Қазақ халқының рухани мәдениеті жағдайы мен даму тенденциясы

МАЗҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1 ТАРАУ. Рухани мәдениет және өнегелі құндылықтар.
1.1. Рухани мәдениеттің теория . методологиялық
мағынасымен бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.12
1.2. Көне қазақтың рухани мәдениеті ... ... ... ... 13.25.
1.3. Кеңес өкіметі кезіндегі қазақ рухани мәдениетінің
жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26.38

II ТАРАУ. Бүгінгі қазақтың рухани мәдениетінің жағдайы
2.1. Халықтың рухани мәдениетінің дамуы ... ... ...
2.2.Тұлғаның құндылық бағдары қалыптастығындағы
рухани мәдениетінің рөлі. ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3. Қазақ мәдениетінің даму тенденциясы ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Пайдаланылған әдебиеттер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Косымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
«Қазақ халқының рухани мәдениетінің жағдайы мен даму тенденциясы» атты тақырыптағы жұмысының көлемі 84 беттен тұрады. Ондағы пайдаланылған деректер мен әдебиеттер көлемінде мұрағат құжаттарын, музей коллекцияларын, кітапханалардағы әдебиеттер мен газет-журналдарды пайдаландым.
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ халқының рухани мұраларын табу, зерттеу, сақтау және насихаттау, ауыл кітапханаларының жұмысын жаңғырту, жаңа технологияларды кеңінен қолдану қоғамға рухани нәр дарыту, алыс-жақыл елдермен тәжірибе алмасу жұмыстарына ерекше назар аударылып, қолға алыну шараларының негізін қалау қазақ халқының рухын сақтап, оны өскелең ұрпақтың рухани игілігіне айналдыруға бағытталған. Ол игілік, сөз жоқ біздің ұл-қыздарымыздың парасатты, ұлттық тарихи құндылығымызды қастерлейтін,еліне адал зиялы азамат болып өсуіне септігін тигізері сөзсіз.
Зерттеу пәні. «Қазақ халқының рухани мәдениетінің жағдайы мен даму тенденциясы» атты тақырыпты архив материалдарымен жазба дерек материалдарымен толықтыру арқылы оның мазмұнын ашу керек.
Зерттеу міндеттері. Қазақтың рухани мәдениетін зерттеу барысында қазақ халқы тек малшы, жауынгер ғана емес, сонымен бірге тамаша сәулетші, мүсінші, ұста, зергер де болғандығын көреміз. Бұған Маңғыстау түбінен табылған мәдени қазбалар, Ақсу-Жабағылыдан, Ұлытаудағы т.б. жерлерде кездесетін таубалы тастар. Түркістандағы А. Яссауи, Жамбылдағы Айша бибі ,Қарахан,Ұлытаудағы Алашахан,Аякөз бойындағы Қозы-көрпеш Баян сұлу зираттары,Есіктентабылған «Алтын адам» қаңқасы,Түркістандағы тайқазан т.б. халқымызда он саусағынан өнерлі шеберлердің болғандығын айқындау,зерттеудің теориялық қағидалары және әдіскерлік негіздерін анықтау. Қазақ халқының рухани мәдениеті туралы жазылған жазба деректерді және әдістерді пайдалану.
Зерттеудің мақсаты: Қазақ халқының ежелден кәзірге дейінгі өнер,дін, фольклор, философия, ғылым, құқық, саясат, мораль т.б. рухани мәдениетін сараптап, ғасырлар бойы сәдени мұра ретінде қалыптасқан, отан тарихының алтын өзегі, еліміз бен мемлекеттігіміздің шежіресі, тәуелсіз қазақстанның әлемдік өркениетке қосқан баға жетпес азаматтық рухани байлығы екендігін анықтау.
Зерттеу әдісі: Еліміздің рухани мәдениетін археологиялық, этнографиялық, фольклорлық және тарихи, мәдени жазба түп деректер, соңғы әдебиеттерді пайдалану арқылы салыстыра зерттеу. Зерттеу жұмысында мұрағат құжаттарын, музей коллекцияларын, интернетті пайдалану, деректер жинау арқылы жұмыстың сазмұнын, сапасын арттырып, нәтижелерін қорытындылау.
Зерттеудің ғылыми жауаптылығы: Жұмыстың ғылыми жауаптылығы қазақ халқының рухани мәдениетінің жағдайымен даму тенденциясын ашып көрсететін археологиялық, этнографиялық, фольклорлық түп деректер, жазба деректер, ғылыми айналымға пайдаланды.
Түп деректерді түрлі әдебиеттерді пайдалана отырып, автордың ұзақ уақыт зерттеулерінің нәтижесінде мына мәселелер қарастырады:
- қазақ халқының рухани мәдениеті тұңғыш рет археологиялық, этнографиялық, фольклорлық түп деректер тұрғысынан зерттеліп, қарастырылады.
- зерттеу жұмысында пайдаланылған түп деректер ғылыми концепция негізінде жүргізілді.
- Ежелгі заманнан еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізген уақыт аралығында мәдениеттің даму кезеңдері қарастырылды.
- Халқымыздың өткенін зерттегенде, оның әл-ауқат деңгейін емес, рухани деңгейін зерттеп, қазақ рухын жаңғырту қажет екенін біз үшін рухани құндылықтарымызды, байлықтарымызды өзіміздің игеруіміз керек екендігі қарастырылды.
- Алғаш рет рухани мәдениет материалдық мәдениетпен қатар , тарихи,әдеби, мәдени тұрғыдан зерттеледі.
- Тарихи түп деректер ауыздар сарынымен салыстыра зерттеледі.
Қорғалатын жұмыстың ғылыми маңыздылығы: мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан ұлттық салт-дәстүр мен өнер халықтың рухани өзегі, мәдениеттің діңгегі, тілінің тірегі, халықтың салт-дәстүрлері мен ұлттық руханиеттің даму дәрежесі туралы көптеген мәліметтер алуға болады.
- Қазақ халқының рухани мәдениеті арқылы өсіп келе жатқан ұрпаққа мәдениетіміздің аса жоғарғы бағаланғанын көрсете аламыз.
- Бұл жұмыс қазақ мәдениетін толықтыра түседі.
Зерттеу нәтижесінің дәлелділігі мен негізділігі.Қазақ халқының рухани мәдениеті халықтың ұлт болып қалыптасуына әсері, ата-бабамыздың көшпелі өмірі мен қатар отырықшы өмірінің болғанына дәлел.
Сондай-ақ Қаратау, Қазығұрт атырабы мен сыр бойында, - Отырар алқабында қалыптасып әлемдік деңгейде дамыған рухани мәдениетінің болғандығы монаграфиялық зерттеу тұрғысынан ғылыми деректемелер негізінде айқындалған.
Зерттеудің тәжірибнлік маңыздылығы: Жұмыста қаралған сұрақтар мен мәселелер, ғылыми жауаптылықтар, көптеген материалдар қорытындысы мәдениеттану ғылыми жұмысында пайда болды.
Зерттеу қорытындысы мәдениеттану мамандығында, лекцияларда, семинар, конференцияларда оқуға болады. Бұл тақырыпқа байланысты Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаев 2000 жылы мәдениетті қолдау жылы деп жарияланады.
Зерттеу жұмысына өзіндік көзқарас: Жұмысты зерттеуде оның маңызы мен міндеттеріне көңіл бөлу басты мәселе. Рухани мәдениеттің жағдайы мен даму тенденциясына жаңадан қосқан материалдарды зерттеуде және олардың мақсаттарын зерттеуде Қазақстан сәдениетіне үлес қосар жерлері көп.
Автордың жеке үлесі жұмысында пайдаланылған тарихи түп деректердің саны сапасы ғылымдық ауқымы, қазақтарда үлкен әлемдік мәдениеттің болғанын дәлелдейді. Осы тұрғыдан алғанда қазақ мәдениетін зерттеу методологиясында жаңа жүйе қалыптасқан деуге болады. Қазақ халқының рухани және материалдық мәдениеті археологиялық, этникалық зерттеу жүргізуде, тақырыптың мәдениеттану ғылымында алатын орны ерекше екенін көреміз.
Қолданылған әдебиеттер.
1.ҒабитовТ.Х., Мүтәліпов Ж.М., Құлсариева А.Т. Мәдениеттану; -Алматы;раритет 2006 .-415б-6б.
2.
3.Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. : №7 498 бет.
4.
6.
7.
8.
9
10.
11. Нұржанов Б.Ғ Культурология. Курс лекций. Алматы, Қайнар. 1994.
12. Нұрланова К. Человек и Мир. Алматы, 1994.
13. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аныздар. Алматы, 1985.
14. Есім Ғ. Парасат. № 4 1998.
15. Казақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы. Алматы, 1995. -5 бет.
16. Радлов В.В. Алтын сандық. Алматы, 1993. -18 бет.
17. Абишев К.А. Формирование логического строя мышления в процессе практической деятельностей. Алматы, 2003. -391 бет.
18. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 16-том. Алматы, 1985.- 21-бет.
19. Абдильдин Ж. Проблема начала в теоретическом познаний. , 2005. -366 бет.
20.
40. Мұсаева Н.Р.Сөз өнері – қазақ мәдениетінің күре тамыры // Ғылыми-практ.конф.еңбектері.Қазақстан археология зерттеулері. «Марғұлан рқулары-14».- Шымкент. -2002.-196 б.
        
        Қазақ халқының рухани мәдениеті
жағдайы мен даму тенденциясы.
МАЗҰНЫ
КІРІСПЕ-------------------------------------------------------------
1 ТАРАУ. Рухани мәдениет және өнегелі құндылықтар.
1.1. Рухани мәдениеттің теория – ... ... Көне ... ... ... ... өкіметі кезіндегі қазақ рухани мәдениетінің
жағдайы.-----------------------------------------------26-38
II ТАРАУ. Бүгінгі қазақтың рухани мәдениетінің жағдайы
2.1. Халықтың рухани мәдениетінің ... ... ... ... ... ... рөлі. ------------------------------
2.3. Қазақ мәдениетінің даму тенденциясы----------------
ҚОРЫТЫНДЫ.-----------------------------------------
Пайдаланылған әдебиеттер. -------------------------------------
Косымша---------------------------------------------------
Кіріспе
«Қазақ халқының рухани мәдениетінің жағдайы мен даму тенденциясы» ... ... ... 84 ... тұрады. Ондағы пайдаланылған
деректер мен әдебиеттер көлемінде мұрағат ... ... ... ... мен ... ... ... Қазақ халқының рухани мұраларын табу, ... және ... ауыл ... ... ... ... кеңінен қолдану қоғамға ... нәр ... ... тәжірибе алмасу жұмыстарына ерекше назар ... ... ... ... ... қазақ халқының рухын сақтап, оны өскелең ұрпақтың
рухани игілігіне айналдыруға бағытталған. Ол игілік, сөз жоқ ... ... ... ... ... ... ... зиялы азамат болып өсуіне септігін тигізері ... ... ... ... рухани мәдениетінің жағдайы мен даму
тенденциясы» атты тақырыпты архив ... ... ... ... ... оның мазмұнын ашу керек.
Зерттеу міндеттері. Қазақтың рухани мәдениетін зерттеу ... ... тек ... жауынгер ғана емес, сонымен бірге тамаша сәулетші,
мүсінші, ұста, ... де ... ... ... ... түбінен
табылған мәдени қазбалар, Ақсу-Жабағылыдан, Ұлытаудағы т.б. ... ... ... Түркістандағы А. Яссауи, Жамбылдағы Айша бибі
,Қарахан,Ұлытаудағы Алашахан,Аякөз бойындағы Қозы-көрпеш Баян ... ... ... қаңқасы,Түркістандағы тайқазан т.б.
халқымызда он саусағынан өнерлі шеберлердің болғандығын айқындау,зерттеудің
теориялық қағидалары және әдіскерлік негіздерін ... ... ... ... ... ... жазба деректерді және әдістерді пайдалану.
Зерттеудің мақсаты: Қазақ халқының ежелден кәзірге дейінгі ... ... ... құқық, саясат, мораль т.б. рухани мәдениетін
сараптап, ғасырлар бойы сәдени мұра ретінде қалыптасқан, отан ... ... ... бен ... ... ... қазақстанның
әлемдік өркениетке қосқан баға жетпес ... ... ... ... әдісі: Еліміздің рухани ... ... ... және ... ... ... түп деректер, соңғы
әдебиеттерді пайдалану арқылы салыстыра зерттеу. Зерттеу жұмысында мұрағат
құжаттарын, музей коллекцияларын, ... ... ... ... ... сазмұнын, сапасын арттырып, нәтижелерін қорытындылау.
Зерттеудің ғылыми жауаптылығы: Жұмыстың ... ... ... ... ... ... даму тенденциясын ашып көрсететін
археологиялық, этнографиялық, фольклорлық түп деректер, жазба деректер,
ғылыми айналымға ... ... ... әдебиеттерді пайдалана отырып, автордың ұзақ
уақыт зерттеулерінің нәтижесінде мына мәселелер қарастырады:
- қазақ ... ... ... ... рет ... ... түп деректер тұрғысынан зерттеліп,
қарастырылады.
- ... ... ... түп ... ... ... ... Ежелгі заманнан еліміздің тәуелсіздікке қол ... ... ... даму ... қарастырылды.
- Халқымыздың өткенін зерттегенде, оның әл-ауқат деңгейін ... ... ... ... ... ... ... екенін біз үшін рухани
құндылықтарымызды, байлықтарымызды өзіміздің игеруіміз керек екендігі
қарастырылды.
- Алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеледі.
- Тарихи түп деректер ауыздар сарынымен салыстыра зерттеледі.
Қорғалатын жұмыстың ғылыми маңыздылығы: ... ... ... ұлттық салт-дәстүр мен өнер халықтың рухани өзегі, мәдениеттің
діңгегі, тілінің тірегі, халықтың ... мен ... ... ... ... көптеген мәліметтер алуға болады.
- Қазақ халқының рухани мәдениеті арқылы өсіп келе жатқан ұрпаққа
мәдениетіміздің аса ... ... ... ... Бұл ... ... ... толықтыра түседі.
Зерттеу нәтижесінің дәлелділігі мен негізділігі.Қазақ халқының рухани
мәдениеті халықтың ұлт болып қалыптасуына ... ... ... мен ... ... өмірінің болғанына дәлел.
Сондай-ақ Қаратау, Қазығұрт атырабы мен сыр бойында, - ... ... ... ... ... рухани мәдениетінің
болғандығы монаграфиялық зерттеу тұрғысынан ... ... ... ... ... Жұмыста қаралған сұрақтар мен
мәселелер, ... ... ... ... қорытындысы
мәдениеттану ғылыми жұмысында пайда ... ... ... ... ... ... оқуға болады. Бұл тақырыпқа байланысты ... ... Н.Ә. ... 2000 жылы ... ... ... жарияланады.
Зерттеу жұмысына өзіндік көзқарас: Жұмысты зерттеуде оның маңызы ... ... бөлу ... ... Рухани мәдениеттің жағдайы мен даму
тенденциясына жаңадан қосқан ... ... және ... зерттеуде Қазақстан сәдениетіне үлес қосар жерлері көп.
Автордың жеке ... ... ... тарихи түп деректердің
саны сапасы ғылымдық ауқымы, қазақтарда үлкен әлемдік мәдениеттің ... Осы ... ... ... ... ... методологиясында
жаңа жүйе қалыптасқан деуге болады. Қазақ халқының рухани және материалдық
мәдениеті археологиялық, этникалық ... ... ... ... ... орны ерекше екенін көреміз.
I – ТАРАУ
РУХАНИ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ ӨНЕГЕЛІ ҚҰНДЫЛЫҚТАР.
1.1.Рухани ... ...... ... дегеніміз не?»-деген сұраққа жауап беру үшін бұл ... яғни осы бір ... ... білдіретін сөздің шығу тегіне
тоқталуды жөн көрдік. Қазақ ... бұл ... ... ... ... ... енген. Бұл ғасырлардағы мұсылман ... ... ... түсінік пен байланысты. Мәдениетке берілген
көптеген анықтамаларды альтернативтік (қарсы қоюшылық) деп ... ... Бұл ... ... ... ... ... пен табиғатты «культура
мен натураны» қарсы қоюшылық. Көне заманда «культура» деген ұғым «жерді
өңдеу» деген ... ... ... ... ... ... ... 45 ж) бұл сөздің мағынасы тереңдеп, «жанды жетілдіру»
деген ұғымды білдірді. Уақыт өткен ... ... ... ... сөзі
«білім беру», «даму», «қабілеттілік», «құрметтеу» сияқты мағыналарға ие
бола ... ... ... ... ... төмендегідей
анықтамалар берілген:
1. мәдениет –белгілі бір халықтың қол жеткен табыстары ... ... ... ... белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі
мен өзіндік ерекшеліктері(полеолит мәдениеті, критмикен мәдениеті,
қазақ мәдениеті және т.б.)
3. мәдениет-адамдық әрекеттің белгілі бір ... ... ... ... ... мәдениеті және т.б.)
4. агромәдениет (дәнді өсімдіктер мәдениеті, цитрустық мәдениет ... ... ... қалыптасудың ұзақ даму жолынан өтті, оны алғашқы рет
ғылыми тұрғыдан анықтауға ұмтылған философтар болды. Бірақ, өкінішке орай,
XVIII ... яғни ... ... ... дейін, басты құндылық –адам
мен оның ақыл ойы деген қағида жүзеге асқанға дейін «мәдениет» сөзі белгілі
бір мойындалған термин ... ... бар ... жаңа ... ... ғана пайдаланды. Сөзіміз дәлелді болу үшін, «мәдениет»
ұғымын талдауды көне заманнан ... жөн. ... атап ... ... ... ... ... мен оны өңдеп баптаумен тығыз байланысты
болды. Демек, «мәдениет» ұғымы ... ... ... ... ... мен ... ... дәлірек айтқанда, егіншілік пен ауыл
шаруашылығымен тығыз байланыста қарастырылды. Оған қоса ... ... ... ... ұғымының тәрбие мен біліммен байланыстылығының
тамыры да сонау көне заманда жатыр. Біліміміз бен тәрбиеміз адам еш ... бола ... ... ендеше білім мен тәрбие барлық халықтар
мәдениетінің ... ... ... ... ... бірге мәдениет сөзі
«құрмет тұту, сыйлау, құрметтеу, табынушылық» деген мағыналарға да ... ... ... ... ... өткен және қазіргі
ұрпақтардың жетістіктерімен ... ... адам ... субъективтік
бастамасын қалыптастырады. Адам о бастан қалыптасқан мәдениетпен таныс
болғандықтан,ол оның ... ... ... ... және мағынасыз
қылықтарын тежеу арқылы, ... ... Сол ... ... жеке ... немесе оның еркінен ... және ... бір ... ... ... және т.б. ) белгілейтін
өріс ретінде ... Бұл З. ... ... ... ... ... ... болды. Ол адам табиғаттындағы мәдениет пен интенсивтік
ұмтылыстардың келіспеушіліктерін суреттейді.
Сайып ... ... ... ... ... ... ... компоненті. Көркем мәдениетке байланысты ... ... ... күман болмауы қажет.
Мәдениет негізінен материялдық және рухани болып 2-ге бөлінді. Мәдениетті
материалдық және рухани деп бөлудің шартты ... ... ... жөн. ... ... құбылыс пен оның заттандырылған түрі-адамдық тұтас әрекеттің
екі жағы. Қоршаған ортаға адамның сәулесі түсіп тұр, ал оның ... ... ойы ... нәр ... Осы ... ... әлемін түсіну мақсатында
ғылыми дәстүр бойынша әрқайсысы жеке ... ... ... ... ... ... келмей тұрып,
біз оның түбірі - Рухқа анықтама беріп ... – жан ... ... «жан»
атауының баламасы ретінде қолданылады. Бұл атаулардың әрқайсысының мәні
олардың өзара арақатынасы сияқты,белгілі бір ... ... ... оларды қолдану ... ... ... ... ... түсініктемеде мутакаллимдер, әдетте, бұл екі түсінікті
адамның дене және сана еңбегінің тұтас көрінісі деп ... олар ... ... ... ... ... аяттарын осы мағынада түсіндіреді.
Фаласифтер Рухты өсімдік, жан-жануар және ең жоғарғы ақыл иесі деп ... ... ... иесі деп ... ал ... адам ... ... жоғарғы қалпын «Жан дүниесі» (рух), қалған бөліктерін «Жан» (нафс) ... ... ... ұстаған мұсылман ғылымында періштелер мен перілерге
«жан» атауы қолданылмайды. Періштелер мен ... «жан ... деп ... ... ... ... және ... түсініктеріне онтологиялық-
космологиялық мағына берілген.
Рух жайын тілге тиек еткенде ең алдымен ... ... мына бір ... оралады: «рухани аштықтан даналық жолы ашылып, шындыққа ... ... арты – ... ... бөленер. Ол мәңгілік қуаныш
Тәңірді марапаттап, адам жанын мәңгі бақилыққа көтерер».іі
Біздің қазіргі ... ... ... ... ... ... Ұлттың рухы ояну үшін табанды тіреп тұратын ... ... Ол ... ... ... мәдениет пен білім арқылы қалыптасып, санада ... ... ... қазақ »Санасызға сөз айтпа»-деген. Ұлт рухы өзінен ... ... ... ... ... дүние емес. Ол ... ... ... ... ... бүр ... ... үлкен мағына. І3с,498б.І Осыдан келе ...... мен ... ... ... қарым-қатынастағы биік
адамгершілік қағидасы. Рухани ... ... ... ... ... ... алшақ мәдениеттер мен өркениеттер іштей
құрылымдық ыдырауға ұшырайды. Осы есептен әлемде көптеген империалар ... ... ... ... ... басымдылық танытқан жалған
бағдарлар мен моральдық нормалар ... ... ... әкеліп соқтырады.
Сондықтан руханилық жеке адамға да, үлкен әлеуметтік топтарға да ... ... ... кез ... ... жаңғырта түсетін, болашаққа
жылжуына іргетас ... ішкі ... ... жиынтығы. Руханилық бар
жерде адамдардың бір-біріне құрметі, ізгілік қатынастары қалыптасады. әр-
түрлі ... ... ... ... ... ... ... негізде жасалуы жалпы қоғамның әлеуметтік дамуы мен рухани жетілу
жолына түсу үшін қажет. ... ... ... ... ... ... мұра ретінде қызмет ... ... ... ... өлеңдері мен қара сөздері, қазақ билерінің
шешендік сөздері руханилықтың тарихи ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерде руханилық
кемелденген кейіпкерлер түрінде көрініс беріп отырған. Мәселен, Аяз ... ... ... ... Ол кішіпейілділік пен ... пен ... ... танытты. Ал өзі аңқау, ақкөңіл
кешірімді кейіпкер Қожанасырдың бейнесі де руханилық образы болып табылады.
Қожанасыр ... ... ... ... да, ... ... мүддесін
аяққа таптамауға, өзін өзгелерден биік ұстамауға тырысады. Осылайша ... ... ... ... ... ... сомдай білген.
Руханилықтың теориялық негіздемесін діннің ... ... ... ... негіздерін дамытпаған адам табиғи түйсіктер деңгейінде қалып
қояды және ол өзімшілдіктің шеңберінен шыға ... Ал ... ... де осы ... сана мен ... ... ... ... ... ... ... келе , Рухани мәдениет пайда болады- адамның ... ... ... ... ... дін, фольклор, философия,
ғылым, құқық,саясат, ... т.б. ... ... ... ... ... ... мәдениет материалдық мәдениетпен астаса дамиды ... ... ... көрініс берген жалпы мәдениеттің құрылымын түзейді.
Ғасырлар бойы мәдени мұра ретінде қалыптасатын рухани ... кез ... ... ... ... және ... ... танытады. Ол
бір-бірімен тығыз байланысты екі формада өмір сүреді:
1. ... ... ... ... ... жеке ... ... даралығынан рухани әлемі түрінде:
2. Сол өнімдердің рухани құндылықтар деңгейінің бағалануы яғни ... ... ... өндірісінде рухани мәдениет үлгісі боларлық биікке
көтерілген дүниелер тарихы кезеңінде симай ... ... ... шығып жалпы халықтық асыл қазынаға айналып отыр. ... ... ... ... ... топтар үшін ғана емес, жер ... ... үшін ... ... мен ... ... Ал бұл ... жауап бермейтін рухани өндірістің өнімдері тарих
сынағынан өте ... ... ... ... ... ту ... идеялар ұлттық мәдениеттің кері кетуіне, құлдырауына себепкер
болады.рухани мәдениетті тағы бір ... ... оның ... ... негізделуі, сауда мен табыс көзіне айналуы. Қазақ
халқының ежелгі заманнан қордаланған рухани мәдениеті озық ... ... ... ... ... салт-дәстүріндегі үлкенді силау, әруаққа
бас ию, қонақты құрметтеу, табиғаттың үйлесімділігін сақтау,сөз кадірін
білу, аталы сөзге ... ... ... ... болып табылады.
Атақты билердің айтқан әрбір әділ сөзі ... ... ... ... оның ... ұлтты іштей біріктіруші бағдар бола алды. Қазақ
рухани ... ... ... ... бас ... Абай мен ... ... руханилыққа толы шығармаларын, өмірлік тәжірибелерін
атауға болады. XX ғасырда халықтың рухани мәдениеті ... ... ... ... бір тобы ... болды. Олар рухани мәдениеттің саясатпен,
құқықпен байланысты тұстарын ұштай түсті. Ә.Бөкейхан, А. ... т,б, ... ... ... ... ... ... көтеруге білім мен ғылымның маңыздылығын жоғары бағалады. 1917
жылдан кейін ... ... ... сипат алып, ұлттық рухани
мәдениеттерді идеялогиялық бірізділікке шақырумен ерекшеленеді. Нәтижесінде
ұлттық ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанның
рухани мәдениеті демократиялық, ұлттық бағдардағы даму ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің ұлттық мәдениетінің гүлдеп,
өркендеуіне мүмкіндік берілді. Қазақ ... да ... ... ... жолына түсті.І3с,499б.І
Қоғамның даму процесін материалистік тұрғыдан ... ... ... ... ғылыммен, философиямен шұғылданудан бұрын жеу, ішу,киіну,
баспана соғу т.б. керек.»,- деген.
Ал, негізінен қандай да бір ... ... адам ең ... дұрыс
жеуді,ішуді, киінуді, өмір сүру үшін дүние табуды, ... ... ... Бұл ... ... барлығы қоғамда қордаланған
мәдениетті меңгерусіз және оны ... іс ... асуы ... ... жинақталған өндіріс, рухани өндірістің ... ... ... ... ... талап етеді.
Дәл рухани өндіріс өрісінде мәдениет қалыптасады. Онсыз не шаруашылық,
не саясат, әлеуметтік дәйекті функционалды өмір ... ... ... ... рухани өндірістің мазмұнын құрайды. ... ... ... ... бұл жағдай (процесс) және ... ... ... ... және ... ... ... рәміздерін игерудегі өнімдердің жүйесі.
Ол, қоғам мен адамның рухани өмірін қалыптастырады, жалпы қоғамдағы білім
мен жөн ... ... ... қоғамдағы өмір сүретін қарекеттің
түрлерін жүзеге асыра отырып, қамтамасыз етеді. Онда, ... ... ... үшін ... ... ... ... мағыналар
және мақсаттар шығарылады.
Қоғамның рухани өмірінде,әлеуметтік өмірдің ... ... ... ... ... ... ... элементтер бар. Олар:
әдет-ғұрып, нормалар,құндылықтар, білім және мағыналар.Соның ішінде Әдет
ғұрыптан бастайық - аса ... ... ... ... өмір ... ... негізінде қалыптасады. Олар қоғамда
белгілі бір ... ... бір ... ... ... ... Ол үлгі ... ... бір ... ... ... ретінде, әдет-ғұрып тұрақты тұрмыстық
ортада,инертті әлеуметтік топтарда, қарапайым этнографиялық ... ... ол ... ... ... де кездеседі. әлеуметтік жағынан
танылған үлгілер әдет-ғұрып болып қалыптасады, ал қордаланған тәжірибелер
ұрпақтан-ұрпаққа, ... ... ... әдет-ғұрыпқа дәстүрлі
еңбек тәжрибелерін, тәртіптің түрлерін, өмір салттарын, тәрбие барысын,
күнделікті қалыптасқан тазалық ... ... ... ... ... ... мәдениеттерде, ішімдік және наркотикті қабылдау туралы
біршама қатал нормалар бар. өкінішке ... ... ... ... ... олар жоқ болып кетеді.
Киім таңдауға да адам ерікті емес. Денені жалаңаштау мүмкіндігінің
дәрежесі де қатал ... ... ... ... ... ... мен ұзындығы, сақал-мұрты, жүру және сөйлеу үлгісі, ... ... ... адамдарға қарауы бәрі бір емес.Элементтерінің
келесісі Білім ... сана ғана ... ... ... эстетикалық
символдар және факторлармен толтырылып қоймайды. ... ... ... ортаның бұрмалайтын ықпалына тап ... ... ол, ... нәр ... және өзінің азды-көпті принциптерін игеретін әлеуметтік
ортада белгілі мәдени дәстүрдің ... ... ... ... ... шартты түрде шамамен сөзсіз дәлелденген және логика жағынан
реттелген ... ... Ал, ... ... ... ... - ... білімнің жиынтығы және адамдардың ... ... ... ... ... ұжымдық) реттейді. Оның ұлан-ғасыр әртүрлі
құралдары бар, оның ... ... ... ... ... көркемөнер
туындылары, бейнелер, әруақты сәтіндер және т.б.
Мифологияға келсек, оның ... ... ... және т.б.
құдайлардың, батырлардың іс-әрекеті, дүниенің, жануарлардың, адамдардың
пайда болуы туралы ескілікті аңыз-әңгімелер ... мен ... ... ұзақ тарихында мифке, оның ... ... ... ой елегінен өткізу, пайдалану және оның
үлесіне сай өзінің, фантастикалық образдарын жасау арқылы аз ... ... ... бір ... ... тыс бір ... күш бар ... пайда болып қалыптасқан, адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... тоқталып кетейік. Ф.
Энгельстің айтуынша «Дін дегеніміз ең ертедегі замандарда адам баласының өз
бастарымен ... ... ... ... ... сауатсыздық
түсініктерінен ... ... ... ... көп ... кең ... ... тыс бір кереметке ... ... ... ... ... түрлі құбылыстар арасында бір сиқырлы
сыр бар деп, соған нану (магия, тотемизм), ... ... ... ... бар деп ... оларды киелі тұту (фетишизм).
Қазақ рухани мәдениетін корсететін сәулет үлгілеріне келейік, ... нық және ... ... ... ... ... шешімдерін таба білген. Ислам діні тірі жанды ... ... ... ... ... да қыш, құмыра әшекейлеріндегі түбі ... «аң» ... ... ... ... тіршілік иелерінің
нобайын бейнелеген. Мысалы,Жошыхан ... тек өнер ... ... ... ... ... тылсымын жеткізіп тұрған ғимарат.
Шығыстанушы А.Н. Бернштам күмбезді дарбазалы сәулеткерліктен кейін
бүкіл Орта Азия ... ... ... ... үш ...... қаңқасын, портал мен ойма қыштардан құрастырылатын декорды ерекше
бөліп қарап, мұндағы күмбез идеясы мен оны ... ... ... көшпелі –
малшы қауым мекендеген солтүстіктен алмасқан деп ... ... ... ... ... одан әрі ... ... онша қолайлы болмады. ... ... Орта ... ... ... ең ... және ... шыққан
екі империяның–Ресей мен Қытайдың жаугершілік саясаты салдарынан қазақ
халқы отырықшылықтан гөрі ... киіз үйге ... ... ... ... үй тек ... ... Ол халықтың өмірлік салт-дәстүрінің таңбасы
қызметін атқарады. Шексіз даланы көк ... ... ... жаны ... көк ... ... ... ақшағала дөңгелек киіз үйлер
аралдар тәрізді, олардың арасын дала кемелері ... мен ... ... ... тұр. Қатал үскірік аяздан,шілденің аптап ыстығынан қорғайтын,
тез жинап, тұрғыза қоятын баспанаға киіз үй өте сай ... ... ... ... ... ... ... туырлықтар жауыннан кейін ...... ... ... және ... ... ... түндіктің жартылай ашық тұруы, бір жағынан, тұрмыс қажеттерінен
туса (жарық түсетін терезе, түтін шығатын ... таза ауа), ... ... шексіз аспанның белгісі, мәңгілікке апаратын жол іспеттес. ... үйге ... ... ... онда ... ... уық ... сәулелеріне ұқсас. Халық санасындағы фәни өмірден нұр жауып тұрған
аспанға ұмтылуы идеясы киіз үй ... өз ... ... үй ... өмір салтымен, оның дүниетанымымен, әлемдегі алатын
орнымен ... ... ... ... ... ететіндер ағаштардың
арасынан аспанды төртбұрышты бітімде көреді, олардың ... де ... ... биік ... үй ... шаруашылық типінде де
әрекет етеді. Жазық дала тек көкжиекпен ... ... ... ... тұрағы да дөңгелек. Орталық Азиядағы күмбездік
архитектураның бір бастауы – ... киіз үйі. Бұл тағы да ... ... ... ... ... өркениетіндегі синхрондығын
көрсетеді.
Натуралдық шаруашылық жағдайында қазақ халқы қолөнер шеберлерін ... ... ... ... «Он ... өнер тамған» сияқты
шебер ұсталар, тоқымашылар т.б. іскер ... ... ... ... ... жасаған. Халық өнері әсіресе киіз үй жихаздары
мен ұлттық киімнен ... ... ... ... ... 19 ... айдауда
болған поляк Бронислав Залесский былай суреттейді: «Бұл бір ... олар көш ... ... ... ... әсіресе байлардың
алтын зер төгіп тіккен шапандарын осы кезде көруге болады. Ауыл ... ... ... ... ... ... ... немесе кілемше
жапқан атқа мінген зайыбы оның соңынан ереді... Атты, атқа салт ... ... ... бұл ... ең ... ... әбзеліне көбірек көңіл
бөледі. Ер тұрман олар үшін ... ... ... ... ... ... де өзіндік рәсімі болған. Мысалы, жасөспірім қыздар аң
терісінен жасалған, ... үкі ... ... кисе, жаңа түскен келін
әуелі сәукелемен жүрсе, кейін басына желек салады. ... ... ... ... кимешекпен жүреді. әшекей тастарды қолданудың да өзіндік
рәмізі бар. ... ... шел ... көз ... ... тас ... ... маржан-азғындыққа түсуден, дүр тасы-жемсау ісігінен сақтайды
деп есептеген, әйелдің қолындағы ... ас ... ... деп ... ... ... көшпелілік шаруашылық-мәдени типінің
адамзаттың рухани қорына қосқан үлесінің ... ... ... КӨНЕ ... ... ... мәдениеттің даму кездерінің қай дәуірін алсақ та, ол халықтың
ұлттық тәрбиесімен сабақтасып ... ... ... мәдениет ұлттық
тәрбие арқылы қалыптасады. Ал, ... ... мен өмір ... байланысты. Ертедегі ата-бабаларымыз көшпелі өмір сүріп, ... әр ... ... ... Сол ... ... тыныс
тіршілігінен әр түрлі ғұрыптарды байқаймыз.
Көшпелі өмір сүру тәртібі отырықшыларға қарағанда ... ... мен ... өзге салт- дәстүрлер мен рухани мәдениетті
қалыптастырады. Уақыт пен кеністіктік көшпенділер үшін мүлде ... ... ... адам ... ... өлшемі түрінде көрінетін
тарихтың көшпенді үшін мағынасы жоқ, оның ... ... мен ... ... дәстүрлі рухани мәдениетінде көркем шығармашылық
түрлерінің ішінде куй ... ... яғни ... ... әдептілік
өлшемдер жөніндегі мәдени таным талаптарының қазақ күйлеріндегі көрінісі
негізінен ізгілік қасиетінің табиғатын ... ... І ... ... ... үнімен сезім мен сана үйлесімділігін әлемдік
үйлесімдікпен сәйккестендіре отырып, адамның әлемдегі ... ... ... ... ... қазақ күйлерінің саз-сарына
құлақ түрер болсаныз, ... ... ... үнді ... де қазақ
домбырасының, қобызының қоңыр үнінің кереметтігіне тәнті боласыз. Мысалы
қазақ күйлеріндегі қасқырдың ұлығанынан , түйе ... ... ... ... ... бұлақтың сыңғырынан үздіксіз әлем
дыбыстарының мәңгілік үнін естіп, адамзаттың табиғатпен ... ... ... ... ... ... ой толғаныстары
тек тіл арқылы берілмейтіндігін сонымен қатар ертеден қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... әлемдік
үйлесімділікті ұғына отырып, өзінің болмыстық мәнімен ... ... ... ... ... ... ... түсіп, дүние тылсым күштерінің сырын ұғынуға, әрі ... ... ... ... жол салған. Қазақ
күйлерінің тарихы мен аңыздарына көз жіберер болсақ, онда ... ... ... мен толғаныстар жиынтығынан домбыра мен қобыздың
сарындарынан табиғатқа еліктеген үндік ... ... бой ... ... сезінеміз. Осындай тылсым дүние ... ... күй ... ... ... ... танып түсінуге
, ұғынуға әрі оны жеткізу үшін де сезімтал жүрек иесі болу керек ... күй ... ішкі ... ... ... ... ... кездегі тіліміз бен қоңыр үнді ... ... оның түп ... ... ... байланысты, оның
түп негізгі ерекшеліктерінің көмескіленіп қалғанына байланысты ... ... ... алмай қаламыз. Осыған орай дүние танудың сыры
мен құбылысын ұғынудың ... ... ... ... мен ... ... қалыптастыру қажеттігін айта отырып, халықтың ұлттық ерекшелігін
сақтау ... да шеше ... ... ... ... саздық үлгісі ішкі қуат құбылысына ықпалын тигізіп , ... ... пен ... ... түсуімен ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... саздың магиялық сипатын
түсіндіреді. Мындаған жылдар бойы ... ... ... ... ... оны
құдіретті үнін күшке балаған. Қобыз дәстүрі шаман діні және осы ... ... ... болу ... тығыз байланысты.І13І Қобыз
аспабы бақсының зікір салу ... ... ... ... ... ... ... деп тұжырымдайды қазақтың музыка мәдениетін
зерттеушілері. Қазақтың ... ... ... ... рухани
кеңістігіне өзінің саздық қызметінің қажетін орындауға, ... ... ... ... ... ұғындыруға, дүниелік мәндерді
толғандыруға, сөзбен ... ... ішкі ... ... ... халықтың жігерін рухын шындауға, өткен өмірдің тарихын,
оқиғаларын бейнелеуге және ... ... ... ... аша отырып табиғатпен үйлесімдіктің мәнің ашатын ұмтылыстың негізгі
құралы екенің айқындайды.
Қобыз бен домбыра күйлері ... ... Өмір ... ... рухани әлемді таныта отырып, қоғамдық өмірдегі құндылықтарға
құрметпен қару сияқты ... ... ... ... ... пен ... ... нүктесін белгілеп берген сияқты.
Осыған орай күйшілердің күйлеріндегі мәдени ... ... ... ол ... ... ал өлім ол өз ... өткіншілігін сездірер
таным деп ойландыруға жетелер түсінік деп ой ... Яғни ... ... ... үздіксіз барлығын мойындаумен қатар жеке бас ... ... ... ... ... мен мәңгілік туралы
ойлардың саздық үрдістерінен туындаған ой-талғамдар деп ... де бұл ұғым ... ... ... айтар болсақ: өмір ... өнер ... , ... ... деп ой ... ... өмірдің уақыт пен бірлігін, яғни өмір уақытының құндылығын ... ... ... ... ... ... мәдени танымдардың өзегіне айналады.
Қазақ күйшілері өздерінің киелі де құдіретті күйлерінде ... ... қана ... ... ... де ... пайымдататын сияқты,
мысалы: көптеген күйлердің мазмұнында өмір сүру мәселесі туралы ... кем. Яғни өмір ... ... ету, ... ... сақтау сияқты
түсініктерден туындаған идея тіршіліктегі қиыншылықтарды женудің құралы
бола отырып, өзіндік қайталанбас тұлғалық ... ... ... ... ... да ... ... өз туындыларында өмірді сүруге
деген құлшынысты әректтерінен олардың ... ... ... ... ... ... ... Дүние тануды сезім мен
ақылдың интуитивті бірлігі арқылы ұғынуды менгерген халық, әр ... ... ... деп ... ... тіршілігінің тірегі ете отырып ,
өмір сүйгіштігін ұсынуы арқылы өзінің ішкі жан ... ... ... ете ... Оны ... ... ... салтанатты салт-дәстүрінің
дәрежесімен айқындай алып, жалпы адамзаттық дәстүрлер ... ... ... ... ... күй сазымен бейнелен дүние танымында ғарыштық
үрдістер мен табиғи зандылықтарға негізделген тіршіліктің сыры, уйлесімдік
өмірге ... ... ... ... ... өлшемдеріндегі
мақсаттарды тұжырымдатады. Қазақ күйшілерігің күйлеріндегі саз-сарын ішкі
әлем толғаныстарының ... ... ... ... жоғарыда
айтқанымыздай, өмірде адамның ішкі жан құбылысы өзін-өзі тану, ... ... ... ... толқындармен төгіліп , дүниенің жалғандығын ,
дүние сырына ... ... ... білу ... психолгиялық
философияляқ мәндерді ашады.І14І
Күй ғарыштық үйлесімділік ... ... ... шенберіндегі ізгілік, сұлулық үлгілерімен ұғындыруға тырысады.
Сондықтан да халық қара домбырасын құдіретті ... ... ... , ... ... ету ... сыртқы дүниеге қатынасыфның құралы
ретінде қастерлейді. Қоңыр күй толқындарының терендігі оның ... ... ... ... ... әлемдік үйлесімдіктің жан-жақты қыр-
сырын ашуға көмектеседі. Сондықтан ... ... сөзі ... ... ... тан қаклдыратыны . Яғни қазақ күйінің саз-сырыны мен
толқын иірімдерінін шексіз терең ... ... ... ... ... ... дәстүрі мен билік өнерінің диалектикасына келсек
онда біз, ... ... ... ел есінде қалған ерекше тұлғалардың
көпшілігінің қол бастаған ... ... ... ... ... екі ауыз сөзбен
шешетін әділ би, шаршы топта сөз бастаған шешен ... ... аян. ... ... ... ... зерттелмегені былай тұрсын, көпшілік
жұртшылыққа барынша толық таныстырылмаған да. Табиғат ... ... ес ... тіл ... ... бен ... ... айтқан билеріміздің
өзіндік ерекшелігі бар өнерін, әділ билік айту өнегесін, шешендік
шеберлігін арнайы зерттеп, бүгінгі ... ... ... жөніндегі
жұмыстардың кенжелеп қалуына таптық талапқа негізделген қоғамдық-саяси
ахуал кедергі болды. І15с,5бІ
Қазақ халқының тарихы – ауыз ... ... ... ... ... мақал-мәтелімізде. Бәлен шешен айтыпты
деген шешендік сөздердің ел арасында әлі ... ... ... ... ... ... ақылдылығын, халықшылдығын танытып қоймай, сонымен
бірге халықтың ... ... ... ... екендігін де дәлелдейді. Қазақ
халқының ауыз ... ... бар ... ... В.В. Радловтың:
«Қазақтар қандай әсем сөйлейді, ... сөз ... ... ... тегін емес. І16с,18бІ
Бүгінгі таңда тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің шын мәніндегі жаңа
тарихы ... ... ... оны жан-жақты пайымдау қажет. өткен
тарихымызға деген шынайы көзқарастар қалыптастырып, оны ... ... ... ... туып ... ... сұраныс. Бұрынғы
көшпелі қазақ қоғамындағы рухани-мәдени, саяси құқықтық өмірдің объективті
ғылыми бейнесін сомдау атқарылар ... ең ... және ... күттірмес
маңыздысы. Яғни, қалыптасқан методологиялық бағыт-бағдарды қайта қарау,
елімізде болып ... ... ... ... сай ... ой ... ... бір бөлігін құрайтын би тану ... аса ... ... ... ... ... ... рухани мұраларымыздың бірі болып табылады.
Қазақ қоғамындағы қоғамдық философиялық ой тарихын, әдет-ғұрып, салтқа
негізделген құқықтық-нормативтік өмір арнасының шынайы табиғатын ашып, ... ... ... бітім-болмысын ғылыми тұрғыдан сомдауда билер
шығармаларын (творчествосын) зерделеп, танудың алатын орны зор. ... ... ... ... және таптық идеологияға негізделген қазақ
қоғамдық ой тарихында билер ... ... ... ... ... сөз
де болған емес. Бәрімізге аян, таптық идеологияның ... ... ... қатынастар деген тұжырымда асыра сілтеу жатыр. Осының
нәтижесінже адам қоғамдық қатынастардың жиынтығы деген ... ... ... ... ... ... керісінше қоғам адамды билейді» деген ой-
сана берік орын алды.
Біз адам, ... және ... ... байланыс мәселелерін тек
таптық тұрғыдан ... ... ... ... ... алып ... осы ... кез-келген жеке мәселені қарап шешуге
тырыстық. Қазақ философиясы, қоғамдық ойы мен әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ... шешендік өнері жайлы
мәселелер де осы тұрғыдан ... ... ... қоғамдық-
философиялық, рухани-мәдени, әдет-ғұрып құқықтық мәселелер, сөз өнері т.б.
көзден таса қалды.
Көшпелі қоғамдағы саяси-құқықтық өмірді билер ... ел ... ... мен ... ... қарады. Ал, кеңес дәуірінде әдет-ғұрып
құқық ... ... ... да ... ... әсіресе, оның күш
қолдану арқылы іс-қимылын, тәртібін бағындырып ұстайтын тұстарына ... ... және ... тұйықталды. Қоғамдық ойдың басты мақсаты мен
міндеті құқықтық нормалардың басты мәні, объективті мақсаты адамның ... ... ... ... ... ... ... Мұндай
көзқарас ақыры бұл саладағы ғылыми ... ... ... ... ... ... тудырды.
Қазақ халқы шешендіктердің өте-мөте сирек өнер екенін ежелден – ... Сол ... де ... «жүзден біреу-шешен, мыңнан біреу-
көсем», «шешеннің тілі- шебердің бізі», «шешеннің ... ... ... піл ... ... тіл күшті...» деген екен. Жалпы алғанда,
шешендік сөз ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі көзқарастардың, идеялардың, әртүрлі мұраттар ... ... мен ... ... ... ... ... Көзқарастар тоғысы мен таласы, пікірлер сайысы, олардың бірін-бірі
қайрап, толықтырып, жетілдіріп отыратындығының куәсі сияқты. Осы ... ... ... ... ... ой толғау әдісі, ақыл-парасаты
өзіне шешендік тіл ... ... ... ... ... ... ... өнер біздің кейбір филолог ғалымдарымыздың жазып жүргеніндей
риторикадан басталмайды. ... ... ... мен шешендік өнер олар
жөніндегі ілімдерден анағұрлым бұрын ... Оған ... ... ... билерінің риторика мен логиканы білмей – ақ ... ... ой ... небір ғажап үлгілерін көрсетіп ... ... ... І18с,21бІ Шешендік тіл мен сөз – халықтың сөйлеу ... ... ... ... сөздер мен синтаксистік формалардың
ерекше жиынтығы. ... сөз – ... ... ... ... ... ... қоғамдық даму шарттарының
бірегейі. Шешендік сөз өнерін ... ... ... шығуы мен
дамуы тұрғысынан қарастыруы оның ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Шешендік сөз бен шешендік
тілдің ... ... ... ... ... тыс процесс деп түсіне
мүмкін емес. ... мен ... ... ... ... байланысты
қорытындылай келгенде, шешендік өнерсіз қоғам ... ал ... да ... ... емес. Бұл екеуі- бір-бірінен бөліп қарауға
болмайтын бүтіннің екі жағы.
Қазақи шешендік өзіндік ерекшеліктері мол ... ... түп ... ... қазақ халқының аса бай ауыз әдебиетінен, оған ... ... ... дәстүрден іздеген жөн. Сөз құдіретіне табынатын,
«сөз тапқанға ... жоқ» деп ... пен ой ... ... ... халқының сана-салты аясында ғана шешендік өнер кеңінн қанат жайды.
Осы тұжырымның ақиқаттығына билер шығармашылығына өзекті арқау болып ... ... ... ... ... қазіргі ұрпақ үлесіне жеткен
таусылмас қоры ... ... иесі ... оның ... ... ... да ... дәуірде
шындықты бейнелеудің ауызекі түріне бейімделіп түрлі аңыздар мен әпсаналар,
ертегілер мен ... ... ... өсиет сөздерді молынан дүниеге
келтірген. Олар қауым мүшелері үшін жолбасшылық, ... ... ... «бүкіл бір елдің жалпы дүниеге көзқарасын де, өткен өмірді
түсінуін де ... ... ... ... ... деген сүйіспеншілік, ұрпақ тәрбиесіне,
білім-ғылымға, ар іліміне арқау боларлық нақыл сөздер, әсемдікке баулитын
қанатты ... ... ... ... ... ... оларды жақтау
мақсатында қалыптасқан мақал-мәтелдер,батырлық, ... ... ... ... ... ... бәрі-бәрі билер
шығармашылығының қайнар көздері болып табылады және солардан нәр ... ... де ... сөз ... ... үлес қосып отырды.
Қазақтағы мемлекеттік құрылым жоғарғы және төменгі (рим ... ... ... сатылары арқылы жүйеленсе, ... ... орта ... –билер мен батырлардың, рубасылардың ... ... ... ... ... ... үңілсек есімі ел есінде қалған
ерекше ... ... қол ... батыр болуымен бірге ердің
құнын екі ауыз сөзбен шешетін әділ би, ... ... сөз ... ... аян. Бірақ, олардың шешендік өнерлері түбегейлі зерттелмегені
былай тұрсын, көпшілік жұртшылыққа барынша толық таныстырылмаған да. ... ... ... шешендер саны көбірек болған, бірақ, ... ... би ... ал би ... ... ... болғанын
ерекше атап өтуге болады. Алдағы ғылыми ізденістерімізде осы екі ... ... дара ... ... жаңа ... қажет
және жүргіземіз деп білеміз.
Шешендік сөздер ақындық толғауға да ... ... ... трактаттарға татитындары да бар. Олар моральдік кодекс
баптарымен де ... ... ... сөз қара сөз ... де, ... түрінде де, ұйқассыз өлең түрінде де сомдалады. Билердің сөзінен гөрі
шешендік сөздің мән-мазмұндық ауқымы ... ... ... ... қуат-құдіреті әулеттірек. Белгілі бір дау, ... ... ... билер сөзі жиынтықтау қуатына ие бола ... да ... ... ... ... ... араласқан әлеуметтік топ.
Олардың біразы тек сөз бастаушы ... ғана ... ... қол бастаған,
азаттық үшін айқасқан жандар. ... күн ... ... сол ... ... ... өз ... айрықша қайсар адамдары, ... ... ... ... ... ... ... адамдар.
Халық үшін басын бәйгеге тіккен билер сияқты тұлғалардың ділмар
шешендігі, ... ... ... ... ... ... қару етіп
жұмсай білген тапқырлығы, кестелі сөздерінің танымдық рөлі жас ... етіп ... ... ... ... деп ... ... мен билерінің халықтық төл ... ... пен ... өзіндік орны бар екендігі талас туғызбайды.
Сондықтан да қазақ қауымында өмір сүрген ... ... ... және ... ... ... ... тұрғысынан да
атқарған қызметі зор. Міне, осылар жөнінде жаңаша ... ... туып ... ... ... Ал,Қазақ әдебиетiне келер болсақ ,
ежелгi бастаулары б.з.б. 3-1 ... ... ... ... ... ... “Шу ... дастандарында жатыр. Осынау жазбалардағы оқиғалардың
қазақ халқының арғы ... ... ... ... ... ғыл. ... ... толық дәлелдендi. Орхон-Енисей жазба
ескерткiштерi ұлттық әдебиетке тiкелей қатысты үш түрлi ... ... ... ... қазақ жазба әдебиетiнiң түп-тамыры Түрiк ... ... ... ... Екiншiден, өз дәуiрiнiң кескiн-келбетiне
сай дамыған мәдениетi мен өнерiнiң болғанын айғақтады. ... ... ... ... ... ... ... және ой
тереңдiгi, мазмұн байлығы, көркемдiк қасиетi жағынан түркi тайпаларында сөз
өнерiнiң жоғары дәрежеге жеткенiн көрсеттi. ... ... ... ... ... мол орын алуы, кейiн сопылық поэзияда фольклорлық
түрдiң қолданылуы — фольклорлық мұра қашан да жазба әдебиеттiң қайнар көзi,
өркен ... ... ... ... арна ... ... ... тарихи
және рухани тiршiлiгiмен бiрге жасасып келе жатқан қоғамдық құбылыс ретiнде
фольклор ұлттың көркемдiк ... ... ... ... қалыптастырумен қатар, түркi әдебиетiне ғана тән ... ... (қ. Ауыз ... ... ... ... кейiн түркi
тiлдi тайпалардың мәдениетi, өнерi, әдебиетi және тiлiнiң тарихи дамуы мен
өркендеуiнiң негiзгi орталығы қазақ ... ... ... мен Орта ... дiнiн ... түркi тайпаларының арасында мұсылмандықты рухани
байлықтың ықпалымен орнықтыруға күш салды. Алайда арабтардың мәдени ... ... ... ... мен ... ... ... елдiң ғасырлар бойы
жасаған дәстүрiн бұзып, не жойып жiбере ... ... оны ... ... жасады. Осыған байланысты тарих сахнасына шыққан түрiк
даласы даналарының, өнер ... ... ... көркем
шығармалары мен ғылЫМИ зерттеу ... ... ... мен ... ... қалыптасу тарихына тiкелей ықпал еттi. Осы кезеңдегi
ғалымдардың еңбектерiнен 10 — 12 ғасырлардағы түркi халықтарына тән ... ... ... ... ... ... орай ... сыншылдық-
эстетикалық, ғылыми-зерттеушiлiк, әдеби-теориялық ой-пiкiрдiң ояну дәуiрiн
көруге ... Бұл ... ... ... ... ... өнерi
өркендедi. Оның iшiнде сөз өнерiне деген құрмет ауыз ... мен ... ... ... жасады, филологиялық бiлiмдер жүйесiмен айналысу
тек көркем әдебиет ... ғана ... ... зиялы қауымға тән құбылыс
болды. І21с,І Шешендiк өнердi меңгеру, ... ... бiлу, өлең ... ие болу — ... деп саналатын адамдардың мiндеттi түрде
игеруге тиiстi қасиеттерiне айналды. Ғылыми еңбектердiң көркем үлгiде келуi
оның ... ... бiрi ... ... Тiптi ... ғылымымен
шұғылданушылар да филология, поэтика, риторика мәселелерi туралы трактаттар
жазды. 9 — 12 ғасырларда ауыз әдебиетi мен ... ... ... ... ... ... тәрбиелiк мәнiндегi қажеттiлiгiн
түсiнуге деген алғашқы түсiнiктердi қалыптастыра ... ... мен ... ... тiл мен ... даму жолына бет алған
түркi халықтарына 13 ... ... ... ... аса ... ... ... түркi халықтары ғасырлар бойы қалыптасқан
фольклоры мен әдебиетiн, өнерi мен ... ... жоқ. 13 — ... ... ... ... Орда дәуiрiнен қалған мәдени, әдеби,
тарихи мұралар, жазба ескерткiштер, ... ... ... мен ... шежiрелер қазақ халқына да тән мұралар болып
саналады. Аталған кезеңдердi ... ... ... ... ... ... жеке ұлт болуына дейiнгi түркi халықтарына ортақ әдеби
үрдiстiң ... ... де ... ... болып табылатындығы ғылыми
тұрғыдан ... ... ... ... хандығының
мәдениетi, өнерi, әдебиетi ... ... ... ... ... ... бойы ... рухани қазынасының дәстүрлi жалғасы
ретiнде, көркемдiк дамудың тарихи сабақтастығы ... сай дами ... ... ауыз ... ... ... алып, жанрлық түрлерi көбейдi,
әсiресе жаугершiлiк заманның эстетикалық талап-тiлегiне сай ... ... ... Ұлттық әдебиеттiң өзiндiк ерекшелiгiн танытатын ақын-жыраулар
поэзиясы кеңiнен қанат жайды. Қазақ жыраулары ертедегi түркiлердiң жазба
поэзиясын ... ... ... ... ... өлең
құрылысы жағынан байытып, өркендеттi. Жыраулар поэзиясы философиялық ой-
толғамды, дидактикалық насихатты ... ... ... ... ... реалистiк суреттеудiң алғашқы белгiлерiн, әдебиетке
халықтық сипат әкелдi, сөз өнерiнiң халық ... мен ... ... ел ... жырлау идеясын кiргiздi (қ. ... ... Адам ... - ... ... қана ... ... ақыл-ойдың да
жиынтық көрінісі дей ... ... ... шығармашылығы мен
дүниетанымдық көзқарастарын ... ... оны ... ... ... ... сол ... қоғамдық даму ахуалымен бірлікте алып
зерттеуге талпыныс жасалды. Адам ... ... мен ... ... отырып
қалыптасады, жетіледі, өседі. Олай болса, ... ... ... ... ... ойшыл Махмұт Қашқаридың да дүниетанымдық көзқарастарын
саралау, ондағы күрделі сұрақтардың ... ашу үшін оның ... ... ... ... ... өз кезеңі тұрғысынан бағалаған
жөн. Самарқанд, Бұқара, Шаш (Ташкент), Ясы (Түркістан), ... ... ... ... және ... да көптеген қалалар медреселерінде ғылыми
еңбектері түркі халықтарының көптеген ұрпағы үшін рухани баю көзі ... ... мен ... өмір ... ... ... Мұхаммед Хорезми,
Әбу Нәсір әл Фараби, Әбу Әли ибн Сина, Әбу Райхан Бируни, ... ... ... әл ... ... ... ізін ... шықты. «Құтадғу біліг»
(«Құтты білік»), «Диуани лүғат ат-түрк» («Түркі ... ... ... ... ... ... («Ақиқат сыйы») 
секілді қоғамдық-философиялық ойды байытуға ... үлес ... ... ... ... Бұл ... Қарахандар дәуіріндегі мәдени-
қоғамдық жағдайлар әсерімен жазылғанымен, идеялық үлгі ... ... ... мұралары еді. Солардың ішінде асқан ... ... Әбу ... әл ... ... орны ... Фараби
зерттеп, дамытумен айналысқан ғылымдардың тізімі - философия, математика,
логика, тіл және әдебиет, музыка, астрономия, ... ... ... ... т.б. ... ... береді. Қарахандар мәдениеті
өкілдері ғылым-білім кеңістігін түркі тілдерін, тарихын, әдебиетін, ... ... ... Бұл ... ... мәні ... мен мәдениет жетістіктерінен тәрбиелік-дидактикалық мазмұнды
табуға ұмтылу болды. Ғылым ... ... ауыз ... ... пен әсемдік өзіне тартты. Халық шығармашылығынан ... ... ... ... ... ... үйлесімді дамыған адамды тәрбиелеу
дәстүрін шығарып алуға ұмтылды. Алайда ... ... ... озық ... тек ... ... ... тапқан жоқ.
Олар адамды жетілдіруге ұмтылғанда ертедегі философиялық мұралардан көп
нәрсе үйренді, тұстас және ... ... ... ... ... алғанда
Әбу Нәсір әл-Фараби. Аббас Жауһари, Исхақ әл-Фараби, Әбу Әли ибн Сина, Әбу
Райхан Бируни ... ... ... ... ... ... отыра игерді. Қарахандар мәдениетінде енді адам мен табиғат ең
үздік көрініс тапты. Замана талаптарына жауап бере ... бұл ... ... ... ... ... есте ұстаған еді. Бұл,
мәселен, ... ... ... ... нәтижесінде «нағыз жетілу
және бақытқа» алып келеді. Қоғамдық ой мен медіресе ісінің ... ... ізгі адам ... ... жаңа идеяны дамытуда айтарлықтай ... ... ... ... ... әл ... көрнекті қоғам
қайраткері әрі ойшыл Жүсіп Баласағұни, тәлімгер Махмұд бин Әли ... ... ... ақын әрі ... Қожа ... ... көрнекті философ,
ақын әрі ғалым Ахмед Иүгінеки, философ әрі ұстаз Сүлеймен Бақырғани бөлініп
көзге түседі. Олар қалдырған ... мұра ... зор. ... ... ... ... тарихи тамыры ғасырлар қойнауына тартатын ... ... ... баға ... ... мен құндылықтарын жинақтап,
пайдалануға бет қойған кезеңде  түркі халықтарына ортақ осындай теңдесі жоқ
байлықты жан-жақты игеру және бүгінгі ұрпақ ... ... ... ... арасында Қашқари шығармашылығы дәуірінің маңызды, озық ... ... ... бейнелеуімен ғана емес, халық өмірін,
мәдениетін, тілін толық білуге зерттеушілік тұрғыдан келуімен оқшау ... ... ... ғұламалардың философиялық көзқарастары, рухани
ізденістері мен ... ... ... мәселелерде
тоғысып, ортақ желі алып жатты. Бұл желі ... ... ... ... бастау алатын еді. Түркілік ғұламалар да бұл дәстүрден қиыс
кетпеді. Шығармашылықпен дамытып, тың тұжырымдар ... ... ... ... түркiлердiң арғы ата-тегi саналатын сақтардың батырлық жырлары
арасындағы мазмұн, түр, ... ... ... ... ... ғылыми. негiзде дәлелдендi. Сол ... ... ... ... Ер Тоңға”, “Шу” батыр, “Атилла”, ... ... ... ... бүгiнгi Қазақ әдебиетінінiң қайнар-бастаулары болып
табылады. Сондай-ақ ... ... ... ... кейiнгi тарихи
кезеңдердегi— Түрiк қағандығы ... (8 ғ.) ... ... “Тоныкөк”, “Бiлге қаған” жырлары) жазылуына үлгi-өнеге, негiз
болды. Түрiк қағандығы ... ... ... ... ... ... мен
ғұндардың ауыз әдебиетi үлгiлерiмен генезистiк, ... ... ... ... ... ... шығарылған ерлiк эпосының бiрi
— “Қорқыт ата кiтабы”. Ал, бұдан кейiнгi Қарахан мемлекетi тұсындағы ... ... (10 — 12 ғ.) деп ... ... ... түркi халықтарының
қоғамдық-мәдени даму тарихындағы Қайта өркендеу — ... ... ... ... түркi қауымын әлемге танытқан Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Әли
ибн Сина, Әбу Райхан әл-Бируни, Махмұт ... ... ... ... Қожа ... Иасауи, Сүлеймен Бақырғани, т.б. осы Қайта өркендеу
дәуiрiнде тарих ... ... Олар ... ғыл. және көркем
туындыларында гуманистiк идеяларды, адамгершiлiк пен ... ... ... ... ... әл-Фарабидiң “Риторика”, “Поэзия өнерi
туралы”, ибн-Синаның “Даныш-намесi” (“Бiлiм ... ... ... ... ... ... ... лұғат ат-түрiк”
(“Түркi сөздерiнiң жинағы”), Баласағұнидiң “Құтты бiлiгi”, Иасауидiң
“Диуани хикметi” (“Ақыл ... ... ... кiтабы”, т.б.
толық дәлел бола алады    Алтын Орда ... (13 — 15 ғ.) ... ... ... ... мен ... мүлдем жаңа сапалық
дәрежеге көтерiлдi. Бұл кезде мемлекет астанасы ... ... қ-на ... ... аса ... ... ... ақындары, өнер
қайраткерлерi, т.б. жиналған едi. Алтын Орда ... ... ... әл-
Хорезмидiң “Мұхаббат-наме”, Сайф Сараидiң “Гулистан ... ... ... Құтбтың “Хосрау — Шырын”, Дүрбектiң “Жүсiп — ... ... ... болды. Сондай-ақ, Насреддин Рабғузидiң “Қисса-сул
әнбия” деп аталатын прозалық шығармасы да кең ... ... ... сөздiгi — “Кодекс куманикус” атты кiтап та заман талабы бойынша
өмiрге келген туынды едi. ... ... ... ... ... ... ... тақырыпқа жазылған көркем шежiрелер де ерекше ... ... Сан ... бойы ... ... ... да, ... да рухани мұра
болып келе жатқан мұндай шежiрелердi қазақтың зиялы ойшылдары, ақындары мен
жыраулары жақсы ... ... ... ... мен әдебиетiне тiкелей
қатысты түркi тiлiндегi осындай ... ... ... ... ... ... ... шежiресi”), Қыдырғали Жалайыридiң “Жамиғ-ат
тауарих” (“Шежiрелер жинағы”), Захир әд-Дин Мұхаммед Бабырдың “Бабыр-наме”,
Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашидиi” ерекше орын ... ... ... ... ... ... тарихи тақырыпқа жазылған көркем туындылар
ретiнде қабылданды. Қадым замандардағы сақтар мен ... ... ... ... тарихынан, көк түрiктердiң ... ... сыр ... жыр-дастандар бертiн келе, қазақтың ... ... және ... ... қалыптасуына тiкелей ықпал еттi.
Ал, ислам дiнi дәуiрiнде өмiрге келген ... ... ... ... ... хикметтер, моральдiк-филос. трактаттар, ... т.б. ... ... ... ... ... ... жалғастығын тапты. Қазақтың ... ... ... қазақтардың ұлт болып қалыптасуы мен дербес мемлекеттiгiн құрудан
басталады. 15—16 ... ... ... ... түркi поэзиясындағы
дидактик. сарынды ... ... ... ... жетiлдiре түстi,
гуманистiк, философиялық ой-пiкiрлердi қоғамдық дамудың жаңа асқар биiгiне
шығарды; Жыраулық поэзия 18 ... ... ... ... әдебиетіндегi
жыраулық дәстүр бiртiндеп ығысып, жеке ақындық өнерге орын бере бастады.
Жыраулық поэзияның ... сөз ... ел ... ту етiп ұстап,
ерлiктi мадақтаған биiк үнi бiр iзге ... жеке ... өнер ... ... ... адам ... оның iсi мен мiнез-
құлқына, қоғамдағы орны мен ... ... ... Бұл — ... жаңа ... басы едi. ... шығармаларының тақырыбын
кеңейтiп, өмiр шындығын нақты тануға, оған өз көзқарасын бiлдiруге ұмтылды.
Бұл ... жеке ... өнер ... ... көркемдiк бояу iздеу жолына
түстi. Осы жолмен ол ауыз әдебиетi дәстүрлерiн сақтай ... ... ... кiрдi. Осындай жеке ақындық ... ... өмiр ... ... Шал ақын ... ... өлеңдерiнде жеке
адамға бағытталған арнаулар, адам өмiрi, оның мәнi мен сәнi, ... ... жайы ... ... ... ... шынайы поэзияға тән
лирикалық “мен” көрiнiс тапты.
Жазық, ұшы қиырсыз кең дала халықтың ... ... Жан ... кең ... ... да тік ... , бір сөз үшін дос ... ... үшін ... да білген. Сондықтан да болар, оның ... ... ... ... ... қазақ халқының төл табиғатына тағдыры
тартқан сыйы еді. Осындай ... ... ... қазақ халқы бұрын
соңды болмаған, таптырмайтын өзіндік ерекшеліктері, келбеті бар ... ... ... Оның ... ... ... иесі, жарық
дүниені жарқыратып, оған ерекше сарын, дем, леп ... ... ... ... көркейткен адам баласына –Пендеге деген
ерекше сүйіспеншілік.
Қазіргі әртүрлі пиғылдар мен мәдени үлгілер тайталасып ... ... ... ... ... ... алдағы қатарға шығып отыр.
Қазақ руханилығының негізі Адамға деген ... ... ... ... қоғам үшін Адам емес, оның қызметі, мүмкіндігі, іс-әрекет
икемділігі, қабілеттілігі қажет. Міне осы ... ... ... пен ... халықтың рухани мәдениеті мен қазіргі ... ... ... ... ... Бұл ... бұл ... түп негізі –Адамға деген көзқарас болып табылады. Қазақ
халқының рухани ... Адам аса ... ... оның жеке ... ... ... марапатталады, ал қазіргі заманда адам ... ... ... ... Шын мәнінде, адам құрал емес, дүниені
өзгертуші, жасаушы, барлық жақсылықтың қайнар көзі. Адам ... ... ... келтірді, олар дамыған сайын өзі де дамыды, ... ... ... ... оның ... аңыздарында, жырларында,
күйлерінде, қол өнерінің мол тарихи дәстүрінде көрініс ... ... ... ең ... ... ... екендігі сөзсіз. Шығыс
мәдениетінің күре ... жеке ... ... ... сипаты, яғни барлық адамдарға ортақ рухани құндылықтардың
жүйесі құрайды. Бұл рухани ... ... ... мүшелері үшін
бұлжымайтын заң, ереже.
Қазақ мәдениетінің ішкі құрылымы, мүмкіндігі, болашаққа ... ... ... аясында дамыған. Сонымен қатар, оның жан-жақты
қазынасында батыстық үлгілері де бар. әсіресе, қазіргі уақытта ... ... ... ... әсер ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар феномен ететін бір ... ... онда ең ... сөз ... көзге түсері сөзсіз.
Соңғы кездері мәдениетке қоғам өмірін реттеп отыратын ... ... ... да бой ... еді. ... қоғамы мәдени
дәнекерлер арқылы басқарылып, ұйымдастырылып отырған. Ал ол ... ... іске ... ... ... оны орындады? Міне,
мәселенің төркіні осында болса керек.
.
1.3. КЕҢЕС ӨКІМЕТІ КЕЗЕҢІНДЕГІ ҚАЗАҚ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІНІҢ ... ... ... ... ... өзінің тарихи-ұлттық, жалпы
адамзаттық негіздерінен айрылып, жасанды жалған бағытта жүрді. ... ... ... адамдық парасат туралы ... ... ... ... ... ... ... адамдық қасиеттің
қадірі кетті. Сөйтіп, бұрынғы КСРО-да, оның ішінде ұлттық ... ... ... мән ... оның ... ... бері қасиет
тұтылып, қастерленіп келе жатқан ... тәрк ету ... ... ... ... бұл аса мәнді саласында жұтаңдық,
сұрықсыздық бел алды. Арнайы жүргізілген сауалнамаларға ... ... ... әдеп талаптарын ... ... сол ... ... оның құрылымдарының адам кұқығы мен қадір-қасиетін аяқ асты
етіп, қуғын –сүргінге ұшыратуы себеп болғанын айтады.
Кеңес үкіметі кезеңінде рухани ... пен ... сөз ... ... іс жүзінде екінің бірінде аяқ асты болып жатты. Барлық
адамның құқығы тең ... ... ... бар ... ықпалы
жүретіндердің жүгенсіздігі өрескелдікке саналмады. Екі ... ... көз ... ... ... ... бедел, абыройын
пайдаланушылық, парақорлық, біреудің құқығын асырып, біреудің құқығын
шектеді.
Рухани мәдениетіміздің бұзылуы ... ел ... ... жетілген, ақыл-парасаты жоғары, істің көзін білетін ... ... және ... ұлттық игілікке айналдыруға айтарлықтай кері
әсерін ... ... ... ... ... деп, ... ... «Біріміз бәріміз үшін, бәріміз біріміз үшін», -деп ... ... де, елде ... ... дейтін
социолистік ақылық (мораль) толық қалыптасқан жоқ-ты және қалыптаса да
алмайтын еді. ... оның да түбі ... ... ... ... ұран
болатын, өйткені «Отан от басынан басталады» дейтін ұлы шындық тәрк етілген
еді. Бүкіл ... елі, ... ... КСРО ... дегеннің бәрі
отаншылдық жүйесінің қызыл империя тұсындағы өңі айналдырылған ... ... ... оны ... алғаннан кейін ғана,көзіміздің ескі
идеологиялық кіреукесі сыпырылған кезде ғана ашық ... ... ... қазақтың рухани ... ... ... әкімшілік-бюрократтық жүйесі, содан туындаған
сорақы ... ... әсер ... «Балық басынан шіриді»
дегендей, алдымен беделді, басшы комунистер ата-бабадан келе ... , ... және діни ... ... ... иба, ізет үрдістерін белінен
басып жүре беретін болды. Олар ... ... ... ... ... ... арсыздықтарын бүркемелеуге пайдаланды.
Кеңес дәуірі кезеңінде мәдениетті, әдебиетті, өнерді таптық және партиялық
көзқарас арқылы сүзгіден өткізу ... осы ... ... мәдениет жасау
орын алды. Мұның жеке ұлт үшін біржақтылық зияны тигенмен, сол ... мен ... ... ... ... зор біріктіргіш қуаты,
ортақ мәдениеттің қалыптасуына негізгі қозғаушы күш болғаны ... ... ... шаруашылыққа қарағанда идеология алда жүріп ... ... ... ... ... астарында идеология тұрды.
Осының нәтижесінде, даму ... ... ... ... мен ұлыстар
мәдениетінің идеологиялық басқаруға негізделген жаңа түріне қатыстырылды.
Жеке ұлт мәдениетін өркендетуге мүдделі болғанымен, бұл ... ... ... ... ... ... үлгерді.
Рухани мәдениет пен идеологияда қараусыз бос қалған кеңістік болмайды.
Болған жағдайда, мүдделі күштер оны тез ... өз ... ... өз ... ... Белгілі бір ұлттың өз мәдениетіне
немқұрайды қарауы да, түптеп келгенде, тиісті идеологияның нәтижесі.
Тоталитарлық жабық ... ... ... ... шынайы әдебиет өнерге
жол берілмеді. ... ... ... ... бұған дәлел
келтіретіндей мысалдарға толы.
Патшалық самодержавиеден бастап, жеке басқа табынуға ... ... ... ... ... деп айтар едік. Отаршылдықтың қармағына
ілінген Қазақ елі де, зорлықтың неше ... ... ... ... ... ... «Ойлан қазақ» деген зерттеу мақаласында: «осылайша
зерделеп байқасақ, ... да 300 ... ... ... ... толастамаған отаршылдықтан және 70 жылдай табан тірес әміршілдіктен,
бұрынғы ... ... ... ... енді ... ... біртіндеп, мынадай психологиялық сатылармен төмендеген: батырдың
тұқымы – жуасқа айналған, ... ... ... ... ... ... ... тұқымы-сатқынға айналса,ал сатқынның тұқымы ең
соңында мәңгүртке ... ... ... ... ... бұл жерде
рухтың азғындалуы туралы айтылып отыр. Себебі, ... ... ... ... көнген, тамақтан басқа ойы жоқ
рухсыз пенде.
Кеңес кезі көркем ойының екі ұдайылығы ... ... ... екі ағым ... ... ... ... бір суреткердің жеке
шығармашылығының өзінен де айқын байқалып жатты. ... ... ... ішкі ... ... ... ... рухани драмаларды,
ашық болсын, астарлап ... тек ... ... ғана ... алды.
Сексенінші жылдар басынан бастап қаулай жөнелген пікір алуандығы біздің
қоғамда әуелге ... ... ... да ... ... өнер» деп аталатын шым-шытырық, аса
күрделі рухани құбылыстың төркіндері мен ... ... ... ... мен руханият танудың барша пайыздық-әдістемелік жетістіктеріне сүйене
отырып, ... ... ... ... болмайды. Онсыз ... ... ... ... ... ... деп ... қоса атқарып, өз аузымызды өзіміз ақтан қағатын ... ... ... ... ... ... ... саясатты Кеңес өкіметі
де дәйекті жүргізілді. Геноцид нәтижесінде қаңырап бос ... кең ... ... XIX ... ортасында өз жерінде 92 пайызын
құраған жергілікті ұлт өкілдері 1959 жылғы санақ бойынша 29 ... ... ... өзі 1916 ... ... ... ... Ф. Голощекин
жүргізген «Кіші Октябрь» саясатының, 30-жылдардағы аштықтың, тың ... ... ... ... жүз ... бөгделердің келуінің
салдары екені белгілі. Этномәдени ... ... ... секіру» үшін аймақты индустрияландыру қажет, ал бұрынғы көшпелілер
техникаға жетік емес, ... ... ... ... ... ... желеу еткен. Мигранттардың көптен ... ... ... ... ... оның өрісін тарылтты. әрине, этномәдени
экспанцияның жағымды жақтары да болды (білімділік ... ... ... ... диалог т.б.) Алайда таразының екі басы тең емес
еді. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап әр ... ... ... байланысты
қазақ жерiне аяқ басқан өзге ұлт өкiлдерi тұрақтап қала ... Олар ... ... ... ... ... ... мәдени
шараларға белсене араласып, өздерiн этникадық топтар ретiнде ... ... ... ... қоныс аударды. Олардың арасында әдебиет
пен мәдениет өкiлдерi де болды. Қазақстан жазушылар ... ... ... орыс ... секциясы жұмыс iстей бастады. И.Шуховтың ... (1931; ... ... 1972; ауд. ... ... (алғашқы
ред. 1932; қазақ тiлiнде 1935; ауд. ... ... ... ... ... ... роман жанрындағы елеулi шығармалары ... ... ... жылдары А.Бектiң “Волоколам тас жолы”
повесiнде (1943) Б.Момышұлының, И.Панфиловтың ерлiк ... ... ... ... ... ... (1950), В.Ванюшиннiң “Тiрек нүктесi”
(1952) повестерi жарияланды. Бұлар Қазақстандағы орыс ... ... ... ... “Ән қанатында” романында (1959) 20-
жылдардағы Қазақстанның әлеуметтік-тарихи жағдайын ... Онда ... ... мен ... ... ... адамдардың (И.Байзақов,
Ә.Қашаубаев, Қ.Мұңайтпасов, А.В. ... т.б.). ... ... ... ... ... (1961), Г.Черноголовинаның
“Жаңбырсыз ... ... мен ... ... романы (1981), т.б.
шығармалар жазылды. Г.Свиридовтың ... ... ... (1976)
Ә.Жангелдин басқарған отрядтың шөл дала ... ... ... жорығы
баяндалады. Жангелдиннiң ... ... ... ... ... әрi ... жасалды, Дм. Снегин “Таңертең және
талтүс” дилогиясында (1976, 1982) тарихи тақырып ... ... ... ... ... олардың iшiнде О.Жандосовтың бейнесi ерекше
орын алады. Симашконың Ы.Алтынсарин ... ... (1982), орыс ... туралы “Семирамида” (1968) романдарын, Ф.Достоевский туралы П.
Косенконың “Өмiр үшiн өлiм” деректi ... ... (1986) ... қабылдады. Снегиннiң I.Жансүгiров, И.Эренбург, А.Твардовский,
Вс.Иванов туралы ... ... ... ... (1988) ... ... В. Антонов, А.Елков, Д.Рябуха, Л.Скалковский, ... ... ... ... жаңа ... ... ... тұратын көптеген орыс жазушылары ... ... орыс ... аударды. 1977 ж. Қазақстан Жазушылар ... ... ... ... Корей жазушылары өз шығармаларында ежелгi
ұлттық әдебиет туындыларын бүгiнгi ... ... ... ... ... ... бiрi — ... ақын Ким Дюн (1900 — ... Оның ... ... қызы ... арналған “Әлия” атты
поэмасы (1969 ж. ... ... ... патриоттарының күресiн бейнелеуге
арналған “Жүз елу мың вонның iсi” ... ... ... 1937 ... ... ... театрында корей драматургтерiнiң жүзден астам пьесалары
қойылды. Сонымен қатар театр сахнасында ... ... ... және “Қобыланды”, Ғ.Мүсiреповтiң “Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... ... ... ... корей жазушыларының шығармалары “Корей өлеңдерi” (1958),
“Дала қызғалдағы” (1973), “Сырдария әуендерi” (1975), “Күнбағыстар” ... ... ... ... ... шықты. Сондай-ақ, Ким Дюннiң жыр кiтаптары,
Ен Сенненнiң шығармалары, ... ... ... ... ... дала” (1988), Хан Диннiң пьесалар жинақтары (1988) корей ... ... ... немiс ақын-жазушылары да елеулi ... ... (1966 ж) ... ... ... ... (Алматы)
немiс әдебиетi редакциясының құрылуы (1967 ж), ... ... ... ... таратылуы (1958 ж.), сондай-ақ, ... ... ... ... әуе толқынына шығуы, Темiртау қаласында немiс
театрының ... (1980) — ... бәрi ... ... ... ... қамқорлық болды. 50—60 жылдары Қазақстандағы немiс
жазушыларының шығармаларында поэзия жанры ... ... ... И.Варкентиннiң, Н.Ваккердiң, ... ... ... ... ... ... т.б. жыр
жинақтары, А.Реймгеннiң, ... ... ... ... Г.Гольманның прозалық кiтаптары жарық көрдi.
Қазақстанда ұйғыр тiлiнде алғашқы газеттер, журналдар, альманахтар ... ... ... ... көре ... 1932 ж. ... одағы жанынан ұйғыр секциясы ұйымдастырылды. Бұл ... ... ... ... ... ... драматургтер
Ж.Асимов пен А.Садировтың, К.Хасановтың пьесалары қойылды. ... ... орын ... ... З.Сәмәдидiң, Ж.Босақовтың, Т.Тоқтамовтың,
М.Зұлпықаровтың, А.Ашировтың, Н.Баратовтың, П.Сәбитованың) повестер
жинақтары ... ... ... ... ... ... М.Абдурахмановтың өлең-поэмалары жарық көрдi.
А.Құнанбаевтың “Өлеңдерi” (1987), С.Мұқановтың ... ... (1987, ... Тоқтамов). Ғ.Мүсiреповтiң “Кездеспей кеткен бiр бейне” (1987, ауд. ... ... ... ... ... ... отаншылдық
сезiмi, туған халқының азаттығы жолындағы күрестерiн жырға ... ... ... ... “Алпамыс”, “Ер Тарғын”, “Қамбар батыр”, т.б.),
халық арасына кең тарап, сүйiктi шығармасына ... ... ... ... ... ... ... дастандар (“Қозы
Көрпеш-Баян сұлу”, “Қыз Жiбек”, т.б.) қазiргi Қазақ әдебиетінiң өз алдына
мол мұрасы болып саналады; 19 ... ... ... ... әдебиетi —
әлеумет халiн ұғып, ел қамын жақтауға кiрiсiп, өлең бұрынғыша, қызық, сауық
сияқты ермек ... ... ... атқара бастады, елдiң саяси пiкiрi мен
тiлек, мақсат, мұң, зар сияқты сезiмдердiң басын қосып, ... ой ... ... құрауға кiрiстi, бұл уақытқа шейiн болмаған әлеуметшiлдiк
сарыны, азаматтық ... бой ... ... ... ... ... оқиғалар бұл дәуiрде орыс отаршылдығымен байланысты туды.
Ресей империясына бодан ... ... ... туған ел ... ... ... ... тың тiршiлiк ету аясының тарылуы, ұлттық
намыстың тапталуы қазақ ақындары шығармаларында ... ... ... ... анық ... ... ... өлеңдерiнен айқын
көрiнедi. Махамбет жырлары — Исатай Тайманов ... ... ... үнi. ... көтерiлiстiң мақсат-мұраты (“Қорлықта жүрген
халқыма бостандық алып берем деп”), оған қатысатын ерлердiң сипаты ... ер ... ... ... ... ... батырлығы мен оны
жоқтауға арналған жырлар (“Тарланым”, “Мұнар күн”), ... өз ... ... ... ... ... ... байланысты
өлеңдерiне жалғасып, тұтастай көтерiлiс тарихын, сол ... ... ... ... ... тiлектес ақындар
қатарындағы Шернияз Жарылғасұлының ... ... ... ... батылдығымен, тапқырлығымен бағалы. Исатай—Махамбет
көтерiлiсiне жалғас туған Кенесары—Наурызбай бастаған ұлт-азаттық ... (1837 — 47) ... ... әдебиет тудырды (“Наурызбай — Қаншайым”, “Топ
жарған”, “Жасауыл қырғыны”, ... ... ... Сыр ... ... ... ... патша отаршылдығына қарсы
көтерiлiстер кезiнде жаңа жырлар туды ... ... ... ... ... ... ... қазақ көркем сөзiнiң дамуында озық
идеясымен, халықтық мазмұнымен жаңа белес саналады. ... ... ашық ... ... ... ... ... суреттеудiң жаңа
тәсiлдерi қолданылды. Осы қатардағы ақындар iшiнде Жанақ Сағындықұлы, Шөже
Қаржаубайұлы, Сүйiнбай Аронұлы ... орын ... ... ... ... ... ел байлығының талауға түсiп, халықтың
кедейшiлiкке ұрынып, қоныстың ... ... ... етек ... ... ... өзгерiп, ұсақталып,
берекесiздiкке түсуi, дiн шарттарының ... т.б. ... ... ... бейнелендi. Оларды заман қайғысы, өткендi ойлап торығу,
алдағы өмiрден ... зары ... Бұл ... ... ... ... ... Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Кердерi ... т.б. ... ... ... ... Оны ... шындығын
бейнелеумен шебер байланыстыруда, реализмдi байытып, адам психологиясындағы
өзгерiстердi жарқын суреттеуде, тiл өрнегiнде сан алуан жаңалықтар ... ... ... ... ... ... бiразы отарлаушыларға шошына
қарады, дегенмен шығыс әдебиетiмен, дiни әдебиет үлгiлерiмен жете ... ... ... ... ... ... ... қазақтың зар
заман ақындары. Қазақ ... ... ... ... ... жартысында туған демократиялық ағартушылық әдебиеттiң орны ерекше.
Бұл әдебиеттiң өкiлдерi Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Шоқан ... ... ... ... ... ... ... теңдiкке
жетуге болатынына сендi. Шоқанның ғылыми көзқарасы, ... ... ... ... ағартушылық, демократиялық идеялар тарады. Ыбырай әдебиетке
деген ұғым, түсiнiктi жаңартып, оның жас ... ... ұлы ... ... Өзi балаларға арналған әңгiмелер, өлеңдер жазды. ... ... ... өлең сөздiң қоғамдық қызметiн көтеру, сол негiзде
жаңа көркемдiк әдiс — реализмдi қалыптастыру ұлы Абайдың ... тидi. ... мен ... ... ... еркiн меңгерiп, көркемдiк таным
мен талғамға жаңа талаптар қойды, жаңа сипатты поэзия ... ... ... ... тiлiне аударып, қазақтың төл әдебиетiмен қатар
қойды, Қазақ әдебиетінiң эстетикалық принципi Абай ... ... 19 ... ... ... ... көптiгiмен және олардың бiр-
бiрiне ұқсамайтын сан алуандығымен көзге ... Онда ... ... ... ... Түбек, Бақтыбай, Кемпiрбай, Сабырбай, Сара, Ырысжан,
Ұлбике, Тәбия, Ақбала, т.б.), әншi ақындар ... сал, Ақан Серi, ... ... Жаяу ... Балуан Шолақ, т.б.), қиссашыл ақындар (Жүсiпбек
Шайхисламов, Ақылбек ... Шәдi ... ... ... ... т.б.) ... ... жалғастырып, халықтық әдебиет
үлгiлерiн сақтап жеткiзушiлер ... ... ... ... Ығылман, т.б.)
қатар өмiр сүрдi. Бұлардың барлығы өз ... ... ... ... өзiнше танып жырлады. Қазақ тiлiндегi алғашқы кiтаптар
осы ... ... ... наме” — 1880, “Бала зар” — 1890, “Диуани хикмет”
— 1896, т.б.), фольклорлық мұралар жинақталып, жарық көре ... ... ... ... ... ... ... жаңа
аудармалар пайда болды; Әдеби байланыс 20 ғасырдың басындағы. Ұлы Абайдың
ағартушылық, демократиялық дәстүрiн жалғастыра отырып, ... ... пен ... ... ... ашық және батыл көтердi. Ахмет
Байтұрсынов, Мiржақып Дулатов қазақ халқының тарихи-мәдени ... ... ... ... ... ... елдi ... үгiттедi.
Жаңалыққа енжар, ұйқыда жатқан қазақты бiрi “Маса” боп құлағына ... ... ... деп, бар ... жар ... ... ... әдебиетке
келген ақын-жазушылардың барлығы да осы дүбiрмен ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
байытып, жаңа жырлардың туып, жетiлуiне үлес ... Оның ... ... ... атты ... ... өмiр”, “Кедей”, “Таныстыру”, “Қала ақыны
мен дала ақынының айтысы” поэмалары, лирик. ... ... ... әр ... iзденiстерiн танытты. Әдебиеттегi сыншылдық
бағытты дамытып, ағартушылық ... ... сөз ... ... ... Мұхамеджан Сералин, Спандияр Көбеев, Бекет Өтетiлеуов,
Тұрмағамбет Iзтiлеуов, Ғұмар Қараш, ... ... ... ... ... еңбек сiңiрдi. Олар ақындық өнердi әр жағынан жетiлдiрдi. ... ... ... мен ... жанрында өнiмдi еңбек етсе, Бернияз заман
шындығын лирик. ... ... ... Ауыл ... ... берген
Спандияр мен Бекет еңбектерi олардың ұстаздық, ... ... едi. ... ... мал” атты роман жазды. “Айқап” журналын
шығарған белгiлi журналист ... ... ... ... ... “Топжарған”) басылды. Отаршылдық қанауды, ел билеу
жүйесiндегi саясатты, қазақ қоғамының ... ... ... Ғұмар мен
Нарманбет өлеңдерi едәуiр көркемдiк табысқа жеттi. Бұл дәуiрдегi әдебиет
ақын-жазушылардың ... жолы мен ... ... ... ... емес едi. Олардың iшiнде таза қазақы дәстүрге сүйенген,
шығыс әдебиетiнен хабары бар ... тобы ... Олар да ел iшiн ... ел ... әдiлетсiздiгiн, патшаның отаршылдық саясатын
сынады. ... ... ... ... ... ... шындығын ашып көрсеттi. 20 ғасырдың басындағы әдебиеттi толықтыруда
“Исатай-Махамбет” дастанының авторы Ығылман Шөрековтi де, Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Мәди,
Кенен, Үкiлi Ыбырай) атап айтуға ... 1916 ... ... ... ... ... т.б. туралы жырлар туды.
Көтерiлiске ... ... ... ... ... ... әдебиеттiң
демократиялық-халықтық бағытын толықтырып, оны жаңа ... ... ... ... ... әдебиет тарихында кеңес ... ... ... Бұл ... ... ... әдебиеттiң өрлеу жолынан өткен,
жанрларын байытқан, ... сол ... ... әдебиетпен қарым-қатынасқа
түскен шағы болды. Алайда, әдебиеттiң даму қарқыны үнемi бiркелкi болмады.
“Әдебиеттiң партиялылығы” принципi оның тақырып таңдауына керi әсер ... ... ... ... ... ... ... көтерiлдi, оның алдына бiрыңғай кеңестiк жүйенiң “артықшылығын”
дәлелдеу мiндетi қойылды. Соған қарамастан ұлттық әдебиет ... ... ... ... жоқ, оның ... өмiр ... көркемдiкпен
тануға ұмтылды. Әдебиетшiлердiң бiр тобы Кеңес ... ... ... ... жаңа ... туғызды. Олардың басында Сәкен Сейфуллин
тұрды. Сейфуллин жырларында азаттық, теңдiк ... сол үшiн ... ... ... ... Ол ... суреттерi мен махаббатты, ... ... ... ... ... т.б.), прозалық шығармалар
(“Тар жол, тайғақ кешу”) жазды. Сәкен бастаған бағытқа ... ... ... ... ... ... ... т.б. ақын-жазушылар үн
қосты. Олар ... ... жаңа туа ... ... ... жарқын
жақтарына ризашылық бiлдiрiп, шаттық жырын жырлады. Алайда, 20-жылдардағы
ашаршылық пен ... ... ... ... ... ... алу,
содан туған қуғын-сүргiн көшпелi елдiң тұрмыс-тiршiлiгiн қиындатып жiбердi.
Бiрақ бұл жағдайды ... ... ... бара ... Осы ... Мағжан Жұмабаев шығармалары ғана толықтыра алды. Большевиктер билiгiн
қабылдамаған Мағжан демократиялық әдебиет ... ... ... ... ... ... көркем суретке түсiрдi. Ол өмiрдiң ... ... көп ... ... пен күйiнiшке бой алдырды. Бiр мезгiл
орыс ... ... ... ... Мағжанның махаббат пен табиғат
жырлары да қазақ лирикасының ең жарқын беттерi ... ... ... мен
Мағжан шығармалары 20-жылдардағы Қазақ әдебиетіндегi екi сарынның бейнесi
iспеттi. Жаңашыл жас ... ... ... ... ... ... ... жаңа тақырыптарды игеруге бет бұрды. Азаматтық, саяси
лирика дамыды, лирик.-публицистикалық поэмалардың үлгiлерi туды. Көркем
проза, ... даму ... ... ... ... Жүсiпбек Аймауытов осы
екi жанрда бiрдей елеулi шығармалар ... ... ... “Қараш-қараш”
оқиғасы, “Қартқожа”, “Ақбiлек”, т.б. повестер мен романдар, “Еңлiк-Кебек”,
“Қаракөз”, “Мансапқорлар”, “Шернияз” сияқты пъесалар ... ... ... ... ... еттi. ... ... қатары өсiп шықты.
А.Тоқмағамбетов, Ө.Тұрманжанов, Ғ.Мүсiрепов, Ғ.Мұстафин, ... ... ... т.б. шығармалары әрқилы әлеум.
көзқарастарына ... ... ... жаңа бетбұрыс
жасалғандығын көрсетедi. Мұндай қарқынды ... ... ... ... ... ... Оған ... идеясының әсерi болғаны даусыз. 30-жылдар
Қазақстан экономикасын, ... ... ... ... ... ... ... әдiсi қабылданып, әдебиет социалистік
шындықты бекiтетiн материалдар негiзiнде жұмыс iстейтiн болды. Бұл, белгiлi
дәрежеде, ... ... ... Осы ... ... ... ұшырады. Ол 30-жылдары, негiзiнен, жаңа социалистік отанды
мадақтауға, елдi ... ... ... паш етуге
бағытталды. Адам ойын, сезiмiн, ... мен ... ... ... ... тыс саналды. Халықты “Бесжылдықты төрт жылда
орындау” ұранына шақыру орын алды. ... ... ... ... сарындары көбейдi. Бұл — қазақ лирикасының өсуiне кедергi жасады.
Оның есесiне публицистикалық поэзия iлгерiлеп, ... ... ... Эпикалық поэзияның бүгiнгi күн тақырыбын ... ... ... ... Тек ... тақырыпта ғана (I.Жансүгiров: “Күйшi”, Қ.Бекхожин:
“Ақсақ құлан”, И.Байзақов: “Ақбөпе”) табысты шығармалар ... ... ... жақсы өстi. Майлиннiң “Азамат-Азаматыч”, Жансүгiровтiң
“Жолдастар”, Мұқановтың “Темiртас”, ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Слановтың
“Дөң асқан” романдары жазылып, бұл жанрды Қазақ әдебиетінде орнықтырды.
Майлиннiң, ... ... ... Шәрiповтiң әңгiме-
повестерi жарияланды. Драматургияда Жансүгiров, Майлин, Әуезов, Мүсiрепов
жемiстi ... еттi. ... ... ... ... өмiрiндегi халықтық
энтузиазмге құрылған жаңа үн бар едi. ... соны үлгi ете ... ... ... бет бұрды. Бiрақ, 1937 — 38 ж. ... ... ... ... даму ... ... “халық жауларын” iздеу басталды.
Сейфуллин, Байтұрсынов, Жұмабаев, ... ... ... ... Мүсiрепов қуғынға ұшырады. Әдебиет саласындағы бұл дағдарыс екiншi
дүниежүз. соғысқа дейiн жалғасты. Бұл ... ... ... өз талабы
болды. Ол майдан мүддесiне қызмет етiп, халықты ... ... ... отан
қорғау рухында тәрбиелеуге, майдан батырларының ерлiгiн ... ... Өлең ... үгiт ... ... Қазақ поэзиясы бұл мiндетiн жаман
орындаған жоқ. Сонымен бiрге, соғыстың адам ... ... ... ... ... суреттеу өрiс алды. Бұл тұрғыда майдангер ақындар
Қ.Аманжолов, Д.Әбiлев, ... ... ... ... ... ... бұл ... Қазақ әдебиетіндегi, тiптi кеңес әдебиетiндегi ең
үздiк туындылардың бiрiне айналған ... ... ... бiрiншi
кiтабы жарияланды. Соғыстан кейiнгi дәуiрде Қазақ ... ... ... ... ... ... ... салада бiраз
қаулылар (“Ленинград” және “Звезда” журналдары туралы”, “Драма театрлардың
репертуары және оны ... ... ... т.б.) ... әдебиеттiң
еркiндiгiн шектеуiне қарамай, эпикалық ... ... ... жеттi.
Әуезовтiң (“Абай”), Мұқановтың (“Ботагөз”, “Сырдария”), Мүсiреповтiң
(“Қазақ солдаты”), Мұстафиннiң (“Миллионер”) ... ... кең ... кiтаптары шет ел тiлдерiне аударылды. Осыған ... ... ... өлке”, “Қарағанды”, “Дауылдан кейiн” романдары жазылып, жоғары
бағаға ие ... ... ... ... ... т.б. ... ... туды. Қазақ
поэзиясы соғыстан кейiнгi еңбек адамдарының жан сезiмiн суреттеуге қызмет
еттi. Бұл салада ... ... ... С.Мәуленов көркем
туындыларымен көзге түстi. Т.Жароковтың “Жапанды орман жаңғыртты”, ... ... ... ... ... ... Әбiлевтiң “Алтай
асулары”, Бекхожиннiң “Мәриям Жагор қызы” поэмалары туды. ... ... ... жаңа ... ... пен махаббат”,
“Көктем желi”, “Дубай Шубаевич”) бердi. 50-жылдарда жеке ... ... мен ... iшкi ... демократияландыру саясаты
әдебиетке бiрсыпыра жеңiлдiк әкелдi. Әдебиетке ... ... ... ... ... ... өзi ... шығармашылық белсендiлiгiн
арттырды, олар өмiрдi боямалап көрсетуден бас ... ... ... құбылыстар арқылы тануға ұмтылыс жасады. Бұл iзденiс Әуезовтiң
“Өскен өркен”, Т.Ахтановтың “Қаһарлы ... ... ... ат”, ... ... мен ... ... “Жапандағы жалғыз
үй”, З.Шашкиннiң “Сенiм”, “Темiртау” романдарынан ... ... ... ... ... ... жарық көрдi. Идеологиялық
шектеудiң әлсiреуi, 60-жылдары әдебиетке келген жаңа ұрпақтың шығармашылық
iзденiстерiне тың шабыт ... Олар адам ... ... тереңдiкпен,
философиялық ойшылдықпен жырлауда, оның бойындағы ой, сезiм ... ... ... ... ... Қ.Мырзалиев, Т.Молдағалиев,
Ғ.Қайырбеков, О.Сүлейменов, М.Мақатаев, Ж.Нәжiмеденов, Т.Айбергенов,
прозада ... ... ... ... С.Жүнiсов,
Қ.Жұмадiлов, Д.Исабеков, Ә.Тарази, ... ... ... ... ... ... ... қауымының сүйiспеншiлiгiне
бөлендi. 70 — 80-жылдары Қазақ әдебиетінде Ф.Оңғарсынова, ... ... ... ... ... т.б. ... ... түстi. Қазазқ әдебиетінің ... бiр ...... ... Бегалин, Ө.Тұрманжанов, Б.Соқпақбаев, С.Сарғасқаев,
М.Гумеров, М.Қабанбайдың әңгiме, повестерi жас ... ... ... ... ... бағдарлағанда, қаламгерлердiң
шеберлiгi шыңдалып, психологиялық талдауларға батыл барғанын және бұл ... ... мен ... ... емес екендiгiн аңғаруға болады (қ.
Қазақ ... ... — 90 ж. ... ... ... ... ... ерекше қарқынмен
дамыды. Ұлттар тарихына жасалған тұсау алынғаннан ... ... ... ... мен ... ... ... материалдарға сүйене
отырып, көтеруге мүмкiндiк алды. Бұл тұрғыда I.Есенберлиннiң ... ... ... “Алтын Орда”), Мұртазаның (“Қызыл ... ... ... ... ... ... ... орлауы”, “Махамбеттiң жебесi”),
Жүнiсовтiң (“Ақан Серi”), С.Сматаевтың (“Елiм-ай”) тарихи романдары Қазазқ
әдебиетінің қомақты табыстарына ... ... ... үлгiсi бүгiнгi күн
тақырыбына шығарма жазушылар үшiн де мектеп ... ... ... Тоқтаровтың, Ысқақовтың, Таразидiң, т.б. жаңа
романдары дәуiр шындығының ... ... кең ашып ... ... мен адам ... ой салуда едәуiр әдеби-көркемдiк
жетiстiктерге ие болды. Осы жылдарда театр сахналарында ... ... ... ... ... Әбiшевтiң “Нұрлы жаңбыр”, Жүнiсовтiң ... ... ... жаңғырық”, Исабековтiң “Әпке”, “Мұрагерлер”,
М.Хасеновтiң ... жас ... ... ... бөрiк
астында”, Н.Оразалиннiң “Шырақ жанған түн”, Р.Сейсенбаевтың “Түнгi диалог”,
“Нартәуекел” пьесалары табыспен жүрдi. 80-жылдардың соңына ... ... ... айтылмай келген халық басынан кешкен аштық, қуғын-сүргiн
оқиғаларын жазуға мүмкiндiк ... ... он ... ... ... ... ... өзектi мәселелерiн қозғауымен, тарихи ... мен ... iшкi ... ... адамның iшкi жан
дүниесiне, мiнезiне үңiле назар аударуымен, экологтялық урбанизация, ғылыми-
техникалық жетiстiктер ... т.б. ... ... ... Тәуелсiздiк жылдарының рухани нәтижесi Нұрпейiсов (“Соңғы
парыз”), Қабдолов (“Менiң Әуезовiм”), ... (“Ай мен ... ... ... Жүнiсов (“Аманай мен Заманай”), Нұршайықов (“Жазушы мен
оның ... ... ... ... ... ... ... жұмбағы”),
Сматай (“Жарылғап батыр”), С.Елубай (“Тағзым”), Мұратбеков (“Ай ... ... ... ... Тарази (“Қара жұлдызға сапар”),
Жұмадiлов (“Тағдыр”), А.Жақсыбаев (“Тiрек”), Қ.Исабаев (“Шоң би”), ... ... ... (“Өмiрзая”), Ә.Сарай (“Едiл-Жайық”), О.Сәрсенбай
(“Шеңбер”), т.б. көрнектi ... ... ... ... ... Әдеби онжылдықта поэзияда ұлттық үн мен азаматтық әуен
жоғары деңгейге ... ... ... ... барлау жасау,
поэтикалық қиялдың ... ... ... публицистикалық
және сыншылдық көңiл-күйдiң байлығы, суреттеу тәсiлдерi мен құралдарындағы
батыл iзденiстер осы жылдар поэзиясына тән болды. ... ... ... ... шығармашылық iзденiстердiң молаюына түрткi болды. 20
ғасырдың 90-жылдарында ұлттық драматургияның ең ... ... ... ... ... ... “Томирис”, М.Байсеркеновтың
“Абылай ханның ақырғы күндерi” тарихи драмалары ендi ғана тәуелсiздiк алған
елдiң егемендiгiн сақтап қалудағы қиын ... ... ... ... ... болады. Қазақ әдебиеті өзiнiң бүкiл даму барысында күрделi де
қайшылықты жолдардан өттi. Бүгiнгi қазақ ұлттық әдебиетi ... ... көп ... ... ... бар, әлемдiк әдебиет деңгейiне
көтерiлдi. Қазақ әдебиетiн кезеңдеу мәселесiнде бiрнеше ғасырлар бедерiн
алып ... осы ... ... ... ... ... талас-тартыстар
туындап, 20 ғасырдың 80-жылдары ... ... ... ... ... оның ... әдебиетiндегi орны мен идеялық бағыты кейiнгi
кезеңдерде ғана ... ... ... ... бiр ... ... мен
қоғамдық құбылыстар арасында пайда болған ... ... ... мен ... ... бағыт-бағдарға байланысты
әдебиеттанушы ғалымдар арасында талас-тартыстар пайда болды. 20 ғасырдың
20—30-жылдары қазақ ... ... әдiл ... берген
ғалымдар кейiннен кеңестiк тәртiптiң құрбаны болды. ... ... ... ... ... ... ... өстi, ақын-жазушылардың
шығармашылық белсендiлiгi артып, қазақ әдебиетi жанрлық тұрғыдан ... ... ... де идеологиялық қысым салдарынан өз мүмкiндiгiн толық
көрсете алмады.
Әдеби тілден басқа әр этностың ... ... ... ... ... өнер тілі бар.
Әр этностың төлтума мәдениетіне үлкен нұқсан келтірген ... ... ... ... дәріптеу. әрине, табиғи тарихи
жағдайларда бұл-прогрессивті процесс, дүниежүзілік мәдени ... бір ... ... бұл ... ... пен ... империядағы
басқа халықтарды орыстандыру саясатына өтті. Саяси-идеологиялық ... ... ... ... араластырылып жіберілді. «Нәтижесінде
жүзге тарта төлтума мәдениет ... жоқ ... ... ... мәдени рухани
болмысы солғын тартты. Осынау жойқын қасіреттің орнында ... ... ... ... мәдениетін әбден таптап,
мәңгүрттік күйге жеткен 300 млн тобыр қалды. Басқа ұлтпен некелескен ... ... ... ... ... ... шайқалту Кеңес Одағында мемлекеттік
саясат дәрежесінде нысаналы түрде жүргізілді.
Тоталитарлық жүйенің мәдениет саласында ... ... ... ... ... ... жоқ. «Жаңа комунистік мәдениетті
қалыптастыру» ... ... ... ... ... озық
мәдениет үлгілеріне тосқауыл жасады. Белгілі «темір пердемен» қоршалып
қойылған КСРО-да таза ... ... ... ... батыс
–буржуазиялық, ал шығыс-ескішіл феодалдық деп жарияланды. Мұның бір дәлелі-
Отан соғысынан кейін сталинизмнің жүргізген ... ... ... ... ... ғылымдар қатарына кибернетика,
генетика, тілтану т.б. қойылды.
  Қазiргi уақытта жан-жақты ... ... ... ... ... ... тарихи өмiр жолы, тұрмыс тiршiлiгi, әдет-ғұрпы, салт-
санасы, эстетикалық талап-тiлегi мен ... ... ... сай туып, дамып келедi. Қазақ әдебиеті — ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани, мәдени мұрасы, сөз өнерiнiң асыл
қазынасы. Қазақтың сөз өнерiнiң тегi әрiден, ... ... ... ... ... ... ... тұрған кезiнен басталады. Халық ... ... ... сол ... ... ертегi, аңыз, мақал-мәтелдерде
жатыр. Кеңестiк қазақ ... ... ... ... ... ... идеялық, жанрлық тұрғыдан жiктеу ... ... ... ... теориялар түзетiлдi.    Соның iшiнде қазақ
әдебиетiнiң тарихын Қазақ хандығының құрылуымен ғана байланыстыру, ... ... ... берi ғана ... секiлдi ұлттық әдебиеттiң
өрiсiн тарылтатын қате тұжырымдар күн тәртiбiнен ... ... ... ... ... әдебиеттiң түпкi мақсаты — адам жанын терең түйсiну,
оны көркемдiкпен шынайы-шыншыл бейнелеу жолындағы ... даму ... ... ... ... ... қазақ әдебиетi — әлем әдебиетiнде
өз орны бар, тарихы бай, ... ... ... әдебиет болып
қалыптасты
Қазақ кеңес мәдениеті туралы ... ... оның ... ... ... белгілеріне тоқталып өткен жөн. Егер бұрынғы қазақ мәдениетін
дәстүрлік өркениет деп ... онда ... ... ... ... ... бағытталған большевиктік шараларды ескеру керек.
«Тағдыры ортақ жаңа қауым», ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, «мазмұны пролетарлық және түрі ... ... ... ... ... ... мен саясатшылар
рухани мәдениеттің тамырына ... ... Ерте ... ... ... ... мен ... бірлігін дәлелдесе, революционер марксистер
мәдениеттегі ұлттық мазмұнды бекерге шығарды.
Шын мәнінде, ең ... ... ... ... ... ... ... мәдени қайраткерлер өз шығармашылығында, нақтылы ұлттық
көкейкесті мәселелерді ... ... ... ... ... тамыры этностық фольклордан, халықтық педогогика, этика дүниетанымнан
нәр алады.
1991 жылдан ... ...... мемлекет. Ата заң бойынша, ол
қазақ халқының өзін-өзі билейтін елі және ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Екі ғасырдан артық қилы заман бұғалығын басынан
өткізген ел енді ғана өзіне тән ... пен ... ... ... Тек ... тәуелсiздiгiмен бiрге Қазақстандағы түрлi
ұлт өкiлдерiнiң әдебиетi,рухани мәдениеті даму ... ... ... ... ... ... көрсетiліп, Дм.Снегинге, Г.Бельгерге,
М.Симашкоға ҚР Президентiнiң Бейбiтшiлiк және рухани келiсiм ... ... ... ... ... ... ... қан төгіліп, ұлтаралық даулар өршіп ... ... ... ... өмір сүре ... ... ... әрқайсысының
рухани дамуына, кемелдене түсуіне жан-жақты жағдай, ... ... ... Бұл әсіресе мәдени салада анық та, ... ... ... ... ... ... өткен жылдар қаншалықты қиын болғанымен,
еліміздің рухани-мәдени дамуында қол жеткен сапалық көрсеткіштерді сақтап
қалуға көп күш ... ... деп айту ғана ... одан ... сабақ ала білу де қажет.
Мұнан рухани мәдениеттің мазмұны мен түрін, оның басқаруға және ... ... ... ұмытуға болмайды. Қазір өзгелердің ... ... ... әрлендіріп, өздерінің мақсатын жүзеге асыру үшін
демократияны желеу ... ... ... ... ... мүмкіндік
бермеуіміз керек.
II - ТАРАУ
БҮГІНГІ ҚАЗАҚТЫҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІНІҢ ЖАҒДАЙЫ
2.1. ХАЛЫҚТЫҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТІНІҢ ... ... ... ... ой ... ... ... рухани деңгейін зерделеген орынды. Жүз елу жылдан аса
уақытқа ... ... ... ... ... мен 70 жылдық Кеңестік
саясат кезіндегі Қазақ руханият тарихы сол үстемдік саясаттың қайшысымен
пішіліп, ... ... ... ... пен оның ... ғасырлар бойы тірнектеп жиналған руханият
байлығы ұлттық және таптық қалыпқа салынып, жұртқа барынша ... Бұл ... ... мен ... ... мен әдебиетінің әлем
мойындайтын іргелі санатта болуына бөгет жасады. Руханият ... ... оның кей ... ... ... ... тереңдеп,
түбегейлеп келе алмады. Сөйтіп, тарихтағы ақтандақтар көбейе түсті. Адам
танымының, ұрпақ білігінің ілгерілеуіне қарсы ... ... ... ... еті үйренді. Кеңес одағының ыдырауымен бірге соның
идеялогиясының келмеске кетуі, ... ... жыл ... ... қол ... қазақ руханиятының қайта
жаңғыруына, азат ойдың бұдан былай баянды болатынына ... ... ... ... ... ... ... жылы» деп жариялауы
соның айғағы іспетті.
Ал халықтың ұрпақ тәрбиелеуіндегі сан ... ... ... ... ... қортындылар түйіні бар. Ол біздің тарихымыздан,
ауыз және ... ... ... өнер ... ... ... мен
салт-санасынан, әдет-ғұрпынан, басқа да мәдени мұраларынан өзекті орын
алып, көрініс береді.
Өйткені ... тал ... ... озық ... дәстүрсіз,
ұрпақтар сабақтастығынсыз біздің тарихымыздың, оның даму процестерін
елестету мүмкін емес.
Қазақ халқының тарихында сан ... ... және ... ... ... ... әрбір тарихи кезең халық тағдырына елеулі ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпына,
мәдениеті мен рухани психология келбетінде анық байқалады.
Әрине, асқа да ... ... ... ... да ... ... бері келе ... өзіне тән әлеуметтік және мәдени ... ... Біз ... XV ... бастап «Қазақ» деген атпен енсек те,
тарихымыз, ойлау мәдениетіміз, ... ... ... ... ... аса уақытты алып жатыр. Біз ғұн, сақ,түркі, қыпшақ мәдениетінің төл
мұрагерлерінің біріміз. Ол ... ... ... ... тұрғысынан
түсіндіру кейінгі ұрпақ кәдесіне жарату біздің, ... ... ... ... міндеті.Осы кезеңге дейін біздің төл ... ... бұра ... ... ... ... халықтардың ешқандай
тарихы болмаған, «отырықшы халықтар ... ... ... үлес ... ... ... айтылып жүрді. Мұндай
шындыққа ілеспейтін пікірлерді қазіргі Қазақстан тарихын жете оқып ... ... ... археологиялық қазбалар, Қытай, Араб,
басқа да ... ... қала ... Москва, Санк-Петербург, Қазан,
Омск, Орынбор т.б. орыс ... әлі де ... ... ... мол-
мол архив қазыналары: дүние ... ... ... ... ... ... атақты «Манас жырын»он орап алатын, әлі де жарық
көрмей жүрген еңбектер көп.қазақстан мәдениетін ... ... ... тек малшы, жауынгер ғана емес, сонымен қатар сәулетші, мүсінші,ұста,
зергер де болғанын көреміз. ... ... ... ... ... ... ... т.б. жерлерде кездесетін таңбалы
тастар. Түркістандағы Ахмет Иассауи,Жамбылдағы Айша бибі,Қарахан,Ұлытаудағы
Алашахан,Аякөз бойындағы ... Баян сұлу ... ... адам» қаңқасы, Түркістандағы тайқазан т.б. халқымызда он саусағынан
өнерлі шеберлердің болғанын дәлелдейді.
Сондай-ақ қазақ рухани мәдениеті келер ұрпаққа, ... ... ... ... ... бар ... ... де қоғамдық
тәрбиеде ерекше роль атқаратыны сөзсіз. әсіресе Төле би, Қаз ... ... би ... ... ... өмір ... ... қызметін, шешендік сөздерін оқып үйрену-жастарымызға кейінгі
жылдары жоғалта бастаған, ұмытуға айналған ұлттық ... ... ... жаңғырту.
Руханият тарихи жазба түрінде қалдырылған еңбектерден, орыс және шетел
саясатшыларының қалдырған зерттеулерінен,әртүрлі архив ... ... ... ... ... ... сырнай үнімен,
асқақтата салған әнімен де өзінің рухани жан дүниесінің мұң шерін, асқақ
арманын ... ... ... ... көкірегіне ұялата білген.
Осы пікірді қазақ даласында 17 жыл айдауда ... ... ... (1836-1847) А. Янушкевич те қуаттап өзінің ... ... атты ... ... 1979) ... ... ... өлең шығаруы мен
қазақтардың көбіне тән орындау дарыны осы халықтың ақыл-ой ... ... ... ... зерттеген этнограф, компазитор А. ... ... ... ... ... ... көрсететін шындыққа,сырға
толы, көзі тірі халық тарихы.
Қазақ музыкасы көлемі, мазмұны, тақырыбы, жанры жағынан ... ... ... ... ғана емес, өзгелердің де мойындап, зор баға бергені
белгілі.
Қазіргі кезеңде әлемдік өркениет ... ... ... ... ... ... адасуы» атты поэмасында ... ... ... ... ... ... ... салт-
дәстүр, әдеп-әдет, күллі мәдениет қазіргі кезеңде ... ... ... ... айқай-шуына шыдас бермей, оның зәрлі зардабына бас ие
жаздап отыр. Ең қауіптісі руханият дегеніңіз солардың ... ... ... ... XIV-XV ... ... ... атпен енсек те, түркі, қыпшақ
мәдениетінің төл мұрагерлерінің біріміз. Сондықтан халқымыздың дүниетанымы
мен ойлау ... де мың ... аса ... бар ... әбден болады.
Қазақ халқының мәдениеті – ұлттың өзін-өзі ... үшін аса ... ... Өз ... пәлсапасы болмаған халықты, мәдениетті ел қатарында ... ... ... пәлсапалық ой-толғаныстар молынан бар, мәселе оның
бәрін рет – ретімен танып, ... өз ... ... ... Мысалы,
кейінгі кезде радио, теледидар хабарларынан термешілерді жиі тыңдап жүрміз.
Байқап отырсақ, «терме» дегеніміз өмір, өлім, туыс-жекжат туралы толғанысын
тақпақпен ... өз ... ойын ... ... бере ... Терме
өнері-халқымыздың ойлау тәсілінің ерекшелігін білдіретін мәдени құбылыс.
Немесе соңғы кезде қайта жанданған халық өнері-айтысқа зер салайықшы. ... ... ... ... ... ақындар айтары
әншейін ауыл әңгімесі немесе қыз бен ... ... ... ... ... ... ... қатысты терең ойлар. Айтыс өнерінің шығу ... орай ... әлі ... ... ... ... ... бар шығармаларын сұхбат формасында жазған. Осы көне философиялық
дәстүрді қазақ өзіеше өнер ... ... Сөз ...... күре ... XXI ... енді ғана аяқ ... отырған адамзат
ауқымды әлеуметтік өзгерістер мен саяси сілкіністер тасқынының тарихи
аренаға шығуының ... ... ... Бүкіл адам баласын толғандыратын
мәселелер де баршылық. Социалистік жүйе ... ... ... ... әлем күрт өзгеріп кетті. Бұрынғыдай ... және ... ... ... ... ... түсіре алмайтын болдық. Бірақ
өркениетті елдер мен енді дамып кел ... жас ... ... жоқ деп ... ... ... ... ұмтылу пиғылы шынайы
үдей түспесе, азая қойған ... өмір сүру ... ... еніп, қанат жаюы,арзанқолды
бұқаралық мәдениет белгілері нағыз терең ... ... ... ... ... бірдей құптап отырған интернет жүйесі де ... ... ... Интернет ақпарат көзі екені рас, бірақ оның
сыртында не жатқаны беймәлім. Тек қана ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайлар кезеңінде ... ... ... ... ... бір ... ... бар- ол мәдениет
антропологиясы. Қазіргі белең алып ... ... ... ... біз ... қоя ... бірден – бір қоғамдық шара – төл
мәдениетімізге бетбұрыс жасау. Бұл бізге бүгінгі өмір қойып ... ... ... жан мен ... ... мен дін, рухани сезімталдық пен салқын
саналық, құдай жолы мен адамдық арасындағы таңдау мәселесінде ... ... ... ... ... ... ең тиімді жолын, бейнелеп
айтқанда,»еуразиялық мәдени кеңістік» деп ... жөн ... Бұл ... ... 20 жылдарынан бері айтылып келеді.
Сөйте тұрып, күні кешегі кеңес заманы кезіндегі әр қилы байланыстардың
біртіндеп үзілгеніне қарамастан, әлі де ... пен ... ... ... ... ... кеңістік» жайлы толық мағлұматымыз
әлі шамалы. Мына түрімен Қазақстан бара-бара, күні ертең ... екі ... ... екі тілде сөйлеп,бірімізді-біріміз түсінісе алмай жүрмесек
болғаны да-мұны да ескерген жөн. ... онда ... және орыс ... түрлі мәдениет,тіл, дін, ұлттық тарих, әдет-ғұрып мемлекеттік бірлік
жағдайында өмір сүруде, сөйтіп бірлікке, ... ... Бұл да ... ... ... ... ... мемлекет, асылы, айқын мәдени және рухани адамгершілік
бағдарсыз ойдағыдай дамымайды. Өткеннің барлығы із-түссіз ... ... ... ұлт санасында ертегі аңыз, эпос халықтың философиялық пайымдау
жүйесінің өзегі болып, ... ... ... ... ... ... дүниетанымының қалыптасуы мен дамуының өзіндік тарихы
бар, ол жалпы түркілік ... ... ... қызметін атқарады.
Қазақтың дүниетанымы оның дәстүрлі және қазіргі формаларының ... ... ... және оның ... ... ... ... дүниеге көзқарасын айшықтауда Орталық Азия мен
басқа да ... ... ... ... біріге отырып, зерттеулер
жүргізу үлкен маңыздылыққа ие ... ... ... ... бен ... көп ... нәрселер кездеседі. өйткені дәуір ойшылдары: Қорқыт
ата, Әл-Фараби, Ж. Баласағұн, М. Қашқари, Қ.А. ... Ә. ... ... ... ... бірге зерттеуіміз керек.
Адамзат тарихындағы әр күннің өзіне тән бітімі бар. Ендеше тұтас ... не ... ... Әсіресе, «ғасырым менің, қасқырым менің» деп ... ... ... не ... ... Бұл сәуегейліктің Қазақстан
топырағында толығымен көрініс бнргенін мойындамасқа лаж жоқ.
Әкелген қайғысы да, қуанышы да ... осы ... ... арқауын
біздің бабаларымыз бен әкелеріміз өздерінің қанымен өрді. ... ... ... кезеңінде қазақ халқының үштен бірі ғайыпқа кетіп, біздің
миллиондаған орыс, украин, ... ... ... ... ... зорлық пен зомбылықтың тезіне түсті.
Алайда өткен ғасырдың ғарышқа самғатқан ... ... ... ... ғасыры болғанын да ұмытпағанымыз жөн. Сондықтан да ... тек қара ... ... де қисынсыз, орасан зор өзгерістердің
мәні мен сазсұнын мұқату да қисынсыз. Тұтас халықтың үшінші ... ... өз ... ... мүмкіндік берген көктің сыйы,
әлдебір құдіреттің күші емес, оның тәуелсіздік жолындағы ... ... ақ ... ... еді. ,
2000 жылдың ең айшықты оқиғасы- адамзат тарихында тұңғыш рет ... ... ... ... Жиыны қауіпсіздік пен ... ... ... ғана ... ... ... мәдени, діни, өркениеттік
тақылеттестік мәселелеріне де арналған.
Сондықтан да, Қазақстандағы Мәдениетті қолдау жылы ... ... ... ... ғана ... ... ... дүниеде өзінің
мәдениетінсіз кез-келген ұлт пен ... ... ... ... кетуі мүмкін» екенін түсінуіміз қажет.
Егер осыдан он жыл ... ... ... ... ... ... ... тақілеттестікке жету болса, бүгінгі күні ... ... 1990 ... бас ... тіл туралы, қос азаматтық туралы,
азаматтық өзіндік анықталу ... ... ... ... ... астында отыр. өмір біздің стратегиялық бағытымыздың дұрыстығын
қуаттап берді. Қазір ел – ... 99 ... ... тіпті келешекте
елімізден қоныс аудармақ болып жүргендер де, өздерін ... деп ... ... ... ұлы ... қамсыз келмесе де, қансыз келген
жеңісіміз.
Ал мемлекет-ортақ ... пен ... ... ... ... ... ... қатар халықтың ортақ мәдениеті деген сөз.
Мемлекеттігімізді нығайту міндеті көбінесе ... ... ... ... мен құндылықтар төңірегіне топтастырумен астасып жатыр.
өзінің ... ... ... ... мен бостандығы, сайып
келгенде, мәдени құндылықтар мен ... ... ... қана ... ... дамуына мүмкіндік беретіндей болуын талап етеді.
Мен ... ... ... ... мәдени
тақілеттестікті ұлтының негізінде емес, ... ... ... қаланғанын бұдан бұрын да айтқан едік.
Міне, нақ осы ... ... ... пен бетжыртысудан сақтауды,
міне, нақ осы принцип жаңа, жиырма бірінші ғасыр мемлекеттік құрылыстың,
ұлттық мәдениеттер ... аса бір ... де ... саласында
алдымызға қойып отырған талаптарға барынша сай келеді.
Бүгінгі таңда бұл принципке неғұрлым нақтылы мазмұн-мағына ... ... ... біз Қазақстан аумағын мекен етіпжатқан барлық
жұрттардың рухани төлтума мәдениетін түлетуге бағыт ... ... ... қоғамдасуы нақтылы шындыққа айналды. Келесі
кезең-біртұтас мәдени ... ... ... ... ойлайтындай, бір мәдениетті екіншісінің сіңіріп алуы, төл
бейнесін жоғалтуы сияқты құбылысқа ешбір жанасымы ... бұл ... осы ... ... ... қалай құру, қандай
негіздерде құру керек деген мәселе бой көрсетеді. ... ... ... жоқ және болмайды да, ... ... ... үшін берік
объективтік негіздер бар, ... төрт ... ... ... ... Қазақстанның және тұтас Еуразияның аумағында ... өмір ... ... берік мәдени дәстүр бар. Бүгінгі таңда ... ... ... ... арылып, мүлде басқа қалыпта көрініс
береді. ... ... ... дәстүрлер үндесуінің тарих ... ... ... ... ... ... сырттай аңызға айналдырудан ... ... ... ... ... әлемдік оқиғалардың ... ... ... ... ... ... дейін өзінің
мәдени тауашаңды қапылып іздеудің ешқандай қажеттілігі жоқ. Ақиқат ... осы екі ... ... мәдени тосқауылдар қоюды тежеп,
дәстүрлі мәдени араласушылық әлеуетін молықтыра беру ... ... ... ... ... Соңғы он жылдың ... ... ... ерекшеліктері жайлы көп айтылып жүр. Мұны ... ... ... бабаларымыз ескертіп отырған. Осы ... ... ... ... абзал. Біздің
мәдениетіміз төлтума аймақтық құбылыс ғана емес, ол ұлан – ... ... ... ... ... ... ... да біз еуразиялық ықпалдастық идеясын ... ... ... Мұның өзі бізге мәдени саясатта ... бір ... ... ... ... ең ... халықтың барлық қиындықтарды еңсеріп, осы
заманғы дүниеде ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
берген ғасырлар бойы жинақталған дәстүрлердің жиынтығы.
Халықтың ... тілі мен ... ... ... ... ... ... керек.
әсіресе, соңғы жүздеген жылдардың ішінд тарих ... ... пен ... ... ... ... ... солай болса
керек. Қазақ мәдениеті объективтік тұрғыдан күллі Қазақстан халқының
мәдени ... ... ... ... ... ... ... болуға тиіс.
Біз орасан зор ислам өркениетті құрылығының бір бөлігіміз. Мұны ... ... ... ... бұл бағыттағы өсіп келе ... ... ... ... ... ... сан ... осы
таза тұмадан имандылықты бойына сіңірген, осы ... ... ... ... ... сонымен қатар, тарихи ортақ, жаны мен қаны туыс, тілі мен ділі
тұтас ұлан-ғайыр түркі ... де бір ... ... ... ... ... ең бір серпімді саяси және мәдени
сілемі екені де ешқандай дау туғызбаса ... ... ... ... бір ... да, ... ... жатыр.
Орталық Азияның, біздің көшпелілеріміздің, негізінен өзіміз жаңа
ғасырға бірге қадам басатынтүркі халықтары ... де ... ... ... ... ... орыс мәдениетімен ... ... ... ... ... орыс тілі мен ... ... әлемдік мәдениеттің аса маңызды құрамының бірі деп біледі.
Мұнда ешқандай асыра айтушылық жоқ. Бұл жайында әрі турасын, әрі ... айту ... ... ... таңда қай халық, егер оның санасын
саясатшысымақтар уламаған болса, орыс мәдениетінің мұрасы сияқты бай ... өз ... бас ... ... ... ... өз тұғырымды біз әрқашан ашық мәлімдеп келдік, ол
ол ма, ... ... орыс ... қолдау жөніндегі халықаралық қор құру
жайында ұсыныс та ... ... ... төрт ... ... айналдырмас үші.
Оны іске асыру бағытында тынбай жұмыс істеу қажет. Осы ... ... ... жүктелетін жауапкершілік аса зор. Бұл ... ... ... деп, ия болмаса, діни бұра таратушылыққа ... ... он жыл ... тарихтың өзі мансұқ еткен мәдени ахуалды көксеп,
көрпені өз жағына тарту қаупіне жол бермеу аса қажет.
Осы заманғы ... ... ... ... ... ... одан ... қайта жақындасу мен ... ... ... ... біздің Қазақстанның жағдайында мәдениеттердің үндесуі,
сонымен бірге діндердің үндесуі деген сөз. Біз мұны ... ... ... ... үлкен кереғарлық жатыр, адамзат тарихында діни наным
үшін шахит болған адамдар алапат әлемдік соғыстарда опат болған ... кем ... ... Еуразияның бір жақ бөлігі ұзақ уақыттың өн бойында
мұсылман мен ... ... ... ... өмір ... ... әрі мұның өзі екі ұлы әлемдік діндер тайталасы мәдениетінің
қақ жарылған орасан зор сілемдерге бөлінуі ... ... ... жылдардың ішінде діндердің бейбіт үндесуі тұрғысында жинақтаған
тәжірибеміз-Қазақстанда мәдени құндылықтар мен низамдардың ... ... ... ... осы ... ... бірқатар маңызды тақырыптарды байыпты
талқылап алғанымыз жөн. Нақ осы ... ... ... ... ... ... ... оның баршамызға қатысы бар,
өйткені нақ осында біздің барлық халықтарымыз өкілдік танытып отыр.
Үшіншіден, егер жабық ... ... ... ... ... ... болашағы болмас еді.
Қазақстанның мәдени өрісін ұдайы нәрлендіріп отырмайынша біртұтас етіп
қалыптастыру мүмкін ... еді. ... ... ... ... алдымызда
қоятын талаптарға біз өз қоғамымыздың жаңа әлеуметтік және ... ... ... ... әзірлігін қарсы қоя білуіміз керек.
Күмәншілдер осы заманның ... ... ... мұның өзі,
негізінен алғанда, үлкен игілік.
Жиырма бірінші ғасырдың мәдени низамдарын, білімді игеру қалыптары мен
ақпараттық дағдыларын, ... ана ... қоса ... ... бір, ... үш, ... ... төрт тілді меңгерген Қазақстан жастары бейнелейді.
Бұл әлемдік мәдени кеңістікке еркін бойлаған жастар болашақ та ... ... ... ... аса ... қазақтар мен орыстар,
корейлер мен ұйғырлар, татарлар мен ... ... ... ғана
бойынша әлемнің айтулы жоғары оқу орындарында білім алды.осы бағдарламаның
сыртында мыңдаған жастардың түрлі гранттар арқылы, жеке ... ... ... ... ... әлемнің таңдаулы университеттері мен
коледждерінде оқып қайтқанын еске алу салу да артық ... сырт ... оқып ... ғана ... ... ... білім беру жүйесінің өзі де сапалық жағынан қайта ... ... ... жаңа ... ... Биыл еліміздегі 20-
дан аса ... ... 12 437 ... гранты мен 9854 кредит алды.
Біз мектептерді компьютерлендіруді іс ... ... Біз ... ... ... ... деп ... білімділер таяу уақыттың ішінде Қазақстандағы мәдени ортақтастықты
қалыптастырудың маңызды ... ... тиіс жаңа ... адамдар.
Ал мәдениет дгеніміз кәсіби өнер ғана емес, ол ең алдымен, әр келер ұрпақ
өзімен бірге әкелетін ... мен ... ... ... ... еліміз
тарихының өн бойындағы ең білімді де білікті ұрпақ өсіп ... ... ... ... ... ... ... кепілдік бар ма
екен?|
Төртіншіден, Қазақстан халықтарының мәдени ортақтастығы демократиялық
негізде ғана, әрі мәдениеттер мен ... ... ... ғана ... ... ... мәлім.
Соңғы 10 жылдың ішінде ұлтаралық қақтығыстарда бірнеше мллион
адамдардың опат болғанын естеріңізге сала ... ... ... бұлар
– демократиялық елдерде оқшаулыққа ... ... ... ... ... ... да біз ... мәселесіне
ұлтаралық және мәдени қатынастар тұрғысынан да қарауымыз керек.
Осы өзара байланысқа екі ... ... бар. Бұл ... ... ... ... ТМД ... толып жатқан
құрбандықтарға ұшыратқанын тілг тиек ... ... ... ... ... ... Бір ... мұның шындыққа сәйкес келуі де ықтимал,
дегенмен «кейінгі дегеннің өзі салдары дегенді» әсте ... ... ... ... ... ... соғыстың себебі болды думен ... ... ... ескі ... ... рас. Ия,
қаузауын қаузиды, бірақ қоздатқан жоқ, тек дауасын табуды ұсынды.
Біз экономикадағы, саясаттағы ... бен ... ... ... айтқанда, еліміздің дамуын
қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... халықтың
әлеуметтік-мәдени дамуының нақты мақсаттары мен ... ... жөн. ... да ... 2000 ... мәдениетті қолдау жылы деп
жариялаған еді.
Бұл тұрғыдан алғанда, тап осы ... ... ... ... атап өткен, ... он ... не ... ... нақты бағалауға көмектесті. әрі әлі де жоғары рухани ... ... арқа ... ғана ... ... ... түрде ене алатынымызға көзімізді жеткізді.
Қазақстан Республикасы президентінің «2000 жылды Мәдениетті ... деп ... ... жарлығын жүзеге асыру үшін отандық тарихи-мәдени
құндылықтарымызды сақтауға, ... және ... ... ... бен оны жасаушы тұлғалардың қайта жаңғыруына, жаңа ... ... ... ... ... ... бағытталған кең
ауқымды іс-шаралар әзірленді.
Ұлы өзендердің өзі кішкене тұма бұлақтардан басталатыны секілді, ел
мен халықтың ... ... ... де ... құндылықтарды қайта
жаңғыртудағы қол жеткен жетістіктер мен оның ... ... пен ... ... жасалған лайықты жағдайынан басталмақ. Міне,
бүгін біз осы ... ... ... ... ... ... айтуға
негіз бар деп ойлаймыз.
Рухани мұралар мен дәстүрлерді, мәдениет пен өнер ... ... ел мен ... ... ... ... және ... мәселелерін көрсетуді алдына мақсат етіп қоймауы және оны сақтау
мәселелерін көрсетуді алдына мақсат етіп ... ... ... ... жаңа телеарнасының ашылуы республикадағы елеулі оқиға еді.
Шығармашылық мұралары өз ... ... ... ғана ... ... ... ... жаңарған мәдениетініңқалыптасуы үшін күеарға
бай мәйек те болып табылатын өзіміздің ... ... біз ... ... ... көне ... бастау алады. Сондықтан өткенге
мұқият ... ... ... ... мән ... ... ... Жібек жолы бойындағы тарихи ойындар қайта жаңғыртылып,
түркі тілдес ... ... ... ... мен ... ... ... ауқымды жұмыстар атқарылуда.күні кеше ғана
түркістанның 1500 жылдығын атай отырып, біз ... ... ... Қожа Ахмет Иассауидің кесенесі сияқты, Әзірет ... ...... ... кіретін басқадай да нысандардың қайта
жаңғыруының куәсі болдық.
Түркістан қаласының 1500 ... ... ... ... жылының
шын мәніндегі шарықтау шегі ғана болып ... жоқ, ... ... ... он ... ... біздің руханиятымыз бен
мемлекеттілігіміздің ажырамас ... ... ... жаңа ... ... ... көрінісіндй болды. Көнне
Созақ жеріндегі Ысқақ бап пен Маңғыстаудағы пір ... ... ... ... ... рух ... жарқын
мерекесіне айналды. Қаратауда ұлтымыз қалыптасар тұстың ұлы ... ... ... ... замандасы Саңғыл бь мен Сарыарқада XVIIIғасырдағы
ұлт-азаттық күресінің бірі даңқты қолбасшы Қаракерей Қабанбай ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар болды. Ал, сынақ алаңының төмпешінде қалған әйгілі
күйші Дәулеткерейдің ... Орда ... ... ... ... сәнді кесене
тұрғызылғаны,сұңғыла ақын Сүйінбай кесенесінің қайтадан салынғаны бүгінгі
ұрпақтың бір қастерлі ... ... ... мәреде Қазақстан киносы да ... ... ... мәртебелі конкурстар мен фестивальдарда ... ... ... ... ... ... мәдениетіміздегі қуанышты
құбылыс.
2000 жылы режиссер Серік Апрымовтың «Ақсуат» фильмінің ... ... оның «Үш ... ... ... халықаралық
кинофестивалінде көрсетілді, соңынан ... ... ... ... ол арнаулы жүлдені жеңіп алды.
Будапеште ... ... ... ... ... ... ... тұрақты көңіл бөлініп келеді. Ә.Қастеев
атындағы мемлекеттік өнер ... ... ... суретшілері
А.Сыдыхановтың, Б. Мырзахметовтың, Ф. Хамаловтың, А. Мұхамеджановтың, А.
Есдаулетовтың, А. Аханаевтің көрмелері, бір топ ... ... ... атты көрмесі, Петропавлда солтүстік Есіл бойы ... ... ... Ақтөбе қаласында өткізілген, музыкалық аспаптар,
ұлттық киімдер мен қолөнер ... ... ... кеңінен қойылған
декоративті-қолданбалы өнер көрмесі елеулі оқиғаның бірі болды.
Драматургияның озық үлгілеріне, ұлттық ... ... ... ... ... классиктерінің жаңа әдеби шығармаларына
батыл ден қойған театрлардың репертуарлары үнемі жаңартылу үстінде.
Мәдениеттің өзіндік болмысы ... ... ... фактор болып
табылады. Халық үнемі осыдан қолдау ... ... ... ... ... мәдениетті дамытудың басым бағыттары, ... ... ... ... ... рухани және эстетикалық
сұранымдарын қанағаттандыру, мәдениет ... ... ... жөнінде белсенді жұмыстар атқарылды, шығармашылық ұжымдарына нақты
көмектер көрсетілді.
Мәдениет пен өнер ауқымында демеушілік пен ... ... ... ... қалыптасуда.демеушілер мен қолдаушылардың тікелей
қайырымдылық көрсетуімен көптеген мәдениет ... ... ... ... ... ... толықтырылды, шығармашыл жастардың талантты
тобы шет елдерге шығып, көп жанрлы Қазақстан өнерін ... ... ... пен ... ... ... ... шара өткен қоғамда жан-
жақты жинақталған мәдени мұраларды кеңінен дамытуға атсалысуға барлық ... ... ... Сол ... де шығармашылық күш-қуатты,
материалдық-техникалық және қаржылық мүмеіндіктерді жинақтау үшін қолда ... ... ... ... жер-жердегі ... кең ... ... ... ... ... ... тұрғындарымыздың мәдени салт-дәстүрлерін ... ... мен ... өркендетуіне мемлекеттік қолдау бағдарламасы ықпал ... ... ... ... ... ... ... біртұтас мәдени ортақтастықты қалыптастыру, мұның кейбір
сарыуайымшылдар ... бір ... ... ... ... ... ... сияқты құбылысқа ешбір жанасымы жоқ.
Алайда бұл ретте осы біртұтас ... ... ... ... ... құру ... ... мәселе бой көрсетеді. әлбетте, мұның дайын
объективтік негіздер бар. әңгіме төрт ... ... ... ... ... шараларды Мәдениет пен өнер
қызметкерлерінің облыстық ... ... ... ... ... міндеттер белгіленген соң облыс әкімінің «Сыр ... ... жаңа ... ... және ... ... акциясы өтті. Еліміз тәуелсіздік алғалы қол ... ... және ... жетістік пен мемлекеттілікті баянды
етпекке, әрі ... ел ... ... санасын дамыту үшін ... ... ғана ... ету жеткіліксіз. Олардың бойына ата-баба
дәстүрі мен ... ... ... ал ең ... отансүйгіштікті
нығайту үшін ұлтының  рухани-мәдени құндылықтарын сіңіру ... ... ... яғни өз ... мен ... ана тіліне, ата дініне,
діліне әлемнің біраз мемлекеті бет бұра ... Оның ... ... ... өзінше бағамдауда. Солардың қатарында әлемдік қауымдастықтың
назарына ... ... ... ... ұйымдарға мүше болып үлгерген
Қазақстан орта мерзімді ... ... ... ... ...... ... азиялық болғанымен, қазақ халқы,
шын мәнінде, осы екі құбылыстан да ... ... бір ... төл ... ... бір дәлеліндей ұлттың рухани байлығы мен
тарихын танытуды ... ... ... ... ...... мақсаты –
ерек, аясы – ауқымды. Мәдениеттанушылар мен ғалымдар  бұл бағдарламаны
еліміздің ... мен ... ... ... ... қоя салар кезекті
шара емес, ғаламдық маңызы зор, демек, қазақ мәдениетінің ... ... бар ... ... ... ... туралы салмақты пікір
айтып қалып жүр. Оқымыстылар мен ... ... ... ... ... ең ... ... қазақ тілінде жарық
көруі мен халқымыздың бай мұрасы мен ... орыс және ... ... ... ... ұлт ... тілдеріне аудару –
ұлтымыздың ... ... ... ... ... әлем ... таныту
болып табылады. Бұл міндет тек мамандардың ғана емес, бүкіл ... ... рет ... ... өркениеттілігін оның мәдени мұраға деген көзқарасына
қарай танып-бағамдауға болады. ... ... ... саласындағы
мемлекеттік саясатына екі түрлі міндет жүктеледі: бірі – өзіндік этникалық
мәдениетті дамыту мен ... ... ... ... ... ... – төл ... оңтайлы өрістете отырып, жалпы ... ... үшін ... ... ... Кеңестің отаршылдық ... ... ... ... ... жоба Қазақстанның әлемдік қауымдастықтағы
ықпалдастық байланыстарды дамытуға және елдің ішкі-сыртқы саяси ... ... ... Мұра ... іске асыруға бағытталған. 
Біздің елімізде «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыру ... ... ... ... ... қарқын алған кезеңімен тұспа-тұс келіп
отыр. Бұл кез – қиын да, ... ... ... ... ... ... мәдениеттер біржақты қалыпқа түсіп, батыс үлгісі жалпыға ортақ
болады деген ... ... ... Алайда, бүгінгі күні ... ... ... ... жер-жерде ұрпақ тәрбиесі мен ұлт
мәдениетінің дамуына теріс әсер ете бастады. Сондықтан, шығыс ... ... Азия ... ... және ... тұлғалары батыс
өркениетінің теріс нышандарына барынша қарсы. Осы орайда әсіреоңшылдардың
да ... аз ... ... ... қазіргі қарбалас кезеңінде қандай да ... «өз ... өзі ... өз мәдениетімен ғана шектелуі жаһандану
иірімінің басқа бір ұйығына тартылып кетуіне, демек, өзгелерден ... ... ... сырт ... ... ... ... орта
ғасырлық мұсылман мәдениетінің жетістіктері ерекше сақталды. Сол кезде әл-
Фарабидің өшпес трактаттарын ... Ибн ... ... арналған 12
томдық еңбегін тәмамдағандығы, ал Қожа ... ... ... ... көтергендігі аян. Сол уақытта Орталық Азияның қалалық мәдениеті мен
рухани-материалдық мәдениеті аса гүлденген-ді. ... ... ... астанасы Бағдат қаласында Ғалымдар үйін ... көне ... ... ... араб ... ... ... және ортағасырлық дәуірдің бірегей артефактілеріне, яғни
көне қолжазбалар мен жәдігерліктерге қол ... ... ... басынан өткен тарихи ... ... ... ... ғылым әлеміне бейтаныс болып келген ... ... шет ... мен қорларынан алынып, ғылыми айналымға енгізілу үстінде.
Францияның, Германияның, Түркияның, Қытайдың, ... ... ... және өзге де ... ... ... ... ғылыми орталықтарынан алынған қазақ халқының тарихы,
философиясы, құқығы, мәдениеті, әдебиеті, өнері, ... ауыз ... ... ... энциклопедиялық еңбектер мен көптомдық
академиялық еңбектер басылымға дайындалып жатыр.     Осы орайда ... ... ... ... ... берудің толыққанды қорын жасақтау
жолындағы ірі ғылыми жетістіктерге қол жеткізілгендігін мойындай отырып,
осынау игіліктер ... ... ... мен ... ... жайына алаңдаулы. Егер осы уақытқа дейін іріктеліп
алынған ... ... ... ... пәндерде оқыту
тәжірибесіне енгізуден кешігіп қалуымыз ... ... күні ... оқу жүйесі бағдарламасының жетегінде келе жатқан студенттер ... көп ... ... ... мен ... ... ... қалып отыратыны жасырын емес. Ол үшін белгілі ... ... ... ... ... ... соң
жедел түрде тарих пен ... ... жаңа ... ... білім бағдарламасына енгізудің тетіктерін реттеу қажет. Бұл,
ең алдымен, тарих пәндеріне тікелей қатысты. Өйткені, соңғы ... ... ... ... ... ... ... құбылыстан тыс немесе
тек қана ұлттың өз ішінде қарастыру секілді біржақты таныту бой ... ... мен ... ... және ... ... ... тұратын
тарих ғылымы өткенді таразылауда жаза басса, бүгінгі тарихи-саяси және
қоғамдық ... ... баға ... ... Ал ең ... ... ... ұлт пен мемлекеттің болашағын, оның даму бағытын бұра
тартып, әлемдік тарихтағы лайықты үлесіне залал келтіреді. ... ... әр ... ... мол мұраны жүйелеп, ғылыми айналымға енгізу
үшін тарих ғылымының мазмұнын көтеру керек. ... ... ... ... ... жетілдіру жайы да өзекті. ... ... оқу ... мен ... мәдениеттану бағдарламасының
өз алдына дербес жүргізілуі керектігін алға тартып, студенттерге қосымша
пән ... ... ... ... мұра» мемлекеттік
бағдарламасын іске асыруда ... және ... ... ... технологияларды қолдануды зерделеу қажеттігі туындады. Себебі
мәдени мұраны келешекте жеткізіп, сақтауда тек қана ... ... ... ... нақты және жаратылыстану ғылымы әлеміндегі
соны жаңалықтарды гуманитарлық салада қолданып, ... ... ... мен ... ... аз ... еді. ... мұраға кешенді зерттеу
жұмыстарын жүргізетін Батыс университеттері мен ... ... ... ... арнайы орталықтар жұмыс
істейді. Олар мұрағаттар мен ... көне ... ... ... әрі ... ... аса зор қызмет етеді. Ендеше,
бұл тәсіл ... ... ... ... әрі кешенді және өркениетті
негізде жүргізу үшін бізге ауадай қажет. Отандық ғылымға жаңадан ғана ... ... ... ... ... ... ... құжатнаманы жинақтау процесін түсіну мүмкін емес. Демек, мемлекеттік
бұл іске ғарыштық байланыс пен ... ... және ... ... ... ... сондай-ақ дүние жүзінде кеңінен
қолданылып отырған жаһандық позицияландыру жүйесінің (GPS) ... ... ... аса ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасын
жүзеге асыруда тарихи-мұрагерлік, яғни ... ... ... ... ... ... ғылыми мәселенің іргелі теориялық және әдіснамалық
ізденісі ... ... ... ... ... жазу ... тыс қалып
барады. Терминологиялық тоқтам туралы мәселе де көкейде, назарда тұр.
Сондай-ақ биыл 170 ... ... атап ... ... Уәлихановтың 5
томдық басылымы, Тұрар Рысқұловтың 3 томдығы, Ораз ... 2 ... ... ... ... және ... да бірқатар құнды
мұралардың ... ... ... ... ... мұра» бағдарламасының
алдағы үшжылдық кезеңі аралығында орнына келетіндігіне ... ... ... ... 28-де Қазақстан Ремпубликасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың «2000-жылды Мәдениетті ... жылы деп ... ... ... ... көпұлтты мәдениетін жаңғырту, ... ... ... ... рухани әлеуметтік салада жүзеге асырылуға
тиісті өзекті де ... ... ... ... қолдау» дегенде негізінен рухани мәдениет және
соған тікелей ... ... ғана ... ... және кең ... ... ... екі салаға бөлінеді: рухани
мәдениет және материалдық мәдениет. Мұны тұтас алғанда, қазір ... деп атап жүр. Ал ... ... ...... ... сөзінен шыққан. Сондықтан, ол адамзаттың өңдеп,
өркендеткен барлық ... және ... ... ... қолымен, ақыл-
ойымен жасалған жер бетіндегі барлық өндіріс құрал-саймандары, ... ... ... ұшып ... әуе ... де ... мәдениет көпжақты, кең, көпсалалы ұғым. Ол қоғам мен өмірінде
өте маңызды, белсенді рөл атқарып отырады. ... ... ... ... ... тәуелді бола отырып,сол прогрестің
жеделдеуіне, я болмаса бояулауына ықпал етеді. Рухани ... тек ... мен ... ... ... ... ... өзгеруімен
қамтамасыз етіле алады.
Рухани процестер қоғам өмірінің ... ... еніп ... Өйткені
қоғамда ешнәрсе ақыл-ойсыз, сана-сезімсіз, адам жаеының жұмысынсыз іске
асып, өмір ... ... ... ... ... және ... ... үлгі-өнегелік, дін-бұлардың бәрі қоғамның нақтылы
өмірін, қоғамдағы өмірін, қоғамдағы өмір сүріп ... ... ... ... ... ... сананың әртүрлі формаларын
қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... ықпалы-қоғам өмірінің рухани саласы болып ... ... ... де, ... әржақты және көптүрлі. Бірақ, бұл көптүрлілік оны
бейнесіз, құрылымсыз ... ... ... ... ... өздерінің
өмірі мен қызметінің, жағдайлары мен сипатын түсіну процестері болып
табылады. ... өмір ... ... ... негізгі тәсіліне
идеялогияғылым, өнер мен әдебиет жатады. Бұлар ... ... ... ... ... ... саласы ретінде бола отырып тұтас алғанда
оның рухани өмірін бейнелейді. Мәдениет бір ... ... ... ... ... ... ... яғни оның
құндылық сипаты бар.
Қоғам дамуының деңгейі қаншалықты жоғары болса, халықтың мәдениеті мен
рухани дәрежесіне деген талаптар да соншалықты ... ... Егер ... рухани сұранымдары қанағаттандырылмаса онда өмір сүру ... ... ... ... ... құрылыс ретінде қоғамдық ... ... ... ... ... ол сол ... жайларын айқындайды
да.
Әрбір нақты қауымдастық ғасырлар бойы өзінің ерекше мәдениетін жасайды.
Әрбір әлеуметтік субъект өмір ... ... ... ... ... етудің өзіндік, өзіне тән тәсілін жасайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... отбасыларының т.б.
мәдениеті болады. Мәселен Тұранда (қазақ жерінде) ... ... Ол ... адамзат мәдениетін байытты. Әрине өзіне тән ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерімен қатар ортақ белгілері де бар. АҚШ әлеуметтанушысы Джордж
Мердок 60-тан аса ... ... ... ... кездесетін
ортақ белгілерін көрсетті. Олар: тіл, дін, ... ... ... ... спорт, сыйлық тарту үрдісі, символдар т.б. Мысалы,
түркі халықтарының мәдениетіндегі ортақ сипатты ... ... да ... ... ... бір ... мәдениетін бағалағанда адамдар оны өз елі
мәдениеті тұрғысынан бағалайды да, өз мәдениетін артық деп ... ... ... деп ... Оның ... мысалдарының бірі
еароцентризм қисыны болды. Ол бойынша европалық елдердің мәдениеті шығыс
елдері мәдениетінен артық, сондықтан олар ... ... ... ... ... ... тағылық жағдайда жүргенде Шығыста жібек
өндіру технологиясы игерілгенін ... ... ... кең етек алған түрлері: дамудағы елдерге өз діндерін тарату, сол
үшін миссионерлік әрекет ету ... бұл кең ... және ... «американдық өмір салтын» тану үшін АҚШ-тың сыртқы саясаты қызмет
ету. Ал АҚШ-тың «американдық өмір ... де ... ... ... ... де ... ... ұлттық мәдениеттің абсолюттік ерекшеліктері. Қорғайтын
мәдени релятивизм біршама қарсы тұруда. Бұл қисын бойынша әрбір мәдениетті
өзін тұтас алғанда ... ... ғана ... болады. Әрине,
бірде-бір салтты тұтастықтан бөліп алып қарап толық түсінуге ... ... ... ерекшелігін сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... қарау керек.
Осыған байланысты бірде-бір құндылықты, бірде-бір салтты тұтастықтан бөліп
алып қарағанда толық түсіну ... емес ... ... келіспеске
болмайды.
Жоғарыда біз мәдениеттің көп қырлылығын айттық. Сонымен қатар ... ... ... ... Оның бастылары мыналар:
Бірінші және маңызды элементі-ол белгілі түсініктер мен ... ... ... ... адам ... ... бір-біріне жалғастырып беріп
отыратын мәдениеттің объективтік түрі;ол рухани мәдениеттің сабақтастығын
сақтап ... ... ... ... ана тілін толық меңгеру
мәдениеттіліктің басты критериі ... Бұл ана ... ана ... ... оны ... ... ... басқа тілдерді араластырып баланың
басын қатырмай, өзінің туған тілін ... ... ... жасалу
керектігін көрсетеді. Бірінші сыныптың 6-7 жасар шәкірті -әлі де ата-ананың
еркесі. Оған басқа шет ... ... ... жоқ. ... ... ... ескермей, 2-сыныптан
бастап орыс және ағылшын тілдерін пән ретінде жүргізіп ... ... ... ... ... ... №12 қазақ мектебі
осылай істеп жатыр. Сондықтан бұл мектептегі шәкірттер ... ... XX ... ... дейін орта мектептерде аталған тілдерді
5 сыныптан бастап оқытып келген-ді. Бұл бірде-бір дұрыс жол еді. ... ... ... ... тәжірибесі біраз ... ... ... Ол 5-6 ... ... орта ... ... яғни 17-18 жасқа
жеткенше екі шет тілін игеруге мүмкіндігі бар. ... ... ... төрт ... ана тілінен басқа ел тілдерін ... ... да ... ... ... де, ... «Ана тілі»1993 жыл, 18-қарашадағы 46-санында). Бірақ
оған тіл туралы заңды дайындағандар құлақ қоймайды.
Ал бастауыш мектепте алдымен ана ... ... ... шәкірт өзінің ұлттық
мәдени дәстүрі негізінде қалыптасады. Ана тілінің байлығын игерген бозбала
ғана ұлтының жанын ... ... ... ... оны қадірлейді. Ана
тілін шала білетіндер ... бай ... де ... ... қазақтың
қанша ішсең де құмарың қанбайтын мөлдір бұлақтың көзіндей таза, теңдесі
жоқ, жаныңды ... ... мен ... ... ... ... ... кейбір дақпырт саздарын тыңдауы артық көрінеді.
Мәдениеттің екінші маңызды элементі оның ... ... ... ... және ... ... пен ... сипаты.құндылық субъектінің (адамның)өз қажетін қоршаған
дүние заттарын өзіне сәйкес ұғыну салдарынан ... ... ... ... ... ... ... пен зұлымдық, бақыт пен ... және ... ... ... ... құндылықтар: өмір, денсаулық,жеке бастың қауіпсіздігі, отбасы,
тұрмыс күйі, туысқандар,білім,мамандық,құқықтық тәртіп т.б.)
Г) бір-бірімен қарым-қатынас (адалдық,мейірімділік);
Д) демократиялық (сөз бен ар ... ... ... ... ... қалыптастырудың
қажетті бөлігі.Олар мақсат құндылығынан еөрініс ... ... ... ... ... ... қолдап, бағыттап отырады.
Көптеген мақсаттардың түпкі мәнін бөліп анықтау үшін ... ... ... ... жеке ... ... ... тұтас
қоғамның бір нәрсені істемес бұрын өз ... ... ... ... (моделін) жасау болып табылады. Сол белгіленген түпкі
мақсатқа жету үшін олар өздерінің барлық ... ... ... Мұның
жарқын мысалы ретінде XX ғасырдағы большевиктердің социолистік қоғам құру
үшін жүргізген ... ... ... синтнткалық (жинақты) түрі де бар. Оларға: ырым, ... ... ... ... ... ... Онда
ұжымдық сезімді шақыратын әртүрлі әлеуметтік идеялар,құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік реттеушілік (формасы).ол белгілі бір қоғамда, не
әлеуметтік ... оның ... үшін ... ... Үрдіс-
жазылмаған мінез-құлық ережелері. Дәстүр – белгілі бір ... ... ... ... ... отыратын
әлеуметтік және мәдени мирас.
Дәстүрлер барлық әлеуметтік жүйеде ... ... және оның ... ... шарты болып табылады. Дәстүрге немқұрайлы қарау қоғам
мен ... ... ... ... адамзат жасаған
құндылықтар жетістіктерін жоғалтып алуға апарады. Ал оған ... ... ию- ... ... консерватизм мен тұрлаушылыққа соқтырады. Дәстүрді
қабылдау осы екі шектен шығудан сақтану керек.
Енді әрбір ... ... ... ... ... ... оның жалпыадамзаттық мәдениетті жоққа
шығармайтынын,бірақ сипатты ерекшеліктері болатынын атап өтейік.
Бұған ұлттық, ... ... ... топтар,
ұйымдар мөлдек мәдениеттерін жатқызуға болады. Ұлттық мәдениет деп ... ... ... тұратын адамдар қауымдастығын өзіндік белгілерін
(символын), нанымдарын, пиғыл үлгілері мен ... ... ... айтамыз. Этникалық жағынан біркелкі мәдениетте бір
ұлттық мәдениет болады. Бірақ,дүниеднгі көптеген елдерде бірнеше ... бар. ... ... ... ... мен ... мәртебесі
жарқын бола алады.
Діни конференциялық мөлдек мәдениет белгілі бір нанымның, діннің
төңірегінде ... ... ... ... Оны ... мен ... мен ... болады.
Ал кәсіби мөлдек мәдениет белгілі бір кәсіппен ... ... ... ... ... мұғалімнің, дәрігердің, малшының,
егіншінің, жұмысшының істейтін кәсібіне қарай мінез-құлық ... ... ... қалыптасады. Оған кәсіби білім мен
дайындығы да ... әсер ... ... ... ол ... ... ... ролі мен жұмыс мазмұнымен тығыз байланысты.
Осы айтылғандардың бәрінен біз мәдениеттің адам тәжірибесін ... және ... ... ... ... ... ... көреміз. Бұл ретте мәдениеттіңатқаратын ... ... ... ... Адамды адам ететін мәдениет деуге болады.
өйткені индивид-адам, қоғам мүшесі және тұлға болу үшін ... ... ... ... ... ... мен өлшемдерін (нормаларын) білулері керек. Сол сияқты өзінің
әлеуметтік тобы мен бүкіл адамзаттың да ... ... ... игеру
қажет. Тұлғаның мәдениеттілігі оның ана ... және ... ... ... ... ... және сыпайылылығымен, жоғары адамгершілігімен ... ... бәрі ... және білім арқылы табылады.
2. Интерегативтік және диентегративтік қызметі. Бір жағынан мәдениет
адамды бір қауымдастыққа (ұлтқа,дінге,топқа) ... ... ... ... (интеграциялап) сол қауымдастықтың тұтастығын
қамтамасыз етеді. Мәдениет бір мөлдек ... ... ... ... оны ... бір ... ... яғни екінші
қауымдастыққа қарсы қояды. Сөйтіп, үлкен қауымдастықтар мен ... ... ... ... жанжалдар шығып,мәдениет ажыратушылық
(дезинтеграциялық) қызмет те атқарады.
3. Мәдениеттің реттеушілік қызметі. ... ... ... ... мінез-құлық үлгілері мен нормалары ... ... бір ... ... ... нәтижесінде мәдениет адамның
үйдегі, ұжымдағы,тұрмыстағы ... ... ... ... ол не
істеу керек, не керек еместігі жөніндегі жүйені сақтаушы. ... ... мен тиым ... ... ... ... түрлі мәжбүрлік ететін шаралар қолданылып, жазғырылып отырады.
Барлық қоғамдық ... ... ... те ... ... ... ... негізгі принциптерінің бірі-сабақтастық принципі.
өйткені ұрпақтар ... ... ... ... барлық ұрпақтардың
жетістігі болып табылады. Ал мәдениет сабақтастығын бұзу ... ... ... ... ... бірі болады.
Біздің қоғамымыздағы мәдениеттің өткен кездердегі дамуына көз ... ... ... ... ... ... ... беруіміз керек. Бұрынғы кеңестік мәдениеттің даму жолдарына баға
беруде біз ... оны ... ... ... ... Ал бұл ... ... ... өмір ... сияқты бұл салада да өзінің ... ... де ... ... үкіметінің өмір сүрген жылдарында көптеген
ауыртпалықтар мен қателіктерге қарамастан, рухани өмір ... ... мен өнер ... пайда болып, бүкіл ... ... ... ... аз үлес ... жоқ. ... таланты мен
жасампаздығы әкімшілік-әмірлік басқару ... ... ... ... ... ... Бұған мысалдарды рухани-мәдени өмірдің
әр саласынан көптеп келтіруге болады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... дамуын біраз шегеріп
тастады. Ол рухани мәдениетті біраз ... ... ... ... жұмыс істемейді болды. Жұртшылық театрларға тым сирек баратын.
Газет-журналды оқымайтын ... ... ... ... ... ... үшін мәдениетті өркендету керек. Оны өркендету-қоғамның барлық рухани
өмірін түбірлі өзгертуге ұшырату ... ... Ал, ол ...
экономикалық, саяси проблемаларды шешуге апарады. Мәдениетке мән бермеу-
экономиканың да тұралап қалуына ... ... ... ... ... өркендемейді. Оңың өркендеуінің басты шарттарының ... ... жаңа ... жағдайда адамдарды үйренуге үйрету қажет. Оны
мектептен бастап, бүкіл білім ... ... оның ... ... ... ... ... үшін екі негізгі жол бар. Оның біріншісі-
адам ... ішкі ... ... үшін ... ... толық игеру,ал екіншісі рухани құндылықтардың «ең бастылары», дегенді
игеру, яғни адамзат ... ... ... ... ... ... керек.
Мәдениеттің адамгершілік мәнін игергенде, адам адамға ізгілікпен қарап,
бір-бірінің қажетін өтеуге дайынтұратын, бір-бірін шын мәнінде қадірлейтін
болады.
Ал ... ... ең ... ... ... ... ... қабылдамай, құлшылық мінез-құлықтан таза болу қажет.
Қазір біздің жас ... ... ... ... осы ... ... күшті. әрине бұл сияқты мәдени құбылыстар әрбір индивидке (жеке
адамға) ... ... ... ... ... келгенде мемлекеттік
саясат пен адам санасындағы бетбұрысқа тәуелді. Ел басының аталған жарлығы,
ол ... ... бұл ... ... ... деген
үміттеміз.
Еліміздің рухани өмірінде ақсап жатқан, әлі де шешілуін күтіп мәселелер
баршылық. Солардың ішінде ең маңыздысы-халық ... ... рухы ... ... ... мен ... ... ұлттың негізгі бір сипаты-оның салт-дәстүрі. Дәстүрсіз ұлттық рух
та, ... те, ... те ... ... ... пен салт-
дәстүрді ұрпақтан-ұрпаққа қоғамдық құндылықтарды беретін ... ... ... ... мен ... ұлттық ерекшелігін
қалыптастыратын әлеуметтік тетік ретінде сипаттайды. Ал этнопсихологтарымыз
ұлттық ... пен салт ... сол ... психикалық тұрпатын
құрайтын негізгі бір бөлігі деп есептейді. ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты болса,
дәстүр қоғамдық өмірдің рухани сферасына бағытталады. ... , ... ... белгі-келешек ұрпаққа ұлттық мұраны қалдыру, табыс ету. Дәстүрдің
нағыз мәні-беру, жеткізу. Аға ұрпақтың борышы өскелең ұрпақты ... ... ... Ұлттық салт-дәстүрді сақтап жеткізуге зиялы қауымның
ықпалы ерекше. Ұлт мәдениетінің, тілінің күрделі жағдайда қалу себептерінің
бірі – жас ... ... ... пайымдауынша мәдениет денгейі үш сатыдан тұрады. Біріншісі-
пендешілік ... ... ... ... мәдениет.
Енді мәдениеттер еөшіндегі ұлттық салт-дәстүрдің негізі неде ... ... кең ұғым ... ... кету қажет. Дәстүрдің негізін
адамзаттың ... даму ... ... ... әдет-ғұрыптар, салт-рәсімдер, жөн жоралғылар, ... ... ... ... ... ... ... да бір
қоғамның, мәдениеттің рухани өмірінің бел ... ... ... ... ... ... ... өйткені, дәстүрдің маңызды
қасинті де, қызметі де белгілі бір мағынада тұрақтылықтысақтап қалуға деген
талпынысты білдіреді.
Ұмыт қалған өткенімізді білу-міндет, ... ... ... ... бір ... мәдениетпен жақындасуда,
онымен етене, рухани денгейде араласу екендігін естен шығармауымыз ... ... ... біз ... өткеніне назар аударып қана
қоймай ұлттың бүгінгі болмысына қалай ықпал ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың бүгінгі
тіршілік әдеті, қарым-қатынас әдебі,өмір сүру ... ... өтей ... оның мақсатына қызмет етпеген салт-дәстүр қазіргі
мәдениеттіліктің берік тірегіне айналуы екіталай. ... ... жас ... ... ықпалы да әлсірейді.
XXI ғасыр мәдениет пен ақпарат тасқыны ғасыры ... Сол ... ... кез ... ... ... жеделдету
бірінші міндет. әсіресе кітапхана қызметін ақпараттандыру ең түбегейлі
шаруа. Таяу ... ... Ә. ... ... ғылыми-әмбебап
кітапханасында электронды оқулық залы ашылмақ.
Ұлттың мерейін өсіріп, беделін ... оның ... тән ... тұрғыдан қарағанда Сыр өңірінде ешкімге есе жібермейтін мәнді мәдениет,
өрісті өнер бар. Қазақ ... ... ... бiрнеше ғасырлар
бедерiн алып жатқан осы жыраулық поэзия дәстүрiне ... ... ... ... 20 ... 80-жылдары соңына қарай ... ... ... оның ... әдебиетiндегi орны мен идеялық бағыты кейiнгi
кезеңдерде ғана толық зерттелдi. Алайда белгiлi бiр тарихи оқиғалар ... ... ... ... ... ... ақын-жазушыларының
шығармаларындағы сарындар мен ағымдарға, идеялық ... ... ... арасында талас-тартыстар пайда болды. 20 ғасырдың
20—30-жылдары ... ... ... әдiл ... берген
ғалымдар кейiннен кеңестiк тәртiптiң құрбаны болды. ... ... ... ... жылдам қарқынмен қаулап өстi, ақын-жазушылардың шығарм.
белсендiлiгi артып, қазақ әдебиетi жанрлық тұрғыдан ... ... ... де ... ... салдарынан өз мүмкiндiгiн толық көрсете алмады.
Республика ... ... ... ... ... ... берiлiп, әдебиетке қойылатын талап-тiлек те ... ... ... ... ... де қазақ әдебиетiнiң даму барысында, әсiресе
поэзияда байқалып келген белгiлi бiр күрделi ... ... ... ... өткiнштi құбылыстар аз уақыт қана орын алды. ... ... ... ... ... халқының ұлттық әдебиетi
елдiң тарихи өмiр ... ... ... ... ... талап-тiлегi мен философиялық танымының өркендеу деңгейiне ... ... ... ... әдебиеттану ғылымы қазақ әдебиетiнiң тарихын
зерделеуде бүгiнгi күнi бiршама орнығып, ғылыми. ... ... ... қол жеткiздi. Кеңестiк қазақ әдебиеттану ғылымында ... ... ... ... идеялық, жанрлық тұрғыдан жiктеу
мәселесiне ... ... ... ... ... ... iшiнде қазақ әдебиетiнiң тарихын Қазақ хандығының құрылуымен ... ... ... ... ... берi ғана ... ... әдебиеттiң өрiсiн тарылтатын қате тұжырымдар күн тәртiбiнен алынып
тасталды. Қазiргi қазақ әдебиетi жалпы әдебиеттiң түпкi ...... ... ... оны көркемдiкпен шынайы-шыншыл бейнелеу жолындағы
қалыпты даму ... ... ... алғанда қазiргi уақытта қазақ
әдебиетi — әлем ... өз орны бар, ... бай, ... ... ... ... қалыптасты
XX ғасырдың көрнекті ғалымы И.Пригожин адам өмірі мен әлем өмірінің ... ... ... көрсете отырып, адамзаттың табиғатпен қайтадан
жаңадан қайта тілдесуге оралуы ... ... ... ... жаңа дәуір заманнан бастап, ғаламның адаммен тікелей қарым-
қатынасы бұзылып, аспан мен арасы ... ... тиек ... ... ... қайнар көзімізді дәл тауып, дөп басып, ата-бабамыздың
тіршілік ... да, ой ... да ... ... ... түсініп, рухани толғанудамыз.
\
2.2. ТҰЛҒАНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚ БАҒДАРЫ ҚАЛЫПТАСУЫНДАҒЫ
РУХАНИ ... ... ... да ... ... ... мақсаты-өзіне сенімді, әрненің шегін
ажырата алатын, творчествалық инициативалы, дүниедегі өз ... ... өзі ... өмір үшін ... ала алатын тұлғаны, өз ұлтының
өкілін қалыптастыру десек, ол ... ... ... ... ... берген ұлттық мәдениетке, ұлттық рухани қазынаға сүйенгенде
ғана жету мүмкін екеніне көз ... ... ... ақиқат білімді» «білетін, түсіндіретін» аз
ғана топ пен оған бас бұғушы, табынушы көпшіліктің орнына өз ... ... ... ... қалыптасуын қадағалауға, бағыттауға,
әрбір өкіліне ұлттық ... ... ... ... ... келді. Бұл-
толассыз терең жауаптылық пен жоғары сапалы ой қызметін талап ... ... ... ... ұлттық санаға ие болу-адамның
туа ... ... ... Оған қоса, жетпіс жылдық ... ... ... бұл ... рухани рахатынан азабы көп болары
түсінікті.«Ұлттану» құбылысының деңгейі мен сапасы ұлт ... ... ... ... ... де, сол ... мен ... үшін
жауапкершілік-ұлттың зиялы қауымында жатады.
«Ұлттың өсіп-өнуіне екі ... ... ... пен ... ... ... жүйемізден бастап білім беру жүйесінне дейінгі өзгерістер мен
жаңалықтар кезеңіндегі ұлттық сананы қалыптастырып, рухты ояту ... ... ... ...... ... ... «тарихи контузия» зардабын жою, тарихи танымды
қалыптастыру. өз ұлтының өмір салты мен тек ... білу ... адам ... ... ... дүние сырын, даму заңын түсініп,
өзіне сенімі артып, ішкі дүниесіне творчествалық қолдау табады.
Зорлық құрсауы ыдырап, ... ... қол ... ... мен талғам қалыптаспаған ортада ұшқарылықтың келесі түрі-рухани
біліксіздік пен рухани ... орын алуы ... ... көз ... ... өте ... әртекті және қозғалғыш: ... ... өз ... ... азық ... ... және
түрден-түрге ауыстырып отыруы да мүмкін. Мамандар пікірінше, XX ғасырдың
басты ... ... ... ... ... ... жедел
алмасуы. Соның нәтижесінде «әлеуметтік және ... ... ... болуы». Адамның өзін қоршаған орта мен дүниеден ... ... ... ... ... және ... сәйкессіздігі нәтижесінде қоғамда рухани вакумның ... Адам не үшін өмір ... өзін ... ... ... ... пенде
–ұрпақ, мұлға-мұра, ұлт-руханият қалдырады. Соңғысынан бірегей, ... ... ... ... ... рухани қазына құралады.
Адамзат мәдениетінің тарихы – адамзат ақыл-парасаты қозғалысының
тарихы. Рухани мәдениет – ... ... ... ... қатынастар
арқылы байланысатын көпқырлы құбылыс. Кең ... ... - ... сана, мораль, өнер, ғылым, философия, дін, қоғамдық идеология мен
психология және т.б. бірлігінен құралатын тұтастық.
өз ... ... ... бағдар беретін руханият
қалыптастыруына сол ... ... ... ... ... әлеуметтік тәртіпсіздіктің, тағылық пен аморализмнің бір тамыры-
рухани өмірді ... ... ... өнер мен ... ... ... жатыр. өнер саласындағы қаражат саясаты прокатты,
театрды, кітап баспаларын коммерциялық ... ... ... талғамды
төмендетіп, өнердегі ойын-сауық саясатын көтермелеуде. Адамдардың төмен
талғам атмосферасында өмір сүруі, ... ... ... ... ... рухани өндіріс саласындағылардыңпайдакүнемдігі мен
жауапсыздығы,»ұлттық идея» әлсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ғана
қанағаттанатын тоғышар алдымен сезімдегі, одан соң ... ... ... ... есептеседі. Эстетикалық сұлу сезім, әсерленуден
айрылған ол біртіндеп эстетикалық ... ... ... ... көп ... ... эстетикалық көңіл-күйден айрылудан
басталады. өлі жанды адамның қылмысқа,экстраординарлық әрекетке оп-оңай
баруы ... ... ... ... ... түрлері өлі
жандылықтан құтылудың ... емес ... ... Зерігу-адам
жанының жұмыс істегісі келмейтін және істей алмайтын жағдайын бейнелейді.
Руханияттан сусындаған адам ... өзін ... және жан ... өзі үшін ... мән-мағынасы айқындалғанын күтеді. Ал «рухани
мүгедек» өзінің бұл күйі үшін ... ... және одан кек ... мүдде мәселесінде мәдени демалыс, ... ... ... ... ие. ... ұлт ... мәдени тұйықтықта
тіршілік ете алмасы белгілі. Ұлттың рухани өндірісінің өнімдері сұраныстан
төмен болса, бос ... мол ... ... өз ... ... Ұлттың демалысы мен бос уақыты»ұлтсызданады» демалыс индустриясы
мен рухани өндірісі дамыған ел аймақтарынан өз ... ... ... ... ... мәдени-әлеуметтік ақпарат ағыны тоқтаусыз
жөңкіледі.
Ұлтсыздану процесі-ұлттық бейненің, жан ... ... мен ... әлеуметтік-экономикалық, моральдық шығындарға ұласып жатады.
Нәтижесінде ұлттық кірістің ... ... ... ұлт ... тиістіәскери дайындық жағдайында ұстағанмен мемлекет өз
келешегінің интеллектуалдық ресурстары мен ел ... ... ... идеялы қалыптаспаған білімдіжастар жат елдің отын
тұтатып, азаматы санын көбейтеді, ал ... ... ... ... ... кетуі немесе ассоциалды тәртіпке бой алдырып, олардың өзін жүзеге
асыру процесі қауіпті, ақылсыз жолмен жүруі де ... және ... ... ... ғана ... дамуының
кепілі бола алады. Ал дұрыс, ... ... ... жолы ... ... ... материалдық мұқтаждықпен салыстырғанда рухани мұқтаждық әлдеқайда
маңызды және ... ... ... ... қоғамдық сананы қалыптастыру, ұлттық
тәрбиені дамыту сияқты міндеттер қойылып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... келеді.
«Дәстүрлі мәдениетті жаңғырту, өз халқының тарихи тәжірибесіне жүгіну-бұл
өзі тәуелсіздікке ие болған ... ... орын ... ... ... ... Назарбаев Ұлттық кеңестің 2003 жылдың қараша айында
өткен отырысындағы ... ... ... ... ... түгендеп, жүйелеп, келер ұрпаққа аманат етіп тапсыру бүгінгі
міндеттердің бірі болып отыр. Ұрпақ ... ... ... ... ... күш – ... мн мәдениет. Ата-бабаларымыздың тарихи-мәдени мұрасы
рухани мәдениетіміздің қайнар бұлағы ... ... ... ... ескерткіштері мол, олар: ежелгі түрік, шағатай ескерткіштері,
халық фольклоры, эпостар мен аңыздар, дәстүрлер мен ғұрыптар ... ... ... ... ұлттың ұлы мұраттарын
сақтап қадірлеуді қолға алғанымызды біздің ... ... ... деп ... ... ... игілікті істерге қаражат табылып
жатқанның өзі ... ... ... ... ... да, қай қоғамда да отаншылдықтың бастау- бұлағында ұлттық
мақтаныш ... ... ... ... «экономикалық кереметтерге» қол
жеткізген халықтарды алып қарайтын ... олар ... ... мақтаныш
сезімін тәрбиелеп отырғанын көреміз.
Ұлтқа берері, ұрпаққа айтары үшан-теңіз, жыр алыптарының бірі-Махамбет
Өтемісұлы. Өйткені Махамбет поэзиясы-халық мінезімен біте ... ... ... ... ... ... ... қазына, өрісі шалқар
әлем. Көркем ойымыз бен кестелі сөзімізді ұлттық ... ұлы ... ... ... ... ... тұлпардай текті, қырандай ... ... ... әр жаңа буын ... өз сөзін айтары хақ. Ал қазіргі
таңда біздің қоғамымыздың әрбір өкілі Махамбет ... ... ... деген, өзіне деген қадір құрметті ... ... ... Отанымыздағы қай адамның болмасын әлеуметтенуіне, саяси-
құқықтық көзқарастарының айқындалуына Махамбет шығармашылығының ... ... ... ... ... рухани иәдениетінен алатын орнын
анықтаудаМ.Жолдасбекұлы мен А. Сейдімбек сынды ғалымдарымыздың пікірлері
ақиқатқа ... ... қолл ... ... қыл сағағын тағдыр
тұзағы ... ... рухы ... ... тұяқ ... ұлт ретінде даралап, ... ... ... ... ... ... ... соққан ақжал толқыны Махамбет тәрізді.
Шыны да сол. Егер ... ... ... ... кнң аяда ... ... ... болсақ,онда Қорқыттан Асанқайғыға дейін,Асанқайғыдан
Махамбетке дейін, Махамбеттен Абайға дейін, Абайдан бүгінге дейін деп ... ... ... еді.
Махамбет заманы көшпелілер рухының айының батып дүниелік құбылыстарды
танып-бағалаудың даладық үлгісі мен ... ... ... ... кез « мен мұндалап» тұрады.исатай мен махамбеттің қарсылығы тек өзі мен
феодалдық азшылықтың мүддесінғана ... ... хан ... ... ... ... ақын ... өз шығармашылығы арқылы
көтерілісшілерге біріктіруші ұйтқыға айналды. Ал қандай заманда ... ... ... ... дәл сол ... ... өз жағдайын
тура түсінуге, ұсынуға көмектесу. Осы істе жол көрсету, ... ... ... ... ... жол көрсету дәрежесіне көтерілген
ұялы тұлға.
Тұла бойында адам болмысының әр ... озық ... ... сол ... сомдалған кемелдік дүниені азаматтың жоғарғы құндылығы
– жыр өнерінде жарқыратып көрсете алған Махамбеттің таланты кімді де ... ... Ең ... рухы аударма аласармасын.
Махамбет өлеңдерінің тілі кестелі, олар ... ... ... ... ... ... ... толы. Ұлтымыздың маңдайына берген асқан ақын
Махамбет Өтемісұлынан жас ұрпақтың алары көп.
Жастардың рухани-адамгершілік негізгі бағыттары.
Жаңа ... ... ... адамын рухани-адамгершілік жағынан дамыта
тәрбиелеу ісі ... ... күн ... ... ... ... Республикасы азаматтарының жаңа әлеуметтік экономикалық
мінез-құлық қалыптастыру тұжырымдамасы» (1995), «Этникалық мәдени ... ... (1996), ... ... ... және Елбасы
Н.Ә.Назарбаевтың «Ғасырлар тоғысында атты ғылыми теориялық еңбегінде жаңа
қоғамды құрушылар қандай ... ... ... ... зор ... ... ... дәйекті жауап іздестірілген. Ол өркениет әлемінде ... ... ... ... ... ... дүниеге келген күннен бастап тәрбиелеуді керек етеді. «Жас
бала-жаңа өркен ... ... ағаш ... ... ... ... жас көшет те қашан тамыры тереңдеп, жапырағы жайқалып, саялы
ағаш болып өмкенше мәпелеп күтіп, үзбей ... ... ... Адам да
сол тәрізді. Олай болса, ұтымды,көрегенді, түп-түзу, ... ... ... ... өзі тым ... ... үлгі алатын, ең
таңдаулы ішкі, сыртқы адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... тоғысында» еңбегінде: «Тәрбиенің түпкі мақсаты-
қоғамның нарықтық қарым-қатынасқа көшу ... ... ... ... ... шыға ... ... XXI ғасырды құрушы,
іскер ... ... ... ... жеке ... ... ... жасалған. Осы орайда, халқының мәдениетін,
әдебиетін, тілін, салт-дәстүрін, тарихын, ... сүю ... ... ... ... да ... ... көкейкесті мәселесіне айналуда.
Адамның рухани дамуындағы діни сенімнің ролі.
Қазақстан Республикасының барлық ... ... қол ... ... процестің басқалармен терезесін тең субьектісіне
айналуының маңызды сипаты-рухани ояну, қайтадан түлеу, ... ... одан әрі ... жая беретін тоқтаусыз процесс. Тіршілік ету мен
әлеуметтанудың, тұлғалық қалыптасудың барлық жағын ... ... ... ... ол адам ... сай, оған ... оның ... бар бітім болмысымен біте қайнасқан. Сондықтан да ол өміршең ... ... ... ... ... француздардың назарына ілігіп Франц
Кафка атындағы сыйлыққа ие болған. Г. Әбдіков, әлем математиктерініңпіріне
айналған ... ... ... әншімізМайра Кереева осы ойымызды
дәлелдейтін сияқты.
Осындай болашаққа қол созған жарқын істеріміздің, көтерілуіміздің,
ұдайы алға ... ... ... бір ... қыры діни ... адам баласымен бірге қалыптасып, біте қайнасқан аса маңызды рухани
күш, қуат. Табиғи анадан бөлініп, өзінің ... ... ... ... өмір сүру ... ... адами, мәдени өрісті қалыптастырып
дамыта бастағаннан бері дін әртүрлі деңгейді, әртүрлі ... ... ... дін ... ... ... айналды деск
артық айтқандық емес. Діни өрлеу және саяси ойындардың құралына ... дін ... не? ... ... ... ... ... мәнін байланыс, қатынас, өзара қатынас ... ... ... ... ... ... көпжақты түрлердің қалыптасуы,екіншіден,оған
көпдеңгейлік және көп өлшемдік тән. Оның бітім ... ... ... ... ... қатар, барлығының да әмбебап- біртұтас жоғары
бастаумен тылсым байланысыс бар. ... ... ... бәрінде және
барлық жерде. Оның өзінің бір-бірінен ... және ... бар: ... ... ... ... және ... туатын,
өрлейтін жоғары бастау; негізгі себебі бар, туылатын және ... ... ... түр жасау. Осындай қасиеттердің өзара байланысы
көрінетін мен көрінбейтіннің, ... пен ... ... адсолют.
Адамның жоғары қасиеттері мен құқықтарын ұштастыра білген орыс ойшылы-
В. Соловьевтің айтуы бойынша»адамның жетілуініңөзектерін немесе оған апарар
байланыстың тамырларын іздейтін ... онда ... пен ... заң ... ... ... байланысты». әрбір мемлекеттің негізгі заңының
басты ... жеке адам мен ... ... ... игілігіне
жатқызу керек екендігін айтады. ... біз рух ... ... сала
құқықтық актілер саласынан алшақта жатыр дегенді айтып ... ... ... ... ... оның қоғамда іске асатын реалды ... ... көп. ... ... ... адамның ең негізгі мақсаты-
рухани даму, рухани жетілу.оның ... ... ... ... ... ... Ата ... «Адам және Азамат» деп
аталатын бір бөлім бар. Ол ... ... ... ... мен
бостандығынан тұратын баптар.
әринне заң қандай жақсы болса да, ... ... ... ... жақсы заңдар қабылдап жатыр, қоғамдағы өзгерістерді олардың
саны мен ... ... ... ... ... елде ... ... Ең
жақсы заңның тигігер негізгі әсері,оның, оның негізгі мақсаты да-адамның
жетілуіне ықпал жасау, осы жолдағы мүмкіндіктерді жол ашу. Со жол ... ... ... мен ... туралы құқықтар. Бұлар 16-шы, 24-ші
баптарда көрсетілген.
Кеңес дәуірінде рухани ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың одан әрі дамуының жемісі деп
танытты. Болмыс, ... ... ... ... ... ... Осы
байланысты кейбір рухани даму адамдардың кітап оқуымен, ... ... ... ... ... ... ... бірте-бірте шынайы
руханилық ығысып,оның орнын мәдени-әлеуметтік түсініктер басты.
Осындай ... ... ... ... мәселелердің
бірі»руханилық, рухтық» деген ұғымдардың өздеріне идеалистік, діни немесе
ескірген ... ... ... ... тіпті философиялық сөздіктердің
өзінен олардың көздерінің жойылған болатын. өкінішке орай содан бері ... ... ... ... ... мәселесі біздің елімізде өзекті
мәселеге айналмай тұр.
Ал енді Қазақстан егемендігін өз қолына алғалы айтылып отырған ... ... ... болды, жаңа бетбұрыстар бар ма дейтін болсақ, онда
бұл қазіргі Ата Заңның баптарын ... ... ... ... бір ... ... ... да ьолсын салыстырмалы
бір аяғына қарай ақсайды, яғни, ... дәл ... ... ... біз бұл ... көп ... таба ... мүмкін.
Руханилық дегеніміз барлық әлемге макрокосмосқа эквивалентті тең
айтуға болады, адамның микрокосмостық ... ... ... ... деп ... ... бұл ... рухтық құбылысқа толық сипаттама бермейді, бере де
алмайды. Анықтама қай уақытта да ... ... ... ... ... деп ... болсақ, онда универсум дегеніміз
әлемнің тұтастығы немесе бар дүниенің мәні мен ... Бұл ... ... ... бар дүниенің мәні мен маңызы.
Руханилыққа жететін жол қандай, оның бастамасы оған адам ... ... оның ... ... бар ма ... сұрақтарға
философиялық тұрғыдан жауап беруге болады.
Руханилықты адам бойында пайда болатын туынды дейтін болсақ, онда оның
қалыптасуы, ... өз ... ... ... ... да ... ... араласуы арқылы өз жалғасын табады.
Руханилықтың қалыптасуы негізінде жанашырлық жатыр. ... шын ... ... ... ... ... ... аялай білу. Оның өзі
қарапайымдылыққа жеткізеді.
Руханилықтың жоғарғы ... өзі осы ... ... ... ... өсіп келе жатқан ұрпақты осыған ... ... ... қалыптасуына қажетті жағдай тудыру үшін заңдардың
әсері зор.
Руханилыққа апарар жолдың бірі философия тілінде ... деп ... Бұл ... ... ... ... ие ... солардың арқасында
дүниені тереңірек тани түседі. Бұл сатыны мақсатқа айналдыратын болса, онда
бұдан руханилықты көре де, таба да ... ... ... саты ... ...... ... меңзеу деңгейі деп аталады. Бұл жолда өмірден ... ... ... ... ... ортасын өзгертуге, өзін де
өзгертуге әрекет жасайды. Адамзат тарихында осы жолдың да екі ... ... ... ... ... ... ... өзгерту болса,
шығыста құндылықтарға сәйкес адамды өзгертіп ... өз ... ... адамдарды құрал ретінде пайдаланған, ал шығыс болса, ортамен
үйлесімділікті ... ... ... өз ... ... мен
қабілеттерін дамытып жетілдіру арқылы өзін жетілдіреді. Шығыс ... ... ... емес, керісінше мақсат. Адамды ... ... тыс ... ... оның қз бойында.
Адамның рухани дамуының шыңы-оның саналы мәртебесі болып табылады. Бұл
дәрежеге ... адам ... ... көтерілген, өмірдің мәні мен
мағынансын жай түсініп қана қоймай,сол мән-мағыналықты өз ... ... жер ... ... ... күш ... адам. Мүндай адамның негізгі
ұстамы өзінің ар-ожданы. Оны жетелеуші де, бағалаушы сол ... ... ... ... адам ... ... ... ешкімге өз
кінәсін итере салмайды, өзі ғана көтереді және өзі ... Күнә ... өзі ... ... ... өзі арылады. Мұндай адам-тұлға.
Өз дәуірінің өзек жарды толқысынан қалыс ... ... ... ... ... ... де өз тұсымыздың көкейкесті мәселелерімен
өзектестіре өрбітуге міндеттейді. өйткені ол алысқа ауып кеткен ... ... ... ... ... ... ... тарихи процестерге
тікелей қатысы бар тұлға.
Бәрінен бұрын кейінгі онжылдықтағы ең ірі ... бірі ... ... ... одан әрі ... ... көздейді.
Ал бұл- біздің дәуіріміз қойып отырған ең басты талап. Оған үш ... Біз кеше ... ... ... ... Оның ... мұраты мен
саясатын салдандық. Ол біздің бүгінгі тәуелсіз ел ретіндегі ұлттық ... ... Оның ... біз ... атымен бөлек даму жолын
таңдаймыз деп, ақыр ... ... әкеп ... ... біржолата арылып болған жоқпыз.
Қай кезеңдегі әдебиетіміз бен ... тек өз ... ... деп ... ... ... зобалаң түссе де, жойылып, жоғалып кетуге
жан- тәнін салған халқымыздың өз ... одан ... ... ... ... ... мәнді көрінісі, мәйекті мазмұны деп
қараймыз.
Қазақ топырағында дүниеге келген әр сүбелі шығарма, әр шынайы ... ... ... ... ... ... ... қыспағында қалмауы керек.
әсіресе кешегі қылышынан қан тамған ... ... ... ... ... сөйлем мен шумақты ерекше қастерлей алмасақ, ... ... ... ... ... ... саналар еді.
Құдайға шүкір, қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... ... да аз ... таңда тәуелсіз елдің рухани атмосферасына сәйкес философия өз
мазмұны мен келбетін өзгертуде.
Президентіміз Н.Назарбаевтың 1999 жылды «Ұрпақтардың бірлесу ... жылы деп ... ... ... өмірлік, мәдениеттілік
маңызы бар. Тәуелсіз Қазақстанда өтпелі ... ... ... жатқан
қоғамда салт-дәстүр халқымыздың елдігін , бірлігін, азаматтығын қолдау
үшін, ... үшін ... Ұлы ... айтқандай: «Ері бар елді, елі бар
елді жетілдіру-басты парыз».
Қазақы дәстүрлердің озығы-қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... ата-ананы құрметтеу, бауырмалдық,
жомарттық, қанағатшылдық сияқты ... ... ... ... ... ... талаптарына сай көптеген салт-
дәстүрлердің, жаңа заман ... ... ... ... ... ... қатал сынына төтеп беріп,уақыт сүзгісінен өткен салт-
дәстүрдің ... ... ... ... сай жаңа сипатқа ие
болу процксінің шапшаңдығы. Келешегімізден үмітті болуымыз үшін, алға ... жас буын ... ... ... білуі қажет. Сондықтан, жас
буынды уақыт сынына төтеп беріп, тұмыс өлшеміне шақ ... ... ... ауыздандырған дұрыс. өйкені, қазіргі адамгершілік,
әдептілік, имандылық сынды шынайы адамдық қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ... өркениеттің уытын қайтару үшін салт-
дәстүрімізге маңызды ... ... ... ... ... ... ... оқу орнын бітіргенге дейінгі аралықта жастарды сатылы да
жүйелі түрде мәдениеттану, әдептану, халық ... ... ... ... ... дәрістер берілуі қажет. Ең негізгісі-ана тілімізге
деген жоғалған ... ... ... ... ... ... ұлттық сана
түкпірінде сақталған өмір сүру және ойлау дағдысынан хабардар болу қиынға
түседі. Бұл өте ... ... Ал оның ... ... ... ... ... қаржы, үлкен зиялылықшынайы патриотизмді талап етеді. Қорыта айтқанда,
қазақ рухын жаңғырту қажет. Біз ол үшін ... ... ... ... ... мыңжылдықтың басын Президентіміз Нұрсылтан ... ... ... ... деп ... Бұл оқиғаға мен өз басым , қазақ
халқы үшін, жалпы Рмпубликамыздың болашақ ... үшін ... бір ... ... ... мен ... ... пайымдайтын, қазіргі
тіршілігімізге лайық ұлтттық рухымыздың ... мен ... ... қоғам болып та, тәуелсіз мемлекет болып та үңілетін
мезгіл туды деп қарадым.
Мәдениет бұрын да ... ... ... де бола бермек. өйткені қазіргі
әлемдік өркениеттің көкжиегінен бірде-бір ... ... ... тыс ... ... қиын. Адамзат баласының мыңдаған жылдық
рухани сабақтастығының және ... ең ... ... ... ... сол ... ... техникамен өркениеттің даму
сатысымен ... ... ... ... рух пен қоғамның дамуында
қаншалықты орны бар. Мәселе осында.
Жиырма бірінші ғасыр табалдырығын аттаған ... ... ... ... мәдени дамудың нәтижесін, оның кешегісі мен ... ... оған жеке бір ... ... ... бір мекеменің,
ұйымның ісі деп қарамай, баршамыздың кісілігіміз бен ... ... деп ... ... ... туып ... ... да, қорғаудың да қажеттігін бүкіл адамзат
баласының тарихи жүріп ... ... ... ... ... ... жоқ ... мәдениетсіздік, көргенсіздік, қасиетсіздік
белең алатынын дәлелдеп жату ... Бұл ... ... ... нені қорғайтынымызды пайымдап алудың артығы жоқ. Себебі,
мәдениет деген ұғымның ауқымы тым кең, ... ... оған ... ғана емес, адамзат қолымен жаратқан заттай айғақтар да кіреді.
Осыдан болар, мәдениетті ... ... ... ... т.б.) және ... ... түсінік, әдет-ғұрып, тәрбие, өнер,ғылым-
білім, ... ... ... ... ... ... дін, философия,
құқық т.б.) деп жіктеу де орын алып келді.
Бұлай жіктегенде шарттылықтар ... ... ... қалай болған кезде,
кез-келген мәдени құбылыс рухани ұғым мен заттай айғақ бірлігінің көрінісі.
Материалдық мәдениет белгілі бір ... ... ... білімнің заттай
айғаққа айналуы болса, рухани мәдениет көбінесе ... мен ... ... ... Түптеп келгенде, адамның шығармашылық қабілеті
алдымен ой қиялында туындап, артынан белгі мен заттай ... ... ... ... және ... ... ... біз қазір мәдениет деп жүргеніміздің бәрі бірдей қолдауға
және қорғауға лайық па? ... ... ... ... қайсы, тіпті
зиянды жақтары бар ма? Қазіргі ... ел ... ... ... үшін ... айқындауға бола ма? Мәдениет кеңістігін жат үлгіден,
әсерден қорғаудың жолы қандай? Республикамыздағы мәдениеттің ... ... ... ара-қатынасы қаншалықты дәрежеде?
Сөз жоқ, бұл сауалдың қай-қайсысы да арнайы және тездетіп зерттеуді
қажет ететін мәселелер. өз қоғамымымызда ... ... ... ... ... жауапкершілікпен қарайтын болсақ, бұл сауалдардың шындыққа
негізделген жауабы ... ... ... ... ... ... қалай болған кезде, осыларға ... ... ... ... ... – ақ. Ол ... таптық және партиялықтәртіпті қайта
орнатып, мәдениетті өлшеп-пішкен шеңберге салып, идеологияның қолшоқбарына
айналдыру деген сөз емес.
Мәдениетке қаулымен тиым сала ... Ол адам ... ... ... ... көпшіліктің бұған деген көзқарасы, қарсы тұра
алатын қауқары болу керек. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... рух пен біте қайнасып жатқан
құбылыс. Рухы күшті ұлттың мәдениеті де өзгеше. ... ... ... даму ... ... ... дәстүр мен жаңашылдық
ұғымдары, мәдениеттің жаңашылдық сипаты сырт әсерге берілгіштігі де ... ... ... ... ... лайық үйлесімін тапқан.
Ондай ұлттар берісіөз мемлекетіеің ауқымында төл ... ... ... ... ... ... ... өзге халықтардың мәдени
өміріне де әсер ете ... ... ... өзге халықтарға ықпал етуіне себептер көп.
Мұнда, халықтың саны, мемлекеттік ... ... ... ... мен
техниканың өркендеуі сияқты жағдайлар бар.
Бірақ, мұндай ... ... мен ... ... ... өзі реттеп
отыруына болады. Тіпті бұл қазіргі заманның басты қажеттілігі.
Мәдениеттің жаратушысы да, тұтынушысы да адам ... оның ... ... пайымдап,елек-екшеп отыру басты қажеттілік. Бұл әрбір ... ... ... жыл ... ... жылы ... ... орй нақтылы іс-
шаралар мемлекет тарапынан да, қоғамдық ұйымдар жағынан да ... ... ... іс ... да, ... ... ... болмас,әрбір адам
оған өз үлесін қосуға мүдделі. Бірақ мәдениетті қолдау дегендімен өз басым
оны насихаттаужәне қорғау ... ... ... ... ... ... Қазақстан жағдайында мәдениеттің көтерілуіне ғана емес,
оның жойылып кетуіне себеп болатын қорғау ... және ... ... ... лайық насихаттауістерін де белгілеп алуауадай қажет. ... ... нені ... нені ... ... ... құбылысты сол жылдың аясына қоса беруге болады.
Алдымен мәдениетті ... ... ... хал-қадерімізшенақтылап
көрейік.
1. Қазақстан Республикасының ... мен ... ... болатын
кәсіби және ұлттық өнерге қолдау қажет. ... ... ... ән-би ансамбльдері, опера, ... ... ... өнер ... ... ... ... , бишілер,
өнерпаздар т.б.
2. мәдени және рухани туындыларды жаратушы, ақын, суретші, компазитер,
тағы басқалар, олардың ... ... ... ... ... арқылы мемлекетіміз бке ұлтымыздың қазіргі және болашақ
мүддесіне, демоератияның нығаюына айтарлықтай қызмет етіп келе жатқан
еңбектеріне ... ... ... ... ... үлестіру түрінде
ғана болкы керек деп түсінбеуіміз керек, ең бастысы-қаламақы төлеуді
қамтамасыз ... ... өмір ... ... өнер ... ... мен
телехабарға, ұлт пен мемлекеттің мақсаты мен мүддесіне лайық
елшілдікке, ... ... адал ... ... ... шығармаларға, мақалаларға, хабарларға, суреттемелерге,
жарнамаларға, маңдайшаларға ең алдымен орын беру.
4. дәстүрлі ұлттық мәдениеттен бастау алатын ... ... ... жаңа ... пен өнер ... ... ... көп ұлтты Қазақстан халықтарыныңмәдениеті мен өнеріндегі салауатты,
қызықты, өнеге аларлық үлгілеріне қамқорлық жасау.
Сөз жоқ, мәдениеттің осы ... ... ... ... ... ... ... жеке фирмалар, компаниялар сияқты Қазақстанда отау
тіккен қазіргі нарықтық экономиканың өкілдері де қол ұшын беруі ... ... ... ... ... ... ... қорларды,
бизнесмендерді, фирмаларды алдымен көпшілікке көрікті етіп ... ... оң ... ... ... ... қалыптасқаны
абзал.
Дүниеде бір де бір таза ұлттық мәдениет жоқ, болуы да мүмкін ... біз ... ... ... те таза ... оған ... ... шындықтан алшақтап кетеміз. Түптеп келгенде мәдениеттің
құндылығы мен ... оның ... ... ... ... ... ... жаңарып отыруында, сөйтіп өміршілдік
қасиетін сақтай алуда. Бұл ... ... ... хал-қадерімізше мағыналы, мазмұнды, жарасты үлгімен толтырып және
оны өзгелердің ластауына жол ... ... адам ... ... ... Ол үйде де , ... де ... жүріс-тұрысымыздың, сөйлеген ... ... ... ... ... ... ... адамның жанына жайлылық,
ісіне береке, ойына шуақ құятыны даусыз. Сондықтан рухани тазалыққа ұмтылу,
қоршаған ортамыздың тазалығын ... ... де, ... де ... ... ... беретініне ешкімнің де күмәні болмауы тиіс.
Біз қазір ненің рухани құндылық екенін ... ... ... ... Керексіз құндылықтарды керемет деп «еріксіз сүйреп» ... ... ... көз ... бара ... ...... болады. Енді өзін-өзі саналы деп есептейтін әрбір азаиат терең ... сау ... ... ар-ожданның алдында есеп беріп, мынадай сұрақтарға
жауап беруі ... ... не үшін ... ... ... не?ол мақсатқа
қалай жетем?
Бұл сұраққа жауап беріліп қойған. Тек оларды ... ... ... сай ... ... ... ендіруіміз қажет. Сондықтан да
«керекті білген кемелдер» бар күш-жігерлерін осы ... ... ... ... рухани азықты шеттен іздеп өзгелерге еліктеуіміздің қажеті
жоқ. Руханиятқа тұнып тұрған, бірақ қадірі бағаланбайжатқан ... ... ... ... ... құндылықтарды қайта жаңғыртқан абзал.
Сол құндылықтардың негізінде әрбір тәрбиеші ... ... ... ... жасауымыз қажет. Рухани құндылығы
жағынан алып қарағандасын ... ... ... ... ең ... ... ... талабы осыған дейін тарих тереңінде қалған рухани
мұраларымыздың қандайына болса да зердемен қарап, ұрпақ ... ... ... дәлелдеп отыр.
«Ұяда не көрсе, ұшқанда соны алады»,-дейді ... ... ... отбасынан басталады. Сондықтан да руханияттан хабары жоқ ... ... ... ... ... ... ... оқу құралдары жиі-жиі жарық көріп тұрса құба-құп.
Сонымен қатар болашақ ұстаздар дайындалатын оқу орындарында руханиятты
тереңінен ... ... ... ... Ал ең ... ... ... дәрежесі мен талабына сай оқытып, түсіндіріп,
жалпы қауымға уағыз-насихат айта алатын ізгілік ... ... ... ... мәселе.
Дін, философия, тарих, әдебиет, өнр проблемаларының ішіндегі айтыс-тартысы
да көбірегі-рух ... ... де ... рух ... ... қойып, оның жалауын көкке көтеріп желбіретті.
әлемнің жаратушысы бар деп оған ... ... Бог, ... Иегова, Кришна
деп ат қойды. ... ... ... қайнар көзі рух деп
түсіндіреді. Тарих адамзаттың өткен ... рух ... ... деді.
әдебиет пен өнер өздеріне тән көркемдік ... ... ... ... пен ... ақ пен ... ... ажыратумен, яғни
руханиятқа өз үлесін қосумен келеді. Бір сөзбен айтқанда, руханилық ... ... ... ... ... ... қазақ рухын
жаңғырту қажет. Біз ол үшін ... ... ... ... ... ... МӘДЕНИЕТІНІҢ ДАМУ ТЕНДЕНЦИЯСЫ
Тенденция дегеніміз-латын сөзінен аударғанда ... ... ... тән ... ... ... ... рухани мәдениетті жаңғырту, жаңалану ... ... орап ... Ең ... олар Қазақстандағы бар
халықтардың рухани өміріне тән ... ... ... ... ... ... ... және
саяси шындықтың күрделі мағынасын ашу, өтпелі кезеңнің қайшылықтары мен
ерекшеліктерін ... Жаңа ... ... беру, ғылыми техникалық, ұлттық
және мәдени сияқты қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... бағдар аударумен байланысты.
Қазақ халқына оңайға соқпаған XX ... бір ғана ... баға ... сыйлап, тарих қойнауына сүңгіп кете барды. Тәуелсіздіктің
ақ таңына біз ақын ... ... ... мың ... мың ... ... «орнында бар оңалады» ... ... ... ... мағынасын
осындайда ұғады екенсің. Екі ғасырға жуық созылған отарлау мен 70 жыл бойғы
большевиктік эксперименттерден жаншылса да жоғалып кетпей, жер ... ... ... ... ... қалуы – тәуелсіздігіміздің қайнар
бұлағы, алғышарты мен бастауы. Мұндай қыспаққа шыдамай, басқаның ... шыға ... ... айналып немесе тілінен, ділінен, ұлттық болмыс
бітімінен жұрдай болған этностар тарихта аз ба? ... ... ... сақтап қалған, меніңше, екі құдіретті күш бар. ... ... бойы ... ... ... ... ... рухани байлығымыз. Қазақ баласы бесіктегі шағынан халық әндеріне
қанып, ертегісіне құлақ ... ... ... ... ... ... даму тенденциясы замана талабына қарай
өзгеріп, бірде озса, ... ... ... ... ... да ... ... мәдениетіне жалғыз ғана әдет-ғұрпымызды, салт-санамызды
жатқызуға болмайды. Оның ауқымы кең жатыр, оған ... мен ... ... өнер де, ... ... құралдары да, мәдени көпшілік
жұмыстар да кіреді. өйткені осылардың бәрі де өмірдің бар саласына тереңдеп
енген, ... ... ... тыныс-тіршілігіне мейлінше
кіріккен құндылықтар.
Қазақстан ... мен ... ... ... кезекте
демократиялық принциптерге сүйенген құқықтық негізінің қалауын жатқызамыз.
Тілдер туралы, білім туралы, мәдениет ... ... ... ... заңдар қабылданды, әлі де қабылданатындары бар. Ұзақ ... ... ... бойы басын көтере алмай келген халқымыз өз ... ... ... өз ... екенін сезініп келеді. Темір шымылдық
бұзылып, біз-әлемді, әлем-бізді тану ... ... ... ... ... ... және ... өнерінің 25 мыңнан астам
ескерткіштері, 11 мың кітапхана, 147 ... 7 ... ... 215 ... ... бар ... ... болды. Қазақ
халқының ғасырдан ғасыр асырған құнды ескерткіштері мен тарихи ... ... ... ғана ... әлем мәдениетіне үлес қосушы жәдігерліктер деп
тануы керек. Соның дәлеліндей, ... ... ... ... ескерткіштері
халықаралық деңгейде танылып ... ... ... тағы ... ... бүкіләлемдік Мәдениет тізіміне енгізілген. Бұл ... мен ... Азия ... үшін ғана емес, бүкіл әлем қауымдастығы
үшін маңызы зор рухани ... ... ... ... ... ... ... тарапынан «Әлем жады» атты ... ... ... ... мен оның шәкірті Сүлеймен Бақырғанидың бес бірегей қолжазбасы
ұсынылды. Оған қоса, ЮНЕСКО арқылы қазақтың «Қыз ... ... ... ... ... ... Прокламациясына енгізу туралы досье-
номинация дайындалып жіберілді. Өз еліңнің мәдени мұрасына ұқыпты қарау ... ... ... элементтерін қабылдау – адамзат өркениеті дамуының
сара жолы. ЮНЕСКЕ-ның ... ... 150 ... ... пен
Қ.Сәтпаевтің 100 жылдық, Түркістанның 1500 жылдық мерей тойларының ... бен ... Дели мен ... ... ... ... аталып,
ән-күйлеріміз бұрынғыдай жалтаң көзденбей еркін шалқуы мәдениетімізді,
өнерімізді, ... ғана ... ... жоқ. ... ... жаңа ... орнаған он жеті жыл ішінде ... ... ... ... ... ... жұмыстарын ұйымдастырудың
әлем қабылдаған үлгісіне көшу жолға қойылды. Интернет жүйесімен ... ... ... ... ... беріп тұрады, оқу орындарындағы негізгі ... ... оқу ... ... ... елдер
тәжірибесіне жақындастырылуда Американың, Европаның, Шығыстың мамандарымен
бірлескен шығармашылық ізденістер енді ешкімді таң қалдырмайды. Төрт ... жас ... ... ... ... қазақ балаларын Европаның
маңдай алды университеттері мен ... ... ... Т. ... ... ... ... армандаған еді.
Бүгінгі рухани үрдістер мінсіз деп ешкім ... ... ... ... бар. Олар жайлы таяуда өткен республикалық білім мен ғылым
қызметкерлерінің сеъзінде салиқалы әңгіме-дүкен құрылды. Мектепке тартылған
балалар саны көп, ... ... ... негіздері әлсіреп
кетті, жұмыссыздықтан мамандардың біліктілігі төмендеуде, ғылымның
мектеппен, ... ... ... ... ... ... ... Ал оның алтын діңгегі-қазақ рухани мәдениетіміз, әрбір
Қазақстандықтың санасы мен жүрегінің төрінен орын алуы ... ... ... білеміз, байлығымыз ұстағанның қолында, ... ... ... ... ... ... мамандары шалағай, өзінің
асылын басқаның жасығынан ажырата алмайтын елдер замана көшіне ілесе алмай,
жоқшылық пен ... ... ... ... ... ... өзі ұлттық мәдениетіміздің, тарихымыздың,
өнеріміздің, әдебиетіміздің, ... ісі мен ... ... болып саналады.
Қоғамды жасаушы халық, сондықтан да руханият мәселелерінің қоғамдағы
алатын орнын білу үшін халқымыздың бастан кешірген тарихына көз ... ... ... рухы бекем ... ... ... халықтың тірнек өнері рух һәм руханиятқа тікелей
байланысты. Ақыл-ой желісінен бастап өндіріс өніміне ... ... ... ... ... жауап беруі үшін рухани қасиетке суарылуы шарт.
Тарих тәжірибесі дәлелдеген осы ... ... ... ... өмірге
келген дәуірден басталары анық.
Халқымыздың өткенін зерттегенде, оның әл-ауқат деңгейін емес, руханият
деңгейін зерделеу бірінші ... ... Осы ... ұлы ... ақын ... бір ... тағдыры жайында ой толғау, сол ұлттың рухани әдет-
ғұрыптарын тілге тиек ете ... сол ұлт ... ... ... тоқталу
болып саналады»- деген. Бұл пікірлердің көкейкестілігі әлі де байқалады.
Мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан ұлттық салт-дәстүр мен өнер ... ... ... ... ... ... Халықтың салт-дәстүрі
мен ұлттық руханияттың даму дәрежесі осыдан айқын көрінеді.
Бүгінгі өмір сүріп отырған қоғамда ... оны ... мен ... ... өміріне тигізетін әсері орасан зор. Мұхаммед пайғамбар құрған
қасиетті ... ... осы ... ... ... ... Болашақ
қоғам бізден тек кәсіби шеберлікті ғана емес, ақыл-ой мен салауаттыққа
яғни, дені сау, рухани таза ... ... ... өз ... ... ... ... рухани тығыз байланыста өмір сүруді талап
етеді. Осы мәселелердің шешілуіне қазіргі кезеңде діннің ... ... ... ... ерекше.
Ұлттық бейне, ұлттық руханият-қоғамдық сананы жоғары деңгейге ... ... ... ... ұлттық қауымдастықты
біріктіруші қоғамның ішкі рухани дүниесін өзара байланыстыратын күш. Адам
рухани жағынан үнемі ... ... ... ... адам ... тек
айналасындағы дүниені танып білу арқылы жетіледі деп түйін жасайды.
Ұлтаралық қатынастардағы рухани мәдениеттің ... ... ... кетейік; Ұлт мәселесі мен ұлтаралық қатынастар қазіргі кезеңдегі
өмір шындығының көптеген жаңалығы мен болып ... ... ... отырып, терең талдауды талап етеді. Ұлтаралық ... ... ... ... ... көп ... ... Біз Қазақстан
Республикасындағы ұлтаралық қатынастардың кейбір саяси ерекшеліктерін ашып
көрсетпекшіміз.
Қазіргі кезде ... ... ... ... өзара
қатынасы мен түрлі ұлт өкілдерінің ... ... ... жаңа ... ... әрі ... ... әрі
жиынтығы болып табылады.
Жедел түрдегі ұлтаралық қатынас ... ... ... қажеттілігін
талап етеді. Ұлтаралық қатынаста рухани мәдениеттің шындық қарым-
қатынасының ... ... емес ... ... ... ... ... ұлғаяды, оның дамуына гүлденуге жол ашады, ... ... ... ... ... ... ықпал жасайды.
Халықтардың қарым – қатынасы жемісті ... егер ... кең ... жаңа мән, жаңа ... мұрат, өнердің классикалық, әдебиет
жетістіктері болмаса қарым – қатынас дамуы қиын.
Ал халықаралық қарым-қатынас жүйесін рухани өмірде даму ... ... ... ... ... ... ұлттық әдет-ғұрып, мәдениет
салтын елемеу , мәдениет пен өнердегі қарым-қатынастық дамуына бөгде ұлттық
элементтердің араласуы төменгі ... ... ... ... Сондықтан,
рухани мәдениет дамуы нашар өрбиді, кейде қарама-қайшылық пайда болады.
Мәдениеттегі, өнердегі ... ... ... мәдениетінің
жаңа дамуын өркендетті.
Халықтың рухани мәдениетінің дамуы ұлтаралық қарым-қатыеас тілінен
алшақтайды, ұлттық астамшылдық, елемеушілік, басқа ... ... ... өнер ... ... ... ... дамуға өркендетуге жол ашады
деп көрсетілуде.жеке тұлғаның рухани мәдениетін бір ... ... ... әр ... ұлт ... ... ... жасайды. Имандылық, ізеттілік, жарылқаушы, адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... болған болар еді,
немесе имандылық, ізеттілік жеке тұлғаның қоғамда өмір ... ... ... жеке ... ... бір сарынды болуына жол
ашады. Бұл жерде маңызды орын атқарушы арнайы ... атап ... ... ... және ... ... ... орта, жергілікті орта. Бұның
бәрі, ортаның этнодемографиялық жағдайы мен ... ... ... ... Республикасы көп ұлтты мемлекет
болғандықтан, өзінің дамуында имандылық-психологиялық өркендеудің өзгеше
жолына не бұл мемлекет ... ... ... мен ... Бұл халықтардың
этнопсихологиясында азда болса көптеген ұқсастық бар, сондықтан ол өзара
қатынасқа ықпал ... Бұл ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста ұлттың аса жоғары рухани мәдени қарым-
қатынасының негізгі өлшемі болып ұлттың ... ... ... аудармау,
елемеу болып табылды, егер де жұмысшының қай ұлттан ... ... ... ... ... деп ... ұлтаралық қарым-қатынас
дұрыс өрбиді деп түсіндірілді.
Кәзіргі егемен еліміздің үлкен бір ... мен ұлт ... ... ... ... Бұл мәселе бойынша еліміздің Президенті
Н.Назарбаевтың «Қазақстанның болашағы қоғамның идеалық ... ... ... ... ... ... ... мәдениетке, ана тілі
мен имандылыққа (дінге) ... ... ... ... құралына
айналдыру, тәрбие мәселесінде ұлттық өркениет пен ізгілікті, ... ... ... ... ... оны іс ... ... арқылы
іске асыру керек деген болатын.
Жалпы ел мен елдің, ұлт пен ұлыстың арасын ... ... ... ... ғана ... болған елдердің тағдырына сыңар сызат
түскен ... ... ... ... ... ... күні кешегіге
дейін өмір сүрген КСРО, Югославия сияқты елдердің тағдыры дәлелденген жоқ
па? ... екі ... ... ... ... кеткен қос
Германияның бір-ақ күн ішінде бірігіп, ... шыға ... ... ... ... жоқ па? 1999 жылы даму ... жер мен көктей саналатын Қытай мен Ганконгтың аз ғана уақыт ішінде
тонның ішкі бауындай жарасып ... ... ... күшімен ғана
түсіндіруге болады. Келтіре берсең, мұндай мысал ... ... ... ... начала выстраиваться вдоль новых ... деуі де ... өмір ... ... ... ... ... елдерде экономикалық даму соңынан мәдени
жаңғыру жүреді. Соғыстан ... ... ... өрлеуі жапонның озық
технологиясының соңын ала ... ... ... де экспортқа
шығара бастады. Соның нәтижесінде бүгінде түрлі тілде сөйлесіп, алуан дінді
ұстанатын әлем халықтарының жас ... ... өз ... ұлттық тарихы,
ұлттық киімі мен ұлттық спорты ерекшеліктерін білмесе де, жапондық ... ... рух, ... ... түрлерін білмейтіндері кемде-кем
ұрпақ өсіп шықты. ... ... ... ... ... мәдениет
жетістіктерімен қаруланған жапондықтардың жаңа буыны жалғыз оқ шығындамай-
ақ ... ... ... ... экономикасының өрлеуімен бұл процесс ... ... дами ... ... сондықтан экономикалық реформа оң
нәтижесін беріп, мемлекет қоржыны қалыңдай бастаған сәтте ... ... сыны да, сыры да кете ... ұлт ... ... ... ... жүйелеп, зерттеп, болашақ ұрпаққа аманаттау
бүгінгі буынның абзал борышы болмақ.
Өркениетті қанат жайған елдерде ... даму ... ... ... ... ... жолдауының зиялы қауымды елең еткізген
тұсы Үкіметке «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасын ... ... Ел ... ... тік ... ... байлығы еселенген тұста
ұлттық мәдениеттің қорланған ... ... биік ... мән
берілуі ғылым, мәдениет пен әдебиет ... ... қызу ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасы бірнеше
бағытта жүргізіледі. Бағдарламаға ... 2008 ... ... Оңтүстік
Қазақстан облысы бойынша, барлық руханилық жағдайындағы рухан,мәдени
климатымыздың ... ... ... жүргізілу үстінде.І1-Қосымшаға
қараңыз.І Оны жүзеге асыру мәдениет пен ... ... ... ... ... ... талап етеді және бұл қоғамдық ғылымдар
саласында талай жылдар бойы қорланған көптеген қиын ... ... ... ... ... болады.
Тәуелсіздік жылдарында тарих туралы аз жазылған жоқ. Меніңше, біз
тарихты тереңнен тартудың орнына ... ... ... Ата ... ... ... түгендеудің орнына, қайдағы бір Шыңғысхан төңірегін
шиырлап, өнбейтін дауды қаузап,өспейтін елдің ... ... Өте ... ... ... ... ... шығарылған оқымыстылар мен талайсыз
тәуіптер тарихын жазуға кірісіп кеттік. «Мәдени мұра»-осы бір ... ... көне ... ... ... алатын төл тарихымызды сан
қырынан жарқырата көрсетіп,асылдарымызды ... ... ... ... ... ... ... Ендігі кезекте ол ел тарихына ... бар ... ... ... ... ... болады. әуелгі
кезеңде қазба жұмыстары оңтүстіктегі –Отырар , Жетісудағы-Қойлық, Шығыс
Қазақстандағы Шілікті, ... ... ... – Бұзоқ, Батыс
Қазақстандағы –Қырықоба ... ... Оған ... ... қатар, жергілікті университет ғалымдары да ... ... ... Бұл саладағы жұмыс екі бағытта:
ескерткіштердің тұрған орнын анықтап, ғылыми сипаттамасы мен ... оны әр ... ... жеке ... ... ... және ел тарихы
мен мәдени өмірінде елеулі орын бар архитектуралық ескерткіштерді ... ... ... ... ... ... Бұл ... көрші тұрып, қоңсы қонған, ең
алдымен Қытай, Ресей, Орталық Азия елдерімен қатар, алыс-жақын өзге ... ... ... қатысты мұрағат деректерін жинаумен
жалғасады. Табылған деректерді зерттеп, жүйлеп, зерделеу ісін ... ... ... ... ашылатын болады.
Ұлт тарихының жәдігерлерін жинау. ... ... мен ... ... ... Сол көне ... қойнауынан
бастау алатын мол тарих Қытай, Араб, Парсы, Түрік тілдерімен қатар, кейінгі
ғасырларда латын, орыс, неміс, ... ... ... ... ... ... ғұламалар еңбектерінен көрініс тапты. әр жылдары
олардың кейбір үзінділерінің үзіп-жұлып жарияланғаны болмаса, ... ... кезі ... ... ... қазақ кітаптары мен қолжазбаларын
жинау. Әл-Фараби заманынан ... ... ... ... ... емес көрінеді. Фарабтан шыққан Фараби есімді оқымыстылар саны 10-нан
астам, бұдан басқа есімдерінің өзі ... қай ... ... ... ... Баласағұнилерден басқа Исфиджаби, Түркістани,
Қарнақи, Женди, Сығанақи, Баршынкенти Тарази т.б. ортағасырлық ... ... ... ... ... кітапханаға
жинастыру ісі жедел қолға алынатын болады.
Қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін ... ... ... сөзі» деген атпен
шығаратын бұл басылым 100 том жоспарланып отыр. Бұл ... ... ... ... ... соның бірде-бірінде аяғына дейін жеткізілмей қалған
жоба. Басқаны былай ... ... ел ... ... ... жатталған
«Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Қыз Жібек», «Қозы көрпеш – Баян Сұлу»
жырларының әрқайсысы өз ... ауыз ... ... ... ондаған нұсқалары бар. Ал жиналмаған жыр,еленбеген ертегілерде
есеп жоқ. Көне замандардан күні бүгінге ... амал ... сол бай ... ... жас ... ... ... табыстаудың сәті енді түсті.
Музыкалық мұраны жинау. Абайша айтқанда, туғанда дүние есігін ... жер ... ... ... халқымыздың музыкалық мұрасы да ұшар-
теңіз. Бұл сала ... ... ... ... Абай ... дейінгі
қазақ халқының екі мың жылдық музыкалық мұрасы нотаға ... ... ... ... ... көшірілді.
Бұған қосымша әлем әдебиетінің әлемдік философия, ... ... ... заң, ... ... ... салалары бойынша әлемдік ақыл ойдың ең озық туындылары қазақ тілінде
аударылып, көптомдықтар күйінде жарық көретін болады.
Республикамыздың ғылым, білім, ... пен ... ... ... ... жалғасатын»Мәдени мұра» бағдарламасын ұлт
мәдениетінің тәуелсіздік жағдайында рухани ... ... ... жөн. ... ... ... осы заманғы
архитектуралық және ... ... сай жаңа ... ... дүниесінде теңдесі жоқ Ұлттық этнография мен архиология музейі, екі
жарым мың көрерменге арналған жаңа ... ... ... ... ... бұл ... ұлт мәдениетінің мәртебесін биіктетіп қана қоймай, жаңа
Астанамыздың архитектуралық ажарын аша түсетініне ешқандай күмәніміз жоқ.
Ақпарат жайы, өткен жылы көп ... ... көп ... бірі- ақпараттың жай-күйі. Басқалар не десе о ... ... ... ... даму дәрежесі ТМД бойынша ең
жоғары деңгейде. Салыстырып ... ... ... ... жылдарда
елімізде 200-ден астам баспасөз құралдары болыпты және олар түгелге ... ... еді. ... 12 жыл ... ... саны ... асқан
және оның 80 пайыздан астамы жеке меншік ақпарат құралдары. бұл-Орталық
Азиядағы кейбір ... ... өңі ... түсіне де кірмеген
көрсеткіш. 2-ші кестеде көрсетілгендей ... ... жеке ... яғни ... өмірдің рухани сферасы коммерциялизацияланып
жатыр.Сонымен қатар, мәдениет ошақтары ... ... ... ... ... тым аз.
І2-кестеге қараңызІ
Өткен он жеті жыл –қоғамымыздың түбегейлі рухани ... ... Ол ... даму ... қаныға біліп, қайтадан сараптау, ол
қалдырған асыл ... ... ... күні кешегі руханиятымызды сын
көзімен байыптап, ... ... ... ... ... ... ... мен жетістіктерінен тиісті қорытынды шығарып, бүгінгі
және ертеңгі дамуымыздың жолдарын дұрыс саралап білу ... ... ... деп ... толық негіз бар. Тәуелсіз даму жолына енді
аяқ басқан қай мемлекеттің де ойдағыдай ... ... ... ... ... ... мен қоса рухани дамуының деңгейі де
аз әсер етпеген. ... ... ... Қазақстан-өткеннен де аса ... мұра ... ел. Бұл ... ... ... мәдени-тарихи
құндылықтарды зерттеу, рухани игеру бағытындағы іс-шараларға ерекше назар
аударуға міндетті. Бұл реттен келгенде, еліміздің аумағында 25 ... ... ... ... бар, ... 8 мвңнан астамы
мемлекеттіңарнаулы қорғауына ... 10-ы ... ... ... ... ала жасалған тізіміне енгізіліп отыр.
Халқымыздың рухани кемелденуі мен ... ... ... ынтамыз бен ықыласымызға байланысты. Бәріміз болып
жұмыла ат салысқан күнде ғана ... аса зор ... ... іске ... ... ... мәдениетіміздің ойдағыдай
өркендеуіне тың серпін бітері сөзсіз.
Рухани жаңару дегеніміз –бұрынғыдай құдай кенет ... ... ... ... немесе сол тақілеттес жаңа бір данышпан ойлап
тапқан жұрттың бәрі түгел мойын ұсынуға ... жаңа ... ... ап, оған ... бәрін жойып жіберу деген сөз емес. Өзгелердің
де, өзіміздің де осыған дейін жинақтаған тәжірибемізді қалыптасып отырған
жағдаймен салыстырып ... ... өз ... ... ... білу ... ... рухани жаңаруымыз барысында ең алдымен халқымыздың жады ... ... бойы ... ... ... ... ... отаршыл саясат
пен тапшыл идеология озбырлықпен отап жіберуге тырысқан рухани мирасты
қайта ... ... ... ... ... ... боямашылдыққа,
кейінгі кезеңде «өндірістік», «шаруашылықтық», ... ... ... сан ... ... ... ... ашық саудагерлікке
ұрынды. Екінші сарындағы әдеби ізденістер 30-40 ... ... ... жатқан құбылыстарға сақтана қараушылыққа бой ұрды.
Қорыта айтқанда, рухани мәдениетімізде ... ... ... ... ... ... бойынша ізгілікке, адамгершілікке, отанды
сүюге, интернационализмге және ұлттық ... ... ... ... ... жұмыстары көрсеткендей, қазіргі Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... анықтайды. Бүгінгі уақытта Қазақстанда рухани ... ... ... көзі ретінде, керемет мүмкіндік
туғызатын Шығыс және ... ... бір ... ... ... бір ортақ мәдениетке айналдыру болып табылады.
Рухани ... ... – көп ... ... тарихи дамуында
қалыптасқан халықтың мәдени ... Бұл ... ... ... мәселе
ретінде қарастыру қажет, яғни зерттеп оны өңдеп қазіргі мәдениетке ... ол ерте ... емес ... уақытқа сәйкес келу қажэет. Бұл рухани
құндылықтардың ұлттық ... ... ... ... сән ... қабылданбайды. Керісінше, егер олар бүгінгі күндегі
рухани мәдениеттің талаптарға ай келмейді.
Рухани жаңару, ол ... ... ... ... ... ... дәстүрін жүзеге асыру. Мәдениет сондықтанда адамзат үшін
құнды болып табылады, яғни оның тарихи дамуында қоршаған әлеміне ... ... ... ... ... ... рухани
құндылықтарды өзектілендіруде сондай – ақ Шығыс және Батыс ... ... ... және ... ... ... мәдениеттің
құндылығы болып табылады. Олар мәдениеттің негізгі құрылымында жеке тұлға
ретінде және ... ... ... құрайды. . Өзгелердің де,
өзіміздің де осыған ... ... ... ... ... ... ... пайымдап, өз бетімізбен жаңаша дамыта білу деген
сөз. Ендеше, рухани ... ... ең ... халқымыздың жады мен
санасы ғасырлар бойы жинап, саралап, сақтап келген, кешегі отаршыл ... ... ... ... отап жіберуге тырысқан рухани ... ... ... ... ... ... көрсетіп боямашылдыққа,
кейінгі кезеңде «өндірістік», «шаруашылықтық», «әскери», ... ... сан ... ... ... ... ашық ... Екінші сарындағы әдеби ізденістер 30-40 ... ... ... ... ... сақтана қараушылыққа бой ұрды.
Бұл құндылықтардың бірі творчества ... ... яғни егер ол ... ... ... онда ... менталитетімен сонымен қоса жалпы
адамзаттық және этникалық ерекшеліктерін жүзеге асырып отырады. Сондықтанда
рухани қайта жанғыртуға жағдай жасау – бұл ... ... ... ... ... табылады, бұл творчестваны ынталандыру, ол бүкіл
әлемдік қолдау.
Рухани ... ... ... ол ... және ... ... – ақ ата – ... ... және ... мәдениеттің құндылықтарына қол жеткізу. Рухани қолдау қоғам жағынан
творчестваны кушеуту – ... ... ... және ... ол ... творчествамен кәсіби және ... ... ... творчества халыққа қонымды емес. Сондықтанда рухани ... ... ... ... ... жүйедегі жетекші орындарға ие
болатын рухани құндылықтарды қалыптастыру болып табылады. Бұл өте ... ... ... құндылық қоғамның ортақ әлеуметтік организм
ретінде дамуына сәйкес келеді.
Рухани жаңару және ... шын ... ... ... дамуы – қиын процесс, яғни стихиялы түрде немесек мемлекеттің
және қоғамдық құрылымдардың көздеген ... ... ... ... ... емес. Сондықтанда мемлекет, қоғамдық ұйымдар белсенді жұмыс істеу
қажет. Рухани өндіріс саласындағы жұмысшылар ... ... ... зерттеуде және әр түрлі ұлттар мәдениетін ... ... ... ... ... ұрпақ алдындағы парыз. Еліміздің
тәуелсіздігінің бір ... ... ... ... ... денгейде араласу екендігін естен шығармауымыз қажет.
Ұлттық салт-дәстүр дегенде біз халқымыздың өткеніне назар ... ... ... ... ... ... ықпал етуге болады?-деген түйінді
мәселені ... ... ... ... халқымыздың бүгінгі
тіршілік әдеті, қарым-қатынас әдебі,өмір сүру ... ... өтей ... оның ... ... ... ... қазіргі
мәдениеттіліктің берік тірегіне айналуы екіталай. Содан кейін жас ұрпаққа
тигізер тағылымдылық ықпалы да әлсірейді.
Ұлттың мерейін ... ... ... оның өзіне тән рухани
мәдениеті. Бұл тұрғыдан қарағанда қазақтың ... ... ... ... ... мәдениет.
Қолданылған әдебиеттер.
1.ҒабитовТ.Х., Мүтәліпов Ж.М., ... А.Т. ... 2006 ... ... ... : ... бет.
4.
6.
7.
8.
9
10.
11. Нұржанов Б.Ғ Культурология. Курс лекций. Алматы, Қайнар. 1994.
12. ... К. ... и Мир. ... ... ... Ә. ... жыр ... Алматы, 1985.
14. Есім Ғ. Парасат. № 4 1998.
15. Казақстан ... ... сана ... тұжырымдамасы.
Алматы, 1995. -5 бет.
16. Радлов В.В. Алтын сандық. Алматы, 1993. -18 бет.
17. Абишев К.А. ... ... ... ... в ... деятельностей. Алматы, 2003. -391 бет.
18. Әуезов М. Жиырма томдық ... ... ... ... ... ... Ж. ... начала в теоретическом познаний. , 2005. ... ... ... өнері – қазақ мәдениетінің күре тамыры // Ғылыми-
практ.конф.еңбектері.Қазақстан археология ... ... ... ... ... ... ... Рухани мәдениеттің теориялық әдіснамалық-негіздері
1.1.Рухани мәдениет- мәдениет категориясы ретінде ---
1.2.Дәстүрлі мәдениеттің рухани қайнар көздері.----------
1.3. Рухани мәдениет қалыптасу үрдісіндегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... рухани мәдениетімен
, оның даму тенденциялары
2.1.Бұқаралық мәдениеттің қазіргі ... ... ... ... ықпал етуі------- -----------
2.2.Ұлттық құндылықтардың қайта жаңғыру мәселелері.
2.3. «Қазақстан-2030» мемлекеттің ұлттық құндылықтардың қайта жаңғырту
негізгі бағыты ----------
ҚОРЫТЫНДЫ.-----------------------------------------
Пайдаланылған әдебиеттер. -------------------------------------
Косымша---------------------------------------------------

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
60-80 жылдардағы ортасындағы Қазақстандағы нақты социализм12 бет
Мәдени саясат138 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Адамгершілік – рухани тәрбие маңыздылығы6 бет
Адамгершілік – рухани тәрбиенің маңыздылығы10 бет
Адамгершілік — рухани тәрбиенің маңыздылығы6 бет
Адамзат қоғамын рухани дамытудағы философияның рөлі19 бет
Адамның рухани дүниесі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь