Хромосомалық аномалиялардың қой шаруашылығындағы құнды көрсеткіштерге әсерін зерттеу

КІРІСПЕ
10
1.
ТАРАУ. ҚОЙДЫҢ ТУМЫСТАН БОЛҒАН АНОМАЛИЯЛАРЫНЫҢ ЭТИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ТҰҚЫМ ҚУАЛАУШЫЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ (НЕГІЗГІ БӨЛІМ) 12
1.1. Тумыстан болған аномалиялардың себептері, түрлері жене тұқым қуалаушылық касиеттері
12
1.2. Генетикалық аномалиялар жөне олардың қой популяцияларында таралуы
22
1.3. Қойлардың тумыстан болған аномалияларының пайда болуына экзогендік факторлардың әсері
27
1.4 Генетикалық және тумыстан болған аномалияларды қой тұқымдарыңда таратпау шаралары
31
2. ТАРАУ. ЦИТОГЕНЕТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ЖҮРГІЗУ ӘДІСТЕРІ 36
2.1 Хромосома препараттарын дайындау үшін клеткаларды организмнен бөліп алу жолдары
36
2.2 Қойлар мен қозылардан сүйек миының клеткаларын бөліп алып, хромосома препараттарын дайындау
37
2.3 Қойлардың спонтандық аборттарынан, эмбриондарынан және өсудің соңғы сатысындағы төддерінен хромосома препараттарын дайындау
38
2.4 Анатомиялық және физиологиялық аномалиялары бар қозылардан хромосома препараттарын дайындау
39
2.5. Организмнен бөлініп алынған клеткаларды қысқа уақыт аралығында, жасанды жағдайда өсірудің цитологиялық тәсілдері
40
2.6. Мал қанының лимфоциттерін жасанды жағдайда өсіріп, олардан хромосома препараттарын дайындау жолдары
41
3. ТАРАУ. ҚОЙДЫҢ ТУМЫСТАН БОЛҒАН КЕМІСТІКТЕРІ МЕН АНОМАЛИЯЛАРЫНЫҢ ЖӘНЕ АУРУЛАРЫНЫҢ ЦИТОГЕНЕТИКАСЫ 47
3.1 Тумыстан болған аномалиялары бар мал цитогенетикасы
47
3.2 Тумыстан болған аномалиялары бар қаракөл тұқымды және кроссбред тектес қозылар цитогенетикасы
54
3.3 Жақтардың және қатты тандайдың аноналиялары бар қозылар цитогенетикасы
57
3.4. Көздің аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
58
3.5. Құлақтың аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
60
3.6. Ac қорыту мүшелерінің аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
62
3.7. Жүйке жүйесінің аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
66
3.8. Кеуде қуысы сүйектерінің, омыртқа желісінің және жұлынның аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
68
3.9. Аяқ сүйектерінің аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
70
3.10. Тері мен оның туындыларының аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
75
4.0 Сәулелік микроскопта жұмыс жасағанда қауіпсіздікті сақтау ережелері 77
4.1. Бокста клетка культуралары және ұлпалармен жұмыс жасағанда қауіпсіздікті сақтау ережелері 77
ҚОРЫТЫНДЫ
78
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ 81
Ауыл шаруашылығына адам тіршілігі үшін қажетті өнімдерді, бірінші кезекте тағам өнімдерін өндіруді жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік беретін алдыңғы қатарлы, ғылымды көп қажет ететін технологияларды енгізу соңғы жылдардың негізгі мәселелерінің біріне айналды, бұл туралы Қазақстан халқына өз жолдауында Н.А.Назарбаев айтып кетті [1].
Организмнің өсіп - өнуіне, дамуына және онтогенездің жалпы ағымына қажетті генетикалық информациямен қамтамасыз ететін, жануарлардың белгілері мен қасиеттерінің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігіне генетикалық бақылау жасайтын құрылымдар клеткалардың хромосомалары. Хромосома геномның үзік-үзікті (дискретті) жеке бөлігі болып саналады. Ол дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) мен белоктардан тұрады және хромосомаларда гендердің жиынтығы болады. Сондықтан сүтқоректі жануарларды цитогенетикалық әдістің көмегімен зерттеу немесе клеткадағы хромосомалардың жалпы санын анықтау, жеке хромосоманың құрылысын - морфологиясын сипаттау, олардың абсолютті және салыстырмалы ұзындықтарьн өлшеу, хромосомалардьң ұзын және қысқа иықтарының ара қатынастық мөлшерін центромерлік индексін есептеу, ядрошық ұйымдастырушы аудандардың қандай хромосомада орналасқанын көрсету, гомологты хромосомалардьң бір-біріне ұқсастық деңгейін тексеру, хромосомалардың ұзына бойында эухроматиндік және гетерохроматиндік аудандардың қалыпты орналасуын айқындап, нақты белгілеу ауыл шаруа-шылығы малының генетикасы үшін маңызды болып табылады.
Ауыл шаруашылығы малын цитогенетикалық зерттеу таяуда басталды. Қазіргі уақытта геномның сипаттамасы мен құрылымын цитогенетикалық әдіспен зерттеу нәтижелері биология және ауыл шаруашылығы ғылымының негізгі бір құралы ретінде мал шаруашылығьның әр түрлі салаларының өзекті мәселелерін шешуде жиі қолданыла бастады.
Ғылыми әдебиеттерге талдау жасағанда ауыл шаруашылығы малының әр түрлі тұқымдары мен популяцияларының қалыпты кариотиптері және хромосомаларындағы сандық және құрылымдық өзгергіштіктердің деңгейлері перифериялық қан мен сүйек миының клеткаларында зерттелгені анықтадды. Сонымен қатар түрлердің пайда болуындагы кариотиптік эволюцияның маңызы, малды будандастырудың цитогенетикалық аспектілері, малдың өнімділік қабілетінің хромосомалық маркерлерін анықтау, хромосомалардағы гендердің цитологиялық карталарын құрастыру, жеке хромосоманың ультрақұрылымын сипаттау сияқты күрделі проблемалар да зерттеуді қажет етеді.
Ғылыми әдебиеттерде қоршаған ортаның зиянды әрекетгері мен жан-жануарлардың генетикалық аппаратында — хромосомаларында болатын өзгерістердің ара катынастық байланыстылығы айқын көрсетілген. Қазақстанның кейбір өңірлеріндегі экологиялық жағдайларға ғылыми сипаттама бергенде сол қоршаған ортадағы жағымсыз физикалық және химиялық мутагендер мен тератогендердің адамдар мен жан-жануарлар организміне келтіретін зиянды салдарларын ерекше атап өту керек. Семейдің бұрынғы атомдық сынақ полигонының радиациялық әсерлерінен, Аралдың құрғап кетуінен, жұмыс істеп тұрған зауыттар мен фабрикалардың өндірістік қалдықтарынан, жердің астындағы қазба байлықтарды өндіру кезіндегі қоршаған ортаның ластануынан, медицина мен ветеринарияда қолданылатын кейбір дәрілер мен препараттардың әсерінен сүтқоректі жануарлар популяцияларында тумыстан болған кемістіктер мен аномалиялар санының көбеюі мүмкін.
1. Айала Ф., Кайгер Дж. Современная генетика. Москва: Мир,
1987. Т. 1. 295 с.
2. Айала Ф., Кайгер Дж. Современная генетика. Москва: Мир,
Т. 2. 368 с.
3. Балаянц М.Д., Аббасова Б.А. Физиологические особенности каракульских ягнят-альбиноидов // В сб.: Материалы 1 съезда физиологов Средней Азии и Казахстана. Душанбе, 1991. 4.1. С. 66.
4. Балаянц М.Д., Баратов Ю.А., Деушева Г.Г., Риш М.А., Шалимов Ю.П. Морфологические и гистохимические особенности тканей органов каракульских ягнят при генетическом дефекте - альби-ноидизме // Сельскохозяйственная биология. 1988 а. № 4. С. 124-126.
5. Берсімбаев Р.І., Мұхамбетжанов К.Қ. Жалпы және молекулалық генетика. II бөлім
6. Визнер Э., Виллер 3. Ветеринарная патогенетика. Москва: Колос, 1979. 424 с.
7. Гольдман И.Л. и др. Хромосомы крупного рогатого скота // Животноводство, 1969 б. № 3. С. 48-50.
8. Гольдман И.Л. и др. Цитогенетическая лаборатория для иссле¬дования хромосом животных и птиц // Вестник сельскохозяйст¬венной науки, 1970. № 3. С. 96-100.
9. Дубинин Н.П. Генная теория злокачественного роста // Успехи современной биологии, 1984. Т. 57, Вып. 2. С. 163 - 178.
10. Дубинин Н.П. Общая генетика. Москва: Наука, 1976. 590 с.
11. Дубинин Н.П. Мутагены среды и наследственность человека // Успехи современной генетики, 1984. № 12. С. 3-29.
12. Жапбасов Р. Перспективы развития цитогенетических исследо-ваний овец // В сб.: Материалы Всесоюзн.совещания "Транс¬плантация эмбрионов сельскохозяйственных животных". Алма-Ата, Ғылым. 1991. С. 143-148.
13. Жапбасов Р. Использование цитогенетических достижений в овцеводстве. // В сб.: Биотехнология. Приложение к экспресс-информации "Новости науки Казахстана". Алма-Ата, 1991 б. С. 91-93.
14. Жапбасов Р. Состояние хромосом клеток у ягнят с врожденными аномалиями // В сб.: Генетика и биотехнология сельскохозяйст¬венных животных. Алматы, 1994 а. С.71-87.
15. Жапбасов Р. Қойдың цитогенетикасы және тератологиясы. Алматы, Бастау, 2006ж. 245б.
16. Жапбасов Р. Распространение и формы врожденных аномалий у каракульских и кроссбредных овец // Вестник сельскохо¬зяйственной науки Казахстана, 1994 б. № 7. С. 100-109.
17. Жапбасов Р. Врожденные аномалии конечностей у каракульских и кроссбредных ягнят // Деп. в КазгосИНТИ. Библиографический указатель "Депонированные в КазгосИНТИ научные работы". Алматы, 1994 в. Вып.4.
18. Жапбасов Р.Ж., Ауельбаев А.С., Кусмолданов К.С. и др. Популяционно-цитогенетическая оценкак овец разных пород и популяций. // Новости науки Казахстана. Научно-технический сборник. 2003. №4. С. 96-101.
19. Живаго П.И. О хромосомных комплексах мелкого рогатого скота. //Журнал экспер. Биолог. , 1930, Т.6 №4. С. 64-68.
20. Иоганссон С.И. Руководство по разведению животных. Москва: 1963. Т.2, 546 с.
21. Моисейкина Л.Г., Кленовицкий П.М. Цитогенетическая харак-теристика овец эдильбаевской породы. // В сб.: Повышение эффективности кормления и разведения сельскохозяйственных животных. Материалы. Калмыцкий государственный университет. Элиста, 1996. С. 121-125.
22. Орлов В.Н., Булатова Н.Ш. Сравнительная цитогенетика и Кариосистематика млекопитающих. Москва: Наука, 1983. 405 с.
23. Орлов В.Н., Булатова Н.Ш. Кариотип эфиопского домашнего барана // В сб.: Материалы 1 Всесоюзн.конф. по цитогенетике с.-х. животных. Москва, 1985. С. 61-62.
24. Сейсебаев А.Т., Бахтин М.М., Жапбасов Р. Мониторинг генетических последствий радиационного загрязнения окружаю¬щей среды на территории бывшего Семипалатинского испыта¬тельного полигона: общие подходы. // В сб.: II Международная конференция по проблемам нераспространения ядерного оружия. Курчатов, 1998. С. 96.
25. Сейсебаев А.Т., Бахтин М. М., Тусупбаев В.Л., Шеналь К., Нургалиева К. Ж., Жапбасов Р., Султанова Б.М., Блинов А.Г. Радиобиоэкологический мониторинг природных популяций растений и животных бьшшего Семипалатинского испытательного полигона. //В сб.: Международная конференция "Биологические эффекты малых доз ионизирующей радиации и радиоактивное загрязнение среды". Сыктывкар, 2001. С. 91-92.
26. Тойшибеков М.М., Адырбеков И.А., Даминов Б. Трансплан¬тация эмбрионов в каракулеводстве // В сб.: Материалы 2 Всесоюзн.совещ. "Генетика развития". Ташкент, 1990. С. 259-260.
27. Тяпаев Р.Х., Жапбасов Р. Селекционные и цитогенетические аспекты оценки каракульских овец // В сб.: Материалы III школы-семинара по генетике и селекции животных. II научн. чтения памяти акад. Д.К. Беляева. Новосибирск, 1989. С. ИЗ.
28. Тяпаев Р.Х., Жапбасов Р., Сарымсаков Д. Проблемы адаптации каракульских овец в новых регионах разведения // В сб.: Мате¬риалы республ. конф. "Проблемы теоретической и прикладной генетики в Казахстане". Алма-Ата, 1990. С. 164-165.
29. Фейнгольд Ж., Фейнгольд Н. Наследственная передача болезней у человека//В сб.: Генетика и наследственность. Москва: Мир, С. 203- 228.
30. Фесенко СВ., Алексахин P.M., Санжарова Н.И., Фесенко Г.А., Панов А.В., Пастернак А.Д., Василивецкий В.А., Коваленко В.И. Анализ факторов, определяющих формирование доз внутреннего облучения сельского населения и эффективность защитных мероприятий в сельском хозяйстве в отдаленный период после аварии на Чернобыльской АЭС // Радиационная биология. Радиоэкология, 1999. Т. 39. № 5. С. 487-499.
31. Фогель Ф., Мотульски А. Генетика человека. Москва: Мир. 1990. Т.2, 378 с.
32. Фомичев Ю.П., Кошелева Г.Н., Обыденова Н.А. Реакция сычевского скота на радионуклидное загрязнение местности // Зоотехния, 1997. № 2. С. 17-21.
33. Фотева С., Бойчев К., Димитрова И., ТеневаТ., Алексиев И. Параметри на соматичния геномен дисбаланс и асоциативната активност на акроцентричните хромозоми при новородне агне с малформации // Селскостопанска наука, 1998. № 5. С. 28-29.
34. Шарипов И.К. Методы анализа хромосом у млекопитающих. Методическое руководство. Алматы, Казак, университеті, 1998. 57 с.
35. Шарманов Т.Ш. Витамин А и белковое питание. Москва: Медицина, 1979. 228 с.
36. Adalsteinsson S. Albinism in Icelandic sheep // J.Hered., 1997.V.68, N 6. P. 347-349.
37. Andressen E., Broad Т , Di Stasio L., Dolling C.H.S., НШ D., Huston K., Larsen Baker R.L., Clarke J.N., Harvey T.G., Meyer N.N. Inheritance of foot and jaw abnormalities in sheep // Proc. N.Z. Soc. Anim. Prod., 1986. N 46. P. 96-100.
38. Basak O.K., Chakrabarti A., Shorn R.N., Banerjee A.K. Congenital absence of teats (Athelia) in a she goat // Indian. VetJ., 1979.V.56, N 12. P. 1061.
39. Berry R.O. The chromosome complex of domestic sheep (Ovis aries) // J.Heredity, 1941.V.32, N 8. P. 261-267.
40. Brandriff В., Gordon L., Ashworth L. e. a. Chromosomal abnormalities in human sperm: comparisions among four healthy men // Hum.Genet. 1984. V. 66. N 2-3. P. 193-201.
41. Brandriff В., Gordon L., Ashworth L. e. a. Frequencies of chromosomal aberrations in human sperm // Environ. Mutagenes. 1984. V. 6. N 3. P. 477.
42. Bongso T.A., Thavalingam M., Mukherjee Т.К. Intersexuality associated with XX/XY mosaicism in a horned goat // Cytogenet and Cell Genet., 1982. V. 34, N 4. P. 315-319.
43. Bruere A.N., Mills R.A. Observations on the incidence of Robertsonian translocation and associated testicular changes in a flock of New Zealand Romney sheep // Cytogenetics, 1971. N 10. P. 260-272.
44. Bruere A.N., Chapman H.M. Autosomal translocations in two exotic reeds of cattle in New Zealand // The Veterinary Record, 1973. V. 92, N 23. P. 615-618.
        
        ҚАЗАҚСТАН  ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚСТАН ИНЖЕНЕРЛІК - ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Божыбаева Жанна Қайратқызы
Хромосомалық ... қой ... ... көрсеткіштерге
әсерін зерттеу
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
мамандығы 050701 – «Биотехнология»
Алматы- 2010 ... ... ЖӘНЕ ... ... ИНЖЕНЕРЛІК - ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
| | ... ... | ... меңгер, академик ҰИА ҚР, | ... д., ... Н.Е. | ... | |
| | ... ... : ... аномалиялардың қой шаруашылығындағы құнды
көрсеткіштерге әсерін зерттеу»
мамандығы 050701 – «Биотехнология»
Орындаушы:
Божыбаева Ж.Қ.
Ғылыми ... м.а., ... ... 2010 ... | |
| ... |
| |МАК ... |
| |МАК ... |
| |МАК ... ... ... ХАТ
тақырыбы : «Хромосомалық аномалиялардың қой шаруашылығындағы құнды
көрсеткіштерге әсерін зерттеу»
Студент
Божыбаева Ж.Қ.
Ғылыми жетекші ... ... ... ... ... доц. ... ... ... ... ... және ... ... ... ... __________________ ст.пр. Касымов Н.Ж.
нормоконтроль ... ... ... ... ... ... ...... ... өнімдері және өңдеу өндірістірнің технологиясы мен жабдықтары
кафедрасы
Диплом жұмысын орындауға арналған
ТАПСЫРМА
Студент ... ... ... ... ... аномалиялардың қой шаруашылығындағы құнды
көрсеткіштерге әсерін зерттеу»
« » 20 ж. ... ... ... ... ... мерзімі « ... ... ... ... ... тізімі немесе диплом жұмысының
қысқаша мазмұны:
Кіріспе ... ... ... және ... маңыздылығы,
сұрақтың қазіргі кездегі бағалығы, зерттеу мақсаты мен ... ... шолу ... ... бойынша әдебиеттерге аналитикалық
шолуческий).___________________________________________
Экспериментальдық бөлім (нысандар мен ... ... ... ... ... ... ... тізімі (слайдтар, кестелер, графиктер және т.б.):
1. Метафазалық клетка бейнеленген ... ... ... ... ... ... (№ ... әдебиеттер:
1.Айала Ф., Кайгер Дж. Современная генетика. Москва: Мир, 1987. Т.1. ... ... И.Л. и др. ... лаборатория для исследования
хромосом животных и птиц // Вестник сельскохозяйственной ... 1970. № ... ... Жапбасов Р. Врожденные аномалии конечностей у каракульских ... ... // Деп. в ... Библиографический указатель
"Депонированные в КазгосИНТИ научные работы". Алматы, 1994 в. Вып.4.
4. ... В.Н., ... Н.Ш. ... ... ... ... // В ... 1 Всесоюзн.конф. по цитогенетике с.-х. животных. Москва, 1985. С.
61-62.
Консультации по работе с указанием относящихся к ним разделов ... ... ... ... ... бөлім |б.ғ.к. Сарсекеева Г.Ж. |01.03.10-25.03.10 | ... |Аға ... ... |25.03.10-20.04.10 | ... |С.Б. | | ... ... ... Л.К. ... | |
|Еңбекті және қоршаған|ст.пр. Касымов Н.Ж. ... | ... ... | | | ... ... ... Г.Ж. ... | ... жұмысын дайындау
графигі
|Рет |Бөлім ... ... ... ... ... ... мерзімі | ... ... ... | | |
|1 ... бөлім |01.03.10-25.03.10 | |
|2 ... ... ... | |
|3 ... ... ... | |
|4 ... ... және ... | |
| ... ... | | |
|5 ... ... | ... беру күні « » 20 ... ... ... Джерембаева Н.Е.
Жұмыс жетекшісі ________________________ б.ғ.к. Сарсекеева Г.Ж.
Тапсырманы орындауға ... ... ... Ж. ... |10 ... ... ... ... ... ... ЭТИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ |12 |
| |ТҰҚЫМ ҚУАЛАУШЫЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ (НЕГІЗГІ БӨЛІМ) | |
| |1.1. ... ... ... себептері, түрлері жене |12 |
| | ... ... ... | |
| |1.2. ... ... жөне ... қой популяцияларында |22 |
| | ... | |
| |1.3. ... ... болған аномалияларының пайда болуына |27 |
| | ... ... ... | |
| |1.4 ... және ... ... ... қой |31 |
| | ... ... ... | ... ... ... ... ЖҮРГІЗУ ӘДІСТЕРІ |36 |
| |2.1 ... ... ... үшін клеткаларды |36 |
| | ... ... алу ... | |
| |2.2 ... мен ... ... ... клеткаларын бөліп алып,|37 |
| | |хромосома ... ... | |
| |2.3 ... ... аборттарынан, эмбриондарынан және |38 |
| | ... ... ... ... ... | |
| | ... ... | |
| |2.4 ... және физиологиялық аномалиялары бар қозылардан|39 |
| | ... ... ... | |
| |2.5. ... ... ... ... қысқа уақыт |40 |
| | ... ... ... ... ... | |
| | ... | |
| |2.6. |Мал ... ... ... ... ... ... |
| | |хромосома препараттарын дайындау ... | ... ... ҚОЙДЫҢ ТУМЫСТАН БОЛҒАН КЕМІСТІКТЕРІ МЕН АНОМАЛИЯЛАРЫНЫҢ |47 |
| |ЖӘНЕ АУРУЛАРЫНЫҢ ЦИТОГЕНЕТИКАСЫ | |
| |3.1 ... ... ... бар мал ... |47 |
| |3.2 ... болған аномалиялары бар қаракөл тұқымды және |54 |
| | ... ... ... ... | |
| |3.3 ... және ... ... аноналиялары бар қозылар |57 |
| | |цитогенетикасы | |
| ... ... бар ... ... |58 |
| ... ... бар ... ... |60 |
| |3.6.|Ac ... ... аномалиялары бар қозылар |62 |
| | ... | |
| ... ... ... бар ... ... |66 |
| |3.8.|Кеуде қуысы сүйектерінің, омыртқа желісінің және ... |68 |
| | ... бар ... ... | |
| ... ... ... бар қозылар цитогенетикасы |70 |
| |3.10|Тері мен оның туындыларының аномалиялары бар ... |75 |
| |. ... | |
| |4.0 ... ... жұмыс жасағанда қауіпсіздікті сақтау |77 |
| | ... | |
| ... ... ... және ... жұмыс жасағанда |77 |
| | ... ... ... | ... |78 ... ... ТІЗІМІ |81 ... ... Ауыл ... малының цитогенетикасы сүтқоректілер
цитогенетикасының жеткілікті деңгейде зерттелмеген ... ... ... ... ие ... бірі — дені сау және ... әр түрлі тұқымдарындағы хромосомаларының өзгеру деңгейін анықтау
осы уақытқа дейін толық зерттелмей келе жатқан өзекті ... ... әр ... ... ... ... ... мен
аномалияларының кездесу жиілігі мен олардың алынатын өнім ... ... ... ауыл ... ... тумыстан болған кемістіктердің кездесу жиілігін
азайту үшін генетикалық, зоотехникалық және ветеринариялық тиімді шараларды
қолдану;
2. кемістіктердің ... яғни ... болу ... ... ... ... қолдану.
КІРІСПЕ
Ауыл шаруашылығына адам тіршілігі үшін ... ... ... ... ... ... жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік беретін
алдыңғы қатарлы, ғылымды көп қажет ететін технологияларды ... ... ... ... ... ... бұл туралы Қазақстан
халқына өз жолдауында Н.А.Назарбаев айтып кетті [1].
Организмнің өсіп - ... ... және ... жалпы ағымына
қажетті генетикалық информациямен қамтамасыз ететін, жануарлардың белгілері
мен қасиеттерінің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігіне генетикалық ... ... ... хромосомалары. Хромосома геномның үзік-
үзікті (дискретті) жеке бөлігі болып ... Ол ... (ДНҚ) мен ... ... және ... ... ... Сондықтан сүтқоректі жануарларды цитогенетикалық әдістің көмегімен
зерттеу немесе клеткадағы ... ... ... ... ... ... - ... сипаттау, олардың абсолютті және
салыстырмалы ұзындықтарьн ... ... ұзын және ... иықтарының
ара қатынастық мөлшерін центромерлік ... ... ... ... ... ... орналасқанын көрсету,
гомологты хромосомалардьң бір-біріне ұқсастық ... ... ... ... ... және гетерохроматиндік
аудандардың қалыпты орналасуын айқындап, нақты белгілеу ауыл шаруа-шылығы
малының генетикасы үшін ... ... ... ... ... ... зерттеу таяуда басталды.
Қазіргі уақытта геномның сипаттамасы мен құрылымын цитогенетикалық ... ... ... және ауыл шаруашылығы ғылымының негізгі бір
құралы ... мал ... әр ... ... ... мәселелерін
шешуде жиі қолданыла бастады.
Ғылыми әдебиеттерге талдау жасағанда ауыл шаруашылығы малының әр түрлі
тұқымдары мен ... ... ... және ... және ... ... ... перифериялық қан мен
сүйек миының клеткаларында зерттелгені анықтадды. Сонымен қатар түрлердің
пайда болуындагы ... ... ... ... ... аспектілері, малдың өнімділік қабілетінің хромосомалық
маркерлерін анықтау, ... ... ... ... жеке ... ... ... сияқты күрделі
проблемалар да зерттеуді қажет етеді.
Ғылыми әдебиеттерде қоршаған ... ... ... мен ... ... ... — хромосомаларында болатын
өзгерістердің ара катынастық байланыстылығы айқын көрсетілген. ... ... ... ... ... ... ... сол
қоршаған ортадағы жағымсыз физикалық және ... ... ... ... мен ... ... келтіретін зиянды
салдарларын ерекше атап өту керек. ... ... ... ... ... ... Аралдың құрғап кетуінен, жұмыс істеп
тұрған зауыттар мен фабрикалардың өндірістік ... ... ... ... ... кезіндегі қоршаған ортаның ластануынан,
медицина мен ветеринарияда қолданылатын кейбір дәрілер мен ... ... ... ... тумыстан болған кемістіктер
мен аномалиялар санының көбеюі мүмкін.
Қоршаған ортаның қазіргі уақыттағы экологиялық бұзылу ... ... ... байланысты сүтқоректі жануарларда кездесетін тумыстан болған
аномалиялар мен кемістіктердің түрлерін анықтап, олардың пайда ... мен ... ... ... ... ... ... және мал шаруашылығы ғылымының маңызды міндеті
болып саналады.
Қазіргі мал шаруашылығының ... мен ... үшін ... ... болу ... анықтау өте маңызды. Мал шаруашылығында
тумыстан болған ... ... ... ... ... тек бір ғана ... бар. Ол алдын ала сақтандыру шараларын
пайдалану.
Популяциядағы тумыстан болған кемістіктердің кездесу ... ... ... ... және ... ... ... олардың этиологиясын, яғни пайда болу себептерін анықтау ... ... ... ... сай ... ... үшін ... популяцияларының, жоғары өнімді жеке малдың генетикалық
мүмкіндіктерін (потенциалын) анықтау қазіргі биология мен мал ... ... ... өзекті мәселелердің бірі. Мал ... ... ... ... пайдаланудың тиімділігі өте
зор.
Сондықтан республикада негізгі түлік болып ... ... ... оның ... жан-жақты сараптап, мал
шаруашылығында тиімді пайдалану қажет.
1. ТАРАУ. ҚОЙДЫҢ ТУМЫСТАН БОЛҒАН АНОМАЛИЯЛАРЫНЫҢ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... болған аномалиялардың пайда болу механизмдерін, олардың
этиологиясындағы генетикалық және қоршаған ... ... ... - қазіргі биологияның өзекті мәселесі.
Эксперименттік зерттеулер нәтижесінде сыртқы қоршаған ортаның көптеген
факторларының (химиялық, физикалық, биологиялык) ... ... ... ... ... ... әсер ету ... көбіне
белгісіз және зерттелмеген. Мысалы, көптеген ... үшін ... ... белсенділіктердің өзара қатынасы әлі белгісіз. Сонымен
қатар эксперимент жүргізетін ... ... ... алу мен ... ... бір түрінен екіншісіне экстрополяция жасауды
да ... ... ... ... ... ... болған
кемістіктерінің этиологиясын дұрыс анықтап және ... ... ... қою үшін ... ... эксперимент жүргізіп, пайда болған
ұқсас кемістіктерге генетикалык, және эмбриологиялық талдау жүргізіледі.
1. Тумыстан болған аномалиялардың себептері, ... және ... ... тумыстан болған аномалияларының этиологиясы ... ... ... ... эндогеңдік, қоршаған ортаның
әсері немесе экзогендік және осы екеуінің - тұқым қуалаушылық пен қоршаған
ортаның ... ... ... ... ... ... ... және хромосомалардың
аберрациялары мен геномдық ... ... ... ... ... «...тұқым қуалайтын аномалиялар —организмнің дене
құрылысы мен қызметтеріндегі генетикалық әсерлерден болатын ауыткушылықтар.
Осының ... ... ... мен ... ... төмендейді.
Басқаша айтқанда, генетикалық аномалия дегеніміз жаңадан пайда болған (de
novo) ... ... ... ... ... ... ... әсерлерінен организмнің анатомиялық құрылымы ... ... ... ... ... қоршаған
ортаға бейімділік қасиеттерінің тұрақты және кері дамымайтын өзгергіштігі».
Гендердің мутацияларының салдарынан тумыстан ... ... ... және ... ... мен ұлпаларының бұзылу
деңгейі әр түрлі болуы ... ... ... ... ... кез ... ... байқалады. Сонымен ... ... ... ... ... қоршаған ортаның зиянды
факторларының организмге тигізетін жағымсыз әсерінің ... ... мен ... ... дамуы күрделі эмбриологиялық,
цитологиялық, ... ... ... ... ... мен ... ортаның бірлескен ара қатынастығымен
толық байланысты. Егер ... ... ... ... ұрықтың
даму кезеңінің алғашқы сатысында (предимплатациялық кезенде) әсер етсе,
онда эмбрион мен ұрықтың көбі ... ал ... ... ... бар
дарабастар сирек туады.
Тумыстан болған анатомиялық, морфологиялық аномалиялардың пайда болуы
және мүшелердің ... ... ... жоғарғы деңгейде жүріп,
эмбрион мен ұрық қарқынды дамып, өсіп ... ... ... әсер еткен уақытпен дәлме дәл келеді [1, ... өсіп келе ... ... ... бір ... әсер ... ортаның зиянды факторлары тератогендердің салдарынан экзогендік
немесе түқым қуаламайтын аномалиялар ... ... ... Бұл ... ... ... физикалық және биологиялық факторлар жатады.
Қойдың эмбрионына немесе ұрығына генетикалық және қоршаған ортаның
экзогендік факторлары бірдей әсер еткенде ... ... ... деп ... [ ... ... ... болдыратын эндогендік факторларга
жоғарыда ... ... ... мен ... ... ... аурулар, ата-ананың жас мөлшері мен жыныс клеткаларының
«өте жетіліп кетуі» ... ... ... кемістіктердің тізіміне қойларда анықталған
аномалиялардың 15 түрі ... ... 13-і ... ... ... ... қасқыр араны, артқы аяқтың параличі,
сүйек пен жүн талшықтарының кемістіктері, ... сұр ... ... ... тыс ... бұлшық еттің дистрофиясы,
астыңғы жақ сүйектің аплазиясы, өңештің ... ... ... жәй атаксия, анустың атрезиясы) аутосомалардағы рецессивті
мутантты гендердің ... ... Ал, ... ... - ... шеткі
сүйектерінің ампутациясы мен ұрықтың тумыстан болған ... ... ... анықталмаған. Ұрықтың сулылығы мен оның мумикациясы
саулықтардағы қалыпты ... - ... ... ... ... өте сирек кездеседі, ал ұрықтың сулылығы кейбір ... жиі ... ол ... ... ... ... қатарына енгізілген [14].
Қойдың астыңғы жақ сүйегінің ... ... ... ... Д10 ... ... оның аутосомалық рецессивтік
түқым қуалайтыны анықталған. Осыған үқсас аномалия буаз саулықтарды белгілі
бір кезенде Калифорниялық ... дәрі ... ... пайда болады
[3,17].
Асыл тұқымды мал зауыттарының өзінде қойлардың мойындарының қисаюы 14%-
ға дейін кездеседі және бұл кемістік рецессивтж ... ... ... ... ... ... кемістіктерінің болу себептерін ... ... ... ... ... ... ... [21] мен дұрыс мөлшерде болмауының [24] ... ... өсіп - ... ... бір ... ... ... тигізетін тератогендік әсерінен болатыңдығы белгілі [26,8].
Анкон қой тұқымдарында аяқ ... ... ... ... ... ... этиологиясы аяқтың қалыпты ұзындығының
рецессивтік қасиеті екені анықталды. Ұқсас аномалиялар ... ... ... ... да ... Ергежейліліктің басқа түрінің пайда
болуы қалқанша бездің тиреогендік қызметінің бүзылуынан қой ... зат ... ... байланысты. Бақайлардың адактилиясы
Халықаралық тізімге енгізілген (Д5).
Осы аномалия мен перомелия аутосомалық рецессивтік түрде ... ... ... қозыларда кездесетін кейбір аномалиялар - сүйектердің
бірнеше жерден ... ... ... ... ... және ... ... шат
жарығының аутосомалық рецессивтж тұқым қуалаушылық қасиеттері анықталған
[5].
Малда анатомиялық — топографиялық ... ... ... шаттың
және ұманың тумыстан болған жарықтары болады. Осындай жарықтар басқа малға
қарағанда қойларда сирек ... ... және ... ... тумыстан болған аномалиялар қатарына ... және ... ... аттас мүшелердің құрылымы мен дамуының бұзылуынан
болатын кемістіктерге байланысты. Ал, кіндік жарығы қозылар туғанда ... ... ... ... кемістіктер деп есептеледі.
Кейбір сүйектердегі остеодисплазияның әсерінен организмдегі сүйектену
ағымы (остификация) бұзылып, қатты болатын ... ... ... ... ... ... ... қой тұқымындағы инбридингтің
көрсеткішінің (коэффициентінің) жоғарылауы себепті отарда осы синдромды
болдыратын жағымсыз ... ... бар ... ... көбеюіне
байланысты [10]. Осындай аномалиялары бар қозыларды генетиканың ... оның ... ... ... [26] ... зерттегенде осы
синдромның этиологиясы қой ... ... ... ... ... екен-дігі толығымен дәлелденді [13].
Қозыларда кездесетін «өрмекші тәрізді» ... ... ... бар ... ... ... мен ... талдау
жасағанда бұлардың екеуі де даму аномалияларының ... ... ... ... хондродисплазия синдромына ұқсас, тіпті
олардың ... ... ... Хондроциттердің көптеп бұзылуынан
остеогенез ағымы дұрыс жүрмейді де, сүйек пен ... ... ... өсіп ... ... ... аяқ буындарының артрогрипозы, буыңдардың жартылай бүгілуі мен
тіптен бүгілмеуі аяқтың бұлшық еттерінің контрактурасынан да ... бар ... аяқ ... «шананың табаны» сияқты қисайьш,
бұлшық еттері қалыпты деңгейге дейін дамымайды. Осындай ... ... ... ... туғаннан кейін бірнеше күннен кейін өледі. Бұл аномалия
Халықаралық тізімде рецессивпік летальдық ... (Д,) ... ... ... ... ... валин тұқымды, Австралияның меринос [16]
және Европаның кейбір қой ... ... ... ... ... жиі кездеседі [21].
Генетикалық талдау ... ... ... көздің
микрофтальмиясының аутосомалық рецессивтік тұқым қуалаушылығы ... ... ... ... ... ... қалыпты
деңгейге дейін дамымауы (микротия) мен оның дамып-өспеуі ... ... ... ... тұқым қуалаушылықтың аралық
түрінің айқын мысалы бола ... ... ... құлақ қалыпты
деңгейге дейін ... да, ал ... ... ... ... ... ... летальдық әсерінен болатын қойдың қүлағының
анотиясы мен ... ... ... ... ... ( Д2 ... ... қорыту мүшелерінің аномалияларының тұқым қуалаушылық қасиеттері осы
күнге ... ... Егер тік ... ... ... ... фактордың әсерінен болады деп есептелсе, анустың атрезиясы
аутосомалық рецессивтік түрде тұқым қуалайды және ол ... ... (Д13). ... ... бар ... генеалогиялық талдау
жүргізгенде осы қозының енесі мен оны ... ... ... ... ... болғаны анықталды. Сондықтан осы жағдай аномалияны болдыратын
рецессивті геннің генетикалық әсерін арттырды деуге ... бар ... ... «ақ ... деп аталатын ауру топырақта, шөпте
кобальт жетіспегенде жиі пайда болады ... ... ... ... ... ... мен ... параличтері сенімді түрде аңықталады. Бүлар летальдық әсері бар
рецессивтік ... ... ... ... ... ... енген
(Д3). Сонымен қатар қозылардың жүйке жүйесінің аномалиялары белгісіз
этиологиялық ... [20] және ... ... пен ... ... ... болады.
Мидың аномалиялары кезіндегі оның құрылысындағы анатомиялық ауытқулар
мен гистологиялық өзгерістер ірі қарада толығымен сипатталған ... ... бар ... тірі туғанымен, олар орнынан қозғала
алмайды. Бұл аномалия рецессивтік түрде тұқым қуалайды ... ... ... ол ... ... кірген. Қойдың әр түрлі тұқымдарында кездесу
жиілігі мен патогенезі толық зерттелген «желгіш ауруы» («рысистая ... ... ... ... ... ... ... жоқ [14,21].
Бұлшық еттер мен сіңірлердің аномалияларьшың ... ... ... ... ... ... (Д9). Бұл ... Австралияның
меринос қойларында жиі кездеседі және осы кемістік бірінші рет 1954 жылы
сипатталған [14,21] - ... ... ... ... бар жаңа ... ... мен ... және олардың бұлшық еттерін
гистологиялық зерттеу нәтижесінде осы ... ... ... ... ... мүмкіндік туды [8]. Бұлшық еттер ... ... ... өлі ... ... туа ... өліп
қалуына себеп болады [34]. ... ... ... ... осы ... ... ... әр түрлі деңгейдегі
бұзылуының салдары [16]. Скандинавияда өсірілетін қойларда ... ... ... ... ... [36].
Қойдың қан жасау, қан айналу мен қан ... ... ... ... белгілі деңгейде зерттелмеген және
олардың этиологиясы көбінесе анықталмаған. ... ... ... [38], ... ... [11], ... сол жақ қарыншасының
гипоплазиясы [39] және бауыр артериясының аномалиялары [19] тіркелген.
Бірақ бұлардың ... ... ... ... ағуы ... ғылыми әдебиеттерде белгілі
гемаррогиялық диатезге өте ... ... ... қан жасау
(гемопоэздың) ағымының бұзылуынан болуы мүмкін. Бұл қозылардың клиникасы
мен патогенезі сипатталғанымен, оның ... ... үшін өте ... ... ... жүргізу қажет.
Қойлардың альбинизмі жүн талшықтарының пигментациясының кемістіктеріне
жатқанымен, осындай аномалиясы бар қозылардың организмінде ... ... де ... ... мен З.Виллердің [6] анықтауынша «альбинизм
дегеніміз қойлардың ... ... ... ... ... ... ... бар меланин өңдірмеуінен болатын
пигменттің жетіспеуі». Қаракөл қойларында бірінші анықталған ... ... ... ... ... тізімге енгізілген (Д6). Аномалия
анықталғанынан бері ол ... ... әр ... ... ... үлгі ... ... пайдаланылып келеді. Альбиноид
қозылардың әр түрлі мүшелері мен ұлпаларын эмбриологиялық, морфологиялық
және гистохимиялық ... мен ... ... ... және
физиологиялық көрсеткіштерін анықтау арқылы осы аномалияның айқын емес
түрлері және олардың қозылардың ... ... ... ... зерттелді [3,4,5]. Альбиноидты эмбриондар эмбриогенездің 29-
күнінен бастап өледі (зиготалық ... Ал, ... ... ас қорыту
мүшелерінің қызметінің бұзылуынан өледі. Қазіргі ... ... ... ... ... ... және ... бар [31]. Альбиноид каракол қозыларына ұқсас сұр ... ... [40] және ... сұр [17] қой тұқымдарында жиі
кездеседі. Қойдың жүн ... ... ... мен «жалтылдаушылығы»
жүн фолликулаларының кемістіктері мен олардың теріде дұрыс орналаспауынан
болатыны белгілі.
Қойлардың ... ... ... эпителиогенез ромнимарш
қойларында кездеседі [6,16,31].Ақ түсті дорпер тұқымды қойларда тері
астының ... ...... ... ... ... анықталды. Бұған мал терісінің коллагендік
талшықтарының тұқым қуалайтын ... ... ... ... ... ... ... қасиеті төмендеп, оның жыртылып кетуі
себеп болады. Бұл аномалия кезінде ... ... ... ... жетіспейді [11,14].
Tepi аномалияларынан генетикалық тұрғыдан терең зерттелгендері
тумыстан болған ... ... ... ... ... мен жүннің
пигментациясының кемістіктері. Гипотрихоз кезіндегі терінің гистологиялық
құрылымы эмбриогенездің ... даму ... ... ... ... ... өсуіне өте ұқсас. Қара, қысқа құйрықты қой тұқымында
осындай ... ... жиі ... ... ... ... ... бөлінуі бір қошқардың үш ... ... бұл ... ... ... қасиеті бар деуге
болады.
Зат алмасудың аномалиялары қатарына тумыстан болған алқым безінің ісуі
мен ... ... ... оның ... ... бұзылуын
жатқызуға болады. Алқым бездің ісіп үлкеюі таулы және ... ... ... қой ... жиі ... [28]. Ол ... ортада,
шөптерде йодтың жетіспеуінен немесе алқым безінің тұқым қуалайтын ... ... ... [13].
Қазіргі уақытта қойлардың тумыстан болған кемістіктерін генетикалық
және тератологиялық ... ... екі ... ... ... ... тұқымдарында кездесетін әр түрлі аномалияларды анықтап, тіркеумен қатар
оларды ... ... және ... оның ... цитогенетикалық, популяциялық — статистикалық, егіздік
әдістердің кемегімен зерттеп, аномалиялардың ... ... ... мен ... ... ерекшеліктері жан-жақты анықталуда.
Адам генетикасында егіздерді зерттеу арқылы тұқым қуалаушылықтың және
қоршаған ортаның ... ... ... ... адамның
белгілерін жіктеу жиі пайдаланылады. Егіздердің генотиптерінің ұқсастығы
(конкорданттығы) мен ұқсас ... ... ... арқылы
егіздер туғаннан кейін олардың генотиптерінің қоршаған ортаның әсерінен
өзгеру денгейін ... ... [14]. Бұл ... ... қой
шаруашылығында пайдаланудың кейбір қиыншылықтары болғанымен, оның көмегімен
егіз қозы тапқан саулықтарды өздерінің төлдерімен ... ... және ... ... ... ... ... шаруашылығы малының тұқым қуалаушылық қасиеттерін генеологаялық
әдіспен зерттеу ... Асыл ... мал ... ... ... қалыпты деңгейде жүргізіледі. Сондықтан бұл әдістің
көмегімен малдың айырықша қасиеттері мен ... ... ... Егер ... бір ... ... ... ұрғашы және еркек
төлдерінің барлығында таралатын болса, онда бұл ... ... ... деп ... Ал, ... ... тұқым
қуалаушылықта зерттелетін қасиет төлдің өзінде анықталады да, бірақ ... ... ... ... ... ... ... тұқым қуалайтын қасиеттер тиісінше еркек және ... ... ... айырмашылығы жыныспен тіркескен доминанттық қасиет осы
ата-енеден туған барлық ұрғашы төлдерде анықталады. Голландрлі немесе У ... ... ... ... ... ... бір ... организмнен тек қана еркек төлге беріледі.
Малдың жынысымен байланысты аутосомалық қасиет те келесі ... ... ... ... Бұл ... ... ... өзіндік
ерекшелігі - ол гетерозиготалы төлдерде анықталады, ал ұрғашы жынысты
организм осы ... ... ... ... ... ... [1,14,31,39].
Жай доминантты немесе рецессивті белгілер ретінде тұқым қуалайтын
тумыстан болған ... ... ... ... ... ... ... екінші бағыты болып саналады.
Аномалиялары бар дарабастар мутация ... ... ... ... ... молекулалы-биологиялық деңгейлерде зерттеуге
арналған генетикалық үлгі ретінде кеңінен ... ... ... ... әсерінен болатын тұқым қуалайтын көздің
микрофтальмиясы бар ... ... ... ... барлық
қолданылған тестілердің ішінен олардың қанындағы калийдің мөлшері дені ... ... ... ... ... ... [8]. Осы ... сүйеніп, тұқым қуалайтын көздің микрофтальмиясы бар ...... безі ... ... ... қозыларға қарағанда
тежеліп, жай жүреді деген ... ... ... ... ... ... деп аталатын аномалия
гистологиялық әдіспен және электронды микроскоптың көмегімен зерттелді. Бұл
кемістік 4—6 айлық қозыларда білінеді және соның ... ... ... әр ... ... ... қозылар өледі. Зерттеу нәтижесінде
аномалиясы бар қозылар ... ... ... құрылымында
зақымдану болатыны анықталып, бұл патология тұқым қуалайтын аутосомалы
рецессивтік белгі ... ... Ауру және дені сау ... ... мен ... ... салыстырып
зерттегенде аномалиясы бар қозыларда лизосомдық р — галактозидаза мен а —
нейроминидазаның мөлшері азайып, ... ... ... ... ... ... үшін және ... дарабастардың клеткаларындағы хромосомалардың ауытқушылық деңгейін білу
үшін оларды әр түрлі әдістер қолданып зерттеу ... ... ... ... геннің әсерінен болатын тұқым қуалайтын, сүйектері
бірнеше жерден қисайған қозыны гистологиялық, ... ... және ... ... ... ... ... анықталмай, дені сау қалыпты қозыдан ешқандай айырмашылығы
болмады (Тrоуеr е.а.,1988). Ал, осы ... ... ... ... аяқ, төс және ... сүйектерінің консистенциясы мен
тығыздық көрсеткіштерінде дені сау ... ... ... ... Сондықтан осы аномалияның себебі тұқым қуалайтын
«хондродисплазия» деген нақты қорытынды ... ... ... ... ергежейлілік кезінде гистологиялық
зерттеулердің көмегімен ұзын түтікше сүйектердің осу ... ... ... аяқ сүйектерінің қалыпты деңгейге
дейін дамымауы мен олардың қысқаруының негізгі ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы алдыңғы аяқтың
кейбір фенотиптік ... ... ... Осындай мысалдарды тек сүйек
жүйелері ғана емес, басқа да аномалиялары бар ... мен ... ... ... ... жиі ... кейбір аурулар мен кемістіктер шаруашылықта
зоотехникалық және ветеринариялық ... ... ... ... деп ... ... қозылардың өміршеңдік
қабілетінің күрт төмендеуі , қойлардағы патологиялық (линька) жүн түсу
және ... ... ... ... ауруы [8] көбінесе қозылардың енесінің
сүтіне жарымауынан, терідегі зат алмасу қызметінің ... және ... ... ... деп ... Шын ... бұл аномалиялардың
кейбіреулері қозылар мен саулықтар ... ... ... ... байланысты.
Осындай зерттеулер ауыл шаруашылығы малының ... да ... ... ipi қарада кездесетін әр түрлі ... ... ... ... ... жолдары белгіленді [1,14,28].
Гольдманның (1970) айтуынша, бірінші кезекте мал отарлары мен ... ... ... бар ... ... ... Гетерозиготалы,
енімділігі жоғары малды уақытша пайдалануға болады, бірақ ... ... ... болмайды. Себебі жағымсыз рецессивті ген популяцияда тез
таралып кетуі ... Аяқ ... мен ... ... кемістіктері бар
қойлардың ет және жүн ... ... ... бұл ... ... ... кем ... негізге ала отырып, оларды шаруашылықта уақытша
пайдалану экономикалық тұрғыдан тиімді екені дәлелденді. ... ... ... төлдер алмау керек [14].
Ірі қарада ... ... ... ... ... және ол ... толықтырылуда [7,17]. Шошқаларда анықталатын
аутосомалардағы доминанттық немесе рецессивтік гендердің салдарынан ... ... де ... ... ... ... ... аномалияларының этиологиясын, патогенезін
жөне тұқым қуалаушылығын зерттеу ... ... ... ... ... және адам ... ... іргелі мәселелерін дұрыс
түсінуге көмектеседі. Медициналык, ғылыми әдебиеттерде ... ... ... ... ... анатомиялық
сипаттамалары мен жеке аномалиялардың генетикалық негіздері жинақталған.
Медициналық ... ... ... ... 300-ден астам
хромосомалық аурулар мен белгілі бір гендердің ... ... ... ... ... ... ... Барлық тұқым қуалайтын
аурулардың жартысынан көбі аутосомалы доминатты түрде тұқым қуалайды да,
шамасы 40%-ы ... ... деп ... ... ... ... ... түрде тұқым қуалайды. Ал, У —
хромосомада орналасқан мутациясы бар ген ... жоқ ... ... ... ... ... ... да байланысты. Э.Визнер мен З.Виллердің (1979) ... ... ... оның ... ... ... ... бейімделу
қасиеттері генетикалық деңгейде анықталады. ... ... ... ... ... ... өзгерістер болмайды. Егер
тұқымның немесе эмбрионның ... ... ... ... ... дер ... қалпына келтіре алмаса, онда
қоршаған ... ... ... ... ... ... ... фенотиптік ауытқуларды туғызады».
Малда тумыстан болған кемістікгердің пайда болуына әсер ететін
тератогендік ... ... ... ... ... механикалық
факторлар, радиациялық сәулелер, ультра дыбыс пен қысқа толқындар, өсімдік
және мал ... жиі ... ... ... ... жемге қосылатын химиялық қосындылар, өсімдіктер мен
саңырауқұлақтардың алкалоидтары, органикалық заттардың белгілі бір ... ... мен ... цитостатикалық препараттар — митозды
тоқтатушы заттар (колхицин, алкилдік ... ... ... инфекциялары, гиповитаминоз және гипервитаминоз, оттегінің
жетіспеушілігі, ... пен ... ... және ... ... ... [6].
Жан-жануарларға жүргізілген эксперименттердің көмегімен және оларда
кездесетін ... ... ... ... ... және
тератогендік агенттердің тізімі толықтырылып отырылады.
Адам организміне мутагендік және тератогендік әсер ететін қоршаған
ортаның ... ... ... және ... факторлары белгілі
[21]. Табиғи және антропогендік мутагендік заттардың тізімі 800-ден асады
[24].
Қойларда осы тератогендік ... мен ... тек ... етуі ... Саулықтардың организміне экзогендік фактордың әсер
етуі салдарынан аномалиялары бар қозылардың тууын бір ... ... ... ... батыс штаттарында өсірілетін қой тұқымдарында
жылына жаңа туған қозылардың 1%-да бас сүйектердің аномалиялары кездеседі.
Ондай қозыларда ... ... ... қоса ... циклопиясы да жиі
кездеседі. Тератологиялық әдебиеттерде бұл аномалия «маймыл ... ... ... ... Егер ... аймақта өсетін Калифорниялық
томар дәрі (Veratrum californicum) шөбін бір ... буаз ... ... ... ... ... ерекше аномалиялар болады. Осы шөптегі
стероидтарға жататын ... мен ... ... өте күшті әсер
ететін тератогендік заттар екені анықталды [25]. Буаз ... ... ... арнайы зерттеулерде алынған төлдердің саны басқа
топтағы саулықтармен салыстырғанда 21,7% аз ... Жаңа ... ... әр ... тумыстан болған аномалиялар анықталды. ... ... ... 5,3%-ы өлі ... ... Сонымен қоса осы
эксперименттегі ұрықтандырылған барлық ... 16,6%-ы ... ... ... ... ... бұл саулықтардың эмбриондары өсіп-
өнудің бастапқы сатысында өліп кеткен болуы мүмкін. Ал, ... ... бүл ... 3 есе ... ... ... осы шөптің
тератогендік факторы ... ... ... ... ... саулық іш тастайды. Ал, егер ол эмбрионда қарқынды органогенез
жүріп ... әсер ... онда ... ... әр ... ... ... генетикалық және тератологиялық ... ... ... ... ... ... аномалиялардың 43 түрі
жинақталып [14], ... ... ... ... қасиеттері
сипатталған. Бірақ мишықтың атаксиясы ... ... ... бұл аномалияның рецессивтік тұқым қуалаушылық ... ... ... сұр түстілік аутосомалы доминантты, ал
ұрықтың сулылығы ... ... ... ... анықталды. Сонымен
қоса құлақтың қалыпты деңгейге дейін дамымауы мен оның тіптен дамып ... ... ... ... ... ... дәледденді.
Жүн талшықтарының өзінен өзі түсуі, коллагеннің пайда болуының бұзылуы мен
дисплазиясы, аяқтың қысқаруы, мойынның қисықтығы, көздің ... ... ... ... ... ... шамадан тыс көбеюі сияқты аномалиялардьщ 9 турінде аутосомалы
рецессивтік тұқым қуалаушылық анықталған.
Бірақ жақ ... ... ... ... қатты тандайдың жарықтығы,
бас сүйектің кішіреюі мен ми ... ... ... ... бұзылуы,
омыртқа желісінің қүйымшақ бөлімінің болмауы, көздің циклопиясы, қабақтың
көздің ішіне қарай айналып кетуі, еркектік жыныс мүшелерінің ... ... екі ... бездерінің гипоплазиясы, ұманың ... ... мен ... ... ақаулары мен бігаейтін жаралануы,
ихтиоз, кіндіктің жарығы, кіндіктен тоқтамай қан ағу, ... ... ... 17 түрінде тұқым қуалаушылық белгілері анықталмаған.
Калифорниялық томар дәрінің қой ... әсер ... ... ... ... ... ... әр түрлі тератогендер
сутқоректілердің эмбриогенезіне әсер еткенде олардың ... ... ... ... Соңдықтан белгілі бір малда мутагенез бен
тератогенезді зерттегенде ... ... ... сүтқоректілердің
түрлеріне қолдану дұрыс емес.
Онтогенездің ағымында мал ... ... ... ... ... ... организмге тигізетін генетикалық
әсерлеріне толық сипаттама беру қазіргі биология ғылымының өзекті мәселесі
болып табылады. Қойдың әр ... ... ... ... ... тұқым қуалаушылық қасиеттері болатыны анықталды.
Сонымен қатар генетикалық әдебиеттерде гендердің миграциясы мен ... ... мен ... ... ... мал популяцияларында генетикалық
аномалиялардың кездесу жиілігі мен түрлеріне ... ... ... [6,19].
2. Генетикалық аномалиялар және олардың қой популяцияларында таралуы
Тұқым қуалайтын аурулардың түрлері мен олардың жеке популяцияларда
кездесу ... адам ... ... ... [12,18]. ... ... ... белгілердің және генетикалық аурулар ... ... 5000 түрі ... ... ... ... және ... қуалаушылық касиеттеріне байланысты барлық
генетикалық аурулар мен ... үш ... ... гендік,
хромосомалық, геномдық [1,3,18].
Ауыл шаруашылығы малын ... ... ... ... мен бұқалар генетикалық тұрғыдан бағалануы тиіс. Оларда тұқым
қуалайтын аурулар болса, оның популяцияда тез ... ... ... ... және ... өзгергіштігінің
әсерінен төлдерде тумыстан әр түрлі кемістіктер болады [14,24,30]. ... ... ... ... ... жеке ... әр түрлі
болып келеді. Басқаша айтқанда, бұл өзгергіштік ... ... ... ... ... ... мен жеке генді қамтиды [14]. Осы ... ... ... ... ... тұқымды және кроссбред
тектес қойлардың кейбір ... ... ... бар ... және ... ... деңгейі жоғары болатыны анықталды.
Оларға, негізінен, мидың ... тік ішек ... ... пен ... ... ... ... (мысалы, ұманың ортасынан екіге
бөлінуі) жатады.
Әр ... ұлпа мен ... және ... ... ... ... зерттелген клеткаларында жалпы цитогенетикалық
тұрақсыздық ... + ... + ... аберрациясы +
полиплоидия) деңгейі 47%-ға дейін көбейсе, жеке аномалиясы бар кейбір
қозыларда бұл ... дені сау ... ... ... [14,16,18,21]. Осы
нәтижелерге сүйеніп кейбір аномалия түрлері хромосомалардың саны ... ... ... арақатынаста болады деген қорытынды
жасауға болады.
Организм клеткаларындағы ... ... ... тұтастығына жауапты бір немесе бірнеше ферменттер қызметінің
бұзылуымен ... [16]. ... ... ... ... ... [18], ... иммунитетінің әр түрлі
себептердің әсерінен әлсіреуі мен ... [15,16] ... ... ... ... ... деп ... Сондықтан тумыстан
болған аномалиялары бар қозылардың соматикалық клеткаларыңдағы хромосомалық
тұрақсыздықтың жоғары деңгейін олардың организміндегі ... ... ... мен ... ... қатынасатын
ферменттердің қызметінің бұзылуымен байланыстыруға негіз бар.
Егер ... әсер ... ... ... ... ... транслокация мен инверсия) болса, онда бұл ... ... және ... ... өтіп ... ... ... аберрация түріне жатқанымен,
гетерозиготадағы мейоз кезінде коньюгацияның ағымы ... ... ... ... ... жүрмейді де, пайда болған
гаметаларда хромосомалардың саны қалыпты деңгейден аз немесе көп ... ... ... ... (делеция, дупликация, изохромосома мен
сақина тәріздес хромосомалар) хромосомалардағы гендік балансты бұзады да,
организмдегі жалпы ... ... ... ... [21].
Адамдар мен кейбір малдағы [12] сияқты қойларда да кездесетін көптеген
хромосомалық ... және ... ... ... ... ... сипаттамаларын
толығымен анақтау келешектің ісі ... ... ... ... болатын тумыстық кемістіктердің түрлері
көбінесе олардың клиникалық ... мен ... ... ... ... Геннің жағымсыз, зиянды әсері
сүтқоректілердің онтогенезінің әр түрлі сатысында байқалуы мүмкін. ... ... ... экспрессиялық деңгейі қоршаған ортаның сол
организмге ... ... ... ... Олар гендік мутацияның
патологиялық әсерін күшейтіп немесе әлсіретіп, азайтуы мүмкін [13,18].
Сонымен, зерттеулер ... ... ... және
тератологиялық нәтижелер мен ғылыми әдебиеттердегі мағлұматтарға сүйене
отырып, қойдың екі ... ... ... ... ... генетикалық баға беруге, осы кемістіктердің популяцияда пайда
болу жиілігі мен түқым қуалаушылык қасиеттерін анықтауға болады ... тік ... ... әр ... ... аймақтарда өсірілетін қойдың
екі тұқымында да кездесетіндіктен, ол географиялық және ... ... ... ... ... ... ... Бұл аномалия,
негізінен, еркек қозыларда ... ... ... ... ... пен жыныс жүйелерінің басқа кемістіктері болғанда да, ... ... ... ... ... ... да дамиды. Осы
дарабастардағы бірдей клиникалық, патологиялық-анатомиялық көріністер бұл
аномалияның ... ... ... тән генетикалық ерекшеліктермен
байланысты екенін көрсетеді.
Осы мағлұматтарды пайдаланып, қозыларда ... тік ... ... ... X — хромосомамен тіркескен аномалия деуге негіз
бар. Ал, ... ... X — ... ... мынадан анықтауға
болады. Егер, саулықтың X - хромосомаларының біреуінде мутантты ген болса,
онда екінші X — ... оның ... ... ... ұрғашы төлде бұл аномалия болмайды. Бірақ осы ұрғашы қозы
мугантты генді таратушы ... ... ген ... ... ... Егер мутантты геннің аллелі бар X — хромосома еркек қозыда болса,
онда осы генетикалық аномалия ... ... ... ... қозыда екінші X —
хромосома болмағандықтан, рецессивті мутантты аллелдің доминанттық ... жоқ. ... ... анустың атрезиясын болдыратын мутацияның
гомозиготалы түрі бар ұрғашы эмбриондар мен ... ... ... сатысында жойылып кетуі мүмкін [14,18].
Х-хромосомамен тіркескен тұқым қуалаудың доминантты түріне жататын
мутациялар көбінесе ұрғашы жынысты ұрпақтарда – ... ... Ал, ... ... ... ... тұқым қуалайтын белгілер мен
қасиеттер тек ... ... ... ... Аталық бездердің даму
молшері мен қүлақ ... ... ... ... (гипертрихоз) осындай тұқым
қуалаудың айқын мысалдары болып ... ... ... ... ... екі ... анықталған басқа да
аномалияларға қолдануға болады. Әрине, аномалияның ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп,
олардан алынған ұрпақтарда ... бір ... ... ... мутантты ген популяцидца бірнеше ұрпақ бойында өз әсерін
бідцірмеуі мүмкін [18]. Осындай мутантты гендері бар ... пен ... бүл ... ... ... ... де, ... төлде
мутантты қасиет, белгі пайда болады.
Ірі қара мен шошқаларда анустың атрезиясының тұқым қуалаушылығын
зерттегенде бұл ... ірі ... ... ... ... ... ... тұжырым жасалған [14/25]. Ал, шошқаларда осы ... ... ... және ... ... ... ... деп
есептеледі [40].
Ауыл шаруашылығы малында кездесетін аномалиялар мен ... ... мен ... төлдерде біліну ерекшеліктерін зерттегенде
осы аномалиялардың көпшілігінің хромосомалардағы ... ... ... ... байланыстылығы дәлелденді. Доминантты
мутациялардың салыстырмалы саны аз болады да, ... ... ... ... рецессивті мутантты гендердің
салдарынан болады деген қорытынды жасалды.
Халықаралық летальдық кемістікгер мен аномалиялардың тізіміне қойларда
кездесетін бұлшық еттердің контрактурасы (Д,), ... ... ... ... (Д2), артқы аяқтың параличі (Д3), ... ... ... ... дистрофиясы (Д9), астыңғы жақ ... ... ... бітеу болуы (Д10), атаксия (Д12), анустың атрезиясы (Д13) және ... ... ... сұр ... (Д6) ... ... ... крипторхизм мен мойынның қисаюы [17], тумыстан
болған алқым безінің ісуі (Davis е.а., 1979) және ... ... ... ... үшін де ... ... ... түрі
анықталған. Сонымен қатар үстіңгі жақтың жарықшалануы [21], ... ... ... [41] және ... «өрмекші тәрізді» синдромының да тұқым
қуалаушылық қасиеттері бар екені белгілі.
Қойларда тіркелген аномалиялардьщ ... ... жақ ... (Д10) ірі ... да (А20) ... Бұл аномалия зерттелген қой
тұқымдарының ішінде тек қаракөл қозыларында ғана кездеседі. ... және ... ... қозыларда астыңғы жақ сүйектердің әр түрлі
деңгейге дейін дамымағаны ... ... ... ... түрі еш уақытта кездеспейді. Өзіне тән патологиялық-анатомиялық
және морфологиялық сипаттамалары болғаңдықтан, бүл ... қате ... ... ... ... дарабастарда астыңғы жақ сүйектің жұрнақтары
атланта-мойын омыртқасы деңгейінде сүйыққа толы ... ... ... ... катар қозының алқымында, осы атлантаның ... ... ... ... болады да, одан әрі қарай өңештің және
басқа мүшелердің құрылымында қалыпты ... ... ... ... бар ... құлақтарының анатомиялық-
топографиялық орналасуында да қалыпты деңгейден ауытқушылық байқалады.
Осындай нақтылы белгілерді жинақтап, талдау нәтижесінде бүл ... ... қой ... тән ... ... ... тұқымды және кроссбред тектес қой тұқымдарында кездесетін
аномалиялардьщ 18 ... ... ... ... ... ... ... жарығы, гидроцефалия (бас миының сулылығы), екі ... ... ... және ... жақ ... ... астыңғы жақ
сүйекте қосымша бұлтық болу, көздің гидрофтальмиясы, көздің өзінің өзгеруі,
құлақтың бірдей өспеуі ... ... ... ... бас ... есту тесігінің болмауы, тілдің
ұзаруы мен қысқаруы, екі бауырдың болуы, омыртқа ... ... ... ... аяқ ... ампутациясы, бір аяқ
сүйектерінің гипоплазиясы, қосымша аяқтың жұрнағы, ұманың ... ... ... осы қой тұқымдарында бұрын сипатталып, сарапталмаған
көптеген мүшелері мен жүйелерінде аномалиялары бар 11 дарабас (17, 18, ... 21, 22, 23, 25, 38, 39, 44 - ... ... Бұл ... ... әдебиеттерде жазылмаған, қойлардың 13 эмбриома ... да ... ... ... және кроссбред тектес қойларда несеп пен жыныс ... да ... мен ... ... бар 16 ... (1-11- ... 46, 47, 48, 49-салдарлар) анықталған кемістіктердің ... ... ... ... ... ... Осы ... ішінен мидың жарығы мен ұманың ортасынан екіге бөлінуінде
тұқым ... ... ... ... ... ... ... белгісі ретінде бір қошқардан ... ... ... бір ... ...... ортасынан екіге бөлінуін атап өтуге
болады.
Мидың жарығы қойдың екі тұқымында әр түрлі жиілікпен кездеседі. Ірі
қара мен ... бұл ... жай ... ... ... ... летальдық кемістіктер тізіміне енгізілген (тиісінше А18 және
С,). Малдың осы үш түрінде кездесетін бұл ... ... ... ... ... ... Сондықтан қойларда
кездесетін мидың жарығы (Hernia ... да ... ... ... ... кемістік деуге болады.
Қойларда кездесетін аномалиялардың ... ... ... сипатталған ауыл шаруашылығы малының аномалия түрлерімен
салыстырғанда олардың фенотиптік ... ... ... байқалды. Мысалы,
ірі қара малда кездесетін бұзаулардың ... ... мен ... (A5) ... да анықталды [14,15,16,17]. Ірі қарада бұл
аномалия аутосомалық рецессивті геннің салдары деп ... ... ... да ... ... тұқым қуалаушылық қасиеттері
бар деуге негіз бар.
Ірі қарада сипатталған алдыңғы ... ... мен ... (А17),
астыңғы жақ сүйегінің қысқаруы (АІ9), гидроцефалия (А24), тумыстан болған
діріддеу мен атаксия (А25), мойын, кеуде қуысының ... мен ... ... ... ... - ... (А37), омыртқаның
жарықтануы (А41) және ... ... ... ... (В7) сияқты
аномалия түрлері қаракөл тұқымды және кроссбред тектес ... ... ... тұрғыдан бірдей [14,15,16].
Сонымен, қаракөл тұқымды және кроссбред тектес қойларда тіркелген
аномалиялардың 63 түрінің тек қана 14 түрі ... ... ... ... әдебиеттерде көрсетілген. Ал, қалған 49
аномалияның 9 түрі ... ірі ... және ... ... ... ... ... әдебиеттерде толық сипатталмаған және олардың
түқым қуалаушылығы туралы ешқандай мәлімет жоқ.
Қазіргі уақытта қой ... ... ... түрлерін
сипаттау қарқынды деңгейде жүргізілуде. Себебі осы ... ... және ... ... ... ... ... белгілері
анықталады. Бүл мағлүматтар қойдың генетикалық картасын жасау үшін ... [10,23]. Тек қой ... ... ... ... ғана олардың генетикалық аппаратына әсер ету арқылы болашақта олардың
өнімділігі мен өсімталдығын арттыру жолдары анықталады.
3. Қойлардың тумыстан болған ... ... ... экзогендік
факторлардың әсері
Қоршаған ортаның жағымсыз факторлары ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар бұл факторлардың
кейбіреулерінің канцерогендік, тератогендік және ... ... ... [12].
Қоршаған ортаның жағымсыз экологиялық әрекеттері организмнің
онтогенезінің ... ... ... да, ... ... ... жүйенің қызметінің бүзылуына, қауіпті ісіктерге,
өміршендігінің төмендеуіне, тумыстан болған әр ... ... ... да ... өзгерістерге әкеліп соқтырады.
Мутагендер организмнің клеткаларьша еніп, ... ... ... ... ... ... да, популяциядағы мутациялық
процесстің жылдамдығын арттырып, генетикалық ... ... ... ... ... ... мен оның ағымының
өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, ... ... ... ... ... ... G1 — ... әсер етсе, онда ... ... ... Ал, бұл ... ... G2 кезеңінде эсер
етуінен жеке хроматидалардың аберрациялары анықталады. Сонымен ... ... ... тек ... ... ... ... әсер ететін мутагендік факторлардың ... ... ... ... ... және ауыр металдарды айырықша атап өту ... ... ... жеке ... тек қана арнайы бір мүшесіне ... ... ... ... динамикасына таддау жасағаңда
қоршаған ортаның организмге эсер ететін барлық факторларын жүйелі түрде
зерттеу ... ... мен ... ... ... ... мен ... өте
күрделі эмбриологиялық, цитологиялық, морфологиялық, фи-зиологиялық,
биохимиялық, генетикалық процесстер мен ... ... ... ... ... арақатынастық байланыстарымен басқарьшады.
Егер қоршаған ортаның зиянды факторлары тератогендік әсер ретінде
эмбриогенездің бастапқы сатысында — ... ... ... эсер ... көбіне эмбрион мен үрықтың өлуіне әкеліп соғады. ... ... ... ... ... анатомиялық, морфологиялық және
функциональдық бұзылулары, ... ... ... ... ... жатқан сатысында немесе ұрықтың өсіп-өнуі кезеңінде әсер
еткенде болады.
Эмбриондарға, ұрықтарға генетикалық және қоршаған орта ... ... ... болатын кемістіктерді эндогендік аномалиялардың
фенокөшірмесі ... деп ... Осы ... аномалиялар мен
аурулардың патогенезі тек қана жалпылама түрде белгілі де, ал ... ... ... ... ... ... экзогендік факторларының эмбриондар мен үрықтарға
әсерін зерттегенде көптеген ғылыми мағлүматтар алынып, олардың организмге
зиянды әсер ... ... ... Мысалы, қой эмбриондарьша
тератогендік күшті эсер ететін өсімдік — ... ... ... ... шөптері мен тамырлары. Егер бір айлық буаз саулық
осы шөпті жесе, онда туған қозылардың ... бас ... ... бар дарабастар болады [22,32].
Саулықтарға іш құрттарына қарсы қолданылатын дәрі – ... ... ... кейбіреулерінде әр түрлі аномалиялар кездеседі.
Мысалы, осындай саулықтардың жаңа туған 586 ... ... ... ... ... және артқы аяқтың ... ... ішкі ... ... көптеген патологиялық
өзгерістері анықталды. Зертханалық жануарларға жүргізілген арнайы ... ... ... ... ... өте ... әсер ететін
тератоген екені белгілі болды. ... ауыл ... ... ... ... мен препараттардың эмбрион мен
ұрықтарға тигізетін тератогендік әсерін ... ... ... ... [22]. ... ... мен үрыққа тератогендік факторлар
әсер еткендегі тумыстан болған аномалиялардың фенотиптік спектрлері мен
патогенездің ағымы әр ... ... Егер ... ... ... ... қалыптасқанына дейін әсер етсе, онда сол мүшенің тумыстан болған
аномалиясы болады. Ал, жеке ... ... ... ... бір
уақытта, біркелкі жүрмейді. Демек, әрбір аномалияның өзінің тератогендік
терминациялық сатысы болады. Қазіргі уақытта тек ... ғана ... ... ... ... ... [33].
Томар дәрі шөбін жеген саулықтарда ұрықтардың эмбриондық ... ... ... ... бар дарабастар жиі кездеседі. Мысалы,
ұрықтандырылған, 1—30 күн ... буаз деп ... 361 ... ... күйлегендіктен, олардың эмбриондары эмбриогенездің
бастапқы ... өлді деп ... ... қоса ... 5,3%-ның
эмбриондарының өлі екендігін арнайы эксперимент көрсетті. Жаңа ... 11%-да ... ... ... ... Сонымен бұл
тәжірибелік топтағы саулықтардан тек қана 66,2% дені сау ... ... - ... ... ... 87,9% қалыпты дамыған ... Осы ... ... қайтадан күйлеген саулықтардың саны тәжірибелік
топтан 4,59% аз болды. Көздің циклопиясы бар дарабастардың ең көп ... ... ... ... дәрінің көзге тератогендік әсері ұрықтың
14-күнгі өсуіне сәйкес келетіні анықталды [23,32].
Митозды тежеуші (ингибиторы), мысалы колхицин, ... ... ... ... әсері күшті тератоген болып есептеледі. Оның
организмге әсерінен көздің ... ... ... ... ... ... ... Бұлардың клиникалық сипаттамалары мен
патогенезінің ағымдары ... ... ... ... осындай
аномалиялардан ешқандай өзгерісі жоқ, бірдей ... ... ... ... ... ... ... өсімдігінде
байқалады.
Тумыстан болған аномалиялардың пайда болуының тағы да бір ... ... ... ... қатарына малдың жем ... аз ... ... көп ... ... ... мен мөлшерден тыс көп болуы жатады. Мысалы,
организм А - витаминің аз немесе көп ... ... ... ... бұл ... тератогендік әсер білдіреді. Осы витаминнің
организмде жетіспеуі көздің, құлақтың, несеп пен жыныс ... ... мен ... ... ... ... ... соғады, ал жоғары
дозалары егеуқұйрықтардың эмбриондық өлуін көбейтіп, әр түрлі тумыстан
болған ... ... ... ... ... аш болса, олардың көптеген эмбриондары өледі.
Мысалы, тәжірибелік топтағы буаз саулықтар орга-низмге қажетті ... қана 15%-ын ... ... ... өлу ... өте ... болады. 1-7- күндер аралығында аш буаз саулықтардың эмбриондарының
өлу ... 40,9% ... 8 - 13- ... ... бүл ... ... ал, 14 - 20- күндер аралығында эмбриондардың 51,9% өлді. ... ... ... бар ... да туады [14,38].
Минералды заттар мен микроэлементтердің жетіспеушілігі ... ... ... ... ... соғады. Кейбір зерттеулерде қойлардың жүйке
жүйесінің аномалияларын жем-шөпте мыстың микроэлементтерінің жетіспеуімен
байланыстырады. Сонымен қатар ... ... де өте ... ... бар. Осы элементпен тауық жұмыртқаларына әсер еткенде, балапандарда
көптеген аномалия түрлері пайда болады.
Қаракөл тұқымды және ... ... ... аномалияларының 49
түрінің көбісінің тұқым қуалаушылық қасиеттері ... ... ... ... тигізетін жағымсыз, зиянды, ... ... ... ... жасауға болады.
Қазіргі уақытта эндогендік факторлар тумыстан болған аномалиялардың
20%-ына себепші, нағыз экзогендік факторлардың үлесіне 10% тиеді, ал ... ... ... ... ... ... анықталмаған деп
есептеледі. Осы соңғылардың ... ... ... ... пайда болатын кемістіктердің үлесі көп болуы мүмкін.
Тумыстан болған аномалиялардың этиологиясын нақтылы анықтау үшін қой
популяцияларындағы барлық ... ... ... ... ... ... ... керек [21,41]. Қоршаған орта жағдайының жылдам
өзгеруінің ... ... ... бар ... туатындығы осындай мағлұматтарды жинап, оларды зерттеудің
маңыздылығын көрсетеді [27].
Адамдардың әр түрлі популяциялары [41] мен мал ... ... ... ... ... мен ... ... ғылыми талдау
жүргізу қоршаған ортаға генетикалық мониторинг жасаудың маңызды жүйесі деп
саналады.
Қоршаған ... ... ... ... үшін [25] және ... ... мутагендерді анықтау үшін [26,35] клеткалардағы ... ... ... ... ... ... жеке ... әр түрлі деңгейде
болады. Соматикалық клеткалардағы хромосомалардың тұрақсыздық феномені мен
олардың динамикасы - ... және ... ... ... мен
геномга әсер ететін салмақтың мөлшерін анықтайтын сенімді цитогенетикалық
көрсеткіш. Сонымен ... ... дені сау және ... ... ... ... ... әдіспен салыстырмалы түрде зерттеу арқылы
малдың белгілі бір ... ... мен ... ... ... мөлшері арасындағы қатынастықты анықтауға
мүмкіндік туады. Мысалы, ... ... ... ластануының
салдарынан ірі қарада хромосомалардың аберрация мөлшері (6,25%) басқа
аудандарда бағылатын малмен ... (2,4%) ... ... ... және антропогендік кейбір химиялық заттар да қоршаған ортада
мутагендік әсер ... ... және ... ... — хромосомаларына зиянды әсерін тигізеді [23,25,41]. Мутагендер
көбіне тумыстан ... ... ... ... олардың салдарынан
сүтқоректілердің клеткаларында хромосомалардың аберрациялары мен ... ... ... Мысалы, хромның қосындылары адамның
хромосомаларына мутагендік әсер етеді. Хром қосындысы бар ... ... бері ... ... ... ... ... мөлшері салыстырмалы топтағы адамдардың осындай
цитогенетикалық ... ... ... жоғары болды [14].
Ветеринарияда малды емдеуге қолданылатын кейбір дәрілер мен химиялық
препараттар да хромосомаларға ... ... ... ... ... ... ... жасанды жағдайда осіріп, оларға 2,4,5 —
үшхлорфеноксисірке (трихлорфеноксиуксус) қышқылымен әсер еткенде ... ... ... ... ... ал ... біреуінің хроматидаларының бір-бірінен ажырасып, бөлінбеуі
14,4%-ға дейін ... [25]. ... ... ... ... ... ... қолданылатын дәрі-дәрмектер мен
химиялық препараттардың мутагендік және тератогендік ... ... ... ... ... ортада кездесетін мутагендердің
тізімі (каталогы) жасалды [12]. ... ... ... ... хромосомалардың аберрацияларына талдау жасауменен қатар соматикалық
анеуплоидия мөлшерін зерттеу арқылы да анықталады [2].
4. Генетикалық және ... ... ... қой ... ... ... аномалиялардың пайда болу себептеріне талдау жасағанда
даму генетикасы мен эмбриологияның әдістемелері пайдаланылады. ... ... көп ... ... ... жеке дара ... алынған
нәтижелер бір-бірімен салыстырылмады. Мысалы, эмбриологтар ... ... ... талдау жасаса, генетиктер белгілер мен
қасиеттердің келесі ұрпақтарға берілу зандылықтарын зерттейді.
Қазіргі ... ... мен ... ... ... ... өсіп-өнуіне, дамуына генетикалық талдау жасауға болады.
Соның нәтижесінде тумыстан болған аномалиялардың себептері мен ... ... ... ... туды [25,36,42]. Генетикалық ... даму ... мен ... ... ... ... ... генетикалық ауытқушылықты болдырған мутациялар
анықталады.
Осындай мутацияларды ... ... ... ... ... ... ... осы геннің организмнің қалыпты деңгейде
дамуына қаншалықты әсер ететіндігін білуге болады.
Жеке мутацияның онтогенезге екі түрлі ... ... ... Оның
біріншісі — дизруптивтік өзгерістер кезіңде мүшелер мен үлпалардың қалыпты
даму ағымдары бұзылады да, ... ... ... әр ... ... ... ... осындай мутациялары бар
организмдер өлі туады немесе ... ... ... ... көптеген
мутациялардың плейотроптік әсері болады да, бір геннің ... ... ... ... ... болып, ең соңында
организмдегі дизруптивтік өзгеріске әкеліп ... ... ... ... ... ауру бар. Ол жәй ... ... тұқым
қуалаушылықпен келесі ұрпаққа беріледі. Осы аномалия бойынша гетерозиготалы
(Pg/+) ... ... ... ... ... да, ... ... нейтрофильдерінде 4—5 бөлік (сегменттер) болады.
Гомозиготалы адамда (Pg/Pg) ядроның нейтрофильдері бөліктерге ... ... үй ... да ... ... ... кемістігімен қоса олардың кеуде қуысы және аяқ
сүйектері қалыпты ... ... ... да ... анықталады
[25,36].
Екінші гомеозистік өзгерістер кезінде мутацияның әсерінен мүше мен
ұлпаның өсіп-өнуі өзгеріп, организмнің ... бір ... ... бір ... Бұл ... ... мысал ретінде генетиканың
классикалық үлгісі болып саналатын ... ... ... ... ... аяқтың өсіп шығуын айтуға болады [25,36].
Осындай гомеозистік өзгерістер сүтқоректілерде сирек ... да ... Бұл ... организмде тек морфологиялық өзгеріс қана болып
қоймайды. Бір мүше өзгеріп, сол организмдегі мүшеге ... ... ... ... ... ... ... мутациялардың әсерінен болатын аномалиялардың осы екі түріне
сипаттама беру ... ... ... және ... ... ... бірлескен әсерінен болатын фенотиптік кемістіктердің қаншалықты
көптігін болжауға болады. Сонымен ... әр ... ... мен ... ... біріңғай, бір-біріне өте ... ... ... ... ... ... ... тератогеннің жеке түрімен
организмге әсер еткенде пайда болатын мидың, ... ... ... ... мен гендік мутациялардың салдарынан болатын
аномалиялардан морфологиялық тұрғыдан ешқандай ... ... ... ... ... және ... ... популяциялық-статистикалық, егіздік)
әдістерді пайдаланып тумыстан болған кемістіктерге ... ... ... ... [13,34].
Аномалиялардың тұқым қуалаушылық қасиеттерін анықтаудың оларды
популяцияда таратпау шараларын жүзеге ... ... зор. ... ... ... зерттегенде генеалогиялық әдіс жиі қолданылып,
ұрпақта аномалияны таратқан аталық не аналық организмді ... ... ... ... ... мутация кезінде ... ... ... әсерінен болады да, келесі еркек және ұрғашы
урпақтарда бірдей деңгейде анықталады. Сондықтан аутосомалы ... ... ... ... ... жолы қиын ... ... төл алу үшін пайдаланбайды.
Тумыстан болған аномалиялары бар төлдер көбінесе аутосомалы рецессивті
тұкым қуалайтын мутациясы бар ... ... пен ... пайда болады. Мұндайда рецессивтік тұқым қуалаушыльщтың
әсерінен жағымсыз қасиет ... ... ... бірден анықталмай,
гетерозиготалы аталық пен аналықты шағылыстырғанда ... ... ... ... ... [36,42]. Мутантты гендердің гомозиготалы
түрдегі әсерінің жиі пайда болуы шығу тектері ... ... және ... ... ... ... ... салдарынан болады. Сондықтан мал шаруашылығында ортақ тегі бар
еркек және ұрғашы ... тек ... ... ... ... ... ... арқылы асыл тұқымды маддың кейбір
құнды қасиеттерін ... ... ... ... ... генетикалық құрылымында гомозиготалық жаққа ауытқу болады да,
популяцияда рецессивті тендер мөлшері көбейеді. Егер ... ... ... ... ... ... ... мутацияның әсерінен болса, онда келесі
ұрпақта осындай ұқсас аномалиясы бар дарабастың туу жиілігі сол мутацияның
жаңадан пайда болу ... ... ... ... әсер етуі де ... ... ... белгілі [26,34].
Гомозиготалы рецессивтік мутациялы геннің әсерін ... ... ... ... ... Ал, осы мутациялы ген
гетерозиготалық жағдайда болса, оны, ... ... ... ... ... ... ... мен өсімтаддық қасиеттері басқалармен бірдей
болады. Сондықтан гетерозиготалы генотипті анықтау үшін ... ... ... және ... ... ... шағылыстырады.
Сонымен катар сиырлар мен саулықтарды қолдан ... жеке бүқа ... ... олардан алынган бұзаулар мен қозылардың арасыңда
тұқымдық аномалиялары бар дарабас болса, ондай бүқа мен ... ... ... ... ... ... ... көмегімен малдың генетикалық және ... ... ... ... ... әр ... егіздің біреуі
ұрғашы бүзаудың клеткаларын зерттеу ... ғана ... ... бар ... және ... ... ХУ/ХХ химеризмі болатыны
анықталады [19,34]. Жыныс хромосомаларының химеризмі ешкіде, қойда, шошқада
кездеседі.
Организмнің кейбір жаңа ... мен ... оның ... X — хромосомамен тіркескен гендердің ... ... ... дарабастардың X - хромосомасында орналасқан гендердің ... ... ... ... да, ... ... ... әсерін аллельсіз гемизиготалық жағдайда көрсетеді.
Жыныспен, немесе X — хромосомамен ... ... ... практикалық маңызы бар. Мысалы, тауықтардың ергежейлілігі X
— хромосомамен тіркескен және ... ... ... ... ... ... кейбір тұқымдарында кездесетін алдыңғы аяқ сүйектерінің
қисаюы мен буындардың анкилозы да жыныспен тіркескен аномалиялар ... ... ... мен ... және аналық малдың жыныс бездерінің
гипоплазиясы, ... ... ... қалыпты деңгейге дейін
дамымауы және ... ... ... мен сперматозоидтың
кемістіктері жыныспен шектелген аномалиялар болып саналады.
Осындай тумыстан болған ... ... ... ... алу ... ... өзіндік ерекшеліктері бар. Ол
үшін, мысалы, ... бар төл ... жеке ... пен ... ... және сол мал популяциясы өсетін қоршаған ... ... ... ... зерттейді. Себебі кей ... ... ... ... мен ... ... зиянды
факторларының өзара байланыстылығы ... ... ... ... ... ... ... мал организміне әсер ету деңгейі
мутагеннің мөлшеріне, оның мадцың ішкі ... ... ... малдың денінің саулығына байланысты. Вирустық инфекциялардың
кейбіреулерінің ... ... ... ... ... ... және олар ауырғанда антибиотиктер мен кейбір мутагендік және
тератогендік әсерлері бар ... көп ... ... ... әсер етуі ... [19].
Қазіргі уақытга мал ... ... ... ... мен ... ... арнайы әдістемелер бар.
Олардың көмегімен генетикалық аурулар мен аномалиялардың ... ... ... болады.
Мал популяцияларында тұқым қуалайтын аурулар мен аномалиялар мутантты
гендердің миграциясынан да болады. Мысалы, шетелдерден әкелінген бұқалар
мен ... ... ... арттырып, өсімталдық қабілетін
жоғарылататын пайдалы гендермен қатар, аутосомалы рецессивтік ... және ... ... ... ... ... мутациялар
мен хромосомалық аберрациялар болуы мүмкін. Сондықтан сырттан әкелінетін
малға арнайы генетикалық талдау мен сұрыптау ... ... ... олардың ұрықтарын жалпылама пайдалануға болады [19].
Мал тұқымдарының популяцияларында ұзақ ... бері ... ... ... ... жүк, ... рецессивті
жағымсыз мугациялар болатыны белгілі. Осы ауыртпалықтың деңгейі жүргізілген
сұрыптау ... ... ... ... әсеріне және
белгілі мал популяциясында жеке аталық ... ... көп ... ... ... ... ... мөлшерін ортақ немесе жалпы тектері жоқ ... өлі ... ... туу ... ... зерттеу арқылы
анықтайды [6]. Жұмыстың ... мен ... ... үшін
аномалиясы бар дарабастардың туу жиілігін бірнеше ұрпақта зерттеп, олардың
тұқым ... ... ... ... ... Сонымен, тумыстан
болған кемістіктері бар және өлі туған ... ... бір ... жиілігін анықтау арқылы сол тұқымдағы генетикалық
ауыртпалыққа ... ... ... ... көмегімен анықталатын ... ... мен ... мал ... ... ... деп ... [14,29]. Аутосомалық және жыныстық
хромосомалары бойынша ... ... ... мен ... ... бар эмбриондардың көбі өлі туатын болғандықтан, бұл
цитогенетикалық ... ... ... ... өзгеру
мөлшерін сипаттайтын мағлұматтар деп есептейді. Хромосомалардың аберрациясы
мен геномдық мутацияларды популяцияда таратпаудың жолы ... ... ... ... ... кариотиптерін зерттеу. Тұрақты
цитогенетикалық мониторинг жасағаңда алынған ... ... эсер ... ... ... ... жүргізілген
сұрыптаудың нәтижелеріне жылдам және тез арада сипаттама ... ... ... ... ... ... ... аналық малды асыл тұқымды төл алуға пайдалануға болмайды және осыңцай
малдың, әсіресе аталық ... ... көп ... ... Ал, генетикалық ауыртпалықтың деңгейін нақты ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер мен аномалияларды ... ... ... ... анықтау керек.
Сонымен, организмде әр түрлі мутацияларды тудыратын, хромосомалардың
тұрақсыздық мөлшерін жоғарылататын, иммундық және өсімгалдық жүйелер ... ... ... ... ... ... қоршаған ортада көбеюі
мал популяцияларында цитогенетикалық мониторинг жүргізудің қажетгігін айқын
көрсетеді. Әр ... ... ... ... мал ... және тератогендік заттардың ... ... ... ... бір ... ортада өсірілетін малдың цитогенетикалық статусын
сипаттау арқылы антропогендік әрекеттердің малдың ... ... және ... қасиеттеріне тигізетін әсерін анықтауға, ауыл
шаруашылығы малының популяцияларындағы ... ... ... мал ... ... ... ... тиімді
жүргізуге болады.
2.ТАРАУ. ЦИТОГЕНЕТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ЖҮРГІЗУ ӘДІСТЕРІ
Хромосома препараттары дайындалатын малға алдын ала ... ... оның ... ... ... мен ... ... өнімділігін, жасын аныктап, фенотипіндегі ... ... ... қарай сүр түсті гетерозиготалы жоне сүр түсті
гомозиготалы дел болу ... ... ... ... ретінде екі жұпка
боліп, осы белгініп қозыда қаншалыкты айқын екенін анықтау тиімді.
Негізінде, зерттеуге тандалып алынған төлдің және оның ... ... ... хромосомаларын зерттеу аркылы өсіп-өнудің
биологиялық ағымына толық цитогенетикалык сипаттама ... ... ... ... дайындау үшін клеткаларды организмнен бөліп
алу жолдары
Хромосома ... ... ... негізгі. Малды
цитогенетикалык зерттеулер. негізінен, ... ... бұл ... нәтижесі жекелеген мал генетикасын
толықтырумен катар биология ғылымының жетістіктерін кеңінен қолдану арқылы
сол ... ... ... ... ... арттырып, мал тұкымдарын асылдандыруға арналған.
Сондыктан бұл әдістемені колдану аркылы мал цитогенетикасының негізгі,
басты ... ... ... ... ... ... параметрлерін, организмдегі ... ... ... ... және ... ... мен мөлшерін зерттейді. ... ... ... бір ... ... өсірілетін әр
түрлі жастағы және анатомиялық-физиологиялық касиеттері ... ... ... ... ... ... қан жасайтын (гемопоэтикалық) ұлпаларда - сүйек
миында болатын, оздігінен үнемі ... ... ... ... ... ... ... сүйек миының құрамы біркелкі болмайды.
Сүйек миының шамамен 60% жетілген клеткалар болып саналады да, олардың
қатарына миелоциттер, лимфоциттер, ... және ... ... ... ... ... түрі. Лейкоциттер
қанның түссіз клеткалары. Олар ... ... ... ... ... ... гранулоциттерге (нейтрофильдер,
эозинофильдер) және ... ... - ... ... ... ... ... миының өте үлкен
клеткалары және олар қан пластинкаларын жасаушы клеткалар болып саналады.
Сүйек миындағы ... ... ... болғаұдықтан, олардың
цитоплазмасында демалу пигменттері -гемоглобиндер болады.
Сүйек миының қалған 30-40% қүрамында ... ... ... клеткалары болады. Камбиальды клеткалар маманданбаған, бірақ
бұлар ылғи да митоздың айналымында ... ... ... тұрады.
Ретикулярлы клеткалар - дәнекерлік ұлпаның макрофагтары. ... қан ... ... ... қан ... ... ... клеткаларының барлық түрлері дамиды.
Сүйек миының клеткаларын төс сүйектен, ортан жіліктің екі ... мен ... ... ... ... цитогенетикалық жұмыстарды жүргізгенде кейбір жеке мәселелерді
анықтау үшін хромосома препараттарын ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... мейоз сатысындағы клеткаларынан,
бауыр, көкбауыр мен лимфа түйінінің өсінділерінен, ... ... ... ... мен қозылардан сүйек миының клеткаларын бөліп алып, хромосома
препараттарын дайындау
Бұл ... ... ... ... ... ... ... арнайы бокс-бөлмесіз, шаруашылық жағдайында
хромосома препараттарын дайындауға болады.
Сақа қойлар мен 20 күндік ... ... ... ... ... ... ... ине-құрал арқылы алынады. Ол үшін қойдың артқы ... ... сол аяғы ... ... миы тек қана төс сүйектің оң жақтағы
жартысының екінші немесе үшінші бөліктеріне (сегменттеріне) пункция жасау
арқылы алынады. Төс ... ... жүні ... ... ... ... йод ... сүртіледі. Пункция жасалатын төс сүйекке
ауыртпайтын дәрі жібергеннен кейін төстің екінші немесе үшінші ... ... ... және оның астындағы май қабаттарын тесіп,
иненің ұшымен төс сүйектің ... ... ... ... жетеді. Содан кейін
инені итеріп төс ... тең ... ... ... де, ... 2-3 айналым жасайды. Сонда иненің ұшының маңайында мандрена
жасаған кішкентай кеңістік пайда болып, сол ... ... ... ... ... да ... Инеден мандренаны шығарып алғаннан кейін инеге 20
мл шприц жалғап, жиналған қан мен сүйек миы клеткаларын ... 1-1,5 ... ... алу ... Егер ... миы бірден дұрыс сорылмаса, онда
шприцті шығарады да, осы әрекеттерді қайталайды. Ең соңыңда шприцпен ... ... ... ... ... жерге йод ертіндісі жағылады.
Ортан жіліктің асықты жілікпен қосылатын басына пункция жасап, ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... ине-құралды
жоғарыда айтылғандай кіргізіп, 1 мл сүйек миын алады.
Осы әдісті қолдану арқылы бірнеше жүз мал ... Төс ... ... жіліктен сүйек миы клеткаларын алу үшін жасалған пункция дұрыс
жүргізілсе, оның мал ... ... ... ... миы ... ... ... сойғанда алуға болады. Ол
үшін төс ... пен ... ... қабырғалар мен омыртқалардың
үштарын пайдаланады. Сүйек миы бар сүйектерді 1x1 см ... ... ... ... ... миын ... ... оның клеткаларын
жасанды жағдайда өсіруге арналған жылы (38°С) ертіндімен Петри табақшасының
ішіне жуып алады.
Қой ... жаңа ... жас ... цитогенетикалық
көрсеткіштерін анықтауға тура келеді. Әрбір қозы ... ... ... ... ... ... ... көп қаржы қажет
етеді, сондықтан ол тиімсіз.
Сонымен қоса жаңа туған қозылардың төс сүйектері мен ортан ... ... ... ... ... қой ... 12-ден 17-ге дейін
кішкентай қүйыршық ... ... ... ... кезіңде осы
омыртқалардың біразы кесіледі. Қозының кесіліп алынған омыртқаларының сүйек
миының клеткаларынан хромосома препараттарын дайындауга болады.
20 ... ... төс ... ... ... ... ... алады.
3. Қойлардың спонтандық аборттарынан, эмбриондарынан және өсудің соңғы
сатысындағы төддерінен хромосома препараттарын ... ... ... ... ... ... жаңадан қалыптаса бастағандықтан, олардың сүйек қаңқалары
мен аяқтарының сүйектері әлі шеміршек сатысында болады да, оларда ... ... ... ерте ... ... мен ... ... препараттарын бауыр клеткаларынан дайындауға болады. Өсудің бұл
кезеңінде эмбрионның барлық ішкі паренхиматоздық ... ... ... ... ... ... Бауырдың кішкентай кесіндісін жылы (38°С)
физиологиялық ертіндімен шаяды да, 1% ... ... ... 0,56% хлорлы
калий ертіндісі бар Петри табақшасына салып, қайшымен үсақтап, жуан инесі
бар 20 мл ... ... алып ... ... бар ертіндіні
центрифугаға салып, тұндырып, содан кейін колхицин және 199- орта ... ... ... 1-3 сағат өсіруге болады.
Хромосома препараттарын дайындау үшін көкбауырды пайдаланғанда ... ... ... ... сатысындағы іштегі қозылардың (120-150 күн) жіліктерін
екі басынан ... ... ... ми ... 199-ортаның ертіндісімен
жуып алуға болады. Бұл кезенде сүйектерде ... ... ... ... ... ... ... сүйектер азаяды.
4. Анатомиялық және физиологиялық аномалиялары бар қозылардан ... ... бар тірі ... ... хромосома препараттарын дайындау
үшін олардың қан тамырына ... ... көк еті мен ... ... ... ... Колхицин мөлшері қозының 1 кг салмағына 0,1
мг құрғақ ұнтақ есебімен алынады. Колхициннің әсерінен ... ... ... клеткалардың бөліну процестері тоқтайды да, хромосомалық
препараттарда К-митоз (колхищшдік митоз) сатысындағы ... ... ... ... ... ... кішкентай
түтікшелерінің қысқаруына эсер ететіндіктен, ... ... ... ... ... ... қатар хромосомаларға
колхицин әсер еткенде ол шиыршықталып, қысқарады да, микроскоп көмегімен
анық көрінеді.
Колхицин ертіндісі аномалиясы бар ... 3-4 ... әсер ... кейін
оны сойып, төс сүйегін бөліп ... ... және ... ... ... 2-3- ... ... қайшыларымен ұсақтайды да, оларды қысқышпен
қысып, шыққан сүйек миын Петри табақшасының ... жылы ... ... ... жинайды. Бұл жұмысты жылдам (7-10 ... ... ... ... бөлініп алынған мүше мен ұлпаларда 10-15
минут өткеннен кейін, сүйектегі қан мен ... миы ұйып ... да, ... ... ... сойылған қозыдан төс сүйекті бөліп ... ... ... ... ... қозы ... соң 30-
40 минут өткеннен кейін де алуға болады.
Гипотоникалық ертіндідегі клеткалардың тұнбасын ... 5 мл ... да, ... ... ... ... хромосома препараттарын дайындауға қолданғанда ... (199 — орта ... ... ... ... және ... ... аномалиясы бар қозыдан 4-5
сағат уақыт ішіңде тез ... ... ... ... бар өлі туған қозылардан хромосома
препараттарьш дайындау үшін олардың төс сүйегін ... ... ... ... ... миын ... жасанды жағдайда өсіруге
арналған орта-199 ертіндісімен жуып, ... ... ... Өлі туған
қозылардан алынған хромосома препараттарының сапасы ... ... ... ... ... дейінгі уақытқа және ауа температурасына
байланысты. Егер бұл уақыт 3-4 ... ... және күн ... ... ... қозылардан сапасы қанағаттанарлық ... ... ... ... бөлініп алынған клеткаларды қысқа уақыт аралығында,
жасанды жағдайда өсірудің цитологиялық тәсілдері
Төс сүйектен ... ... ... ... ... ... миының
клеткалары қысқа уақыт аралығында ... үшін ... ... ... ... 199 -орта ертіндісі —центрифугалық бір пробиркаға 5 мл ... ... — 1 мл ... ... 5 мл 199 ... ... да, ... әрбір пробиркаға 0,5 мл құйылады;
3. Колхицин — ертіндідегі ең ... ... 2 ... мөлшерімен
есептеледі.
Колхицин ертіндісі өлшеулі 10 мг ұнтақты 25 мл шыны ... ... ... арқылы дайындалады. Одан 1 мл ертіндіалып, ... да 9 мл ... су ... Пайдаланылатын колхициннің нақты
мөлшері осы соңғы ертшдіден есептеліп алынады.
Осындай жасанды, арнайы ортадағы клеткалар ... жылы ... ең кемі 1 ... 20 минут уақытта өсіріледі. Одан кейін клеткалары
бар ертінді центрифугаға салынып, 10 минут ... 1000 ... ... Тұнбаның үстіндегі ертінді ақырын төгіледі де,
пробиркадағы тұнбаға 5 мл гипотоникалық ертінді ... ... ... ... ... ертіндісі дайын 560 мг үнтақты, ал 1% натрий цитраты 1 ... ... шыны ... 100 мл дистилденген сумен еріту арқылы
дайындалады. ... ... ... (+4°С) ... күн ... ... ... гипотонизациялау термостатта (38°С) 10-15 ... ... ... ... ... гипотонизация жасау
бөлме температурасында термостатсыз да жүргізіледі. Клеткаға гипотоникалық
ертінді эсер еткенде сол ... ... ... ... ... бір-бірінен ажырап, клетканың цитоплазмасында бір ... ... ... ... ... үшін ... ... уақыты біткеннен кейін 5 минут тоңазытқыштың ең
суық жеріне мұздатқышқа қояды.
Осындай ... ... ... ... ... ... үстіне түскенде ондағы ... ... ... ... ... көмегімен зерттеу жеңілдейді.
Одан кейін клеткалар тұнбасын тағы да центрифугаға салып ... ... 1000 ... ... Тұнбаның үстіндегі ертіндіні ақырындап
төгіп, тұнбаның үстіне пробирка қабырғасымен ... ... ... әрбір пробиркаға 5 мл - ден құяды.
Клеткалардан жақсы препараттар алу үшін ... ... екі ... ... пробиркаларды тоңазытқышта ұстау керек. Бірінші фиксация
уақыты 20 минут, ал екіншісі — 30 ... ... рет ... ... ... косылатын фиксатор мөлшері түнбаның ... ... ... ... ... ертіндісіндегі клеткалар
концентрациясы орташа деңгейде болу керек. Мұндай ертіндінің түрі сүтті
суға жартылай араластырғандай ... ... ... ... ... ала ... сірке қышқылы мен спирттен
1:3 мөлшерде керекті уақытта ... ... ... ... ... ... оның мұз ... қатып қалатынын ескеру керек.
Хромосома препараттарын дайындаудағы айырықша атап өтетін ерекшелік -
тірі, дені сау ... ... бар ... мен ... колхицин
ертіндісін қан тамырға немесе көк ет пен қарын ... ... ... клеткаларды цитологиялық тәсілдермен өндеу жолдары. Бұларда ... мал ... ... ... көп ... ... олардан
алынған сүйек миы клеткаларына бірден ... ... да, ... ... ... жоғарыда көрсетілген әдіспен бірдей болады.
Колхицин улы реактивтер қатарына ... ... ... мал етін ... болмайтынын ескеру керек.
6. Мал қанының лимфоциттерін жасанды жағдайда өсіріп, олардан хромосома
препараттарын ... ... ... ... ... үшін тұрақты зертханада хромосома
препараттарын мал қанының лейкоциттерін жасанды жағдайда, қоректік орта-199
ертіндісін және фитогемаглютининді пайдаланып ... де, сол ... бар ... ... Бұл әдіс адам мен ... зерттеуге бұрыннан қолданылады, әрбір мал түріне ыңғаилап,
өзгертілген. Қой ... ... ... ... ... ... ... негізгі екі түрі бар. Бірінші әдіс бойынша (макроәдіс)
қан сарысуы (плазмасы) бөліп алынады, ал екінші әдіс ... ... аз ғана ... ... ... ... ... стерилизация жасалған пробиркаға 0,5 мл ... ... ... 1 мл ... ... 4 мл физиологиялық ертінді
немесе 199- орта қосылып араластырылады. Пробирканың ... ... ... ... ... ... да, ... желімдік
матамен (лейкопластырмен) оралады. Қанды алатын күре тамырдың жан-жағы
тазаланып, спиртпен сүртіліп, 20 мл ... ... ... 10 ... ... ... ... шприцтің инесімен тесіп, қанды пробирканың
қабырғасымен құяды да, пробирканы шайқап, қан мен гепаринді араластырады.
Пробиркаларды 2-3 сағат тоңазытқышқа ... қою ... Осы ... ... ... ... бар 2-2,5 мл ... түсті қан сарысуы
жиналады. Қанның эритроциттері тұнбаға жылдам түспесе, ... ... 300 ... /мин ... 20 ... айналдырып, қан сарысуын тез
белуге болады.
Қан клеткалары стерилизацияланған арнайы бөлмеде (бокста) жасанды
жағдайда ... Ол ушін ... ... 4 мл 199- ... ... бар) ... да, оған 2 мл бөлінген қан ... 0,1 мл ... өзін де ... ... және 0,2 мл ... "М" түрі) қосылады. Клеткаларды қоректендіргіш ертінді ретінде
сиырдың немесе оның ... қан ... ... ... ... ... ... қан сарысуы (аутологиялық ... Ол үшін ... тағы да ... ... ... да, оның жоғарғы қабатындағы сарысуынан 2 мл мөлшерінде
пробиркаға қосады. Егер осы ... ... ... ... ... ... онда оның 1 мл ертінді мөлшеріне 100 ... ... 50 ... ... ... ... ертінділер қоспасының жалпы мөлшері 8,0-8,5 мл
болады. Осы ... 2,5-3 мл ... ... ... ... да, ... ... жабады. Қан клеткаларын жасанды жағдайда өсіру үшін осы
ертіндіні термостатқа (37°С) ... ... ... және ... бұл
ертінділерді ақырын шайқау керек. Клеткаларды өсіру басталғаннан кейін 68-
72 сағат уақыт өткен соң өрбір ... ... 1 мл ... шамамен
0,5-1 мкг колхицин қосады. 2 ... ... екі ... ... ... ... пробиркаға құяды да, центрифугада 10 мин
(1000 айналым /мин) айналдырады.
Клеткалары бар ертіндіні бұдан ... ... ... ... миы ... өндеумен бірдей.
Ал, екінші әдіспен қанның аз мөлшерін пайдаланып хромосома препаратын
дайындау үшін стерилизацияланған пробиркаға 4 мл 199- орта ... мен ... ... ... және 0,2 мл ФГА ("М") ... да, оған 0,5 мл ... ... жоғарыда көрсетілгендей әдістермен қан клеткалары жасанды
жағдайда өсіріліп, олардан ... ... ... Осы ... ... ... ертіндіні бірнеше рет фиксация жасауға тура
келеді.
Қан лейкоциттерін жасанды жағдайда арнайы қоректік ... ... ... ... ... ... Бұл ... қолданылатын барлық шыны ыдыстар стерилизацияланған ... Ол үшін шыны ... ... ... және ... ... ... реактивтер мен қоректік орталар өте ... ... ... ... ... не оның ... қан ... мен
малдың өзінің аутологиялық сарысуы да ... ... ( "М", "Р", ... ... ... ... дәнінен алынады және олардың түрлері кеп. Фитогемаглютининді
қанға қосқанда қанда қалыпты жағдайда бөлінбейтін кіші ... ... ... ... бірдей болып, клеткалар митоз
арқылы бөліне бастайды.
Қан клеткаларын жасанды жағдайда ... ... ... ... ... ... бұл әдісті мал шаруашылығы
жағдайында кеңінен қолдануға кедергі ... ... де ... осы ... ... ... ... мен орта
ертіңділердің қымбаттығы болса, екіншіден, бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... Сонымен қатар бүл әдісті пайдаланғанда зерттелген малдың
цитогенетикалық сипаттамалары бірнеше күннен кейін ... және ... бір ... тек ... малдан ғана дайындауга болады.
Шаруашылық жағдайында қан клеткаларын организмнен бөлек ... ... ... үшін ... ... ... үстіне қоятын
боксты пайдалануға болады. Бокстың ыңғайлы мөлшері ІООсм х 60см х 60 ... ... ... шам ... ... ... жағындағы қол сыятын
екі тесігіне шьштаққа дейін ... ... ... қолғаптар
кигізіледі. Барлық керекті құралдар мен шыны ыдыстар негізгі ... ... ... ... ... ... реактивтер де
керекті мөлшерде жеке шыны сауыттарға алдын ала бөліп құйылады. Шаруашылық
жағдайында бокстың ішіне ... шыны ... ... ... да, екі
тесік резиналық қолғаппен жабылып, сосын бокс стерилизацияланады. Малдан
қан алып, ... ... ... бойынша айналдырады. Қан мен қан
сарысуы бар центрифугалық пробирканы спиртпен сүртіп, ... ... ... салады. Осыдан кейінгі ... ... ... ... ... ... бар ... қозылардың қан клеткаларынан жөне
сүйек миы клеткаларынан хромосома препараттарын дайындап, олардағы жыныс
хромосомаларының ... ... үшін ... ... препараттарын дайындау төсілдері
Препараттық шынылар негізгі зертханада тазалап жуылып, қоюланған
күкірт қышқылы мен калий бихроматы (K2Cr2O7) ... ... ... ... және 40 г) ... ... ... салынады, содан кейін әуелі таза
сумей, кейін бірнеше рет дистилденген ... ... да, тік ... құрғатушы шкафқа салынып, кептіріледі. Хромосома ... ... ... шыны ... хромпик ертіндісінде жуылады.
Дайын препараттық шыны 50 данадан жинастырылып, жылтыр қағазға ... ... да, жұқа ... ... ... ... бір жақ ұшының үстін айналатын қайрақпен алдын ала
өндеп, ... ... ... ... ... дайындау керек.
Қазіргі уақытта осындай дайын препарат шынылары бар және бұл ... ... ... ... ... ... ... "Видео-Карио-Тест"
компьютерлік жүйесінің бағдарламасы бойынша бұл препараттарды толық
зерттеуге болады.
Жылжымалы зертханада ... ... ... аузы кең, ... 1:1
мөлшерінде спирт пен медициналық эфир қоспалары ... шыны ... тағы да ... Бұл ... ... ... ... егер препарат шынылары дұрыс тазаланып жуылмаса, онда препаратты
микроскоппен қарап, ондағы метафазалық хромосомаларды ... ... ... ... ... ертіндіден бір-бірлеп алынады да,
сүртіліп, ішінде дистилденген суы бар 400 мл шыны ... ... ... ... Егер ... ... бар ... тым
қою болса, оған фиксатор ... ал ... ... онда ... ... да, ескі фиксатор төгіліп, оның орнына қажет мөлшерде
жаңа фиксатор қүйылады.
Препарат жасар алдында клеткалары бар ертінді ... ... ... да, ... ... ... үсақталады.
Препарат шынысы салқын суы бар стаканнан пинцетпен алынып, ондағы су ... ... да, стол ... шыны ... ... ... ... қойылады. Пробиркадан пипеткамен 0,1-0,2 мл клеткалар
ертіндісі алынып, препарат шынысының әр жеріне ... ... ... ... ... ... үстінде қатты қыздырмай ұстап, клеткалары
бар ертіндіні кептіреді. Шынының астыңғы жағындағы жиналған суды ... ... рет ... ... Егер ... шынысы тым қызып кетсе,
онда шыны үстіндегі хромосомалардың белоктарында денатурация болады ... ... ... ... боялмайды.
Клеткалардың қосындысы бар ертіндіні түгел пайдаланып, дайын болған
препараттардың нөмірлерін жазады. Препараттың ... ... ... дәкемен бірнеше рет сүртіп, тазалайды.
Дайын екі препарат астыңғы жақтарымен түйістіріліп, екі ... ... мыс ... ... ... ... әрбір жүп препарат арасында
сымның жуандығындай саңылау болып, препараттардың үстіңгі жағы ... ... ... жылтыр қағазға орап, картон қорапшаның
ішіне ... ... ... ... жеткізеді.
6. Хромосома препараттарын бояу жөне тұрақгы препараттар
дайындау ... ... ... ... ... ... ... бояудың бірнеше түрі бар. Арнаулы бояулар арқылы прометафазалық және
метафазалық хромосомалардың көлденендік ... ... ... ... ... анықталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
Шаруашылык, жағдайында жүргізілетін цитогенетикалық жұмыстардың
негізгі ... жеке ... ... ... ... малының
цитогенетикалық көрсеткіштеріне сипаттама беріп, олардың хромосомаларының
морфологиясын ... ... ... ... ... ... бар ... мөлшерін анықтау
болғандықтан, бұл мал кариотиптері тек қана жеке бір ... ... ... ... ... ... ... негізгі әдісі -2% лактацетоорсеинмен бояу. Осы бояумен және азур-
эозинмен бояғанда хромосомалардың ұзына бойы ... ... ... ... ... ... хромосомалардағы аберрациялар мен геномдық
мутациялар жеңіл анықталады.
2% лактацетоорсеин бояуын дайындау үшін мұзды (99,99%) сірке және ... ... ... ... (50 мл) қосылып, қайнатылады. Ішінде 2 гр
орсеині ... ... бар шыны ... ... ... құйып,
оның ішіндегі орсеин түйіршіктері толық ерігенше бұл ертінділерді магнитті
араластырғыштың көмегімен 3-4 сағат бойына араластыру ... Бүл ... да ... болу үшін ... ... ... пен ... Дайын бояу ертіндісі бөлме жылылығына дейін салқындатылады
да, "пісіп-жетілу" үшін қараңғы ... 10-12 ... ... Бояуды
тоңазытқышта қара қағазбен орап сақтау керек. Препараттарды бояудың алдында
оны арнайы ... ... ... сүзеді.
Хромосома препараттарын шыны сауытта ... ... шыны ... 2% ... құйып, 45 минут бояйды. Содан кейін бояуды
өзінің сауытына түгел қайта қүяды да, әрбір ... 45% ... ... ... ... ... шайқап, тігінен қойып, бөлме ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға,
тіпті иммерсиялық майды препарат үстіне тамызып, ... ... (ЮОХ) ... ... Бірақ осыдан кейін бүл препаратты
қайтадан микроскоппен қарап, хромосомаларды ... ... ... ... ... ... үшін ... 80°-90° спирттермен,
карболксилолмен және кселолмен ... ... ... канадалық бальзам
тамызады да, үстін жүқа жабынды шынымен ... ... ... 7 күн
кепкеннен кейін бұл препараттарды ... рет ... ... ... ... түсіруге болады.
Хромосома препаратын Романовский-Гимза ... ... ... де ... ... Ол үшін 2 г ... 125 мл ... спирті мен
125 мл глицериннің қоспалы ерітіндісіне салып, бояу ... ... ... ... ... ... ... "негізгі
бояуды" сүзеді. Осы 2 мл "негізгі бояуға" 50 мл дистилденген су ... 10 ... ... да, ... суда ... ... ... жақсарту үшін бояуға 0,1% көмір қышқылды натрий
ертіндісінен бірнеше ... ... ... ... ... да жиі ... әдістері бар
. Олардың ішіндегі хромосомаларды жұптау үшін дәйекті мағлұмат беретіні G-
әдісі. Ол үшін 10,71 г үштік ... ... ... ... 17,5 г хлорлы натрийді 1 литр дистилденген суда ерітіп, тиісінше 0,03 ... және 0,3 М ... ... Бүл ... 2SSC ертіндісі
деп аталады. Сыйымдылығы 50 мл ... ... 0,25% ... ... оны суда ... ... ... препаратты осы
стаканға 20-30 секундқа салады да, одан ... 2 SSC ... ... Петри табақшасына тағы да 2 SSC ертіндісін қүйып, оған препараттарды
салып, термостаттың 60-62°С ыстығына 1 ... ... ... ... ... ... бояуымен бояйды.
Хромосоманың центромері ауданының құрылымдық (конститутивтік)
гетерохроматинін анықтауды хромосоманы С-әдісімен бояу деп ... Ол ... г ... гидратты окисін (Ва(ОН2) • 8Н2О) 120 мл қайнаған дистилденген
суға ерітіп, 5% ... ... ... ... ... кейін оны пайдаланады. Хромосома препаратьш 0,2 N тұз
қышқылы бар шыны ыдысқа салып 1 ... ... ... суда екі рет
шайқап, алынған препаратты температурасы 62°С ... 5% ... ... ... 5-10 ... салады. Одан кейін препаратты ағынды суда
абайлап жуады да, 2 SSC ... ... бар ... ... ... 62°С ... 1 ... үстайды. Дайын препараттарды
Романовский-Гимза ... 30-40 ... ... ... ядрошық үйымдастырғыш аудандарын бояу үшін ... ... 0,25% ... ... мен 50% азот ... ... 2-3 тамшыны хромосома препаратының боялатын жеріне тамызып,
бетін жабынды шынымен жабады. Препаратты түбінде ... ... ... ... табақшасына салып, 37°С жылылықта, термостатта 10-20 минут
бояйды. ... ... ... ... бояу пайда болғанда оны
дистилденген суда шайып, жабынды шыныны түсіреді де, ... ... ... бояуымен бояйды. Осы әдіспен ... ... ... ... ... ... түйіршіктері
препараттың басқа жерлерінде болмау үшін арнайы бояумен бояйдых [15] .
3. ТАРАУ. ҚОЙДЫҢ ... ... ... МЕН ... ЖӘНЕ
АУРУЛАРЫНЫҢ ЦИТОГЕНЕТИКАСЫ
Медициналық цитогенетикада адамдарда кездесетін кейбір ... ... ... ... мен ... ... және ... езгерістер болатыны белгілі. Осындай тумыстан болған
аномалиялар мен аурулар "хромосомалық ... деп ... ... ... мен ... ... белгілі Даун ауруы, Патау,
Эдварде, ... ... - ... ... ... және
аутосомалардың трисомиялары, моносомиялары мен ... ... ... ... ... ... [12,23]. ... аномалиялары бар бала-лардьщ хромосомаларын зерттеу нәтижелерін
қорытындылағанда олардың 5-20%-ның хромосомаларында өзгерістер ... ... ... ... ... ... нақты диагноз қою
үшін цитогенетикалык әдістер кеңінен ... Адам ... ... жан-жануарларда кездесетін тумыстан болған
аномалиялар мен тұқым куалайтын аурулардың ... ... ... ... ... ... көпшілігі хромосомалардағы сандык және
құрылымдық өзгерістерге байланысты болатындығы анықталды.
1. Тумыстан болған аномалиялары бар мал цитогенетикасы
Соңғы ... ... ... келе жатқан ауыл ... ... ... бір ... ... ... ... болған
аномалияларға, малдың өсімталдық қабілеттері бұзылганда ... ... мен ... ... ... ... ... ірі қарада [1,25] шошқаларда [14,25] ... ... ... ... ... ... мағлуматтар бар.
Ауыл шаруашылығы малында кездесетін кейбір тумыстан болған кемістіктер
салдарынан клеткалардағы хромосомалар санының өзгеретіні және хромосоматык
аберрациялар болатыны ... ... ірі ... кездесетін тумыстан
болған аномалиялар мен олардын хромосомалық сипаттамалары ... ... ... ... бар ірі қара мал ... тұрақсыздык деңгейі олардағы аномалия түрлеріне байланысты.
Мысалы, басты аномалиялары бар дарабастарда ең жоғары мөлшерде полиплоидты
(1,78%), ... (14,6%) және ... ... (14,4%) ... ... ... жарығы бар бұзауларда полилоидты (0,52%)
және ... ... (7,68%) бар ... саны ... ... болды [23].
Кариотиптегі хромосомалардың ерекшелігіне байланысты шошкалардың
хромосомаларының жұптарын анықтау мен ... ... ... ... аберрацияларды нақтылы көрсетуге болады. ... ... ... ... ... ... тәжірибелер жүргізуге
қолайлы үлгі болып есептеледі, бұларда ... ... ... ... да жан- жақты көрсетілген [3].
Тумыстан бол5ан аномалиялары бар торайлардын перифериялык қаны ... ... ... ... тұраксыздық деңгейі дәйекті
түрде жоғарылайды. Мысалы, ... ... ... саны ... ... аудандардын үзілуі 3,4 есе көбейеді [21].
Қойлардағы тумыстан болған аномалиялардың түрлері мен сипаттамалары
жоғарыда көрсетілді. ... ... ... шолу ... ... ... ... әдіспен зерттелмегені белгілі.
Дегенмен кейбір цитогенетикалык зерттеулердің ... ... ... тумыстан болган кемістіктері ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, желіні калыпты
деңгейге дейін дамымаған (гипоплазия) саулықтың ... 53, ХО ... ... ... ... зерттелген барлык клеткаларда
болмады. Сондыктан қойларла ... ... ... ... ... ... - Тернер синдромына ұқсас деп есептеген
еді [14,29].
Ал, ... ... ... ... тумыстан болған
кемістіктері бар ... ... ... ... болмайтыны да анықталды. Мысалы, тік ішектің атрезиясы қойларда
жиі кездескенімен [1,25,41] ... ... 2п-54, ХУ ... 2n=54, ... қатар суффольк және гемпшир тұқымды қойларда жиі кездесетін,
тұқым қуалайтын «өрмекші тәрізді» немесе хондродисплазия синдромдары ... ... ... ... және ... ... арқылы зерттегенде оларда ешқандай өзгерістер анықталмады [15].
Қойлардың тумыстан болған кемістіктерінің ішінен оларда жиі кездесетін
жыныс ... ... ... ... ... ... ... зерттеліп, клеткаларда болатын жыныс хромосомаларындағы
өзгерістер мен олардың ... ... ... ... ... көп төл туу қабілетін арттыру
мақсатымен ... ... және ... ... ... Бір ... екі жынысты егіз қозы туғанда олардың
ұрғашысында фримартинизм деп сұрыпталатын ... ... ... болуы мүмкін. Сиырлардан туатын екі ... егіз ... 90%-да ... ... Бұл аномалия ешкіде, шошқада
және жылкыда кездеседі. Фримартиндер дегеніміз олар өсімталдық ... ... ... ... ұрғашы дарабастар. Зерттеулер нәтижесінде
бір жатырда өсіп жатқан әр түрлі жынысты егіз төлдердің хорионаллантоисты
қабықшаларындағы қан ... ... ... ... ... ... мысалы, еркек төлдің қаны ұрғашы төлге өтіп кетуі мүмкін [1,42].
Ұрғашы және еркек төлдердің жалпы қан ... ... ... ... ... екі ... қасиеттері бар эритроциттер мен лейкоциттер
популяцияларына ие болады [26,36]. Әр түрлі жынысты егіз туған ... ... ... қан ... ... хромосомаларының
химеризмі жиі кездеседі. XX- немесе ХУ- жыныстық ... ... ... деңгейлері жеке төлдерде әр түрлі болады. Егізден
туған бұқалардың жыныс безінде ХХ-хромосомалары бар ... ... ... ... ... деңгейге дейін өсіп ... Ал, ... бар ... ... ... қалыпты деңгейде
жүреді [23,36].
Қойларда плаценталардың анастомозы егіз, әр жынысты ... ... 5% ... да, ал ... тек 0,8% ... ... ... деп
есептеледі. Кейбір ғылыми зерттеулерде аллантоистың ... ... ... ал ... ... ... ... олардың кездесу жиілігі көбейеді ... ... ... әр ... ... ... кіндік артерияларында қан
тамырларьшьщ алмасьш жатқаньш айқын көруге болады. Салмақтары 2194 ... ... ... 126 және 147 ... екі ... жынысты, егіз қой
ұрықтарын арнайы әдістерді қолданып зерттегенде, олардың қан ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі химеризмді анықтау үшін жаңа әдістер де қолданылады.
Мысалы, екі түрлі ... егіз ... 984 ... қан ... ... ... екі ... козыда эритроциттердің
химеризмі табылды [22].
Қан жүйесіндегі клеткалардың химеризмі саулықтар екіден көп, бірнеше
козы туғанда 1,35% ... ... ... ... ... ... зерттегенде клеткалардың химеризмі толығымен анықталады.
Сондықтан асыл ... қой ... үшін ... ... өте зор [44]. ... ... ... жыныс мүшелері мен жыныс
бездерінің даму ... әр ... ... Фримартин қозылардың жыныс
мүшелерінің анатомиялық және ... ... бір ... [41].
Кейде фримартин қойлардың жыныстық мүшелерінің анома-лияларының
түрлері мен қан ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінде кемістіктері бар екі ұрғашы қозыға тератологиялық
және цитогенетикалық зерттеулер жүргізгенде бірінші қозының ... ... ... ... ... ... ... ал екінші қозыда тек
кана кейбір жыныс ... ... ... ... ... бірінші
ұрғашы қозының қан клеткаларын жасанды жағдайда өсіргенде 4% клеткаларда
жыныстык ХУ- ... ... Ал, ... ... ... ... ... ХУ- хромосомалар болса, тек кана 35% клеткаларында
жыныстык XX-хромосомалар анықталды [42,43].
Жыныс хромосомаларының химеризмі тек қан ... ... ... ... ... дайындалған препараттарда анықталады,
ал басқа ұлпалардан дайындалған метафазалық препараттарда олар тіркелмейді
[41,44].
Цитогенетикалық зерттеулерді мал ... ... ... ... ... тек ... анатомиялық сипаттау
арқылы ғана жіктеліп, бөлінді. Соңғы уақыттарда бұл салада ... ... ... ... жеке хромосомалық, анатомиялық,
морфологиялық сипаттама беру мүмкіндігі туды. Сондықтан фримартин ... ... қою үшін ... ... ... ... ... патологиялық-анатомиялық, гистологиялық, цитологиялық
зерттеулер жүргізудің қажеті болмайды. Себебі ... ... ... ... ... ... ... деңгейі айқын
анықталады. Егер осындай малдағы жыныстық ... ... ... ... ... ... және ... малдың фенотипінде
оларды сау малдармен салыстырғаңда ешқандай ... ... онда ... ... қолданып әр түрлі жынысты егіз
төлдерді тұқымдық мақсатқа қалдырудың көптеген ... ... ... пен ... ... аномалиялары бар интерсекс-қойларды
цитогенетикалық әдіс ... ... олар ... ... екі ... бөлінеді. Әрбір топтың жыныстық мүшелерінің
өзіне тән клиникалық көрсеткіштері болады.
Олардың бірінші түріне сыртқы ... ... ... ... ... еркек түрлі жалған гермафродиттер
(псевдогермафодиттер) деп аталатьш ... ... ... ... Бұлардың жыныс мүшелерінде ерекше кемістіктер (үманың орта-сынан
екіге ... ... және ... ... мүшелерінің де аномалиялары жиі
кездеседі. ... ... мал қой ... бірден айқындалмайды.
Фримартин қойлардан бұлардың айырмашылығы барлық ұлпаларынан ... ... ... ХУ- ... болады [22,29,40].
Интерсекс қойлардың екінші түріне фенотипінде ешқандай өзгеріс жоқ
қошқарлар жатады. Бұлардың ... ... ... ... де ... ... дамымайды. Олардың жыныстық инстинктісі бұзылмайды, бірақ
жыныс бездерінде сперматозоидтар дұрыс ... ... ... ... зерттегенде олардың клеткасында 55 хромосома
болатыны және ол артық Х-хромосома (ХХУ) ... ... ... ... ... сипаттамасы (ХХУ) адамдарда кездесетін
хромосомалық ауру - Клайнфельтер синдромына (ХХУ) өте ұқсас [13,26].
Цитогенетикалық зерттеулерден ... ... ... ... ... немесе екі жақты жыныс ... ... ... ... ... ... пайда
болуына байланысты екенін көрсетеді. Жьшыстық хромосомалардың ... ... ... ... ... екі ... ... осындай жыныс клеткасының қалыпты дамыған жыныс
клеткасымен қосылуынан ... ... ... ... қошқардың
клеткаларындағы артық Х хромосомасы оның жыныс мүшелерінің бұзылу деңгейін
жоғарылатады. Мысалы, адамдарда ... ... ... ... ... ... байқалады [16]. Ал, кариотипі 55,ХХУ қошқардың
еркектік жыныс бездерінде сперматозоидтар ... ... ... ... цитогенетикалық көрініс жыныс мүшелерінде ұқсас аномалиялары
бар текелердің хромосомаларын зерттегенде анықталған. Қан ... ... 72 ... клеткалардың 62-інде артық,
қосымша жыныстық Х-хромосома анықталып, олардың кариотипі 61,ХХУ, ал ... ... ... қалыпты (2п=60, ХУ) болды [33,42].
Ал, жыныс мүшелерінде әр түрлі кемістіктері бар ... ... саны ... сиырлармен салыстырғанда 2 есе көп болды [22].
Қойларда кездесетін интерсексуальдықтың қатары жоғарыда айтылғандармен
ғана шектелмейді, ғылыми ... ... ... түрлері мен
сипаттамалары жарияланып тұрады. Мысалы, барлық соматикалық клеткаларының
кариотипі 2n=54,ХУ қошқарда ұрғашылық жыныс ... мен ... ... ... ... ... ... табылды. Олардың құрылымы мен өсіп-
өну мөлшерлері интерсекс-қойлардың жыныс мүшелерінен тіптен өзгеше ... ... ... пен ... зерттеудің нәтижелерін
пайдаланып, осы дарабастың жыныстық клеткаларының болмауы (аплазиясы)
генетикалық себептермен, оның ішінде У — ... ... ... (делециясымен) тығыз байланысты деген жорамал жасауға болады
[33].
Цитогенетикалық ... мал ... ... осы
айтылғандармен ғана шектелмейді. Мысалы, қалыпты фенотипті, бірақ тұқым
бермейтін саулықтардың хромосомаларын ... ... ... ... ХО/ХХ мозаицизмі болатыны көрсетілді. Ұрғашылық
жыныс безінің гистологиялық ... ... ... клеткаларын
цитогенетикалық тексеру нәтижесінде бұл саулықтардағы хромосомалардың
ауытқуы адамдарда кездесетін ... ... ... бездердің
болмауымен (дисгенезиясымен) ұқсастығы айқындалды [18].
Ауыл ... ... ... ... ешкі текелерде көп
кездеседі. Осындай дарабастардың фенотипі ғана өзгеріп қоймай, сонымен қоса
ішкі және сыртқы ... ... ... орналасуы
мен олардьщ құрылысында да көптеген кемістіктер ... ... ... ... қою үшін ... кемістігі бар мүшелерін патологиялық-
анатомиялық, гистологиялық тұрғыдан зерттеп, хромосомаларына сипаттама беру
керек. Интерсекс текенің мүйізі, теке ... ... жалы бар ... ... ... ... ... желіннің жұрнағы және ұрғашылық
жыныс мүшелері табылды. Текенің құрсақ қуысында қалыпты деңгейге ... екі ... ... ... ... ... безбен қатар жабысып
дамыған, ал оның ... ... ... ... ... осы жатыр
қуысында ұрғашылық пен еркектіктің ... ... ... ... ... ... бөлігі) жұрнақтары табылды. Еркектік жыныс бездерінде
сперматогониальды клеткалар, ... мен ... ... ... Ал, жалғыз ұрғашылық жыныс безінде жетілген ... Қан ... ... ... ... ... 32% XX: 68% ХУ болса, сүйек миы мен теріні жасанды жағдайда
өсіргеннен ... ... бұл ... ... 40% XX; 60% ХУ
және 28% XX; 72% ХУ болды [22,30].
Интерсексуальды ... ... ... ... ... ... 12- жүп ... Робертсондық транслокациясы жиі кездеседі
[22,39]. Хромосомалардың осы ... ... да жиі ... ... ... ... олар ... өнімділігі мен өсімталдық
қабілеттеріне ешқандай әсер етпейді [16,19,33]. Оның себебі Робертсоңдық
транслокациясы бар ... ... ... ... бар ... ... бөгеуден (барьерден)» өте
алмайды және олар жойылып кетеді [18,23].
Ал, басқа ... ... ... ... бойынша,
хромосомаларында Робертсондық транслокациясы бар қошқарларда сперматогенез
ағымы қалыпты ... ... ал ... ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерде, негізінен, малда кездесетін жыныс
клеткаларындағы зиготалық мутациялардың түрлері мен ... ... ... ... ... бар ... ... зерттегенде
олардың соматикалық клеткаларында хромосомалар санының және құрылымының
өзгеретіндігі анықталды [17]. ... ... ... бір ... ... ... бір силаттамаларына сәйкес келеді.
Мысалы, каудоректо-урогенитальдық синдромы (тік ішектің, несеп пен жыныс
мүшелерінің кемістіктері) мен ... ... алға ... ... ... ... ... аномалиялары бар қара ала тұқымды бұзаудың
26,28% ... ... ... ... ... ... орнына 120, ХХХХ хромосомалар бар) анықталды.
Полиплоидты клеткалар мөлшерінің дені сау малдағы ... ... ... көп болуы бұзаудың мойын сүйектері қысқарғанда да болады. Сонымен қоса
тумыстан болған атаксия, алдыңғы ... ... көп ... ... ... ... ... аномалиялары бар малдың цитогенетикалық
көрсеткіштері сау малдан жоғары болатыны белгілі.
Ұрықтану қабілеті төмен және жиі іш ... үш ... ... ... оның кариотипі қалыпты (2п=60,ХХ) болғанымен,
хромосомалардың 20,5%-да әр ... ... ... ... ... дені сау ... хромосомаларының аберрация
мөлшерінен 5-6 есе жоғары [14,21].
Хромосомалардың бұзылу деңгейінің ... ... ... ... ... мысалы ірі қара малда лейкоз болғанда анықталады [6,18].
Бруцеллезбен [19] және ... [32,38] ... мал ... ... деңгейі дені сау малмен ... ... ... 5 есеге дейін көбейеді [38].
Қойларда кездесетін тумыстан болған кемістіктердің ... ... ... Аномалиялары бар қозылардың
кейбіреуінің хромосомаларын зерттегенде олардың ... ... ... мөлшері жоғары болатыны белгілі. Қойдың
калыпсыз ... басы мен ... жоқ ... ... қан ... хромосомалар жиынтығы бар клеткалардың саны дені сау қозыдан
4 есе көп болды [14,25].
Сыртқы және ішкі ... ... ... және гистологиялық
кемістіктері бар, аналық безі қалыпты деңгейге дейін дамымаған, алты ... ... ... 2n = 60, ХУ ... Соңдықтан бұл ұрғашы бұзаудың
клеткаларындағы еркектік жынысты анықтайтын У-хромосома өзінің ... ... ... тастаған деуге толық негіз бар. Жалпы, төлдердегі
осындай кемістіктер көбіне ХО кариотипке сәйкес келеді де, ... ... ... ... ... безі дамиды. Сондықтан жыныс
хромосомаларының ... ... ... ... ... ... ... қалыпты деңгейде дамуы жыныс клеткаларының
ұрықтану сатысында немесе ұрықтың бастапқы даму ... ... ... болады [14].
Малдың жыныстық қабілетінің ... тек қана ... ... ... емес. Аутосомалардағы
хромосомалардың аберрациясы мен геномдық мутациялар кейде ... ... ... мүмкін. Мысалы, сперматогенез бұзылған, ... ... бар, ... ... ... анықталған 16
бұқаның хромосомаларын зерттегенде олардың 10-ның сүйек миы клеткаларында
гипердиплоидты клеткалар саны қалыпты деңгейден ... есе көп ... ... хромосомаларында тұрақсыздық анықталған клеткаларының жалпы
мөлшерінің 25% полиплоидты клеткалар, ал 67% клеткаларда хромосомалардың
бір ... ... ... анықталды [41].
Бұқаларда монокрипторхизм және ... жиі ... ... қан, ... көк бауыр және тері клеткаларын жасанды
жағдайда өсіріп, ... ... ... ... ... ... ... анықталды. Осындай жыныстық
хромосомалардың аберрацияларына қарамай, бұқаларда крипторхизмнен ... ... ... ... бар ... ... ... алынған 11 ұрғашы бұзаудың хромосомаларын зерттегенде
олардың кариотиптері қалыпты ... ... ... ... сандық өзгерістері (31,ХУУ) бар ... ... ... ... ... деуге болады [32].
Крипторхизмнің кейбір түрлерінде аутосомалық хромосоманың бұзылуы да
кездеседі. Еркектік жыныс бездері және дұрыс деңгейге дейін дамымаған ... тері ... ... ... қан ... ... 2n = 60, ХУ ... Ал, басқа ұлпа клеткаларында
60,ХХ және 61,XX хромосомалардың ... ... ... ... ... кішкентай центромері бар ... ... ... Бұл ... ... - ұрғашы малда жыныс ... ... ... болған кемістіктері бар сақа мал мен ... ... және ... ... ... ... тумыстан болған кемістіктерінің ішінен олардың тек жыныстық
мүшелерінде ... ... ... ... әдіспен
зерттелген. Сондықтан қойдың тумыстан ... ... ... ... ... зор. ... мағлұматтарды
пайдаланып тұқымдық құрылымның - хромосомалардың морфогенетикалық қызметін
цитогенетикалық әдістің көмегімен зерттеуге болады.
3.2. Тумыстан болған аномалиялары бар қаракөл ... және ... ... цитогенетикасы
Тумыстан болған кемістіктері бар 401 қаракөл тұқымды және 73 кроссбред
тектес қозылардың 356-сының хромосомалары зерттелді. Олардың 285-і ... және 71-і ... ... қозылар.
Сонымен қоса 50 альбиноид қозының, туғанда салмағы төмен ... ... ... және 23 өлі ... ... да ... ... және
құрылымдық өзгерістері анықталды.
Аномалиялары бар кейбір қозылардың енелері мен оларды ... ... ... 47 саулық пен 7 қошқардың және олардан ... бар ... ... ... хромосомалардың
аберрациясы мен геномдық мутациялардың мөлшері ... ... ... жүргізгенде гиподиплоидты клеткалардың
кейбіреулері ... ... ... ... ... (центрифугаға салып айналдыру т.б.) болады деп есептелсе, онда
негізгі цитогенетикалық тұрақсыздық деңгейін ... ... ... аберрациясы бар клеткалардың қосындысы есебінде
көрсету керек.
Бас ... ... ... ... ... бар ... туады. Сондықтан олардан аз метафазалар зерттелді. ... ... жеке ... ... ... аномалиялар кезінде
олардың клеткаларындағы хромосомалардың аберрациясы (5,45%) мен геномдық
мутациялардың (4,54%) ... дені сау ... ... есе ... ... ... пен ... кемістіктері қосымша аномалия ретінде
тіркелгеңдіктен, ... ... ... осы ... бір ... ... болмайды. Себебі бүл қозыларда басқа
мүшелердің да кемістіктері анықталған. Сондықтан осы ... ... және ... ... ... деңгейлері жоғары дәрежені
көрсетеді (тиісінше 30,93% және 7,79%).
Бас ... мен ... ... бар қозылардың әрқайсысының
цитогенетикалық көрсеткіштеріне талдау жасағанда 62,5% ... ... ... ... 23,0%,-дан жоғары болды. Осы қозылардың
жартысынан көбіңде (58,33%) хромосомалардың ... ... ... ... қозыдағы полиплоидты хромосомалык жиынтығы бар клеткалардың мөлшері
3,5%-дан жоғары деңгейді көрсетті.
Сонымен қоса бас сүйек пен ... ... бар ... ... ... цитогенетикалық өзгергіштік деңгейі дені сау
қозылар түгіл ұқсас аномалиялары бар осы ... ... ... ... есе ... ... Мысалы, бас сүйектің аномалиясы бар еркек қозының
197 метафазалық клеткаларының 3,04% — ... және 5,07% ... ... ... анықталды. Зерттелген 263
клетканың 7,98%-да полиплоидты-, тетраплоидты жиынтығы бар ... (1-ші ... ... ... бар тірі ... қозылардың цито-генетикалық
керсеткіштерінің ауытқу (вариациялық) коэффициенттері гиподиплоидияда ... ... - 139,64%, ... ... ... және ... - 81,03% болды.
Осы топтағы қозылардың кариотипін құрастырғанда, оларда анеуплоидия
негізінен кішкентай ... ... ... клеткалардан
жоғалуынан немесе метафазаға қосылуынан пайда болатыны ... ... ... ... ... ... ... аберрацияларға жатады. Олардың ішінде көбінесе кездесетіндері
хроматида ұшының үзілуі және хроматида бойында ... ... ... ... ... аберрациялардан метацентрлі хромосоманың
центромер ауданынан үзіліп, екі акроцентрлі ... ... ... ... ... транслокациясы кездеседі.
Полиплоидты клеткалардың 87% тетраплоидты, ал қалғандарында жоғары
плоидты хромосомалар жиынтығы ... (1-ші ... ... Қозы ... ... ... ... сурет. Метафазалық клетка, 2n=54, ХУ. Бағыт белгісімен
көрсетілген метафазалық хромомосмадағы делеция мен ... ... ... бар екі қозының енелері және бір қозының енесі
мен қошқардың ... ... ... зерттегенде
аномалиялары бар қозылардың хромосомаларындағы өзгергіштік деңгейі олардың
енелері мен қошқардың цитогенетикалық көрсеткіштерімен сәйкеспеді.
Қорыта ... осы ... ... ... ... тумыстан болған бас сүйек пен мидың аномалиялары
бар кейбір ... ... ... цитогенетикалық
өзгергіштік деңгейі дені сау қозылардың цитогенетикалық көрсеткіштерінен
сенімді мөлшерде жоғары болатыны анықталды.
3.3. Жақтардың және ... ... ... бар ... цитогенетикасы
Аномалиялардың бұл түрлері 86 қозыда тіркелді. Олардың 56-сының
(немесе 65,11%) ... ... ... ... ... цитогенетикалық мәліметтердің негізінде
жақ сүйектері мен қатты тандайдың ... бар ... ... дені сау ... ұқсас көрсеткіштерінен
айырмашылықтары жоқ екенін атап өтуге болады. Мысалы, астыңғы жақ сүйектері
қысқарған 11 қозының 577 метафазасын ... ... ... ... ... — 0,8±0,01%, ... - 1,2+0,5% ... Ал, 1689 ... тек қана ... ... ... бар клеткалардың қатарына жатады .
Тірі немесе өлі ... екі жақ ... де ... ... жалпы және негізгі цитогенетикалық тұрақсыздықтар ... ... ... жоғары болды (тиісінше 21,6% және 3,4%).
Астыңғы жақ сүйегі жоқ 42 ... ... тек қана ... ... Себебі олар өлі туады да, олардың сүйек миларынан
дайындалған хромосома препараттарының сапасы қалған 27 қозыда өте ... ... ... ... 5 ... ғана ... Бұл
аномалия тұрпайы кемістіктер қатарына жатады. Дегенмен ... ... ... хромосомалардың турақсыздық
деңгейі аномалиялары бар басқа қозылармен бірдей болып ... ... ... 817 метафазалық клеткасында гиподиплоидия мөлшері-12,36%,
гипердиплоидия - 0,36%, хромосомалардың аберрациясы -0,98%, полиплоидия -
1,13% болды.
Қозылардың ... ... ... белгілі бір топтың
немесе жеке қозының хромосомаларының сипаттамаларымен ... ... ... мен ... ... кездесу жиілігі
бірдей болмайтыны байқалды. Бүл ... ... ... топтағы
сандары 5-тен аз болған соң екі жақ сүйектері қисайған (код 2.5), қатты
таңдай жарықтанған (код 2.6) және ... ... ... ... шыққан (код
2.8) қозылардың цитогенетикалық көрсеткіштері кірмеді.
Кестеде алынған мағлұматтар қозыларда жақ ... ... ... ... хромосомалық және геномдық бұзылушылықтың
қаңдай мөлшерде ... ... ... бола алады. Мысалы, 52
қозының тек қана ... ... ... ... аралығыңда болды,
ал хромосомалардың аберрациясы 3,5%-дан ... ... ... ... ... ... ... олардың ауытқу
коэффициенттері осы қозылардағы хромосомалардың өзгеру көрінісін дөлме-дәл
сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... 76,59% болса, хромосомалардың аберрациялары үшін —
151,21% болды.
Екі жақ сүйегі қысқарған қаракөл тұқымды және ... ... ... ... мен қошқарлардың хромосомалары зерттелді. Қаракөл қозы
енесінің ... ... сол ... өзінің және қошқардың
хромосомаларының ... ... ... ... ... ... ... цитогенетикалық тұрақсыздық деңгейі 16,53% болса,
саулықтың 25% клеткаларында хромосомалық ауытқушылықтар кездеседі.
4. Көздің аномалиялары бар қозылар цитогенетикасы
Қойларға ... ... ... 16 ... тек қана көздің
аномалиялары болды. Цитогенетикалық әдістің көмегімен зерттелген ... өлі ... ... тұқымды және кроссбред тектес 15 ... ... ... ... ... мағлұматтардан қозыларда көздің аномалиялары болғанда
олардың хромосомаларындағы ... ... әр ... ... ... ... клеткалардың мөлшері қозыларда 14,38±1,48%-дан
22,45±3,14%-ға дейін, полиплоидты клеткалар 0,80±0,18%-дан 3,61%-ға дейін,
хромосомаларында аберрациялары бар ... ... ... ... (1-ші ... көздің анофтальмиясы (код 3.2), циклопия (код 3.4) және көздің
өзінің өзгергені (код 3.6) ... ... бар ... ... ... ... баска қозылармен салыстырғанда жоғары
деңгейде болды. Мысалы, бір көздің анофтальмиясы бар 1 қозыда (код ... ... және ... аберрациялары бар
клеткалардың кездесу жиілігінің қосындысы ... ... ... ... сияқты кемістігі бар қозылардан бірнеше есе көп болды (тиісінше 7,33%
бен 1,81%).
1 - ... ... ... бар ... клеткаларындағы
хромосомалардың тұрақсыздық мөлшері
|Аномали|Қозы |Зерттел |Олардың ішінде, % ... ... коды ... |ген | |лық ... | ... ... % |
| | |лар ... | |
| | | ... ... |
| | | ... | |
| | | ... ... |
| | | |♂ |♀ ... |
| | | | ... | | | ... |
| | | ... ... | | | |я |
| | | ... ... |
| | | | ... |
| | | ... ... | | | |я |
| | | ... ... | | | |ия ... ... ... ... |полиплоидия |А |Б | |3.1 |7 |747/1063 |14,17±0,82 |0,50±0,24
|0,99±0,29 |1,1±0,33 |16,76 |2,59 | |3.2-1 |8 |1006/1916 |14,57±0,94
|1,22±0,37 ... ... |17,0 |2,43 | |3.2-2 |20 ... ... ... ... |18,33 |2,04 | |3.2-3 ... |16,98±0,50 |0,68±0,23 |1,41±0,23 |1,57±0,14 |20,64 |3,66 | |3.3
|6 |771/1286 |13,56±0,65 |0,35±0,23 |1,20±0,50 |0,70±0,16 |15,81 |2,25 |
|Барлы-ғы |61 |6762/9773 |- |- |- |- |- |- | ... 3.1 — ... ... жүн ... ақаулары;
3.2-2 — альбиноидтық белгілер анық білінбейді;
3.2-3 - альбиноидтық белгілер айқын анықталады;
3.3 - желіннің аномалиясы;
3.4 - тұяктың аномалиялары (код 15.1-де ... ... ... (код 12.4) ... ... ... қозылардың хромосомаларының сипаттамалары сол
негізгі топта келтірілді.
Терінің, жүн талшықтарының, желіннің тумыстан болған ... ... ... ... ... дені сау, жаңа ... бірдей. Мысалы, бұларда полиплоидты хромосомалар жиынтығы (158-
сурет) бар ... ... ... ... ... ... түрі ... анықталған қозылардың жалпы және ... ... ... (12.2-3) ... ... альбиноид
қозыларының (12.2-2) ұқсас көрсеткіштерінен біршама жоғары ... ... ... ... ... шамасы өте төмен. Сондықтан
жаңа туған сұр альбиноид қозылардың клеткаларында ... тән ... ... өзгергіштік болады деп айтуға ешқандай негіз жоқ. Дегенмен ... ... ... ... екі ... ... ... ұқсас хромосомалары бар клеткалар жиі кездеседі.
4 альбиноид қозы мен олардың ... ... ... ... ... және ... ... табылмады.
Тарау 4. Сәулелік микроскопта жұмыс жасағанда қауіпсіздікті сақтау
ережелері
1.Ұзақ уақыт күшті жарықты микрообъектте жұмыс жасаған жағдайда ... және ... ... (бас ... алып ... ... 30-40 минута сайын 5-10 минутқа ... ... ... ... ... ... жасау ұзақтығы тәулігіне үш сағаттан аспау
керек.
3. Сәулелік жұмыс жасау микроскопы дұрыс бағытталған болу ... көру ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт жұмыс
жасаған жағдайда қорғайтын жасыл сүзгіні пайдалану керек.
4.1. Бокста клетка дақылдарымен және ұлпалармен ... ... ... ... Боксты зарарсыздандыру үшін қолданылатын ... ... ... ... зақымдайтын қасиетке ие. Бокске УК- сөндірілген
жағдайда ғана кіруге рұқсат етіледі.
2. Бокста жұмыс ... ... ... ... ... 1 ... ие су құятын ыдыс және 2 сағат бойы УК сәулелендіру керек.
3. Бокске кірмес бұрын бокс алды ... ... аяқ ... шешіп екішілік
аяқ киім, стерильді халат, бас ... ... кию ... Этил ... мен спиртік шамында жұмыс істеген кезде өте мұқият болу
керек. ... ... буы тез ... ... келеді.
5. Қатаң түрде рұқсат етілмейді! ... ... ... ... ... ... жанып тұрған спирт шамының қасынды қолды спирт пен сүртуге.
6. Егерде ... ... ... ... ... ... ... ал егер де
ыдыстағы спирт жанып кетсе Петри табақшасымен бетін жабу керек.
7. Бокста жұмыс жасап болған соң ... ... ... ... алып ... боксті УК 15-20 мин. бойы зарарсыздандырып ... ... мен ... ... Боксті барлық уақытта таза ұстау ... ... ... ылғалды
шүберекпен тазарту жүргізіп отыру қажет және УК ... 1 ... ... керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде 20-30, 60 ... 90-100, 120-130 ... ... ... жаңа туған
қозылардың және 8-9 айлық тоқтылардан бастап 8 жасқа дейінгі кәрі қойлардың
соматикалық ... ... ... және ... ... ... ... онтогенез барысына генетикалық
баға берілді. Өсіп-өну сатысының ... ... ... ... ... гиподиплоидты және полиплоидты клеткалардың ... ... ... ... ... Қойлардың жасының өсуіне
байланысты олардың клеткаларындағы хромосомалардың ... да ... ... және ... ... қой ... тумыстан
болған кемістіктердің кездесу жиілігі мен ... ... ... деңгейде зерттелді. Оларда тумыстан болған кемістіктердің
кездесуі жиілігі ... емес ... және ... барлық жүйелері мен
мүшелерінде аномалиялар ... ... ... ... көптеген мағлуматтарды талдау негізінде тумыстан
болған кемістіктерді сұрыптап, жіктеудің жаңа әдістемесі қолданылып, осы
қой тұқымдарында ... ... ... 63 түрі ... және
оларға патологиялық-анатомиялық, морфологиялық сипаттама берілді. Бұл
аномалиялардың бірнешеуі қой ... ... рет ... болтан жеке аномалияның этиологиясы ретінде белгілі бір
эндогендік ... ... ... ... ... ... ал ... аномалиялар экзогендік зияңды факторлардың организмге
тигізген әсерінен болатыны дәлелденді. Мысалы, тік ішектің атрезиясы сияқты
аномалияның генетикалық ... бар ... және ... ... осы ... жыныс хромосомасымен тіркесте болатыны
көрсетідді. Ал, ... жақ ... ... ... қаракөл қойларға тән
тумыстан болған аномалия екені анықталды.
Екі қой тұқымында анықталған тумыстан болған кемістіктері бар қозылар
клеткаларындағы ... ... ... мен ... ... деңгейлеріне сипаттама берілді.
Тумыстан болған кемістіктердің белгілі бір түрі бар кейбір ... ... және ... ... ... өсіп-дамыған
қозылармен салыстырғанда жоғары деңгейде болды. Бірнеше мүшесінде ... көп ... бар және ас ... ... пен ... ... сүйегі мен ... ... бар ... ... тұрақсыздык мөлшері аномалиялары бар басқа қозылардан
сенімді түрде жоғары болды. Мысалы, тумыстан болған ... бар ... ... ... 47% - ында ... мен ... ... анықталды.
Тумыстан болған кемістіктері бар кейбір ... ... ... мөлшері өздерінің енелерінің көрсеткіштерімен
шамалас болды. ... ... ... мен ... ... ... көрсеткіштерінің арасында биологиялық
байланыс болуы мүмкін.
Қоршаған ортаның жан-жануарларға әсер ететін факторларының ... ... үшін әр ... ... мен ... бар ... материалдар жинап, оларды жүйеге келтіру ғылыми ... ... ... ... ... мониторинг жүргізгенде ... ... ... мен ... ... алу ... ... тұқым қуалайтын және хромосомалық аурулардың кездесу
жиілігін;
2. Малдың өсімтаддық және ... ... ... және спонтандық іш тастау мен төлдердің өлі ... ... ... ... ... ... ... Соматикалық клеткалардағы хромосомалар аберрациялары мен геномдық
мутациялардың мөлшерін;
5. ... саны ... көп ... ... ... және эритроциттердегі гендік мутациялар деңгейін;
7. Белоктардың фракциялар құрамының және жеке фермент мөлшерінің өзгеруін.
Осындай популяциялық—статистикалық, генетикалық, ... ... ... ... нәтижелерін пайдаланып, мал
популяцияларындағы бұрыннан белгілі және жаңадан ... ... ... ... ... анықтайды. Қоршаған ортаның жеке факторының
мутагендік деңгейі және оның әсерінен ... ... ... ... ... ортаның зиянды канцерогендік және тератогендік факторларының
әсерін де ... ... ... ... ... ... малының генофондысын генетикалық тұрғыдан жақсартып,
қазіргі уақытта өсіріліп жатқан мал ... ... үшін ... ... ... ... ... жаңа мал тұқымдарын
шығару үшін мынадай практикалық жұмыстар жүргізу керек:
1. Асыл ... ... ... ... ... ... ... хромосомалардың аберрациялары мен геномдық мутациялардың
мөлшеріне ... ... ... ... бағалап, сапасыздарын
жарамсыздар қатарына жатқызу;
2. Малдың өнімділік қасиетін және өсімталдық ... ... ... ... Малдың әр түрлі тұқымдары мен ... ... ... және ... ... ... түрлерін зерттеуді ұйымдастыру
арқылы оларды мал популяцияларында таратпай, жою жолдарын қарастыру;
Осындай көлемді мәселелерді шешу үшін ... ... ... теориялық жетістіктері мен әдістемелік деңгейлері
жеткілікті. Хромосомаларды зерттеудің негізгі екі түрлі әдісі бар. Олардың
біріншісі - ... ... ... ... ... ... ... дайындаудың жетістіктерімен қоса ... да бар. ... ең ... - өте ... ... ... жасанды жағдайда өсіру үшін арнайы жабдықталған ... ... ... ... ... ... ... цитогенетикалық
скрининг жасағанда хромосома препараттарын дайындау-дың жылдамэкспресс
әдісі тиімді. Бүл әдіс ... ... ... төс сүйегінде, ортан
жіліктерінде болатын сүйек миының үнемі, өздігінен бөлініп, өсіп ... ... ... ... клеткаларды организмнен бөліп алудың
малға ешқандай зиянды әсері болмайды. Хромосома препараттарын ... ... 3-4 ... ... ... 20-24 ... ... болады және бұл жұмыс үшін қымбат реактивтер керек емес.
Шаруашылық жағдайында әр жастағы малдың, тумыстан болған аномалиялары
бар дарабастардың, өлі ... ... ... ... бастапқы
сатыларындағы эмбриондар мен ұрықтардың хромосомаларын зерттеуге болады
және алынған ... ... мен ... ... ... пайдалану тиімді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Айала Ф., Кайгер Дж. Современная генетика. Москва: Мир,
1987. Т. 1. 295 с.
2. Айала Ф., ... Дж. ... ... ... ... 2. 368 с.
3. Балаянц М.Д., Аббасова Б.А. Физиологические особенности ... // В сб.: ... 1 ... ... Средней Азии
и Казахстана. Душанбе, 1991. 4.1. С. 66.
4. Балаянц М.Д., Баратов Ю.А., Деушева Г.Г., Риш М.А., ... ... и ... ... тканей органов
каракульских ягнят при генетическом ... - ... ... ... 1988 а. № 4. С. 124-126.
5. Берсімбаев Р.І., ... К.Қ. ... және ... ... бөлім
6. Визнер Э., Виллер 3. Ветеринарная патогенетика. Москва: Колос, 1979.
424 с.
7. Гольдман И.Л. и др. ... ... ... ... ... 1969 б. № 3. С. ... ... И.Л. и др. Цитогенетическая лаборатория для исследования
хромосом животных и птиц // ... ... ... 1970.
№ 3. С. 96-100.
9. Дубинин Н.П. ... ... ... роста // Успехи
современной биологии, 1984. Т. 57, Вып. 2. С. 163 - ... ... Н.П. ... ... Москва: Наука, 1976. 590 с.
11. Дубинин Н.П. Мутагены ... и ... ... // ... ... 1984. № 12. С. 3-29.
12. Жапбасов Р. Перспективы развития цитогенетических исследований овец //
В сб.: Материалы ... ... ... животных". Алма-Ата, Ғылым. 1991. С. 143-148.
13. ... Р. ... ... достижений в овцеводстве.
// В сб.: Биотехнология. ... к ... ... ... ... 1991 б. С. 91-93.
14. Жапбасов Р. Состояние хромосом клеток у ягнят с врожденными аномалиями
// В сб.: Генетика и ... ... ... 1994 а. ... ... Р. ... ... және тератологиясы. Алматы, Бастау,
2006ж. 245б.
16. Жапбасов Р. Распространение и формы врожденных аномалий у ... ... овец // ... ... ... Казахстана,
1994 б. № 7. С. 100-109.
17. Жапбасов Р. ... ... ... у ... ... ягнят // Деп. в КазгосИНТИ. Библиографический указатель
"Депонированные в КазгосИНТИ научные работы". Алматы, 1994 в. Вып.4.
18. ... Р.Ж., ... А.С., ... К.С. и др. ... ... овец ... ... и популяций. // Новости
науки Казахстана. Научно-технический сборник. 2003. №4. С. 96-101.
19. Живаго П.И. О хромосомных комплексах ... ... ... ... ... , 1930, Т.6 №4. С. ... Иоганссон С.И. Руководство по разведению животных. Москва: 1963. Т.2,
546 с.
21. Моисейкина Л.Г., Кленовицкий П.М. Цитогенетическая характеристика овец
эдильбаевской ... // В сб.: ... ... ... и
разведения сельскохозяйственных животных. ... ... ... ... 1996. С. ... Орлов В.Н., Булатова Н.Ш. ... ... ... ... ... ... 1983. 405 ... Орлов В.Н., Булатова Н.Ш. Кариотип эфиопского домашнего барана // В
сб.: Материалы 1 Всесоюзн.конф. по ... с.-х. ... 1985. С. ... ... А.Т., Бахтин М.М., Жапбасов Р. ... ... ... ... ... ... на территории
бывшего Семипалатинского испытательного полигона: общие подходы. // В
сб.: II Международная конференция по ... ... ... Курчатов, 1998. С. 96.
25. Сейсебаев А.Т., Бахтин М. М., Тусупбаев В.Л., ... К., ... ... ... Р., ... Б.М., ... А.Г. Радиобиоэкологический
мониторинг природных популяций ... и ... ... ... ... //В сб.: ... ... эффекты малых доз ионизирующей радиации и
радиоактивное ... ... ... 2001. С. ... ... М.М., ... И.А., ... Б. Трансплантация эмбрионов в
каракулеводстве // В сб.: Материалы 2 ... ... ... 1990. С. ... Тяпаев Р.Х., Жапбасов Р. Селекционные и ... ... ... овец // В сб.: ... III ... ... и ... животных. II научн. чтения памяти акад. Д.К.
Беляева. Новосибирск, 1989. С. ИЗ.
28. ... Р.Х., ... Р., ... Д. ... ... овец в ... регионах разведения // В сб.: Материалы
республ. конф. "Проблемы ... и ... ... ... ... 1990. С. ... ... Ж., Фейнгольд Н. Наследственная передача болезней у
человека//В сб.: ... и ... ... Мир, С. ... ... СВ., ... P.M., ... Н.И., Фесенко Г.А., Панов
А.В., Пастернак А.Д., Василивецкий В.А., Коваленко В.И. ... ... ... доз ... ... ... и эффективность защитных мероприятий в ... в ... ... после аварии на Чернобыльской АЭС //
Радиационная биология. Радиоэкология, 1999. Т. 39. № 5. С. 487-499.
31. ... Ф., ... А. ... ... ... Мир. 1990. Т.2, 378
с.
32. Фомичев Ю.П., Кошелева Г.Н., Обыденова Н.А. ... ... ... ... загрязнение местности // Зоотехния, 1997. № 2. С. 17-
21.
33. Фотева С., Бойчев К., Димитрова И., ТеневаТ., ... И. ... ... ... дисбаланс и асоциативната активност ... ... при ... агне с ... ... ... 1998. № 5. С. ... Шарипов И.К. Методы анализа хромосом у ... ... ... ... университеті, 1998. 57 с.
35. Шарманов Т.Ш. Витамин А и белковое питание. Москва: ... ... ... ... S. Albinism in Icelandic sheep // J.Hered., 1997.V.68, N
6. P. 347-349.
37. Andressen E., Broad Т , Di Stasio L., Dolling C.H.S., НШ D., ... Larsen Baker R.L., Clarke J.N., Harvey T.G., Meyer ... of foot and jaw ... in sheep // Proc. N.Z. Soc.
Anim. Prod., 1986. N 46. P. ... Basak O.K., ... A., Shorn R.N., Banerjee A.K. ... of teats ... in a she goat // Indian. VetJ., ... 12. P. 1061.
39. Berry R.O. The chromosome complex of domestic sheep (Ovis aries) ... ... N 8. P. ... ... В., Gordon L., Ashworth L. e. a. ... abnormalities
in human sperm: comparisions among four healthy men // Hum.Genet.
1984. V. 66. N 2-3. P. ... ... В., Gordon L., Ashworth L. e. a. ... of ... in human sperm // Environ. ... 1984. V. 6. N 3. ... Bongso T.A., ... M., Mukherjee Т.К. Intersexuality associated
with XX/XY mosaicism in a horned goat // ... and Cell ... V. 34, N 4. P. ... Bruere A.N., Mills R.A. ... on the ... of Robertsonian
translocation and associated testicular changes in a flock of ... Romney sheep // ... 1971. N 10. P. ... Bruere A.N., Chapman H.M. ... translocations in two exotic reeds
of cattle in New Zealand // The ... Record, 1973. V. 92, N ... 615-618.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Генетикалық тұқым қуалау мен ортаға байланысты және экзогендік аномалиялар13 бет
«Қалаларда қоршаған ортаны құқықтық қорғау»23 бет
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Спортшының сыртқы тыныс алу жүйесі70 бет
Қоршаған ортаға әсерді бағалауды жүргізу ережелері29 бет
"Хромосомалық абберациялар"10 бет
Lamiaceae тұқымдасының құнды дәрілік түрі25 бет
«Navigant Travel» ЖШС-нің маркетингтік қызметімен экономикалық құндылық анализі59 бет
«Жұмысбастылық пен жұмыссыздық: демографиялық және әлеуметтік көрсеткіштерге байланысты»34 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь