Қазақ халқының ортағсырлық мәдениеті

Жоспар

Кіріспе.

І. Тарау. Орта ғасырлардағы рухани мәдениет.
І.1. Түркілер дәуіріндегі рухани мәдениет.
І.2. Моңғол жаулап алуларынан кейінгі құрылған
мемлекеттердегі мәдениет.

ІІ. Тарау. Қазақ хандығы және Ресей отары болған
кезіндегі қазақ халқының рухани мәдениеті.
ІІ.1. Қазақ хандығы тұсындағы рухани мәдениет.
ІІ.2. Патшалық Ресей құрамындағы Қазақстандағы
рухани мәдениеттің даму деңгейі.

Қорытынды.
Кіріспе

Қазақ халқының рухани мәдениеті өте бай, ата-бабаларымыздың ғасырлар бойы құрған, ұрпақтан-ұрпаққа берілген мұра болып табылады. Тәуелсіздік алған тұста рухани мәдениетімізді шынайы түрде зерттеуге, оны бағалауға, осы құндылықтарды пайдалануға мүмкіндік туды. Қазақ халқы қалыптаспай жатып-ақ, сонау ата-бабаларымыз сақтар дәуірінен бізге рухани мәдениеттің құндылықтары жинақтала бастады.
Осы бітіру жұмыста мен қазақ халқының рухани мәдениетінің даму тарихын, әр кезеңдердегі ерекшеліктерін, құндылықтардың мәнін ашуға тырыстым. Қазақ халқының рухани мәдениті Орхон-Енисей жазбаларында, орта ғасырлық әдеби-тарихи шығармаларда, аңыз һикаяларда, фольклорлық туындыларда, қол жазба кітаби дүниелерінде, шешендік өнерде, музыкалық және халықтың драмалық шығармашылықта жинақталған.
Қазақ халқы көшпелі мемлекет болғандықтан рухани мәдениеттің оның өмірінде алатын орны ерекше болды. Рухани мәдениетіміз аса ұқыптылықпен ұрпақтан-ұрпаққа беріліп осы күндерге дейін жетті.
Тәуелсіз Қазақстан халықтары бай рухани мәдениетті пайдалана отырып, ХХІ ғасырға еңсесін тік көтеріп кіруде.
Рухани мәдениет Қазақ халқының қалыптасуымен қатар жүрді. Халықтың басына қиын қыстау уақыт туғанда рухани дүниенің байлығы, оның мүмкіндіктері қазақ халқын қиындықтардан аман сақтап қалды
Пайдаланылған әдебиеттер

1. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982 ж.
2. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы, 1967 ж.
3. История казахской литературы. Алматы, 1968 ж.
4. Казахская несказочная проза. Алматы, 1990 ж.
5. Әдебиет тарихы. М.Әуезов. Алматы, 1991 ж.
6. Қазақтың көне тарихы. Алматы, 1993 ж.
7. Мыңжанов Н. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994 ж.
8. Маданов Х. Қазақ халқының арғы бергі тарихы. Алматы, 1995 ж.
9. Маданов Х. Ұлы дала тарихы. Алматы, 1994 ж.
10. Қазақстан тарихы. Очерктер. Алматы, 1994 ж.
11. Қазақстан тарихы ІV-томдық 2 том. Алматы, 1998 ж.
12. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. Алматы, 1999 ж.
13. Салғарин Қ. Таным тармақтары. Алматы, І998 ж.
14. Мейірханов М.С. Қазақ жерінің тарихы. Алматы, 1994 ж.
15. Қазақ әдебиетінің тарихы. 6 томдық. Алматы, 1961 ж.
        
        Тақырып: Қазақ халқының ортағсырлық мәдениеті
Жоспар
Кіріспе.
І. Тарау. Орта ғасырлардағы рухани мәдениет.
І.1. Түркілер дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... мәдениет.
ІІ. Тарау. Қазақ хандығы және Ресей отары болған
кезіндегі қазақ халқының рухани мәдениеті.
ІІ.1. Қазақ хандығы тұсындағы рухани мәдениет.
ІІ.2. Патшалық Ресей құрамындағы ... ... даму ... ... ... ... өте бай, ата-бабаларымыздың ғасырлар
бойы құрған, ұрпақтан-ұрпаққа ... мұра ... ... Тәуелсіздік
алған тұста рухани мәдениетімізді шынайы түрде зерттеуге, оны ... ... ... ... ... ... ... қалыптаспай жатып-
ақ, сонау ата-бабаларымыз ... ... ... ... ... ... бастады.
Осы бітіру жұмыста мен ... ... ... ... ... әр ... ерекшеліктерін, құндылықтардың мәнін ашуға
тырыстым. Қазақ халқының рухани мәдениті ... ... ... ... шығармаларда, аңыз һикаяларда, фольклорлық
туындыларда, қол ... ... ... ... ... музыкалық және
халықтың драмалық шығармашылықта жинақталған.
Қазақ халқы көшпелі мемлекет болғандықтан ... ... ... ... орны ... болды. Рухани мәдениетіміз аса ұқыптылықпен
ұрпақтан-ұрпаққа ... осы ... ... ... ... ... бай рухани мәдениетті пайдалана отырып,
ХХІ ... ... тік ... ... ... Қазақ халқының қалыптасуымен қатар жүрді. Халықтың
басына қиын ... ... ... ... ... байлығы, оның
мүмкіндіктері қазақ халқын қиындықтардан аман сақтап қалды.
І.1. Түркілер ... ... ... ... ... ... ... (Тәңір) және Жер -Суға (Йер-
Суб) сыйыну болды. Құдірет деп есептелген бұл қос ... ... ... ... нақ осы ... ... билік құрып, олар «Көк ... ... ... деп ... «Көк өз ... (көк жүзінен) менің әкем
Илтериш-қағанға және менің анам ... жөн ... ... ... жоғары қойды, менің өзімді түрік халкының аты мен даңқы жойылып
кетпеу үшін қаған етіп ... ... ... сыйлаушы Көк деп
ойлау керек». Көктің ... ... ... жетіп немесе жеңіліске
ұшырап отырды». Жүт ... ... ... ... Көк пен ... сақтап
қалған. Түрік хандары өздерінің жазбаларында Көкті өздерін әрқашанда ... ... мәні ... ... ... ... әйел тәңірісі Ұмай - от басы
мен бала-шағаны қорғаушы болған. Ұмайға табыну Алтайдың кейбір түркі тілдес
халықтарында XIX ... ... ... ... ... ... ... Ұмай
түріктер сыйынған күдіретті үш күштің бірі болған және ... ... ... ... Мұны ... ... ... орнатылған
ескерткіштен көруге болады, онда ... ... ... ... ... ... ... Ұмай (құдай), қасиетті Жер-Су, міне,
бізге жеңіс ... ... деп ... ... орта ... ... түркі тілдес тайпалардың наным-
сенімінде қасиетті тауларға (ыдұқ баш) табынушылыктың маңызды мәні болды,
бұл ... ... ... ... ... өзінде сақталып келді. Ертедегі
түріктер «қасиетті ... қара ... ... ... ... ... рухы ... тегінің қамқоршысы деп есептелген. Онда «бабалардың
үңгірі» болған, түрік аңыздары бойынша, осы ... ... ... туған. Түріктердің пікірінше, бүкіл төңірек рухтарға толы, оларға
тасаттық беріп, ... алып ... ... Адамдар өлген соң ... жер асты ... жер асты ... билеушісі Ерікліг
басқарады[1].
Осы сипатталған наным-сенімдер ежелгі түрік ... оның ... ... кимектерге, кыпшақтарға ортақ болған. Бұған, атап
айтқанда, орта ғасырлардағы араб және парсы ... ... ... ... ... және ... айқын дәлел бола алады. Араб географы әл-Макдиси (X ғ.) Орта
Азиядағы түріктердің діні туралы былай деп жазады: ... бір ... ... - ... ... Олардың кейбіреулері тәңір дегеніміз зенгір
көктің атауы деп пайымдаса, енді біреулері ... ... ... нақ ... ... арасында әр түрлі діндер таралған, олардың ішінде ең
әйгілілері — отқа табыну, жануарларға табыну, өсімдіктерге табыну. ... ... ... ... ... елші Земархтың келуін сипаттай
келіп, былай деп ... ... осы ... ... ... ... ... деп өзіне-өзі сенетін біраз адам ... ... ... ... ... ала ... ... бір жерге үйді, одан соң
ливан ағаштарының бұтақтарын лаулатып жағып, скиф тілінде әлде бір ... ... ... ... ұрғылап, үйіліп жатқан заттарға ... ... ... жанып жатқан бір бұтақты ортаға әкеліп, құтырына
айғайлап, ... ... ... ... құғандай болды. Жұрт бұл
адамдарға жын-шайтанды аластап, бізді кесел-пәледен құтқарады деп сенеді;
өздерінше барлық кеселді ... деп ... олар ... өзін осы ... ... де ... аластадық деп сенгендей болды».
Алдыңғы орта ғасырларда будда дінінің негізгі миссионерлері рөлін
соғдылар алды. «Бодисатва» деген сөз ... ... ... ... ... ... Шығыс Түркістандағы буддалық түрік текстерінің терминдеріне
жасалған талдау олардың соғдылар арқылы келгенін дәлелдейді.
Бұдан ... атап ... VI ... ... ... ... ... ықпалына ұшырады. Сюань-Цзян батыс түрік қағанының будда
дініне ізгі көзқараста болғаның жазады. ... ... ... ... ... батыс түріктердің кейбір билеушілері ... ... ... ... ... ... етеді. Қазақстанның оңтүстігі
мен Жетісуда будда діні едәуір кең таралды. Мұны бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... ... үнді бұйымдары: буддалар мен ... ... тән ... асыл тастармен ою-өрнек салынған қола және ... ... ... ... қала Испиджабтың - Сайрамның қирағаң жүртына
жақын жерден табылған жерасты монастыры археологтардың ... ... ... ... монастырь кешендерінің ертедегі үлгілерін Үндістаннан
іздестіру керек, онда ... ... ... ... ... ... және соған жақын жерде (қазіргі Бихарда) дамыған.
Батыу Үндістанның ертедегі үңгір ғимараттары ... ... ... бір ... бірнеше чатьядан — мінәжат орындарынан және бірнеше
вихара - монахтар тұруға арналған жайлардан ... ... ... ... ... вихаралар болуы мүмкін. Будда дінімен қатар ... ... ... ... ... христиан діні де таралған. V
ғасырдың бірінші жартысында Шығыс Рим империясында әулие ... ... ... ... ... ... ... Мария анадан құдай
емес, адам туған, Христос ... ... ... ... ... ғана ... деп үйретті. Несторийдің пікірінше, Мария ... ... ... ... ... анасы деп атау керек, «Мария ... ... ... - ... ... Нақ осы ... ... арасында
абыржушылық туғызды. Бұл 325 жылы Нике соборында қабылданған наным нышанына
қайшы келетін еді, ал ол ... ... ... болып қосылған
ипостасьтардың - адам мен құдай ипостасьтарының иесі деп саналды, ... ... оның ... бір ... ... ... асқан
зор күпірлік деп есептеді.
Несторийдің ілімі 431 жылы Эфес ... ... ... ... ... ... ... олар Шығысқа қашуға мәжбүр
болды. Азияның алыстағы ... ... ... ... ... Олардың колониялары мен сауда факториялары ... ... ... империясына» дейін созылып жатты. Таулар мен
ойпаттар арқылы өткен бұл жол бойындағы ... ... ... ... ... да, отарларда да соғдыларға христиан
дінінің таралуы соғдылардың сирия жазуымен танысуына жеткізді. ... ... ... ... ... бұл ... ұйғырлар
қабылдады: «...сириялықтар дүниежүзілік ... мен ... зор ... Олар Шығысты дүниежүзілік мәдениет дамуының көне ... ... ... ... ... ... несториандық ілім Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
қалаларында кең таралды. Көптеген қалаларда христиан ... ... ... ... ... ... ... жабғуы болар, түрік
патшасы христиан дінін қабылдаған. ІХ-Х ғасырлар ... ... ... құрылды, Тараз бен Миркиде христиан шіркеулері ... ... және ... Қазақстан қалаларынан табылған несториандықпен
байланысты олжалар жазбаша деректемелердің мәліметтерін айқын дәлелдейді.
Бұл - ... ... ... табылған христиан шіркеуінің қалдықтары.
Жібек жолының бойымен келесі бір дін — ... діні ... Ол ... ... пайда болып, тез арада Италиядан Қытайға дейін көп мөлшерде
адептілер тапты. Ол жалпы алғанда ... пен ... ... болатын. Христиан дінінем манихет діні — ... ... ... пен ... ... пен ... күресі
идеясын алған.
Манихей дінінің Жетісу мен Қдзақстанның оңтүстігінде, бірінші кезекте,
отырықшы тұрғындар ... өз ... ... ... ... ... «Екі негіздің қасиетті кітабы» деген шығарманың
ертедегі ұйғырша қолжазбасында бұл ... «он оқ ... ... ... ... ... Арғу -Талас-улуше, Талас-улуше)» қасында ... Бұл ... ... ... ... ... ... Жетісудың тағы
бірқатар қалаларында - Баласағунда, Жікіл-Балықта манихей мекендері ... ... ... ... ... ... ... астралдық құдайлар
нышаны болып саналатын айы бар, әйел бейнеленген қола медальонды манихейлік
жәдігерлер қатарына жатқызған ... ... ... ... ... тағы бір
дүние жүзілік дін - зороастра дінінің өкілдері ... ол дін б, з. б. ... ... ... Иран ... ... Оның ... практикасына.
Ғаламның төрт элементін - суды, отты, жерді, ауаны кұрметтеу тән. Зороастра
ескерткіштерің Орта ... ... ... мен ... ... ... — мұнара сияқты құрылыстардың қалдықтары, оларды от ... ... ... Олар ... және ... қалалары
орнының топографиясында сақталған. Алайда Орта Азия мен ... ... ... ... ... бар ерекше нұсқасы
таралған. Ол жергілікті ... ... атаң ... ... ... жануарларға - қойға, жылқыға түйеге табынумен ... ... з. б. ІІ-І ... ... мен Орталық Азиядағы «алтай»
тайпаларының арасында ертеректегі түрік-монғол және тунгус- ... ... ... ... ... Б. з. б. I ... ... алғашқы топ ішінде ертедегі түрік және ... ... ... бұл ... ... ... ... сөйлейтін тайпалар Солтүстік
Маньчжурия мен Солтүстік-Шығыс Монғолияда топтасты, ал ертедегі түрік
тілінде ... ... ... ... ... және Ішкі ... ... дейін қоныстанды. Тілдің саралану үрдісі тым ... және ... ... ... ... ... жерлерде ертедегі түрік
және монғол тайпалары аралас тұрып жатты; б. з. б. II ғасырдың бас кезіне
дейін ... ... иран ... ... басым болған Батыс және Орталық
Монғолияда ертедегі түрік тайпалары олармен тікелей көрші болды.
Орта және Орталық Азияның ... ... ... ... ... Ғұн
«империясы» пайда болғанға дейінгі этнолингвистикалық жағдайының ең
жалпылама белгілері осындай еді. Ғұн ... ... ... ... ... ... тайпалар басым болды.
Алайда, Қазақстанның онтүстігі мен Жетісудың ... ... ... VI ... орта ... ... өзгере бастайды, ол кезде, Түрік
қағанаты құрылғаннан ... ... ... ... ... қоныстануы
басталған болатын. VI-VIII ғасырларда Қазақстан мен көршілес аумақтарда
ертедегі түріктердің бірнеше ... ... ... ... ... қарлұқ қалыптасады. Әрине, аталған этникалық топтардың бәрі оларға
кірген тайпалар құрамының үнемі өзгеріп отыруы, сондай-ақ мейлінше әр ... ... ... араласып, өзара ықпал етуі салдарынан ... ... ... белгілері бойынша тым араласып жатты. Мәселен,
батыс түрік және қарлұқ тайпалары ... «ж» ... ... ... ... алғашында Ертіс өңірінде көне түрік тілдес ... - ... ... ... ... қатар Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда
отырықшы-егіншілік және қала мәдениеті ... иран ... ... тобы одан әрі ... ... Нақ сол ортада семит тілдерінің бірі -
сирия тілінде сөйлеген өте ... ... ... болған. Кейініректе мұнда
басқа бір семит тілі — Орта Азияны жаулап ... ... тілі ... ... ... X ... кейбір түрік тайпалары ислам дінін қабылдап, Қарахандар
мемлекеті пайда болғаннан ... діни және заң ... тым ... ... ... Біздің заманымыздағы I мыңжылдықтың аяғына қарай Солтүстік
Қазақстанда түрік тілдерінің уғор ... ... ... ... аяқталды.
Сонымен, біздің заманымыздағы I мыңжылдықтың ортасы мен ... ... ... Еділ ... дейінгі далалар, соның ішінде VІІІ-
Х ғасырларда оғыздар ... ... ... ... ... ... ... (батыс түрік) халқының түріктену ... ... ... Азия мен ... ... ... ... ертедегі дәуірдің
өзінде-ақ (б. з. б. I мыңжылдықтың ортасы — біздің ... ... ... жазу ... ... және ... діни ... практика үшін жазудың әр түрлі бірнеше жүйесін пайдаланған.
Өкінішке қарай, осы аумақтан табылған ежелгі ... ... ... аз.
Алматы маңындағы сақ обасын қазған кезде табылған күміс тостағандағы
Есік ... ... ... олжа ... ... ... ол әлі күнге
дейін оқылған жоқ және оның тілін анықтау да ... ... ... қағанатының құрамына кірген Орталық және Орта
Азия мен Қазақстанның ... ... ... ... ... Еділ
бойының, Дон бойы мен Солтүстік Кавказдың Хазар мемлекетін құрған батыс
түрік тайпалары сол ... өз ... ... ... ... ... және дипломатиялық практика қажеттерінен, мемлекеттік құжаттар
мен мемлекеттік дәстүрді тіркеу қажеттерінен ... ... ... ... де ... бір рөл атқаруы мүмкін.
Деректемелерде түріктер «қажетті адамдардың, жылқының, алым-салық пен
малдың санын» есептеген ... ... ... ... ағаш ... хабарлар бар. Сонымен бірге түрік елшілеріне грамоталар берілетін
болған. Мәселен, 568 жылы Константинопольге, Юстиннің сарайына барған түрік
елшісі ... ... ... ... ... Менандрдың айтуынша,
«скиф жазуымен» жазылған хатын алып келген.
Түрік қағанаты тарихының ... ... кеш ... VII ... ... ... ... таңбаларына (рулық нышандарына) ... ... ... ... жазуы негізінде түріктердің
арасында жаңа жазу ... ... Ол ... ... ... ... ... 38 таңбадан тұрған және соғды әріптерінен ерекшелігі
— ағашқы немесе тасқа жазуға жақсы бейімделген еді.
Ертедегі түрік жазуын тұңғыш рет XVIII ... ... I ... ... ... ... ... пен оған еріп ... ... ... И.Страленберг Енисей аңғарында ашты. Олар Скандинавияның
руналық жазуымен ұқсастығына қарап оны «руналық», жазу деп атады. Атау ... ... ... ... ... және ғылымда осы атау орнығып қалды.
1889 жылы Н. М. Ядринцев Солтүстік ... ... ... ... ... бар ... зор құлыптастарды тапты. Табылған тексті ... ... ... тапқан дат ғалымы В. Томсен және жазбаларды алғаш рет
оқыған орыс түркологы В. В. Радлов ... ... ... ... ... жазу ... ... деп атала бастады, ал басқа
белгілері (тілі және жазылу сипаты) бойынша ол ертедегі түріктердің ... деп ... ... ... барлық табылған ескерткіштері ішінде Солтүстік
Монғолияның негізінен алғанда Орхон, Тола және ... ... ... ... ең ... ... ... Олардың бәрі
екінші Түрік қағанаты (689-744 жж.) және ... ... ... ... жж.) ... орнатылған. Ең әйгілілері — Білге-қаған мен оның ... ... ... ... ... ... ескерткіштер
және екінші Түрік қағанатының ... ... ... ... жыл) құрметіне Тоникөктің тірі кезінде-ақ орнатылған ескерткіш.
Орта Азия мен Қазақстан аумағында руналық ескерткіштердің екі тобын —
ферғаналық тобы мен ... ... ... ... жөн. ... ... тастардағы, қабір басына қойылған тастардағы тоғыз жазу және ... ... ... ... ... ... ... Жамбыл
қаласының маңынан табылған керамикадағы жазулар, теңгелер мен тұрмыстық
бұйымдардағы ұсақ ... мен ... ... ағаш ... жазу
(Талас өзені бойынан кен қазу жұмыстарында кездейсоқ табылған), ... ... ... екі қола ... руналық жазулар, Талғар қала
жұртынан табылған қыш ұршық ... ұсақ ... ... ... бәрі Батыс түрік кағанаты мен Қарлұқ мемлекетінде
(VII—IX ғғ.) жасалған; қола айналардағы жазулар кимектерге тән. ... ... ... ... сыры бар. Ондағы жазу түрі орхон-енисей
жазуынан өзгеше, ... ол ... ... ... ... - Еділ, Дон
бойында және Солтүстік Кавказда ... ... ... табылған алтын
ыдыстардағы «печенег жазуы» деп аталатын жазуларға ... ... Руна ... ... бұл ... ... әрекеттерге
қарамастан, азды-көпті ірі текстердің ... әлі ... ... ... Мүмкін, Таластан табылған таяқша хазарлар мен ... ... ... ... ... меңзейтін болар.
Ертедегі түріктердің руна жазуы XI—XII ғасырлардан ... ... ... ... және Орта ... оны ... ұйғыр курсиві, содан соң
ислам дінін қабылдаған ... ... ... тараған араб жазуы
ығыстырып шығарды.
Түріктердің руналық жазуымен ... ... ... мен Жетісуда
соғды тілі таралды. Ол соғды және түрік тұрғындары арасында халықаралық
қарым-қатынас тілі ретінде де ... ... және ... ... ... ... ең алдымен қоғамның білімді ... ... ... ... керамикадағы, айналардағы жазулардың көп
табылуы халықтың қалың ... ... да ... ... мен ... руналық текстері маңызы зор тарихи құжаттар
болып қана ... ... ... аса ... ... шығармалар да болып
табылады. Бұл тұрғыда аса көрнектілері — Білге-қаған мен ... ... ... ең ... екі ... ... соңында
көрсетілгендей, олардың авторы басқа адам болғанымен, олар Білге-қағанның
өз атынан жазылған. ... ... ... тілдес әдебиетте шешендік
өнердің жәме ... ... ... ... ... ... өткен
ауызша хикаялардың дәстүрлі ... ... ... ... бұлардан
асатын тамаша үлгілері жоқ.
Екі жазудың да композициясы әбден ұқсас, тіпті жазулардың денінің
текстері де бірдей. ... ... ... ... бір ... ... зеңгір көк, төменде қара жер ... ... ... адам ... ... ... Адам ... менің ата-
бабаларым үстемдік құрған!.. Дүниенің төрт ... ... ... ... ... ... ... аттанып, олар дүниенің төрт бұрышының халқын
түгел бағындырған... Олар ... ... ... болмаған көк түріктердің
арасында тәртіп орнатып, басқарған. Олар ... ... ... болса
керек; олардың балалары да халықпен ынтымақты болған. Олардың мемлекетті
соншалық ұзақ басқарып тұрғаны да сондықтан болу ... ... ... ... ... одан соң ... ... болды. Інілері ағаларындай,
ұлдары әкелеріндей болмағандықтан, жетесіз қағандар патшалық құрып, олардың
қызметіндегілер де сондай ... ... ... ... Бектер мен халық бір-
біріне сенуден қалғандықтан, Қытайдан келген алдаушылардың алдап-арбауы ... ... ... ... қылықтарынан, олардың ағайын арасына от
салып, халық пен бектерді жауластыруынан ... ... ... бұған дейінгі
елдігінің шырқын бұзды, билік жүргізіп тұрған қағанын өлімге ... ... жылы осы ... жазылғанда құрылған кезі (VI ғасырдың орта шені)
аңыздағыша өте ... ... ... ... ... қағанатының құрылуы
мен құлдырауы, дәуірлеуі мен күйреуі жайында ... ... Егер ... ... ... қоғамдық үлкен
өзгерістердің сарыны ... ал ... ... ... ... құрып отырған қағанның арғы ата-бабалары берген жаңа ... ... ... ... көтеріңкі сарыны айқын бой
көрсетіп тұрмаса, өткен оқиғалар туралы естелікті екі ғасыр бойы ... ... ... гөрі ... ... деп ... ... еді. Одан
әрі сол ырғақта екінші Түрік қағанатының құрылуына байланысты оқиғалар
баяндалып, Білге-қаған мен ... ... ... Моңғол жаулап алуларынан кейінгі құрылған
мемлекеттердегі мәдениет.
Бұл кезеңнің рухани мәдениеті Дешті Қыпшақ аумағында ежелгі түрік,
монғол және ... ... ... өзара тығыз ықпалымен
сипатталады. Ол негізінен алғанда ... ... жеке ... ... әдебиет және музыкалық-поэтикалық өнер түрінде болып,
дамып отырған.
Фольклор. Ауызекі халықтық-поэтикалық шығармашылық Алтын Орда халқының
рухани мәдениетінің ... ... ... Оның ... келе ... және
тамыры терең дәстүрлері бар. Рулық құрылыс пен Түрік қағанаты ... ... ... ... ... феодалдық қоғам жағдайларының
өзінде-ақ одан әрі жетілдіріле берді. Халық арасында ертеден келе ... мен ... ... ... олардың бір бөлігі
жаңартылып, өзгертіліп отырды, ал басқа бір ... ... ... ... не ... күйінде жасай берді Ертедегі ... сол ... ... Дешті Қыпшақ даласында болған оқиғалар туралы,
оларға белсене қатысып, жалпы алғанда Шыңғыс ... ... ... ұрпақтары мемлекетінің одан әрі өмір сүруінде тағдырлы рөл ... ... ... ... жаңа ... жасалды.
Ол кезеңдегі фольклордың ең ертедегі ... ... ... және ... ... алуан түрлі мифологиялық
сюжеттер болатын. Оларда Ғарыш пен Жердің Ғайыптан ... ... ... ... және басқа да аспан шырақтарының қайдан ... ... ... ... ... мен ... ... дүниеге қалай
келгені, таулардың, көлдердің, өзендердің және басқа да Жер объектілерінің
қалай ... ... ... да ... ... түрі, мінез-құлқы
неліктен сондай екені түсіндірілді. ... мен ... ... ... ... олардың генеалогиясын ... ... ... ... ... Бұл мифтердің бәрі өзінше бір «танымдық-
ақпараттық» міндет атқарды және дүниенің ... ... ... ... мен ... ... ... кейде теріс
түсіндірді. Сонымен ... ... ... діні ... ... ... мифология ыдырай берді. Ислам діні жағдайында бұрынғы
нанымдар күпірлік деп ... ... ... ... ... көне ... жүйеге түсіріліп және фольклорлық циклге енгізіліп
үлгірмеді, Олар бұзылып, басқа жаналарға айнала бастады, бұл ... ... ... ... ... жоқ. Бұл мифтер көркемдік міндеті ... жүйе ... жоқ ... өзі ... құл иеленушілік мемлекеттердің
мифолоғиясына тән болатын.
Құл ... ... ... ... ... ... қана ... сонымен бірге жаңа қоғамдық құрылысқа ... ... Жаңа ... жүзеге асырылып, бұл ... ... көне ... қайтадан ой елегінен еткізіліп, енді
жаңа ... ... қол ... орнықкан көп құдайға
бағынушылыққа бейімделді. Осының арқасында сындарлы, ... ... сол ... ол ... ... гөрі, көркемдік-идеологиялық
мазмұнда болып, феодалдық қоғам өмірінде көркемфольклор сияқты рөл атқарды
және бұрынғысы ... таза ... ... ... ... жанрлардың арасында әдет-ғұрыптық өлеңдер, ертегілер батырлық
жырлар, мақалдар мен мәтелдер мейлінше кең ... еді. ... ... ... ... өлендері көбінесе кәделік-
қолданбалы сипатта болды және алуан түрлі отбасылық-тұрмыстық ... ... мен ... ... ... қоса ... еді. Той және жерлеу рәсімдері кезінде әдет-
ғұрып өлеңдеріне зор мән ... ... ... ... ... ... ... зор маңызды оқиға деп саналатын және оларда ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік, көңіл көтеру
мақсатында айтылды, сондықтан халық ... ... және ... ... ... ... ... Желім батыр»,
«Желкілдек», «Ер Төстік», «Керқұла атты ... «Хан ... ... «Аяз би» және ... кең ... ... ... ертедегі
қоғамдардың көптеген мифологиялық түсініктері мен діни нанымдары, сондай-ақ
біршама кейінгі дәуірлердің өмір шындығының элементтері көрініс ... ... ... әр ... ... қырып-жоюшы және жер ... ... мен ... да ... ... ... Аңшы-мерген (батыр-аңшы)
туралы айтылады. Ғасырлар бойы ... ... ... ... жағынан өзгеріп, түрлі дәуірлердің шындықтарын сіңіре берген. Хандық
мемлекет көрсетіліп, хандықтың ... да дана ... ... ... мен уәзірлер туралы айталатыын ертегілер («Аяз би») соларға
жатады[7].
Халық арасында жалпы Шығыс ... мен ... ... ... де едәуір кең таралды. Егер ғажайып-батырлық сюжеттер
негізінен ежелгі түрік ... ... ... және ... ертегілердің
көпшілік бөлігі үнді-иран және араб сюжеті болатын ... ... мен ... ... «Мың бір түн» және ... ... Алпамыс, Қобыланды, Сайын, Қозы Көрпеш туралы ертеден қеле
жатқан, кейбір дәрежеде ... ... ... біріктіріліп, көп
сюжетті іс-қимылдар мен кейіпкерлері бар эпикалық жырларға айналдырылды. VI-
VIII ғасырларда-ақ Алтайда пайда болған ... ... ... ХІІІ
ғасырға қарай фольклорлық циклге біріктірілуден өтіп, мифологиялық эпостан
Алтайдағы «Алып Манашта» айтылатынындай, өзінің отбасының ... ... ... ... ... ... ар-намысын қорғайтын батыр туралы
батырлық эпосқа айналды.
Қобыланды батыр ... ... көне ... де ... ... ... пайда болған, ал ХШ-ХІV ғасырларда бұрынғы ... ... ... ... ... ... Алтын Ордаға
дейін оғыздар құрамына кірген қыпшақтар мен қияттардың қызылбастар ... ... ... ... ... ... ... жаңартылу барысында бұрынғы сюжетке Алтын Орда заманындағы
тарихи адамдар: Алшағыр, Қазан, Қараман, ... және ... ... енді.
«Ер Сайын» эпосы да нақ осылайша қалыптасқан. Ертедегі сюжеті ХШ-ХІV
ғасырлардың эпикалық дәстүрі рухында ... ... оған ... ... ... Сайын енгізілді[8]. Алайда эпикалық Сайын ... алыс ... ал оның ... ... жартылай мифологиялық-аңыз
тұрғысында суреттелген. «Ер Сайын» эпосы мазмұнының ... ... ... ... туралы эпостың бір бөлігі ... ... ... ... ... өскен Сайынды жорыққа Қобылаңды бастап
шығады, ол мұнда жасы үлкен және ... ... ... ... ... ... Сайынның қалмақтарға қарсы бір жорығы ғана суреттелген,
бұл жорықты да ... ... ол ... соң, ... ... жорамал
жасағаннан кейін шайқасқа ... бас ... ... ... ... ... ол мұны тыңдамайды. Сайын жалғыз соғысып, қаза
табады да, оның ... Айым ... өлі ... ... оны ... ... ... ғасырларда ноғайлы топтамасындағы тарихи-батырлық эпос («Ер
Тарғын», «Ер Едіге», «Қарасай-Казы», «Орақ-Мамай», «Ер Көкше», «Ер ... ... ... етек ... олар біздің заманымызға жекелеген жырлар
түрінде де, «Қырымның қырық ... ... ... топтама түрінде де
жеткен. Бұл топтамада ерлік іздері көп мөлшерде қамтылған, оларда Алтын
Орданың ... ... де, ... шығарылған кейіпкерлер де іс-әрекет
жасайды. ... ... ... ... ... ... және ... жағынан) алуан түрлі ... ... ... ... ... ... және Алтын Орданың,
Ногай Ордасы мен Қазақ хандығының саяси өміріне белгілі бір ... ... ... ... туралы айтылатын ауызекі ... ... ... ... ... ... ... - Аңшыбай батыр
туралы баяндаудан басталады. ... соң ... оның ... ... ... Нұрадын, Мұсахан, Орақ, Мамай, ... ... ... ... ... ... оқиғаларды дәлме-дәл
көрсете де, нақты адамдардың нақты істерін дәлме-дәл суреттей де алмайды,
сондықтан эпопеяда ... ... мен ... ... нақты
өмірбаянынан едәуір көп ауытқушылық бар.
«Қырымның қырық батыры» эпопеясында оқиғалар мен тарихи ... ... ... ... ... ... ... өзі оған кейбір жағынан шарттылық түр береді. Ең алдымен
ноғайларға нақты ноғай батырлары ғана ... ... ... ... ... ... бәрі ... делінеді. Мұнда
Шота деген ұлымен бірге Нарық батыр, Ер Көкше мен оның ұлы Ер Қосай ... ... ... ... уақыты эпикалық уақыт тәрізді, сондықтан
да көптеген оқиғалар мен ... ... ... Ордасы дәуіріне
көшірілген, ал батырлардың өздері қоңырат ... да, тама ... да ... аталған.
Ноғайлы топтамасындағы өзекті туынды — Алтын Орданың атақты әмірі,
1396-1412 жылдарда іс ... ... ... ... ... ... Ол ... аңыз Ноғай Ордасында оның тірі кезінде-ақ жайылған болуы ықтимал.
Бұған көп жағдайда оның жеке басының қасиеттері мен қолбасшы және ... ... ... себеп болған, өйткені ол белгілі бір ... ... ... ... бірлігін қалпына келтіріп, елде тәртіп орната алған
еді, ал мұны ... да, ... та ... алмаған болатын. Халық түсінігінде
ол өз мемлекетінің тәуелсіздігі үшін ... және оны ... ... қорғаушы ретінде көрінген еді. Едіге дәріптеле бастады,
ол жөнінде әр түрлі аңыз-әңгімелер фольклорландырылған эпикалық өмірбаяны
осылайша ... ол ... ... Баба ... ... Әзіз ... пері
қызымен қосылуынан кереметтің күшімен туады, ал перінің қызы су ... ... және ... оның ... ... үш шартын бұзған кезде ғайып
болып, баласын елсіз жерге тастап кеткен, сондықтан ... ұлын ... ... ... әдеттен тас жағдайларда тууы оның ерекше екенін және
оның ерекше мақсатқа арналғанын атап көрсететін ... бола ... да, ... ... ... ... пен ... күрестің негізгі кезеңдері: Едігенің Тоқтамыстан Темірге қашып
кетуі, оның ... ... ... ... ... Тоқтамыстың қаза табуы
мен оның балаларының кек алуы ерекше бір ... ... атап ... Ал ... пен ... ... жаулықтың мәні, олардың қаза табу
жағдайлары эпоста өздігінше, фольклорлық поэтика мен ... ... ... мен ... ... баяндалған. Жырда бұл ханның
Едіге жөніндегі орынсыз, ... ... ... ... әкеп соққан
күдікшілдігі түрінде көрінеді. Ал эпостың кейбір нұсқаларында Едіге орынсыз
бақытсыздыққа ұшыраған адам деп ... ол ... ... қалады;
балалық шағын жоқшылықта өткізіп, мал бағып жүреді. ... өзі ... - ... ... көтерілуі. Сонымен бірге болашақ ... ... ... оның ... жақындығын айқын анғартып, оның
халықтан шыққанын көрсетеді.
Әрине, мұндай эпикалық сюжеттер мен ... ... ... болуында
жыршы сарбаздардың өздері көзімен көрген немесе қатысқан оқиғалар туралы
алғаш жыр туғызушылардың рөлі зор. ... ... ... эпос ... ... және ... ... жыршы-сарбаздардың арасынан
бөлініп шығып, батырлық және ... ... ... ... ... ... кезінде олардың есімдері ұмытылып
қалған.
Ауызша жеке ... ... ... ... ... мәдени өмірінде
халық шығармашылығымен қатар, ауыз әдебиеті өмір сүріп, дами ... ол ... ... ... салма шығарма, ауызша орындау және ауыздан-ауызға
берілу түрінде көрініп, орнықты. Оған авторының ... ... ... оның мазмұнының нақтылығы, арналған адамның болуы, сондай-ақ
оның стилінде жеке басталу мен тек ... ғана ... ... тән ... ... жеткен авторы мәлім поэзияның ең ... ... ... ... деп белгіленеді. Бұлар - деректемелерде Ұлы ... ... ... (XIII ғ.) ... (XIV ғ.) ақындар мен Сыпыра жырау (ХІV-
ХV ғғ.) ... ... ... ... мен ... ... өте аз және мейлінше аңызға айналған. Мәтіндері мазмұны
мен жанры әр ... және сол ... ... Орда ... ... ... мен жыраулар болғанын дәлелдейді.
Бұл шығарушылардың ең ежелгісі — отбасындағы өлеңші мен ... ... ... ... да, ... ... ... да суырып салып айтатын жалпы жұрт ... ... ... өткен ақындар. Олар ақын атағын бірнеше поэтикалық сөз жарыстарына —
айтыстарға қатысып, атақты ақындардың ... ... ... ғана ... ... ... соғыс жорықтарына да, қоғамдық істерге де қатысып
отырған, сондай-ақ жол-жора мен ... ... ... ... де ... ... адам ... кезеңдеріне байланысты әр түрлі жол-
жоралар жасаған, ... ... мен ... ... ... адамдар және
т. б. туралы жырлар шығарған. Мұндай суырып салма жырлар арасында мақтаған
арнаулар да, ... ... да, ... жоқтаулары да, жеке толғаулар ... ... да ... естіру жырының бірі — Шыңғысхан заманында өмір сүрген ақын
Кетбұганың жыры. Жыр мәтінінің үзінділерін XIII ... араб ... ... ... ... Ол ұлы ... ... мен ұлы билеуші Шыңғыс-ханның
арасындағы поэтикалық сұхбат түрінде берілген. ... ... ... Шыңғыс-ханға оның үлкен ұлы Жошының қаза ... ... ... ... ... ... тұндырар, уа, ханым?!
Терек түіптен жығылды,
Кім тұрғызар, уа, ... ... ... ... деп ... ... бастан былғанса,
Тұндырар ұлым Жошы-дүр!
Терек түптен жығылса,
Тұрғызар ұлым Жошы-дүр!
Көзің жасын жүгіртер,
Көңілің тұлды болғай-ма?
Жырың көңіл өкіртер, Жошы өлді болғай-ма?»
«Сөйлемекке ... ... ... уа, ... жарлығың — өзіңе жауап,
Ой ойладың, уа, ханым!»
Сөйтіп Шыңғыс-хан ... деп ... ... ... ... ... ұлымнан айырылдым».
Бұл жолдардан жоғары поэтикалылық шеберлік аңғарылады. Қайғылы оқиға
тура айтылмай, астарланып, айшықталып жеткізіледі. Қаза ... ... ... ... ... ... «құлын», «аққу» деп аталады. Ал ұлынан
айырылған адамның жай-күйі тап ... ... ... ... мен теңеулер көмегімен суреттеледі. Мұнда автордың
да, мезгілсіз қаза тапқан кейіпкердің де, ішін жалын ... ... ... бейнелері бар. Мифтік психологизмнің элементтері де ... ... бәрі ... ... жеке ... туындысы
ретінде сипаттайды.
Бір ғажабы, бұл жыр көп өзгермеген және неғұрлым толық түрде Жезқазған
облысы қазақтарының ... ... ... ... ... ... олар
өздерінің генеалогиясын нақ Кетбуғаға апарып ... және оны ... ... ... деп ... ... ... болған би ретінде
Кетбұғаның есімін ХV-ХVІ ғасырларда өмір сүрген даңқты Доспамбет жырау да
атайды («Кетбұғадай билерден ... ... күн ... ... әйгілі ақындарының бірі Қотан болған, генеалогиялық
аңыздарға сәйкес, ол арғын тайпасының негізін қалаушы ... ... ... бір деректемелер бойынша Қоттан (нұскалары: Кодан, Кодон, Котян) -
половец-қыпшақ хандарының ... ... ... ... аударғанын басқарған мадияр жетекшілерінің бірі де Котян деп
аталған[12]). ... аса ... ақын ... ... XIX ... ... атақты ақын Жанақ былай дейді:
«Ертеде Арғын ата болған ... ол ... жөні ... түп атасы — ақын Қотан,
Өлеңге бізден ұста болса керек».
Қотан шығармаларының бірнеше жолы сақталған, ол оның ұлы ... ... ... ... ... ... қаза ... жоқтау өлеңінің мынадай үзіндісі болып табылады:
«Қарақыпшақ Қобыландыда
Нең бар еді, құлыным?
Сексен асып,
Таянғанда тоқсанға
Тұра алмастай
Үзілді ме ... ... ... ... үлының!
Аққан бұлақ, жаққан шырақ,
Жалғыз күнде құрыдың!
Қарақыпшақ Қобыландыда
Нең бар еді, құлыным?![13]»
Жырда әбден қартайған әкенің жай-күйі терең сезіммен берілген, ол ұлын
жоқтап, ... ... ... ұлын ... деп ... атайды және
өзінің бойын бірден жайлап алған касіретпен өкініш, өзін кінәлау ... ... әр ... ... білдіреді.
Ақжолдың (Дайырқожа да сол) Әбілкайыр хан кезінде атақты би болғаны,
барлық ... әділ ... үшін ... атанғаны мәлім. Ол 1456 ... Егер оның ... ... сол ... ... ... ... болсақ,
Қотан ақын 1370 жылдарда туған деп жорамалдауга болады.
ХІІІ-ХІV ғасырлардағы ... ... аса ... ... ... ... Сұрғантайұлы жырлап өткен. «Халық аңыздарында Сыпыра жырау
өте ұзақ, әбден қартайғанша өмір сүрген деп ... Оның ... ... ... ... хан ... құрған, соңдықтан ол далада 200 жыл
ішінде болған барлық ... ... ... Сол ... ... ... ... ордаасында соның шақыруымен ... ... ... ... ... заманымызға оның Алт ын Орданың қиын
кездерде өзінен ақыл сұраған сол кездегі билеушілеріне арналған ... ... Бұл ... ол билеушінің
өзіне, оның ата-бабалары мен төңірегіндегі ең ... ... ... ... және ... ... айтқан да, сонан соң ақыл берген.
Оның қиын жағдайларға ұшырап, ... ... ... ... ... ... бітістіру мақсатында жырлаған толғау-монологтары
белгілі. Бұл толғау-монологтар Сыпыра жыраудың ... ... ... және
бітістіруші болғанын дәлелдейді. Оның толғауының классикалық үлгісі ... ... ... ... ханға арналған арнау өлеңі болып табылады.
Онда Сыпыра жырау ... өзін ... және ... Тоқтамыстың сегіз
атасын, соның ішінде Шыңғыс-ханды да ... ... ... ... ... береді. Сонан соң ол Едігенің Тоқтамыстан
қашып ... ... ... ... ... одақ жасап, қайта келіп
соғыс ашуы ... жыр ... Бұл ... ол ... ... ... ... мен оның тұтқынға түскен қыздары мен әйелдерінің тағдырын
көркем суреттейді. Бұған жол бермеу үшін ... ... ... ... ... онымен татуласуға, ал сонан соң оны алдап ... ... ... толғау-монологы тауып айтылған поэтикалық сипаттамалар
мен бейнелі сөздерге толы. Жырау Едіге жүріп өтуге тиісті жерлерді ... ... ... мен ... ... анықтамалар береді.
Тоқтамыстың алдында айтылған бұл толғау-монолог Сыпыра жырау өміріндегі ... ... және ... 1390 жылы ... Егер сол ... ... ... 180 жаста болғанын ескерер болсақ, Сыпыра жырау шамамен 1210 жылы
туған деп санауға негіз бар. Бұл оның өзі ... ... ... да
көріп-білген деген сөз.
XIV-ХV ғасырлардағы Дешті Қыпшақтың ... ... ... ... ... Асан ... ... есіммен белгілі аса көрнекті ... ... ... рөл атқарды. Ол шамамен 1370 жылдарда Еділ жағасында
туып, атақты құсбегінің отбасында өскен және сол кез үшін ... ... ... мен табиғи таланты оның қоғамда ... ... ... және оны сайып келгенде билеушілердің ... ... ... Асан ... ... ... ең ... және ықпалды ұлықтарының біріне айналып, ол ... ... ... де одан ... ... ... пен бірге
Асан бірсыпыра уақыт бойы Қазанда тұрып, оның кеңесшісі ... ... ... ... ... ... ... кейін Дешті
Қыпшаққа қайтып оралған. Дешті Қыпшаққа қайтып ... ... ол ... мен оның қарсыластары Жәнібек пен Керей ... ... ... ... ... тап ... соңғыларының жағына шықты және
Ордадан бөлініп, Қазақ мемлекетінің негізін ... ... ... ... ... ақырына дейін бірге болды.
Асан Қайғының поэтикалық мұрасынан бізге дейін шың өмір туралы, халық
тағдыры туралы, қоғам және хан мен ... ... ... ... ... ... ... жеткен. Асанның Жәнібек ханға арнау
өлеңі кеңінен ... онда ... ... ... проблемаларын көтереді
және өзін халықтың мүдделері мен арман-тілектерін білдіруші ... Бұл ... сол ... ауыз ... ... рет ... мен
оның саясатына оппозициялық ой ... Асан ... ... бұл ... ... ... ХVІ-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясының
басты белгілерінің бірі болды. Асан Қайғы ... ... ... пен
Керейдің Ноғай Ордасынан бөлініп кеткенін ... ... ... ... ... қазақтар мен ноғайлардың берік одағын, ... ... мен ... қатынастарының сақталуын жақтады. Асан
эпикалық Орманбет ханның дәстүрлерін сақтауды жан сала ... ... ... уақытын қазақ-ноғай бірлескен өмірінің «алтын дәуірі» деп
санады. Бұл ... өзі ... ... ... әбден титықтатқан
айырыла көшуді айыптай келіп, өздері көшіп барған жаңа ... ... ... ... ... Еділ мен Жайық жағаларында, Арал өңіріңде өткен
өмірді дәріптеуінен, туған жерді, көлдер мен өзеңдерді былай деп әсірелеп
бейнелеуінен ... ... киік ... балық ойнаған,
Ойшуытгай тоғай егіннің
Ойына келген асын жейтұғын,
Жемде де кеңес қылмадың12»...
Асанның Жәнібекке оппозициялық көзқарасы ханның алысты ... ... ... ... ... ... хандық шегінен «арман
еткен» жер—Жерұйық іздеп кеткен Асан туралы аңыздардың шығуына негіз болды.
Қазақтың ауызша ... ... ... әлеуметтік-утопиялық
аңыздар осылайша туды, осы себепті Асан «қайғы» деген атақ ... ... ... ... ... ... ХVІ-ХVПІ
ғасырларға тән болған мадақтау стилі жоқ. Оның ... ... ... ... және халықтың болашағы үшін, мемлекет тағдыры
үшін алаңдаушылық естіледі, ... ... ... ... ... ... айтып, кеңес беретінін және сәуегейлік білдіретінін айта кеткен жөн:
«Әй, Жөнібек, ... ... ... ма?
Суда жүрген ақ шортан
Қарағай басын шалмай ма?13»
XV ғасырда ауызша жеке поэзияның жарқын өкілдерінің бірі ... ... ... Ол XV ... ... ... ... аумағында туған, өскери ақсүйектер тұқымы деп саналады. ... ... XV ... ... ... ... ... кетіп,
өзіне бағнышты болған барлық руларымен және ... ... ... ... Ол ... неғұрлым дәл басқа өмірбаяндық мәліметтер жоқ.
Оның ... ... ... өте аз ... ... бірақ соның өзі-ақ
Қазтуғанды сирек кездесетін ... ... ... береді. 0ның
поэзиясы мазмұнымен және стилімен өте ерекше. Онда ... ... ... ... және ... айту жоқ, оның ... әлдебір буырқанған рух,
асқақтық аңғарылады, әскери және ... ... ... ... ... жыраудың өзіне-езі берген поэтикалық сипаттамасы
мейлінше ... ... ол ... көркеңдік анықтамаларға құрылған және
бұрынғы авторлардың ... ... ... айырмашылығы—үшінші жақтан
баяндалған.
Қазтуған жыраудың жырларында батыл да ержүрек жауынгердің бейнесі мен
жан ... ... ... адамның бейнесі, өзінің ата-анасы мен
Отанын сүйетін ұлдың бейнесі қатар жасалған. Сірә, Қазтуған ... ... ... болмай, оның одан кетіп қалуына тура келсе керек. Ол туған жері
туралы тебірене жырлап, онымен ... ... оны ... ... ... ... молынан пайдаланады.
Сонымен Асан Сәбитұлы мен Қазтуған Сүйінішіұлының шығармаларьшан ХІІІ-
ХV ... ... мен ... ... жеке негіз тән болған
авторлық ауыз әдебиеті туғанын көрсетеді Ол өз заманының перзенті еді ... ... ... болды, өз дөуірі талап еткен ... ... ... ... ... ... келе ... поэтикамен
шығармашылық біріктіру жолымен пайда болған жеке поэзия сол кезеңде Дешті
Қыпшақта орын алған оқиғаларды өзінше бейнеледі, тарихи ... мен ... ... ... ... өзінше жасады. Ол үшін ... ... ... халқының бірлігін сактау және оның тәуелсіздігін
қорғау болды.
Жазбаша әдебиет. Алтын Орда дәуірі тек қана ... ... ... ... ... ... ... саяси және сауда кызметінің
жандануымен, жазу-сызу мен әдебиетгің дамуымен сипатталды14. Бұрынғы мәдени
дәстүрлер қайта түлеп, Солтүстік Кавказды қоса ... ... ... Азия мен Еділ ... ... ... топтар үшін бірыңғай жаңа
мәдениет ... Бұл ... ... монғол-қыпшақ қос тілділігі ... ... ... тілі ... ... ... Араб ... парсы
тілдері де кең қолданылды. Дегенмен де Алтын Орда мен мамлюктік ... ... ... ... ... елеулі әдеби туындыларды негізінен сарай төңірегіндегі ортада
талантты ақындар жазған, олар ... ... ... ... ... ... болып, өз туындыларын екінің біріңде өз билеушілеріне
арнаған не ... ... ... ... кезеңде жасалған туындылардың жалпы саны арасынан «Кодекс Кума-
никус, «Оғыз-наме» ... ... ... ... ... ... ... «Хұсрау және Шырын», Сайф Сарандың
«Гюлистан би-т-тюрки», Дурбетстің «Жүсіп-Зылиха», ... ... ... және ... ... ... ... көрсетуге болады.
«Кодекс Куманикус» (XIV ғ.) — Жоңғар қақпаларынан Дунайға дейінгі ұлан-
байтақ аумақта қыпшақтар (кумандар) үстемдік еткен ... ... ... ... ... классикалық үлгісі. Бұл — ... ... ... арнаулы сөздік және кейбір ... әр ... ... ... және ... білетін европалықтарға, сондай-ақ
латынша білгісі келетін ... ... ... ... арналған
қыпшақ тілінің оқулығы£сөздік екі бөлімнен тұрады, ... ... ... авторлар әр түрлі мақсатта жазған. Сірә,
италяндар ... ... ... ... ... жақсы ойластырылған үш тілді
латыш-парсы-қыпшақ (куман) сөздігі болып табылады және қолжазбаның 110
бетін ... ... ... ... ... берілген:
audiо-mesnoen - eziturmen (есітермін)
audis-mesnoy - esitursen (есітерcің)
audit-mesnoet - esitur (есітер)...16
Одан әрі ... ... ... ... ... әр ... түрі
беріледі, бұл да сөздікті лексикография принциптерін жақсы ... ... ... ... ... ... келіп, тіл жөнінен қиындық
көргендерге көмек көрсету мақсатын көздеген адам ... ... ... ... ... ... латыншаны өте жақсы
білген, ал куман-қыпшақ тілі жөнінде бұлай деп айтуға болмайды17.
«Кодекс ... ... ... ... ... фольклорлық
материалдардан: жергілікті ертегілерден, аңыздардан, мақал-мәтелдерден,
жұмбақтардан және христиан ... мен ... ... ... пен ... ... туралы аңыздардан тұрады. Бөлім қолжазбаның 161 бетін
қамтиды және тегінде, ... ... ... ... ... Бұл ... саны ... сөздер куман-неміс аудармасымен, ал өзге бір
лексикалық ұғымдар аралас куман-латын тілі ... ... ... ретінде
келтірілген мәтіндер, сондай-ақ сөздік лексика сол ... ... ғана ... қатар Дешті Қыпшақтың көркемдік мөдениетін де сипаттайды. Сөздер
мен сөз тіркестері жөнінде айтпағанның ... ... ... ... ... нақыл сөздер мен астарлы сөздер қазіргі қазақ тілі мен
фольклорында сақталған.
XIV ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... деген атаумен көбірек мәлім «Қисса-и Рабғузи» деген қолжазба ... ... ... бойы ... рет ... ... ... арқылы түрлі елдерге таралып кеңінен ертедегі көшірмесі XV
ғасырға жатады және ол ... ... ... Ол ... ... басып шығарылды18. Автор Мауараннахрда, Рабати Оғыз деген жерде
туған (оның Рабғузи деген бүркеншік аты да ... ... ... ... ... ... мен ... суреттеуге, Мұхаммедтің өзі мен мұсылман ... ... ... Онда дүниенің жаралуы туралы, бүкіл әлемдік су ... ... жаңа ... ... ... ... ... хикаялар, әр
түрлі аңыздар, ... мен ... ... бар. Жекелеген хикаялар
алдыңғы орта ғасырлардағы тарихи хроникаларға, мысалы, ат-Табари «Тарихына»
барып тіреледі.
«Қисса-и Рабғузиге» ... ... ... ... үш топқа: а) дүниенің, аспанның, жердің пайда болуы туралы,
адамның, ... және ... да жан ... жыншайтандардың шығуы
туралы әңгімелер; ә) пайғамбарлар мен халифтар, ... ... ... ... нақылдары, халықтың аңыз-ертегілері; б) хижраның алғашқы он
жылындағы негізгі оқиғалар хроникасы, жылдардың, айлар мен ... ... ... күнтізбесіңдегі айтулы күндер туралы ... ... ... бәрі ... діні ... ... ... арқылы халықтың дүниетанымы мен кейіпкерлерді фольклорлық дөріптеу
айқын ... ... ... ... сюжеттерін, уағыздары ... ... ... танымал прозалық шығарма ғана емес, онда автордың
поэтикалық дарыны зор екенін дәлелдейгін дидактикалық әңгімелер мен ... Бұл ... ... пен ... туралы хикаятгағы махаббат сипатындағы
өлең жолдары ерекше назар аударарлық. Ал ... ... мен ... ... ... адамдарға түсінікті қарапайым тілмен баяндалған.
Олар діни ғана емес, таным-дық сипатга да ... ... ... мен ... белгілері көп. Кітапта түрік халықгарының ғана емес,
хикаяттарда айтылатын басқа халықгардың да өдет-ғұрыптары туралы ... Орда ... ... елеулі туындылардың бірі — «Хұсрау мен
Шырын» дастаны, оның авторы - шыққан тегі қьшшақ, ақын Кут& ... ... ... ... ... 1330-1340 жылдарда Ақ Орданың астанасы —
Сығанақ қаласында тұрьш өз дастанын сонда жазғаны оны билеуші ... ... ... Мәлике-хатунша арнағаны мәлім. Автор өз туындысының түп нұсқасын
билеушіге тарту еткен болуы мүмкін, өйткені оның өзі ... ... ... де, ... Кутбтың тілегін орындаған. Алайда Тыныбек
елді ұзақ билеген жоқ, бір ... ... —1337 ... 4340 ... дейін,
ал басқа біреулері бойынша 1342 жылғы наурыздан 1343 жылдың ... ... ... ... ... нәтижесінде Тыныбекті өз бауыры Жәнібек
өлтірген, ал Кутб тағдырының не ... ... жұрт Кутб өз ... ... ... бітірген деп санайды.
Сірә, қолжазбаның бірнеше көшірмесі ... ... ... ... ... ... Факих (Берке ибн Беракез ибн Едгу Қыпшақи) Египетке алып кетіп,
онда 1383 жылы өзінің ... ... ... дастанды көшіріп жазған,
оның қолжазбасы қазір Париждің ... ... ... ... Парижге қалай жеткізілгені жұмбақ күйінде қалып отыр. ... ... ... ... ... ... жорықтары кезінде әкетілген болуы әбден мүмкін. Ғалымдар XX
ғасырда нақ осы қолжазбаны ғылыми айналымға енгізді және ол ... ... ... мен ... ... ... осы аттас
дастанының мақамы бойынша назира ... ... Кутб ... поэмасының
бүкіл желісін сақтап, негізгі көріністері мен ең ... ... ... ... ... ... ол да өз дастанында екі тақырыпты:
шексіз таза махаббат пен мінсіз ... ... ... ... ... ... ... мең қоғамның жетілуіне бастайтын негізгі
кілт, ма-хаббат—адамды тазартып, оған ізгілік беретін ғана ... ... оны ... де ... ... ... ... билеуші және мінсіз (ізгі) қоғам идеясы халықтың утопиялық
хикаяларында және Ибн ... ... мен ... да ойшылдардың ғылыми
трактаттарында ежелден ұсынылып келген болатын. Ол ... ... ... ... ... Кутб үшін тікелей деректеме Жүсіп Бала-
сағұнидың «Құтты білік» дастаны ... ... ... да мінсіз билеуші
мен әділетгі қоғам тұжырымдамасы астасып жатады. Кутб пен ... ... ... дана әрі әділ адам басқаруға тиіс, ол ең алдымен
халықтың игілігін ... ... ... ... ... ... бақылау жүргізуге және қиянат жасағаны үшін оларды
аяусыз жазалауға міндетгі. Егер ... ... ... ол ... (ел ... ... «Хұсрау мен Шырын» сюжетін поэтикалық өрбіту кезінде ... ... ... ... айырмашылығы — ол кейіпкерлердің
сұхбаттарын қысқаша береді, сондай-ақ иран шындықтарын түрік шындықтарымен
ауыстырады: ... ... ... ... ... Орда ... ... тұрмысын көрсетеді, Дешті Қыпшақ пейзажын суреттейді. Кутб өз
кейіпкерлерінің, ... әйел ... ... де ... ... ... ... Алтын Орда дәуіріндегі әйелдердің нақты
қоғамдық ... ... ... Хорезми-Раванидің«Мухаббат-наме
(«Махаббат хаттары») деген мифтік поэмасы XIV ғасырдағы ... ... ... ... ... Оның авторымен жасалу тарихы туралы
мәліметтер ... ... бар. Онда ... көп саяхат жасағаны, Рум
(Византия) мен Шамда (Сирия) ... және ... Ақ ... кезінде Сырдария жағасында 754 жылы (хижра бойынша), яғни 1353-1354
жылдарда бітіргені айтылады. ... өзі ... ... 1342 ... ... және ағасы Тыныбекті өлтіріп, таққа ие болған Жәнібек ханға
туыс болып келетін қоңырат бегі ... ... ... жазылған.
Жәнібек елде 1342-1357 жылдарда билік құрған.
Біздің заманымызға дейін жеткен Хорезми қолжазбалары көшірмелер болып
табылады. Зерттеушілер жуырдағы ... ... ... ... ... деп ... келді. Біреуі—араб, екіншісі ұйғыр қарпімен
жазылған, екеуі де ... ... ... (А 7914; ОК 8193). ... ... ... ... «Мухаббат-наменің» Стамбулдағы
ұлттық кітапханада тағы да екі көшірмесі бар ... ... ... - орта ... ... әдебиетіндегі түрі мен
мазмұны жағынан жаңа туынды. Ол шын ... жас ... өз ... ... ... ... Құрылымы жағынан поэма бірнеше
бөліктерден: құдіреті күшті жаратушыға жүгіну, ... ... ... ... ... ... ... өлендер-хаттар, рақым
жасауды өтініп, құдайға ... ... ... мен өзі ... бөліктерінен тұрады. Сүйіспеншілік хаттарының ... ... ... ... ... ... мен ... құюшыларға
арнаған сөздері беріледі. Поэманың мазмұны таза ... ... ... 11 поэтикалықхат жолдайды, оларда өз сүйіктісін бейнелеп
суреттеп, оған өзінің сезімін білдіреді, оның сырт ... ... ... ... тілі ... өзін азап ... ... етуші туралы сүйсіне
сөз ететін Шығыстың ... ... ... мен ... ... өзі ... Шығыстың ұлы ақындарның шығармаларын жақсы білгенін,
өз ... ... және ... ... ... қолданғанын
дәлелдейді.
Поэманың мазмұны, құрылымы мен тілі көрсеткеніндей Хорезми сірә, көп
мөлшерде туындылар жазған, ... жұрт ... аса ... ақын болса керек
және «Мухаббат-намені» жазған кезеңінде даңқы шырқап шығып, Ақ ... ... ... ... керек. Ол поэманың шығу тарихы туралы
айтқанда, сарайдың «салондық» өмірінің ахуалын көзге ... ... жұрт ... тостағанмен шарап іше отырып, поэзия мен ... ... ... ... алыстағы сүйіктісіне және ... азап ... ... ... ... шарап құюшыға арнап
өлеңдер шығарып, оқып отырған.
Хорезмидің «Мухаббат-наме» ... ... ... рухани мәдениетінде
қарапайым адамның жоғары сезімін мадақтайтын жаңа әдебиет тууының басы
болды.
Музыка өнері. Халықтың ... ... жеке ... ... ... ... ... ғасырларда қоғамның рухани өмірінде
музыка: ән және аспапта ойналатын ... зор рөл ... ... ... ... ән шығармашылығы кең таралған. Ол жанры мен
тақырыбы жағынан алуан түрлі еді. Ең ... ... ... және ... ... ... ... Дешті Қыпшақ адамдарының малшылық-көшпелі
тұрмыс салты мен отбасылық-тұрмыстық уклады бейнеленді. Әндердің көпшілігі
еңбек ... және ... ... мен ... ... бен ... ... кілемдер мен маталар тоқу, тері
өңдеу мен ат әбзелдерін жасау, малды сауу мен қырқу—осылардың бәрі ... ән ... еді. Ал ... өңірлерде бидай себу туралы, масақ
туралы, егін орағы мен дән туралы әндер айтылды және егінді ... ... өз әні ... ... сипаты мен үлгісіне қарай ән
жылқышылар мен бақташылардың, ... мен ... ... ... ... және ... тақырыптарға арналған
лирикалық-тұрмыстық әндер мейлінше көп ... ... бала ... ... адам ... ... ... бар. Үйлену кезіндегі әндер —
той бастар, ... ... ... ... ... қылып жоқтау,
естірту, көңіл айту және жұбату жырлары әрі тұрмыстың бір бөлігі, әрі өнер
туындысы болатын.
Лирикалық әндер тақырыбы ... ғана ... ... ... Олар ... да ... сан салалы. «Оларда сүйіспеншілік сезімі тебіренте
беріледі, ... ... ... жас ... ішкі ... ... ... табиғаты терең поэтикалықпен, жеке ... ... әнге ... ... әндерде келмеске кеткен жастық
туралы өкінішті толғаныстар, ... ... ... ... ... өлімі
туралы өкініштер бейнеленеді».
Халық арасында үлкен эпикалық орындау кеңінен ... ... ... ... ... эпосы мен махаббат мазмұнындағы
жырларды негізінен кәсіби жыршылар орындаған. Ол ... ... ... ... «Едіге» және басқа да батырлық әуендер жырланған.
Музыкатанушы ғалымдар «қаһармандық ... ... ... ... және музыкалық-аяқталған аспаптық түр, ал лирикалық-эпикалық
(тұрмыс-салт жырларына) ... және ... түр тән ... бұл ... ... жеке адам ... деп санайды.
Аспапта орындалатын, күй деп ... ... ән ... ... Тақырыбы мен мазмұны жағынан олар да алуан түрлі. Өмірдің тез
өте шығатыны және дүниенің өткінші ... ... ... ... ... мен қыран құстар туралы күйлер,артта қалған туған өлке және т. б.
туралы күйлер болған. Тарихи, батырлық және ... ... ... ... ... ... Халық арасында «Ескендір» («Александр
Македонский»), «Қамбар батыр», «Қобыланды батыр», «Шора батыр» күйлері мен
басқа да күйлер ... ... ... сақталған
Алтын Орда дәуірінің аспаптық музыкасынан біздің заманымызға ... ... ... ... жортуылы», «Ақсақ ұлан», «Әмір Ақсақ»,
«Еп ... ... ... ... ... кейбіреулерін кімнің
шығарғаны белгісіз, ал ... ... ... ... («Ақсақ
құлан»), Асан Сәбитұлына («Ел ... ... ... ...... ... ... мазмұны түсіндіріліп отыратын
әңгімелер қоса айтылатын аспаптық пьесалар. Олар көбінесе тарихи және жалпы
халыққа маңызды тақырыптар мен ... ... ... ең ертедегі жазылуы XIV ғасырға ... ... ... ... нота ... ... оны ажыратып оқыған
кезде оның «басталар бөлімі ертедегі «Ақсақ құлан» күйінің ... және ... ... ... «Елім-ай» әнімен үндесетін болып
шықты25. ... ... ... ... және оның ұлы ... ... ... Онда 1 Жошының құлан аулап жүрген
кезінде қаза табу оқиғасы музыка тілімен ... бұл ... ... ... Жошының әкесінен бұрын өлгені—тарихи факт, сөйтіп бұл
күй-аңызда көрініс тапқан.
XIV ғасырда жазылған музыканың алғашқы ... ... ... ... ... ... бұл ән ... сол кездің өзінде-ақ халықтың
туған жерден кетуінің жаңғырығы ретінде пайда болғанын, ал XVIII ... ... ... оның ... ... ... сөздермен
пайдаланылғанын дәлелдеуі мүмкін. Үлкен тарихи ... ... ... ... ... ... ... жаңа өңдеулерге ұшырап,
циклдерге түсірілген және жаңадан жасалған туындылармен тең ... ... пен ... ... ... ... жолы жаңартылған бұрығы
туындылар сияқты замананың көкейкесті проблемаларын көтеретін ... ... ... Асан ... «Ел айырылған» және Қазтуған
Сүйінішұлының «Сағыныш» күй-аңыздары сондай туындылары болды, ... ... ... ... ... ... бірлігі идеясы қайтадан
білдіріліп, XV ғасырда қазақтардың Ноғай Ордаснан көшіп кеткен оқиғасы және
дербес ... ... ... жеткізген бұл оқиғаларды халықтың қалай
түсінгені көрініс тапқан
Қарастырылып отырған кезенде ... ... ... ... ... жазбаша деректемелер, атап айтқанда, агиографикалық
мазмұндағы қолжазбалар да құрамына ... ... ... ... өте ... ... ... қиындай түседі. Қазақстанның орта
ғасырлардағы тарихы жөнінде ғылыми айналымға ... ... ... ... ... ... ... (XVI ғ.) жақында басылып
шыққан «Шыңғыс-нама» деген түркі тілді ... ... ... маңызы
бар, онда XIV ғасырдағы Дешті Қыпшақтың саяси және ... ... орта ... Қазакстанның идеологиясы, мәдениеті мен
тұрмысы қайта жаңғыртылады. Ауызша дәстүрге, «даланың ауызша ... ... ... Орда мен ... тарихы жөнінде құнды
мәліметтер, атап айтқанда, Қазақстан аумағында ... ... ... бар. ... авторы Өтеміс қажының Алтын Орда аумағында
исламның таралу ... ... ... ... зор. ... ... ... Қыпшақтың халқы ислам дініне Берке хан билеп
тұрған кезде ... 1266) ... ... уәлаяты Берке ханға
бағынған кезде,—деп жазады ол, — ... көп ... ол ... дініне
кіргізді...». Берке хан мешіттер мен медреселер салуға себепші болды. Ол өз
төңірегіне ... ... ... ... Рас, ... одан әрі атап өткеніндей, «одан кейін ол қайтадан жолдан ... ... ... ... өзі Дешті Қыпшақ көшпенділерін ислам
дініне кіргізу процесінің үзілісті, сенімсіз сипатта болғанын ... ... ... ... ... хан ... ... ислам дініне тартудың жаңа толқыны байқалады.
Аңыздарға негізделген әңгімелерде исламның көшпелілердің ежелгі
діндеріне ... ... ... ... ... ... ... қабылдауы туралы
әңгімеде оның қасында мұсылманның болуының бір өзі ғана оның ... ... ... ... ... ... ұшыратқаны атап
өтіледі. Мұсылманның ешнәрсе дарымайтын кереметін көрсету үшін пұтқа
табынатын ... ... мен ... ... ... ... пешке
(танур) кіруге ұсынылған. Дінсіз сикыршы әп-сәтте жалын оранып жанып кетеді
де, Баба-Туклас танурдан аман-сау шығыпты-мыс. Хан ... жұрт ... ... ... ... ... ... етегіне жармасып, «[бәрі]
мүсылман болыпты».
Мұсылман діні біртіндеп ақсүйектер арасында ғана емес, көшпелілерге де
кеңінен тарай ... Сол ... ... XV ... ... ... халқы түгелдей дерлік мұсылман дінін қабылдаған. 1348
жылы хан ... ... ... енген Шағатай Тоғлық-Темір Моғолстанда
ислам дінін таратуда ерекше рөл ... ... ... (1408— ... ... ... ... көпшілігі мұсылман дінін мойындаған.
Көптеген археологиялық материалдарға ... ... ... ... ... өзгеріп, о дүниеге байланысты көне көзқарастар
біртіндеп ығыстырылып ... ... ... қатар мұсылмандардың
қабірі «сағана» түрінде тастан қаланған мола құрылысы пайда бола ... діни ... бар ... ... ... ... ... ислам XVI—XVII ғасырларда ығыстырып шығарған деп ... қала ... ... ... рөл ... ... ... едәуір дәрежеде суфизммен (мұсылман
мистицизмімен) байланысты, Суфизмнің кейбір идеялары мен ... ... ... ... нанымдар мен діндерге жақындығы
суфизмнің қалың халық топтары арасында кең ... ... ... Азия ... туған елеулі ... ... ... ... ең ... үшеу — ... накшбандийа болды. Накшбандийа конгрегациясы тармақтарының бірі
йассауйиа (сұлтанийа) орденінің кеңінен мәлім болуы атақты дін ... ... ... ... ... ... Йассауи) есімімен (XII ғ.)
байланысты, ол мұсылман ... ... ... ... ... ... ... таралған ауданы Каспийдің арғы жағына жетті.
Құдіретті ходжагон-накшбандийа ең ықпалдылардың бірі ... оның ... ... ... мен ... (жоңғарлар) арасындағы
миссионерлік қызметімен даңқы шыкқан Қожа Ысқақ Уәли (XVIғ.) еді. Биік ... ... ... ақ ... (ақ ... ... ... орденінің дәруіштері қазақ, қырғыз, түрікмендер көшіп жүретін
жерлерді аралап, Маңғыстауға, Жем, Жайық және Еділ ... ... ... ... ... ... кең ... мен ықпалын Манғыстаудағы киелі
ғимараттардың петроглифтері мен ... ... ... «суфизм (орта
ғасырлардың өзінде-ақ Түркістан мен Солтүстік Хорасаннан шейхтер әкеп
енгізген) мен ... ... ... ... ... ... ... рухтанған».
Орденнің атауы Баха ад-дин Накшбандидің есімімен байланысты екеніне
қарамастан, накшбанди дәстүрі Баха ад-динді ... ... ... ... ал Орта Азия ... Баха ... оның ... үш рет мінәжат
етіп қайту алыстағы Қағбаға ... ... ... ... ... ... пірі және шариғат білімінде еліктеуге лайық өнеге» ретінде мәлім.
Кейбір деректемелерге қарағанда, оның ... Әбу ... ... ... ж. ... ... Үнсіз (құпиялы) зікірді Абдалхалық ал-
Гидждувани (1220 ж. өлген) накшбандийа ілімінің ... ... ... Бұл ілімге тән практика жергілікті халыққа жақын болып
шықты, өйткені мұсылмандарға дейінгі жергілікті дәстүрлерге ... ... ... ... ... осы ... ... бүкіл мұсылман
дүниесінен кездестіруге болатын. ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... елеулі ықпал жасады.
Қарастырылып отырған кезеңде суфистік ордендердің гүлденуі ... ... ... ширк ... ... ... ... деп
қарастырылған әулиелерге табыну (қасиетті адамдардың молаларын — уәлилерді,
әулиелерді, киелі жерлерді құрметтеу) ... ... ... ... ... ... көзқарастар мен діндер Қазақстан мен
Орта Азия аумағындағы әулиелерге табынудан пана тапты. Араб саяхатшысы Ибн
Баттутаның (XIV ғ.) ... ... ... ... ... ... ресми теология мен сунниттердің жақтырмағанына қарамастан, шын мәнінде
халықтың діни санасы ... шын, ... ... ... ... отырған
кезеңде әулиелерге табыну Құранға қайшы келеді деп саналмады және ширк ... ... өзі оның ... ... ... еніп ... ... ғасырларда мұсылмандарға дейінгі түсініктер, діндер, әдет-
ғұрыптар қазақтардың діни ... ... рөл ... Қазақтар исламмен
катар Тәңіріні жоғарғы құдай деп санауды жалғастыра берді. Жоғарғы ... - көк ... ... түркі халықтарының, соның ішінде ... да ... ... ... ... ... көп бұрын
патриархалдық-рулық құрыл ыстың ыдырай бастауы мен ... ... ... ... болған. Кей зерттеушілер Тәңіріге
табыну сол кездің өзінде-ақ толық қалыптасқан діни жүйе ... ... ... әкеп ... бір ... — Алла идеясының қабылдануына жәрдемдескен
деп санайды.
Бұрынғысынша дағдылы құқық (әдет) ережелерімен реттелген коғамдық және
отбасылық өмір ... ... ... табиғат пен егін
шығымдылығына табынудың, от пен ... ... ... ... ... түсініктердің, шамандықтың және басқаларының
нышандарын берік сақтады.
Басқа халықтардағы сияқты, қазақтарда да нақты еңбек қызметі ежелгі
заманнан бастап әр ... ... мен ... ... байланысты
болған. Жылқыға — Қамбар ата немесе Жылқышы ата, қойға — Шопан ата, ... ... ...... ... ... Сексек ата қамқоршы деп саналған.
Қазақстанның оңтүстіктегі егіншілік аудандарында егіншілік пен егіншілердің
қамқоршысы деп Дихан баба құрметтелген. Қыдыр ... ... ... игілік,
молшылық, байлық, бақыт әкелуші деп саналған.
Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... білдіретін Жаңа жыл — Наурызға маңызды
орын ... Жаңа ... ... ... ... және Орта ... ... ... ертедегі иран дөстүрінен (парсыша—наурыз)
бастау ... ... ... ... бірнеше күні — 1 наурыз, 9
наурыз, 12-13 наурыз—Қазыбек наурызы ... ... оны ... ... жылдың келуі көктемгі күн мен түн теңелетін 21—22 наурызбен
мейлінше көбірек байланыстырылған. Аңыздарға қарағанда ... ... қарт ... жұрт оны еске алып, ... ... ... ... ... құрметтеу дәстүрімен байланысты екені анық. Малшы
көшпелілер Наурызда ата-бабалар рухына сыйынған, оларға арнап құрбан ... ... ... ... ... ... ... қызметінен ажырамайтын ғүрыптар кешенінде
қуаншылық болған жағдайда кұрбан шалып, ... ... ... ... ... ... шақыру ғұрпының тұп-тамыры.т0үркі халықтарының «жаңбыр ... ... орта ... XIX ... ... Орта Азия ... орын
алып келген жеде, таш, яда, еде, суу-таш туралы ежелгі түсінігінде жатыр.
Қазақтың халықтық ... ... ... ... ... ... бейнелері: өлген ата-бабалардың жебеп ... - ... ... ... туу ... ... ... болуы
мүмкін, бірақ ислам зұлым әзәзіл, пері бейнесіне түсірген албасты/марту;
қарама-қайшы сипаттары бар және ... ... ... ... ... перілер; казақ шамандығында маңызды рөл атқаратын диюлар және
басқалар туралы түсініктер елеулі орын ... діни ... ... ... рөл ... ... дүниеге анимистік көзқарас дамуының белгілі бір кезеңінде пайда
болған ертедегі ... ... жүр. ... ... ... адамдар мен
оларды қоршаған дүниені мекендейтін рухтар арасында байланыстырушылар ... ... ... Қазақ шаманының (бақсылардың) негізгі міндеті
емдеу боған. ... ...... ... адамдар бақсының көмегіне
жүгінген, оны толғақ қатты ... ... ... ол ... тойын
еткізгенде жас жұбайлардың болашағын болжаушы ретінде ... ... оған ... рухтардың бағыныштылығына, олардың алуан түрлі болуы мен
санына байланысты болған.
Қазақ шаманының қасиетті белгілері: қобыз, қамшы, ... ... ... ... ... деп қана ... «шақыру» деп те атаған.
Қазақ шаманындағы «жоғарғы дүние» — бұрын шамандардың өздері барып келетін
рухтар ... ... ... ... ... зор рөл атқарғаны анық.
Аңыздар мен әдет-гұрыптарда ... ... ... ... дүниеге
барып-келетіні туралы жойылып кеткен түсініктердің нышандары сақталған.
Сірә, қазақ шаманы ... ... оның ... ... ... түсуіне мүмкіндік берген ғарыш ағашының үлгісі болса керек.
Исламға дейінгі ежелгі дәстүрлердің нышандары қазақ қоғамының өмірінде
елеулі рөл атқарған. Басқа да ... ... ... ... ... замандардан бері өзін өмірдің сан-алуан қайғы-қасіреттерінен: көз,
тіл ... және т.т. ... ... ... ... ... Қазақтар өмірінде халық емшілері - ... ... ... ... соғуынан анықтайтын тамыршылар) және басқа да
көптеген емшілер ... рөл ... ... діни ... ... тұрмысында - отбасының
өмірлік кезеңдеріне (үйленуге, тууға, ... ... ... рөл ... ... үйлену салты өзінің барлық кезеңдерінде
мұсылмаңдарға дейінгі ертедегі белгілерді сақтап қалды. Онда ... ... ... байланысты және некенің басты мақсатын жүзіге
асыруға – ұрпақты жалғастыруға бағытталған діни-сиқыршылық практика ... ... ... жоралғысындағы ғұрыптық рәсімдердің ертедегі дәстүрлі
тәртібімен байланысы бұрынғысынша мейлінше күшті сақталып ... ... оқу ... ... ... ... кеткен. Қазақтар
жанның үш түрі болады деп санаған. Жан түрлерінің бірі — рух — жан ... ... ... ... ... тұл ... ... арасында бір
жылға дейін болады делінгей. Өлген адамның жанына ас беріп, жоқтап отырған.
Бір жыл өткен соң, қоштасу ғұрыптарын ... ... ... ... салған. Өлген адамның жанына ас беру ғұрпының мағынасы — ... ... ... ... ... ... ету және ... оны
басқа дүниеге шығарып салу. Киіз үйге шаншылған найзаны бір жыл өткен соң
сындырып, сынықтарын өлген адамның моласына ... Жан ... ... көкке
кететін болған. Бұл ғұрып өмір шежіресі, «ұзақ уақыт бойы ескі және ... ... ... ... ... анықтап келген ... ... ... ... түсініктерге байланысты.
Қазақстанның мұсылмандарға дейінгі дәстүрлерінде отқа табыну маңызды
рөл атқарған. От үй ішінің ғибадатханасы, үйдің қамқоршысы деп ... ... ... ... ошағындағы от от-ана деп аталған. Келін жаңа
отбасына аяқ басқанда, атасының киіз үйіне кіріп, отқа бір ... май ... ... Қазақтар оттың тазартқыш күшіне сенген: қыстаудан көшкенде, от
жағып, жайлауға ... еріп ... үшін мал мен ... ... ... ... Қыстауға қайтқанда да оған от жағып, түтін салған.
От емдеу ғұрпында да шешуші рөл атқарған.
Отбасылық ғұрып циклінде соқыр сенімнің, ... мен ... 1) ... зиян ... ... 2) ... 3)
эротикалық ғұрыптар; 4) өлген адамға табыну; 5) әулиелер мен ... ... 6) ... ... отбасылық-рулық
табыну; 7) шамандық айқын көрінді.
Ислам, шаманизммен қатар XIII—XIV ... ... мен ... ... орын алды. Жетісудан XIII—XIV ғасырларда несториан-түріктерінің
қабірлеріне ... ... ... ... ... католицизм
уағызын жүргізген католик монастыры да болған. XIV ғасырдың 30-жылдары
Алмалықта шіркеу салынып, онда ... ... ... ... ... пен ... Руф діни уағыздар жүргізген. Христиандарды
қудалау Әли Сұлтан ... ... 1339 жылы ... ... ... ... ... дейінгі ежелгі дәстүрлер мен ислам дәстүрлерінің ұштасуы және
өзара әсерінің нәтижесінде қазақтарда қарастырылып отырған кезеңде қазақ
қоғамының ... діни ... ... ... ... ... ... біртіндеп қалыптаса берді. Осыған байланысты XIV-XV ғасырлардағы
көшпелілердің идеологиялық өмірінің өте ... ... — В. П. ... деп ... ... ... синкретизміне жүгіну кажет
сияқты. «Шыңғыс-ханның шыққан ... оның руы, оның ... ... ... ... тегі ... ... түсініктерге және сол
арқылы дүниенің мұсылмандық көрінісіне енгізілді. ... ... адам ... шығу ... әдетте, адамның жаратылуынан
және пайғамбарлар тарихынан басталатын, ол Оғыз ... ... ... руының генеалогиясымен және көшпелі дүние руларының, тайпалары
мен халықтарының одан кейінгі тармақтарымен толықтырылды».
Шамандық, ... ... ... және ... мен ... ... ... әсері нәтижесінде көшпелі
қоғамда қоғамның барлық топтарын баурап алған жаңа идеология қалыптасты.
Осы дүниетаным және діни ... ... ... ... ... діни өмірдің өзіндік ерекшелігін сипаттайды.
Патшалық Ресей құрамындағы Қазақстандағы
рухани мәдениеттің даму деңгейі.
Қазақ елінің рухани жағынан толысып, дамуы жолында ойшыл ақын ... олар орны және оның ... ... ... ... ... таусылмас
қазына көзіне айналуы біздер үшін әр қашан зор ... ... ... ... ... – білу ... ... зерттей отырып таныту ... ... ... ... ... ... әсіресе арнау өлең арқылы
ұлы ақынға деген ... ойын ... ...... ... соң ... ... үзіліссіз, үздіксіз дәстүр.
Абай ХІХ ғасырда өмір сүрді, ол ... салт ... ... ... ... уақыт еді.
Абайдың қай шығармасын алсақта халықтығы басым, тәлім-тәрбиеге толы.
Туған дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер ... ... бәрі ... бос ... елең-селең.
шұмағының өзінде қазақтың әдеп-ғұрпының бірі өлеңмен өтетіндігі айтылса,
осы өлеңнің өн ... сол ... ... ... ... бар ... педагогикаға толы. Қай шығармасын алып таңдасақ та халық мұрасының
айнасы екенінде сөз жоқ. Мысалы: «Күз», «Қыс», «Жаз», «Жазғытұры», ... ... ай», ... киімі», «Қан сонарда бүркітші шығады аңға»
шығармаларын өткенде халықтық педагогиканы ... ... ... ... Шам, ... шидем, дәндәку, құрысқақ, шілдер, қанжыға,
тағы басқа сөздерді түсіндіру.
Ұлы ақын қара сөздері тілін зерттеп қарастырудың әрі практикалық, ... мәні зор: ... мәні - ... ... тіл ... жасауда ақын
шығармалары тілінің алатын орнымен өлшенбек; практикалық мәні – ақын қара
сөздерін мектепте өткенде оның ... ... ... ... беру
қажеттігінен көрінбек. Қара сөз бұл қолданыста ... ... ... кең ... ... сөз ... ... береді.
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889). Аса көрнекті ағартушы Ыбырай Алтынсарин
қазақ халкының қоғамдық ой-пікірі, ... мен ... ... ... жаңа ... ... этнограф, фольклоршы, ақын,
прозашы және орыс ... ... атап ... ... ... ... ... мәлім.
Алтынсарин қолөнер және ауыл шаруашылығы училищелерін ашуға көп күш-
жігер жұмсады, байырғы халық арасынан Қазақстанның ... ... ... ... даярлауға ерекше мән берді.
Қазақстанда қыз балаларға білім берудің ... да ... ... 1888 жылы ол Ырғыз қаласында қазақ қыздарын ... бар ... ... ... ... ... бар ... ашуға рұқсат алды. 1891 жылы Торғайда, 1893 жылы Қостанайда,
1896 жылы Ақтөбеде интернаты бар қыздар ... ... ... ... алғанда, Алтынсарин көзінің тірі кезінде төрт екі сыныптық орталық
«орыс-қазақ» училищесін, бір қолөнер училищесін, бір ... ... ... ... орыс ... ... арналған екі училище
аштырды. Сонымен қатар орыс-қазақ ... ... ... құрал ретінде орыс педагогтары мен ... ... ... ... ... ... адам болды. Ол қазақ этнографиясының
кейбір мәселелерін егжей-тегжейлі ... 1868 ... ... ... ... Орынбор бөлімінің ... ... ... ... ... мен ... тойы ... әдет-
ғұрыптарының очеркі» атты еңбегін оқып берді. Мақала ... ... ... ... ... көп ... ... көрді. Алтынсарин бұл
мақаласында үйлену тойларына ... ... ... ... ... ... өлкедегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің
жасаған ықпалына тоқталды.
Музыка мәдениеті. XIX ... ... ... Қазақстанның музыка
өнерінің гүлденген дәуірі болды.
Бұл кезеңде өмір сүрген көптеген аса көрнекті ... ... мен ... ... халықтың музыкалық классикасының
негізін құрады.
Көптеген халық композиторлары өз ... ... ... ... бәрі дерлік хат танитын, кейбіреулері орыс тілі мен араб тілін
білетін, бірақ өз ... ... ... жаза ... ... ... ... тұрғыда шектеулі бола тұрса да, олардың
шығармаларында әлеуметтік қайшылықтар айқын бейнеленді, әділетсіз заңдарға,
билеп-төстеуші сұлтандардың зорлық-зомбылығына қарсы күреске шақырған ... ... ... мен ... бас бостандығы, әйелдер тендігі жөніндегі
халық армандары арқау болды.
XIX ғасырдың ... ... ... музыка өнерінің дамуына
Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Ықылас
Дүкенұлы сияқты композитор-музыканттар үлкен үлес ... ... ... ... ... ... ... кедей отбасында туды. Ол бала кезінен-ақ ауылда естіген ... ... ... Құрманғазының дарынды домбырашылығы жас кезінен-
ақ жұрттың назарына ілікті, сөйтіп ол ... ... ... ... ден
қойды. Оның алпыстан астам күйлері (олардың кейбіреулерінің бірнеше нұсқасы
бар) сақталған. Олардың көпшілігі - ... ... мен ... ... ... ... күйлерінің бірі өмір жайындағы
философиялық толғау, бірі ... ... ... болса, енді бірінде халық
мерекелерінің шат-шадыман көріністері бейнеленеді. «Көбік ... ... ... ... болған су тасқынынан азап шегуі бейнеленсе,
«Балбырауын» күйінде халық мерекесі суреттеледі. ... ... ... ... жетелесе, енді бір күйлері халықтың қайғылы тағдыры
жайлы толғандырады. Құрманғазының көптеген күйлері ... ... ... ... ... күйі ... Феодалдар, байлар мен патша
шенеуніктері Құрманғазыны күрес рухына толы шығармалары үшін ... азап ... ... ... - аса көрнекті композитор-лардың
бірі. Оның қырыққа жуық күйлері сақталған. Дәулеткерейдің ... ... әсем ... ... сұлу қалпымен, өзіндік стилімен ерекшеленеді.
Мысалы, «Жігер» атты күйінде шалқыған ... ... ... «Бұлбұл»,
«Керілме» және т.б. күйлері жүректің нәзік қылын шертетін сыршыл туындылар.
«Желдірме» ... ... ... рух ... ... ... ... дәстүрлі
ат жарысын бейнелейтін екпінді де әсем ырғақты пьеса деуге болады.
Тәттімбет Қазангапұлының (1815-1862) ... XIX ... ... ... үлес ... Оның ... күйлер шығарып,
орындаушы ретінде даңқы жайылды. ... ... ... ... сарын тән. Тәттімбет «Саржайлау» мен «Сарыөзен» күйлерінде өзінің
туған өлкесінің сұлулығын жырласа, «Ерке атан», «Бозайғыр» т.б. ... ... ... ... суреттейді.
Қобызға арналған шығармалар классикасының қалыптасуына Ықылас
Дүкенұлының (1843—1916) композиторлық таланты мен ... ... ... ... ... ... малшы отбасынан шыққан. Оның әкесі Дүкен
қобыз тартқан, ал атасы мен ... ... ... ... болған. Ықылас
әкесінің өнерін үйренумен қана шектелмей, қобыздың үнділігін анағұрлым
жақсартып, ... ... ... ... ... ... Оның эпикалық
аңыздар мазмұны негізінде шығарылған «Қорқыт күйі», «Қамбар күйі», «Қазан
күйі» сияқты көркемдік деңгейі ... аса ... ... ... ... ... тәкаппар патша шенеуніктері мен менменсіген байларды
келекелеген ... ... «Бес ... ... ... шығарды. Оның «Жалғыз
аяқ», «Жез киік» дейтін күйлері өмір туралы, халықтың тауқыметті тіршілігі
туралы толғанысқа толы.
Сарымалай (1835—1885) ... ... ... ... ... аса ... орындаушы болған. Оның шын аты Садық болатын. Ал Сарымалай
деп (сары, кедей, жалшы болған соң) жас шағында байдың малшысы ... ... атап ... ... ... ... өнерін әкесінен үйренеді. Ол
эпос, аңыз-ертегілердің ... ... ... тамаша күйлер шығарды.
Мәселен, Сарымалайдың «Қоңыр қаз» деген ... Қыз ... ... ... қаздың қайғылы қаңқылынан Төлегеннің («Қыз Жібек» эпосы) ... ... Қарт адам мен оның ... ... ... ... ... інген туралы «Нар идірген» күйі; жау айдап әкеткен ... ... алып ... бұқа туралы «Қоңыр бұқа» күйі де ... ... ... ... Мұхит Мералиевтің, Ақан сері Қорамсаұлының, Жаяу
Мұса Байжанұлының, Абай ... ... ... ... Сара ... ... Жарылғапбердінің тағы басқа
көптеген ақын, әнші-композиторлардың ... және ... ... ән ... ... ... мейлінше дамып,
жоғары дәрежеге көтерілді.
Біржан сал Қожағұлұлы (1834— 1897) туған өлкесінің ән ... ... ... оған ... ... қомақты үлес қосты. Біржанның
музыкалық-ақындық ... ... ... ... ... Оның «Біржан сал» деген әнінде адамның ар-намысын жанұшыра қорғау
бар; «Шідер» деген өнінде ... ... бай ... ... өнінде махаббаттың күйініш-сүйініші толғана жырланған.
Біржанның «Жанбота» деген атақты өнінде ... ... ... ... ... тән халық әндерінің өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... (1841 -1918) ... ... ... шығармашылығы лирикалық жанрдан тұрады. Оның әндері
оптимизмге, адамға, табиғатқа деген сүйіспеншілікке толы. Бірақ ... ... ... әндері де бар. «Бала Ораз» ... ... ... ... келе ... ... ... кедей жылқышы мен бай
қызының бір-біріне ғашық болып, екеуінің де ... ... ... ... ... композитор-әнші Ақан сері Қорамсаұлының (1843-1913)
көптеген шығармалары қазақтың халық әндері классикасының қазынасына қосылды
Ақан ... әрі ... әрі ... ... әндер шығарушы композитор
ретінде даңқы жайылды. Музыкалық-поэтикалық мол мұра ... ... ... әндері (40-тан астам) жүрекке жылы тиер жан толқытар
сыршылдығымен ... Ақан ... ... ... ... ... ... проблемалары көрініс тауып, адамның ар-намысын
аяққа басатын ... ... және ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында қазақ музыкасындағы аса үлкен құбылыс
Жаяу Мұса Байжанұлының (1835-1929) шығармашылығы ... Ауыл ... ... Жаяу Мұса оны місе ... ... ... ... кетіп
қалады. Ол приказчик болып жұмыс істеп ... орыс ... ... ... соң, ... ... мен ... оқи бастайды, сырнай мен
скрипкаға қосып, қазақ, орыс, татар әндерін ... ... ... ... ол ... ... ... ретінде сотталып, әскерге алынды. Жаяу
Мұса әскери бөліммен бірге Петер-бургте, Қазанда, Севастопольде, Полынада,
Литвада болып, еліне келгенде ізіне ... ... оның ... ... тар-тып алады («Жаяу» деген ат содан калған). Жоқшылық ... Жаяу Мұса ... ... ... ... Мұсаның әндері (60-тан астам әні сақталған) музыкалық көркемдігі
мен мазмұны жағынан әр ... ... мен ... ... ... ... келгенде уытты да зілді, сүйген адамынан айырылған
қайғысын айтқанда шерлі, сұлулықты жырлағанда өсем ... ... ... ... ... әуенді болып келсе, өзінің өмірі туралы
толғанғанда сырлы да ... ... ... Жаяу Мұса ... ... ... халқының ән әуендерін ғана емес, орыс, ... ... ... ... да ... ... отырған. Осындай қайнар
бұлақ-тарды үйлесімді қолданып, шеберлікпен ұштастыра білген Жаяу Мұсаның
музыкалық тілі ... бір ... ... ... болашақтағы қуанышты күндер туралы, өз ... ... ... жаңа ... шығарды. Жаяу Мұса халықтың есінде аса көрнекті ... жөне әнші ... ... пен ... ... жолындағы күрескер
адам ретінде сақталып қалды.
Қазақ халкының XVIII—XIX ғасырлардағы музыкалық өмірін зерттеуде,
сондай-ақ қазақ ... ... мен ... ... орыстың
ғалымдары мен саяхатшыларының сіңірген еңбектерінің маңызы зор.
Қазақ өндерін жазып алуда С.Г.Рыбаков көп ... ... Ол ... өн ... ... ... ... дөуірге төн негізгі сипаттары
сақталған бұл өндер қазақ ... ... өр ... ... ... дамуын түсіну үшін айқын ... ... ... ... сұлулық пен ғашықтықты жырлай-тын лирикалық өндердің неғұрлым
көп тарағандығын атап көрсетті.
Этнограф А.А.Ивановский ... ... ... ... ... қазақтың композитор-әншілері шығармашылығының әлеуметтік
мазмұны өткір болатындығын ... мен ... ... ... музыкасы жайын-дағы
еңбектері орыс ... ... ... ... сипаттайды. Оның
алдыңғы қатарлы қайраткерлері ... ... ... ... ықыласпен, сергектікпен қарап, әділ бағалап отырды.
Орыс музыкасымен байланысы нөтижесінде ... ... ... ... ... ... оның өзі де ... халықтардың фольклорымен бірге
кейбір орыс ... ... ... ... ... ... алған қазақ өндерінің әуенін М.П.Мусоргский (1839-1881)
А.С.Пушкиннің «Капитан қызы» деген ... ... өзі ... болған
«Пугачевшина» операсы үшін таңдап алған. (Бұл опера ұлы композитор қайтыс
болғандықтан жазы-лып ... ... ... ... ... ... қолын-да қазақ өндерщің жазбалары болған болу керек, мұны ... ... ... бөлімінде) «Ой, айнам» мен «Ғазиза-ай» өндеріне
ұқсастығынан байқауға ... ән ... ... ... да ... ... В.В.Лейсектің Ташкентгегі Түркістан ауыл ... ... ... (1890) жазған «Сарт, қырғыз және ... ... ... ... ... ... шығармасына енген болатын.
Қорытынды
Бүгінгі ұрпақ қазақ халқының жүздеген жылдар бойы ... ... ... ... оны ... ... айтқанда қазақ халқының 2000 жылдай уақыт жиналған ... ... ... өзара байланысқан, тарихта қиын ... ... ... сеніммен қарауға мүмкіндік берген. Бүгінде
тәуелсіздік алған тұста кеңестік дәуірде ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге, оның құндылықтарын
түсінуге мүмкіндігіміз бар.
Қазақ халқының рухани мәдениетінің ашылмаған тұстары өте көп. ... ... ... ... ... ... пайдалануға,
ұрпақты тәрбиелеуде үлгі өнеге болатын тұстарын қолдануға тиістіміз.
Рухани мәдениеті жоқ мемлекет, халық болашағы жоқ. ... ... ... ... үлгі болатындай бай рухани мәдени мұрамыз бар.
Тәуелсіз Қазақстан азаматтары осы бізге жеткен рухани мәдениетті қолданып,
оны ... ... ... жеткізуге міндетті.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982 ж.
2. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы, 1967 ж.
3. История ... ... ... 1968 ж.
4. Казахская несказочная проза. Алматы, 1990 ж.
5. Әдебиет тарихы. М.Әуезов. Алматы, 1991 ж.
6. Қазақтың көне ... ... 1993 ... Мыңжанов Н. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы, 1994 ж.
8. Маданов Х. Қазақ ... арғы ... ... ... 1995 ... ... Х. Ұлы дала тарихы. Алматы, 1994 ж.
10. Қазақстан тарихы. Очерктер. ... 1994 ... ... тарихы ІV-томдық 2 том. Алматы, 1998 ж.
12. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. Алматы, 1999 ... ... Қ. ... ... ... І998 ... ... М.С. Қазақ жерінің тарихы. Алматы, 1994 ж.
15. Қазақ әдебиетінің тарихы. 6 томдық. Алматы, 1961 ж.
-----------------------
[1] Стеблева И.В. К реконструкции ... ... ... ... 1971. 1972, 213-226
[2] История Казахской ССР т.І. А., 1977. 431 б.
[3] Литвинский Б.А., Пичикян И.Р. Пещерная культовая архитектура ... М., 1986, 81-125 ... ... С.Г., ... Т.И. ... ... трех тысячилетий,
1992, 159-160 б.
[5] Айдаров Г. Язык памятника Кюль-тегину. А., 1993.
[6] Каскабаев С.А. Казахская несказочная ... А.-А., ... Аяз ... ертегінің сюжетін С.П. Толстов Аяз қала бекінісінің
тарихымен байланыстырады // Толстов С.П. По следам древнехорезмской
цивилизации. М.,-Л., 1948, 22 ... ... Ч.Ч. ... из ... // ... Соч. В 5-
томах. А.-А., 1961, т. 1, 144 б.Егоров В.Л. Историческая география Золотой
Орды в ... вв. М., 1985, ... ... В.Г. Сборник материалов,
[10] Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі. А., 1993. 14-б. ... ұлы ... ... ... ... и ханских династий. А.-
А., 1990 45-46, 78 б.
[11] Казахский фольклор в собрании Г.Н. ... А.-А., 1972, 70 ... ... В Азии и Европе. М., 1977, 211-б.
[13] Мағауин М. Қадым заман күәгері. «Алдаспан». А.-А., 1971, 7-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
60-80 жылдардағы ортасындағы Қазақстандағы нақты социализм12 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Алғашқы шығарылған қазақ газеттерінің тарихы4 бет
Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға5 бет
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет
Ежелгі месопотамия мэдениеті8 бет
Ерте орта ғасырлардағы корея23 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Күй – қазақ халқының рухани азығы ретінде42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь