Каспий теңізін игерудің аймақтық мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.5
I.тарау. Каспий теңізін игерудің аймақтық мәселелері.
II.тарау. Каспий маңы мемлекеттерінің ортақ проблеманы шешудегі көзқарастары мен ұсыныстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34.39
II.1. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 40.54
II.2. Ресей ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54.58
II.3. Әзірбайжан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58.61
II.4. Түрікменстан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61.64
II.5. Иран ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 64.68
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 79.81
Пайдаланылған әдебиеттер
Жұмыстың көкейкестілігі бүгінгі таңда Каспий бүкіл әлемдік өркениеттер мен діндердің өзінше бір тоқайласқан өңірі болып саналады. Әлемнің геоэкономикалық, экологиялық және биошаруашылық мүдделерін тоғыстырып отырған Каспий өз алдына әлдебір қауымдастық түзілдіру мүмкіндігі бар дара сипатты геосаяси аймақ ретінде бой көрсете бастады. Бұған оны жағалай орналасқан шектес елдердің теңіз су алабын бірлесіп пайдалану жөніндегі көзқарастары да ықпал-әсерін тигізе бастағандай. Осының өзінен-ақ Каспий аймағы Орталық Еуразияның геосаяси жағдайдың маңызды буыны ретінде стратегиялық берік қимылға айналып отыр.
Каспий теңізі, ондағы табиғи ресурстардың мол қоры жатқандығы туралы XX-ғасырдың басында Г.С.Карелин, Н.Л.Пущин, М.И.Войнович, Н.И.Андрусов сияқты орыс ғалымдары зерттеп жазып кеткен.
Каспий теңізінің айтарлықтай қорына ие болып отырған Қазақстан он жылдан астам уақыт бойы өз мұнайын әлемдік рынокқа шығару мәселесінде қиындықтрға ұшырауда. Бір жағынан республиканың Еуропа, Таяу және Орта Шығыс, Оңтүстік Азия, Азияның тынық мұхиттық аймақ сияқты маңызды экономикалық аймақтар аралығында стратегиялық тиімді гоеграфиялық орналасуы бар. Екінші жағынан ашық теңізге шыға алмауы Қазақстанды әлемдік теңіз жолдарына шығу мүмкіндіктері бар мемлееттерге тәуелді жағдайға қалдырды. Сондықтан транспорттық, коммуникация мәселесі геосаясатпен тығыз байланысты және Қазақстан үшін аса маңызды болып табылады, себебі экономикамыздың дамуы әлемдік рынокта мұнай шикізатын өткізуге тікелей байланысты.
Оның үстіне энергоресурстарды тасымалдауда түрлі жобаларды ұсынып отырған геосаяси бағдарға әсер Каспий маңындағы континентішілік мемлекеттердің келіспеушіліктері туындады.
1. Жоламан А.,Айдарбаев С.Ж. «Каспий теңізінде кеме жүргізу тарихы», - Алматы: «Қазақ Университеті», 2004ж, 97-104 бет.
2. Салимгерей А.А. «Правааой статус Каспийского моря» Монография, Алматы: КазГЮУ, 2003, 208 стр.
3.Геополитическая ситуация в Каспийском регионе: баланс сотрудничества // Прававой статус Каспийского моря...(Международно-рпактическая конференция). 24-25 стр.
4. Коптев Д. « Дно Каспия уже поделили. Остается поделить воды» // Русский телеграф. 1998, 30 июля.
5. Шематенков В.Г. «Интеграция прикаспийских государств – путь к решению проблемы минеральных ресурсов Каспия» // Каспийская нефть и международная безопасность. Вып. 2. 44-48 стр.
6. Виноградов Б. «Каспийская пятерка без Росии и Ирана» // Известия, 1998, 3 марта.
7. Мирзоев М.А. «Как делить Каспий?» // Вышка, 1996, 26 ноября.
8. Бірмағанбетов Ә., Ахметов К «Қазақстан энциклопедиясы»
9. Назарбаев Н.Ә. «Сындарлы он жылдар», Алматы: - Атамұра, 2003, 114-163 бет.
10. География журналы, Москва: №13(788),1-15 шілде,2005,38-41 бет.
11. Байғабылұлы Е. «Үлкен мұнай ойыны» - «Дүние», №2, 2003, 8-17
        
        Мазмұны.
Кіріспе
............................................................................
................... 2-5
I-тарау. Каспий теңізін игерудің аймақтық мәселелері.
II-тарау. Каспий маңы мемлекеттерінің ортақ проблеманы шешудегі
көзқарастары мен
ұсыныстары........................................................... 34-39
II.1. Қазақстан
............................................................................
..... 40-54
II.2. ... ... ... ... Түрікменстан
...........................................................................
61-64
II.5. Иран
............................................................................
............. 64-68
Қорытынды
............................................................................
............. 79-81
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе.
Жұмыстың көкейкестілігі бүгінгі таңда Каспий бүкіл әлемдік ... ... ... бір тоқайласқан өңірі болып ... ... ... және биошаруашылық мүдделерін ... ... өз ... ... ... ... мүмкіндігі бар дара
сипатты геосаяси аймақ ретінде бой көрсете ... ... оны ... ... елдердің теңіз су алабын бірлесіп пайдалану жөніндегі
көзқарастары да ықпал-әсерін тигізе бастағандай. ... ... ... ... ... геосаяси жағдайдың маңызды буыны ... ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстардың мол қоры жатқандығы туралы
XX-ғасырдың басында Г.С.Карелин, Н.Л.Пущин, М.И.Войнович, ... орыс ... ... жазып кеткен.
Каспий теңізінің айтарлықтай қорына ие ... ... ... ... ... уақыт бойы өз мұнайын әлемдік рынокқа шығару мәселесінде
қиындықтрға ... Бір ... ... ... Таяу және Орта
Шығыс, Оңтүстік Азия, Азияның тынық ... ... ... ... ... аралығында стратегиялық тиімді гоеграфиялық орналасуы
бар. Екінші жағынан ашық теңізге шыға алмауы Қазақстанды ... ... шығу ... бар мемлееттерге тәуелді жағдайға ... ... ... мәселесі геосаясатпен тығыз байланысты
және Қазақстан үшін аса маңызды болып табылады, себебі экономикамыздың
дамуы ... ... ... ... ... ... ... үстіне энергоресурстарды тасымалдауда түрлі ... ... ... бағдарға әсер Каспий маңындағы континентішілік
мемлекеттердің ... ... ... ... игерудің аймақтық мәселелері.
Каспий теңізі – Еуропа мен Азия ... ... жер ... ... көл. ... ... ең ірі су ... үлкендігіне қарап теңіз деп
атайды. Аты 16-ғасырдың аяғында осы теңіз жағасында ... ... ... ... Сонымен бірге Гиркан (1-ғасыр),
Хазар(2-ғасыр), Хвалын(10-12 ... және т.б. ... ... ... бар. Олар ... үш мың жылда өмір сүрген халықтардың қойған
аттары.
Каспий теңізінің жалпы ауданы 376 000 шаршы шақырым, ... ... ... ... ... ... ені 300 км. Жағалау сызығының ұзындығы
7000 ... оның ... ... ... 2340 ... жағалауының
басым бөлігі және шығыс жағалаудың солтүстік жартысы), қалғаны ... ... Иран ... ... Беті ... ... ... төменде жатыр. Ең терең жері 1025 метр, орташа тереңдігі 180 ... ... : ... ... т.б. 50-ге ... ... ... : Құлалы, Шешен, Артем, т.б.). Ірі түбектері Маңғыстау,
Апшерон, Аграхан, ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы жоғары тұрған кезеңін дәлелдейтін
теңіз террасалары көп. Каспий ... ... ... ұзақ
геологиялық мерзімде өтті. Осы уақыт ... ... суы ... ... ... бірде суы кейін қайтып отырды(регрессия). Плейстоцен
кезеңінде (70 млн.жыл бұрын) теңіздің ... ... ... ... атты ... ... бөлініп қалды. Понтий кезеңінде ( 10
млн.жыл бұрын) құрамында қазіргі аумақты алып ... Қара және ... бар ... ... ... бөлікке бөлінді. Нәтижесінде оқшау
тұйық алапты қамтыған қазіргі Каспий теңізінің нобайы ... ... ... ... ... ... кіші болған. Орта плиоценнің кейбір
кезеңдерінде теңіздің аумағы одан да кіші ... Ол тек ... ғана ... ... ... ... және түпкі
бедері жөнінен 3 бөлікке бөлінеді. ... ... ... ... ... ( 10-20 ... Орта тұсында ойпаңда тереңдігі 788 метр.
Оңтүстік бөлігі терең ойпаң (1025 метр). ... ... ... жаз ... 24-26 ... ... 27-28 ... дейін жылынады.
Қыста солтүстігінің тайыз бөлігі қатады, оңтүстігінде судың температурасы
10 градусқа жуық ... ... ... 130-ға жуық өзен ... Ағын ... 80 ... ... 5 пайызға жуығын Жайық өзендері берсе , Терек,
Сулак, Самур өзендері 5 ... ... , Кура ... 6 ... береді.Иран
жағалауындағы өзен мен Кавказдың кіші өзендері 4 ... ... ... жер беті ... ... келіп құятын ең көп және ең аз ... жүз жыл ... 260 метр куб ... ... ... суы ... өзен ағынының мұндай өзгеруі Каспий теңізі деңгейін 67 см-ге
өзгертеді. Басқаша айтқанда Каспий ... ... ... ... өзен ... ғана ... ... құрайды. Теңізге келіп түсетін
атмосфералық жауын-шашын мөлшері тым аз. Ол ... ... 1 ... ... ... ... ... шығанағының маңызы зор. Әсіресе,
оның суының деңгейі мен тұздылығын сақтауға ықпал етеді. Теңізден келген
әрбір км куб су ... 13-15 ... әр ... ... тұздар алып
келеді. Қарабұғазкөл теңіздің буландырғышы ролін атқарады. Каспий
теңізінің тұздылығы Еділ мен ... ... ... жақын маңда 0,1-3
промилле, оңтүстік ... 13 ... ... ... ... желдің,
өзен суының және жағалау сызығының әсерінен циклондық айналма ағыс ... ... ... ... ... бір ... екінші жылға және
ғасырлық мерзімде ауытқып отырады. Геоморфологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... кеми берген:
плейстоценде ( соңғы 700-500 мың жыл ішінде ) теңіз деңгейінің ауытқуы 100
метр, голоценде ( ... 10 мың ... 15 ... (-20 метрден -30 метрге
дейін ), соңғы 2 мың жыл ішінде 12 метрге , ал инструментальды ... ( 1830 ... ... уақытқа дейін ) 4 метрге ауытқып отырған.
Теңіз деңгейінің көтеріліп, немесе төмен түсіп ... ... ... ... ... ғаламдық геологиялық құбылыстар және теңіздік
аймақтық ... ... ... ерте ... ... мен тау ... болу ... әсер етсе, жоғарғы плиоценде
тектоникалық және климаттық факторлар әсер ... Ал ... ... ... ... ... климаттық және антропегендік факторлар әсер
етеді. Соңғы кезде ең жоғарғы деңгей (+22,5 метр) 19-ғасырдың басында , ... ... (-29,0 ... 1977 жылы ... 1978 жылдан (20-ғасырдың
соңына қарай) теңіз деңгейі 2-2,7 метрге көтерілді. Теңіз ... ... 100 ... ... ... ... ... өндіріс нысандарын,
шабындықтарды, жайылымдарды, ... су ... ... ... балық
аулау кәсібі жақсы дамыды. Теңізден бекіре тұқымдастары, майшабақ, ... ... ... т.б. ... ... Каспий теңізі қара уылдырық
өндірілетін су айдындары арасында ... жүзі ... ... ... Ит ... ... ... жолға қойылған, Каспий теңізі өңірі
көптеген Еуразия халықтарының этно және мәдени бастауының маңызды бір ... яғни ... ... өлке ... ... ... ... тоғыз
жолдың торабы болуы оның ондағы этно- генетикалық үрдістерге айтарлықтай
әсерін тигізді. Ғылымға сүйенсек, Каспий өңірінде ... 1 ... ... арғы тегі – ... пайда болған. Каспийдің шығыс
жағалауындағы үңгірлер мен ... ... ... ... ... ... қауымдық қоныстарының іздері кездеседі. Үстірттің
оңтүстік шығыс аймағында ... ... ... ... ... Андрон мәдениеті және Кима мәдениеті ... ... ... 8-мың ... б.з. 1-мың ... ... ... Еділ мен Жайық өзендері аралығын отырықшы әрі ... ... ... ... ... ... көшпенділердің ежелгі дәуірдегі
ескерткіштері сақталған. Б.з.б 1-мың жылдықта ... ... ... ... ... ... және оған туыстас т.б. тайпалар ... ... ... 5-7 ғасырларға жататын кесенелер массагет
тайпалары мәдениетінің озық үлгілері болып табылады. Ежелгі грек тарихшысы
Страбон : « Каспий ... ... ... ... ... деп
атайды» деп жазды. 6- ғасырдың орта ... ... ... Батыс түрік
қағанатының иелігінде болды.
Шыңғыс хан империясы ... ... ... ... ... бөлігі Алтын Орда иелігіне көшті. Алтын Орда ... , оның ... ... Қырым хандығы, Ноғай ордасы, Астрахан(Қажытархан) хандықтарын
жаулап алған Ресей империясы Каспий ... ... ... ... ... ... ... алғашқы келісім – Решт келісімі болды.(10)
Алдыңғы тарауда атап өткендей халықаралық қатынастар құрылымындағы
түбегейлі өзгерістерді және ... ... ... ... ... ... басты саяси оқиға КСРО-ның ыдырауы болды. Бұрынғы
метрополияның орнына жаңа ... ... ... болуымен жаңа
проблемалар жарыққа шықты, оның ішінде ... ... ... ... ... және ... аумақтық межелеуге
байланысты проблемаларда бой көтере бастады. Ең бір күрделі проблемалардың
бірі – ... 440 000 ... ... жуық ... ең ірі құлықішілік су
айдыны Каспий теңізінң құқықтық мәртебесін белгілеу болды. Егер 1991 ... ... екі елге ... ... енді оның суы бес ... ... ... Иранның, Әзірбайжанның және ... ... ... ... жолмен жаңа тарихи және саяси болмыста
Каспий теңізін ұлттық ... ... ... ... жаңа
халықаралық құқықтық негізін жасаудың шынайы қажеттілігі туындады.
II-тарау. Каспий маңы мемлекеттерінің ... ... ... бұрынғы құқықтық режимі Ресейлік- Персиялық (1921 жыл) ...... (1940 жыл) ... белгіленді. Бұл құжаттар бес
Каспий жағалауы мемлекеттерінің – ... ... ... ... ... ... реттеу үшін қандай да негіз
қызметін ... ... ... ғана ... :
- ... ... ... тораптары РСФСР және КСРО мемлекеттері
болатын, олар ... ... ... ... ретінде өмір
сүрмейді. Сондықтан Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін Каспий
жағалауы мемлекеттері ... жаңа ... ... және ... ... ... ... теңізі бойынша бұрынғы одақтас республикалар
арасындағы шекараны қандай да бір сілтеме болған жоқ, өйткені бұрынғы
КСРО-ға ... ... бір ... ... болды, ал
республикалардың Каспий теңізін межелеу мәселелерін қарауға құқығы
болған жоқ;
- ... ... ... мақсатында теңізде жүзу мен ... ... ғана ... бірақ Каспийдің құқықтық мәртебесін толық
көлемде, оның ішінде теңіздің түбі мен ... ... ... ... ... ... проблемасын жеделдетіп шешуге бағытталған
Каспий жағалауы мемлекеттерінің іс- ... ... осы ... ... тиесілігін айқындау тілегі жатқаны құпия емес. Осы
жерде бар көмірсутегі ресурстарының ... ... ... Бірақ
көптеген сарапшылар осы аймақ көмірсутегін өндіру жөнінде Таяу Шығыстан
кейін екінші болуы ... ... ... тоқтайды. Сондықтан « ойынның»
өзара қабылдауға болатын және анық ... ... ... кең ... игеру перспективасы дау туғызуы әбден мүмкін.(11)
1992 жылы Каспий теңізінің жаңа құқықтық мәртебесін жасау мақсатында
Каспий ... ... ... ... ... Каспий
аймағының болжамданатын болашағын қамтамасыз ету ... әлі ... ... маңы ... ... ... аспектілер бойынша
келіспеушіліктер бар және олар сақталып отыр:
- Нені бөлу керек теңіз түбін ғана ма ... ... ... ... және су айдынын (теңіз бетін) бөлу керек пе ;
- Теңізде мемлекеттік шекаралар қажет пе ;
- Қандай жолмен бөлу ... ... ... ... үрдістер анық көзге түсе бастады : Каспий
теңізінің ... ... ... қарамастан теңіздің жер
қойнауын игеруге бағытталғанпрактикалық қызметті барлық ... ... отыр : бес ... ... ... қол ... күрделілігінің екі жақты уағдаластықтар бағдарға алынуда :
Каспийдің құқықтық ... ... ... қол ... ... келісімдер жасасу туралы Ресей мен Қазақстанның бастамасы
әзірге Иранның, Әзірбайжанның және Түрікменстанның ... ... ... ... жағалауы мемлекеттері теңізге әскери сипатта қатысуын
ұлғайтуда.(12)
II.1. Қазақстан.
Қазақстан Каспий ... ... ... ... ... ... бөлу барысындағы ең үлкен үлесі Қазақстанның
үлесіне тиеді, яғни 29 пайызы.
Қазақстан Каспийді теңіз деп ... оған ... ... құқы ... ... ... ... Бұл Конвенцияның 122 бабында
«Жағалауында екі немесе одан да көп елдер ... ... ... ... өзек ... ... ... жатқан шығанақ, теңіз немесе
үлкен су қоймасытұйық, жартылай ... деп ... оған ... теңіз
құқығы беріледі», - делінген.(13)
Қазақстанның Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін анықтау барысындағы
ұстанып отырған өзіндік позициясы мынадай :
Қазақстан 1982 ... тңіз ... ... БҰҰ-ның Конвенциясының кейбір
ережелерін mutatis mutandis (қажетті өзгерістермен) ... ... Бұл ... Каспийдің түбін орта сызық бойынша межелеуді, ені ... ... ... теңізді және келісуге жататын балық ... ... ... ... ... ... құқықтық мәртебесін
анықтаудағы көзқарастары мен әдістерінің ... ... ... ... ... барысы мен перспективаларын ескере отырып,
Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының ... 1998 ... ... жасалған Жер қойнауын пайдалануда егемендік құқықтарды жүзеге асыру
мақсатында Каспий теңізі солтүстік бөлігін түбінің ара-жігін ажырату ... ... және оған 2002 ... 13 мамырдағы Хаттама сөзсіз табыс
болып табылады, мұны ... , оның ... ... ... ... да ... ... теңізінің түбін және қойнауын ... орта ... ... бөлу ... ... олар Каспий келіссөзінің
процесіндегі тұжырымдамалық алға басу ... ... ... ... түбінің шектес бөліктерінің ара-жігін
ажырату принциптерін айқындайды. Келісімнің 1-бабының ережелеріне сәйкес
Каспий теңізінің ... ... түбі мен оның ... кеме ... ... мен қоршаған ортаны қорғаудың ... ... ... қоса ... су ... ортақ пайдалануды сақтай
отырып тараптар арасында тараптардың әділеттілігі мен уағдаластықтығы
принципі ... ... орта ... ... ара-жігі
ажыратылады. Келісімге қосымша және оның ажырамас бөлігі болып табылатын
Хаттамада Қазақстан мен ... ... ... түбі ... ара-жігін
ажырату сызығының өтуіне географиялық ... ... ... ... ... ... саласында өзара тиімді бірлескен
ынтымақтастық шарттары келісілген. Модификацияланған орта сызық жағалаудан
бірдей алыстауды негізге алады, ол ... ... ... қашықтықтағы
емес учаскелерді қамтидыжәне аралдар, геологиялық құрылымдар ... ... ... да ... ... мен ... геологиялық
шығындар ескеріле отырып айқындалады.
2001 жылғы 29 қарашада Мәскеуде Қазақстан Республикасы мен ... ... ... ... ара-жігін ажырату туралы
келісімге қол қойылды, 2003 жылғы 27 ақпанда Бакуде осы Келісімге Хаттамаға
қол ... ... ... ... ... ... және ... Федерациясы үш мемлекеттің ұлттық теңіз түбі
секторларын заңдық ресімдеу процесін ... ... ... түбі ... қойнауы шектес учаскелерінің ара-жігін ажырату сызығының түйісу нүктесі
туралы келісімге қол қоюды жоспарлап отыр. Әзірбайжан ... ... ... келіссөздер жүргізуде. Негіз ретінде біздің әріптестеріміз
нақ Қазақстан-Ресей тәжірибесін ... ... ... ... ... 1997 жылғы 27 ақпандағы Бірлескен Қазақстан-Түрікменстан
мәлімдемесінде тараптар « орта ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы мен ... ... ... түбінің ара-жігін ажырату туралы Қазақстан
тарапы әзірлеген жоба Түрікменстан мемлекеттік ... ... ... ... мен шектес мемлекеттердің ... ... түбі мен ... ара-жігін ажырату табысты аяқталған жағдайда
қазақстандық теңіз түбі ... ең көбі ... ... 29 ... құрайды.
Қазақстан әлемдегі мол мұнай қоры бар елдің бірегейі болып саналады
Оның жер қойнауынан екі жүзден аса ... ... бар кен ... ... көздер анықталған жердің жалпы көлемі 1 млн.700 мың шаршы шақырым,
яғни ол республика аумағының 62 пайызын құрайды. Әзірге қазақ елінің ... ... ... 13 ... ... деп ... жүр. Жаңа
ғасыр басында бір ғана ... 7 ... қор ... мүмкін деген
ақпароатты естігенде жер – жаһан жұртшылығы таңданыс білдірген. ... « ... ККО» ... ... ... ... мәлімдеді. Олар Қашаған мұнайының ... қоры ... одан ... қор 7-9 ... ... ... жеткізді.
Бірақ инвесторлар бұл сандық көрсеткіштің әлі де өсе түсетінін жасырған
жоқ. Осы ... ірі ... ... екі жыл ... ... ... ... растала түскенін көрсетті.
Қазақстанның негізгі мұнай көздері Каспий қайраңында екені белгілі.
Теңіздің Ресей, ... ... ... мемлекеттерімен
салыстырғандағы ауқымы едәуір үлкен. Қазақстандық бөліктің ... 113 ... ... ... 64 мың, ... 44 мың, ... 78 ... 79 мың шаршы шақырым. Бұл аумақтың байлығына алыстан да,
жақыннан да көз ... көп. ... ... төрт елге ... ... менмұндалаған Қазақстандық шельфке қызығушылар саны
арта түсуде. ... ... АҚШ, ... Еуропа елдері, Иран және Қытай
мемлекеттері елдерінің ұмтылысы ерекшелеу. Көп бағытты құбырларды таңдаған
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... кездері қазақ елі тәуекелге бару арқылы
біраз тірлік атқарды. Біріншіден, әлемдік рынокқа тартылған ... ... ... ... мұнайын сыртқа шығара алады. ... ... ... үшін АҚШ сияқты ірі компанияларын өзіне ... ... ... ... де ... шытысқан
жоқ.Төртіншіден, көрші Қытай және Иран ... ... ... барысы тиянақталды. Бесіншіден, және ең маңыздысы, ірі ... аса ... ... ... ... ... игерілді. Одан
өндірілген мұнай Каспий құбыр тарту ... ... ... Еуропаға жол
тартты. Бұл - өткен он жылдың жетістігі. Қазақстан алға ... ... қол ... ... ... алпауыттарға да өз пәрменін байқатты.
Қазақ мұнайынан үміті бар әр ел оның ... де ... ... ірі ... ... «Үлкен мұнай ойынының» ортасына осылай
кірді. Бұл ойын негізінен Каспий теңізіне байланысты.(14)
Республика 2000 жылы 35,3 ... қара ... ... дерек келтірсек, 1996 жылы 22 ... ғана ... ... ... ... 42-45 ... ... өспек. 1980
жылдары Қазақстан өндірілген мұнайының 20 пайызын ғана сыртқа шығаратын,
былтыр 82 пайызын ... ... ... ... күні жер ... энергия көзі. Содан болар, оған
деген сұраныс күннен-күнге ... ... ... ... ... ... ең негізгі қуат көзі болып қала береді деп мәлімдеуде (М.Мұқанов,
«Әлемдік мұнай ... ... мен ... ... Сондықтан
осы аралықта оның саудасы да қыза түспек. АҚШ энергетика министрлігінің
ақпаратына сүйенсек, 2020 жылы ... ... 56 ... ... ... агентігінің ақпараты бойынша, мұнайды тұтыну көлемі
2010 жылы 4 млрд.468 ... ал 2020 жылы ... ... ... көзі өз ... өркендеткісі келетін кез келген елге ... Егер ол өз ... ... ... ... әр мемлекет жолын тауып,
саяси және экономикалық әдіс тәсілдері арқылы мұнай қоры бар ... ... ... ... тек Кеңес Одағы мен Иранның ғана аумағында
болған Каспий жаңа тәуелсіз ... ... ... ... ... көкпарға
түсті.Олар оң-солын бағамдап үлгергенше бұрыннан осы аумаққа ... ... ... жүрген әлемдегі басқа алпауыт елдер мүмкіндікті құр
жібермей, алыстан әрекет ... ... ... ... ... ... Парсы шығанағындағы қордай мол екендігі болжанды. АҚШ-
тың мемлекеттік департаменті Конгреске ... ... ... қоры 200
млрд.баррель, яғни 27,5 млрд.тонна деп болжанған. Сарапшылардың ойынша,
2015 жылы бұл ... ... ... ... ... ... ... дейін жетпек. Мұндай үлкен байлыққа ... бар, ... ... ... ... ... «Үлкен мұнай ойыны» басталды. Оның
бел ... ... ... ... ... ... ... барлау іздестіру
жұмыстары мықтап жүргізіле бастағанына он жылға жуықтады. ... ... ... ... ... 12-17 млрд.тоннаны құрайды. Таратып
айтар болсақ, Каспий өңірі ойпатының тұзасты шөгінділерінде – 1 ... ... ... ... ... бөлігінде – 3-5 млрд., ал Маңғыстау
аймағы мезазой кешенінің теңіз бөлігінде – 1,5-2 ... ... қоры ... ... ақ ... құрылымында 1647,9
млн.тонна мұнай, 884 мың тонна газ конденсаты, 969 млрд.текше метр газ ... ... ... ... ... ... осы ... ақ Каспий теңізінің Қазақстанға тиесілі бөлігінде үлкен көлемде
геологиялық – ... ... ... ... ... қайраңындағы кен орындарын ауқымды көлемде игеру үшін барлық негіз
бар екендігін көрсетеді.
Каспий ... ... ... ... ... ... 2003 жылдың мамырында Қазақстан Республикасының
Президентінің Жарлығымен бекітілді. Онда ... ... ... ... ресурстарын тиімді игере отырып оны
дүниежүзілік рынокқа ... ... ... ... ... ... тиіс өндірістік, ... және ... ... ... түрде дамыту мәселелері нақтыланған. ... 2015 ... ... ... қамтиды.(15)
Бағдарламада Каспий теңізінің Қазақстандық секторы ... беті ... ... ... Каспий теңізіндегі теңіз шекаралары
Қазақстан ... ... ... айқындалады. Осы
уақытқа дейін Каспий теңізінің Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... барлау жұмыстары ... қоса ... ірі ... бар ... жеткілікті түрде нақты бөліп
көрсетуге мүмкіндік береді.
Бағдарлама 2015 жылға дейінгі дамуға бір ... баға бере ... ... ... жылдарға тұспалдас игеру кезеңін қамтиды. Пайдалы
қазбалар, әсіресе – ... мен газ көзі ... ... ... ... ... ... сондай-ақ табиғат пайдалануды қоршаған
ортаны қорғау ... ... ... ... ескеріледі.
Геологиялық барлау жұмыстарын артықшылықпен жүргізуден Каспий теңізінің
Қазақстандық секторының көмірсутектері ... ... ... ашып ... ... Бағдарлама Каспий теңізінің Қазақстандық
секторын Қазақстан Республикасындағы көмірсутектерін өндірудің ... ... ... теңізінің Қазақстандық секторындағы теңіз мұнай-газ кенішін
дамыту мәселелерінен басқа, Бағдарлама сонымен бірге өндірістік, әлеуметтік
және ... ... ... ... жақсарту мүмкіндігі
мәселелерін қарастырады.
Каспийдің қазақстандық секторын игеру үш ... ... ...... ... аралығын қамтиды. Бұл жылдары теңіз қайраңын
кешенді игеруге дайындықтар жасалады. ... ... ... шаралар жүзег асырылады : Солтүстік – Каспий жобасының мониторингі
қамтамасыз етіліп, ... газ ... мен ... ... қолдау
үшін инфрақұрылымдар құру жөнінде негіздер қаланады, барлауға және ... ... ... ... ... ... мен ... өткізіледі. Теңіз мұнай-газ операцияларын
метрологиялық қамтамасыз етудің ұлттық жүйесі ... ... ... үшін ... және ... ... ... (1-сурет). Сонымен қатар, Қазақстандық маман - ... ... ... ... ... жаңа ... мұнай құбырларының
бағыттары белгіленіп, жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... жөніндегі жұмыстар жалғастырылады.
Екінші кезең – 2006-2010 жылдардың аралығын қамтиды. Бұл ... ... ... ... ... ... көзделіп отыр. Яғни,
теңізден көмірсутектерін ... және оны ... ... өсу ... ... бермек . Ол үшін жаңа теңіз ... ... ... қою ... ... ... жобалардың
мониторингі қамтамасыз етіледі. Жоғары экологиялық стандарттарға ... ... ... ... ... ... әзірленіп, мұнай-газ кешені және
аралас салалары үшін отандық мамандарды дайындау әрі ... ... ... ... ... ... ... мен қызмет
көрсетулердің бәсекеге қабілеттілігіне қол жеткізіледі.
Ал үшінші кезең – 2011-2015 жылдары теңіз қайраңынан өнім өндіру бірте-
бірте ... ... ... ... және теңіз
операцияларындағы пайдалану қызметі басым бола бастайды. Осыған орай,
өндірілетін көмірсутектерін ... ... ... ... ... компоненттерді толық кәдеге жаратуды қамтамасыз ететін
мұнай мен газды өндіру индустриясы құрылады. ... ... ... ... ... ... жағалауы мен ... ... ... ... ... ... ... шаралары жандандырылады. Кен орындарын игеруге салынған
инвестициялардың ... ... қол ... ... ... акваториясы
бойынша мұнай-газ кешені операторларының ұтқыр қозғалысы үшін ... ... ... ... ... ... игеру негізінен осындай
бағыттарда жүргізіледі. Ал теңіз қайраңынан көмірсутегі ... ... ... мен газ өндіру қалай дамытылады? Нақты мәліметтерге
сүйенетін болсақ, теңіз кен орындарынан мұнай өндіру ... ... ... ... ... 2005 жылы 0,5 миллион тоннаға, 2010 жылы ... ... 2015 жылы 100 ... ... ... ... болжам
жасалып отыр. Бұл көрсеткіш одан кейінгі 25-30 жыл бойы сақталатын ... ... ... қайраңынан газ өндіру жұмыстары да мұнай өндірумен
қатар ... ... ... ... ... Қаламқас және
Қарашығанақ кен орындарында ... аса мол қоры ... Осы ... ... газ ... 2005 жылы 0,3 ... текше метрге, 2015 жылы
63 миллиард текше метрге жеткізу көзделген.
Өндірілген аса үлкен ауқымдағы газ ... ... ... ... ... кен орындарының перспективалық тұзасты құрылымдарындағы ілеспе
газдың басты айырмашылығы мен ... – шикі ... ... ... ... ... ... Ол – 19 пайызға жуық. Теңіз қайраңын игеру
кезінде осы жағы ескеріліп, жабық
үлгі бойынша ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл
бөлуге тура келеді. Сондықтан кен орындарынан алынған шикі ... ... ... жер ... ... ... болады. Оның көлемі 2005
жылы 0,3 миллиард текше метр, 2010 жылы 16 ... 2015 жылы 40 ... ... ... деп күтілуде. Ал газдың артылып қалған бөлігін кен
орындарынан құбыр арқылы құрлықта ... газ ... ... ... ... ... оның ... 2015 жылға қарай 23
миллиард текше метрдей болуы мүмкін. Ал газ ... ... ... тазартуды, сұйытылған фракцияларды бөліп алуды, күкіртті айыру ... ... ... ... ... газ ... жүйесіне айдау
үшін сығымдауды қамтамасыз етеді. Осы жұмыстардың барлығы кешенді түрде рет-
ретімен жүзеге асырылады.(16)
Каспий теңізінің қазақстандық бөлігінің игеріліп, одан ... мен ... ... ... маршруттарын жетілдіруді қажет ететіні белгілі.
Өндірілген көміірсутектерін экспортқа шығаруда мына бағыттар ... ... ... ...... ... консорциумының мұнай құбырын
пайдалану; екінші – Атырау – Самара мұнай ... ... ... елдерінің
рыногына жеткізу, үшінші – ТМД және ... ... ... Азия ... газ ... ... төртінші – Каспий теңіз порттарына ... ... ... - өңдеу және тиеу-түсіру пунктеріне теміржол
арқылы жеткізу.
Енді осы экспорттық ... мен газ ... ... мен ... ... Атырау – Самара магистральды мұнай
құбыры Қазақстан мұнайын Ресей Федерациясының аумағы ... ... ... бірі ... саналады. Бұл жөнінде Қазақстан мен Ресей
арасында ұзақ мерзімге бағытталған уағдаластық бар. Ал ... ... ... ... ... үшін ... де ерекше, әрі бұл
экспорт мәселесінде ең негізгі маршруттың бірі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... Жерорта теңізіне көптеп
шығаруға болады. Оның жылдық өткізу қуаты 67 ... ... ... ... ... ... ... үлесі 50,7 миллион тоннаны құрамақ.
Мұнай тасымалында, сондай-ақ Ақтау теңіз портының ... ... ... ... ... 8 миллион тоннаға ұлғаяды.
Жоғарыда аталған мұнай құбырлары, басқа да транзиттік көлік дәліздері
қазіргі кезде елімізде ... ... ... ... тасымалдауға
мүмкіндіктері толық жетеді. Ал одан кейінгі жылдар, мәселен, 2010 жылдан
бастап елімізде ... 140-145 ... ... ... ... ... Оның ... жуығы Каспий теңізі қайраңының мұнайы. Міне, сонда
мұнай экспорттауға қосымша ... ... ... Соған байланысты
болашақта Қазақстан мұнайын тасымалдаудың бірқатар бағыттары таңдалып отыр.
Оның бірі –Ақтау - Баку - Тбилиси – ... ... ... бағыты. Бұл мұнай
құбырының құрылысы 2002 жылдың қыркүйегінде басталды, ... 2005 ... ... Жылдық өткізу қуаты 50 миллион тоннаны құрайды. Құбыр
Азери Чираг – Гюнешли құрылымынан Әзірбайжан мұнайын тасымалдауға арналған.
Мұнай ... ... үшін бұл ... ... ... ... ... жағдайда, осы бағыт боынша Қашаған кен орнынан Қазақстан
мұнйын тасымалдау мүмкіндігі пайда ... ... ... бір бағыты – Батыс Қазақстан – Қытай ... ... Бұо ... ... ... ... ... және Азия - Тынық
мұхит аймағы елдерінің рыногына шығару көзделген. Мұндағы бір еркшелік ... өзге ... ... басып өтпейді, яғни транзиттік тәуелділік
жоқ. Ал Қазақстан – Түрікменстан –Иран мұнай құбыры ... ... ... ... ... ... үшін экономикалық тұрғыдан
тиімді нұсқалардың бірі болмақ. Жоба бойынша бұл құбыр Батыс Қазақстанда
басталып, Түрікменстанның ... ... ... Иран ... осы ... барады. Әрі ... ... ... ... Бұл бағыт кейбір технологиялық факторларды есепстемегенде,
біршама қарапайым.
Енді көгілдір отын – газ ... ... ... ... ... ішкі және сыртқы рынокқа газ құбырлары арқылы жеткізу
өзекті ... ... ... ... газ рыногын ырықтандыру
жүргізілген жағдайда, табиғи газды ... ... ... нығая
түседі. Келешекте Еуропа елдеріне табиғи газды ... ... ... ... Азия ... ... тұр. ... тиімді экспорттық саясат
жүргізуде газ өндіретін ТМД елдерінің арасында ортақ күш біріктіретін ... ... жөн ... еді. ... ... ... ... Газ
саласындағы ынтымақтастық туралы ( 2001 жылғы 28 қараша) келісім мысал ... ... ... бойынша өткен жылдың ортасында «ҚазРосГаз» Қазақстан
– Ресей кәсіпорны құрылды. Ал газ экспортын жандандыруда біздің ел ... әрі ... ... ең ... де ... – «Орта Азия –
Орталық» газ құбыры саналады.(17)
Қазақстан көмірсутегі шикізатының бірегей ... ие ... ... ... ... түрлі салаларындағы қажеттіліктерді
қамтамсыз етуде мұнай-химия өндірісінің алатын орны бөлек. Ол үшін ... ... ... ... ... және оларды бәсеклестікке
қабілетті тауарлар өндіретін озық үлгідегі ... жоқ. ... ... ... ... көп ... ететін қосымша техникалар мен
технологияларды пайдалануға енгізу арқылы қазіргі ірі өндірістерді қалпына
келтіріп, көмірсутегі шикізатын ... ... ... ... ... инфрақұрылымын жасауға тура келеді. Осы мәселелер
жүзеге асырылатын болса, ішкі ... ... ... 50-60 ... дейін
тұтыну рыногына жұмыс істейтін мұнай-химия өндірісінің үлесі артады. Бұл
экономиакасы дамыған елдердің деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... игерудің кешенді бағдарламасы
аясында инвестициялық жоба ретінде инфрақұрылымның өнеркәсіптік ... ... ... газдың сұйық компоненттерін терең жіктеу және мұнай-
химия ... алу ... ... ... тәжірибеде бар неғұрлым жаңа, әрі
тиімді технологиялар енгізе отырып, мұнай-химия кешенін салу ... ... ... ... ... іске ... үшін инвесторлар тарту
жұмыстары жүргізілуде.(18)
II.2. Ресей.
Кеңес үкіметі ел билігін қолға ... ... ... ... бел шеше ... белгілі. Елдің Каспий арқылы өтетін
шекарасы 1921 жылы ... ... ... ... ... ... қиыр ... Есенғұл елді мекеніне таяу Етрек
өзенінің Каспийге құяр сағасынан Әзірбайжанның ... ... ... ... ... айдын түзу сызық арқылы тартылып, бұл екі ... ... деп ... ... 1940 жылы КСРО мен Иран ... арқылы өтетін шекара белдеуі қайта қаралып, жаңа ... ... екі ... ... ... теңізінде еркін жүзуге ,
жағалаудан 10 миль қашықтыққа дейін ... ... ... ... ... бұл келісімде Каспий теңізінен көмірсутегі қорларын
өндіру екі ел арасындағы ортақ мәмілеге қол қою ... ... ... ... 1949 жылы Апшерон түбегінен мұнай өндіріле бастаған кезде
КСРО басшылары 1940 ... ... бұл ... ескергісі келмеді.
Сөйтіп, Иранның рұқсатын алмай-ақ теңіз қайраңынан мұнай өндіре бастады.
Бұл «Күштінің арты ... ... кебі еді. Иран жағы да ... 50 ... ... бұл ел де ... рұқсат сұрап жатпай-ақ
теңіздегі шекара белдеуіне таяу жердегі Азери қайраңына ұңғы ... ... ... кірісіп кетті. Міне, теңіздегі осындай текетірестер ақыры
екі елдің ұзақ ... бойы ... есік ... өмір ... ... жылы ... алып ... жаң жағдайлардың қалыптасуына
байланысты Иран Каспийдің құқықтық мәртебесі туралы мәселені қайта қозғап,
оның минералдық қорларын бірлесе ... ... ... ... қол ... ... жасады.Осындай, Каспийді ... үшін ... ... ... ... бұл ... БҰҰ-ның Теңіз
құқы туралы Конвенциясына сүйенуден қашпайды. Бұл ... ... ... суы ... 15 ... ... ... айрықша экономикалық аймақтарға бөлінеді.
Каспий теңізінің орта сызығы арқылы ұлттық ... ... ... ... 16 ... яғни 64 мың шаршы шақырымы тиесілі
болады. 1992 жжылы Каспий ... жаңа ... ... ... ... ... арасында келіссөздер процесі басталды. Ресей
табиғи ресурстардың барлық түрлеріне қолданылатын бірлесіп билік жүргізудің
негізінде Каспий ортақ пайдалануда болуы тиіс деп ... ... ... өзінің заңды құқығын тар жағалау алабына ғана қолдана алады, ол
жерде теңіздің теңіздің түбімен оның ... ... ... ... ерекше құқық алады.Тар жағалау аймағынан тыс минералдық ресурстарға
қатысты айтсақ, олар ... ... ... ортақ пайдалануда болуы тиіс.
1995 жылы Каспий мемлекеттері Сыртқы ... ... ... ... жұмыс топтары түрінде Каспий
теңізінің құқықтық мәртебесінің мәселелері бойынша тұрақты ... ... ... құру ... ... қол ... Осы жылы ... екі отырысы болды.Бір мезгілде Каспий теңізінің құқықтық ... Кеме ... ... ... ... ... ... ресурстарын
барлау және игеру туралы шарт жобаларын келісу жөнінде екі ... және ... ... ... ... ... ... үлкен тиімділікті
қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... деңгейіндегі Арнайы жұмыс ... ... ... ... ... ... тобының бес
мәжілісі болды: 1997 жылғы мамыр, 1998 жылғы желтоқсан, 2001 жылы ... және ... ... ... ... осы ... ... Қазақстан делегациясын Каспий теңізінің минералдық ресурстарын игеру
үшін бірлескен мұнай ... құру ... ... ... ... меморандум жобасымен таныстырды. Ресей делегациясымен
болған үш жақты ... ... ... ... теңізінің құқықтық мәртебесін белгілеу проблемасына қатысты
Ресейдің өзіндік ұстанып отырған позициялары бойынша Ресей жетілдірген ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Осы
секторлардың шеңберінде тараптар ресурстарды игеру құқығын алады, ал су
беті мен оның ... ... ... қала ... ... теңізде
қандай да бір мемлекеттік ... ... ... ... теріс қарайды. Ресей ... ... ... кен орындарына қатысуды одан әрі ұлғайту
жөнінде күш-жігер жұмсауда.
1997 жылы 4 ... ... ... және ... ... Әзірбайжанның мемлекеттік мұнай компаниясының арасында «Кяпаз» кен
орнын бірлесіп игеру туралы келісімге қол ... 1998 жылы 6 ... ... мен ... ... ... ... теңізінің
солтүстік бөлігінің түбін межелеу туралы келісімге қол қойылды. Ресей ... ... ... ... ... практикадағы бірегей құжатқа
жатқызуға болады. Бірақ оның ең басты құндылығы Каспий делимитациясы сияқты
күрделі ... ... ... ... ... ... ... теңізінің
құқықтық мәртебесін белгілеу мақсатында Ресей теңізде мемлекеттік шекараны
орнатуды қажет деп ... ... бұл ... ... ... ... мүмкін.(19)
Соңғы жылдары Ресей Каспий аумағының саяси экономикалық мүддесін
арттыруға ұмтылып отыр. Оның ... ... қара ... ... ... ... араласып кетті. Әсіресе « Лукойл» компаниясының
қадамдары ... ... ... «Лукойл» өзінің қатарына ... ... ... ... ... ... Каспий мұнай
компаниясын құру мәселесін қолға алды. Бұл ұжымдар Құрманғазы, Хвалынское,
Центральное ... екі елге ... ... ... кеніштерді
игермек. Ресей мен Қазақстан көптен бері талқы түсіп келе жатқан осы ... ... ... ... нақтылады. Қос мемлекет үш ... ... орта ... тең бөліс сызығы арқылы бөлуге келісті. Ол бойынша
Хвалынское мен Центральное Ресейдің, ал ... ... ... ... Бірақ, оларды игеру ісін екі елдің компаниялары 50-де 50 ,
яғни тең ... ... ... мемлекеттердің әскери-теңіз флотындағы Ресей
мемлекетінің әскери флоты мығым ... ... ... ... ... ... ... |Әскери |Теңіз жаяу|Әуе |Каспийдегі |
| ... ... ... ... ... ... |100 |20 000 ... |бар ... |
| | | | | ... ... ... ... ... таңда үш бағытта жұмыс істеуге мүдделі:
Бріншісі – Каспий бойындағы мүддесін ... ... ... ықпалын
арттыру.
Екіншісі – аймақтың саяси-экономикалық тұрақтылығына мүдделі.
Үшіншісі – ... ... ... ... ... ... ... орта сызығы арқалы ұлттық ... ... ... ... 20 пайызы яғни 78 мың шаршы ... ... ... жаңа ... ... ... ... келіссөздер процесі 1992 жылдан басталды. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... мәртебесін белгілеу және
теңіздің минералдық ресурстарының тиесілілігін анықтау және ... ... өз ... ... ... ... мәртебесін айқындау
1994 жылға дейін таза теориялық мәселе болып қала ... осы ... ... ... өзінің бөлігіндегі мұнай кен орындарын игеруге
арналған «ғасыр ...... қол ... ... ... практикалық
тұрғыдан игерудің басталуы келіссөз процесін жандандыру ... ... ... ... деп ... ... ... түбін де, суын
да , тіпті әуедегі кеңістігін де шекаралық белдеулерге бөлу ... ... алға ... Ол аз дегендей өздеріне тиесілі деп санайтын бөлігін
игеру, табиғи байлықтарын қорғау ... ... ... ... бап та ... теңізінің құқықтық мәртебесін анықтау проблемасына қатысты
келіссөздер процесіне қатысушылардың соның ішінде, Әзірбайжан ... ... ... болсақ, бұл жерде мынадай картинаны ... 1982 ... ... құқығы бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ)
конвенциясында бекітілген, жалпыға бірдей танылған халықаралық әдістемеге
сәйкес орта ... ... ... ... ... ... ... дәйекті
түрде жақтайды. Каспий теңізінің ... ... осы ... мемлекеттік аумақ деп жарияланған. 2001 жылғы қаңтарда
Баку Каспийдің бәрін де қамтитын ... ... ... ... ... ... бұл ретте бірінші кезеңде теңіздің түбі мен оның
қойнауының құқықтық режимін реттеу ұсынылады.(20)
Әзірбайжанның Түрікменстанмен және ... ... ... ... мәнісі осы елдер теңіздегі өзінің секторларының шектерін әртүрлі
түсінеді. Осындай алуан мүдделердің ... кәрі ... ... тағы ... салуға алып келді. 1996 жылы жағалаудағы бес ... ... ... ... ... бас ... Каспий теңізінің құқықтық
мәртебесін анықтаудан бастап, байлықтарын ... ... ... ... ... ... тобын құрды. Бұл топтың Алматы және
Баку қалаларында өткен алғашқы екі мәжілісінде Әзірбайжан мен Түрікменстан
Каспийді ... ... бөлу ... өз ... ... ... ... да, әуе кеңістігін де ұлттық шекараларға бөлуді
қолдады.
Әзірбайжан мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... Әзірбайжан АҚШ-пен тек экономикалық қарым-
қатынаспен қатар, әскери ынтымақтастыққа да қол ... ... ... ... ... ... |Әскери |Әскери ... ... ... |
| ... ... ... |күштері |базалары |
|Әзірбайжан |18 |2200 |жоқ |Жоқ ... ... ... басты ықпал етуші үш елге (Ресей, Иран, АҚШ)
қарағанда, ... ... ... ... ... ие емес. Тіпті
Каспийдегі әскери-теңіз флотилиясы әлсіз. Сондықтан ол ... бойы ... ... ... ... ... гөрі тыныш болуына мүдделі.
Өйткені осы жерде өндіріліп жатқан мұнай мен газ ол ... ... ... ... ... табылады.
II.4. Түрікменстан.
Түрікменстан Каспий теңізінің жағалауында орналасқан мемлекеттердің
бірі. Каспий ... ... ... ... ... ... және қарама-қайшы мүдделерінің саяси және экономикалық
мақсаттары болса да олардың барлығы да Каспий теңізінің ... ... ... ... ... орта ... ... ұлттық секторларға
бөлу барысындағы тиетін үлесі 21 пайыз, яғни 79 мың ... ... ... ... жаңа ... ... ... мақсатында
Каспий мемлекеттері арасындағы келіссөздер процесінің 1992 жылдан
басталғаны ... Осы ... ... ... ... ... бұл
проблеманы шешуде әртүлі көзқарастары байқалды. Түрікменстанның осы кезеңде
позициясы анық тұжырымдалмады.
Бір мезгілде Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін белгілеу ... ... ... ... ... ... ... шарттық жұмыстар
жүріп жатты. Каспий жағалауы ... ... ... министрлерінің
орынбасарлары деңгейіндегі шеңберінде атаулы тақырыпта конференциялар ... ... ... 1996 ... қараша айында сыртқы ... ... ... ... бойынша Арнайы жұмыс тобы
құрылып, қабылданды. ... ... ... мемлекетаралық бес мәжілісі
болды. 1997 жылдың 27 ақпанындағы Түрікменстан президенті С.Ниязовтың
Қазақстанға ... ... ... мемлекеттер басшылары қол қойған
Бірлескен мәлімдеме назар аударарлық. Құжатта Каспийдің құқықтық мәртебесін
анықтағанға дейін орта ... ... ... ... ... ... ... міндеттемесі мәлімденеді. Шын мәнінде
бұл теңізді пайдалану туралы кез-келген қызмет бұрынғы КСРО-ның бар ... бөлу ... ... ... ... тиіс ... ... (
1970 жылы Каспийдің кеңестік бөлігі мұнай операцияларын жүзеге асыру үшін
Қазақстан, Әзірбайжан, Ресей және ... ... ... ... орта ... ... ... секторларға бөлінген
болатын ).
Түрікменстанның үзілді-кесілді позициясы Әзірбайжанмен даулы кен орны
бойынша келісімді Мәскеудің қайта қарауына ... ... ... ... Түрікменбашымен кездесу барысында Президент Б.Ельцин растады, ол
келісім Ресей Федерациясының сыртқы ... ... және ... қол ... атап ... Өз ... Баку ... кен
орнының даулылығын таныды және Түріаменстанмен келіссөз жүргізуге дайын
екенін білдірді.
Осындай жағдайларда 1998 жылғы ... ... ... реттеу
прцесіне оң сипатты ... ... сөз ... ... уақытта Ресей
Федерациясы мен Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... мәлімдеме жасалды. Аталған құжатқа Мәскеуде қол
қойылғаннан кейін тек бір ... ... ... ... ... және ... ... өткізілді. Қазақстан
Республикасы мен Ресей Федерациясының арасындағы келісімге басқа да Каспий
жағалауы мемлекеттерінің үн ... бір ... ... ... ... ... 45 мильдік жағалау аймақтары туралы
Ресейдің бұрынғы ұсынысына ... ... айта ... егер бұл
қалған жағалау мемлекеттерін қанағаттандыратын болса, теңіздің түбін ғана
бөлуге келісуге дайын ... ... ... ... ... Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін анықтау
проблемасына қатысты келіссөздер процесіне қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ... барлық теңіздің түбін, су қалыңдығын және су бетін
бөлуді жақтайды. Баку мен ... ... ... ... ... ... ... кірісті. Алайда тораптар межелеудің
әдістемесіне келісе алмады. Таяу ... осы ... ... ... қол
жеткізу қиын.(23)
Түрікменстан он екі мильдік территориялық суға өз иелігін орнатты.\,
бұл Ашгабаттың Қазақстан ... ... ... ... ретінде
қарастыратындығын көрсетті.Ал Түрікменстанның Каспий теңізіндегі әскери-
теңіз филотилиясы әлсіз (4-кесте).
4-кесте.Түрікменстанның Каспийдегі әскери-теңіз флоты.
|Мемлекет ... ... ... |Әуе күші ... |
| ... |күш ... | ... |
| | | ... | | ... |20 |2000 |жоқ |бар ... ... уақытта төмендегідей үрдістер анық ... түсе ... ... ... ... ... қол ... дейін
экономикалық келісім шарттар жасасу туралы Ресей мен Қазақстанның бастамасы
әзірге Түрікменстанның, Иранныңжәне ... ... ... ... ... жағалауы мемлекеттерінің теңізге әскери сипатта қатысуын
ұлғайтуда. Осындай ... ... ... ... ... бір ... ... басталса да жағалау мемлекеттері түпкі нәтижеге келген жоқ.
II.5. Иран.
Иран ... ... ... ... орналасқан
мемлекеттердің бірі. Ұлттық секторларға бөлу барысында бұл ... ... ... 14 ... яғни 44 мың ... ... үлесі
тиеді. 60-70 жылдары Иран елі АҚШ сынды алпауыт мемлекетке арқа ... ... ... едәуір алға бастырды. Иран әлемдегі мұнайлы
бестіктің қатарына ... Бұл ел ... ... ... ... ... зәру ... Оңтүстіктегі Парсы шығанағы бүгінгі таңда
мұнай тасымалының өзегіне айналған маңызды су жолдарының бірі.
Теңіздің түбін 20 ... ... ... бөлу деп ... Иран ... ... тоқтала кетсек. Егер әлемдік практикаға ... ... орта ... әдісі бойынша су кеңістігін бөлу принципін
басшылыққа ... ... ... ... ... ... шамамен 29
пайызы Қазақстанға, 20 пайызы Әзірбайжанға, 16 пайызы Ресейге, 21 ... және 14 ... ... ... ... ... ... 20 пайыздық бөлу идеясы Каспийде қалыптасқан тарихи және саяси
болмысты бұзуды ... ... ... ... ... ... ... Иран ұсынысы Каспий теңізінің
географиясына, оның ... ... ... ... және ... ... сызықтарының ұзақтығын, ... ... ... ... Су ... және оның астына
қатысты мемлекет құқығы құрылықтық аумақтағы құқығының жалғасы ... ... ... онда ... ... халықаралық құқыққа да
сәйкес келмейді. « Тең» бөлу тіпті де «әділетті» бөлу ... ... ... ... су айдындары ( теңіз, көл, өзен ) тең бөлу
принципі бойынша бөлінбеген. Оның ... ... ... ... түбі
1970 жылы мұнай операцияларын жүзеге асыру үшін Әзірбайжан, Қазақстан,
Ресей және Түрікменстан ... ... Осы ... ... әлі ... дейін таниды. Осы бөлінске Иран да қарсы болған жоқ,
мұның өзі халықаралық нормаларға ... ... ... өз ... ... ... ... ұстанып, Каспий теңізінің
құқықтық мәртебесін белгілеу процесін елеулі түрде баяулатуда. Тегеран
сондай-ақ батыс компанияларының ... ... ... ... ... жағынан теңіз қайраңында белсенді түрде жүргізіліп ... ... ... ... ... ... теңізінің
құқықтық мәртебесінің проблемасы бойынша ымыраға келу сипатында оңды
өзгеріске ұшырауын жоққа ... ... Көп ... Иран аумағы арқылы
шикізатты тасымалдаудың оңтүстік бағыты қалай қалыптасатынына байланысты.
Сарапшылардың пікірі бойынша бұл жоба ... және ... ... мейлінше қолайлы бағыттардың бірі. Қазақстан мұнайына
қатысты Иран мемлекетінің ұстанған өз мақсаты бар. Бұл ел біздің Каспий
жағалауынан ... ... өз ... ... тасымалдануына
мүдделі. Иранның географиялық жағдайы оған өте ыңғайлы.Иран ... ... ... ... Таяу ... ... және Оңтүстік Азия
елдері арасындағы көлік және тасымалжобаларын жүзеге асыруға болады. Иран
солтүстік пен оңтүстік және шығыс пен ... ... ... ... ... Иран ... мұнайын Парсы шығанағы
аумағына шығаратын өз мұнай құбырлары мен мұнай өңдеу ... ... ... ... ұсынып отыр. Көп бағытты құбырларды қолдайтын
бізге Иран арқылы өтетін құбыр жолы да ... ... ... ... – Иран ... дүниеге келді. Бұл шынын айтқанда екі елге де
ұтымды. Иран үшін бұл жобаның жан-жақты маңызы бар. ... ... өз ... ... Ол ... ... ... инфрақұрылымына
толықтай әсер етеді. Жаңа құбырлар іске қосылады. Мұнай өңдеу зауыттарының
қуаттылығы артады. Құбыр біткенге дейін Каспий арқылы тасымал ... ... ... молайа түседі. Сонымен бірге Иран өз ... ... ... ... ... ... Осы күні оның жаңадан
игеріліп жатқан кеніштері мен мұнай өңдеу зауыттарының орналасу ... ... ... Кеніштер елдің оңтүстігінде болса, зауыттар солтүстікте.
Екі ортадағы құбырдың ... да ... ... жоба іске ... ... көп ... ... зауыттарға түссе, ... ... ... ... ... ... ... ірі рынокқа
тікелей шығара алады. Екіншіден, бұл құбырдың саяси ... да бар. ... ... ... АҚШ ... ... бірнеше құжаттар
жариялағаны белгілі. Мәселен, 1996 жылы қабылданған Иран мен Ливанға қарсы
санкциялар батыстық компаниялар өндірген ... сол ... ... бұл ... ... секторларына 20 миллион
доллардан артық қаржы құймау жөнінде атап ... Және осы акт ... ... ... екені жазылған. Сондай-ақ, өткен 2002 жылы
13 наурызда Джордж Буш Иранмен сауда жасауға, оған инвестиция құюға тыйым
салатын ветоның күші одан әрі ... ... ... ... ... үшін Иран әртүрлі қадамдарын ... ... ... екі ... ... ... мен Жапонияның ірі компаниялары
араласпақ ниет білдіруде.(24) Иран ... ... ... ... ... ... болады (5-кесте).
5-кесте.Иран мемлекетінің әскери теңіз флоты.
|Мемлекет |Әскери ... ... |Әуе ... ... |
| ... |күштер |жаяу | ... |
| | | ... | | |
| | | | | | ... |50 |3000 ... |бар ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... т.б. |
Қорытынды.
Каспий – планетамыздағы айрықша экожүйе ... ... ... ... ... ... сандық» қойнауы. Сонымен бірге мына
жай толассыз шындыққа айналып келеді: Каспий мен Каспий маңындағы аймақтың
геосаяси ... ... ... үстіне арта түсуде. Дәстүрдегідей
мұндай геосаясат тұрғысынан жоғары мән ... ... ... ... және ... маңы ... ... бөлігінде қазірге дейін
ашылған, сондай-ақ әлі де ... ... ... ... мол ... ... ... қоры ерекше орын алады.
Қазіргі уақытта Каспийлік мұнай құбырларының картасы анық ... ... ... ... бір ... коридорды іске асыру үшін күрес
орнына Каспий ... ... үшін ... ... Мұнай өндірісінің
болжанып отырған көлемі кем болуы мүмкін, сондықтан қажетті мұнай ... ... үшін ... ... ... ... ... Ресейдің өз
мұнай құбырлары арқылы қазақстандық мұнай ... ... ... ... инфрақұрылымды жаңартуға ұмтылуы, Әзірбайжан мен Грузияның
транпорттық тарифтерді төмендету қадамдары, ... ... ... ... ... ... және мұнайды қайта өңдеуде қолайлы
жағдай туғызуға бағытталған әрекеттерін ... ... Бұл ... ... тек ... транзиттік ағындар үшін күрес
тұрғысында ғана қарастырылуы қажет екені күмәнсіз.
Сонымен, Каспий мұнайына қызығушылық ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастары ұзақ уақыт бойы әлі ... ... ... ... ... ... анық. Бұның
Қазақстанның Ұлттық Қауіпсіздігі үшін әрі ... әрі ... ... да бір атап ... бір жайт Каспий теңізі бассейніндегі
экологиялық ... ... ... және ... ... ... ... мұндағы экологиялық ... ... ... оны қалпына келтіруге көптеген жылдар
керек, ал Каспийге ондай мұрша қайдан келсін – шельфтегі көмірсутекті ... ... ... ... су асты ... ... ... өріс алмақшы.
Каспий маңындағы барлық мемлекеттердің стратегиялық мүддесіне, егер
көмірсутекті қорының шексіз еместігін ескерсек, ... ... ... ... ... ... ... және Каспий теңізінің экожүйесі
мен биожүйесін сөзсіз сақтау тұрғысынан әрекет ету келетіні анық емес пе ... ... ... ... мен ... ... ... дәстүрлі көздерін пайдалану жалпы дүние жүзінде артып отырғанын
ескере ... ... деп ... ... ... ... ... геосаяси маңызы артқан үстіне арта береді.
Әдебиеттер тізімі:
1. Жоламан А.,Айдарбаев С.Ж. «Каспий теңізінде кеме ... ... ... ... Университеті», 2004ж, 97-104 бет.
2. Салимгерей А.А. «Правааой статус Каспийского моря» ... ... 2003, 208 ... ... в Каспийском регионе: баланс сотрудничества //
Прававой статус Каспийского моря...(Международно-рпактическая конференция).
24-25 ... ... Д. « Дно ... уже ... ... ... ... // Русский
телеграф. 1998, 30 июля.
5. Шематенков В.Г. «Интеграция прикаспийских ... – путь к ... ... ... ... // ... ... и международная
безопасность. Вып. 2. 44-48 стр.
6. Виноградов Б. ... ... без ... и ... // ... ... марта.
7. Мирзоев М.А. «Как делить Каспий?» // Вышка, 1996, 26 ноября.
8. Бірмағанбетов Ә., Ахметов К «Қазақстан энциклопедиясы»
9. Назарбаев Н.Ә. ... он ... ... - ... 2003, 114-163
бет.
10. География журналы, Москва: №13(788),1-15 шілде,2005,38-41 бет.
11. Байғабылұлы Е. «Үлкен мұнай ... - ... №2, 2003, 8-17

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Каспий аймағының экологиялық мәселелері және себептері66 бет
Су айдау83 бет
Тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны15 бет
Тың игеру жылдарындағы қазақстан9 бет
Қазақстандағы тың игеру саясатының басталуы.15 бет
Қаражанбас кен орны10 бет
Қытайдың батыс бөлікті игеру стратегиясы және оның Қазақстан-Қытай қатынасына әсері7 бет
Құмкөл кен орнынның технологиялық сызбасы14 бет
9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь