұларды шешу әрекетінде әр ... ... ... ... ... қателіктер де орын
алды. Бұл жылдары ... ... ... әр ... танымдағы
көзқарастар орын алады. Бұл ... ... ескі ... пайдалану
мәселесінде ерекше жандана түскені қазақ әдебиетінің тарихында Абай ... ... ашық ... Бұл қиыншылықтың үстіне қазақ
интеллигенциясының ... әрі ... ... жетімсіздігі,
өнер жайлы ойшылдар пікірінің толық басылмауы, оны жете меңгере алмауының
үстіне ... жат ... әр қилы ... сияқты қиыншылықтар да
қосылады. Осы себептен де сол дәуірдегі әр түрлі әдебиет ... ... ... ... ... шамадан тыс солақай зиынды
пікірлердің орын ... ... ... ... айтыс-тартыс, әдебиеттегі әсіресілтеушілік, таптық
көзқарастың ... етек жаюы ... ... Мырзахметұлы былай деп түсінік
береді: «Абай мұрасы туралы ... ... бұл ... ... ... ... ... арасында басталып, бұл соңыра үлкен айтысқа айналып
кетті.
С.Мұқанов бұл жылдары да Абай мұрасы туралы өткендегі қате ... ... Оның ... ... ... ... ... «Әркім
өзінше ойлайды» деген мақалаларында Абай мұрасын сол дәуірде етек ... ... ... ... ... ... бағалады. Бұл
тек С.Мұқановтың ғана қателігі болмай, сол ... ... ... бой ... ... ... еді» ... тарихының келесі бір кезеңін ғалым үшінші тарауда жан-жақты
ашып көрсетеді. Бұл ... ... ... 1940 ... ... ... ... Ғалым ең алдымен «Абай шығармаларын насихаттау» мәселелеріне
көбірек ... ... ... ... ... мағлұматтарды жинастырудың да маңызы
зор деп ... ... Бұл ... ... ғалым Мырзахметұлы бай
дерек көздерін келтіреді, былай деп баяндайды.
Ұлы Абай мұрасын тануда, танытуда, ... ... ... тарихын
жасауда ерекше роль атқаратын зерттеулердің бірі монографиялық зерттеулер
десек қателесе қоймаймыз. М.Мырзахметұлы өзінің бұл ... ... ... ... ... ... желісінде» деп атапты. Демек
ғалым Абай мұраларын там-тұмдап зерттеудің нәтижелері уақыт өте келе ... ... ... ... ... атап ... тарихын сөз етіп отырғанда ұлы Абайдың әдеби мектебі жайында
айтпай кету мүмкін емес. Сол ... ... ... бұл ... ... ... бөліп, зерттеу нысанасы етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әдебиеттану ғылымының көрнекті бір саласы абайтану ... ... ... ... келе ... бұл ... ... да күннен-күнге
кеңейіп, қанатын жайып келеді. Жалпы алғанда қазақ ... ... ... ұлы ... кемеңгерлер хақында жазу, зерттеулер жазу үрдісі де
кеңінен қалыптасып қалды, соның нәтижесінде бір ғана ... ... ... ... ... т.б. ... келе ... қуантады. Әрине кемеңгерлігі, ойшылдығы, даналығы, ең
бастысы ақындығы ... тым ... ... ... өмірі мен шығармашылығын
зерттеу, тану, насихаттау, тағылым алу ... ... ... бірі ... ... Осы ... ... ескере келгенде
абайтану ғылымының күрделі, қызықты ... ... ... ... қазақ
әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелерінің тарихы және ... оның ... ... дәстүр мен жаңашылдығын, тарихилығын
және даралық стилін зерттей келгенде келесі бір ... ... - ... ғылымы мен әдебиет тарихының үлкен бір саласы
болып әбден қалыптасты. Абайтану дербес ғылым ... ... ... ... ... жартысында өмір сүрген ұлы ... ... ... І.Жансүгіров, Қ.Жұбанов, Ғ.Тоғжанов т.б. хал-
қадірінше үлес қосты, алайда XX ғасырдың ұлы жазушысы, ... ... ... ... ұшан-теңіз. Біз өз зерттеуімізде осы мәселелерге ерекше
назар аудардық. М.Әуезовтің 1930 жылдардан бастап өмірінің соңына дейін ұлы
Абай ... ... ... ... ... ... шығармашылық мұраларының ... ... ... ... ... өз ... қажетті деген материалдарды тиісті
жерінде пайдаланып отырдық. Әрине ұзақ ... ... ... ... өмірбаян ғана емес басқа да көптеген жайттар мәлім болды, жүйеге
түсті, Абайдың ақын шәкірттеріне ... ... де ... Сол ... ... ... ... ізі, мызғымас беріктігі жайында өз
зерттеуімізде дәлелдеуге күш жұмсадық. Ұлы Әуезовтен кейінгі кезеңде де ... ... ... ... ... ... аз емес. Солардың
қатарында С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Қ.Мұхамедханов, З.Ахметов, М.Мырзахметов,
Ғ.Есімов, ... т.б. ... ... ... ... болады. Біз
өз зерттеуімізде осы және басқа ғалымдардың Абай мұраларын ... ... ... ... ... ... көңіл бөлдік.
Сонымен қатар біз өзіміздің көптеген зерттеулерімізді Абай шығармашылығына
деген жаңа ... ... ... ... ... ... реализм тұрғысынан ғана тар ... ... ... ... ... ... тәуелсіз қазақ елінің өзіндік көзқарасымен
бағалауға ұмтылдық. Абай мұраларының өміршеңдігіне, ... ... ... ғылымының тамыры тереңде, концепциясы күшті екеніне тәнті
болдық, ... ұлы ақын ... ... ... мол, қайнар көзі
мөлдір болуына байланысты бұл ғылымның да ... ... ... ... біз ... ... абайтану тарихына да ерекше
көңіл бөлдік. Себебі өзі дүниеге келген аз ғана ... ... ... бай ... бер ... ... жетті. Филология ғылымдарының
докторы, профессор, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты
М.Мырзахметұлының қазіргі күндегі ... ... ... бірден-бір ғалым
екенін де дәлелдей түсіп, өз ойымызды ғалым ойымен ... ... ... ... ... ... да тым әріде, ертеректе, тіпті
Абайдың көзі тірісінде-ақ басталғанына көзіміз жетті және абайтану ... ... ... ... ... ... тура жолдан айнымай ілгері жылжып
келе ... ... ... ... ... ... ... бөліп қарастырудың бәрі де қай жағынан болса да
күшті дәлелді екенін ... ... ... ... ... үлес қосқан
ғалым бір ғана М.Мырзахметов емес екені түсінікті жағдай. Сондай-ақ бұл
мәселелер бойынша ерекше ... ... ... ... ... ғалымдардың зерттеулері жайында да тоқталып отырдық.
Қорыта келгенде абайтану ғылымының мәні мен маңызы, қазақ ... алар орны ... ... ... ... Бұл ... ұлы Абай
мұрасын жан-жақты танытуға, әсіресе ғылыми сипатта дамытуға ерекше ... де баса ... ... отырдық. Ұлы Әуезов негізін қалаған,
бұл күндері З.Ахметов, ... ... ... ... ... ... өздерінің көптеген зерттеулері,
монографиялары арқылы үлес қосып ... бұл ... ... тағылымы,
тәрбиелік мәні зор екені ешқандай талас тудырмайды. Ұлы Абайды ... ... үлес қоса ... ... ... ... ... Энциклопедия. А., Білік, 1999, - 750.
2. Әдебиеттану терминдер сөздігі. /құраст. З.Ахметов, Т.Шаңбаев. А.,
Ана ... ... ... ... Бас ... ... А., ... -720.
4. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері./құраст. Л.Әуезова,
М.Мырзахметұлы. А., Санат, 1997, -448.
5. Мырзахметұлы М. Мұхтартану және Абай ... / ... ... ... ... ойлы ... А., Санат, 1997, -416.
6. Мырзахметұлы М. Абайтанудың бірегей зерттеушісі. // Әуезов М.
Абайды білмек ... ойлы ... А., ... 1997, ... ... М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. А., Санат, 1997, ... ... З. ... ... ... А., Ана ... 1995, -272.
9. Ахметов З. Кемел ақын, кемеңгер ойшыл. // Абай ... ... ... ... 1 том. А., ... 1995, ... Мұхаметханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. А., Дәуір, 1995, -320.
11. Мәдібай Қ. XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Қазақ ... - ... ... С. Халық мұрасы. А., Жазушы, 2002, -304.
13. ... Р. ... ... А., Білім, 2000, -248.
14. Н.Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. А., Ғылым, 2001, -448.
15. ... З. ... ... // Абайдың ақындық әлемі. А., ... ... ... ... А. ... ... А.-, ... 1980, -312.
17. Абай және қазіргі заман. А., Ғылым, 1994, -336.
18. Ысмағұлов Ж. Абайтану белестері.// Абай және ... ... ... 1994, ... ... Д. Абайтану. А., Мектед, 2002, -216.
20. Мырзахметов М. Абайтану тарихы. А., Ана ... 1994, ... ... ... әдебиеттану ғылымындағы Абайтану мәселелерінің
зерттеуіне арналған. Абайтану ғылымының ... ... ... ... негізі салушылардың тарихи роліне кеңінен тоқталған. Сонымен
қатар ... ... да ... ... ... работа назначена исследования Абаеведения науки казахской
литератураведения.
Рождения науки Абаеведение - ... ... в ... ... в ... роли.
В месте с тем история Абаеведение превратилась в анализ ... Diploma work ... about language of Abai in the sense ... ... of Abai ... widely in she chapter based on history ... language.
Also the history of Abai language twined into he object of analyze.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл аумақтарының мәселелерін шешу жолдары және дамыту88 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Кәсіпорынның сыртқы экономикалық қызметінің жалпы мәселелері27 бет
Көне жазба ескерткіштеріндегі гуманистік идеялардың көрініс табуы5 бет
Мұрагерлік құқық туралы ақпарат84 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь