Б.Кенжебаев - әдеби сын зерттеулерде

КІРІСПЕ

І ТАРАУ: Қазақ әдебиеті тарихына қатысты көзқарастары сын таразысында.
ІІ ТАРАУ: С.Торайғыров шығармашылығына қатысты еңбектері сын айнасында.
ІІІ ТАРАУ: Сыни еңбектері сын талқысында.

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қазақ әдебиетінің тамыры өткен ғасырлар бедерінен көрінеді. Көне тарихтан бастау алатын асыл қазынамыз уақыт дамуына ілесіп, байып, жаңарып келеді.
Әдебиет – уақыт пен қоғам тынысы нәтижесінде дамып жетіледі десек, жазба әдебиетіміз болсын, ауыз әдебиетіміз болсын осынау көркем дүниенің баршасынан шығарма жазылған кезіндегі қоғам мен өмір бейнесін тануға мүмкіндік аламыз. Қазақ әдебиеті ықылымдардан жалғасын тапқан көркемдік-эстетикалық қуаты аса бай, ұлттық мақтаныштарымыздың бірі.
Қазақ сөзінің маңызы мол, ойы құнарлы. Қазақ әдебиеті - ұлтымыздың барлық таным көкжиегі шоғырланған рухани-психологиялық фактор.
Қазақ әдебиеті – ұлтымыздың баға жетпес асыл қазынасы. Осы ретте мұны көзіміздің қарашығындай қорғап, қастерлеу және әділ баға беріп, зерттеу мәселесі халқымыздың, болашақтың алдында тұрған зор міндеттің бірі. Елбасымыз Н. Ә. Назарбаевтың еліміздің алдына мақсат етіп қойған шарасының бірі - руханиятымызды дамыту, сақтау болса, әдебиеттану саласы да соның бір мағыналы бағыты ретінде танылады.
Қазақ әдебиеті жазылып, жинақталған алып қор болса, оны зерттеп, талдаумен айналысқан ғалымдарымыз да мол. Және де олардың саны күн өткен сайын артып келеді. Бұл алып арналы әдебиет өткен ғасыр басынан бастап зерттеле бастады десек, сол уақытта зерттеу фактілері алғаш қаламының ұшында көрініс тапқан ғалымдарымыз бен ізденушілеріміз көп емес еді. Бұл қатарда өткен ғасыр басында жасаған ақын-жазушыларымыздың зерттеу планындағы дүниелерін де қоса атаймыз.
Көреген де, кемеңгер зерттеушілеріміздің болуы да заңды, көркем әдебиет пайда болған кезеңде оны зерттеушілер, әдебиеттану ғылымы да қосыла орын алады. Қазақ әдебиеттануының атасы ретінде біз А.Байтұрсыновты танысақ, бұл тұлғаның зерттеулері әдебиеттануға қаншалықты үлес қосса, оны танып білу арқылы қазақ әдебиетіне көптеген озық пікір мен парасат көкжиегі кең ғалымдар легі келді. Қазақ ақыл-ойының кітаптағы көрінісі - қазақ әдебиетін жарқырата зерттеген осынау тамаша ғалымдарымыздың әрбірімен жеке-дара мақтанатын болсақ, осы топтың ішінде ерекше тоқталуды талап ететіні - Б. Кенжебаев шығармашылығы. Қым-қиғаш пікір тартысына мойымай, биліктің ызғары тоңдырдырса да қайыспай күн кешкен, әдебиеттанудың қара нары іспетті еңбек атқарған Б. Кенжебаевтың шығармашылық тағлымын зерттеу бүгінгі әдебиеттану саласының алдында тұрған үлкен міндеттің бірі.
1. Бейсембай Кенжебайұлы. Шығармашылық көрсеткіш. Құрастырғандар Адырбек Б. Сәдібеков А. – Түркістан: ХҚТУ. 2005ж. – 75б.
2. Ергөбек Қ. Арыстар мен ағыстар: Әдебиеттану, сын әлемі. – Алматы: Қазығұрт. 2003ж. – 336б.
3. Омарбеков. Т. Жылымық алдындағы ызғар. Сталиндік жеке басқа табынудың Қазақстандағы шарықтау шегі. //Лениншіл жас. № 198. 11-қазан. 1989ж.
4. Нұрғали Р. Сабақтастық. Алаш идеялары және тәуелсіз Қазақстан мұраттары. //Егемен Қазақстан. №350. 2008ж.
5. Сартбаева Д. Б. Кенжебаев – қазақ әдебиеті тарихын зерттеуші. 10.02.01. Ф.ғ.к. ғылым дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның қолжазбасы. – Түркістан. 2002ж. –122б.
6. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. –Алматы: ҚМҚӘБ. 1958ж. І том. -403б.
7. Кенжебаев Б. Қазақ халқының жазба әдебиетінің тарихы қайдан, кімнен басталады. //Қазақ әдебиеті. 1960ж. №30.
8. Жұмалиев Қ. Қате пікір қағидаға айналмасын //Қазақ әдебиеті 1960ж. №31. 29-июль.
9. Ақынжанов М. Халықтың құралуы — жазба әдебиеттің түп қазығы //Қазақ әдебиеті, 1960ж. 5-август.
10. Құрышжанов Ә. «Кодекс Куманикус» – ескі мұрамыз //Қазақ әдебиеті 1960. №3. 12-август.
11. Фетисов Р. Әдеби мұра және оны зерттеу. ҚазССР. Ғыл. Академиясы А., 1961.
12. Кенжебаев Б. Қазақ тілі мен әдебиетінің тарихы туралы //Лениншіл жас, 1962, 20-декабрь.
13. Нұрғалиев Р. Ғалымдық ұстаздықпен ұштасқанда. //Социалистік Қазақстан. 1984ж. 30-қараша.
14. Абдуллин Б. Б. Кенжебаев – ғылым докторы. //Социалистік Қазақстан. №115. 20. 05. 1959.
15. Шәмшиев Н. Үлкен ғалым. //Коммунизм таңы. №121. 8-қараша. 1974ж.
16. Сүйіншәлиев. Х. Ғалым, ұстаз. //Қазақ әдебиеті. 1974ж.
17. Кенжебаев Б. Көне әдебиет туралы. – Алматы: 1969ж.
18. Кенжебаев. Б. «Қазақ әдебиеті тарихының кейбір мәселелері» //Қазақ әдебиеті.1955ж, № 7, 18-ақпан.
19. Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы. 1991ж. -201б.
20. Әдеби мұра және оны зерттеу. Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы. Қазақ ССР Ғылым Академиясының баспасы.
21. Ысмайылов Е. Сын мен шығарма. –Алматы: Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. 1960ж. – 378б.
22. Ергөбек Қ. Алаштың ардақты азаматы. //Халық кеңесі. 1994. №172. 16 қараша.
23. Қалшабек А. Кеңестік дәуірдегі эмиграциялық әдебиет. Қазіргі таңдағы білім мен ғылымның мәселелері. - Шымкент. 2009ж. - 307б.
24. Кенжебаев Б. Қазақтың халық эпосы. //Әдебиет және исскуство. №2, 1939ж.
25. Ергөбеков Б. Мәуелі өмір. //Қазақстан мұғалімі. №39. 28-қыркүйек. 1979 ж.
26. 118. Х. Сүйіншәлиев, Р. Нұрғалиев. Профессор Бейсембай Кенжебаевтың «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері» еңбегінің қолжазбасына пікір. ҚРМОА – 1739. №3. 78-іс.
27. Еспенбетов А. Өнегелі өмір. //Семей таңы. 1974ж. 19-қараша.
28. Кенжебаев Б. Ат тұяғын тай басар. //Қазақ университеті. 1969ж. № 16.
29. Жолдасбеков М. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Ана тілі. 1991ж.
30. ҚРМОА. 1739 қор, N2 тізбе. 203 іс 25-28 бет.
31. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым. 1973ж.
32. Ергөбек Қ. Бейсембай Кенжебаев тереңнен тамыр тартқан. //Түркістан. №10. 4 наурыз. 2004 ж.
33. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. – Алматы: Мектеп. 1988.
34. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. Қазақ совет әдебиетінің тарихы. 2-кітап. –Алматы:Ғылым, 1967ж. – 664б.
35. Кенжебаев Б. Көкейде жүрген мәселе. //Қазақ әдебиеті. 1971ж.
36. Елеукенов Ш. Alma mater. //Егемен Қазақстан. 2009ж. 3 қазан.
37. Серғалиев М. Ергөбеков Қ. Ғылым жолы. //Қазақ тілі мен әдебиеті, 1974ж. №5. 195-198б.
38. Жұмабай Ә. Өмірде адал, ғылымда арлы еді. //Түркістан. 2002. 27-мамыр.
39. Ғалым ғибраты. (Б. Кенжебаев шығармашылығына қатысты пікірлер. Дисс). //Егемен Қазақстан. 1998ж. №204.
40. Ісімақова А. Б.Кенжебаев және қазақ әдебиеттануының дәуірлеу мәселесі // Б.Кенжебаев және қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. - Алматы: Қазақ университеті. 2004. –383б.
41. 40-50 және 60 жылдардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Ғылым. 1998ж. -400б.
42. Қажыбай А. Сұлтанмахмұттану ғылымы Бейсембай Кенжебаев пен Белгібай Шалабаев зерттеулерінде.
43. Аймауытов Ж. Әуезов М. Абайдан кейінгі ақындар. //Абай. 1918ж. №5. – 1-6б.
44. Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. 5 том. – Алматы:Ғылым. 1999ж. – 304б.
45. Мұқанұлы С. ХХ ғасыр қазақ әдебиеті. Қазақстан. 1932ж.
46. Ысқақұлы Д. Әдебиет алыптары. – Астана: Фолиант. 2004ж. – 304б.
47. Ұлыларға ұл болған. Ғалым Қ. Ергөбекпен сұхбат. Әңгімелескен Ж. Нармаханова. //Түркістан. 2010ж. 25 ақпан.
48. Қайырбеков Ғ. Есімдегі Бейсекең.
49. Әлімбаев М. Қымбат ғибрат, өшпес өнеге. //Алматы ақшамы. 1989ж. 24-қараша.
50. Кенжебаев Б. Асау жүрек. – Алматы: Рауан. 1995ж. – 160б.
51. Шаяхметов Ж. Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары. - Алматы. 1948ж.
52. Бердібай Р. Ғалым ғибраты. //Егемен Қазақстан. 1994ж. 7-желтоқсан.
53. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұттың ақындығы. – Алматы:Қаз ССР Ғылым академиясы. 1949ж.
54. Жанділдин Н. Сұлтанмахмұт туралы сапасыз кітап //Коммунист. 1961ж. №5, - 44-48б.
55. Сәрсеков Ж. Тарихи шындық бұрмаланбасын. // Әдебиет және искусство, №7. 76-80 б.
56.Сахариев Б. Б.Кенжебаевтың творчествосындағы қателіктер. //Социалистік Қазақстан. 1952ж. №72. 25-наурыз.
57. Торайғырұлы С. Сарыарқаның жаңбыры. – Алматы: Жазушы. 1987ж.
58. Бердібай Р. Ел боламын десек. –Алматы: Қазақстан. 2000ж. - 400б.
59. Базарбаев М. Әдебиеттану ғылымының өрлеу жолында. //Қазақ әдебиеті. 1957ж. №43. 25-октябрь.
60. Әбдірахманов Т. Сұлтанмахмұт шығармаларының текстологиясы жөнінде //Қазақ әдебиеті 1958ж. №5.17-февраль.
61. Сәрсекеев М. Сөз-текстология жайында. //Қазақ әдебиеті. 1958ж.№9.28- февраль.
62. Ы. Дүйсенбаев. С. Сейітов. Әдебиет тарихы ғылыми терең зерттелсін. //Социалистік Қазақстан. 3 февраль, 1963ж.
63. Кенжебаев Б. Сұлтанмахмұттың жаңа өлеңдері жөнінде. //Қазақ әдебиеті. 1958ж. №12. 21-март.
64. Дүйсенбаев Ы. Әдебиет тарихы ғылыми терең зерттелсін. //Социалистік Қазақстан. 1963ж. №29. 3-ақпан.
65. Қабдолов З. Октябрь алдындағы әдебиет тарихын оқығанда. //Социалистік Қазақстан. 1966. №12. 15-январь.
66. Кенжебаев Б. Өзгерту. Сұлтанмахмұт өмірінің бір күні. //Социалистік Қазақстан. 1960ж. №257. 30-октябрь; Кенжебаев Б. Кездесу. //Лениншіл жас 1960ж №217. 2-ноябрь; Кенжебаев Б. Жоқ қуған жолаушы. //Лениншіл жас. 1960ж. №252. 25-декабрь; Кенжебаев Б. Жалын //Лениншіл жас. 1962ж. №17,18,24. 25-январь; Кенжебаев Б. Егес. //Лениншіл жас. 1961ж. №47. 5 март; Кенжебаев Б. Өкініш. //Қазақ әдебиеті. 1966ж. №29. 8-июль; Кенжебаев Б. Кітап //Қазақстан мұғалімі. 1966. №48. 24-ноябрь.
67. Ысқақов Д. Ақын мұрасы. //Қазақстан мұғалімі. №27. 3.07.69.ж.
68. ҚРМОА - 1739. №1. 281-іс.
69. Кеңшілікұлы А. Сөз патшасы. – Алматы: Дәуір. 2007ж. – 208б.
70. Қаратаев М. Ұстаз аға. //Қазақ университеті. № 31-32. 1974ж. 23-декабрь.
71. Бейсенбаева Р. Б. Кенжебаев – қазақ кеңес әдебиеті тарихын зерттеуші. 10.01.02. Ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы. 2009ж. - 145б.
72. Кенжебаев Б. С.Торайғыровты зерттеу, тану мәселелері. Кітапша, 4 б.т. /60-бет/, ҚазМУ баспасы, 1968 жыл.
73. Тәжібаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы. 4-том. 1981ж.
74. Тәжібаев Ә. Жаңа ырғақ. Қазақстан. 1934ж.
75. Муханов С. //«Культура и жизнь, №19. 10-июль,1943г.
76. Адырбекова Б. Ергөбек Қ. Сұлтанмахмұт үшін сыналған. //Ақиқат. №1. қаңтар. 1995ж.
77. Мұқанов С. «Халық ұлы». //Қазақ әдебиеті. №49. 29-қараша. 1963ж.
78. Ысқақұлы Д. Сын өнері. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2001ж. – 304б.
79. Төреқұлов Н. Профессор Бейсенбай Кенжебаевтың творчестволық өмірі. – Алматы: Қазақ мемлекеттік университеті. 1974ж.
80. Ысқақұлы Д. Сын жанрлары. – Алматы: Санат. 1999ж. – 321б.
81. Мұқанов С. Қара тақтаға жазылып жүрмеңдер, шешендер! //Еңбекші қазақ. 1923ж. №1.
82. Садуақасов С. Қазіргі дәуір-іс дәуірінде. //Лениншіл жас. 1925ж. № 7.
83. Мұқанов C. Көркем әдебиет туралы. //Еңбекші қазақ. 1926ж. № 14-15.
84. Мұқанов С. Көркем әдебиет туралы қортынды пікірім. //Қызыл Қазақстан. 1927ж. № 1.
85. Кемеңгеров Қ. Көркем әдебиет туралы. //Еңбекші қазақ. 1926ж. № 12.
86. Кемеңгеров Қ. Біздің таласымыз. //Жаңа әдебиет. 1928ж. № 3-4.
87. Садуақасов С. Әдебиет әңгімелері. //Еңбекші қазақ. 1927ж. № 15-16.
88. Кенжебаев Б. Шындық пен шеберлік. – Алматы: Жазушы. 1966ж. –264б.
89. Кенжебаев Б. Жылдар жемісі. – Алматы: Жазушы. 1984. –288 б.
90. Поликарпов М. По поводу романа «Путь Абая» //Казахстанская правда. 1953ж. 21-июнь.
91. Қожакеев. Т. Ғылым өткен белестер. //Жұлдыз журналы. 1974ж. №11. - 210-212б.
92. ҚРМОА - 1739. №1. 96-іс.
93. ҚРМОА - 1739. №1. 281-іс.
94. Ергөбек Қ. Рухани сабақтастық үзілмесін. //Қазақ әдебиеті. 21 тамыз. 1987 ж.
95. Кенжебаев Б. Сабыр Шәріпов. – Алматы: Университет баспасы, 1961ж. -43б.
96. Қожакеев Т. Абзал азамат. //Социалистік Қазақстан. 1974ж. 8-қазан. №236.
97. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы. 1986ж. – 400б.
98. ҚРМОА - 1739. №1. 65-іс.
99. Кенжебаев Б. «Өтелмеген парыз» //Қазақ әдебиеті. №4. 25 қаңтар. 1957ж.
100. Бердібаев Р. Ұстаз. Ғалым. Азамат. – Алматы: Жазушы. 1986, - 400б.
101. Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел қателер туралы - Қазақстан Қ(б)П Орталық Комитетінің қаулысы // Әдебиет және искусство, 1947ж. №2, - 1-4б.
102. Қалдыбаев М. Ұстаз, ғалым. //Еңбек туы. №195. 4 қазан. 1974ж.
103. Кенжебаев Б. Шаңғытбаев Қ. Абай. //Социалистік Қазақтан. 26 шілде. 1942 ж. №175.
104. Қожакеев Т. Абзал азамат. //Социалистік Қазақстан. № 236. 8 қазан. 1974ж.
105. Кенжебаев Б. Сәтсіз шыққан зерттеу. //Қазақстан коммунисі. №3.1956 ж.
106. Қожакеев. Т. Көп зерттеудің жемісі. //Қазақстан мұғалімі. № 4. 22. 1. 1959ж.
107. Айқап. 1911,№12.
108. Айқап. 1913, №21.
109. Айқап. 1914, №14.
110. «Айқап», 1914, №14, 16,17,18,19,20,21.
111. ҚРМОА - 1739. №1. 65-іс.
112. Нұрманханов Қ. «Өсірер сын керек». //Қазақ әдебиеті» №17,20 ноябрь,1959ж.
113. Кенжебаев Б. Әділ сын әдебиетті өсіреді. //Социалистік Қазақстан. №289. 1959ж. 11 желтоқсан.
114. Ысқақұлы Д. Сынталқы. – Алматы:Сөздік-Словарь. 2005ж. – 416б.
115. Тоқбергенов Т. Ай мүйіз. – Алматы: Жалын. 1990. -336б.
116. Кенжебаев Б. Оқушыны қынжылтатын жинақ. //Социалистік Қазақстан. 11-мамыр. 1948ж. №93.
117. ҚРМОА – 1739. №3. 79-іс.
118. Қожакеев Т. Баспасөздің байрағындай. //Жас алаш. 1994ж. 8-қараша.
119. Қарақұлов М. Абзал адам, ақжарқын азамат. //Қазақ әдебиеті. 1994ж. 27-қараша.
120. Тәжібаев Ә. Жасай бер, жақсы аға! //Қазақ әдебиеті. 1984ж. 8-қараша.
121. Кенжебаев Б. Абай. //Еңбекші қазақ. №29, 1925 ж. 29 тамыз.
122. Кенжебаев Б. //Әдебиет майданы. №1,2. 1935ж.
123.Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы. 1986 ж. - 399б.
124. Ысмайылов Е. Қазақ әдебиеті 2- бөлім А., 1941-118б.
125. Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары. – Алматы. 1958ж. -306б.
126. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. – Алматы: 1999 ж. -314б.
127. Бисенғали З. Іргетас сәулетшісі. //Б.Кенжебаев және қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2004ж, -383б.
128. Ордалиев С. Көрнекті ғалым. //Коммунизм таңы. №97. 1959ж. 19-мамыр.
129. Түрік қағанатынан бүгінге дейін. – Алматы: Ана тілі. 2004ж. – 344б.
130. Исчезнувшие народы. – Москва: Наука. 1988. – 241стр.
131. Ергөбек Қ. Бейсенбай Кенжебайұлы. //Түркістан. 1996ж. 25 қыркүйек. 1-қазан.
132. Қайназаров М. Қазақ тілін өркендетуге басшылық күшейтілсін. //Социалистік Қазақстан». 12 ноябрь. 1932ж.
133. Кенжебаев Б. Қазақ тілі туралы (Қайыпназарұлы Мұстафаның «Қазақ тілін өркендетуге басшылық күшейтілсін» деген мақаласы туралы). //Социалистік Қазақстан. №259. 12-ноябрь. 1932ж.
134. Аманжолов С. //Социалистік Қазақстан. 6 декабрь. 1933ж.
135. Басымұлы Қ. //Социалистік Қазақстан. 26 март. 1933ж.
136. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. –Алматы: Білім. 1993ж. -248б.
137. Кенжебаев Б. Тағы да қазақ тілі туралы. (Аманжолұлы мен Басымұлы жолдастарға жауап). //Социалистік Қазақстан. 15 август. 1933ж.
138. «Семей әдебиетшілері» //Социалистік Қазақстан, 1947ж, 2-август.
139. Біржан сал мен ақын Сараның айтысқаны. –Алматы: КазГу, 1960ж.
140. Бекхожин К. «Адвокаты буржуазнойнациональности». //Казахстанская правда. 1946ж. 28-октябр.
141. Омаров М. М. Әуезов дәне өнер. – Шымкент. 2001ж. -71б.
142. Ахметов Ш. Айтыс ақиқаты. //Қазақ әдебиеті. №48. 1968ж. 23-қараша.
143. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Білім. 1993ж. – 248б.
144. ҚРМОА-1739. №3. 85-іс.
145. Ергөбеков. Қ. Ғалымның жаңа еңбегі. //Қазақстан мұғалімі. №39. 17 қыркүйек. 1976ж.
146. Сүйіншәлиев Х. Көрнекті еңбек. //Социалистік Қазақстан. №24. 29-қаңтар. 1959ж.
147. Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақ университеті, 2002ж. -431б.
148. Тебегенов Т. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен фольклор дәстүрі. – Алматы. Білім, 2001. – 332б.
149. Әуезов М. //Уақыт және әдебиет. – Алматы. 1962ж.
150. Сейфуллин С. Шығармалары. Алтыншы том. - Алматы: Қазкөркемәдеббас. 1964. -456б.
151. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі. 1992ж. -176б.
152. Әдіғазиұлы Балтабай. Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлі және көркемдік ізденістері. Ф.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. Алматы. 2001ж. -338б.
        
        ӘӨЖ 808:818.992 71
Қолжазба құқығында
ЖАЗДЫКБАЕВА РОЗА ПЕРНЕБАЕВНА
Б.Кенжебаев - әдеби сын зерттеулерде
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация
10.01.02 – Қазақ әдебиеті
Ғылыми жетекші: ... ... ... ... ... ... ... тарихына қатысты көзқарастары сын таразысында.
ІІ ТАРАУ: С.Торайғыров шығармашылығына қатысты еңбектері сын ... ... Сыни ... сын ... ... әдебиетінің тамыры өткен ғасырлар бедерінен көрінеді. Көне
тарихтан бастау алатын асыл қазынамыз ... ... ... ... жаңарып
келеді.
Әдебиет – уақыт пен қоғам тынысы нәтижесінде ... ... ... ... болсын, ауыз әдебиетіміз болсын осынау көркем дүниенің
баршасынан шығарма жазылған ... ... мен өмір ... ... ... ... әдебиеті ықылымдардан жалғасын тапқан ... ... аса бай, ... мақтаныштарымыздың бірі.
Қазақ сөзінің маңызы мол, ойы құнарлы. Қазақ ... - ... ... ... ... ... ... әдебиеті – ұлтымыздың баға жетпес асыл қазынасы. Осы ретте мұны
көзіміздің қарашығындай қорғап, ... және әділ баға ... ... ... ... алдында тұрған зор міндеттің бірі.
Елбасымыз Н. Ә. Назарбаевтың еліміздің алдына мақсат етіп ... ... - ... ... ... ... әдебиеттану саласы да соның бір
мағыналы бағыты ретінде танылады.
Қазақ әдебиеті жазылып, жинақталған алып қор ... оны ... ... ... да мол. Және де ... саны күн ... ... келеді. Бұл алып арналы әдебиет өткен ғасыр басынан бастап
зерттеле ... ... сол ... ... ... ... қаламының
ұшында көрініс тапқан ғалымдарымыз бен ізденушілеріміз көп емес еді. Бұл
қатарда ... ... ... ... ақын-жазушыларымыздың зерттеу
планындағы дүниелерін де қоса ... де, ... ... ... да ... ... ... болған кезеңде оны зерттеушілер, әдебиеттану ғылымы да қосыла орын
алады. ... ... ... ... біз ... ... ... зерттеулері әдебиеттануға қаншалықты үлес қосса, оны танып білу
арқылы қазақ әдебиетіне көптеген озық ... мен ... ... ... легі келді. Қазақ ақыл-ойының кітаптағы көрінісі - қазақ әдебиетін
жарқырата зерттеген осынау тамаша ғалымдарымыздың әрбірімен ... ... осы ... ... ... ... ... ететіні - Б.
Кенжебаев шығармашылығы. Қым-қиғаш пікір тартысына мойымай, биліктің ызғары
тоңдырдырса да қайыспай күн кешкен, ... қара нары ... ... Б. ... шығармашылық тағлымын зерттеу бүгінгі әдебиеттану
саласының алдында тұрған үлкен міндеттің бірі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Б. Кенжебаев қазақ әдебиеттануының бір саласын емес, ... ... ... ... зерттеген ғалым. Мұнда біз ғалымның әр ... бір шалу ... ... ол әдебиетті қашанда ұлттың рухани
қазынасы, қазақтың рухани қазына тарихы деп ... Сол ... ол ... ... ... ... қарай зерттемеді, өзінің тарихи даму
арнасы, даму заңдылығы тұрғысынан зерттеді. Сол кездегі қоғам мен ... орай ... Осы ... ... ... пен ... турасынан
әдеби дәстүр туындатты. Б.Кенжебаев зерттеген тақырыптарының баршасында
көркем дүниенің ішкі механизміне ... еніп ... ... ... әдебиетіміздің күллі әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... аз ба, көп пе, бірақ сапалы әдеби мұра
қалдырып өтті. Б.Кенжебаевтың сын зерттеулері уақытында ... көп ... ... ... алынған кездер болған. Шығармашылығы көзінің
тірісінде ... ... ... ... сынға көбірек
ұшыраған. Қазіргі таңда ... ... ... жоғары бағаланады.
Ғылымда сан-сала болып зерттеліп ... ... оның ... мұрасының
зерттелуі, танылуы тұрғысынан қарастырылған емес.
Біздің зерттеу жұмысымызда Б. Кенжебаев шығармашылығына қатысты ... ... ... сыни ... мен ... өзек ... ... саласының барлық тақырыбына дерлік қалам тартқан ғалымның ұлт
руханиятына деген жанашыр ... сол ... ... ... ... ... алашордалық мақсат аясына шоғырланған ұлт ойшылдары ... ... ... өсуі мен ... жолында айтқан ақиқатты
пікірі – ғалымға көп ... ... мен ... ... ... емес,
шын мәнінде жау тұтқан, қолдамаған мақалалар болып өзіне оралып отырды.
Б. Кенжебаев - ... ... ... ... ... ... жүйелеуші, сарабдал сыншы және өткір журналист десек, осы
жолдағы мақалалары, ... ... ... формада жазылған пікірлері
қандай мол болса, оған қарсы жазылып ... ... легі де ... ... еді. ... ... ... өз уақытында негізді және негізсіз
түрде жазылған бұл сыни ... ... ... әділ ... беру ... ғана ... Сондықтан да, біздің зерттеу жұмысымызда бұл тақырып
алғаш рет көтеріліп отыр.
Бұлардың баршасы өткен уақыт еншісінде ... ... ... ... те ... ғасыр бедерінде болған оқиғалардың ... ... ... ... тәуелсіздік алып, руханиятымызды қайта қарап, бағалы
тұлғаларымызбен қайта ... ... ... ... ... ... мәселені құптау ниеті зерттеу жұмысымыздың жазылуына алып келді.
Б. Кенжебаев кеңестік заманда жасады, сол ... ... ... ... те, біз ... ... ... емес, қазақтың төл
әдебиеттануына қызмет еткенін түрлі еңбектерінен көреміз. ... ... аса ... ... ... ... Кенжебайұлының орны
айрықша. Айрықша болатыны - қазақ ... ... ... бірі – ... ... ... ... ірі-
ірі тарихи кезеңдерін зерттеу байланысты»[1.6.]. Қазақ әдебиеттануы бүгінде
Б. Кенжебаевты осылай таниды.
Ғалым еңбектеріне қарсы кеңестік билік пен оның ... ... ... ... ... де ... туындайды. Ғалым әрқашан ұлттық мүдде мәселесін
жоғары қойды, сол кездегі ... ... ... ... ... тек ... мәселе төңірегінде қарастырды. Сондықтан да, тап
бүгінгі күні, ұлтымыз өз алдына жеке шаңырақ тігіп, ... ... ... ... ... күні оның ... қатысты жазылған түрлі сыни
дүниелерді зерттеу – көкейкесті мәселенің ... ... ... Кенжебаев шығармашылығына қатысты жазылған пікір еңбектерді біз екі
бағыт бойынша қарастырамыз. Оның біріншісі – кеңестік ... ... ... жалалы, көзсіз сындар мен ара-тұра ... ... ... достық сындар болса, екіншісі – қазақ жұрты тәуелсіздік
алған кезеңнен бері ... ... ... ... ... ... және ... сын. Тәуелсіздік кезеңінен бергі жазылған пікіри
мақалаларда зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік алды. Бұлар да сын санатында аталғанымен, біз өз
тақырыбымызда бірінші бағыттағы сынға ... ... ... Өйткені,
екінші бағыттағы, мамыражай, ғалым шығармашылығының ... ... ... ... ... ... ... мүдде мен ұлттық
таным мәселесіне ... ... ... ... ... тырысқан
шығармаларды талдау арқылы біз ғалымның қазақ әдебиетіндегі тарихи орнын
нақтылай түсеміз.
Жалпы, тақырыптың ... ... ... ... пен ... ... ... алған бағасы турасын ғалымның жанашыр ... ... бір ауыз ... ... ... кандидаттық диссертациясы қолжазбадан ... КП ... ... 1947 ... ... ССР ... академиясының Тіл
және әдебиет институтының жұмысындағы өрескел қателіктер туралы» қаулы
қабылдады. Республика ... ... ... ... ... ... ... сынады. Орысша жазғыш солақай
сыншы Ж.Сәрсекеев, үлкен ақынымыз Қ.Бекхожин, білімді сыншы ... ... ... хатшысы Н.Жанділдин… құдай-ау, адалын
айтқан Бейсекеңді кім ... ... ... ден ... ... ... ақынның (Сұлтанмахмұт
Торайғыров. ... ... ... ... адам…».
Ақырында Бас газет бетінде «Б.Кенжебайұлы өзінің бұл ұлтшылдық
бағыттағы өрескел ... ... рет ... ... де, ол ... ... пікірлерге күні бүгінге дейін құлақ аспай, қателерін
түзеуге тырыспай келеді. ... ... ... да ... оның ... ... «қайсарлығына» совет жұртшылығы төзе бермейді»,-
деген қорытынды шығарды»[2.17.],-деп сөз саптайды.
Бұл ... ... ... көп ... Әйтсе де, ғалымның сол
кездегі еңбектерінің осы күні құрметтелуі, мойындалуы әдебиет талабы. Бұл
тақырыпты ғылыми ... ... етіп ... осындай себепкерліктен
туындады. Тақырыптың көкейкестілігі осындай мақсаттардан туындайды.
Біздің зерттемегіміз – Б.Кенжебаевтың әдеби-ғылыми ... ... ... әр кезеңде жазылған талқылау материалдар. Б. Кенжебаев тақырыбының
көкжиегі ауқымды, аса қомақты тақырып болғандықтан, оның ... сыни ... жеке ... отыр.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Б. Кенжебаевтың шығармашылығы турасында ... ... ... ... ... ... ... қосқан үлесі әркезде
айтылып, іргелі еңбектерге арқау ... ... ... Бейсембай Кенжебаевтың творчестволық өмірі»,
Т.Кәкішевтің «Б.Кенжебаев тарихи ... ... ... ... ғалым, азамат», Д.Сартбаеваның «Бейсембай Кенжебаев – ... ... ... Р. Бейсенбаеваның «Б. Кенжебаев – қазақ кеңес
әдебиетін зерттеуші» дейтін ғылыми еңбектері бұл ... ... ... ... ... ... арналған «Б.Кенжебаев және қазақ
әдебиеті ... ... деп ... ... ... барысы
да осы саладағы зерттеулерге мол үлес ... ... ... ... Ә. ... М. Ғабдуллиннің, Б. Уақатовтың, С. Қирабаевтың
пікір-тұжырымдарын да қоса атаймыз. Қ. ... ... ... ... ... ... Бейсембай Кенжебайұлының ерліктері жайлы
хикая», З.Бисенғалиевтың ... ... ... ... ... кеңейте түсетін салмақты ғылыми зерттеулер деп
білеміз.
Осындай ғалымдардың мақалалары, ... ... ... ... ... арнасына бұрылды, қазақ әдебиеттануы да айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ғасыр басындағы ағымдар
туралы зерттеулерін ... ... ... ... өнері мен оның
шығармашылығына қатысты жазылған сан алуан сыни пікірлерге нақты ... ... ... мен міндеттері.
Әдебиеттануымыздың сан түрлі саласы бүгінде ғалымдар ... ... ... ... ... ... Осы ... Б.Кенжебаев шығармашылығына
қатысты жазылған сыни мақалалар, ресми қаулы-қарарлар да бұл бағыттың бір
тармағы болмақ. ... ... ... төмендегідей міндеттерді
қарастыруды мақсат етіп қойдық:
- Б. Кенжебаевтың қазақ әдебиеттануына қазақ ... ... ... ... деген жанашыр ниетін, алғашқы да, озық әдебиеттанушы
екенін нақтылау;
- Б. Кенжебаевтың шығармашылығына қатысты тәуелсіздікке дейін ... сын ... ... қаулы-қарарларды сан алуан сыни еңбектің,
социологиялық сыңаржақ еңбектердің ... ... ... ... ... ... белгілеу;
- Б. Кенжебаев шығармашылығына қатысты тәуелсіздіктен кейінгі кезеңде
жазылған сыни, әдеби сын еңбектердің ... мен ... ... ... ... ... ... орнығу процесін айқындау.
- Б. Кенжебаев және оның шығармашылығы ... ... ... ... ... отырып сонымен қатар әдебиет тарихшысы ... ... ... де ... ... ... ... таным мәселесіне жүгіне отырып, Б. Кенжебаев ... мен ... ... ... ... ... да
нақтылау;
- Оның шығармашылық тұрғыдағы шынайылығы мен ... сол ... мен ... орта ... ... көрсету.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
- Б. Кенжебаевтың шығармашылығына қатысты ғалымдарымыз бен сыншы,
зерттеушілеріміз ... ... ... сыни ... ... рет ... жүйеленіп зерттеу объектісіне айналды, тақырыпқа шоғырланды;
- Осы зерттеулер мен сыни пікірлер тұңғыш рет тәуелсіздікке дейінгі
және ... екі ... ... ... негізінде Б. ... ... ... ... мен концепциясы белгіленді;
- Б. Кенжебаев шығармашылығына қатысты ресми қаулы-қарарлар, ... ... ... кеңестік қоғамдық-саяси жүйе идеологиясымен
салыстырыла отырып, сыни пікірлер тұңғыш рет ... ... ... ... пен ... таным қақтығысы салыстыра қарастырылып, осы
арқылы Б. Кенжебаевтың азаматтық һәм ғалымдық тұлғасын ашып көрсеттік.
Зерттеу жұмысының деректік негіздері.
Өз ... ... Б. ... ... ... ... әдебиет,
журналистика саласындағы еңбектері пайдаланды. Атап айтсақ, ғалымның «Қазақ
халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары», ... ... ... «ХХ ... ... ... ... «ХХ ғасырдың
басындағы қазақ әдебиеті (тағы да. Дисс)», ... ... ... ... ... ХХ ... ... демократ
жазушылары» аталатын докторлық диссертацияларын, «Әдебиет белестері», ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың деректік
негізінде пайдаланған еңбектердің екінші қыры ... ... ... ... ... ... және ... жазған мақала,
зерттеулері болып табылады. Мұндай сипаттағы материалдар арнайы жинақталып,
бір ізге түспегендіктен түрлі мерзімді материалдарда жарық көрген ... ... ... ... ... Мемлекеттік мұрағаттың жеке
қорлары, оның ішінде Б.Кенжебаевтың 1739 қоры ... ... Сыни ... ... ... ... көмегіне
жүгіндік. Үшінші кезекте ғалым туралы жазылған түрлі зерттеу монографиялары
жұмысымызға негіз болды. Бұл дүниелерді біз тақырыптың зерттелу ... етіп ... ... және ... ... жұмыстың зерттеу нәтижелерін, ... ... ... мен тұжырымдарды осы бағытта жазылатын зерттеулер үшін
пайдалануға болады. ... ... ... ... жаңаша пайымдау,
жаңаша жазуда қолдануға болады. Студенттер мен ізденушілер әдебиеттануға
қатысты ... ... ... оқу құралдарын жазуда пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- Б. Кенжебаев шығармашылығына қатысты ... сыни ... ... ... ... ... ... да өз уақытында рухани ... ... ... ... Олар қазақ руханиятының қаншалық ауыр жолдан
өткенінің көрсеткіші болғандықтан ғылыми ауқымда алғаш зерттеліп отыр;
- Б. ... ... ... ... сыни шығармалар бүгінгі
күн көзқарасына сүйене отырып, ғылыми тұрғыда талданды;
- Осындай түрлі сыни ... ... Б. ... ... ... Б. ... ... жайындағы сыни еңбектерді де ғылыми
тұрғыда қарастыра отырып, кенжебаевтану ғылымының қалыптасуы жайында ... ... ... сыннан өтуі мен жариялануы.
1. Б.Кенжебаев - журналист // «Қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындар
дәстүрі» Майлықожа ... 175 ... ... ... ... ... 26-27 қараша 2009 жыл. Түркістан – 2009ж, 202-204
б.б.
2. Б.Кенжебаев – сұлтанмахмұттанушы ретінде әдеби сында. // ... ... ... конференция. Павлодар – 2010. С.Торайғыров
атындағы Павлодар мемлекеттік университеті.16-том, 117-124 б.б.
3. ...... ... ... // «Өзбекәлі Жәнібек оқулары
-2010» Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция. ...... ... ... ... 2010ж, 348-351 ... ... – Абайтану мен Жамбылтану арнасында. // «Жас ғалымдардың
заманауи ... атты ... ... ... ... – 2010. ... ... Оңтүстік Қазақстан
мемлекеттік университеті, 2010. 40-43 бб.
5. Б.Кенжебаев – ... ... ... // ... ғылыми журналы. №1-2, Түркістан – 2010, 80-84 ... ... ... ... ... ... және сыни
көзқарастар. // Түркістан – 2010. Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ ... ... 170-173 ... Қазақ әдебиеті тарихын он үш ғасырға ілгерілеткен ғалым. // ... ...... ... Ә. ... мен ... ... еңбектері.
// «Хан Кененің қасиетті мұраты» Республикалық ... ... – 2010, 93-96 ... Б.Кенжебаевтың діни-ағартушылық ағым өкілдеріне қатысты еңбектері.
// «Білім беру және ... даму ... ... ... ... 2010 ж. ... Абай атындағы ҚазҰПУ, 185-187 б.б.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Зерттеу жұмысының құрылымы кіріспе, үш ... ... ... ... ... ... ТАРАУ
Қазақ әдебиеті тарихына қатысты көзқарастары сын таразысында
Әр ұлттың болашақ өскіні өзінің ұлттық танымы мен ұлттық руханиятының
мәйегіне қанып өсу үшін ... ... ... ... ... ... ... Ол ана тілі, музыкасы, әдебиеті секілді ... ... ... ұлт ... да ... ... Тілі жоқ ұлттың
болмайтынындай, тарихы жоқ ұлт та болмайды.
Кеңес одағы билігі орнаған ... ... ... жұдырығының
ішіндегі ұлттардың тарихи-танымын естен ... ... ... ... ... ... ... зерттеу тақырыбымызға өзек болған әдебиет
тарихы да бар еді.
Ұлтының атын атауға жұрт қорқатын уақытта тарихын зерттеп, ... ... қиын ... ... қаралды.
Сан ғасырдан бері жасап келе жатқан халықтың тарихы, ... ... ... тұрған түркілік танымымыз мүлдем естен шықты деуге
де болады.
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... қолға алынды.
Түркішілдік идеясын қолдаушылар мол. Жер шарының біршама бөлігін мекен
еткен түркі ... ... ... да, ... де Кеңестік кеңістік шеңбері ыдыраған кезеңнен кейінгі еркіндік
себеп болуда. Бұл түп-тамырымызды жете зерттеу үшін де, ... үшін ... тани түсу үшін ... ... болды. Сондықтан да, түркі
жұртының тарихы турасында ... жазу ... ... ... ... тарих сахнасына көптеген түркітанушылар шықты. Архологиялық, әдеби
тараптары да жете ... ... орта ... ... деп сөз бастаудың өзі қорқынышты
болатын десе, бүгінгі күні ешкім ... ... ойлы ... сол
кездегі қаһарлы билік тұрмақ, қарапайым адамның өзі жау тұтатын еді. Қазақ
әдебиетінде уақыттың осындай қатал сынына ... тұра ... ... ... Біз ... ... деп сөз саптауымызға ешкімнің қарсы шықпасына ... осы ... ... ... барша материалдар дүйім қазақ жұртының
ішінен түркішілдік идеясын жаңғыртушы ... Б. ... ... ... кең ... да, байтақ, бастауын өткен ғасырлар
қойнауынан алатын үлкен қазыналы ... ... ... ... сөз ету
бүгінгінің үлесінде десек те, осынау мәселе, яғни, қазақ әдебиетінің тарихы
кеңес одағы тұсында өткенді ... ... ... ... ... да ... шығарып, қазақ әдебиетінің тарихын қазан төңкерісінен
басталады деп қайырды. Бұл билік ... ... ... ... ... те, олар ... ... халге жеткен жоқ еді, бұл ұлт тарихына біліп
тұрып жасалған үлкен қиянат болатын.
Белгілі бір ұлт болып тарихта қалу үшін оның ... ... ... ... ... Олар ... ана тілі, өнер
секілді маңызды ... ... ... да осы ... ... ... ... тарихына жанашырлықпен қарау – зиялыларымыз үшін қорқыныш
болса, әдебиетіміздің тарихы кеңестік идеологияның өткір кездігімен ... ... ... тұрған бір тұлға бар. Ол – ғалым Б. Кенжебаев.
Ғалым Б. Кенжебаев өзінің ұлты алдындағы парызы үшін, ... ... үшін ... істер атқарды. Олардың жартысынан астамы автордың
осы саланы жандандыруға қатысты жазған еңбектері ... ... ... ... ырғағына орай сан қырынан ... ... ... ... ... ... бөлеген дүниелер. Дегенмен, біз, осынау
еңбектердің жеке өзін емес, бұл еңбектер ... ... ... мен ... ден ... Б. ... ... оның еңбектері
арқылы емес, ол турасында жазылған ... ... және ... ... ... ашуды мақсат тұттық. Осынау еңбек-зерттеулердің бағасын
беру, уақыт тынысына орай ... ... ... ... ... Ғалым еңбектеріне қатысты сыни ... ... рет ... біздің еңбегіміз арқылы тұңғыш рет ғылыми жаңалық ретінде
қарастырылып отыр.
Б. Кенжебаев шығармашылығының ... ... ... ... Бұл ... біз ... де, ... себептің бірі – билік тарапынан
туындаған қысым еді деп тұжырамыз. Өткен ғасырдың 40-60 жылдары Қазақстан
Компартиясының Орталық ... ... ... көптеген қаулы-қарарлар қабылдады. Бұл қаулының діни сипатты
өлең тудырған шығармагерлерге, ... тегі ... ... ... шығарылғандай болғаны баршамызға мәлім. Сондықтан да «діншіл»,
«бай» ақын-жазушылардың «зерттеушісі» деген айыппен сыналып, Б. ... осы ... ... айтарлықтай татты.
«Ежелгі дәуір әдебиеті» деп аталатын тұтас құрылымды оқулыққа енгізіп,
ғалымдарға мойындату ғалым үшін әсте оңай ... жоқ. Бұл ... көп ... тер ... ... ... үшін ауыр болса да еңбек етіп, құжат ақтару –
кейін еңбегінің жемісін көрер болса – аса иігілікті іс. Ал, Б. ... ... ... әдеби құндылықтарды там-тұмдап жинап, ғылыми
негіздеп, әріптестер ортасына салғанда ... ... өз ... ... ... көзқараспен қарап, сын тезіне алғаны – тек ғалым үшін
ғана емес, қазақ әдебиетінің тарихы үшін ауыр іс еді.
Еңбектің бұл ... ... осы ... ... ... сыни ... мен тартыстар сөз ... ... ... сөз еткенімізде түркі халықтарына
ортақ байланыстар мен ... ... ... тамыры туралы үлкен ерлік
деуге саятын зерттеулерінен бастағанымыз орынды. ... бұл ... ... де ұшырады, дегенмен де, тыңғылықты ... оны ... ... ... ... бірнеше ғасырға ұзартып, түркі
халықтарына ортақ байланыстарымыз турасындағы өз ... ... ... ... ... әдебиетін зерттеуі мен хандық дәуірге дейінгі ежелгі
әдебиетті ... осы ... ... ... ... жасалған
сүрлеу тәрізді болды.
Шындығына үңілсек, қазақ әдебиеті тарихын ... сол ... ... қан ... ... ... ... ғалымға ең бірінші қарсы
шыққандар қазақ әдебиеттанушылары еді. Ұлт ... ... ... ... ... - ... ... тұр деп тұжыруы – көптеген
ғалымдарымыз тарапынан ... ... ие ... Біз бұл ... ... өйткені, Кеңестік кеңістікте түркілік тек
турасында сөз ету тұрмақ, ұлт турасында әңгімелеудің өзі аса ... ... ... өткен ғасырдың отызыншы, жиырмасыншы жылдарындағы
жаппай ... ... ... де ... жоқ, ... ... ... жаппай
жазалау науқаны жалғаса келе, қырқыншы және елуінші жылдардың орта ... өз ... ... ... ... жеке ... ... атап айтсақ,
Сталиннің жеке басына құлдық ұрудан туындаған әрекеттер болатын. 1949 жылы
Қазақстан Коммунистік ... ІҮ ... ... ел жабылып,
коммунистердің бірінші делегаты етіп сайлайды. ... ... оның ... ... ... ... Осы ... партия істерінің бәрінде Сталинге
деген құрмет, «ұлылығын асқақтатуға» деген құрмет, тіпті құлдық ... ... орын алып еді. ... күні бұл ... ... ... ұмытыла бастағандықтан, халық арасында болған жеке басқа ... ... ... болғандығын сол кездегі тарих беттерінен көреміз.
Қазақ журналистикасының тарихында сол кезеңде жарық көрген бір ... ... ... ... ... «Улы ... деп қате жібергені үшін журналисті
бас редакторлық қызметінен ... ... ... ... ... кездестіреміз.
Бұл жылдарда Ленин есімі көмескілене бастаған еді. ... ... ... және ... ... ... құрған Сталин Ленин ... ... ... үшін ... ... болатын. Бұл әрекетті қудалау
мен атып, асу арқылы жүзеге ... Бұл ... ... ... ісі» ... секілді оқиғаларды мысалға алсақ болады. Мұның
қатарында қазақ зиялылары өз ... жауы ... ... ... ... ... ... шектеле қойған жоқ, тіпті, екінші дүниежүзілік соғыс
кезі мен майдан ... соң ... ... Бұл арқылы Сталинге
табынушылықты соғыстың өзі де тоқтата алмағандығын көреміз.
Бұл әрекеттер ... үшін ... ... ... ... балта
шауып, ұлт руханиятын құрдымға жіберу деп сол кезде ешкім айтпады, ... ... ... ... «Жау ... ... ... басқарушы» деп ұран тастаған болатын.
Осы әрекеттің шеңберіне көптеген заңдар мен қаулылар қабылданды ... жылы ... ... Комитеті идеология саласының тапсырмасымен
жүзеге асқан «Тіл және ... ... ... ... ... деп ... ... еді.
Қазақ руханиятын дамытушыларға жаулық көзқарасты ... ... бірі ... Алматыда өткен Қазақстан Коммунистік партиясының ІҮ
сьезінен кейінгі отырысты атаймыз. Мұнда ресми ... ... ... ... ... ... ... Әлі де болса ... ... келе ... ... ... оң ... салу мәселесіне қатысты
қатаң талап қойды.
Кеңес одағы тұсында ел мәдениетін дамытуда ерекше еңбек еткен жандардың
бірі І. Омаров болғанын ... Оның осы ... ... істері де мол.
Әйтсе де, осы басқосу барысында сол кездегі орталық комитеттің идеологиялық
секретары болып ... І. ... өзі ... мен оның осы ... ... әрекет деп көрсете сөйлегенін көреміз. Мұндай әрекетке І.
Омаров амалы жоқтықтан, билік қысымының күштілігінен ... деп ... күні ... ... бар. ... ... ол ислам және
ұлтшылдық секілді факторларды байшылық дәуірдің қалдықтары деп сөгуге дейін
барады. Бірақ, ұлт ... ... ... І. ... ... ... тарих беттерінен көреміз. Сол кездегі қатаң билік оны да
«идеологиялық тексеру жүргізбеген, ... ... ... және ... Қасымов туралы пікірлері Кеңестік билік көзқарасына мүлдем
қайшы»[3.],- деген жаламен оны да ... ... ... ... 1947 ... 17-ші ... болған басқосудың салдары жөнінде
белгілі тарихшы Талас Омарбеков былай деп жазады: «Осы сьезден ... ... Т. ... Ә. ... Е. ... ... жазушылар одағының партия жиналысы болды. С. ... Ж, ... ... ... ... ұлтшыл деп айтыптауда ерекше көзге түсті.
Сондай-ақ айыптаушылар қатарында Т. Ахтанов, Д. Әбілов, М. ... ... Т. ... және ... болғанын қазір жасырудың қажеті жоқ
деп ойлаймыз. Мүмкін, уақыт солай ... ... де ... ... тарих тек
фактіге жүгінеді»[3.],-деп жазады.
Заманалар қойнауында қалған әдебиетімізді зерттеуге тиым салу, мұның
себебін – ... ... ... мұны ... де ... көксеу
болады деп түсіндіру расында ақылға сыймайтын жәйт еді. Кеңестік ... ... көп ... ішіндегі азғантай билеушілер мен
ақсүйектердің емес, сол қалың көпшіліктің ... ... ... ... ... кезеңдерде де сол қарапайым көпшілік ... ... сол ... ауыз ... де бірінен соң біріне жалғастырып,
дамытып әкетіп отырған да сол ... ... еді. ... ... ... ... да жоққа шығаруға ұмтылған билік қазан төңкерісіне дейінгі
тарих беттерін мүлдем ... ... ... ... ... ... ... славян жұртының тарихын, мәдениетін, руханиятын ... ... ... ... ... түркілер тарихын жоққа шығарумен-ақ
көрсетуге болар еді.
Осы уақыттағы Б. ... ... ... ... ... бастап қарастыру мақсат етіп қойылғанына қарап, ғалымның көзсіз
батырлығына ... ... ... ... ... ... ... хан
тұсындағы әдебиетіміздің өзіне тиым салынған заманда мұндай ой айту ... ... ... 1941 жылы ... ... ... дәуірлеу
мәселелері», «Қазақ әдебиетінің тарихы туралы» деп аталатын мақалалары және
«Қазақ хандығы тұсындағы әдебиет» деп ... ... ... ... ... тақырыпқа салынған соқпақ жол іспетті болып еді.
Қазақ ... Б. ... ... ... ... ... ... аз болды. Бұл тұста зерттеулерді сөз еткенде И.
Гаспаралының ... ... ... ... ... Маржани жазбаларының
жалпыхалықтық мәнге ие болуы мен Б. Кенжебаевтың «Орхон ... ... ... ... ғана көрсете аламыз.
Сталиннің қанды зұлматында көз жұмған алаш азаматтарымен бірге түркілік
тек турасында сөз қозғау де ... ... еді. Ал, бұл ... ... мақсат сарыны біршама М. Жұмабаев ... ... ... ... ... ... ... тақырыпты сөз етіп, «пантүркис» деген
жала жабылып, басын қатерге тігуді ешкім қаламады. Сондықтан да, ... бұл ... ... тек Б. ... еңбектерін ғана
кездестіре аламыз.
Біз бұл тұста ғалымды түркі халықтар әдебиетін жете ... ... деп айта ... ... атын осынау ортақ идеяны сақтап ... ... ... ... осы ... жазылған еңбектер Б. Кенжебаев
шәкірттеріне тиесілі болғандығын, ... ... ... көрсетеді. Өйткені, дүйім түркі халықтарының әдебиетін
бір адамның зерттеп, зерделеуі ақылға сыймайтын тірлік. Сондықтан да біз ... ... ... ... тұрған күрделі болмыс иесі ретінде
танимыз, осы ойдың жалғасуы – тек қазақ әдебиеті үшін ғана ... ... ... ... ... түркі халық үшін үлкен жеңіс еді.
«Тарихшылар, әдебиетшілер еңбектерінде, оқулықтарда, түрлі ... ... ... күні ... дейін партия, үкімет
тарапынан қадағаланып, жоспарлы ... ... ... ... ... Алаш ... Алаш партиясы, Алашорда өкіметі туралы тарихы
шындық бұрмаланып, қып-қызыл өтірік ... ... Ең ... ... ... ұлтының қас дұшпаны болып көрсетіліп, олардың
шығармаларына тиым салынды.
Кеңес ... мен ... ... саясат, шаруашылық саласында емес,
ғылым, білім, идеологияның да ... ... ... ... ... ... ... темір тәртіпке айналдырып, бұра
тартқандардың шапты, тлін кесті. ... зор ... іске ... ... ұйымдар құрылды. Партия, қауіпсіздік комитеттері өнер қызметін
бақылап, бағыттап, тексеріп, жазалап отыратын арнаулы бөлімдер ... ... ... суретші, композитор, сәулетшілердің жазған-сызған,
жасағанын ғана емес, жүрген-тұрғаны, ішкен-жегені, ымдаған-сөйлегеніне
дейін ... ... ... отырды. Тап тартысы, орыс үстемдігі, коммунистік
мұратқа көлеңке түсіретін сәл нәрсенің өзі ... ... ... ... жоғарыдан қаулы-қарарлар түсірілді. Оларды талқылай жан беріп, жан
алатын жиналыстарда «күнәһарларға» тас боран ... ... ... ... ... соған ұйып, Алланы ұмытқан, мұсылмандықтан безген,
обал-сауапты, рахым-қайырды білмес ... ... ... олар
тарихын мансұқтап, отаршылар алдында шұлғып, ұлттық иігіліктерде безіп
шыққандар ұлттық санаткерлер төбесіне әзірейіл қамшысын ... ... ... ... ... ... Д. ... «Бейсенбай Кенжебаев – қазақ ... ... ... ... ... ... ... халықтарына ортақ ежелгі кезеңін қазақ
әдебиеттану ғылымында тұңғыш мәселе етіп көтерген, оны ... - ... ... ғалым» [5.81]- деп жазды.
Бүгінгі жас ғалымдар Б. Кенжебаевтың әр мақаласын ұлтымыз үшін жасаған
әр ... деп ... ... ... тарихын бір ізге түсіру осы
күнге дейін жалғасын тауып ... Мұны әр ... ... ... ... академик Қ. Жұмалиевтің жүйелеуі тұр. Қ. ... ... ... ... ... ... мен тарихы турасында пікірлерін
жинақтай келе «...тарихта бірінші рет аты мәлім, ... да ... ... ... ... ақын - ... ... Біз қазақ жазба әдебиетінің,
әдебиет тарихының басы ... ... ... жазып еді.
Б. Кенжебаевтың ауыз әдебиетіміздің бастауын түркілерге ортақ ... ... ... осы пікірден соң туындағандай. ... ... ... дүние - «Қазақ ... ... ... ... ... тарихы қайдан, кімнен басталады?» деген
тақырыппен жазылған Б. Кенжебаевтың мақаласы ... ... ... өз қарсылығын түрлі дәлелдермен көрсетіп:
«... қазақ халқы жазба әдебиетінің тарихын, профессор Қ.Жұмалиев
айтқандай, ... ... ... ... ... ... емес, онан көп
әріден, шамамен айтқанда, VІІІ-ІХ ғасырлардан бері ... ... ... жерлерде, кейбірін қазақ халқы құрамына енген рулар өкілдері,
кейбірін ... ... ... ... ... мен халықтар өкілдері жасаған,
қай-қайсысы болсын, ... ... не ... не ... ... ... ... түсінікті болған, қазақ рулары қолданған ... ... ... ... нұсқаларын қазақтікі деп айтуымызға, қазақ
жазба әдебиетінің тарихына енгізуімізге әбден болады»[7.],-деп тұжырымдады.
Бұқар ... ... ... ... ... ауыз ... өкілі
ретінде қарастыратындықтан бұл ақиқатқа негізделген пікір еді.
Бұған қарсы жазылған сыни мақаланың авторы академик Қ. ... ... ... қағидаға айналмасын» деген мақаласында Б. Кенжебаев ... ... деп ... ... ... кемшілік тұрғысынан атап
көрсетеді.
«- Б.Кенжебаев пікірі ... ... ... не ел ... не ... ... үйлеспейді;
- Жазу тарихы мен әдебиет тарихын шатастырады;
- Б.Кенжебаев ұсынып отырған шығармалардың тілі түсініксіз;
- Әдебиет тарихына ену үшін ... желі ... ... Б.Кенжебаев
айтқан жазу-сызулар Абайға дейінгі әдебиетті желілеп әкеле алмайды;
- Халық құралмай, оның әдебиеті болмақ емес;
- Б.Кенжебаев ... ... ... үлгілері исламшылдықты
уағыздайды;
- Мектепте, ... оқу ... ... келмейді»[8.],-дейтін
пікірлермен тұздықтайды.
Сонымен қатар, мақалада Б. Кенжебаев еңбегін мүлдем басқа арнамен
түсіндіретін ... да мол. ... ... бір ... ... ... әдебиетінің тарихы қайдан, кімнен басталады» деген мақаласы
не ел тарихына, не әдебиет тарихына, не ғылыми топшалауларға маңайласпайтын
сәуегейлік ... ... енді бір ... ... ... тасқа жазылған
әлдекімнің өмірбаяны мен хан-сұлтандардың араларында болған жарлық, жазу-
сызулардың жиынтығы әдебиеттің тарихын ... ... ... ... ... биліктің әсері-дағы, сол әсер талай зиялыларымыздың көзін
байлап, өз тегіне өзі қарсы сөйлеуге мәжбүрледі. Қ. ... ... ... ... ... ... сұл ... - Адам атадан бастап, «Мұхаммед-
мұстафа саллолаһи алиуссәләмға» дейінгі пайғамбарлардың тарихын баяндайды.
Бұл кітап әуелі Стамбулда, ... ... ... ... дінін
халыққа кең тарату мақсатымен әдейі жазылған діншілдердің бірден-бір мықты
құралы. Қожахмет Ясауи ХІ-ХІІ ғасырдағы Орта ... аты ... - ... ... ... ... дүниеден безіп, жер астын мекен ... ... ... ... ... авторы. Ол барлық шығармасында
өмірді емес, өлімді, бұл дүние емес, о дүниені жыр ... ... ... ... деп ... ... ... күні авторды кінәлі
санап емес, биліктің жойқын ... ... деп ... ... ... осы ... бетінде қос мақалаға жауап берушілер де болған.
Полемикаға араласқан авторлардың бірі Қ. ... ... ... бірі Б.
Кенжебаев идеясына дем ... Бұл ... ... ... ...... ... түп қазығы»[9.],-дейтін мақаласын,
Ә.Құрышжановтың «Кодекус куманикус» - ескі ... ... атай ... ... ... ... айтқан жүйелі сөзге назар салынбады
және де ... ... ... Б. ... ол кезде пікірін нақты
дәлелдейтін аргументтері де болған жоқ. Сондықтан да, ... ССР ... ... ... әдебиетінің тарихында»: «Бұқарға дейінгі әдебиет
нұсқаларында Асан қайғы, ... ... да ... ... олар
тарихи адамнан гөрі де, аңызға айналып кеткен, тарихта қай ... ... емес және олар ... ... ... сөздер әр жерде әр түрлі
айтылуын еске алсақ, олар әдебиет тарихының басы бола алмайды»[11.95.],-деп
жазылды.
Ғалымның ... ... ... ... ... еңбектерінің екінші
сипаты – тарихқа қатысты. Өз ойын әдебиетте негіздеу ... ... ... жас» газетінде жарияланған еңбегінде қазақ ... айта ... ... тілі мен әдебиетінің тарихы туралы» дейтін
мақаласында «Ерте заманда Шығыс Түркістанда, ... ... ... ... ... ... төменгі Еділ, Каспий бойында көптеген
түрік текті рулар, тайпалар жасаған. Олар бір ... ... ... ... ... ұйғыр, қарлұқ, қыпшақ», «Алтын Орда» ... ... ... ... мойындалған, дәуірлеген уақытынан қалған әдеби
ескерткіштері де мол, архитектуралық ескерткіштері де ... ... мен ... ... ... құрған, билік құрған кезеңі
бірнеше ғасырларға созылған заманда олардың төл әдебиеті ... ... ... бола қалған күнде ол өзге түркі текті ұлттардың ғана ... ... ... ... ... ... ма,-деген ойды негіздеуге
тырысқанымен, өз уақытында ғалым қолдау тапқан жоқ. Өйткені, мұны ... ... де ... әріптестердің үлкен жаңалықты Бейсекеңе қимауы
десек те ... еді. ... бұл ... орыс ... әлдеқашан
айтылды, мұны ғалымдарымыздың білмеуі ... де емес еді. В. ... ... ... ... деп аталатын мақаласында қазақтың
Қорқыт туралы ... мен Оғыз ... ... ... тамырын
байланыстыратын тұстар аса мол. Академик В. В. ... ... ... ... мен ... жұртының ертегілері арасынан
алшақтық таппай, екі ... ... бір ... ... баршаға
белгілі. Ғалымға өз жаңалығын жариялау мақсаты бірнеше жылдың жүзінде пісіп
жетілді, көптеген жұрттың ... ... «Бұл ... Бейсембай
Кенжебаев бірер жылда, аяқ астынан келген жоқ, ұзақ жылдар көне ... ... ... ... ... тәжірбиесіне сүйеніп, мың
ойланып, жүз ... ... ... ... мен ... тарихы терең
байланыста екендігіне көзі жеткен соң ғана барған еді» [13.].
Сондықтан да Бейсекеңе ұлт әдебиетінің баға ... ... ... ... де полемикаға баруға тура келгендей. Осы ретте ғалым
Өзбек ... М. ... ... пікірлер қайшылығы,
жаңсақтығын сөз етеді. Сондықтан да ... ... ... үстінде болды.
«Қазақ совет әдебиеті» тарихының 1948 жылы ... ... ... ... Кенжебаевтың қаламынан шықты. «Большая советская энциклопедияға
Кенжебаев жолдастың ... ... ... ... ... ... ... назар аударсақ, ғалымның өз пікірі негізінде
тоқтаусыз қызмет ... ... біз Б. ... қазақ әдебиеті тарихын толығымен зерттеді деп
пікір айтудан аулақпыз. «Б. Кенжебаев ... ... ... ... өзіндік үлес қосты. Тек, үлес қосып қойған жоқ, ... да. ... оның ... осы ... ... ... жол ... болса, шәкірттері бұл сүрлеуді даңғыл ... ... ... ... өз зерттеулерінде «Қазақ әдебиеті
тарихын дәуірлеу», «Қазақтың бұрынғы өлең ... ... ... ... ... ... «Махаббат наме» секілді
шығармаларды зерттеп, олар ... жеке ... ... ... әрбірін
түбегейлі зерттеуге үлкен бір ғылым ордасының ... ... ... ... ... да Б. ... бұл еңбектерінде олардың аты
аталып, тарихи санасынан айрылып бара жатқан ұрпақтың ... аты ... ... ... ... кейінгі жас ғалымдардың назарын аудару үшін
жазды деген тұжырымға тоқталамыз.
Осы ойды Х. Сүйіншәлиевтің зерттеулерінен де ... ... ... ... ... ... маңызын бас-басына айтып жату бұл шағын
мақалада ... ... ... де, ... өз ... ... ... болғанын
ескермесе болмайды. Бұндағы негізгі – қазақ ... ... ... ... оның өсу жолын, түркі тілді халықтарға ортақ ... ... ... әдеби ескерткіштерінің маңызын таныту; көне қыпшық
немесе шағатай әдеби ... ... ... ... ... туралы
түсініктер беру»[16.],-деп тұжырады.
Ғалымның орасан зор еңбегі турасында бейсембайтанушы Қ. ... ... ... ... дейтін зерттеу еңбегінде: ... ... ... ... алатын қазақ әдебиеті тарихының
Бейсембай Кенжебайұлы жасаған дәуірлеу жүйесі қазір ... ... ... ... ... оқу ... ... оқытылады. Сонымен
қатар, бас-басына атап айтар болсақ, профессор ... ... ... ... ортақ ежелгі дәуірі, қазақ хандығы
тұсындағы әдебиеті, ХХ ... ... ... ... ... ... ... алғаш көтеріп көпке жеткізген, концепцияға айналдырып
әдебиетте орнықтырған табанды, көреген ғалым» [2.104.]-деп ... ... ұлты ... ... алдындағы жоғары бағасын бергеніндей
боп танылады.
Ғылымда белгілі бір ойды дәлелдеу – ұзақ уақыт пен ... ... ... ... ... ... ... емес, бірнешеу, кей факторлар
арасында жүздеген тұлғалардың еңбек етуіне қатысты және осы көп тұлғаның өз
пікірі мен ... ... ... ... ... ... ... тауып,
көпшілік тарапынан мақұлдана қоймайды. Айтыс пен тартысқа құрылған ғылымның
сипаты оның шындығын ... ... ... пен тартыс болмаса ғылым
өрбіп ... да. ... да ... ... әдебиетінің тарихын ертедегі
түркілік бастауларымыздан іздеген Б. Кенжебаевқа ... ... ... ұлт пен тарихымыздың жауы ретінде қарамаймыз, есесіне жоғарыдағыдай
тартыс көрігін қыздырушы ғалымдар тобы деп ... ... ... көне ... ... ... – сол ... биліктің қаһарынан
туған көзқарас еді. Бұл ретте, сол кездегі билікті ... ... ... ... ... айтушылар тарапына түсіндіру және
ұғындыру мақсатында жазылған мақалалар қазақ ... ... аса ... баршасы да шындық пен ақиқатқа жүгінуі, осы мәселелерді кең таратып
айту ... ... ... ... ... еді. ... ... бір
өткен ғасырымыздың орта шенінде, ғалым Б. Кенжебаевтың қаламынан туындады.
Бұл мақала ... ... ... арасында үлкен мән-мағына мен жалпылық
таңданысқа ие болды. Мақала «Қазақ әдебиетінің тарихы қайдан басталады?-деп
тақырыбы ... ... ... көп ... ... ... ... ерекшеленді.
Бұл ең бірінші сол кездегі билікке қарата жасалған үлкен ... ... ... ... ұранының жұмыла іске асырылғандығы соншалықты,
халық тұрмақ, сол халық ішінен шыққан аз ғана ... ... өзі ... ... мен ... ... ... сөз қозғауды
мүлдем ұмытып еді. Сол кездегі билік өзінің құрамындағы күллі ұлттардың
рухани ... ... ... қол ... ... ... ... Ресейге қосылған уақытынан бастап ... оған ... ... ... жүрген, тайпалық деңгейдегі халықтар деген түсінікті
шегелеп бекітіп еді.
Ал, мұндай қорлыққа ... ... ... ... ... ... соттап, ату жазасы секілді негізсіз қиянат көрсетуінен соң ... ... бас ... ... ... болатын. Сондықтан да көп
ғалымдарымыз ұлттық тарихымызды Ресейге қосылу уақытынан ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіміз Қазан
төңкерісінен басталады дейтін, ұлттық құндылықтарымыздың баршасын жоққа
шығаратын пікірге ... да ұлт ... ... да ... маңайлай алмай,
Кеңестік идеологияның сызып, пішіп берген саясаты негізінде сөйлеп, сол
негізбен ғылым жасап жатқан ... ... ... бір қыры – ... ... ... жұмыс жасап, оны ғылыми тұжырымдап, айналымға енгізіп ... ... ... ... Бұл ... ... ... Қ.
Жұмалиевтың «1958 жылы жарық көрген «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының
мәселелері» деген ... ... ... әдебиетінің тарихын Қазан
төңкерісінен бастап негіздеп, бұл сол ... ... ... ... ... қағида болатын. Ғалым өзінің кітабында ұланғасыр
тарихымызды бір-екі ... ... ... салып еді: «Жазбасы кеш басталып,
шын мәнінде мәдениетке Социалистік Ұлы Октябрь революциясынан кейін, совет
өкіметі кезінде ғана ... қолы ... ... ... әдебиеті...
...Ол кездегі қазақ ақындары орыс тілін білмеді, сондықтан орыс, Европа
мәдениетімен араласа ... ХІХ ... ... аяқ ... өмір ... ... ... түрік, татар тілінде басылып шыққан әдеби
шығармаларға еліктеушілік байқалады. Дүниетану ... ... ... ... ... ... әдебиет нұсқаларында Асанқайғы, Сыпыра жыраулардың
да аттары аталғанымен, олар тарихи адамнан гөрі легендаға ... ... дәл қай ... ... ... емес және олар ... ... толғау
сөздер әр жерде әр түрлі айтылуын еске алсақ, олар әдебиет тарихының басы
бола алмайды...
...Тарихи әдебиет пен ауыз ... ... ... ... бірі –
осы, авторын сақтау десек, сонымен қатар, негізгі айырмасы – ... ... бірі ... түрде өсуі деуге болады...
...ХҮІІІ ғасырдың екінші жарымы, ХІХ ғасырдың бас ... бері ... ... рет аты ... ... да ... рет өзінің атымен
сақталған ақын Бұхар жырау «Сондықтан да ... ... ... ... ... ... басы – Бұхар жырау дейміз»[6.244-245-248.],-деді.
Тың да, тосын пікірдің айтылмау себепкерлігінің бір ...... ... шығу ... ... ... ... әдебиеттанушы Қ.
Жұмалиевтің пікіріне қарсы шығу, оның ... кері ... ... өзі қиын да, күрделі еді. Б. Кенжебаев осы ... ... ... ... тіпті теріске шығара келе өз пікірін айтты.
Бұл кезеңде қазақ әдебиетінің тарихын Бұқар жыраудан ... ... ... еді. ... да бұл ... ... ... туралы Қ.
Ергөбек былай деп жазады:
«Көріп ... ... ... ... Бұхар жыраудан
басталады» – деген пікір концепция ... ... ... Ол ... ... ... ... Міне, осындай сәтте ... ... бұл ... қарама-қарсы «Біз Қажымның бұл
пікіріне қосылмаймыз, қарсы дау айтамыз» – деп ... ... ... ... ... жай ... бірдей еді» [2.101.],-деп сөз саптайды.
Ғалым өзінің көпшілік пен ... ... ... ... ... ... ... ұлтымыздың рухани бастаулары ретінде бірнеше
концепцияларды негіздеп, сөзін соларға жүгіне ... ... Бұл ... «Көне әдебиет туралы» деп аталатын кітабында былай беріліпті:
«Қай халықтың ... ... ... басы бір адам, жеке бір ақын,
жазушы яки соның шығармасы болуы заң емес. ... ... ... ... ... дін, заң кітаптарының, ресми жазу-сызулар мен бұйрық-
жарлықтардың, жеке кісі хаттары мен өмірбаяндарының ... ... ... ... жерлерінен іріктеліп алынуы, солардың жиыны болып келуі де
мүмкін».
«Сондай-ақ, кейбір жазба әдебиетінің ... ... сол ... ... бүгінгі тілінде болуы міндетті емес: басқа ... ол ... ... ... ... жасалған, бірақ сол халық жерінде, сол халықтың
өкілі тарапынан жасалған, сол халықтың өмірін, салтын, ... ... ... ... да ықтимал».
«…бір халық жазба әдебиетінің сол халық болып құралған соң ... ... ... онан ... ... ең ... кейбір нұсқаларының онан бұрын
болуы мүмкін».
«Біздің қазақ көп рудан құралған халық. Осы күнгі қазақ Х ғасырда халық
болып құралады деп ... ... да, ХҮ ... ... болып құралды деп
екінші біреулер айтады. Қалайда қазақ ... ... ... дүниеге дәл сол
қазақ болып біріккен ғасырда ғана келген жоқ, тарихта онан көп ... ... Тек олар ... бытырап, әр халыққа бір қосылып жүрген.
Мысалы қазақ халқы құрамына енген үйсіндер тарихта ... ... ... ғасыр бұрын болған; қазақ халқының ... ... ... ... ... ... арғын рулары да тарихта ҮІІІ-ІХ
ғасырлардан бар ... осы ... ... ... ерте ... ... сол
рулардың тірлігін, салтын бейнелейтін, бір кезде сол руларға ... ... ... әдебиет нұсқалары болса, олар сол рулар жазба
әдебиетінің, кейін сол ... ... ... ... ... ... ... бұл тұста бір ғалымды жақтап, бір ғалымның пікірін мүлдем теріске
шығарып отырған жоқпыз. Екі ... да өз ... ... ... ... ... Қ. ... пікірі – қазақ елі құрылымы толық,
территориясы бекітілген, құжат жүзінде қабылданған заңы бар ... ... ... ... бастап толыққанды әдебиет деп ... Б. ... даму ... ... өткеніне жүгіне отырып әдебиет ... ... ... ... Б. ... бұл ... ... шығып, жұртқа
жария болмас бұрын да ғалымның әр мақаласынан осы ойдың ұшы аңғарылып қалып
отырушы еді. Соның бірі ақын ... ... ... кітабына қатысты
өрбіген болатын. Ақынның «Қазақ әдебиетінің ... ... деп ... ... ... оған ... ... сыни мақаласында Б.
Кенжебаев бұл саланы одан да ары ... ... түсу ... ... пікір
айтқан болатын. Мұнан кейін жазылған екі ... ... ... ... ... ... түскенін аңғарамыз. Бұл мақалалар «Қазақ
әдебиеті ... ... ... ... ... ... деп аталса,
бұлардың баршасы да ғалымның қазақ әдебиеті тарихын бірнеше ... ... ... ... ... ... ... ғалымға қарай бағытталған сынның толассыз жариялануына
тағы да бір себеп ашылғандай ... еді. ... ... ... және ... секілді сұрапыл саясаты дәуірлеп тұрған
уақытта Б. Кенжебаевқа өз ... ... оңай ... жоқ. ... басылымында жарияланған «Қазақ ... ... ... деп ... ... мен 1959 жылы ... ... өткен ғылыми-теориялық конференцияда «Әдеби мұра және оның
зерттелуі» деп аталатын ... орай ... ... ... зиялы қауым ғалымды үлкен сынның соққысына алды.
Сол кезеңде аталмыш ... ... ... ... ... да, ... асуы үшін ғалымның күрес бастауы 1959 жылы Қазақ ССР ... ... ... мұра және оны ... деп ... ... ... басталып еді.
Б. Кенжебаев бұл басқосуда өз пікірінің негізінде баяндама жасап, қазақ
әдебиетінің тарихын өткен ғасырлардағы әдеби ... ... ... ... ұлт ... ... сөз ... үлкен ерлік болып саналғандықтан,
қазақ әдебиетін он үш ... соза ... ... – бұл ... ең
маңызды жаңалығы тәрізді танылды.
Б. Кенжебаевқа қарсы мінездегі сынның тығыны осы ... ... деп ... ... ... ... бұл ... көбі оған қарсы пікірлер айтты. Атап айтсақ, Қ. Жұмалиев
сөз алғанда: «Бұқарға шейінгі ... ... ... да, ... да ... аталғанмен, олар тарихи адамдардан аңызға (легендаға)
айналып кеткен, тарихта дәл қай ... ... ... емес және олар айтыпты-
мыс деген толғау сөздер әр жерде әр ... ... еске ... олар ... басы бола ... деп ... «...қазақтың өзіне тән, тікелей
байланысты ... жоқ, ... да ... ... ... ... атына біршама негізсіздеу сөздер де
айтылды. Айталық, «Қазақта «Айдағаның екі ... ... жер ... ... бар. ... бұл ... дәл ... Қ.
Жұмалиевтың сөзі таңданбасымызға қоймайды. ... ұлт ... ... ... үлкен ғалымның аузымен мұндай сөйлемнің айтылуы Б.
Кенжебаевтың билікпен ... ... ... ... ... сөз ... көне түрік дәуіріндегі рухани ... ... ... орай ... ... да ... жүйелеу керектігі туралы
алғаш рет мәселе көтерген профессор Бейсембай Кенжебайұлы еді. ... ... даму ... орыс және ... ... ... ... сүйеніп айтылған бұл даусыз ақиқат
баспасөз бетінде де, ғылыми ортада да ... ... ... ... Қ. ... бұл ... ... қазандай, әліпті таяқ деп
білмейтін шалдардың өлеңдерінде ... бар деп көп адам ... ... шығыстағы суфизмнің ордасы болған, бүкіл өмірі, шығармасымен
ислас дінін жырлап өткен Қожа Ахмет Ясауиді ... ... басы ... ... ... ... ... Біріншіден, ол бүкіл
діншілдікті үндеген әдебиет нұсқаларын жұртшылыққа таратып, сол ... ... ... ескі ... ... ... ... болды. Мысалы:
Саналел халқи ғибра опляк,
Яратты қатраһиден кәуари пак.
Самағұт ойни тұтты мұталлақ,
Жиһаншира яратты мақаллақ,-
деген Сұпалдиярдан үзіндіні сіз ... ... ... ... Біз ... ... ... өзі де Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... ... Ал, біздің оны
әдебиет тарихымыздың басы етуге еш бір дәлеліміз жоқ. ... ... ... әдебиетіміздің тарихына енбейді, енгізудің керегі де жоқ,-
дейді. [20.291.]
Мұндай сынға ... ... ... ... ... өз пікірін қайта
дәлелдейді:
«Мен қазақ халқы жазба әдебиетінің тарихын ... ... ... ... ... керек десем, Қ. Жұмалиев бізде Бұқардан ... ... ... жоқ ... мен ҮІІІ-ІХ ғасырдан бергі ... ... ... ... ... жазба әдебиет нұсқаларының
ол халыққа бөгде, осы күні халыққа түсініксіз тілде жасалуы, ... ... ... оны ... ... мен бұрынғы «Шағатай» әдебиеті қазаққа
ортақ әдебиет, ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы, ХХ ғасыр ... ... ... ... ... Қ. ... ... әдебиеті жатқан дін,
сопылық, оның бізге ... жоқ ... Қ. ... не десе де, мен ... Қазақ халқы жазба әдебиетінің тарихын ҮІІІ-ІХ ғасырдан бастау керек,
сонан бергі қазақ жерінде жасалған, қазаққа ... бір ... ... жазу-сызуларды, жазба әдебиет нұсқаларын зерттеу қажет деп білем»,-
[20.295.] деп жауап қайырады.
Ы. Дүйсенбаев пікірлерін де осы бағыттан ... ... Б. ... ... ... ... пікір білдірген: «Бертін келе, атап айтсақ
ХV ... ... ... ... ... да атала
бастайды. Бірақ бұлардың ... ... ... саны аз ... сақталмай келсе, оның үстіне сол ақындардың ... өмір ... де ... ... ... да болып отырады. Тек ХVІІІ ғасырдың
екінші жартысынан былай қарай ғана жеке ... ... ... ... анау ... өлеңі деп ат қойылып, айдар ... күні ... ... ... ... Б. ... әдебиет
тарихы турасындағы тың пікірлерін қолдайды. Өйткені, топ ... ... ... ... бірақ, ұлт болып ұйысу көптеген ғасырлар мен үлкен рухани
белестерден өту негізінде, тарих құрылымдарын ... кеше ... ... ... Қазақты қай заманнан-ақ, төрт құбыласы түгел, рухани танымы
шексіз жұрт еді десек, бұл халықтың ... ... деу ... ... ... ... ... қарасақ, әр жолынан жылқының дүбірі, домбыра мен
қобыздың сазы есіп ... дала ... мен ... ... жүрген халық
аузындағы аңыздар мен әңгімелер, әпсаналар кеңес одағы тұсында тоқырауға
ұшырап, тіпті ... ... мен ... ажырап қалғандай да еді.
Мұндай мысалдарды тіпті С. Сейфуллиннің, І. ... ... ... деп ... саяси идеологиялық өлеңдерімен де
көрсетуге болады. Ал, ... ... сол кез үшін аса ... болды. Мұндай
жырлармен, ақылы мен ойы кеңестік түсінік негізінде дамып жетілген, қолдан
жасалған кейіпкерлері бар романдар ... ... Е. ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті туралы сөз болғанда, қазақ совет
әдебиеті ... ... ... ... ... ... отыр ... ...Қазақ совет әдебиеті қашан болсын ... ... ... ... құрылыстың ең маңызды тарихи
уақиғаларымен тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... еңбектерінің
қатарынан бір ғалымның Абылай хан турасындағы ... шет ... Бұл ... өз ... ... ... үлкен әрекеттердің бірі
деп айтамыз.
Қ. Ергөбек Б. ... ... ... ... еңбектерін ерлік
тұрғысынан қарастырып, тақырыбын «Ханды арашалаған қара» деп атауында ... ... ... ... кезең үшін Абылай хан тақырыбы мүлдем
жабылған, ол туралы сөз ... өзі ... ... кез еді. ... алып ... ... М. Әуезов роман жазбаққа оқталған екен,
бірақ, ағартушылық кезең өкілі саналатын Абайға қатысты ... ... ... ... ... ... шыққанда, Абылай тақырыбының мүлдем
жолы болмасын білгендіктен бұл мақсаты жүзеге асыра алмады. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
құндылықтарға қатысты тұсқа келгенде қаламының жүйріктігімен және көркемдік
ерекшеліктерімен көзге түседі, осы ... ... ... ... ... ... ... жолы» секілді керемет бір олжадан айрылып
қалған деп айта аламыз.
Аяқ астынан екінші ... ... ... ... ... ... ... мен асып ату ... ... ... 1941 жылы Б. ... ... деп ... ... кітапшасы
жарық көрді. Арада елу жыл салып қана өз ... ала ... сол ... ... шүйліккен сәтін көп көрсе де, сол ... ... шын ... кім ... ... ... еді. ... үлкен ой турасында Қ. Ергөбек былай түсіндіреді: «Б. Кенжебаев
жазады: «Абылайдың тегі де, өзі де хан болып өткен. ... өзі ... ... жыл хан ... Бұл ... ... ... ақын былай дейді:
Қылады Мәкержеде байлар сауда,
Топ бұзар батыр жігіт қалың жауда.
Сұрасаң Абылайдың туған жері,
Хан болған қырық сегіз жыл Көкшетауда.
Осыған қарап, ... ... ... ат-тонын алып қашады; ол хан
болған, хан деген ескішіл болады ғой дейді.
Байқайсыз ба, ... ... сол ... өзінде қалай қояды? «Абылай»
осындай ... ... де ... Бұл ... ... ... ... қозғап, жаңаша жауапқа шақырып отыр. ... ... ... бәрі ... ... дұшпаны, хан біткеннің бәрі бірдей ескішіл
болмайды. Белгілі бір тарихи ... ... ғана ... ... ... би, бек, хан, патша, тағы, тағылардың ... ... ... ... Отанды қорғайтыны болады». Бұл «Абылайдың үлкен
жетістігі. Кітаптың жетістігі – автордың жетелілігі»[22.],-деп жазады.
Сол кезеңде биліктің ... ... ... ... ... ... ... тұр еді. С. Сейфуллиннің ... ... деп ... хан ... оның тізесін баса отыратын билер туралы сөз етіліп,
«Билер дәуірінің әдебиет» деп аталатын ... ... үшін сұлу ... ... ... деп танытып, хан, би, сұлтан, болыс тақырыбы ... ... ... деп ... жазу жүрегінің түгі бар кісінің ... ... ... ... ... ... хан туралы жазған қазақ зиялысы тек Б.
Кенжебаев қана деп айта алмаймыз. Бұл ... ... ... тыс аймақта
айтылып жүрген де болатын. Сондай қаламгердің бірі Мәжит ... ... ... ... ... ... «Абылай хан» дастан жазғаны туралы ғалым
А. Қалшабек ... деп ... «...М. ... ... ... жазушы. Ол
немістерге тұтқынға түскеннен ... ... ... ... ... қызметіне» мүше болып, «Милли әдебиет» альманағының бас ... 1943 жылы ... ... хан» ... және ... өлеңдер» деген
кітап шығарған»[23.292.],-дейді.
Б. Кенжебаевтың алдында өзіне бағытталған екі түрлі сынмен күресуге
тура келді. Оның ...... ... тән ... мен ... халықтың жауы, ескі таптың өкілі етіп көрсетіп, зерттеуге
тиым салған ... ... ... ... осы ... да, ... де тиым салып, ғалымға да қарсы ... ... ... ... Билікпен таласа жүріп, өз әріптестерімен де ... ... тура ... ... ... пен кей ... қауым үшін жағымсыз
мінезге ие персонаждың бірі Қобыланды батырға қатысты теріс ой болатын.
Сондықтан да ... ... ... есімін қалай да ақтап алу мақсатында
жырда «Қазан хандығын шапты» деп аталатын тұсқа ... ... ... ... ... ... ... шапты» деген пікірді айналымға
ендірді.
Ал, «Едіге батыр» жыры ... Е. ... пен М. ... ... қарсылықтарды көреміз. Бұл екі тұлға «Едіге батыр» жырын
«буржуазиялық ... деп ... ... бұл ... ... жыр» деп ақтап
алады[24.119-131.].
Бұл тұста біз көбіне көп Б. ... ... ... ... ... ... бұл кезде фольклорымыз бен ... ... жоқ ... қолға алғандай еді. Б. Кенжебаев зерттеу
көзіне ... ... ... бен ... ... билік
тарапынан қатаң сынға алынып, нитижесінде бұлар қазақ халқына жат және
ескілікті көксететін жырлар деп баға ... ... да тиым ... ... қала ... ... ... жұртының асыл мұрасы іспетті
дүниелерді, атап айтсақ, 1944 жылы билік тарапынан «Едіге батыр» жырын ... ... ... ... құл еткен батырлар мен хандарды
дәріптейді деп тиым салса, ... соң ... ... ... батыр» жыры
халықты тонауды дәріптеуді, хайуандықпен қаталдықты дәріптейді деген ... ... ... ... ... Кенжебаев «Едіге батыр» туралы өз мақалаларында шолып ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... көбіне-
көп Қ. Сәтбаевтың ерліктерін мысал етуімізге болады. 1927 жылы ол халық
аузынан жиып-теріп, нәтижесінде өз ... ... ... ... ... жау ... ... болып еді. Сондықтан да, ғалымды қуғындап,
нәтижесінде Қазақ ССР ғылым академиясының президенті қызметінен де ... ... ... өз ... жауы деңгейінде бағалауы осы «Едіге батыр»
жырымен байланысты еді.
Қамшысын ел төбесінде ойнатқан, ... ... ... ... ... ... шығармаларымызды құрдымға кетіріп ... ... ... ... қатысты да көптеген зерттеулердің тамырына балта
шапты. Осы жырды ... ... ... ... деп ... нәтижесінде
Қобыландының өзін жат пиғылды, ескіліктің бейнесі және ақсүйек тұқымынан
шыққан деп ... ... ... бұрын көз жұмып, халық арасында мифке
айналып кеткен есімге жаманат таңды. ... ... ... өзіне де
халықтық рухани шығарма деп қарамай, бұл эпос – ... ... ... ... деп бүкіл қолжазбаны өртеткенімен қоймай,
жырды ... ... ... да шабуыл жасады. Бүгінгі күні дала ... ... ... ... ... бір адамның қалмауы, мұндай
жырларды әртістік ... ... ... өнер иесі ... ... жетуінің себебі жоғарыдағыдай әрекеттерге байналысты.
Ауыз әдебиетіміздің қымбат қазыналарын жоққа шығарып қана қойған жоқ,
оны ... де ... тыс ... Атап ... М. ... ... ... және революцияға дейінгі фольклор» деп аталатын мақаласына
қатысты ... ... және ... ... ... ... жылы Қазақ ССР ғылым академиясы ... ... ... ... ... еді. Аталмыш кітапта ғалым Қ. Жұмалевтің ... ... өз ... «Қобыланды батыр жыры – патриотизмге, халықты
сүюге шақыратын шығарма» деп ... үшін ғана ... ... ... 25 жыл түрмеге жабылғаны елдің көз алдында.
Қазақ тарихының ғұлама зерттеушісі Ә. Марғұлан өз ... ... ... сөз ... үшін ... М. ... «Қобыланды батыр» жырына қатысты жолдардың болғандығы үшін
ұлт жаулары ... ... ... тарих беттерінен көреміз.
Сондықтан да тарихшыларымыз бен ... ... ... ел ... ... ... ашып көрсету талабы
жүктеліп еді.
Әр зерттеу еңбегіне жіті көз салып, ізін бағып отырған биліктен ... ... ... ... ... атаулыны өзіне қарсы қойып, ізін
суытпастан қарсы мақала жазып ... ... ... ... тобы ... жағынан ғалымға үлкен қысым болды. Бірақ, қайсар
ғалым оның ... де ... жоқ. Сол ... қиын да, ... ... болған
қазақ эпостарын зерттеуді доғармай, осы ... ... ... ... ... ... ... авторына деген биліктің теріс көзқарасын
үдете түскен болатын. Теріс көзқарастың ... Б. ... ... ... зерттеуіне қатысты болды. Бұл зерттеулерінде автор Қобыланды
батырдың тарихта болғандығын және қай ... өмір ... ... ұмтылады.
Біз Б. Кенжебаев зерттеулерінен соң Қобыланды ... ... ... Темір мен Тоқтамыс хан тұсындағы кезеңде өмір ... ... ... құрылған уақытта Әбілқайыр ханның сенімді ... ... ... ... ... ... көре тұра ... зерттеулер деуге саяды. Ғалымның жанкешті еңбегінің ... ... ... ... ... қалқасында қалып кеткен Қобыланды
есімін қайта тірілткендей болды.
Ғалым зерттеулерінен Едіге батыр жырына да қатысты зерттеулерді молдап
ұшыратамыз. Ғалымның ... және ... ... ... ... ... жырының тарихи деректерге толы екендігіне ... ... ... ... ұшырасатын Тоқтамыс хан шын мәнінде билік құрып, 1380
жылы Ақ орданың ханы болғанын, оның Алтын ... ханы ... ... осы ... ... ... көре аламыз. Осылайша, ғалымның сол
кездегі болжам-пікірлерін бүгінгі тарих саласының мамандары толықтай растап
отыр.
Едіге ... ... ... ... ... ... алғандар қатарында
қазақтың аса дарынды ұлы Ш. Уәлиханов бар. Ол ... ... ... ... тұлға, Ұлытауды мекен еткен, Сондықтан да, ол жақта
кездесетін ... ... ... ... ... ... ... алады. Б.
Кенжебаев өз еңбектерінде ... мен ... ... да
сүйенеді. Біз бұл тұста Ә. Марғұланның ғалымдығына шәк ... ... осы ... өзі ... ... ... ... қазақ деп танытып,
ұлты қазақ деген түсінікпен зерттеу көзіне айналдыратыны ... ... ... ... ... ортақ, ол өмір сүрген кезеңде түркі ұлысы жеке
ұлттар болып бөлінбей тұрса да, Әбунасыр әл-Фарабиді қазақ деп ... ... ... ... ... күллі түркі жұртының төл
перзенті болса, оны ... ... өз ... ... ... алу ... ... Бір айтарлығы, Б. Кенжебаев зерттеулерінде мұндай әрекет
кездеспейді, оның қай ұлыстың мұрасы болсын жіті ... ... ... ғана ... ... ... ... арқасында
ғалым есімі күллі түркі жұртының әдебиет тарихын зерттеушілер арасында
жарқырай көрініп отыр. Едіге батыр ... да осы ... ... ... ... ... қарақалпақ, татар, башқұрт, құмық, ойрат, ... ... да осы ... ... ... бар ... Кенжебаевтың әдебиет тарихын алғаш дәуірлеген кезеңде оны құптаған,
қоштаған ғалымдардың қарасы өте аз ... ... ... Қ. Ергөбек бұл туралы былай деп ... ... ... бірден қабылдамады. Тек академик Ә. Марғұлан, профессорлар В.
Сидельников пен М. ... қана ... ... ... ... Енисей жазбаларынан бастаған орынды екендігіне пікірлер
қосты»[25.].
Ғылымда сан алуан пікір бар. ... айту ... көзі ... ... оңай. Бірақ, оны дәлелдеу мен негіздеу жағы қиын. Сондықтан ... өз ... ... ... көп еңбектенуіне тура келді.
Күні кешеге дейін орын алған қазақ ... ... 18 ... ... концепцияның терістігін ғылыми соны материалдар, тарихи
деректер арқылы дәлелдеген Б. Кенжебаев осы тақырыпта ... ... ... Солардың ішінен іріктелініп алынып, толықтырылғаны қайтадан
редакцияланған «Қазақ әдебиетінің ... ... «Мол ... мол ...... ... ... сыяқты материалдар кітаптың өзегін
құраған. Екінші жүйе – қазақ эпосының тарихыны, көне тамырларын зерттейтін
еңбектер. «Қорқыт», ... ... жаңа ... соны ... бар»[26.].
Бұл тұста ғалымның өз тақырыбын билік алдында қорғай алар негізінің
бірі өз зерттеулерін ... ... ... болып жазуы еді.
«Әдебиет тарихын халық тарихымен байланыстыра ... ... ... ... ... – Б. ... ... басты принцип. Күні кеше ғана қазақ жазба әдебиетінің тарихы
өткен ғасырдан басталады делінсе, қазір де жазба ... ... ... байланысты айтылады, бұл үлкен жетістік. Көне ... ... ... ... анықтау, хандық дәуірдегі әдебиеттің
мұралық сипатын ... ... ... ... көкжиегі айқындала
түсті»[27.].
Бұл тұста Б. Кенжебаевтың осы ... ... ... ... тиек етуімізге болады. Олар «Қазақ әдеби тілінің ... ... ... «Өзбек әдебиетінің тарихы» секілді еңбектер-мақалалары еді.
Бұлар арқылы ғалым өз пікірін ғылымға ... деп ... айта ... бұл ... пікірдің жұртқа жария бола бастауы ғана еді.
Б. Кенжебаев салған осы ... ... ... ... ... ... көпшілігі ғалымның өз шәкірттері еді. Бұл қатарда А.
Қыраубаеваның, М. Мағауиннің күрделі еңбектері бар.
Ұстаздың еңбегін ... ...... екі ... ... бір
мақсатта жұмыс жасағанын көрсетеді.
Бұл жолды жалғастырушы шәкірт-ғалымдарының болуы – Б. Кенжебаев еңбегін
еселей түскендей танылады. ... ... бір ... былай пікір
толғайды: «Ертедегі жазба әдебиеттерді зерттеуде көптеген ғалымдар арасында
біржақты пікірлер туып келген болатын. Мұны зерттеуде көп ... ... ... де, жас ... ... бұл салада жемісті еңбек етіп
жүр. Ол жуырда ғана Орхон-Енисей жазбаларының қазақ ... ... ... ... қорғады. Сонымен қатар М.Мағауинның ХІҮ-ХҮІ
ғасыр, Қ.Сыдиықовтың ХҮІІ–ХҮІІІ ғасыр әдебиеті жайлы зерттеулері – сөз ... ... ... ... ... ... сонау Орхон дәуірінен
бастауға мүмкіндік туды. ... ... ... әдебиетін арнаулы
курстарға бөліп оқытуға жағдай туып отыр.
Жоғарыда аталған ғалымдарымыздың бәрі дерлік осы өз ... ... ... ... оқып қана ... олар өз шәкірттерінің
сапалы білім алуына, ... ... ... ... деген құштарлықты
оятып, оған қамқоршы бола білуі керек. Олай болса, ғылымға икемі, қабілеті
бар жастарды біз ... ... ... ... ... ... отырамыз. Студенттердің жыл сайынғы ғылыми конференцияларында
баяндамалар береміз. Әйтеуір, қайткен күнде де ... ... ... ... де ... ... ... шығаруға тырысамыз. Өйткені біздің
болашағымыздың өзі осы ... емес пе? ... ... ... ... жастар аз емес. Солардың ішінде мен әсіресе ... атар ... ... ... ... Б. Кенжебаев болса, оның пікірін ... осы ... ... зор іс ... ... салаландырған оның
шәкірттері еді. Сол кездегі шәкір, бүгінгі танымал ғалым М. Жолдасбеков ... ... ... ... ... ... іздеудің күрделілігі мен
маңыздылығы турасында ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ерте кезеңі
зерттелмей, оқытылмай келгені мәлім. Соның салдарынан сан ... ... ... ... ... мен ... ... біле алған жоқ.
Туған әдебиетіміздің терең тамырларына алғаш батыл барлау жасап, оның ... ... ... әрі ... әрі көсемдік көрсеткен кісі әдебиет
тарихының білгірлерінің бірі, ... ... ... Кенжебайұлы
еді. Бейсекеңнің жетекшілігімен мың тоғыз жүз алпысыншы жылдардың ... ... ... ... ... ... зерттеудің жаңа
мектебі қалыптасты. 1967 жылы «Ежелгі ... ... деп ... ... ... Бұл ... ... әдебиетінің ең көне, ежелгі
әдебиеттерінің бірі екендігін дәлелдеді. Сол бір тар кезеңде ... ... ... болғанымды, туған әдебиетіміздің терең
арнасына ... көне ... ... ... ... ... рет ... әдебиет» деп аталатын лекциялық курстың негізделіп,
қалыптастырылуына өз үлесімді қосқанымды бақыт санаймын»[29.].
Сол кезең үшін бұл ... ... ... пікір айту қиын болғанымен
де, көзіқарақты қауымның уақыт өте ... мұны ... зор ... қарастырғаны да жоқ емес, заманымыздың сүлей ақыны ... ... бір ... ... 18-ғасырдан бастауды қолдайтындар
турасында, «Абай атындағы Қазақ ... ... мен ... ... ... ... және өнер институтында да мықтап орын тепкен
кертартпалыққа қарамай, қазақтың С.М.Киров атындағы университетінің қазақ
әдебиеті кафедрасында да жаңа идея орын ала ... ... және оның ... ... ... ... тақырыпта
арнайы зерттеу жұмысы жүргізіле бастады. Бұл идеяны қызу ... ... ... ... ... Бейсембай Кенжебайұлы, кафедрада
«Ежелгі әдебиет» деген атпен курс ... ... ... ... көреміз.
Мұндай үлкен ізденістің нәтижесінде Б. Кенжебаевтың қазақ әдебиеті
тарихын өткен ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарына ортақ әдебиет бүгінгі алып та, бай
қазақ әдебиетінің бастауы, алғашқы ... ... ой ... ... Ғалымның 1973 жылы жарық көрген «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері»
деп ... ... осы ойды ... ... ... ... ... Ғалым қазақ әдебиетінің тарихын бес кезеңге бөліп
жіктеді.
« - ... ... (Ү-ХҮ ... арасы). Қазақ ру-тайпаларының
ежелгі ру, ұлыс дәуірлеріндегі әдебиеті. ... сол ... ... ... ... жасаған ортақ әдебиет;
Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет (ХҮ-ХІХ ғасыр арасы). ... ... ХІХ ... ... ... ... әдебиеті;
Қазақтың ХХ ғасыр басындағы (1890-1920 жылдардағы) әдебиеті;
Қазақ халқының Ұлы Октябрь социалистік ... ... ... ... ... ... осы күні Б. Кенжебаев есімін күллі
түркі жұртының әдебиеттанушылары ... ... Бұл ... ... ... ... ... бастап тіпті кең қанат жайды.
Сондықтан да, алып ... ... бір ... Б. ... ... ... қазақ әдебиеті тарихы жөнінде профессор Б. Кенжебаев жасаған
осы ғылыми жүйе ... ... ... орнықты. Бір қалыпта қатып қалған
ештеңе де жоқ. Алғы күндері ... ... ... бұл ... жатса нұр үстіне нұр! Ал, әзірге 1965 жылдан бастап осы ... ... оқу ... ... ... ... оқу құралы
шығарылып, зерттеулер жүргізілуде, жаңа еңбектер жарық көруде. Бұл –
профессор ... ... ... ... ... жазады Қ.
Ергөбек.
Қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеуде ... ... ... ... ... Ол ... ... ғасырлардағы түркі тілді әдебиет ... ... Б. ... ... ... деп жазады: «ХІІІ-ХІҮ ғасыр
ескерткіштері түпкі бастаулары тереңде жатқан қазақ ... ... бір ... ... Оны алғаш профессор Бейсембай Кенжебайұлы
«Алтын Орда дәуіріндегі түркі әдебиеті» деп атап, бұл бір ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының алдына
проблема етіп қойып берген еді»[33.].
Бұл пікірді қостаушылар ретінде ... ... ... Бұл ... осы күні ... ... халықтардың әдебиетіне
ортақтығымен де еселене түскендей. Осы кезекте көптеген бауырлас ұлттардың
әдебиеттанушы ғалымдары да Б. Кенжебаев салған ... ... ... жасағанын жасырмайды.
Қырғыз ғалымы Қ. Артықбаев Б. Кенжебаев еңбектерінің құндылығын
түркілік ... ... ... ... ... көрсетеді. Ол
өзінің 1966 жылы «Советтік Қырғызстан» басылымында жарияланған мақаласында:
«Қазақ әдебиетшілері қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... кезеңдерден басталатындығы жөнінде мәселе көтеріп жатыр.
Қазақ оқымыстысы, профессор Б.Кенжебайұлының ... ... ... ... ... ... әдеби шығармаларды әзірбайжан мен
түрікмен де, қырғыз бен қарақалпақ та, қазақ пен ... те өз ... ... ... ... ... ... хақысы бар. Солай етуге
міндетті» деген пікіріне қосылуға, ... ... ... ... ... ... ұлттар әдебиетіне қатысты жасырын,
бұғаулы жатқан көп мәселенің бетін ашып кеткендей. Қарақалпақ ... ... ... осы сарынды байқаймыз. Ғалымның «Әмудария» журналында
жарық көрген пікірінде «Соншама тарихи дәуірді ... ... ... дәуірге тиесілі әдеби мұрасы болмауы мүмкін бе? – деген сұрақтың ... ... бұл ... ... оқу ... ... ғасырдан бұрынғы
дәуірдегі қарақалпақ әдебиеті ... ... ... ... бұл ... ... аша ... пікірлері қазіргі көзқараспен байыптасақ, құнды да, мағыналы,
парасатты да, ... ... ... үшін ... дүние болып
табылғанымен де, сол кездегі таныммен қарастырсақ, бұл ... ... ... ... ... та түсініксіз еңбектер еді. Рас, ғалымның пікірін
сол кездегі ғалымдар ұқпай немесе танымай ... жоқ, ... ... мен ... ... ... олар ... жау тауып алғысы
келмеді, өзінің жеткен биігінен түскісі келмеді, одан гөрі биліктің ... Б. ... ... ... ... ... етіп көрсетуді
жөн деп тапқан еді. Сондықтан да, ғалымың айналасында жанашыр ... ... Сол ... де, қазақ әдебиетіне ұшан-теңіз еңбек еткен ғалым
еңбегін сол кезде ... ... ... ... ... ... ... болатын. М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер
институтының ... А. ... ... ... иеленген Б.
Кенжебаевты ғылымда елеусіз жүрген көп ... бірі ... ... ... ... ... совет әдебиетінің тарихын ілгеріден зерттеп, өнімді еңбек
етіп келе ... ... бірі – ... ... Оның ... туралы мақаласы 1925 жылы жарияланды. ... ... ... совет әдебиетінің 20 жылдардағы дамуы жайында 1961 жылы
арнайы кітапша шығарды. Әдебиеттану мен әдебиет сынына бірдей ... ... ... - ғалым 1966 өзінің «Шындық және шеберлік» атты мақалалар
жинағын жариялады»[34.76.].
Ғалымның тың ... ... ... ... ... ... қара көрсеткен жоқ, ғалым еңбектеріне қатысты пікір білдірушілер
– оның еңбектерін жоққа шығаруға тырысқан ... ... мен ... ... ... түптендіруді көздеген ғалымдар ғана болды. Және ... ... ... ... бір ... өз ... ... біршама
жылдың, тіпті дәуірдің өту керек болатыны да ... Б. ... ... ... ... осындай кепті бастан кешкендей. Сондықтан ... ... ... ... ... оннан астам жылдың жүзінде
талданып, талқыланды. Өйткені, арада жиырма жылдан астам ... ... ... 1971 жылы ... ... ... ... газетінің бетінде
жазған «Көкейде ... ... деп ... ... «Бір ... ... ... – қомақты да, қиын еңбек. ...Қазақ әдебиеті тарихын ... ... ... оны ертедегі түркі текті халықтарға ортақ әдебиет,
қазақ халқы дербес бөлінген дәуіріндегі әдебиет, ХІХ ғасырдағы әдебиет, ХХ
ғасыр ... ... ... ... ... ... дәуірлерге бөліп
қарайық деген тұжырымға келген сыяқтымыз» ... ... ... елене бастаған уақыты кеңес дәуірінің соңғы
жылдарында ғана. Бұл ... Ш. ... аса ... ... ... жуас көрінгенімен, жуастан жуан шығадының нақ өзі болатын.
Қазақ әдебиетінің тарихи шеңберін кеңейткен бағытынан не сынға ... ... ... жоқ. ... ... шықты»[36.],-дейді.
Ғалым еңбектері осы жылдардан соң ғана сөз болып, өз бағасын ... Мұны біз ... ... ... тарихи санасын жаңғыртуда жасаған
орасан еңбегінің жемісті бола бастауы деп ... ... ... ... мерейтойы кезінде ғалымның қазақ тарихын
ілгерілетуде сіңірген еңбегі ... сөз ... ... ... бірі «М. ... пен Қ. ... бірлесе жазған «Ғалым жолы»
детін мақаласы. Мұнда қос ғалым Б. ... ... ... ... сөз ете ... ... ... қатысты еңбектеріне ерекше тоқталады.
«Біраз еңбегі халықтың фольклорлық мұралары жайлы болып келеді. ... М. ... ... жарық көрген ... ... және ол ... ... ... ... ... зерттеу
тарихынан» деген арнаулы тарауларын жазып, ғылымның бұл саласының ... ... ... ... ... алға ... ... жеке
салалары, айталық, батырлар жыры, тұрмыс-салт жырлары, тарихи жырлар,
ертегілер жайында да әр кез ... ... ... ... Бір ... теорияның белең алып тұрған шағында «ертегі ... ... ... ... бірі де - ... ... ... ... бір тобы оның ... ... тарихын
негіздеген пікірлерін дамыту жолында қызмет етіп, жалғастырды. Ғалым Ә.
Жұмабай Б. ... ... ... ... ... ... кітабын, 1979 жылы Ленинградтан шығарған «Поэты Казахстана» жинағын
айрықша атау керек. Осынау кітаптарда тұңғыш рет халқымыздың қиын ... бес ... жыры бар ... ... ... азамат Мырзатай
Жолдасбеков Орхан-Енисей ескерткіштерінің тарихын, ... ... ... әдебиетіміз жөнінде байсалды еңбек ... Ал ... ана ... ... де, ... ... қандай! Белгілі
ғалым, әдебиетші, аудармашы Шәді төре Жәңгіров жайлы тұраулы еңбек ... ... ... ... ... ... еңбек жазып, оны екі рет
басып та шығарды. Ал, Ханғали ... ... ... ... ... ... ... ізі үлкен арнаға айналып, бұл
саланың жанданып, ... ... ... ... осы ... ... ... күрделі зерттеу көзіне
айналдырған шәкірттері саусақпен ... ... ... ғалымның көзін
көрмеген жас ғалымдар Б. Кенжебаев есімі мен еңбектерін ... ... ... ... ... бұл ... ... салып, ұстаз-ғалым Б.
Кенжебаевтың еңбектерінің жүйелі түрде зерттелуіне аса ықпал еткен ғалым
Құлбек Ергөбек ... ... бұл ... ... ... ... Б. Кенжебаев есімін
қазақ руханиятында одан әрі тұлғаландыра түседі. Ғалым өзінің «Қайырымсыз
уақыттың қайсар ұланы» деп ... ... Б. ... тұтас өмірі мен
шығармашылығын көрсететін картина іспетті танылады. Бұл ... ... ... ... ... ... рухани, әдеби портретін
жасағандай болды. Осы ретте, Б. Кенжебаевтың түркі ұлысына ортақ ... шын ... ... ... деңгейінде қайта тірілтуге
қатысты ерлігі туралы былай деп ... ... ... ... ... қадым заманғы ортақ әдебиеті жөніндегі концепциясын
бүгінде туысқан ... ...... ... ... ғалымдары да
мойындап, өз әдебиеті тарихын терең тамырларға қарай ... алып ... ... ... ... ... ... мектебі осындай бұралаң-бұралаң жолдардан, намысқа тию, жеке ... ... ... ... ... өтіп ... ... осылай мойындалды, осылай өріс ашып халықаралық шеңберге шығып,
шарықтап өсті. Қазіргі күнде Б.Кенжебайұлының тарихи ... көп ... ... ... ... бір ... ... ағашындай
төңірегіне тоқшылық таратып, кейінгі ұрпаққа ұлан-асыр ... ... ... ... ... қан тамып тұрған уақытта мұндай пікір айту
көзсіз батырдың еншісіне тән еді. Соны бағалай білген Б. Момышұлы: ... ... ... ... ... ... Бірақ мен әдебиет майданының бір
батырын білемін, мақтаныш тұтамын. Ол – профессор Бейсембай Кенжебайұлы.
Ұлт әдебиеті ... сан ... ... ... ... батырлық
керек?! Қазақ әдебиетін зерттеуге бар ғұмырын арнап келе жатқан ол – нағыз
қаһарман»[39],-деп тамсана жазуы Б. Кенжебаев еңбектерінің аса ... ете ... ... ... ... қатысты зерттеулеріне қатысты қарсы
пікірлер ылғи билік пен оның жақтастары ... ... ... ... ... ... ұлтының жанашырындай болған перзенттері әрдайым қорғап,
қолдап келе ... ... бірі ... ... А. ... Ол өзінің қазақ әдебиеті тарихы
мәселелерінің Б. Кенжебаев еңбектеріне ... ... сөз ... ... жылы ... ... ... беташары болып тұрған қазақ әдебиетінің
еншісін анықтайтын ... ... ... ... өзі ... ... ... туралы бір-ақ абзац береді және ол бірінен-бірі қысқа
үш-ақ сөйлемнен тұрады. Сараланып отырған мақаланың ... ... ... ... сөз ... ... ... Айтар ғылыми ойы бар, оны
ұлттық мүддені қорғауға ... ... ... ... ... ... бір мақаласында бізге бүгін қажетті ... ... ... ... ... ... ... қорыққан, бірақ лауазымдары
биік әдебиетшілерден бөлініп, ғалымдық парызын алға тартқан Б.Кенжебаевтың
сол кезде қорықпай ... ... ... әдебиеті» - «қазақтың өзіндік
әдебиеті» деп бөліп алуы, қазақтың ХІХ ғасырдағы әдебиетінің дәрежесін
сыншыл, ... деп ... ... ... ... ... ... әдебиетті бөліп алып (1900-1920), төңкеріске ... ... ... биік екендігін дәлелдеп кетті. Олай болса, бүгін
Б.Кенжебаевтың мұрасын жаңашыл тұрғыдан қарайтын кез ... ... ... тұсындағы маңызды еңбектерінің жемісіндей етіп ... ... ... ... тарихын бөле-жара қарастыру ешбір
ақылға сыймайды. Әдебиет тарихымен шұғылданушы ғалымдарымыз Б. ... ... ... ... көп ... ... бірі Д. ... былай деп
жазды: «...Б.Кенжебаев саяси, идеологиялық сапырылыстарға толы ... ... ... ... ... ... ... атты зерттеу
де жазды. Бұл еңбегінде қазақ топырағында кеңес әдебиетінің пайда болуына,
оның негізін қалаған ... ... ... аударды. Зерттеуде
көркемсөз жанрларының кеңес кезеңінде қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... мектеп қалыптастырған ғалым
Бейсембай Кенжебаевтың (1904-1987) қазақ әдебиеттану ғылымына ... ... Б. ... 50 ... ... проблемалық мақалаларында қазақ
жазба әдебиеті тарихын түрік халықтарына ортақ рухани жәдігерліктерден
бастау қажеттігін ... етіп ... ... ... ... жылдары
ғалым әдебиет тарихындағы ақтаңдақ беттер жөнінде ... ... ... Бейсекең тұжырымдарының гүлденген, түрленген, дамыған кезеңі.
Мұны тек ... ... ... ... қана ... ... түркі
жұртының әдеби тарихын көрсете отырып нақтылаймыз. ... ... ... ... Б. ... есімін мақтан тұтады деп ... ... ... В. Я. ... ... жүйе кезінде ғалымның көрген
құқайлары туралы ... ... ... ... Б. ... «...Ол кісі
түрік халықтарының әдебиеті тарихын «Түрік қағанаты» дәуірінен бері ортақ
тартып, ортақ зерттеу мәселесін көтергенін білеміз»,-деп ... ... ... ... Р. ... «...түрікпіз деп айтқаны, қазақ
әдебиеті тарихын түрік халықтарымен ... ... ... деген концепциясы үшін өмірде көрмегені жоқ. Бейсембай абзи өлідей
бақытты жан екен. Кенжебаев Татарстанда ... ... ... ... зерттеуімен мәшһүр» (журналист Маржан Уәліқызының жеке архивінен.
Дисс),-деп алыстағы ағайынның бағалауы – ғалымның сан ... ... ... ... ... болып табылады.
ІІ ТАРАУ
С.Торайғыров шығармашылығына қатысты еңбектері сын айнасында
Сұлтанмахмұт Торайғыров - өткен ғасыр басында жасаған қазақтың кемеңгер
ақындарының бірі.
Жиырма сегіз жас қана өмір ... де ... ... ... ... ажалына себепкер науқасы еді ... те, өзі ... ... ... ... тізіміне ілікпей, жанын «халық жауы» деген сұмдық
жала жегідей жемей, жақсы өліммен өлген, Оспан өлімінде Абай ... туы ... көз ... қайраткер.
Сол кездегі көзқараспен назар салсақ, «Қараңғы қазақ көгіне ... күн ... ... ... ақын ... тап бүгінгідей
насихатталмас та еді, ... ... орын ... ... ... ... те еді, бұл да Б. ... еңбектерінің арқасында болды деп
тарих ... айта ... ... ... ... ... ... сол қатарлы өмір сүрген, ұлт әдебиетінің дамуына үлкен үлес қосқан,
бірақ, есімі ғасырға жуық уақыт ... ... ... ... ... ... Б. Кенжебаев өмір бойы зерттеп өтті деуге
саяды. Осы жолда ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жағы мен бұрыс жағы турасында ... бен ... ... ... ... туындады. Бұл
дүниелерді сараптай отырып, ғалымның ғылым ... ... ... ... сол уақыт тынысын байқаймыз, түрлі
санаттағы дүниелерді ... ... ... әдебиеттануындағы поэтикалық
кезеңдерге шолу жасаймыз. Біз бұл тұста Б. Кенжебаевтың ... ... ... ... осы еңбектері турасында жазылған сан
алуан пікірлер жиынтығына көп назар аудардық, осы дүниелерді тарауымыздың
түпқазығы ретінде ... ... ... ширегіндегі қазақ әдебиетінің тұтас ... ... ... биік, тұлғалы талант, хакім Абайдан кейінгі асқар
белі сынды ақыны – Сұлтанмахмұт Торайғырұлының төл әдебиет ... ... орны ... ... тұтамға жетер-жетпес қысқа ғұмыр ... ... ... ... мол, ... ... мейлінше жасамыс мұра
қалдырып ағып өткен құйрықты жұлдыз ... жан. ... ... ... жеті жыл ғана ... ... ... жастың өзі өмір сүрген ... ... ... ... көп ... ... ... жібере білгеніне
қайран қаласың. Содан болар С. Торайғырұлының ... ... ... ... ... ... төңірегінде зерттеушілер арасында
толастамас дауға айналған сәттер мол болды. Әсіресе социалистік ... ... ... пен ... ... ... көзқарасы,
деректі социалогиялық өлшемдері ... ... ... ... ... басын, дүркін-дүркін дауға салып, әрі ... ... ... ... ... ... А. Қажыбай
қарастырғандай, Б. Кенжебаев зерттеулеріне қатысты билік пен әріптестерінен
дау туындаған ... бірі ... ... қатысты сүбелі
дүниелерінде жатыр.
Сұлтанмахмұт шығармашылығын зерттеушілер ертеректе, Б. Кенжебаевтан
бұрын бірер ... бой ... Ж. ... М. ... ... ... «Абайдан кейінгі ақындар»[43.],-деп аталатын тақырыппен сол кездегі
«Абай» журналында ақын шығармашылығын сөз етіп ... ... ... ... ... да Ж. ... жарық көрген,
жарық көрмеген шығармаларын жинастырып, өмірбаянын ... осы ... ... ... ... ... ... Мұқановтың еңбектері де
осы қатарда аталады. Бірақ, бұл дүниелерде ... ... ... байыту, дамыту, ұлт әдебиетіне қосылған ... ... ... ... ... ... Өз еңбегін «ХХ ғасырдағы қазақ
әдебиеті» деп ... С. ... ... ... ... ... деп қарастырған. Осының өзінен-ақ зерттеудің қандай
сипатта болғандығын түсінерміз.
С. Мұқанов шығармашылығы тұтастай өз заманының ... ... ... ... ... ... етуден тұрады, сондықтан да, қазақтың
құрметті жазушысы санатындағы тұлға мұны мәжбүрліктен ... ... ... ... Біз С. ... ... ... кері пікірлерінен
Б. Кенжебаевқа қатысты сыңаржақ көзқарасты көрмейміз. Ақының расында кейбір
жырларында бай, ... ... ... ... ... «Алаш ұраны»
секілді өлеңдер осы бағыттағы шығармалар санатында ... ... шын ... ... ... С. Мұқанов жоғарыдағы пікірін осы
үшін айтты. Тіпті тереңнен үңілер болсақ, С. Мұқановтың қаламынан туындаған
«Мөлдір ... ... ... атауы «Адасқандар» еді десек, жазушы
осы атауды Сұлтанмахмұттың «Адасқан ... ... ... Кенжебаев турасында жазған кейбір ғалымдардың ... ... жұрт тани ... ... турасында жазып жүреді» деп
айтуының бір ... ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұрттану
саласының соқпағы да салынбап еді. Жақсыны көре ... ... ... ... ... ... бұл ... алғашқы еңбектері турасында былай деп
жазады: «…Қазақтың Сұлтанмахмұт Торайғыров деген ақыны ... екен ... ... рет 1922 жылы ... ... жылы ақынның «Адасқан өмір» деген
атпен жеке кітап болып шыққан ... ... ... ... ... оқып шықтым. Ол маған үлкен әсер етті. Сұлтанмахмұт менің сүйіп
оқитын ақыным болды»[5.18.],-дейді.
С. ... ... ... Б. ... ... ... емес. Өйткені, қазақ әдебиетінде бір жарқ етіп ағып өткен жұлдыз
іспетті аз өмір ... ақын ... ... тірілтіп, әдеби мұрасын жинаушы
ең бірінші Б. Кенжебаев еді. Өз ... әр ... ақын ... ... ... ... етіп шығарғанда Б. Кенжебаев. Ақынның
жеке өмірі мен шығармашылық табиғатына ... еніп ... де ... Сонымен қатар ғалым Сұлтанмахмұт өлеңдерінің текстологиясымен де
терең шұғылданды. Сұлтанмахмұт туралы телефильмнің түсірушілерінің бірі.
Және осы ... ... ... ... ... ... әріптермен жазылуын
қадағалауда көптеген әріптестерімен түрлі пікірталастарға барып, биліктен
таяқ жесе де мойымаған ... ... ... ... да ... ... мұрасын түпкілікті зерттеуші – профессор Б.
Кенжебаев»[46. 109.],-деп ... ... ... ... ... шағын курс жұмысы
ретінде жазылып басталса, бұл осы жолда жарияланған алғашқы дүние ... 1940 жылы сол ... ... ... ... ... ... баспалдақ есебіндегі бұл жұмыс ғалымның сұлтанмахмұттанудағы
үлкен даңғылына бастады. Осылай басталған зерттеу жұмыстары негізінде ғалым
ақынның таңдамалы ... ... ... ... ... ... сұлтанмахмұттану негізінде көптеген ... ... ... ... ... - өмірі мен
творчествосы», «Сұлтанмахмұт Торайғыровты зерттеу мен тану ... ... ... деп ... ... ... ... ғалым үшін құнды болуының бірнеше басты себебі
бар. Ол ... Қ. ... ... ... ... орай ... ... көреміз: «Неге Кенжебайұлы Сұлтанмахмұтты қызғыштай қорғаған?
Себебi, Сұлтанмаұхмұт бүгiнгi ұрпақ пен Алаш ... ...... ... ... ... оқулықтан сызылып тасталса,
бүгiнге Алаш рухы ... ... ... ... ... Алаш рухын
түсiнбеген ұрпақ – мәңгүрт ұрпақ»![47.]
Б. Кенжебаев осынау жолда көптеген кедергілерге де ұшырады, бірақ, ... ... ... ... ... пен уақыт алдындағы өз бағасын
алғанынша еш ... жоқ. ... бұл ... осы күні де ... ... ... келеді.
Сұлтанмахмұттың жасына қарап, оның жырларын да балаң деп санауға әсте
болмайды. Аз ғұмырда мол ... ... ... ... ... өзі ... ... үлкен қоғамдық пікір туындатуы – оның қысқа өмірінің маңызын,
жас та болса бас бола білгендігін көрсетеді. Сәл ... ... ... ... кері ... ... ... оны зерттеушілерді де жайына
қалдырмағаны анық. Б. Кенжебаевтың осы ... ... ... ... түйінін осы тұстан іздеп, қарастырғанымыз жөн.
Сұлтанмахмұттың сүйенген көзқарасын анықтаудың өзі өз ... ... ... ... ... ... көзқарас, адасып
келіп жөнін тапқан социализмдік көзқарас деген ... ... ... ... бір жақ ... екінші бір жақ ақтап алумен
айналысты. Ұлтшыл, қарилық көзқарастағы деген пікірлер ... ... ... Н. ... ... - өлген, Кеңестік билікке ... ... ... ... ... емес еді, бұл ... билік
өкілдерінің Сұлтанмахмұттың жырын тіпті оқығанына да күмәніміз бар, олар
осы арқылы ... Б. ... ... беру үшін ... ... ... ... Олар түркілік идеяны жаңғыртушы, қазақ әдебиетінің
тарихын ... ... ... ... алаш ордалық ақын-жазушыларға
бүйрегі бұрған Б. Кенжебаевты ... ... ... ... үшін жазықсыз
жырдың иесі Сұлтанмахмұтты құрбандыққа шалып, кеңестік зұлым биліктің
табанына салып ... ... ... ... пен биліктің қыспағына ұдайы ұшырап
отырды. 1962 жылы ғалымның құрастырып ... ... ... ... 2 ... шығармалар жинағы жарық көрді. Бірақ, кітапқа деген
сын баспадан шықпай ... ... екі ... шығарма да баспаханада
өртеліп кетуі – Б. ... ... бұл ... ... ... ... биліктің Сұлтанмахмұтқа жасалған жалалы түрдегі қастандығы болса да,
кітапты өртеуге бұйырушылар, ... сол ... ... ... ... ... С. ... дегеннің айтуынша таңдамалының ішінде Алаш
зиялыларының естелігі болғандықтан, олар «халық жауы» ... ... ... ... деп өздерін ақтап алды.
Бұл оқиға турасындағы шындық пен сұмдықты Ғ. ... ... ... ... ... ... болған ақынның естелігінен
билік пен Бейсекеңнің арасындағы айқасты көреміз: «...Мельник, ... ... ... ... ... ... де, кенет есіне енді
түскендей -профессор Кенжебаев қайда?-деп, жан-жағына қарады. Әбілханов па,
біреуі:-әлі келмей жатыр, хабарласқанбыз,-деді. ... ... ... ... ... ... беті ... боп, дуылдап, көзі шатынап,
айқайды салсын. – ЦК-ның секратариатына келмейтін ол қай ... ... жүр ... ... ... бір-екі рет болғанмын. Сонымның
пайдасы тиді ме, әлде жас болған соң мүсіркеді ме, -мен ... ... жоқ. ... бұл кітаптарды көрмегендігімді,
редколлегияға сырттай кіргенімді айтып келіп, бірақ, баспада көп ... ...... екі ... томды кесуге (подном) жіберуге
болатындай қате көріп тұрғаным жоқ. Ұлтшылдарға арнаған деген, қате деген
екі-ақ өлең бар, оның өзі де ... ... ... алда-жылда солай-ақ
болсын дегенде –оны кітаптан алып тастауға болады. ... ... ... Ол көп қиынға, шығынға түспейді дедім, ... ... соң ... Сол ... Мельник сөзге араласты да: - ... да, ... жаны бар, ... соны ... не қажеті бар, қайта оқушы білсін, ол
қалай қателесті, ... ... ... не ... айту ... кіріп келген бойда «здрасти» -деді. Соломенцев «мынауың
кім?» дегендей жұртқа қарап еді, «Кенжебаев» деп ... айта ... ... ... менің қасыма енді отыра беріп еді, Соломенцев ... по ... ал ... кеп. ... ... жайлап тұра берді де,
дереу түтігіп сала беріп: Ай! ай,-деп ... сәл ... Әй! әй, ... не ... Не кричи на меня! Пожалуиста!»-деп қайтадан дауыс
көтеріп, айқайлап, тұрып алды. Мұндай ... ... ... сасқанынан не дерін білмеді. Меңіреу сахнадағыдай кейіппен жұрт ... ... ... ... соң ... ... «профессор Кенжебаеву
строгий выговор, остальным всем без поключения по выговору. Книга пускать
на поднож. Все! Вы ... ... әзер ... Бейсекеңді тыңдаған да
жоқ, сөйлеймін деген Бейсекең де жоқ, біз ... ... ... ... ... Біз бұл ... не ... Б.Кенжебаевтың билік
өкілдерінен қаймықпай өз қайсарлығын көрсетуін, байсалдылығын және де өз
тұжырымында қалуын көреміз. Мұны ... деп ... та ... бұл ... Б. ... ... және кейін қазақ әдебиеттануында
Сұлтанмахмұт турасында әңгіме қозғалмады деуден аулақпыз. Е. Ысмайылов, Р.
Бердібай, С. ... Т. ... З. ... ... ... біршама зерттеулер мұнартады. Әйткенмен де, бұл ... ... ... ... ынта қойып, ақын мұрасын жинап-
терген, нәтижесінде ... ... ... ретінде
табыстауымен ерекшеленетін Б. Кенжебаев есімі қазақ әдебиеттануында үлкен
әріптермен жазылады.
Сондықтан да ақын турасында келелі де, көп ... ... Б. ... ... ғалымдарымыз сұлтанмахмұттану мектебінің іргетасын қалаушы
тұлға деп қарастыруда.
Сұлтанмахмұттануға қатысты ғалым ерліктерін сөз ... бір ... ... бірін М. Әлімбаев еңбектерінен ұшыратамыз. «Б.
Кенжебаевтың ... ... ... ... - ... сәби ... ... ашып, сөйлей бастаған кезімнен жадыма сіңірген ұлы Абайдан
соң жандай ... ... ... ... Сұлтанмахмұттың қамшы сабындай
қысқа әрі ғибратты ғұмыры мен ... ... ... ... батылы барып, зерттегені, әрі монография түрінде арнаулы кітап
етіп шығарғаны. Мұнда да автордың табандылығы, өзі ... ... ... деген ізгі ниеті. Сұлтанмахмұт сияқты аз жасаған, көп тындырған кемеңгер
талантты ұмыту мен ... ... ... бекем
кірісуі»[49.],-деп жазады қаламгер.
Б. Кенжебаев Сұлтанмахмұт мұрасын қандай концепциялар бойынша зерттеді,
бұл несімен құнды ... ... ... Біз ... көп ... елге
белгісіз болса-дағы І. Жансүгіровтың зерттеуін, «буржуазия» деп түйресе де
С. ... ... ... ... ... бұл саладағы еңбегі
ақынды сол кездегі көп қаламгерлерімізге жабылған жала ... ... ... ... ... ... Бұл ... ғалымға ақынның «Дін-апиын»
деген секілді өлеңдері көмекке келді ме ... ... ... ... ... ... ақтап алу үшін Абай мен Пушкин өлеңдерін сөз ... ... ... ... ... өтсе, қазақ тілін қорғауда Лениннің
халықтар туралы сөзін қалқан еткен болатын.
Ғалымның ақын ... сол ... ... пен ... ... орай
қарастырып, қайырымсыз уақыттың қатыгез соққысынан арашалап алды. Сондықтан
да, Сұлтанмахмұт жаңа буын мен жаңа ... ... ... ... ... ие болды.
Сондықтан да Б. Кенжебаев өзінің алпысыншы жылдарда ... ... ... Сұлтанмахмұтты үш кезеңге бөліп қарастырды: - ... ... ... - ақпан төңкерісі уақытындағы жырлары; - қазан
төңкерісі уақытындағы жырлар... «С. ... - ... ... ХХ ... аса ... ... ақыл-ойшысы»[50.115.]-деп жіктеуі
ақынды Кеңестік идеяға қызмет етуші зиялы тұрғысында түсіндіреді.
Осындай ... ... ... ... ғана ... ... дүниелері – поэзиясы, прозасы, журналистикасы жеке-жеке ... ... ... ... ... ... ... осы саладағы еңбектерінің өрістеуіне кедергі болған
есімдер де, олардың түрлі әрекеті де баршылық. 1947 ... ... ... ... қарсы ашылған мылтықсыз майдан еді. 1947 жылы Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитеті ... ... ... қаулы шықты. Бұл
шын мәнінде Б. Кенжебаевқа арналып шығарғандай еді десек те артық емес. ... сыни ... көбі Ш. ... ... болатын. Ол
Комитеттің «Қазақ ССР ғылым академиясының Тіл және ... ... ... ... ... ... дейтін қаулысына орай Б.
Кенжебаевтың «Сұлтанмахмұттың ақындығы» ... ... ... да іске алғысыз етіп сынайды[51.].
Тек қана Ш. ... қана ... оның ... ... ... ... басталатындай. Бұлар турасында, мұндай тасадан тас ... ... ... ... Р. ... ... ... ұлтшыл өлеңдерін жарыққа шығара жаздады, сол үшін жазалануы
тиіс еді»,-деп ғалымның қыр ... ... ... туралы баяндайды.
Ғалымның бұл саладағы еңбектеріне қамқорлық ... ... ... ... болды. Зиялылардың талқысына ... ... ... жұмыс М. Ғабдуллиннің редакторлығымен жарыққа шықты. Кітап барысында
М. Ғабдуллин жоғарғыдағы сыни пікірлерге орай, мәселенің ... ... ... ... ығына орайластырып сөз сөйледі: «...Б.Кенжебаев жолдас
қазақ әдебиетінің тарихын жасау жөнінде ... ... ... ... өзінің Сұлтанмахмұт жайында жазған осы еңбегін қайта қарап, ондағы
қате-кемшіліктерін түзеп шықты және ұлы ... ... мен ... ... ... ... қарастырады.
Ғалымды сынау процесі мұнан кейін де толастамағанын ... ... ... сыни ... ... Ш. ... толықтырып, әр сөзін бұтарлап жеткізу үшін ... ... ... бір топ ... ... Б. Кенжебаевқа арналған сын
ай сайын ... ... ... Сол ... зиялылардың бірі Н. Жанділдин
«Коммунист» басылымына ... ... ... ... ... ... ... Мұнда «Сұлтанмахмұттың бұл ... де ... ... идеясына шырмалап, обьективті
реакцияшыл роль ... ашып айту ... ... Ж. Сәрсеков
деген автор «Тарихи шындық бұрмаланбасын» деген мақаласында Б. ... ... ... да ... ... сын ... ... сойып
салады.
«...Сұлтанмахмұт Торайғыров революцияға дейін де ұлтшылдыққа ... ... ... ... ол алашорданың ақыны, алашорданың қазақ
халқына қарсы, большевизмге қарсы нағыз пасықтық, нағыз жауыздық күресінде
үлкен қызмет ... ... ... ... ... мұнысы
кенеттен бола қойған, кездейсоқ, болмашы қате емес, ... ... ... ... эволюциясы туғызған қателер. Бұл ақынның іште тұтасып жатқан
ұлтшыл, байшыл отының ... ... ... лап беріп сыртқа шығуы деп
білеміз. Кенжебаев жолдас осы ақиқаттарды аттап өтіп, Сұлтанмахмұтты ... оны ... «зор ... ... «өз ... ... ақыны»
деп лепіреді»[55.],-дегенге дейін барады.
Ал, осы ойдың жалғастығын сыншы ... ... ... ... творчествосындағы қателіктер» деген тақырыппен жарияланған
дүниеде «Сұлтанмахмұтты - өз ... ұлы, ... ... ... ... ... ақын-жазушысы»,-деп жөнсіз асыра бағалайды, ақынның
алашордашыл, ұлтшыл ... ... ... ... сүйей салады.
...Сұлтанмахмұт ұсақ буржуазияның ... ... ... ... қорғаушы
болды. Б.Кенжебаев өзінің бұл ұлтшылдық бағыттағы өрескел қателіктері талай
рет қайталанып ... де, ол ... ... ... пікірлерге
күні бүгінге дейін құлақ аспай, қателіктерін ... ... ... ... ... да қажетсінбейді»[56.],-деп жазады.
Әдетте, сын дегеніміз белгілі бір қателіктерді көрсетіп, оның екіншілей
болмауы тұрғысында ... ... ... ... ие ... ... жоғарыдағы мақалаларды сыни еңбек қатарында әсте атамақ емеспіз.
Өйткені, мұның баршасы да ... ... ... арыз ... ... ... баспасөздің арындаған күші жоқ. Оны кейбіреулер
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... дәлел айтады, мүмкін. Әйтсе де, ... ... ... күші үлкен болды. Сондықтан да, Б.
Кенжебаевтың атына ... ... ... солақай
сыншылардың негізсіз пікірлеріне орай ... ... үйде ... ... ... ... ... ғалым өз пайдасына да ... ... бұл ... ... ... аударма жұмыстарымен
айналысуы – қазақ әдебиетінің ... ... ... күш ... ... ... ... дүниелерді, атап айтсақ, Ф. Панферовтың
«Бейбітшілік үшін күрес», Ф. Гладконың «Балалық шақ туралы ... ... «Шын ... «Б. Полевойдың «Нағыз адам туралы аңыз» секілді
шығармаларын қазақ тіліне аударды.
Жоғарыдағыдай ... ... ... өзі де ... ... ... «Н. Жанділдин, Ж. Сәрсеков, Б. Сахариев жолдастар
жоғарыда келтірілгендей мені ... ... ... ... деп ... кейбір әдебиетшілер Кенжебаев Торайғыров ... бір ... ... ... ... етіп ... деп кінәлады. М.
Тілеужанов: «...Б. Кенжебаев оны үш ... ... ... оның ... творчестволық жолын бірнеше дәуірге бөлмей қарау жөн» деп жазды»,-деп
мақаласында ... ... ... ... үлкен міндеттер қойып, тынымсыз ізденген ақын
бұл саланың өмірінің соңғы ... ... ... ... ақын ... ... ... бұрын жарияланбаған
өлеңдерінің басын қосып, «Сарыарқаның жаңбыры»[57.],-деген атпен ... осы ... бір ... ... осы ... жанкешті еңбегі турасында ғалым Р.
Бердібай былай баға береді: « ... ұлы ... ... ... ... ... ... орта ... дейін сейілмей келген. 1955 жылы «Қазақ
әдебиеті» ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұттың
қайтыс болғанына отыз бес жыл ... ... ... ұйымдастыру үшін
қаншама теріс пікірлерді жеңуімізге тура ... әлі ... ... ... осы ... ... қалаған да қайсар ғалым Б.Кенжебаев
екенін ашық айту ... ... ... ... көбі де дәл ... туралы жазылған зерттеулері үшін болатын. Өз пікірінің
әділдігіне көзі ... ... ... ... ... де, ... концепциясынан
айныған жоқ, жүйелі де жігерлі ізденістерін ... ... ... ... ... да ... ... ізденіс жолында ешбір қиындыққа мойымай, Сұлтанмахмұттың жыр-
жаухары – алтын кенін іздеумен болған, жақсысын жарқырата көрсетумен ... ... ... ... бүгінгі сұлтанмахмұттанудың қарыштап
өскендігінен ... ... ... ... ... басқа да,
оның халық арасына тарауы басқа әңгіме. Ал, ... ... ... ... де ... ... Осы тұрғыдан алғанда Б. Кенжебаевтай
жанашыры болғандығы үшін Сұлтанмахмұт ақын да, оның ... да ... ... ... ... қысымның әсерінен тарихтың бір қалтарысында қалып
кеткен ақын болар ма еді, Б. Кенжебаев зерттеулері оны ... ... ... осы ғалымның ізденісінің нәтижесінде толық зерттеліп
бітті дей алмаймыз, өйткені, ғалымның шәкірттері бұл ... күн ... ... ... ... ... ... шұғылдануда.
Біз осы күні Кеңес одағы тұсында ұлттық құндылықтарымызға ... ... сол ... ... ... ... ... болғандығына
байланыс қарастырып, түрлі әрекеттерін ақтап алу шараларын да ... ... сол ... ұлт ... тынбастан шұғылданған да адамдар
болды. Қоғам мен биліктің ... ... ... ... өз ұлтының
дәстүр жалғастығы үзіліп қалмауына атсалысқан аз ғана тұлғалардың бірі де,
бірегейі де Б. Кенжебаев еді. ... ... ... оның ... ... тақырыбының баршасында сол кез үшін қауіп пен қатерге
толы болған ұлттық таным ... ... ... ... ... ... қатқан тоңы жібіп, жылымық
ескен кез өткен ғасырдың ... ... аяқ шені ... ... ... ... ... басынан кетуімен байланысты да біраз ... ... алып ... Бұл ... мәселелерге де қатысты қатаң
бақылаудың әлсіреген тұсы еді. ... ... ұзақ ... ... ... алып ... – Б. ... Ы. Ысмайыловтың, Қ.
Жұмалиевтың түрмеден босатылуы да үлкен жаңалық болды.
Бұл халқымыздың әдебиет пен мәдениет ... ... ұлт ... адал ... ... «халық жауы» деген жаламен атылған, абақтыға
қамалған ұлдарын ақтап алуға ... ... ... ... шараның
бастамасына мұрындық болған Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті шығарған
«Қазақ ... ... ... және ... ... ... сын
тұрғысынан қарап пайдаланудың жайы және оны жақсарту шаралары туралы» ... ... да, ... ... ... ... назар аудару
қажеттілігі туындап, бірсыпырасының мұрасы жүйелі түрде зерттеуге айнала да
бастады.
Қазақ әдебиетіне деген оң ... ... ... сол ... қажетсіз деп танылып, жабылып қалуға дейін барған «Қазақ әдебиеті»
газетінің қайта шыға бастауы үлкен жаңалықтың ... ... ... Б. ... шығармашылығы үшін де елеулі белес болды. Осы ... ете ... ... ұлт, тіл, тарих пен ... ... ... ... ... болса, өзі үлкен соқпақты екі тақырып
аясында аянбай еңбек етті. Оның бірі сол кезде жұрт ... да ... ... ... әдебиет тарихының мәселелері болса, екіншісі, Мәшһүр
Жүсіп, Сұлтанмахмұт ... ... ... турасындағы еңбектері
болатын. Өткен жиырма жыл ... бұл ... ... ... деп айыптаған болса зерттеуші де осы айыптарды аз
естіген жоқ. Бұл ... ... ... ... да ... еді. Және де ... ... мақалалар соққысынан кейін
ғалымның еңбегінің нәтижесі ... ... да ... ... ... М. ... «Әдебиеттану ғылымының өрлеу жолдары» дейтін мақаласы
бұл тартысқа ... ... ... еді. Ғалым өз ... ... ... ... ... ақынның Октябрь
алдындағы әдебиеттен алатын орнын, оның Абай ... ... ... ... ... еңбегін, творчествосының идеялық және көркемдік
қасиетін зерттеді. Алдағы уақытта осы сияқты басқа да ... ... ... күшейте беру қажет»[59.],-деп жазады.
Бұдан кейінгі кезеңде Сұлтанмахмұтқа қатысты жабылған жала азайып, ... ... тиым ... Б. Кенжебаев зерттеулеріне ... ... ... тиегі ағытылғандай болды.
Бұған дейін Сұлтанмахмұттың ақындық шеберлігіне күмәнмен қарап, ... жауы етіп ... ... топ бұл жолы көркемдік деңгейі аса мықты
ақынды зерттеу дұрыс қолға ... ... ... ... ... еңбектерін іске алғысыз етіп сын мақала жазуды бастап кеткендей
еді. Біз сөз ... ... сол ... сыншылар еңбегін
бағалағанымызбен де сын өнерінің қисындылығы мен эстетикасынан ... ... ... сын деп ... ... Айталық, М. Базарбаевтың
жоғарыдағы пікірінен соң сол ... ... ... ... – Т.
Әбдірахманов[60.] пен М. Сәрсекеевтың[61.] мақалалары ... ... қос ... ... мен ... Б. ... ... қатты сын
айтылмағанымен де, Сұлтанмахмұт ... жете ... ... ... ... ... ... сұлтанмахмұттану бір ізге
түсіп зерттелмеген деген секілді тұжырымдарымен ғалымның ... ... ... ... Б. ... ... ... тарихында қалай
да қалдырудың қамымен бас қатырған уақытта бұлар Сұлтанмахмұт өлеңдерінің
текстологиялық жағы ... ... ... ... ... сын ... ... жылдарда табылған өлеңдерінің бояуы солғын, тіпті, ... ... ... ... ... солақай сыншының сөзін айтады.
Біз бұл сынның мүлдем негізсіз жазылғанын айта аламыз. Өйткені, осы
уақыт аралығында ғалым сұлтанмахмұттанудағы ... ... ... былай
қойғанда, толық шығармалар жинағын да ... ... Және де ... ... ... да біршама зерттелініп еді.
Б. Кенжебаевтың сұлтанмахмұттанушылығына қатысты жазылған пікірлері мен
оған қарсы жазылған сын ... ... мол ... сол ... бедерінде екі
пікір қайшылығының арасына түсіп, арағайындық көрсетушілер де кейбір
мерзімді басылымдарда бой ... ... ... бірі Ы. ... пен ... ... тарихы ғылыми терең зерттелсін» дейтін қос ... ... – ХХ ... бас ... қазақ әдебиетін
тұтас алғанда ерекше көзге түсетін биік ... Ол ... ... ... мен түр ... ... іргелі бастырып, жаңа сатыға
көтерді. Қазір ... ірі ақын ... өз ... ... ... ... ... қамтығанына ешкім
таласпайды. Солай бола тұрса да оқта-текте баспасөз ... ... ... ... қай ... ... ... мақсат көздеді деген
секілді сұрақтар туып, бұған әркім әртүрлі жауап ... жүр. ... ... ... демократ десе, екінші бір сыншылар С. Торайғыров орта
шаруаның идеологиясы болды деген теорияны ... Ал, енді тағы ... ... ... ... тұрақсыз жан деп талай саққа
жүгірткен таяз, дәрменсіз ... ... ... ... ... ... ... кейінге сақталынған.
С. Торайғыров шығармашылығының жақсы тарапын сөз етіп ... ... ел ... Сұлтанмахмұтты біледі дейтін жеке адамдардан жазып алынған.
Біздіңше, осынау бір ... істе ... ... ... ... ... берсін дейтінді желеу етушілік, мұраға ... ... ... ... ... ... сыңаржақтық көбірек
орын алған. Олай ... ... ... ... ... ... дәл Сұлтанмахмұттың қолынан шыққан дегенге
келмейді, оның ақындық ... мен ... ... көп ... ... ... ... маңайласпайды»[62.],-деп ғалымның
күллі еңбегін жоққа шығарады.
Мұнан соң осы басылымның бетінде Б. Кенжебаевтың «Сұлтанмахмұттың жаңа
табылған ... ... ... ... біз ... ... ... баршасы да классика, баршасы да
өте мықты ақын болмасын жақсы білеміз.
Жырауларымыздың әр сөзі жыр жолдары ... ... ... олардың
нашарлары халық жадынан шыға келе, бізге жақсысы, ең ... ... ... пе, Б. Кенжебаев бұл мақаласында осы ойды айтады: «Қай ақынның болсын
идеясы, көркемдігі ... ... ... ... өлеңдері болады: бір кезде,
бір жағдайда жазған өлеңдері мен ... ... ... ... ... әртүрлі болып келуі де ықтимал. Олардың идеясы, көркемдігі жағынан
бір-бірінен ептеген айырмасы болуы да мүмкін. Тек ... ... бұл ... емес деу, біраз ұшқарлық болады»[63.],-деп ... ... ... ... ... ... де ... Өткен ғасырдың қырқыншы жылдары, елуінші жылдары, алпысыншы жылдары да
еш толастамады. Ал, алпысыншы жылдардағы басында сұлтанмахмұттануға қатысты
мақалаға ... ... Б. ... ... алу ... тағы да ... Ғалым Ы. Дүйсенбаевтың Сұлтанмахмұт турасындағы көлемді еңбегі
жарыққа шығып, Б. ... осы ... ... ... тәрк ... ... өз ... «Нұрекеңе» деген өлеңдегі бірнеше рет қайталанып
айтылатын «Алаш» ... ... ... әдебиетшілер, атап айтқанда Б.Кенжебаев
пен Қ.Шәменов жолдастар өздерінше бұрмалап ... ... бұл ... ... ... ... жалпы қазақ халқын айтып отыр деп сендіргісі
келеді. Анығында бұл өлеңдегі «алаш» деген сөзді дәлелдеп ... ... ... ... ... ... еш нәрсе де емес, тек Алашорда
партиясы ... ... ... ... ... ... ... негізсіз тұжырым жасайды.
Осылайша, ғалымның сұлтанмахмұттанудағы барлық еңбектерін жоққа
шығарып, қазақ ... үшін Б. ... ... емес ... ... іс-
әрекеттерімен айқын көрсетті. Сондықтан да мемлекет тарапынан ... екі ... ... жинағын Б. Кенжебаевқа айтпастан құрастырып
шығарса, сол кезде жазылып жатқан «Қазақ әдебиетінің тарихы» деп ... ... ... ... ... жазуда да Б. Кенжебаевқа
тапсырылмады.
Олар осылайша тақыр жерде гүл өсіргендей ... тер ... ... ... ... да ... ... зерттеуін ширек ғасырдан астам үздіксіз
жалғастырып келе жатқан ғалымның зерттеулерін пайдалана отырып, ... ... ... ... зиялыларымыз тарапынан жасалған бұл
қиянатқа қарсы тұрғандардың қатары көп болмаса да, осы ... ... ... да ақтап, түрлі мақалалар жазған Р. Бердібай еңбектерін
ерекше атаймыз.
Сұлтанмахмұттың екі ... ... ... ... ... мен ... тарихынан» орын алуы ақын шығармашылығы айналасындағы ... ... ... ... сұлтанмахмұттану бір ізге
түскендей ... ... жыл ... ... еңбегіне жасалған қиянат турасында да сөз
қозғала бастады. З. ... өз ... Б. ... ... сараптай келе, «...кандидаттық
диссертациясын түп-түгел, докторлығын жартылай ... ... ... Б.Кенжебаевтың ондаған жылдар бойындағы ғылыми ... ... ... ... салу ... жазады.
Осындай түрлі кедергілерге қарамастан ғалым Сұлтанмахмұт шығармашылығын
зерттеуді үздіксіз ... ... ... ... ... ақын ... тек қана ... идеология сипатымен бірлікте
қарастырып көрсетсе, алпысыншы жылдардағы зерттеулері мен мақалаларында
ақын мен сол кезде әлі ... ... ... ... ... ... ... емеуріндер де ұшырасып отырды[66.].
Бұл дүниелер әртүрлі әдеби формада жазылды. Кейбірі зерттеу деуден гөрі
деректі проза деуге, кейбірі әдеби толғанысқа ... ... ... ... ... ... ... газетінде жарық көрді.
Бұл басылым бетінде жарияланған мақала «Сұлтанмахмұттың Семейде болуы» деп
аталатын. Мақалада Сұлтанмахмұт ақынның ... ... ... ... ... ... баян ... бұл мақаласында Алашордашылардың әрекетін кері жағынан көрсетіп,
ақынды ақтап алады.
Ғалымның ұзақ жылдарға созылған зерттеу еңбегі 1968 жылы ғана ... ... Осы жылы ... ... тану ... тақырыппен шағын монографиясы жарыққа шықты. Бұл кітап турасында
«Ғалымның бұл ... ... ... ... мен ... ... ... бере алатын пайдалы құрал болып табылады. ...ұзақ
жылдар бойына Сұлтанмахмұттың өмір жолы мен өнер ... ... ... ... ... ... ақын жөнінде бірнеше кітаптар туды. Оның
қай-қайсысы да оқушының кәдесіне жарап, пайдалы ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдары сынға ұшырап та
отырды»[67.],- деп Д. Ысқақ айтқандай ... ... ... ... көре білу ... ... сындар кезінде жете айтылмады.
Айтылса да, жоғарыдағы пікірдегі секілді шетін ғана, аса кіші мөлшерін ғана
сөз ... ғана ... ... еді.
Біз бұл тұста Сұлтанмахмұт өлеңдері мен Б. ... ... ... ... емес, өз пікірі негізінде сынаған ... атап ... ... бірі - М. ... ... кейбір мақалаларында
негізсіз сөз саптаса, кейбірінде таным, парасат арасында талдайды.
М. ... ... ... ... ... ... ... пиғылды көрмейміз. Кейбір ақынның халық білетін танымал өлеңіне
бірнеше сыншының пікір жазғанын көреміз. Соның бірі ... бірі ... ... ортанқол өлең деген пікір айтады. Қазақ поэзиясының да,
сынының да гүлденген тұсы ... ... 75-85 ... ... ... ... әсіресе мұндай пікірлер мол ұшырасады. М. Тілеужанов
та Сұлтанмахмұт жырларына осындай ... ... Сол ... ... ... творчествосына түсіндірме беру мәселесі
қанағаттанарлық дәрежеде. ... өзі ... ... ... ... ... ... жүр. Мысалы, Б. Кенжебаев «Жапырақтар»
деген өлеңді табиғат лирикасына қосады. Бірақ, ... ... ... ... алыс жатыр. Мысалы:
Сарғайған түсі басылмай,
Көтеріп гүлі ашылмай,
Тұрған жалғыз сарыны,
Көк жапырақ тұр жасырмай,
Сарғайса да ол сорлы,
Өзгеге тұр бас ... ... ... оның көк ... ... шоң Шорман, Торайғырдың шонжар тұқымдары еді. Ақын журналдан
шығып, ауылына келгеннен кейін өз ... ... ... таба алмайды.
Өзінің өмірін сарғайған жапыраққа теңейді. Бірақ қанша сарғайса да, ... бас ... ... бұл ... М. ... ... ... сөз бен тұжырым көре
алмаймыз. Бар болғаны әр сыншының көркем ... әр ... ... ... ... ... ... көз салсақ, сыншы дәрежесіндегі ғалым
емес, ... ... сөзі ... ... ... «поэзия
дегеніміздің өзі адам мен ... ... ... ... ... ... ... ой айту, сол арқылы оның жүрегіне жаңа бір
сезімнің шырағын жағу»[69.127.],-болса, бұл ... ... жан ... ... М. Тілеужанов ақын шығармашылығын тұтасымен әлеуметтік
негізде қарастырғанын байқаймыз.
Бүгінгі ... ... ... мәдениетті түрде пікірталас өту өте аз
кездесетін жағдай. Бүгінгі әдебиеттанушылар ортасындағы пікірталасқа ... ... ... да аса ... ... ... ... бүгінгі
таңда белгілі бір қаламгер турасындағы тартыс өте аз көрінеді және ... ала ... топ ... ... бірі ... бірі ... жағын міндет
етіп алған секілді танылады. Бұл биліктің әдебиетке аса жіті ... да ... ... ... Сонымен қатар ғалымдар тарапынан жақсы
көркем дүние жоқ дейтін де ... бой ... ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт шығармашылығы
әдебиетшілер ортасында үлкен қызу ... ... еді. Мұны М. ... ... Ол өз ... ... кезде біздің баспа орындарымыз
Сұлтанмахмұт ... ... ... ... алмасулар
ұйымдастырды»[68.245.],-деп жазады. Бұған ... және ... ... ... ... ... мен зерттеулеріне қарап, ... өз ... қызу ... арқауы болғанын көреміз.
Мұның қатарында Б. Кенжебаевтың осы ... ... ... сын ... де ... М. ... ... осыны
көреміз: «...Сұлтанмахмұт творчествосы туралы қорытынды пікір айтқанда Б.
Кенжебаев жолдасқа ... ... 1958 жылы ... ... ... ... ... болды. Бір-екі мақала басылып о да тоқтады.
1959 жылы «Жұлдыз» журналы тағы да пікір ... ... баса ... ... ... көп ... Сұлтанмахмұт творчествосының зерттелуі
дәрежесінің талапқа сай еместігін дәлелдейді. Ақын ... ... ... ... ... ... ... творчествосын басты
объекті етіп алды. Бірақ ұшқары пікірлер онда да жоқ емес»[68.254.],-деді.
Б. Кенжебаевтың ата-анасынан айрылып, жетімдік пен жоқшылықтан ... ... Қ. ... ... ... ... Сондықтан да
Бейсекеңнің әке-шешесі де, жанашыры да Кеңес өкіметі болды деуге болады.
Әйтсе де, ғалымның қанында атой ... ... рух ... ... болады. Ғалым еңбектеріне бүгінгі көзқараспен назар салсақ, оның
бірде бір еңбегінде ... ... ... ... ... жүрген тұсын
көрмейміз. Бірақ, барлық зерттеуінде Кеңестік таным элементтері кездеседі.
Бірақ, ғалым осындай жазу ... ... ... дүниелерге жан бітіру
турасын мақсат еткенін байқаймыз.
Тап ... ойды М. ... ... аға» деп ... ... ... аламыз. Ғалым былай деп жазады: Әдебиет майданында өткір ... ... ... ... ішінде осы Бейсекең көрінетін. Ол
халқымыздың асыл мәдени мұрасын өзімізге меншіктеу ... көп ... күш ... ... осы ... ... жат ... көрсетпекші болған
тап жауларының қасастық әрекеттерін әшкерелеу ... ... Шын ... ... алу ... ... Жас әдебиетіміздің дұрыс бағытта өріс
алып, дамуы үшін әмен партиялық принципті ұстанған Бейсекең...»[70.],-деп
жазады.
Зерттеуші Р.Бейсенбаева ... ... ... ... ... ... алыптар тобына ендіруде көрген құқайлары туралы былай
деп жазады: «Бейсембай Кенжебаев – ұлы ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров ... ... ... көп ... көп ... кісі. Сол жолда, ұлы
ақынды «ұлтшыл», «пантюркист», «Алашорда ұранын жазған» деген жамандаудан
арашалауға көп күш-қайратын жұмсады. Ол ... үшін ... ... ... атаулар қас дұшпанға ғана айтылатын атаулар.
...С.Сейітов С.Торайғыровтың «Ғайса пайғамбар жайлы өлеңіне жабысады.
Ақынды ... деп ... ... Сұлтанмахмұттанушы Б.Кенжебаев
«Ақын образбен ойлайды. Ғайса деп отырғаны – коммунистік партия ... ... ғой. Ол ... ... ... ... ... отыр. Бұл ақындық, -
дейді.
...Ж.Сәрсеков Сұлтанмахмұт – ұлтшыл. Б.Кенжебаев – Сұлтанмахмұттың
ұлтшылдығын жасырды. ...Сұлтанмахмұт үлгіні, ... орыс ... ... дәл ... ашып айта ... Ал, ақпан революциясынан кейін ... ... ... ... ... ... ... қарсы
нағыз пасықтық, нағыз жауыздық күресінде үлкен қызмет атқарған, даурықпа
ұраншысы ... ... ... жолдас осы ақиқаттарды аттап өтіп,
Сұлтанмахмұтты ... ... оны ... «зор ... ... ... ... ақыны» деп лепірді. Б.Кенжебаевтың айтары: Сұлтанмахмұт –
ұлтшылдыққа жақындап барғанымен, одан тез кетіп қалған. ... да ... ... ... сыни ... келер болсақ, Ислам дінін емес, елдегі ... ... ... ... ... ... «Ғайса кім?»
деген өлеңдерінде ұшырасып отырады. Лирикалық қаһарман тұрғысынан алынған
Ғайса бейнесі осы өлеңдердің баршасында бар. ... ... ... ... иемденбек желдің күшін,
Пайдаға жаратпақ боп өзі үшін,
Жел тынып, шын күншуақ жадыраса,
Дер едім: «Кешегіңді білемісің»?..
Әркімдер-ақ сұрап жүр: - ... кім? – ... ... ... ... туы айтады бері жүр деп,
Сенбейтін кейбіреулер оған күлмек...
Ұстара Ғайса тілі әділ тілмек,
Асауды жуасытар тірі ... ... ... жолы ... өмір ... жырды, жалпы, Сұлтанмахмұт жырларында кездесетін лирикалық кейіпкер
Ғайсаны бір зерттеушілеріміз дін пайғамбарларының бірі деп ... ... ... ақын ... ... ... ... Ғайса
деп бейнелі түрмен алып отыр»[72.],-деген ой айтады. Жалпы, ... ... ... ... ... асыл ... дін пайғамбарларымен қатар
қойып қарастыратын үрдіс орын алып еді. ... пен ... ... ... дін пайғамбарлары мен халықты атып-асып, жұдырығына жұмылдырған озбыр
билік өкілдері пайғамбар тұрмақ, ... ... де ... Сұлтанмахмұттың «Өң бе, түс пе?» дейтін жырында да осы ойдың
жалғасы бар:
«Сағынар шын ... ... ... үшін ... ел ... сертің,
Қанаушылық бір жола көзін жойып,
Жалшы, кедей жайраңдар емін-еркін.
Шын топан тасып еді солар үшін,
Кектенген миллионның жинап күшін.
Жұмыскерлер ... ... үшін ... бе, ... кісім?».
Б. Кенжебаев мұндағы кейіпкер ... ... ... ... ... де, С. Мұқанов «Ленин ешқашан ... ... ... бұл адам
күлерлік қана сөз» деп ... С. ... бұл ... Сұлтанмахмұтты дінді
сөз етуші тұлға тұрғысынан көрсетпекші болып солай айтты деп ... Б. ... ... ... ... ... дерміз біз» немесе
«Маркс, Ленин данышпан, пайғамбарың сол дедің» деген өлеңдері болғандығын
жазады. ... ... ... тұсында жазылған қазақ әдебиетінің алтын
қорындағы жырлардың біразы билік өкілдерін ... ... ... ... мен табынудан да тұрады.
Біз бұл тұста өз ... ... ... ... жоқпыз, бүгінгі
көзқараспен қарасақ тап осындай әдеби үлгінің орын ... ... ... баршасында С. Торайғыров жырларын осы кезеңге, ұлттық
сипатқа бейімдеп талдап келдік, Ал, бұл ... ақын ... сол ... жөн деп таптық.
Ғайса бейнесі ақынның «Дауылдағы әбігер» дейтін жырында:
Бұл күнде толып ... ... шын, кімі ... кейін көрінер.
Ғайсаның айтқан қисыны рас болса,
Дауылдан соң, кешікпей, бір тексерілер.
Ғайсаның қисынының бәрі келер,
Бар адам келешекте соған ... туы ... ... ... ... ел гүлденер...»,-деп толғайды.
Ғайсаның Ленин екендігін түсіндірген ғалым осынау жырдың баршасында
ақынның Кеңестік заманға асыққан ынтықтығы бар деп ... ... ... ... ... ... ... атап айтсақ, Ш. Құдайбердиев атын атау
қиын болған заманда «Абай жолы» ... ... ... ... ... секілді Колчактан қаймығып, Ғайса деп атады деген ойды біз де
қуаттаймыз.
Біз бүгінгі күні оқылымға ие ... ... ... ... мәңгі жасайтын жырлары ретінде Сұлтанмахмұттың ... ... ... айта алмаймыз. Ақынның жан сөзі, көңіл күй шеңбері,
өмірлік пәлсапалық көзқарасынан ... ... ғана ... ... ... ... өз ... ақынның мұндай сұлулық тұнған жырлары да
қолдауға ие болмады. Ақын мен оны ... ... ... да ... ... етіп ... топ ол ... да шүйлікті. Айталық, ақынның
«Шығармын тірі болсам адам болып» дейтін өлеңі бар. ... ... де, ... ... ... өрлігі мен биік рухы, ... ... ... ... Күннен сәуле қуған,
Алуға Күнді барып белін буған.
Жалғыз болып көрмеймін елдің бетін,
Болмасам ... ... ... туған»,-дейді ақын.
Әдетте, поэзиямызда Ай мен Күн – халыққа ... пен ... ... ... ... Ақын ... ... осы детальдарға
сүйене отырып көрсетеді. Бір сөзбен айтсақ, биік пафосты, ... ... бұл ... ... ... да ... Кім ... уақыт өте келе
Сұлтанмахмұт өлеңінің де ... ... Оның бұл ... ... ... ... ... ғалымдар да болар. М. ... ... ... ... ... ... сөресінде сақталынып жататын аса қымбат
шараптар секілді кей жырлар да өз ... ... ... ... ... айтылған болар.
Ал, мұны Ы. Дүйсенбаев болса: Келтірілген төрт ... жас ... ... қайтсе де жұлдыз емес, ай болам десе, осы ойының сырын ақын
ашып айтпайды. Сондықтан ... ... ... жалпылама жатыр. Ол кім
үшін және не үшін ... ... ай ... жүр? ... мақсат, яки идеал
қандай?»[64.],-деген кісі күлерлік сын айтады.
Қазақ әдебиеті тарихында ... ... сын ... ... аз ... ... ... сыншыларымыз Абайдың «Қалың елім, қазағым, ... ... ... ... ... ақын ... мүлдем
кері сипатпен талдағанын білеміз. Ал, соңғы жылдардағы «Жұлдыз» журналына
жариялаған сынында сыншы Б. ... М. ... ... ... қара өлеңін,
Шекпен жауып өзіне қайтарамын»,-деген жолдарына қарсы «Күпінің сыртынан
шекпен кисе терлеп, тепшіп ... ме, ... бұл қай ... ... сыны ... еді.
Бүгінгі күні әлемдік әдебиеттануда жалпы шығармашылыққа ... ... ... тұрғысынан емес, кейіпкердің жан әлемі тұрғысынан
қарайтын талап ... бола ... ... орыс ... көзі тірі
теоретиктерінің өзі әлеуметтік сипаты бар дүниелерден гөрі, өткен ғасырдың
басынан бастап ... пен ... ... модерндік ағым өкілдерінің
шығармашылығына аса қызығушылықпен назар ... ... ... ... ... ... писсимизм басымырақ.
Бұл қазақ әдебиетіне әсте жат үрдіс емес, өр ... деп ... ... да ... сипаттар ұшырасып жатса, Мағжан
ақынымыздың шығармашылығын ... осы ... ... ... ... М. ... ... қатысты Ә. Тәжібаев ақынның писсимистік болмысын
сынап сын да жазған болатын: «Пессимизм –дүниеден торығу, табыт пен ... ... өлім ... ғана есту, қандай тілде жазылса да символизмнің
ортақ ауруы. Өліп бара ... ... ... өлу ... ... ... осы тапта»[73.68],-дейтін.
Мұндай жырлар Сұлтанмахмұтта да кездеседі. «А, ... деп ... ... ... берсе қанат тәңірім маған,
Ерік алып, ұшып кетсем көкке таман.
Жер, Күннің аймағынан үстін шығып,
Әлемге көз жіберсем сол арадан,-деп ... Ақын ... ... ... Ал, бұл ... Ы. Дүйсенбаев былай талдайды: «Адасқан өміріне
торыға қарап, писсимистік ... ... ... Бұл ... ... бар»[64.],-деп көңіл толмаушылық ойын бейнелейді.
Сол кезеңде ғасыр басындағы ... ... ... ... ... қатты сыналып еді. Тіпті, Мағжан жырларына Ә.
Тәжібаевтың әжуалап, қарсы жыр ... да осы ... ... ... ... ... сұрап өлім,
Кезбеймін есуас боп ен даланы,
Қуатты орыс, қазақ еңбекші елім.
Көр де ... өз ... өлім де ... ... көрдің төрін»[74.28-29.],-деп жырлады.
Б. Кенжебаев Сұлтанмахмұттың «Кім жазықты» деп аталатын шығармасының
жанры роман деп белгіледі. ... ... ... соң да ... ... Б. ... қисындарына қатысты бірнеше сыни-әдеби
мақала жарық көрді. Жалпы, жоғарыда аты аталған екі ... ... тұра да ... жаза ... ... Өйткені, Ы. Дүйсенбаев «Кім
жазықты» романын ешқандай да ... ... ... ... жете ... деп ... деп қарастыруды ұсынады. Сонымен қатар бұл ... ... жоқ ... де ... ... Және де ... деңгейге көтерілмеген деген секілді негізсіз ... ... ... ... басқаша өрбіп, сыншылар бірде
Сұлтанмахмұт ақынды жоққа шығаруға тырысса, бірде ... ... оны ... ... сыңаймен Б. Кенжебаев шығармашылығын ... ... ... ... ... Б. Кенжебаевты негізсіз де, өткір сынаған
сыншының бірі Б. Сахариев.
Б. Сахариевтың Б. ... ... ... ... ... бар.
Мұның көбінде сыншы негізсіз пікірлерге сүйеніп отырған. Бұл туралы ... ... сыни ... ... ... ... еңбектерінен көреміз. Ғалым Б. Сахариев шығармасынан ... ... ... ... ... ... жұмысында ғылыми
дәрменсіз пікірлер мен саяси қателіктерге толы еңбегінің бірі – ... ... атты ... ... ... еңбегінде
буржуазияшыл-ұлтшыл бағыттағы «Қазақ», «Серке» ... ... ... баяндап, ... «Айқап» журналының идеялық бағыты жөнінде де
тарихи шындықтан қашық қорытынды жасап, оны ... ... деп ... қазақ баспасөзінің тарихнамасын дұрыс жасай алмаған, тыянақты
ой, тартымды ғылыми пікір айта ... ... ... баспасөз бетіндегі
мұндай пікірлерге күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... Тіпті қателіктерін мойындауды да қажетсінбейді. Бірақ оның
мұндай орынсыз «қайсарлығына» совет ... төзе ... деп ... Б. ... «Қазақ әдебиеті тарихының кейбір мәселелері» атты
мақаласында «...біздер, ... мен ... ... ... кейде
қателесіп те кеттік. ... қазақтың бұрынғы ақын, ... бәрі ... ... ... ... ақыны, ұлы ақын деп бағаланды: бәрі де бір
жақты мақталды, оларды таптық бағыттарына, саяси-әлеуметтік көзқарастарына
қарай жіктеу, іріктеп алу, ... ... ашу, ... ... ... түзеу үстінде бізде даурықпалық нигилизм күшейді; ... ... ... ... ... жат, феодалдық деп ұқты,
олардың ешқайсысының бізге керегі жоқ деп соқты»[71.128-129.],-деп жазады.
Сұлтанмахмұт ақынға ... ... ... С. ... да ... ... бірі қаламгердің «Сұлтанмахмұт қандай
ақын?»[45.],-дейтін мақаласы.
Бұл оның «Қазақстанның ХІХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... Біз бұл ... ... айтып отырмыз. Өйткені,
бұл зерттеуінде Сұлтанмахмұт шығармаларының биіктігі туралы Сәбит әсте сөз
етпейді, тіпті, «қазақ бұқарасына әйгілі ақын ... деп те баға ... ... де, ... бұл ... түбігейлі зерттеуге белсене кіріскен
Б. Кенжебаев еңбектеріне қатысты жау ... ... осы ... ... отырып, осы зерттеумен сөздерін тұздықтай ... ... С. ... ... ... ... деп ... жалпы қазақ бұқарасына әйгілі ақын емес. ...Таптан ... те жоқ, ақын да жоқ. Олай ... ... ... жолды қолдаған
адам болуға тиіс. Шынында да солай болды. ...Ол – негізінде ұлтшыл, байшыл
ақын»[45.],-деп пікір толғайды.
Осы пікір кейін Б. ... ... кесе ... ... ... ... зерттеулері жазылмай тұрып-ақ, осы пікірдің негізінде ... ... ... ... ... еді.
Өткен ғасырдың бас шенінде Елжас Бекенов деген зерттеуші болған. Ол
өзінің «Ұлт қозғалысы және ... ... ... ... ... ... ... айтқан пікірдің желісімен ... ... ... ... ... сын ... ... болды. Сондықтан да
билік пен әріптестердің жаулығына олардан жеңілген адамның ... ... ... ... Б. Кенжебаевтың бұл саладағы
еңбектерінің ... ... жоқ, ... ... ... ... бара жатқан ақын есімін суырып алып, зерттеп, зерделеп, жарқырата
көрсеткені деп білеміз. Сол ... да, осы ... да ... ...... ... ... ақын» дегенге күмәнмен ... ... ... үшін орны ... болғанымен де, Сұлтанмахмұт биігі
де қазақ әдебиетінде ... ... ... аян. Сол ... өзінде
бастапқыда «Сұлтанмахмұт-байшыл ақын» деп зерттеу жүргізген С. Мұқановтың
өзі: Қазақтың совет өкіметі алғаш ... ... ... ... ақыны
Сұлтанмахмұт Торайғыров ауылдағы тап қайшылығын ... ... ... Бірақ, ол шеберлік жағынан әлі жетілмеген еді»[75.],-деп пікір
айтады.
Б. Кенжебаев Сұлтанмахмұт туралы еңбектерінде оны ... алу үшін ... ... қарастырып отырды. Ғалымның бұл саланы зерттей бастауы
өткен ғасырдың ... ... ... бұл ... ... ... кейін қазақ әдебиетінде ақын болған жоқ, отызыншы жылдардың орта
шеніне дейін әдебиетте хаос орын алды ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт есімі ұтшыл және буржуазия өкілі турасында танылып,
оны зерттеуге, есімін атауға ешкім құлшыныс білдіре ... Сол ... ... ... ... есім шеңберінде қарастыруы биліктің де,
әріптестердің де көңіліне жаға қоймады.
Бұл туралы, бейнелей айтқанда ... ... басы ... ... ... ... деп жазды: «Ол Сұлтанмахмұт қазақ ... ... ... ... ... ... асыл сана-сезімін бойына сіңірген, қазақ
халқының өмірі мен тұрмысын, әлеуметтік және рухани бейнесін түгел ... ... ... Қазақ халқының Абайдан кейінгі реалист ... ... ... ... ... сыни ... біразы ақынның саяси-идеялық
бағытына қарсы шығудан туындап еді. Ғалымның С. Торайғыров ақпан төңкеріне
дейін ... ... ... ... ... ... болғанымен де, келесі жылдан бастап, олардың кері пиғылын біліп,
басқа ... ... Және ол ... ... соңына дейін болды. Бұл ... ... да, ... ... ... ... ... еді дегені
көптеген ғалымдар тарапынан жоққа шығарылып, ақынды ... ... ... ... ұмтылып, ғалымды да осы алашорданы
көксеушілердің қатарында көрсетуге жанын ... ... ... ... С. ... ... көреміз.
Жазушы өз сөзінде: ...1918 жылы жазылған «Адасқан өмір» есімді поэмасы
мен сол жылы ... ... ... ... ... ... құтылуда кедейлер мен жұмысшыларға социализмнен басқа жол жоғын
жақсы ұққан ... ... ... де, «Социализмде» де, бұл тақырыпқа
жазыған басқа еңбектерінде де ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында, әсіресе, ... іске ... ... ... ... социализм дұрыс еді деуге
болмайды. Сұлтанмахмұтты утопиялық социализм идеясынан аса алды ... де ... ... жазады.
Сұлтанмахмұттың саяси-идеялық бағытын анықтауда ғалымдарды пікір
қайшылығына апарып ... ... ... – сол ... ... ... ... соған жеткіземіз деген уәдесінен туындаған еді. Бұл уақытта
адамзат қауымының ... бері ... ... бірлестіктері жоққа
шығарылып, орынына тек қана социалистік-коммунистік ұжым бірлестігі ... ... ... ... ... ... жоқ делініп, одан басқасының бәрі
үстем тап ... ... ... ой салтанат құрды.
Сұлтанмахмұт шығармашылығын қалай да ақтап алу үшін, Б. ... ... оның ... осы ... ... талабына қарай бейімдеп
қарастырғанын байқаймыз. Осы ретте ғалым ақын өлеңдерінен социалистік сипат
келтіріп, оны биліктің сөзімен ұштастырып талдаған.
«Мен аз ... ... осы ... бақ ... болсаң жолдас...
Сол уақытты тездетуге қылмақ қызмет
Бақ іздеген адамға парыз-міндет»,-деген өлеңіне бүгінгі ... ... ... ... пен ... ... ақын
бейнесін көре аламыз. Тіпті, ақын бұл тұста «парыз – міндет» деп ... сөз етіп ... ... ... мұны ... ... бұқара өкілдеріне,
қаналған жұмысшы тап өкілдерін үмітке шақырудың көрінісі, ақын бұл ... ... ... бірлесе орнатайық деген ой айтады деп
тәпсірлейді.
Ал, ақынның:
«Келген заман бостандық ... ... соң ... ... ... ... ел»,-дейтін жырын 1917 жылы ақпан болған
патша өкіметінің құлауына қуануы деп түсіндіреді. ... ... ... деп ... ... ... ... Ы. Дүйсенбаев пен
С. Сейітов дегендердің де еңбектері араласты. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ұқсайтын ғылыми байламдар еді.
Б. Кенжебаев зерттеулерінде оларға қарсы дәлелді пікірлер бар. Бұл
екеуі ақынның саяси ... ... бір ... ... ... ... әр жылы әр ... пікірлер айтып отырған. Ақынның бағытын сөз ... ... ... ... ... етіп көтеріп, осы басылымның 1963
жылғы санында «Сұлтанмахмұт – буржуазияшыл ... ой ... Ал, ... 1964 жылғы санында «Сұлтанмахмұт – қазақ совет әдебиетінің
іргетасын қалаушылардың бірі»,-деп ... осы ... ... ... ... ... ... «Сұлтанмахмұт Торайығров –
роеволюциядан бұрыңғы қазақ әдебиетінің аса ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік билік тұрғысынан дәріптелуі –
оның діни көзқарасына да қатысты болуы керек. Ақынның ... ... сөз ... ... ... ... арқау етер жырлары мол.
«Дін-апиын» ... ... ... да бар ... ... ... пен С. Сейітовтер өз мақаласында: «С. Торайғыров бір адым
ілгері басып, кейбір мәселелерге, мысалы, дін ... ... ... ... ұғым ... ... ... [62],-деп жазады.
Біздіңше, Сұлтанмахмұт сол ... ... ... ... ... айналып, нәтижесінде қазақтың ұлттық танымының үлкен бір бағыты
саналатын Ислам хақында жаман пікір ... осал ақын ... өмір ... ... ... өз ... ... алған дүмше, оқымаған
молдалар халық арасында мол болды. Мұндай ... Б. ... де көп ... ... ... ... ... бұрмалап,
орынсыз айтқан тиымдарының нәтижесінде, шынайы Ислам діні қағидаларына
емес, осындай дүмше, сауатсыз молдалар мен ... ... ... ... ... ... ашынғаннан айтқан болуы керек деп тұжырамыз.
Бұл зерттеу жұмысының сәтсіздікке ұшырауына неше түрлі ... ... ... бұл ... сол ... ... Компартиясы Орталық
Комитетінің бірінші ... Ж. ... ... сол ... ... ... ... жұмысын не себепті жоққа шығаруға
тырысқанын көре аламыз. Өз ... Ж. ... ... ... мәселелерін мұндай өрескел қате және ғылымға қайшы әдіспен
баяндау салдарынан өткен заманның ... ... ... ... ... өкілдерінің бәрі біржақты, тек жақсы жағынан зерттелді. Осыдан
келіп өткен заманның ... ... бәрі ... ұлт, ... ... деп ... Мұндай теріс әдіс өткен ... ... ... ... қазақ ауылының бұрынғы ... ... ... соқты. Ақыр аяғында, қазақ әдебиеті тарихының
мәселелерін мұндай өрескел қате, ... жат ... ... ... қайшы келіп, ғылыми әдебиетімізде бұрынғы қанаушы
таптардың өкілдерінің бәрі мұнтаздай ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс мүдделерін көксеген, үстем тапқа,
билер мен бектерге ... ... ... ... ... ... туралы Қ. Ергөбек былай деп жазады: «Даудың басы – Дайрабайдың ... ... ... ... ... басы – осы! Бұл қуғын 1947
жылы ғалым «Сұлтанмахмұттың ақындығы» деп ... ... ... ... тұста тіпті үдеп кетеді. Қылышынан қан тамған ... ... ... 1947 жылы ... ССр ... ... Тіл
және әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел қателіктер туралы»
арнайы Қаулы қабылдады. Онда ... ... ... ... ... ... ... оны зерттеген ғалым Бейсенбай Кенжебаевтың
бағалауындағы «ұстамсыздық» сыналды. Кейін ғалымның өзі бұл Қаулы ... деп ... ... іс, ... ... оқиға ретінде бір жайды
айтпасыма болмайды. Мен ... ... ... сынға, талқыға көп
түстім. Әсіресе, қырқыншы, елуінші жылдары ... жыл ... ... ... орынсыз сыналып, айыпталып, соққы көріп жүрдім... 1947
жылы «Қазақ ССР ... ... Тіл және ... ... өрескел қателіктер туралы деген қаулы шығарды. Қаулыда менің
«Сұлтанмахмұттың ақындығы – деген кандидаттық диссертациам – ... ... Онда ... ... ... ашылмаған, саяси бағыты,
көзқарасы ... ... ... (Б. ... ... өрісінде» деп
аталатын қолжазбасы. 36 бет. Ғалым архиві.Дисс.)[76.]».
Мұндай ... ... мен ... ескертпелер Сұлтанмахмұт тақырыбын
бұдан әрі зерттеуге тосқауыл қоятын ... ... ... 1949 ... ... қысқартып, нәтижесінде «Сұлтанмахмұттың ақындығы» деп аталатын
кітап ... ... ... ... ... кеңестік биліктің
ығына қарай жығыла талданған болатын.
Сұлтанмахмұт тақырыбы бұдан кейін де ... ... ... Ғалым
тынысты тарылтқан билік пен ... ... ... ... ... ... тым асыра дәріптеппін, мұным
сөлекеттеу екен» ... ... ... де сұрағандай болды. ... ... ... ... ... жоқ. Ол кездегі мерзімді басылымдардың
баршасында кемеңгер ғалым қоғамға ... ... осы ... мойындамады,
ұлтшыл, жау деп бейнеленіп, негізсіз және ... ... ... ... жыл бойы ... құрып, қан уыстап, жұдырығында жаншыған
ұлттардың кеңірдегінен қысып біржола тарих бетінен жойып, тарихы санасы ... ... ... ... ... ... да ... бар оңаларды» дана қазақ біліп айтқан-дағы, ұлт құндылығы үшін
жанын ойланбастан құрбан ете алар нар ұлдарының ... ... ... аз ... ... үміт шоғы ... ... мәлім. Қазақ танымының
бүгінгі күнге жетіп, ұлтымыздың мәртебесі жоғарылауына, ... ... ... кеңестік жүйеден де аман қалып, өз ... атын ... ... ... деп аталатын ұлт бар екеніне – ... ... ... ... арқасында келген жақсылық пен құндылық деп
білеміз. Біз сөз ... ... ... да ... ... Б. ... ... әрекетінің арқасында ғана дүниеге келді.
Біз бұл ... ... ... сөз ... ұлт ... оң ... ... асырып, кеңестік шеңберде қызмет
жасағандардың әрекетін терістеу мақсатымен ... ... ... ... үшін ... қалам алдық. Біз сөз еткен ақ пен қараның өзі, Б. Кенжебаев
шығармашылығын біліп сынағанның өзі, ... ... өзі ... ... ... ... ... түсу үшін қажетті факторлар
болып табылмақ.
ІІІ Тарау
Сыни еңбектері сын талқысында
Көне ... бері ... ... бір ... ... жасап
келе жатқан сөз өнері бірнеше үлкен келелі тараптарға тоғысады. Олар ... мен ... ... ... өнер дәрежесінде көрінсе соның бір – сын
өнері.
«Сын дегеніміз – жетілген талғамға негізделген тура және еркін ... өсу мен даму ... ... ... ... және әдебиетке
қатысты парасат пен түрлі көзқарастарды туындатушы, байытушы фактор
ретіндегі сын ... ... ... де ... аз ... жоқ. Өткен
ғасырдың орта шенінде әдебиеттің кемеңгер қазысына айналған Б. Кенжебаев
есімі ... сын ... ... сөз қозғалғанда аталмай қалмақ емес.
Біз жоғарыда Б. Кенжебаев еңбектерінің сан ... сөз ... ... бір ... ... өнер ... ... табылмақ. Көптеген жылдарға
созылатын сыншылық өнерінің тарихына ... ... ... ... дамуы мен жетілуі жолындағы белестерді көре аламыз. Бір көркем
дүниені әр сыншы әр қырынан көріп, нәтижесінде әр ... ... ... десек, Б. Кенжебаев қаламынан туындаған сыни мақалалар жиі түрлі
полемикалық тартыстар туындатып отырды. Бұл ... ... ... мен ему беру сипатындағы жанашыр мақалалар да, әріптестер мен тырнақ
астынан кір іздеп сын жазушы солақай сыншылардың кері ... де, ... әр ... ... ... ... ... да бар. Біз бұл
дүниелердің барлығын сараптай ... ... келе ... ... мен Б.
Кенжебаев сындарының ақиқатты жағын көрсетуге күш салдық. Бұған ... ... ... ... оның ... сөз ... ... ғалымның шығармашылығына қатысты жазылған еңбектер алғаш рет
жинақталып, жеке-дара сөз болып ... ... ... ... кең ... ... ... бірі
Н. Төреқұлов. Ол өз еңбегінде «Б. Кенжебаев ең алдымен әдебиет зерттеушісі,
республикадағы әдеби сынға ... ... келе ... ... ... жылдардан бастап ...газет-журналдар бетінен оның проблемалық
мәселелер көтерген мақалаларын, жаңа ... ... ... ... сын және ... жиі кездестіреміз. Бейсенбай
Кенжебаев рецензияны, сын-библиографияны көп жазған сыншы. Ол әр ... ... ... ... ... ескі мұра жөніндегі кітаптар
қақында шолу жасап, таныстырудан әсте ... ... Сол бір ... ол ... әділ ... болуға тырысады»[79.64],-деп жазды.
Б. Кенжебаев есімі мен ... сын ... ... ... ... Өйткені, ғалымның еңбектері билік пен әріптестері
хақында ... ... және ... өзі де ... сын ... ... ... да, бұл тарауымызда Б. Кенжебаев
еңбектерінің сыналуы және ғалымның ... ... ... ... Кенжебаев қаламынан туған сын ... ... ... ... ... байқаймыз. Өйткені, ғалым еңбектерінде
қазақ әдебиетінің алыптарын ойсырата сынаған тұстарды кезіктіріп отырамыз.
Мұның барлығы ... ... ... пікірден туындаған мәселе екенін
көреміз.
Ғалымның осындай мәселелі ... ... ... ... ... ... болған сыни мақалалар тиегі ағытылды. Біз
мұндай мақалаларды мәселе ... ... деп атай ... ... ... мақалалар мәселе көтерген мақаланың ... ... ... ... ... ие болады. «...мұндай мақаланың өзегінде
дискуссиялық, мәселе ... ... ... не оны ... ... ... Сол себепті де проблемалық мақала айтыстың басы болып,
түрлі ... ... ... ... ... ... кез ... мақаладан, тіпті жай мақаланың, рецензияның өзінен де әр түрлі
көзқарасты білдіретін айтыстар, дискуссиялар туындап ... ... Д. ... Б. ... ... ... ... болып
жазылғанымен, өзге сыншылардың қарсы мақаласының ... ... бой ұру ... ... ... ... ой екі ... бойынша ғана қойылады. Мұндай
мақалада ... ... жоқ, ... пікірді жақтаушылық немесе
даттаушылық үрдісі ғана бар. Және де мұндай ... ... аса ... ... ... ... болып жазылады. Полемикалық ... ... жан ... ... ... тым ... ... қатқыл
байлам десек, Б. Кенжебаев шығармашылығының ... ... ... осы ... ... шығармаларындағы өткір сындарды біз екі ... ... ... ... ... Оның біріншісі – көркемдік
көкжиегін сөз еткен, шеберлігі мен ... ... ... тұратын,
осы арқылы қарсылықты ой айтқан мақалалар тізбегі ... ...... кір ... ... деп тұжыруға да лайықты, марксизм мен ленинизм
мәселелерін әдебиетте ... ... деп ... мәнердегі сыни
мақалалар. Сондықтан да, мұның біріншісінен гөрі екіншісі ... ... ... толы ... ... орта шеніндегі полемикалық мақалалардың жалпы мазмұны
осы еді, ... ... ... ... ... ... ... әдісін кеңінен қолдануды, онсыз қолына ... ... ... ... жаздырған сыни мақалалары әдебиет пен мерзімді
басылым беттерінде салтанат құрды.
Полемикалық сипаттағы мақалалардың алғашқысы ретінде біз С. Мұқановтың
«Қара ... ... ... шешендер!»[81.] деп аталатын мақаласын
атай аламыз. Мұнда жазушы-ғалым С. ... пен С. ... ... ... ... Оған ... айтыскерлік мақаланың
мәдениетін көрсететін С. Садуақасовтың «Қазіргі дәуір-іс дәуірінде»[82.]
дейтін мақаласы жарияланады. Аталмыш мақалаға өзек ... ...... ... ... осы ... ... полемикалық мақалалар жүйесіндегі басты
тақырып - әдеби мұрамызды зерттеу мәселесі және сол кезде әдебиетімізде
орын ... сан ... ... мен бағыттар турасында еді. Қазақ
әдебиетіндегі ... ... ... С. ... ... ... ... әдебиет туралы қортынды пікірім»[84.], Қошке
Кемеңгеровтың «Көркем ... ... ... ... С.
Садуақасовтың «Әдебиет әңгімелері»[87.] секілді полемикалық ... ... бұл ... ... ... құрылған мақалалар таптық
көзқарас негізіне көбірек мойынсұнды да, нәтижесінде әдебиетке партиялық
ұстанымдар ... ... Бұл ... ... ... ... шеберлігіне тұсау салатын шара еді. ... да, ... ... ... ... бағытты ұстану жүктеліп, бұл сын
саласына да ... Бұл ... ... сынға деген биліктің
көзқарасын Д. Ысқақұлы өз зерттеуінде ... ... ... ... ... айтылған небір тамаша ойлардың ғылыми көркемдік процесте
жүзеге ... жол ... ... ... ... ... таптық
әдебиетке қолдау көрсетілді»[80.120.].
Б. Кенжебаев шығармашылығының алдына кесе көлденең ... ... ішкі ... ... ... ... ... кеңестік идеология ауыздықтап, таптық көзқарас
тізгіндеп, сан түрлі көзқарас бұғаулы қалып, тек бір ғана ... ... ... ... көзқарас қана үстемдік құрды. Сондықтан да
осы кезеңдегі сыни пікірлердің ... ... ... танимыз.
Б. Кенжебаевтың әдебиет пен ұлттық құндылықтарымыз ... ... ... да ... сын еді. Бұл ... сынды сын деп
атаудан гөрі компартияның сойылы деп атаған дәлірек болар еді. Сондықтан да
ғаламның көптеген мақалалары билік ... ... ... баға ... сын ... өз мағынасынан ажырап, коммунистік-саяси ... ... ... ... ... Д. Ысқақұлы қазақ зиялыларының
тамырына балта шапқан осындай айдапсалма сындар еді деп байлам ... ... ... бар сыни ... соң ... зиялы
өкілдеріміз қудаланып, асып, атылып кеткенін сөз етеді. ... ... ... дерттерге қарсы», ...«Большевиктік өзара сынды
өрістетейік», «Әдебиеттегі троцкист-бұхаришіл, ұлтшыл-фашист ... жете ... ... ... сөзі мен ісі неге бір ... ... ... әдебиетіндегі «ұлтшылдықты» әшкерелеуге арналған
мақалалар ызғар шашып тұрғандай!»[80.124.],-дейді өз зерттеуінде. Бұл саяси
қырағылық өткен ғасырымыздың 70-інші жылдарына дейін жалғасты.
Б. ... ... ... жазылған сыни, әдеби зерттеулер
турасын сөз ... ... ... ... туындауына, жазылу
себепкерлігіне тоқталуымыз ләзім. ... ... ... ... ... ... сөз етеміз. Б. Кенжебаев шығармашылығына қатысты жазылған
сыни пікірлердің дені оның ... ... сыни ... ... ... жауап ретінде де жазылып отырғаны ... Ол ... ... ... от, жалынның ішінде жүріп ұлт әдебиетінің өсуін көкседі,
ұлт руханиятының жетілуіне ... ... Оның сыни ... ... деген жанашырлық ниетті байқаймыз. Сондай тұлғаның бірі – ... ... ... ... ... ... да классика дейтін
пікірді әдебиеттанушыларымыздың ... ... жоқ. ... ... жасы
жер ортасына келгенде аяқтаған «Абай жолы» романынан бұрынырақта, әдебиетке
енді келген жиырма екі жасында ... ... деп ... ... ... ... ... сөз болатыны жасырын емес. ... ... ... ... ... күні» әңгімесі және
драматургия саласындағы дүниесінің кейбірі мықты деп ... ... ... ... ... ... да. ... бірі «Өскен өркен»
романы. Жазушы көз жұмған соң жарияланған бұл ... ... ... ... орта да аса жылы ... қойған жоқ, мұның басты бір себебі –
романның социалистік реализм әдісін тым ... ... мен ... өмір ... ... ... ... болуы және логикалық
сенімділіктің жоқтығында еді. Кеңестік идеология ... ... сол ... ... көп тартпағанындай, бүгінгі күні ... де ... ... романға сын жазушылардың алғашқыларының қатарында Б. Кенжебаев
есімі тұр. Ғалым шәкірті С. ... ... ... ... ... ... деп аталатын мақаласында бұл көркем
дүниенің өз бағасын бергендей болған еді [88.109.].
Роман аяқталмай қалған. ... де, ... ... оны ... ... деп ... ... тағдыры қиыншылықтарына ұшырау себепкерлігі
қоғамда орын алған құбылыстармен салыстыру нәтижесінде көрсетіледі. Әсия,
Алуа, Айсұлу секілді ... ... ауыр ... әлеуметтік
сипатпен салыстырады.
Аталмыш романда олқы жақтар аз емес. Осы ретте, мақалада ... да ... Қос ... ... ... ... ... атап көрсетеді.
Кейіпкер Ілияс пен ... ... ... ... ... ойды
аңғарамыз. Және де романда қойшы Медеттің ... ... ... ... ... қойшының күллі қазаққа таныс «Ақ маңдайлым» әнін ... ... ... дауысынан танып тауып алатыны туралы ... ... ... ... ... астында қойымен адасып жүрген адамның ән ... ... қояр ма ... Және де ... ... ... уақытта айтылған ән дауысы
алысқа ұзай ... ... қос ... осы ... ... деген
ескертумен жеткізеді.
Романның көп кемшілігін автор ... ... соң ... ... ... қаламгер мұнда жөндеу, өңдеу секілді жұмыстарды
атқара алмай ... Б. ... осы ... мақалада кеңінен түсіндіреді.
Ғалымның қаламынан М. Әуезов еңбектеріне қатысты көптеген сыни мақалалар
туындады. Бұлардың әрбірі ... ... ... ... Соның бірі
«Ақылгөй ағамыз»[89.],-деп аталатын естелік-эссесі.
Бұл мақаланы сын немесе ғылыми зерттеу дегеннен гөрі есімдері ... ... ... ... қос алып ... әдеби портреті деуге
саяды. Өткен уақыттың, жақсылықтарға куә болған әдемі күндердің жаңғырығы,
естелігі тәрізді ... ... ... ... алып ... ... ... «Қорғансыздың күні», «Қаралы сұлу», «Оқыған азамат»
секілді еңбектерін оқып, сүйсінгені, «Социалистік Қазақстан» газеті бетінде
«Айман-Шолпанға» қатысты ... ... ... ... ... біз ... ... сыншылық шеберлігін танимыз.
Ғалым «Абай жолы» романының бірнеше кемшілігін айтып, авторға ескертеді. Б.
Кенжебаевтың «қазақ, орыс ... ... ... ... ... орыс ... бірден қазақша сөйлеп, «сүт бар ма?» деп ... ... сала ... ... ... ... ... «Иса
қойшының боранды, қараңғы түнде жаяу-жалпы ауру күйінде жүріп, төрт қасқыр
соғып алғаны ... ... сын ... біз ... күні ... деп ... ... пікір басылым бетінде жарияланбаған,
ғалымның мұрағатында сақталынған. Демек бұл сынның ... ... ... табу үшін ... ... үшін ... ... табылады.
Солақай сынның соққысы М. Әуезовті де құр қалдырған жоқ. Оның қаламынан
туған әлемге әйгілі эпопея да биліктің көңілінен шықпады. ... ... ... ... әрекеттерді суреттеуші, жұмысшы тапты
суреттемеген деген секілді жаламен бұл романның да жолын ... ... «М. ... ... ... ... толығымен ұлтшылдық көріністерінен
құралған»[90.],-дейді сұрықсыз сын жазушының бірі. Сондай жаладан жазушыны,
тек жазушыны ғана емес-ау, ... атын ... ... ... ... ... ала білген Б. Кенжебаев болды.
Қазақ әдебиетінде М. Әуезовтың алатын орынын біз бір сөзбен әсте айтып
жеткізе алмаспыз. Әлемдік әдебиет ... ... ... ... есім ... әдебиеті мен әдебиеттануының арнасын байытуда орасан жемісті
іс атқарды. Кеңес одағы ... ... ... бірі – С. ... ... ... зерттеулерінде Кеңестік идеологияны жырға ... аса көп ... Сол ... бұл ... ... ... қаламгердің
бірі С. Мұқанов еді. Ол бір өзі бірнеше жанрға қалам тартқан тұлға. ... ауыз ... ... ... ... ... ... керек.
Өйткені, кешегі өткен сал-серілеріміз жырға да жүйрік, шешен сөзге де ұста,
ән де ... сан ... ... ... еді. С. ... сыншылық-
әдебиеттанушылық өнері, ақындық өнері, жазушылық өнері өз алдына бір төбе.
Бұлардың бастауында Сөз деп аталатын үлкен ... тұр. Ал, ... ... деп бөлінулер сөздің формалық сипаты ғана. Б. Кенжебаев секілді
сол ... ол да ... сыни ... ... ... Сәбиттің
әдебиеттанушылығы бүгінде мүлдем назардан тыс қалды деп айта аламыз.
Өйткені, С. Мұқанов ұлт ... ... үлес ... ... ... тақырыпты ұстанған жоқ. Ол Кеңестік идеологияны ... ... ... ... Ал, ... тарихындағы иігі жақсыларымыз туралы
көбірек сыни көзқараста болды. Сондықтан да оның ... ... ... ... шығып қалып отыр. Б. Кенжебаев зерттеулерінің
еңбегі бұған қарама-қарсы дамып еді. Сол ... ... ... еңбек етіп, советтік көзқарас негізінде көркем ... ... ... күні ... ... дамытуы тұрғысынан жазылған
еңбектері көп парақтала бермейтін болса, кейбір шығармалары, атап ... ... ... ... ... ... ... мен «Мөлдір
махаббат» секілді көркем дүниелері қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... көптеген күрделі
еңбектер жасалып, көптеген ғалымдар зерттеу көзіне айналдырды. Т. ... ... ... ғалымдар бүгінгі таңда оның еңбектерінің көркемдігі мен
ерекшелігі турасында көптеген тың пікірлер айтты.
Б. Кенжебаев ... бұл ... ... арнап пікір
білдірген тұстарды да көптеп табуға болады.
Ғалым өзінің «Қазақ совет ... ... деп ... ... ... бұрын поэзиясын сөз етеді. Жазушының
көптеген өлеңдері кітап ... ... ... ... ... ... жиі
тиіп тұратын. Атап айтсақ, «Көңілім», «Жалшылық ... ... ... ... ... жеке алып қарастырып, нәтижесінде Сәбиттің ақындық
көкжиегінің ... ... ... ... Мұқанов шығармашылығына қатысты жазылған ғалым еңбектерінің бір
сипаты ... ... ... ... ... Ғалым бұл турасында
жазушының оннан астам ... сөз ете ... ... ... ... ... ... әдебиетінің тарихын зерттеудегі мақалаларына тоқталады.
Жалпы, бұл сыни ... ... ... С. ... прозасына,
поэзиясына және драмасына оң көзқараста болғанымен де, әдеби ... сыни ... ... отырған. Оны ғалымның «Сәбиттің ... әлі ... ... ... ... ... Б. ... еңбектерінен С. Мұқановтың ... ... ... ... байқаймыз. Ғалым бұл ретте тіпті жазушының
қаламынан туған әзіл-қалжың шығармаларға да өз ... орын ... С. ... ... ... ... ... басым екендігін
көре біліп, мұны «саяси лириканың бір ... онда ... ... ... жақсыны мадақтаумен бірге кем-кетікті, мінді ... ... ... әзіл ... ... өткір әзіл, әжуа, сықақ, сын
әшкерелеу, тіпті саяси ... жаны десе де ... ... ... ... мәнердегі юморлық баяндау қазақтың
әр жазушының бойынан табылатын элемент. Бұл ... ... ... ... бар ... ... алғашқы қадамы Б. Майлиннен ... көзі тірі Д. ... ... ... ... баршасынан
күлкінің көптеген формаларын ... ... ... Ғалым Сәбит
поэзиясындағы юморлық өлеңдер деп «Ит үреді, керуен көшеді», «Пұшық ... ... мен ... ... ... ... жырларын
көрсетеді.
Жалпы, сынның түрлі жанрлары бар десек, Д. ... бұл ... да ... бір саласы ... ... жүр. ... өзі де ... алыс жатқан кәсіп емес. Б. Кенжебаевтың
қаламынын 400 ден аса фельетон мен ... ... ... жалынды
журналистік тұрғыда еңбек еткенін ескерсек, ғалым еңбектерінде ... ... ... ... деп ... болады. Осының нәтижесінде сол
уақытта мерзімді басылымдарда жарияланып жүрген сатиралық шығармаларға да
сыни шолу ... ... ... ... С. ... ... сарын туралы жазбалары. Бұл туралы Т. Қожакеев
өз мақаласында: ... ... ... күнделікті маңызды, саяси
тақырыптарға ... ... ... ... ... ... ... ескіні, мешеуді, жауды әжуа-әзіл, мысқыл-сықақпен
сынап-мінеп, шенеп ... ... ... ... ... тіл ... қарапайым, еркін ырғақты, диалогты ... ... ... ... да Б. ... ... азық болды. Ғалым
Сәбиттің қазақтың батыр қызы М. Мәметова ... ... ... ... ол мақсаты өзі ойлағандай көркем болып шықпағандықтан «Батыр қыз»
әңгімесін жазумен шектелгенін де айтады.
Б. ... ... ... төрт ... ... ... ... бірінші ерекшелікке Сәбиттің қазан төңкерісінен бастап
жырлаған, сол кездегі ... ... ... ... ... ... деп ... екінші дүние жүзілік соғыс ... ... Бұл ... ... ... ... жігерлендіру мен
қолдап, көтермелеудегі көркемдік ерекшелікті және советтік идеологиялық
мазмұнын талқыға ... ... ... екінші ерекшелігі - әйелдер
теңдігі, жаңа тұрмыс мәселесі, байдың жүні жығылып, ... күні ... ... ... ... ... ... да, көркемдігі мейлінше
мол, құнарлысы ретінде «Менің тойым», «Шоқпыттың шаруасы» ... ... ... ... ... өлеңдерінің төртінші ерекшелігі турасында
жалынды лирикалық ... ... ... біз кілең бақытты да, шат-
шадыман халықтың бейнесін танимыз. Бұл ... ... ... реализм шеңберінде жасалған образдар секілді танылады. ... ... ... ... ... ... ауыл ... «Гүл
бақшадай Отанымыз», «Сөз Советтік Армия» секілді ... ... ... ... ... сол кездегі өмірдің бейнесі бар жалынды да,
жарқын лиризм турасында ерекшелеп айтады.
Б. Кенжебаевтың шығармашылығына ... ... сын ... мол болса,
ғалымның қаламынан туған сыни дүниелер де аса мол. Бұған ғалым ... ... ... сыни ... де ... болады. Сондай дүниенің бірі С.
Мұқановтың «Жұмбақ жалау» (Б. ... ... ... ... ... жазып, бұл шығарманың атын өзгертіп, автор қайта жариялады.
Дисс.) романына қатысты сынынан ... ... ... ... ... ... аз ... Бұл 1931-32 жылдардағы
ашаршылықтан, 1937-38 жылдардағы асып-атушылықтан соң ... да, ... ... де ... ... еді. ... да ... ортада С.
Мұқановтың «Жұмбақ жалау» ... ... ... ... танылды. Бұл
шығарманың оқиғасына қарап, әлем ... ... ... ... та ... «Жұмбақ жалауда» автор төңкеріс кезіндегі
халық арасында орын алған түрлі ... ... ... ... ... ... және Бейбітшілік» романында да суреттелуші еді. Сондықтан
да, кейбір зерттеушілердің «Жұмбақ жалау» мен ... және ... ... кезі де болды. Бірақ, бұл романға қатысты жазған сыни
мақаласында бұл салыстырудың ... ... ... да ... ... ... ... деп аталатын мақаласында
«Жұмбақ жалау» шын мағынасында нағыз роман. Қазақ тіліндегі тұңғыш үлкен
роман. Оны ... қос ... ... алып ... аңыз ... ... осы жағынан деуге болады. Ал, егер олар «Жұмбақ ... қай ... Лев ... ... сыяқты өте шебер, өте көркем роман дейтін
болса, мұнысы тым ұшқырлық, үлкен ... ... Д. ... ... жалау» романына қатысты ... ... ... сипатқа ие дегенді айтады. Бірақ, біз мұнымен келісе
алмаймыз, өйткені роман көлемді болғанымен, аса ... ... ие ... ... ... сол уақытта ондай көлемді ... еді. Мұны ... сын деп ... гөрі ескертпе сын
деп атағанымыз дұрыс ... ... ... ... ... ... мақаласынан аса өткір пікірлер мен ойларды емес, ... ... Ал, ... ... ... ... сын ... мақала сол кездегі әдеби ортаның көз ... ... ... ... ... ... түсті деп қуанысқан кей оқырман қауым
үшін пікірталас туындатты. Сондықтан да, Б. ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті» басылымының 1940 ... ... ... ... ... З. ... ... берілген
мақала «Теріс пікірлер» деп аталады. «Кенжебаев романның кемшілігін ... ... ... ... өзі де байқамай қалса керек. Өзінің басында
айтқан тәуір пікірлерін аяғында жауып кетіпті. Қысқасы, ол «Жұмбақ жалауды»
мінеймін деп, ... ... ... ... ол ... шын ... ... қазақ тіліндегі тұңғыш үлкен роман» деп ... ... ... ... ... ... көмескі, құрылысы олпы-солпы, идеялық
мотивтері, суреттері, тілі нашар» деп балағаттап тастайды, ... ... ... ... тұрады, оны теріске шығарады»[93.1.],-деп жазады.
Б. Кенжебаев өз ... ... ... келеңсіздіктерін сөз ете
келе, басты кемшіліктердің бірі ретінде шығарманың идеялық бағыты тұманды
екенін, анық ... ... тиек ... Бұл ... ... ... бағыттағы романдар үшін аса үлкен кемшілік емес шығар, ал, кеңес
заманындағы көркем шығармалар үшін идея басты маңыздылық ... ... да, ... ... айту керек, біз «Жұмбақ жалауды» қаншама
ыждағаттап оқысақ та, кей ... ... ... та, онан біз ... ... таба алмадық, яғни, «Жұмбақ жалаудың» түйінінің, ... не ... ұға, ... ... Себебі, ол шығармасының негізгі
идеясының не екені жазушының өзі де ... ... ... ащы
шындықты жазады.
Қарсы мақала жазушы З. Ескендіров өз сөзінде Б. ... ... ... ... отырған. Сондықтан да, романның ең бастысы идеялық
айшықтығы екенін дәлелдемек болады. ... ... оқып ... ... одан ... ... айтайын деген ойын анық түсіне алады және ... ... ... ... бас ... ... 1916 жылғы халық
көтерілісіне ситуация жасаудан басталады деп кеттік. Олай болса, ... ... оның ...... ... өзін азат ету үшін ... сол ... нәтижесі – қазақтың октябрь револьциясы арқасында ... Осы ... ... ... ... ... қарап, негізінде дұрыс
шеше алған. «Жұмбақ жалаудың» тақырыбы біреу, идеясы ап-айқын»[93.3.],-деп
жауап қатады.
Кеңес заманында биліктің ... орай ... ... ... ... ... ерекшеленген болатын. Бұл қазақ әдебиетінің
1940-1985 жылдарына дейін жазылған көркем шығармаларының ... ... Бұл ... ... өкіметінің орнауын қалаған, осы жолда қызмет
еткен, тіпті осы үшін жан ... бар ... ... ... еді. ... ... ... күштің бейнеленуі емес, өмірде ылғи
жолы бола бермейтін, кейде мұңаятын, ... ... адам ... ... ... ... оның кәдуілгі адам образына ... ... ... көре ... ... да ... ... сұлу,
Ботакөз оқыған, Ботакөз ақылды, Ботакөз жігерлі, батыр. Бастан аяқ, ... ... ... ... ... ... амал ... ол еш жерде
жеңілмейді. Осы образ ба? ... ... ... ... жалауда» нағыз образ
жоқ»[92.9.],-деп түрлі кемшіліктерін сөз етті.
Бүгінгі көзқараспен байыптасақ, жаппай сын жазу, қарсы ... жазу ... ... ... үшін қиын мәселе. ... ... ... ... ойы мен ... ... білмеуден емес, оған
мойынсұнбаудан тұрады.
Сын саласының әдебиеттің үлкен бір саласы болып саналу ... - ... сын ... ... ... ұшырайтындығына байланысты. Бір-
бірінің дүниесіне қарсы сын жазып, кемшілігін айтысқан адамдар бүгінгі күні
бітіспес жауға ұшырайтын болса, өткен кезеңде бұл ... ... ... ... ... саналған. Мысал ретінде әрдайым бір-бірінің
өлеңдерін сын көзіне айналдырған қос тұлға С. ... мен М. ... ... ... ... берідегі уақыттан мұндай мәрт мінезділікті көрмейміз, есесіне әдеби
ортаны ұрыс алаңына айналдырып, біріне-бірі ... тас ... ... ... ... таңда қазақ әдебиетінде ағым жоқ, әдебиеттің өзі
тым баяу дамып отырған уақытта ағым қайдан ... ... ал, ... орыс
әдебиеті түрлі ағымның қым-қиғаш тартысын өткеріп отыр. ... ... ... орта ... ... ... бірнеше ағым болғанымен де, олардың
арасында шағын тартыстар болғанымен, әділ сынның өзін мойындамайтын ... ... жоқ еді. ... қарсы бағытталған сынның кейбір
негізсіздеріне ... ... ... Б. ... шын сынды үнемі
қолдап, рахметін айта отырып қабылдады. Мұны сыншының өз ... ... жылы ... ... ... Қ. ... Б. ... сұхбаты негізінен әдебиеттегі сын мәселесіне қатысты өрбіген ... ... ... ... мақаласы мен өткен уақыттағы сынға деген
көзқарас тұрғысын ғалым былай жеткізген: «Жазушылар ...... Онда көп ... ... ... ... сын өткір өрістетілуге
тиісті. Бұрын Жазушылар одағы басшылары ... ... ... ... ... ... ... тұрған кезде мен оның «Жұмбақ
жалау» романын қатты сынадым. Одан Сәбит екеуміздің ... жік ... ... ... ... ... тұрғанда Ғабиден шығармаларын
біраз жолдастардың қатты сынағаны есте. Ғабиден сыналған ... ... ... ... Еңбек топайкөгі Ғабиден сыншыларына ренжіді
дегенді ... ... ... ше? ... ... ... ... басшысы
қызметкерлерінің бірінің шығармасы сыналғанын ... сын ... ... алар орны мен ... ... әлем ... өз ұлты басқа болса да, бір ... ... ... ... аса мол. ... бірі Н. В. ... ... ... ... табылатын Гоголь шығармаларынан кейін орыс әдебиетінің
(прозасы туралы айтпаймыз. Дисс) комедия ... одан ... ... ... туылмағанын бүгінгі орыс әдебиетшілерінің ... Оның ... орыс ... ұясы ... ... да, оның өзге
ұлттың төлі екендігі туралы өткен ғасырда көп ... еді. ... ... Г. Белинский бір мақаласында «Татар әдет-ғұрпының мадақтаушысы» ... ... ... Ф. ... ұлты ... ... өзі өмір ... ұлтының арасында тұрып, неміс тілінде шығарма жазғанындай немесе қаны
неміс болса да, ... ... ... ... ... дүниелерімен
толықтырған бүгінгі Г. Бельгер секілді тұлғалар әдебиет тарихында аса мол.
Мұндай тұлғалар қазақ әдебиетінде де ... ... ... бірі ... ұлы, ... тіліндегі көптеген шығармалардың авторы – С. Шарипов.
Жазушылық қабілетіне қоса дипломатиялық қызмет атқарған ... ... Т. ... ... бір ... ... С. Шариповтың «Бекболат», «Рузи-Иран» секілді еңбектерін
зерттеу көзіне айналдырды. ... көп ... ... ... ... бұл жолы да С. ... ... зерттеуді Рымғали
Нұрғалиев дамытып, нәтижесінде екеуара «Сабыр Шарипов» дейтін еңбек жазып
қалдырды.
Ғалымның сыни сипаттағы ... ... ... деген тақырыппен
жарияланған. Мұнда жазушының «Атбасар» деп аталатын әңгімесін ... ... ... ... ... жазған шығармаларынан «Сүлік»,
«Ерден батыр», «Бекболат» деген ... ... ... ... ... ... С. Шариповтың әсіресе «Иран күні» деп ... ... ... ... ... ... ... елдердегі
халықтың аш-жалаңаш кейіпін көрсету арқылы социалистік елдің жағдайы жақсы
екендігін халыққа түсіндіру ... ... еді. С. ... ... ауыр да қиын ... өмір сүретін халықты, сол ортадағы
балаларды, олардың ауыр еңбектерін сөз ... С. ... ... біршамасы академик С. Қирабаев еңбектерінде ұшырасады.
Б. Кенжебаев ... ... ... сыни ... көп орын бөлген.
Жазушының «Бекболат» әңгімесінде басты кейіпкер туралы былай деп жазады:
«Бекболат өзінің көзі ... ... ... бойындағы
барлық өнерін 1918-1919 жылдары, азамат соғысы кезінде көрсетеді: ол бұл
кезде алуан-алуан айла шебер әдіс ... ... ... ... ... ... Бұл ... ол әбден кемеліне келіп жетіледі.
Дегенмен, автордың Бекболатты мына ... ... ... тым ... жай ... қатары етіп көрсетуі орынсыз, ... ... Және де бір айта ... С. ... ... ... жұмысында жазушылық кәсіппен айналысуы – оның
бұл салада көп шеберлікке жетпегенін де танытар деп ... ... ... ... ... болғанымен де, олардың біразы әңгіменің аяғында
белгісіз себеппен жоғалып кетіп отыратын тұсы да бар. ... ... ... ... ... бір ... себепкерлігінен шығармадан
шығып кетуі тиісті. Классик жазушыларымыздың шығармаларында ... ... Олар ... ... әрі керек болмағандықтын немесе
оның жоғалуы арқылы оқиғаны шиеленістіре түсу үшін кейіпкерді жоғалту керек
болса қандай да бір ... ... ... ... ... көз алдында
кейіпкердің шығармадағы рөлін жояды. Б. Кенжебаев «Бекболат» әңгімесінде
осы мәселені ұстанып, нәтижесінде «Бүркітбай мен ... ... ... аяқ ... ... жерінде қатынаспауы қате. Бұл тек әңгіменің
мазмұны жағынан ғана қате емес, сонымен ... ... ... желісі
жағынан да, әңгіменің даму, аяқтау заңы ... да ... ... әңгімеге
басында ананы да, мынаны да енгізіп, артынан оларды ұмытып кетуге болмайды.
Әңгімеге қатынастырылған әрбір адам, ... ... ... ... ... сөз нендей де болсын бір оймен, бір ... ... ... ... еш ... ... мәнсіз, неге енгізілгені, неге
суреттелгені, неге ... ... ... ... ... айтады: «Сахнада
мылтық ілулі ... ... атыс ... ... өз ... осы ... 1935 жылы ... майданы» журналында
жарияланған екен. Содан бері көптеген ... ... ... бірге бірнеше рет томдық боп, ... ... ... ... тиді. Бұл шығарма шындықты айтуымен ғана ерекшеленіп ... ... ... бай да, кісі ... ... ... мол сөз
қозғалады. Шығарманың көптеген зерттеушілері жанрын анықтауда ... ... жүр. Бір ... ... ... ... енді біреулер очерк
дейді. Б. Кенжебаев болса, бұл ... Иран ... ... ... салыстыра отырып сөйлейді.
Бұл мақала турасында Т. Қожаеев: «...Сабыр Шариповтың Иран өмірінен
жазған шығармаларының татымды да, идеялы болуы ... шет ... ... ... ... көзімен қарап, совет адамының көзқарасы
тұрғысынан бағалауында, капиталистік тірлік пен ... ... ... қойып, салыстыра суреттеуінде, сөйтіп, соңғысының артықшылығына көз
жеткізіп, сендіре отыруында дейді. Міне, ... ... ... ... дау туғызбаса керек»[96.],-деп баға береді.
Б. Кенжебаев С. Шариповтың шығармашылығын ... ... ... ... ... Иран ... ... дүниелерін жолсапар-очерк
тұрғысында сынап, негіздейді.
Ғалымның С. Шарипов туралы еңбегі – оның ... ... ... ... дүниелерді ашып, жариялап жүретін өзінің ғылыми
мінезімен сәйкес келеді деп түйеміз. Ғалым бұл еңбегі арқылы қазақ ... ... ... ... ... сіңірген қайраткер-жазушы С.
Шарипов еңбектеріне тың баға берді. Нәтижесінде өзінің ... ... бірі ... ... С. ... қазақ
әдебиеттануындағы лайықты бағасының берілуіне жол салды.
Ғалым әдебиеттің даму просесіне ... ... ... ... ... ... ... беріп отыруымен ерекшеленді. Атап айтсақ,
ғалымның бұл еңбектері қатарында ... ... ... ... жылдардағы әдеби сын мәселелері», «Октябрьдің бел ... жол, ... ... ... ... ... ... «Абай», «Жазушы
Сабыр» секілді сыни дүниелерін тілге тиек етуге болады.
Б. Кенжебаевтың сыншылармен үлкен полемикаға барған тақырыбының ... ... ... өмір ... ... бірі – ... Нұржанов
турасында.
Самат Нұржанов ... ... ... ... ... ... де екіталай, көбіне Б. Кенжебаевтың сыни
еңбектерінен ғана ұшыратамыз. Өйткені, «Бейсембай Кенжебайұлы – ... ... Ол ... ... үлкен-кіші демей, проблемалық
тұрғыдан қарастырады. Зерттеу объектісіне сай, ... ... ... ... не тыңнан пікір айту – оның ғалымдық, ... деп ... ... С. Нұржанов сол
уақытында ортанқол ақын болды.
Қазақ төңкерісі уақыты кезеңінде шығармашылығы елге ... ... ... үлгі ... ақын ... көп ... кездестіре
бермейміз. Бұл өткен ғасыр басындағы мерзімді басылымдар мен Б. ... ғана ... ... Абай ... мен өз өлеңдерінің басын
қосып, «Абайдың термесі» деген атпен Орынбордан жыр ... ... ... ... ... де аз. ... өкіметі үшін қызыл
жауынгер болып қызмет атқарғандығы туралы деректерді де Б. ... ... ... Өлеңдеріне назар салсақ, С. Нұржанов
соншалықты терең де, ... ақын емес ... ... ... бетім» деп аталатын өлеңін талдап көрсетеді.
Жырдың ұйқастары да оралымсыз және әлсіз. ... ... ... ... мақсат қойған, жалынды жас екендігін, өлеңнен сол асқақ рухы
көрінетінін сөз ... оның ... ... көре де, ... ... ... ... бір идея мен мақсатты көрсету мүддегі айналғанда
ырғақ пен ұйқас мәселесі екінші ... ... С. ... өлеңдерін осы таныммен қарастырып, талдайды. «Осы
дәуірдегі көп ақын-жазушыларымыз сияқты, ... та ... ... ... әдісімен демократтық бағытта жазған да, бірсыпыра өлеңдерін
революцияшыл бағытта жазған. Яғни кейде бұрынғы өмірдің көлеңке жағын, ... ауыл ... ... ... ... көрсеткен де, кейде
революцияны, ұрыс-соғысты, ... ... ... ел ... ... түлкі, қой терісін жамылған қасқырлардай ... бола ... ... ... оның өңін ... ... әшкерелеген» [97.317.],-
дейді.
Жалпы, әдебиетшілеріміз арасында С. ... ... ... білдірген сыншы Б. Кенжебаев қана. Мұның алдында ақын ... ... ... ... келген болатын. Ғалымға дейін Қазақстан Білім ордасының
директоры болған Молдағали ... ... кісі «Жас ... ... ... шығармашылығын нашар деген бағытпен сынаған еді. Бұл ... ... ... «У» ... бүркеншік аттағы авторлықпен
жарияланған. Сол себепті де, ақынның кітабы баспадан ... ... ... бір тұсында ақын өлеңдеріне қатысты «Николай заманындағы сары уайым»
немесе түңілгеннің сөзі» деген тіркес-бағалауды көріп ... ... ... С. ... ... жоқ. Тек, Б. ... ... бірер шумақтарды ұшыратып қалып отырмыз. Сол себепті де, мұндай пікір
ақынның көңіл сөзін, жан ... ... ... сөз ... ... ... ... деп топшылаймыз. Ал, екінші бір жырларға, атап айтсақ, ... ... ... ... «...мылтықты тарс-тұрс еткізіп,
дүрілдете береді… ... жой, ... ... ... ... ... ой ... көріп алған» деген секілді жолдармен бағалайды. ... ... ... ... мәдениетін көре алмаймыз. Мұндай сөзді естіген қаламгерлердің
қолына қайта қалам ... ... ... де аз ... Мұны ғалымның өзі
де айтады. Сондықтан да, С. Нұржанов ... ... ... ... оның қысастықпен, қандай да бір өш, кек алу ... ... ... ... ... көк ... салып, кейде көріне
асыра сілтеп, кейде тіпті, өтірік айтып, әйтеуір жас ақынның үнін ... ... ... өлеңдерін мінсіз деуге болмайды, тақырып-
мазмұн, ой-пікір жағынан да, тіл сөз ... ... ... да ... ... ... бар. Бірақ сыншы айтқандай тым нашар ... Орта ... ... ... да сол ... ... ... өсіп келе жатқан жас
ақын еді, оны ... ... ... ... ... ... ... мақаладан біз ғалымның жастарға деген жанашыр ... даму үшін ... ... ... аға буын ... қолдау
мен көтермелеу болуы керектігін жеткізгенін ... Және де ... ... ... ... ... төңкерісі уақыты. Ғалым осы
кездегі әдебиетті Самат секілді ақындар мен қаламгерлер шығармашылығын сөз
ету арқылы ... ... С. ... туралы зерттеуге де осы көзқараспен қараймыз. Өйткені,
әдебиетті үлкен бір бәйге алаңы деп түсіндірсек, олардың баршасы да ... ... ... де ... орташа қаламгерлер көп. Және де
әдебиетті ылғи да классик жазушылар жасамайды. Бұл ... ... де өз ... бар. Б. ... бұл ... ... қалып кететін өнер иелері туралы жанашырлықтан ... ... ... ... шығармашылығын зерттеуші Р. Бейсенбаева бұл турасында
«Ғалым пікірі өте ... ... ... ... жөнінде ондап,
жүздеп еңбек жазуға бармыз, ал, әліне қарап, шама-шарқынша еңбек жазған,
бірақ жаны таза ... ... ... ... ұмыт ... ... демек,
осы жағдайды ескеріп, аз-кем болса да Самат Нұржановты, оның әдеби мұрасын
әдеби ... ... ... зерттеуі құнды дейміз. Егер Б. Кенжебаев
зерттеуі болмаса, Самат секілді ақынның өмір сүргенін, шама-шарқынша ... ... ... ... еді. Бір ... - ... де, Бейсекең де
Саматты қайтыс ... ... деп ... ... Ал, ... ... Семей өңірінде өмір сүріп жатады. Әділетсіз ... ... ... ... ... ... ... хабарласады. Бейсекең оны
әдебиетке ынталандырады. Демек, Б. Кенжебаев жиырмасыншы жылдары ... ... ... ... ... енгізген, назардан қағыс
қалдырмай, үлкен-кіші дарындар еңбегін әдеби процеске қатыстыра зерттеген
ғалым»[71.25-26.],-деп ... да ... ... ... ... абай болуды ескертті. Өзінің
«Сыңаржақтыққа жол берілмесін» деп аталатын ... ... ... «...сыншылар туралы сөз еткенде оларды жаппай жамандаудан,
олардың басына әңгір таяқ орнатудан ... болы ... ... ... ... ... ... Жазушы сыяқты, сыншы да жәрдем, тәрбие керек ... ... ... ... ... қажет. ...сынмен, сыншымен
сырмінез жолдастар сыншыларды оқта-текте бір бөріктіріп отырмай, жеке
сынға, жеке ... ... ... дәл ... ... ... ... сыншыларды тәрбиелеу жөнінде маңызды қайлылар бар, соларды
іске асырсын»[98.3.],-деп жазады.
Сондай зерттеудің бірі Рахметжан Малабаев өлеңдеріне ... ... ... ... ... ғасыр басындағы мерзімді баспасөз бетінде
біршама ... еді. ... ... ... ... ... ... секілді түрлі басылымда жарық көрген.
Ақынның «Қуларды кеңестен қу» ... ... ... ... де бар.
Бір топ өлеңдерінен бөлек ақынның прозалық дүниелермен де айналысқаны
туралы дерек бар. Өйткені, сол уақытта ... ... ... деп ... де ... ... ... болатын. Біршама таныла бастаған ... ... аз ... ... да қаламы қолынан түсіп,
мүлдем елеусіз қалған ақынды араға жылдар салып Б. ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған ғалымның
мақаласында ақынның ... ... ... ... туралы ой
қозғалады[99.].
Бұл есім сол ... ... үшін ... ... ... ... ... жариялана салысымен «Қазақ әдебиеті» газетінің бас ... ... ... Ж. ... және тағы ... редакция
қызметкерлерін қызметтен себепсіз босатқан еді. Мұның екі ... ... ... – газет Б. Кенжебаев секілді қоғамның «зиянды ... ... ... ... Ал, ...... ... өкілі С. Садуақасовтың атын атауына байланысты еді.
Ғалымның мұндай зерттеулері арқылы біз оның ... ... ... ... ... де бірдей көзқараспен қарайтынын көреміз. Осы
арқылы әдебиет өкілдерін де бөліп-жармай, олардың ... ... ... классикалық дүние тудырған алыптарын да бір кезең перзенттері ретінде
қарастыруға тырысқанын көреміз. Ғалымның ... ... ... ... қарай бөліп-жармай, барлығын да қазақ әдебиетін
дамытуда рөл ... ... ... танитын ақжарма мінезі
турасында белгілі ғалым Р. Бердібай өзінің «Ұстаз. Ғалым. ... ... ... ... деп ... «Асылы, Бейсекең әдебиеттану
ғылымында қашан да «тыңды» көтеруші ретінде ерекше ... ... ... совет әдебиеті бойынша шығарған ... ол ... ... енгізіп, жаңа зерттеулерге жол ашты… ...Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының
әдебиеттегі өзіне лайық қызметі мен орнын анықтауға ғалым қызу атсалысты.
Кейбір батыл, тосын ... үшін ... ... да ... одағының цензураға қатысты тастай жұмылған жұдырығы көп ... ... ... ... ... ... көптеген қаламгерлеріміз осы
цензурадан жапа шекті, адам төзгісіз қиындықтарға ұшырасып, ... да мол ... Бұл ... ... да ... ... ... қатарында Б. Кенжебаев есімін ... ... ... шығармашылығына қатысты бақылап отырған цензураның
көзі оны өмір бойы аңдып, бақылып өтті ... де ... ... ... ... қатысты, ұлт әдебиетіне қатысты зерттеулерінде ... ... ... ... ... алдына тосқауыл бола алмады.
Бұл тұста билік пен оның жандайшаптары ұлт мүддесі туралы ... ... ... шам алып ... еді. ... нәтижесі
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті 1947 жылы ... ССР ... Тіл және ... ... ... ... өрескел
қателер туралы» қаулы қабылдауға алып ... ... Б. ... ... ... ... ... билік пен
қоғамға қарсы деп айыпталды. Феодал, бай, шонжарларды жырға қосқан ... ... ... ... ... Көпеев, Сұлтанмахмұт Торайғыров
шығармаларын зерттеді және олардың арам ... ... ... ... ... ... және өзінің шығармаларында үнемі буржуазиялық-
ұлтшылдық идеологияны өткізіп отырғаны үшін, институтқа әлеуметтік, саяси
жағынан жат ... ... ... ... ... аталмыш білім
ордасын жабуды да көздегендей еді.
Жалпы, Б. Кенжебаев шығармашылығының осы ... ... және ... қақы Р. Бердібайдың аталмыш кітабында кеңінен көрініс тапты.
Сондықтан да, жоғарыдағы еңбегінде Р. Бердібай ... деп ... ... еңбектеріне тұрақты қасиет дарытқан не ... ... ... биік ... ... болғандығын айтар едік. Мұны аңғару
үшін, ғұламаның ... ... ... ... санап шығу да,
мазмұндау да қажет емес. Оның ... ... әр ... бой ... ... таластары тұсында ешкімнің лауазымы алдында жалтақтамай,
төніп тұрған қауіп-қатерден именбей, азаматтық ... ... ... те, ғылымның фидайы еңбеккері екеніне көзіміз ... ... орта ... қазақ классикалық поэзиясының
шұғылалы шыңы ... ... ... кереғар пікірлер айтылып жатқанда
жас әдебиетші Б.Кенжебаев «Абай қазақтың халықтық ұлы ... деп ... ... ... ... ... мүлде сызып тастамақшы болған
азуы алты қарыс қаламгерлерге қарсы шығуға тайсалмайды»[100.273.],-деуі
сыншы-ғалымға сөзбен қойылған ... ... ... ... ... сол кездегі мақалаларынан көретініміз – сынға көңілі
толмаушылық, сынның бағыт-бағдарына қатысты ... ... ... ... ... мен ... ... қатысты
асыра сілтеушіліктер орын алады деп дұрыс еместігін ... ... ... ... ... ... Марк былай дейді», «Энгельстың
пікірлері былай», «Ленин былай деген» ... ... аса мол ... ... Б. Кенжебаев шығармашылығында да кездеседі. Ғалым мұндай
әрекетке зерттеулерін ... ... ... ... ... Ал, сол ... ... жағамын, қайтсем көзіне түсемін дейтін
зиялыларымыз шығармасында оңды, ... ... әлгі ... билік
көсемдерінің сөзімен асыра сілтеп тұздықтаған тұстары мол еді. Ғалым өз
сөзінде осындай жандайшаптарға деген ... ... ... сол ... көп ... ... бүтін шапан киіп, астына
қоңды ат ... ... бай ... деп, ... домбыра ұстағанды
ескішіл деп, байшыл деп қаралайтын мінезге ие еді.
Жалпы, әдебиет тарихында қай ағымның өкілі ... ... ... қосқан үлесі арқылы сараптайтын дағды бар ... сол ... ... ... ... ... сөз ... ақынның мұрасын
түгелдей жоққа шығаратын, шаш ал десе бас алатын тарпаң мінезге ие ... ... ... біз Б. ... еңбектерінің сыналуы хақында ... Бұл ... бір ... ... ... бар. Ол ... одағын
құрушылардың дені білім ала алмаған кедей топтардан ... ... және ... мал ... қатысты істерді атқарған кедей
жастары бай балалары секілді көзі ... бай, ... ... ... орыс ... білім алған жоқ. Сондықтан да, ... ... ... көргені Кеңестік идеологиясы болды. Сондықтан да олар мақсатты
түрде Кеңестік идеологияның жаршысына айналып еді. Сондықтан да ... ... ... шыққан жастар Алашорда желісіне шоғырланды. Олар
қазақ елін орыс империясының құрамында емес, ... ел ... ... ... да, Б. Кенжебаев сындарынан алашордалық зиялы ... ... ... ... ... ... бермейміз. Болса-дағы,
өте аз бейнеленетін, кеңестік биліктің қатаң ... ... ... сындарды түртіп отырғанға ұқсайды.
Б. Кенжебаев шығармашылығын зерттеуші ... бес сала ... ... ... ... ... ... қатысты, қазақ
совет әдебиеті дамуының кезеңдерін анықтаудағы еңбектері, С. Сейфуллин, ... Б. ... І. ... С. ... Ғ. Орманов тағы басқа
көрнекті ақын-жазушыларымыздың шығармаларына талдау жасаған шығармалары,
әдебиет жанрлары бойынша ... ... және ... сын ... ... табылады Кеңестік идеологияны ту етушілердің көзін ғалым
шын мәнінде олардың тіліне, идеологиясына жүгіне ... ... ... ... ... зерттеулерін халыққа сол арқылы жетуіне жол
тапқандай.
«Оның ең үлкен қасиеті – ... ... ... бір ... сын
мақаласын, ғылыми зерттеу еңбегін ... ... ... ... сүйенген мол ізденісті, терең ... ... ... ... шын мәнінде марксизм-
ленинизм қағидасы емес, үлкен ұлттық мүдде жатқан болатын.
Ғалым бұл ... ... ... ақтап алуда да қолданды. М. Әуезовтың
«Абай» романы жарыққа шыққан соң ... пен оның ... ... ... басталғаны рас. Кітаптағы айтуға ... ... деп ... ... ... бен ... қатысты
әрекеттер олардың жанды жеріне тигендей әсерде қалдырды.
Авторға ... ... ... ... ... бетін алған нәрсе Б.
Кенжебаев пен Қ. Шаңғытбаевтың «Социалистік ... ... ... деп аталатын мақаласы болды дей аламыз біз. Бұл зерттеу
мақаласында көркем дүниенің көптеген жақсы жағын сөз ете ... ... ... қарай зерттеп, сол кездегі ылғи да классика деп ... ... ... көрсетеді. Осы тұрғыда ақын мен ... ... ... роман деп көрсету себепкерлігі туындады. «...тарихи роман
жанры жалпы совет әдебиетінде жаңа жанр: тарихи романдар жазу ... ... М. ... ... бойынша мұнан оншақты жыл ... ... еді, ... енді-енді ғана қолға алынып жүр. «Абай» ... ... ... ... Ал, орыс ... қазір он-он бестеген роман
бар. Олардың ең бастылары: А. ... ... ... ... ... ... Мұхтардың өлімі», «Пушкин» деген, В. Янның «Шыңғыс ... П. ... ... ... А. Антоновскаяның «Ұлы көсем» деген
романдары.
Мұхтар «Абай» романын жазғанда, бір жағынан, тарихи роман жанрының әлгі
қиыншылықтарын еске ... көп ... ... ... жазған да, екінші
жағынан, орыс тіліндегі әлгі аталған тарихи романдардың артық-кемін жете
зерттеп, солардан үлгі, ... ала ... ... ... арқасында «Абай»
әлгі аталған романдардың бірқатарынан жақсы болып шыққан»[103.],-деп жазады
ұлты ... қос ... ... ... сын ... өрістеген кезі 1950-1960
жылдар. Осының себепкерлігінен де ғалым ... ... ... орын алған болатын.
Сыншылық тұрғыда жарқырай көрінген уақытында ғалым бұл жанрда ... ... ... ... сын ауыр да, қиындығы мол жанр
болғандықтан көп адам қызығушылық ... және ... ... ... ... ... тұратын дүниелер жазатыны бар. Сондықтан да, қазақ
оқырманы шын сын ... ... ... аса ... тұтады. Соның
бірі Б. Кенжебаев еді.
Ғалымның қаламынан туып, 1966 жылы жарыққа шыққан ... пен ... ... сыни ... жинағында көптеген келелі мәселелерді ... Онда сол ... ... көкейкесті мәселелері мен актуалды
факторларына сүйене отырып, осыларға жауап іздейді. Тұжыра айтқанда ғалым
бұл ... ... ... деп, кемшін тұста жасқанбай айта білуімен
ерекшеленеді дей аламыз. Осы кітаптағы «Тар жол, тайғақ ... «Бір ... ... сын ... ... мақалалары ғалымның шынайы сынды негіз
еткен сыншы екендігін, сындағы тартыс пен полемиканың көрігін ... ... ... түседі. Бұлар турасында «Ол сонау 20-сыншы жылдардан
бері ... ... ... сыны ту ... бірі болып келеді. Оның
сындары нақтылығымен, ойлылығымен, ... ... ... ... Т. ... қарастырады.
Б. Кенжебаев шығармашылығындағы сынға үңілсек, олар жәй жариялана салып
үнсіз қалмаған, ... ... өзге ... ... ... ... ... ие болып, әлгі сыни мақаланың жалғастығындай болып бір
емес, бірнеше мақала жарияланып отырған. Бұл ... сын ... ... ... сын жазатын адам көп, бірақ, полемист болу – үлкен ... ... ... ғана туындайды. Полемист болу үшін сыншы
өзгеге ұқсамас, бірақ, анық та, ... ... ... ... соны ... ... ... білуге ие болуы тиісті. Б. Кенжебаев сыни мақалалары
осындай ерекшелік, сипатының нәтижесінде авторын жұрт полимист деп ... ... бір ... етіп, ғалымның ертедегі дәуір әдебиетін ... ... ... сыни ... Абай мен ... ... ... тарапынан жазылған сыни мақалаларды сөз етеміз.
Осындай сыни пікірлер ортасынан ғалымды жеңілген немесе айтқан пікірі бұрыс
болып шыққан тұсын да ... өз ісі мен ... ... ... ғалым өзіне қарсы көзқарастың баршасын да ... өз ... ... ... ... да таңқаларлық жағдай.
Кейбір сыншыларды көреміз, өзі таңдап алған тақырыпты, атап ... ... ... ... ... шағын зерттеу мақаласында
тұтас қарастырып, не өзі тұшымды пікір айта ... не ... ... ... ... тұсы турасында ойын айта алмай жатады. Мұндай зерттеу мақаланы
сыни дүние деуден гөрі жалпы ... ... шолу ... деп ... ... ... Б. ... сыни зерттеулерінде көбіне М. Әуезов
шығармашылығын сөз ... ... ... ... ол барлық шығармашылық
үдірісті тұтас қарастырмай, жеке-жеке ... бір ... ғана сыни ... алып отырды. «Абай жолы» романына жеке, «Өскен ... ... ... осы ... Ә. ... «Жолдастар» пьесасы мен «Саржан»
әңгімесін жеке қарастырды. М. Иманжановтың «Жастық», «Ж. ... ... І. ... ... ... ... жеке-жеке
қарастырумен ерекшеленеді. Бұл туралы тағы да Т. ... ... ... ... ең ... – ол сыншы. Сыншы болғанда, қазақ совет
әдебиетімен бірге жасасып, оның ... ... ... ... келе жатқан
сыншы. Әдебиетшінің сыншылық бірсыпыра ерекшеліктері де бар. ... сыны ... ... салмақты да, салиқалы пікірімен, көкейге
қонымдылығымен ерекшеленеді. Жазғандарының көбі жай сын – ... ... ... ... айналып, кейбірі, тіпті, монографиялық еңбек
дәрежесіне көтеріліп жатады. Бұған оның «Жамбыл Жабаев», «Жазушы ... ... ... ... ... ... ... осы мақалаларында
жазушы, ақындардың өмірін, өскен ортасын, әдебиетке келу жолын, ... ... ... ... ... саралап, жайып салады.
Әр тұста ойға қонатын ғылыми ... ... ... ... ... ... зерттеп зерделеу ісін былай қойғанда,
сыншылық ... өзі жеке ... ... ... ісі де, ойы да ... осы ... еңбектерін ғылыми негізбен саралайтын кез жеткен
сыңайлы. Автордың Абайтану мен ... ... де, ... ... бір ... сыншылық жолды бағындыра бастаған кезі Кеңес одағының құрылып,
жасырын ісін жүргізе бастаған, өзіне ... ... ... ... халық
санасынан өшіруге барын салған кезеңімен тұспа-тұс келді. Күшіне жаңа
мінген империя өзіне ... ... ... бас ... үшін ... әрекеттер ойлап тапты. Бұл ұлттың ... ... ... ... ... жадыдан шығару, өткенді ұмыттыру шарасы болатын. Сол
себепті де қазақ тарихын ... ... ... деп ... ... ... Бұқар жыраудан басталады дейтін жаңсақ пікірлер
өрістеді. ... ... ... дем ... сүйенген жандайшаптап
ұлттық ой-қазынамызды жоққа шығару ісіне қызу кірісіп еді.
Б. Кенжебаевтың полемикалық мақалаларының ... Ж. ... ... ... ... ... ... дәстүрінің
жалғастырушысы ретінде танылған тұлға турасындағы сыни көзқарастарға өз
пікірін білдірді.
Кеңестік кеңістікте ... ... ... ... ... ... Бұл оның жырларындағы советтік сипат пен мазмұнға да
қатысты берілген баға еді. Әйткенмен де, ... ... ... ... да қатысты кері әрекеттер орын алды.
Қазақ ССР Ғылым академиясының ... 1955 жылы ... ... ... ... көріп, бұған қазақ зиялылары тарапынан
көңілтолмастық белгілері ... ... ... барысында қазақ халық
ақындарының шығармашылық әлемі сөз ... еді. Осы ... Ж. ... де социалистік реализм сипатындағы мазмұн аз деген кінә тағылып,
жырлары қазақтың даласындай байтақ та, әсем ... ... ... орын алған болатын. Қазақтың әдебиеті мен ... ... ... ... ... әріптермен жазылған өзге ұлттық ғалымдар мол.
Әйтсе де, аталмыш очерктің ... Н. С. ... ... ... өкіл ... да негізсіздіктің бір себепкері ме еді дейміз біз.
Осынау себепсіз жазылған сынға қарсы ... ... ... ... ... ... бар. Ғалым «Қазақстан коммунисі» журналында жарияланған сыни
мақаласында Н. Смирнованың ... ... ... ... бұл ... ... шығармашылығы бұған дейін зерттеу көзіне
айналмағандығын, халық ақындары советтік тақырыпты жырласа – дұрыс деп, ал,
өзге тақырыпты ... бұл ... іске ... өлең деп ... ... уақыт қаһарынан қорықпай жеткізе білді. Ғалымның ... ... мен ... ... жеткізе сынауы да осы
мақалада. Өйткені, халық ақындарының ... ... тек осы ... әдісін іздеуге ғана үңілген ғалымдар қатты сыналып, олардың ақын
өнеріне баға беруді емес, одан ... ... ... табуды мақсат етіп
қойған деген пікірлер айтты. Осынау сыни мақаласында Б. ... ... ... мен ... ... ... ... көрінеді. Өйткені,
сол кездегі кейбір ғалымдар Қазан төңкерісіне дейінгі ауыз әдебиетін ... ... етіп еді. ... ... осы ... жазылған «Жаз», «Жайлау»
өлеңдеріне қатысты саралауға байлысты сыңаржақ ... ... ... білдірді.
Осынау полемикадан соң да Б. Кенжебаев Ж. Жабаев ... ... ... ... ... баршасында ақын өлеңдеріндегі
үлкен суреткерлік пен ... ... мың сан ... ... ... жарқын болашақтың жыршысы деген ой айтты. Ғалым Жамбыл ақын ... ете ... ол ... ... да дамытушы, бүгінгі жаза әдебиетке де
әсер тигізген заманының заңғар тұлғасы деген пікір қалыптастырды. ... ... Т. ... өз мақаласында «...сыншы Жамбылдың ақындық
күшін қалың бұқарамен тығыз байланыстылығынан, халық ... ... ... Ақын ... ... терең идеялы болып келу
сырларын өмір құбылыстарын халық ... сай ... ... ... ... ... тұрғысынан жырлауынан табылады. Оның ... ... ... ... ... мен ... жаңа мотивтерді ұштастыруынан,
халықтың бұрыңғы-соңғы өлең мәдениетін ақындық дәстүрін жете игеріп, сарқа
пайдалануынан деп ... ... ... ... ... жұмыс жазған ғалымның бірі Н. ... ... ... ... ... ... ... деп
аталатын көлемді еңбегінде былай деп ... ... шет ... ... ... ... әдебиетінің бай да, қызғылықты тарихы бар. Осы әдебиет
қалай қалыптасты, оның ... ... ... жаңа ... ... ... Бұл сұраққа филология ғылымдарының докторы Бейсембай
Кенжебаевтың 1961 жыл қарсаңында ... ... ... ... ... әдебиеті» деген ғылыми еңбегінен жауап табамыз. Кітапта
С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, ... ... ... және ... да сол ... ... ... бастаған совет
жазушыларының шығармалары кеңінен сөз болады»[41.37.].
Біз бұл тарауымызда Б. Кенжебаевтың 1958 жылы жарық ... ... ХХ ... басындағы демократ жазушылары» деп аталатын зерттеу
еңбегін ғана емес, бұл еңбекке енбеген, мұның ... ... сын ... ... ... басылымдарда жарық көрген мақалалары туралы да
ғылыми тұжырыма жасамақпыз.
Біз ... күні ... ... ... қаламгерлеріміздің
шығармашылығын түрлі ғылыми этаптармен екшеп, тарихи тұрғыда да ... ... Б. ... ... тартқан кезеңде осынау әдебиет өкілдері
турасында қалам түрткендер саны аз болушы еді. Сондықтан да, Б. Кенжебаев
еңбектерін де, оның бұл ... ... ... ... ... ... ... танимыз.
Өткен ғасырдың аяғы мен соңында жасап, еңбектерінің өзі бірсыдырғы
жазылмай, алма-кезек ... ... ... алмасқан қаламгерлерді
зерттеуге кеңестік билік тарапынан жақсы ниет білдірілмеді. Сондықтан да,
көлемі шығын болғанымен, Б. Кенжебаевтың олар ... ... ... ... да, бағалы.
Еңбектің құнын арттыратын көптеген себепті айта аламыз. ХХ ... ... ... ... оны әдебиет деп танымаушылық
пікір биліктің ... ... құл ету ... ... еді.
Сондықтан да, халықтың бас көтерер азаматтарын жоқ етіп, әдебиетін идеялық-
көркемдік дәрежесі төмен, ескішіл, ұлтшыл әдебиет деп тарих ... ... ... белең алды. Осыдан барып Абайдан кейін Совет ... ... ... ... жоқ ... ... халыққа жария етіп, оқулықтарға
ендіріп, жаппай түсіндіруге ... пен оның ... ... ... ... ... ... ғасыр басындағы сөз өнерінің өкілдері
шығармашылығын сөз еткен ... ... ... ... не ... Бұл
турасында Т. Қожакеев: «Б. Кенжебаев жолдас өзінің осы ... сол ... ... ... ... ... ... Бұл дәуірде де сыншыл
реалистік, халықтық әдебиет жасалғандығын, оның көптеген демократ-ағартушы
ақын, жазушылары ... ... ... Абай мен ... ... ... ... бір дәуір жатқанын, ол дәуірдің де әдебиет
тарихынан орын алар ірі ... ... ... Кенжебаев кітабы арқылы 1900-1920 жылдар арасындағы әдебиетімізді
белгілі бір ғылыми жүйеге келтірді»[106.],-деп жазады.
Осы ретте Б. Кенжебаевтың еңбектерінен ... сол ... ... ... бағдарына қатысты жазылған мақалаларды да көптеп кездестіреміз. Сондай
дүниенің ... ... ... ... сол ... сында орын алған ең басты
үш кемшілікті былай деп жеткізеді:
«Бірінші – ол кездегі сындар көбінше шағын ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеу ретінде
библиография, рецензия болып келген[71.43],-дейді ғалым.
Расында бұл кезеңде сын жазудың қазіргі уақыттағыдай сан ... ... оның ... мен ... ... әлі ... еді. ... сын деп аталатын дүниелерге көз жүгіртсек, газет бетіндегі
ақпаратқа ұқсайтынын көреміз. Бұл уақытта ... ... ... жоқ, ... ... ... қолына қалам ұстаған тұлға жаза бергенге
ұқсайды. Өткен ғасырға дейінгі немесе ғасыр басындағы ... ... ... татар, қазақ жастары ұйымдастырған сауық кеші ... ... ... ... ... Қажымұқан Мұңайтпасов
қойған күрес ойындары туралы жазылған Ж. Сейдалиннің мақаласы[108.], елде
қойылып жатқан пьесалар туралы айтылған және оның ... ... ... ... атты ... сол ... сахналарда жүріп
жатқан «Манап» драмасы туралы И. ... ... ... ... атты ... секілді дүниелер болды.
Сынның екінші сипаты туралы ғалым былай деп пікір білдіреді: «Екінші –
ол кездегі ... ... ... гөрі ... мақалаға ұқсайды. Оларға шығарма,
жинаққа әдеби талдау жасалмай, әдеби сын, баға берілмей, ... ... ... ... қате,
кемшіліктер
ізделген; ... ... кінә ... ... ... арты ... ... мен
сыншының баспасөз бетінде ұрсып-таласуына, балағаттасуына айналған»[71.43],-
деп қорытады.
Бұл тарапқа Б. Кенжебаев еңбектерінің сыналуын сәтті айғақ етіп көрсете
аламыз. Сол кездегі биліктің ... ... да әсер ... ... еді бұл.
Осындай саяси жаланың салдарынан көптеген зиялыларымыз құрбан болды. Бұл
сыншылар ... ... ... ... мүлдем тиым салды.
Сондықтан да, ғалым өзінің мақалаларының бірінде солайқай сыншылар ... ... ... қажеті жоқ, бүгінгі әдебиетті ғана
зерттеуіміз керек деген ұран ... Бұл ... ... ... барып тұрған нигилистік. Мұның зиянды ... ... ... ... рет ... Біз бұрынғыны қадірлеуге, зерттеуге, оның
қажеттісін алуға міндеттіміз. ... ... ... үйретеді. Сондықтан біз
үлгергенімізше, шамамыздың келгенінше бұрынғы ... де, ... де ... ... ... жалпы зерттемей, нақты
зерттеуіміз керек. Яғни, мейлі бұрынғы ... ... ... ... ... жеке ... ... шығармасын мұқият зерттеуіміз
қажет»[111.5.],-деп жазады.
Б. Кенжебаев атап көрсететін сол кездегі сындағы үшінші кемшілік – ... ... ... ... ... ... ... Оларда шығарманың
әсемдік асылын, көркемдік қасиетін, жазушының талантын байқау, тиісінше
ашу, әділ бағалау ... ... ... жазушының жақсы жағынан жаман
жағы, жетісінен кемісі әдейі ... ... ... ... ... ... ... адамның әдеби білімі мол болуы
тиістігі жөнінде сөз еттік. Бұл тұста көптеген сыншыларымыз әдеби ... ... ... ... мәселелеріне қатысты білімді көбірек жинап,
нәтижесінде көркем ... де ... ... ... ... ... ... қандай да бір жаман жағын көрсетуге ұмтылушылық белең алды.
Әйтсе де, сыншылар арасында оңы мен ... тани ... ... ... ... бар екенін де ... ... ... ... жол ... деп ... ... белгілі ақын Қ.
Бекқожиннің «Біздің шулы сыншыларымызда әділ ... үні ... ... бар, ... ... естілгендей» деп келетін сөзіне қарсы былай
деп ... еді: ... ... ... ... ... бәрі
бірдей сыңаржақ, айқай-шулы, ұр да жық, дегені теріс, көкезулік. Себебі,
біздегі сын ... көп ... ... сын ... жүрген кісілер де
бірталай, әр алуан жұрт; Олардың ішінде дұрысы да, бұрысы да, ... ұр да жығы да бар. ... бір ... ... ... ... жақсысы
да бар, жаманы да бар»[111.6.],-деп жауап ... де ... Қ. ... ... ... ... да мол.
Ақындығымен қоса жақсы сыншы, ғалым әдеби сынның мәдениетін білмей, оңды-
солды сөйлейтін топтан ... ... сөз ... - кеңестік билік
тарапынан арғымақ ақынның жырлары үнемі теріске шығарылуына байланысты.
Өйткені, 1947 жылы ... ... ... ... ... ... деп ... мақала жарық көреді.1951 жылы осы
басылымның ... ... ... ... ... сарын»
деген тағы да қаралау мақала жарияланды. 1951 жылы ... ... ... ... ... ... «Әдебиет және
искусство» журналында басылса, 1951 жылы «Лениншіл жас» газетінде «Тағы да
Қалижан ... ... ... туралы» дейтін мақалалар
жазылып, осының салдарынан, атап айтсақ, билік пен оның ... ... ... ... ... алған болатын. Ақын бұл тұста сабырлы да,
салиқалы сөз білер сыншыларды ... ... ... сөз ... ... Б. ... атылмыш мақаласында бұларды ескермейді. Ізденбей,
түрлі басылымдарды ақтармай, асығыстықпен шалағай ... ... ... сыннан, сыншылардан қысым, қорлық көрген кісімсуі өтірік.
Өйткені, біз әдейі санадық, сөз ... ... ... ... ... ... зиянды «Батыр Науан» поэмасы сыналыпты; хата екенін өзі
мойындап, қайта жазған «Мариям ... ... ... ... екі ... Онан ... ... туралы, Қалижанның басқа шығармалары туралы
не жақсы, не жаман деген бірде бір сын ... ... еш ... ... ... таяқ ойнатпаған; сыншыларды ешбір дәлелсіз неше
түрлі етіп ... ... ... неше ... сөздермен
балағаттаған»[111.2.],-деп жазады.
Бұл өткен уақыттың сын мәселесіне қатысты пікір десек те, ... ... ... ... тарапынан айту немесе онымен жауласқан бір
тұлғаның әдебиеттің мерейін өсіру үшін емес, қаламгерді жасыту үшін ... ... ... кері ... ... ... әдет әлі де ... көптеп кездеседі. Тіпті, белгілі біз шығармаға оқымай-ақ пікір
айтатын сыншыларымыз да мол. ... сын ... ... әдеби сынға
соққы алып келетін осындай, сыншы жұрты ауылына ... ... ... ... ... деп ... болады. Белинскийдің бізге
танымал сыни мақалаларының бірі Гогольдың «Өлі жандар» ... ... ... ... мейлінше жақсы, автордың шеберлігін мейлінше биік
жеткізген дүние деп ... ... да, ... оған ... ... шын мәнінде орыс әдебиеті сынының атасы саналатын Виссарионның
«Өлі жандарды» бір ретте оқымағандығын, барлық пікірін ... ... ... ... айтқан мазмұнына қарап мақала жазғанын көреміз. Әдебиеттің
сын жанры осындай таласты, тартысты, дау-дамайлы болғандықтан да, ... ... ... ... көпшілік жұрттың көп дауаламайтыны
осындай себепкерліктен туындайды.
Жалпы, бүгінгі таңда сыншылық өнердің де ... ... ... сын мен қайшы пікірлер өзгертеді десек, сол сынның бүгінгі күні
көп ұшыраспауы көңіл қынжылтады. Бүгінгі күннің сыны – ... ... да ... жай жазылмайды, әлде бір қаламгер мемлекеттік сыйлық алар
уақытта ғана бой көрсететіні жасырын ... ... аға буын ... ... ... ... ... жазатындары да бар. ... ... ... ... бір ... Б. ... жауабынан
көреміз. Аталмыш сұхбатында бүгінгі сын туралы ғалым былай пікір білдіреді:
«Қазіргі қазақ әдебиеттануындағы кемшілік – ... ... ... Аталған кемшіліктер - әдеби ... ... ...... Өмір ... өз ... ... өзгенің көзқарасымен келіспеу. Ал, сыншы келісімпаз ... ... дей ... ... ... ... ... сын мәселесіне қатысты тоқталған мақаласының бірі Қ.
Нұрмахановтың сын туралы ... ... ... ... ... сын ... «Өсірер сын керек» дегеннен басқа бір ауыз жөн сөз,
іліп алар бір ой жоқ. ... ... сын ... сөз ету ... ... ... ... ғылым кадрларын дайындау мәселесін
сөз етеді; ғылыми зерттеулерге, ғалымдарға ... ... ... ... бір сөзі екінші сөзіне қайшы келіп, өзі білмейтін жайды сынап
отырғанын да байқамайды.
...Ғылыми мекемелерде, ... ... ... ... ... ... мен көне ... зерттейтін ғалымдар. Бұл
барынша аян жай.
...Олар ... өз ... ... ... ... гөрі ... тарихшысы, фольклор зерттеуші болуға баулиды» дейді
Нұрмаханов. Сыншы мақаласында ... ... бір ... өз ... ... ... ... қарап, қорытынды жасайды; ғылыми-
зерттеу мен әдеби сынның өзіндік ерекшеліктерін ескермейді» [113.258-259.],-
деп ойын ... ... ... ... жақтары да бар. Өйткені, біздің ешбір оқу
орындарымызда сыншылық өнер жеке сала ... оған ... бар ... ісі жолға қойылмаған, өткір де, ойлы сын оқуды ... ... оны ... ... ... ... өте ... осы мәселені көтеру шарасы бүгінгі күні де мерзімді басылым ... ... ... ... де, сын ... сол ... ... әлдеқайда алда, ілгеріде еді.
Б. Кенжебаевтың жауап-мақаласынан сол ... ... ... мен даму сатысын анық көре аламыз. Өз мақаласында: «Нұрмаханов
жолдас өзінше ғылыми мекемелер мен ... ... ... ... ... ... деп ... сыяқты. Жоқ, олар бетімен жүрмейді.
Мемлекет бекіткен белгілі оқу жоспарымен, ғылыми ... ... ... Ол ... ... барлық дәуірлері оқылады, зерттеледі; соған
сай әдебиеттің сан саласынан, барлық ... ... ... Сыншы
мақаласында дүниенің бәріне бір шамамен, өз жеке басының ... ... ... қарап, қорытынды жасайды; ғылыми-зерттеу мен әдеби
сынның өзіндік ерекшеліктерін ескермейді, орыс ... ... мен ... ... С. Торайғыровтың зерттелуі екі басқа
екендігін білмейді»[113.],-деп пікір айтады.
Б. Кенжебаев – ... Сын ... ... да, журналистік
жұмыстарға да жақын екенін ғалым мейлінше ... ... ... ... ... ... жанрдың баршасы сынның ауқымды
салаларының бірі.
Ғалым одан ... ... ... ... ... ... төреші болайық»
дейтін мақаласында біржақтылық бар деп қарастырады. «Ол әділ ... деп ... өз басы ... ... айыптаушы болған. Айыптағанда
жұртты құр күмәнмен, дәлелсіз ... ... ... де ... дау ... ... ... еді. Автор сыншыны бір шығарманы өтірік, орынсыз мақтадың
деп ... үшін ... ол ... ... ... ... отырған қате, кемшіліктерін өзі дәлелдеп көрсетуі керек еді. Автор
тарпа бас салады, талдау жағына ... ... ... сыни ... басты мақсаты одан қалай да болсын мін іздемеу,
шығарманың шынайылығы турасында сөз ... Егер ... ... ... көре ... ... ... бере алмаса сыни шығарманың негізгі
бағыты айқындалмай қалады.
Сыншы шеберлік пен ... кені ... ... ... ... ... «Әділ төреші болайық» деп аталатын мақаланың
авторынан осындай сыншылық мінез күткенін байқаймыз.
«Мақаласында Ыдырысов тағы ... оғаш ой ... ... ... ... ... әңгіме жазады»,-деп прозаның басты бір жанрын - әңгіме
жазуды болмашы жұмыс деп біледі; бір ... ... ... ... таныс-
біліс кісілер бірінің шығармасына бір сын жазбасын деген рецепт ... бұл ... ... ... ... сынды еске түсіреді»[113.],-
дейді.
Әдетте сын дегеніміз әдебиеттің барлық формасымен жазыла беретін еркін
жанр ... де, оның ... тән ... де, отты ... ... ... ойы, ... өзіне тарта білер шеберлігі болуы шарт. ... ... ... ... сын ... ғылыммен аса бірлестікте
айтылатын болды. Ғалымдарымыздың қаламгерлеріміз турасында жазған ғылыми
зерттеулері мен ... да сыни ... ... ... ... тұрғыдан сынға жақын келгенімен де, тұтас әдеби сын деп ... емес ... ... да, ... ... ... ... гөрі «сыншылар ғылыми зерттеу жазады» дегені жөн болар еді.
Бұл мақаладан еліміздің белгілі сыншысы ... Б. ... ... ... ... ... ... кездестіреміз. «...Баламер Сахариев
«Жақсы журнал жасайық» ... ... Х. ... ... тілі ... журналында шыққан мақаласынан: «...Романда топ-топ адам кескіндері
кесек-кесегімен жасалып, ... бірі асып ... ... ... ... оны ... ... «О заман да, бұ заман адам кескіні топ-топ
болғанын кім ... ... Ол ... біз де оқыдық. Онда автор «Абай
жолы» ... ... ... ... сөз ... жеке
образдарға талдау жасайды, олар Абай тобы, Оразбай тобы деп ... ... жеке ... ... ... ... образдары
кесек-кесек болып шыққан дегенді айтады. Сөйлемнің ой-пікірі ... ... ... ... да мүкісі жоқ»[113.],-деп жазады.
Б. Кенжебаевтың сын саласындағы сол бір ... ... ... ... ... ... үлес ... қабылданатынын сол дүниелердің
өзі-ақ айқындаса, бұл жайлы қазақ сынын зерттеушілердің бірі Д. Ысқақ былай
деп тұжырып еді: «Жалпы, ... өз ... ... ... ... Ол көркемдік үдерістегі әдеби сынның ролін аса жоғары бағалаған.
Сынның ... ... ... әділ ... ... қызметіне ерекше мән берген.
...Сынға жоғары талаптар қойған Б.Кенжебаевтың өзі де іс ... ... ... ... Әдеби сынның рецензия, мақала сияқты
жанрларында көбірек қалам ... ... нені ... да ... ... ... нақтылап көрсетіп, бетке ... ... ... ... ... ... тән» [114.278.] - деп бағалайды.
Сыншы өзінің сыншы деген атына сай болуы керек. Егер өз ... ... ... оның несі ... ... қадір-қасиеті қайда? Тұжыра
сөйлесек, сыншы ... ... ... ... ... шындық достықтан да
қымбат» дейтін көне грек данагөйінің нақылын ұстанған кәсіп иесі. Осылай
десек, сыншыны тап осы ... ... көре ... Б. ... ... дос ... әріптес болды. Әйтсе де, оның шығармаларына қарсы
айтқан ... ... ... айтқан дұрыс пікірлері көпшіліктің ... ... бірі С. ... шығармашылығына қатысты жазылған сыни
зерттеулері еді. Бұл мақала сол кезде жарық көретін «Жыл ... ... ... болатын. Онда ғалым С. Сейфуллиннің «сол басылымда жарияланған
«Әдебиетті ... және ... ... деп аталатын мақаласына
қатысты өзінің сын пікір жеткізіп еді. Сыншының мақаласы шын ... ... ... де, ... ... ... тигенге ұқсайды. Сондықтан
да, Сәкен журналдың келесі санында ... ... ... ... ... керек, көк шолаққа теріс мінсе басын көтере ала ма?» дейтін
мақаласында береді. Ғалымның көзкөргендері жазған ... ... ... ... аз ... соң ... ... көреміз.
Сыншы Т. Тоқбергенов сыншының басты белгілерін былай ... ... бе - ... ... бе - ... уақытта, ешқандай жағдайда, ешкімнің бет-пердесіне қарамай ... айт, қапы ... сын жазу үшін де, ... адамның кемшілігін айту үшін де
біліммен қатар, үлкен жүрек керек. Әдебиеттің шын жанашырлары ғана ... бара ... деп ... Тек орыс ... үшін ғана ... ... үшін ... мен Ломоносов есімі ерекше. Сөйтсе-дағы, Гогольдың
сыни еңбектерінен өз заманында орыс поэзиясының ең үлкен ... ... ... ... ... ... кім? Шынын айтсақ, ол
Мәскеуге білім қуып келген көп адамның бірі ... ... рухы ... тіпті ол ақындардың қатарына байқаусызда ... ... ... да бар. Бұл Н. В. ... ... толық жинағының
алтыншы томында жүр.
Осындай көңілжықпастыққа салынбаған сынның бір көрінісін ... ... бірі ... ... ... ... мақаласынан да көреміз.
Бұл мақала «Тайыр шығармалары ... деп ... ... ... ... ... ... немесе Мағжанның жырлары секілді
сүйсініп оқып, тамсанып ... ... оны ... көп қазақ
ақындарының бірі деп тұжыруға да ... еді, ... бұл ақын ... ... жылдары қазақ әдебиетінің нағыз алыптарының ... ... ... алаш ... ... ... ал, жас ақындар
майдан даласына аттанған шақта Кеңестік ... ... ... жалынды лирикасымен танылған Тайыр ақын көзі тірі ... еді. Бұл ... біз ... ... ... ішінен тек Бейсембай
айтқан кемшіліктерді ғана көреміз. Бұл жәй ғана жеңіл-желпі ... ... ... ... ақынның шығармашылығына күмәнмен қараған ойы бар, шын
мәніне ащы сын еді.
Ғалым бұл ... ... ... ... сөз ... Жұрт сол ... ... деп таныған жырларын құрғақ айқай, байбаламшыл дегенге
саятын ... ... ... ... пен ... ... де ... екенін көрсетеді.
Сондай өткір де, ақиқатты сынның бірі қазақтың көрнекті ақыны Дихан
Әбілов туралы жазған ... ... өзі ... сын ... ... ... жинақ» деп аталатын мақалада сыншы
ақынның 1941-1946 жылдар аралығында жазған ... ... ... ... ... алынады.
Сынның мақсаты аты айтып тұрғандай – сынау. Мадақтау мен мақтау ... да ... ... сын орын ... ... ... қоя ... кемшіліктерін – онда басылған өлеңдерінің мінін
айтуды орынды ... туша ... ... ... сұлу ... ... ... алдына су сеуіп қой,
Әкең тайып жығылсын мені қуса».
Оқушыға мәлім, бұл ел аузында ерте заманнан бері айтылып келе ... ... ... екі жол мен кейінгі екі жол арасында мағына, ой-пікір
жағынан ешбір жуыстық, ешбір байланыс жоқ; алғашқы екі ... бір ... ... ... ... ... ... бір нәрсе туралы айтады»[116.],-
деп сынайды.
Айтқандай-ақ, бұл жыр авторы белгісіз, халықтың арасында бозбалалар жиі
айтқан өлең. Мұндай үрдіс музыка саласында да бар. Әні ... ... ... ... бермейтін мұндай дүниелер ... ... ... ... ... көше ... тән ... байқаймыз.
Сондықтан сыншы бұл өлеңді босқа талдаған. Біріншіден, бұл жыр әсте
Дихан ... ... ... бай, ... ақын ауыз ... ауыз салды
дегеннен аулақпыз, шатасып енуі мүмкін, екіншіден, ... ... ... ... тұрмақ, айтыскер ақындардың өзі белгілі бір ойды жеткізуде
бүтіндей бір шумақты пайдаланбайды, бастапқы екі жолды қосалқы жол ... ... ... ... ... ... ойын ... екі жолмен
көрсетпеуші ме еді?
Б. Кенжебаев мақаласын әрмен қарай оқиық: «Жинақта мұнан да ... да олақ ... ... бар. ... ... ... үшін ... Бір күймен өлеңдетіп,
«Бағаналар ұбап-шұбап,
Солдаттарша жатыр өтіп,
Балақтарын жауып бұлақ.»
Бұл тұста сыншының шамданатындай жөні бар. Бұл ... ... ... қара ... ақ қағазға ойланбастан сілтегенін
көреміз. Байқағанымыздай, автор бұл тұста ... ... ... ... ... ... ... теңеп, әлденені айтпақ болғанға
ұқсайды. Бірақ, онысы оқырман түгілі өзі түсінбес қойыртпақ болып шығыпты.
Сыншы онымен қатар Дихан ... ... ... олқы ... да атап ... ... ... «Сүтті қыз», «Қысыр жылан»,
«Шыбын аяқ» ...деген сияқты ... ... ... теңеулер көп
кездеседі. ...Диханның «Тұлғада» басылған өлеңдерінің көбі міне ... ... ... шықтық, жинақта басылған 48 өлеңнің ішінен тек 21 ... ... ... етіп ... ... ... мағынасы, ой-пікірі
саяз, ұйқасы олпы-солпы, кестесі шатпақ өлеңдер»[116.],-деп жазады.
Өткен ғасырдың орта шенінде қазақ әдебиетінің ... ... ... ... бірі Ғ. ... еңбектерінің кері жағы да, жақсы жағы да мол болды. Бірақ,
негізсіздеу, бұра тартқан ... ... оның ... ... ... соның тасасында қалып, көрінбей қалғанға ұқсайды. Біз
Б. Кенжебаевтың Ғ. Тоғжанов туралы мақалаларынан ... ... ... өз ... білікті де, білімді сыншыларының бір болды.
Өйткені, Б. Кенжебаев ... ... ... ... туралы» деп аталатын еңбектерінің ... ... да, ... ... шикі ... да сөз ... ... өткен ғасырдың басындағы
сыншыларды сөз еткенімізде Ғ. Тоғжанов есімін алғаш атайтынымыздың өзі ... де, ... ... екендігінен хабар береді. Тек, кей реттегі
сыншының сыңаржақ ... атап ... Абай ... ... ... өзіне деген жақсы пікірін бұзып алуға соқтырды. Сондықтан
да ... ... ... жағы көре отырып сөз етеді.
Бейсекең өзінің сыншылық қызметін үздіксіз атқарған ... ... ... ... ... полемикалар туындатуға себепкер болды. Оның
бірі – С. Сейфуллин еңбектеріне қатысты. ... ... «Тар жол ... ... ... деп ... нәтижесінде барлық сыншыларымыз роман
жанрындағы шығарма деп танығанда Б. ... мұны ... ... ғана ... ... біз ... бұл пікірі негізінде де біршама пікірталастарға
жол ашылғандай болғанын айта кетуіміз керек-ті. Әдетте, бір ғана ... ... ... ... өлшенгенде, әдеби сында әр адамның өздік
пікірі бағалы саналып, бір ... ойы ... ... ... ... ... бар да. Осы ... С. Сейфуллиннің «Тар жол тайғақ кешу»
романы жанры турасында да ... ... ... пікірталастар орын алды.
Сондықтан да бұл көркем шығарманың жанрын анықтауда түрлі талғам турасында
тартыс болып, ... ... ... ... ... ... кезекте «көркем очерк» деп өзгерткенін көреміз. Ал, ... ... ... ... М. Базарбаев роман деп тұжырым жасайды. Келесі бір
ғалымдарымыз, атап айтсақ, Т. ... М. ... С. ... бұл ... ... мемуарлық-роман делініп жүр. Ал, соңғы
жылдарда әдебиеттанушыларымыз көркем эссе деп бағалады. Бұл тұста біз ... ... ... ... ... ... ... үңілсек, қым-қуыт заман тұсында өмір кешкен тұлғаның өткізген
өмірі өрнектелген шығарма – ... ... ... ... ... ... бірі І. ... шығармашылығына қатысты өрбіп
еді. Б. Кенжебаевтың осы жазушы туралы айтар сыны шынайылықтан өрбіген еді.
Өйткені, бұл ... ... ... аса ... бір дүниесі ылғи жақсы да
(«Көшпенділер» шығармасы. Дисс.), бір ... өте ... ... мейрамы», «Аққу құстар қуанышы» романдары. Дисс.) ... ... ... соңғы атаған екі романды Р. Нұрғалиев
жақсы сипатты деп танығанымен, ... ... ... ... да деңгейіне жете алмайтынын ... ... ... ... да, Б. ... шындықтың сөзін айтты, шындықтың сөзін сөйледі.
Ол І. Есенберлиннің «Айша» деп аталатын ... ... ... ... ... жұмысымызда Б. Кенжебаев еңбектерінің сыналуын тек
бір жақты, сынаған адамдарды ... ... ғана ... ... түрлі авторлар еңбектерінің көркемдік өрісі туралы түрлі сын
айтқан ... ... ... ... айтылған шынайы сыни
пікірлер де баршылық. Соның бірі ... ... атты ... ... бұл ... ... баспасы кітаптың редакторы болған С.
Сейтқазиннің пікіріне сүйене ... ... ... күйінде жарамайды,
көркемдік дәрежесі төмен екен»[117.1.],-деп жауап қатады. Біздіңше,
«Бейсенбай ... ... атты ... ... ... ... ... рецензияға назар салсақ, ғалымның қолжазба кітабына қатысты
пікір кейде орынды, кейде ... ... ... ... ... ... бар, бұрыс жағын да көреміз. «Шығарманың бір бетінде 28 рет «қатын»
деген сөз бар. ... адам тым ... осы бір ... ... еді. ... ... сірә луғат ретінде оқушыға ұсынбақшы болар,
бірақ, әңгіменің ісіне ... ... ... өлең ... ... ... еңгізген «Дүмше» деген әңгімесі. Бір жоғарғы
оқу орында лекция оқып жатқан ... ... ... ... ... қалғып,
ұйықтап отырады. Ал, профессор орта ғасыр тарихынан әлде нені соға береді.
Қарақалпақ, қыпшақ ... ... ... Ауғанстан мемлекеттері,
әйтеуір бір тарихи деректер. Бар болғаны осы ... ... ... ... ... дұрыс жүйеленбегенге, атап айтсақ, тақырыптық ... ... ... да, сыншы «Қарлығаш», «Бала тілі балдай»
дейтін екі әңгімені ерекше атап, мұны балаларға арналған жинаққа арналғанын
ескертеді.
«Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... алтын сырға» деген әңгімелер қазіргі әдеби шығармалар
талабына жетпеген, сырқау, ешқандай ... ... жоқ, тек ... Жинақтың ішінде Ұлы Отан соғысы кезінде жазылған әңгімелер бар.
Солардың ішінен де іліп ... ... ... таба ... ... Бәрі
де құрғақ сөзі көп олпы-солпы кемістіктері жонылмаған, ... ... ... ... ... ... ... қолжазбасына тым өткір пікір айтқанымен,
мен мына жолдарға қатысты немесе мына ... ... ... ... отырмын
деп, шығармадан үзінді көрсетпеуі көңіл қынжылтарлық.
Десек те, бұл пікір еш ... ... тек ... ... арасында ғана қалған. Сол уақыт тынысымен қарасақ, ... ... ... ... ... ... тілі ... қоғам мен жұмысшының
шындығы, оның ауыр азабы бұғып қалып отырды. Жалпы, журналистік ... ... ... ... қызығушылығын оята алмағанына ... ... ... бірі болудан қалған очерк үлгісі сол
уақытта сауыншы қыз ... ... онда оның ... толы ... ... ... ... ұзын бұрымы, бұзаулар, көк шөп тақырыптың
детальдары ... ... ... ... ... қой ... ен ... ауыр жұмыс
атқарған шопан туралы ... ... ... ... ... ... жайнаған жайлау» деген жасанды тіркестерді көп кездестіретін
едік. Сыншының Б. Кенжебаев очерктері ... ... ... ... ... жырға тән көркем сөздердің тізбесі ... ... ... ... ... ... одағы тұсындағы мерзімді басылымдарда
күзгі ... ... ... ... ... есеп-қисап құжаты
секілді болып кететін. Соның бір үлгісін осы кітаптағы «Жол үстінде» ... ... ... ... танимыз. «...Біз биылғы жылы барлығы
50 гектар қант қызылшасын, 27 жарым гектар ... ... ... Жақында
әлгі 50 гектар қант қызылшасын тексеріп есептеп, өлшеп шықтық. Сол тексеру
бойынша біздің бір гектар жерімізде орта ... 63 мың түп ... ... ... ... түбі 800 грамм, кейбір қызылшаның түбі 500 ... ... түбі 200 ... ... ... 500 ... алайық. Сөйтіп
оны әлгі 63 мың түп қызылшаға көбейтсек, сонда бір гектардан 315 ... ... ... ... Б. ... ғалым һәм сыншы тұрғысынан таниды. Әйтсе
де, бұл ... ... ... ... ... ... ... жинаумен айналысқаны ғалым туралы жазылған еңбектерде сөзге тиек
етеледі. Сондықтан да ... ... ... С. ... «бұл
сияқты еңбекті еш уақытта баспаға ұсынуға болмайды»,-деуі тым қатал ... те, ... бұл ... орынына сыни мақалалар жинағын ұсынса ... ... ... ... ... ... Б. Кенжебаев шығармашылығының өн бойына көз ... ... ... мен ... өткірлігі, ғылыми тұжырымдардың дәлдігі
және бұл саланың ерінбей, жалықпай, беріле ... ... ... Ал, ... ... ... жолды да, ғылымды қатар ... аса ... М. ... ... ... ... романына дейін ғана
келсе, «Қорғансыздың күні», «Көксерек» ... ... ... құрамына
енетін туындылары ғалымдық өрісті бастамай тұрған уақытында жазылған
болатын.
Б. ... ... ... ... ... бірі М. Мағауин. Оның
ежелгі дәуір ... ... ... ... шығармалары жазылмай
тұрған уақыттан орын алса, прозаға басыбайлы берілген кезеңнен ... ... М. ... ғалым ретінде танымайды.
Ал, одан өзге З. Қабдолов секілді жазушы-ғалымдар шығармашылығын тілге
тиек еткенімізбен екі ... басы тең ... бірі ... ... қалып кететіндері аса мол. Біз осы ретте Б. ... ... ... ... да осы ... қарадық.
Жалпы, қазақ әдебиеттануы мен қазақ әдебиетінің арасында үлкен алшақтық
бар. Әдебиеттану – ғылыми ... тың ... және ... ... әдебиет дегеніміз – үлкен өнер кеңістігі. Мұнда сан ... қиял ... ... пен ... ... сөз ... Сондықтан да әдебиеттану мен әдебиетті қатар қарастыруға, арасы
жақын сала деп ... ... Б. ... ... туды деуге
қимайтындай көрінетін арқауы бос, шеберлігі аз ... ... ... ... ... ... прозалық шығармалары турасында тарихи әңгімелер
деп атаған дүниелеріне былай пікір білдіреді: «Автор бұл әңгімелерінде ... жаңа ... ... әлі жете ... аңыздарды әңгімелеп
жеткізбек болған. Амал не бұл ниетін шындап келгенде автор орындай алмаған.
Баяндалып ... ... ... ат үсті ... ... дүниелер. Автор
қазып отырған шығармасының көркемдігіне, идеясына, ... ... ... ... оның үстіне сөйлем құру, сөз арасындағы екіұшты қажетсіз
сөздерді қағып тастауда көптеген ... ... ... ... ... тарихи әңгімелер жазылған жоқ. Өткен
замандардағы оқиғалар ... ... ... арқау болғаны болмаса
тарихи дүние жазу машығы ешбір қаламгердің үлесіне тән емес еді.
Классикалық проза ... ... ... шалқары толған кезі Кеңес
одағы уақытының 60-70 жылдарынан басталады десек, Б. Кенжебаев бұл ... ... еді. Атап ... ... хан Абылай туралы очеркін осы
тұста ерекше атауымызға болады. Сол уақытта мұндай тақырыпты көп маңайлаған
аз адамның бірі Б. ... еді. Осы ... ... біз ... құрылымын дәл білетін, өзі талай көркем шығармаға пікір айтып,
сын жазған ғалым өз ... ... көз жұма ... дей ... Сақтар, Үйсіндер секілді атаулар халық пен биліктің құлағына
сіңе берсін деген оймен ... ма ... ... бар. ... осы ... ... ... ол уақыттарда Үйсіндер елі, Сақтар қағанаты деген
атаулар ... аты ... ... болмағаны белгісіз патшалықтар
секілді естілетін. Ал. бұл ... ... ... ... бірінші
әңгіме «Құлақ естігенді көз көреді» деген тақырыппен берілген. Әңгімеге
тиек еткені ескі замандағы ... ... ауыр ... және ... ... Сақтар жерінің шетіне кетуі. Бар болғаны сол ғана.
Не Сақтардың ішкі тұрмысы, кім ... ... сол ... ... ... ... ел адамның бейнесі көрінбейді. Бүкіл жиханға
белгілі болған қолбасшы Македонский тек, ... ... ... ... ... Македонскийдің Сақтар елшілігімен кездесуінің өзі
тұрпайы. Әңгіме шегіне жетпей қысқа аяқталады»[117.1.],-дейді.
Жоғарыда сөз еткен ... Б. ... ... ... ... ... тарихы мен сынын сөз етушілер осы екі салаға баса ... ... ... ... ... ... аз сөз етіп келеді.
Журналтанушы ғалым ... Сақ өз ... Б. ... қазақ
баспасөзін алғашқы зерттеушілердің қатарында атайды.
Б. Кенжебаевтың журналистік шеберлігі турасын жете сөз ... Т. ... бар. ... ... ... ... Қазақстан газетінің «газет сыны», яғни, ... ... ... ... ... ... сын жазып, шолу жасағанда
журналистиканың әр алуан теориялық-практикалық мәселелерін ғылыми тұрғыда
негіздеуге өз ... ... Осы ... қазақ журналистикасындағы
«Баспасөзге шолу» жанрының жақсы үлгілерін қалыптастырып, оның ... ... ... шарттары жөнінде теориялық тұжырымдар
жасады»[118.],-деп көрсетеді.
Кеңес дәуірінде жазылған ... жас ... ... ... ... ... ... «Ташкентте шығып тұрған «Жас қайрат»
журналының саяси бөлімінде оның ... ... ... ... ... бөлімінен діншілдердің көк өгіз көтеріп тұр дейтін
Жер шары туралы «Жер қайда тұрады», «Жер айналады» ... ... ... ... журналдың саясат бөлімінен ... ... ... «1916 ... көтеріліс туралы» деген мақалаларын
комсомолдар жиналып алып оқығанбыз»[119.].
Б. Кенжебаевтың сыни мақаласының барлығы да ұлттық ... ... ... Ол осы ... ... кедергіден тайсалған жоқ. Сынның садағы
төбесінен борап тұрса да ұлттың сөзін айтты. Соның бірі ... сөз ... ... ... ... сол ... аға ұлт, бас ұлт ... зиялысына айтқан пікір. Б. Кенжебаевтың бұл мақаласы туралы Н.
Төреқұлов былай деп ... «Б. ... ... ... журналында
«Сәтсіз шыққан зерттеу» деген сын мақаласын ... Бұл ... ... ... ... ... жан-жақты зерттелмегенін
көрсетеді. Ірі шығармалардың мән-мағынасы, ақындық өнер назардан тыс ... ... ... ... бұрынғы фольклорды өгейсіткендік
байқалады. Ескі ауыз әдебиеті құнды емес деп оны оны ... ... ... Ғалымның бұл сын-ескертпелерінің жөні бар»[41.39.],-
деп жазады.
Тұжыра сөйлесек, өзіне қарай бағытталған сынның сан ... ... ... ... өз ... ғана жазды және әрдайым өз пікірінде
қалып отырды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... орнын анықтай түседі.
Өзі сыншы болғандықтан ба, ғалым Қ. Ергөбектің бұл салада көп тоқталған
тақырыбы Б. Кенжебаевтың сыншылдығы мен сыналуы хақында. Бұл ... ... ... кеңінен сөз болды және бұл тақырыпта бірнеше мақала да
жарияладық. Және де көпшілігін Қ. ... ... ... ... жаздық.
Бұл Б. Кенжебаев тақырыбының барлық қыры ғалымның зерттеулерінде ... ... ... арналып жазылған сын мақалалардың жартысынан астамы
мүлдем негізсіз болды деп ... ... ... бар. ... ... сол кездегі және осы кездегі көзқарас көкжиегімен ... мен ... ... ғалымға айтылған сынның мүлдем негізсіздігіне
көз жеткіземіз. Біз бұл ойды Қ. Ергөбектің осы саладағы еңбектеріне сүйену
негізінде таратып, ғылыми ... ... ... ... әріптес ғалымдардың сынын екі мақсатпен
түсіндіре аламыз. ...... ... ... да, көзсіз билігінің
қысымына байланысты айтылды. Өйткені, сол кезеңде ұлтымыздың өткені туралы
айту ең бір қиын ... еді. ... ... өмір бойы ... келе
жатқан еңбегін жоққа шығарып, шын мәніндегі ақиқат-арға жүгініп, қатардағы
ғалымның біріне жол беру олар үшін қиын ... ма ... сыни ... ... ... ... ... сындыру
мақсатын ниет тұтқан. Бұл сындар шын мәнісінде ғалымның ізденісін тоқтатып,
қаламын ... ... ... ... ... Б. Кенжебаевтың сыншылдығы негізгі үш ... ... ... көз жеткіздік:
- Біріншіден, сыншы сыни мақалалары болсын, сынға жауап ретінде жазған
пікірлері болсын, ... ... ... ... ... сөз ... де
алғашқы жүгінері - дерек, факті. Осы әдеби, өмірлік фактілердің нәтижесінде
сыншының мақалалары жанды да, дәл мінезге ие ... дей ... ... ... ... атап айтсақ, қайсыбір кемшілік немесе
жетістік болсын көрсете отырып, оның себебін де фактіге ... ... ... ... ... ... емес екен» деп, себебін
айтпай сыдыртып өте шығатын кезді таба алмайтынымыз да сондықтан. Өйткені,
сынның жанрлық ... өзі ... ... ... сыншы мақалаларынан биік талғамға тән ойлар ағысын
танимыз. Әдеби сын дегеніміз әдетте ... ... ... беру ... өмір мен ... әдем ... ... байланысын
көрсету, көркемдік дамуды айшықтап көрсете алатын ... ... да ... ... ой айту ... ... ... Сында әдебиет пен
әдеби шығарма туралы кесек-кесек ойлар сыншының парасат ... ... ... Сын жанрының парқын асыра түсетін де осындай
ойлар.
- Үшіншіден, ... өз ... ... дәл және ... ... ... да, сыншының кейбір мақалалары ғылыми шолу
тұрғысында, кейбір ... ... ... шеңберінде, енді бір
эмоциялық бейнелеу формасында қарай баяндау тәсілі негізінде жүзеге асып
отырғанын ... ... ... ... де ... көзге түсті. Бұл саланы егжей-
тегжейлі зерттемесе де, заманның қиын уақытында осы тақырыпты сөз ... ... ... ... ... Б. Кенжебаев қазақ әдебиетінің тарихын
түркілік бастауларымыздан іздеді. Бұл ... кең ... ... ... ... ... түркі жұртына ортақ әдебиеттерді тарихымыз
тұрғысында көрсетуімен ерекше аталады. Ғалымның ... ... ... ... ... ... қатысты жазған еңбектері болып
табылады.
Қазақ әдебиеті тарихы ... ... ... сөз ... ... ... ... Бейсембай Кенжебаев есімімен ұшырасатынымыз белгілі.
Қазақ әдебиетінің ұлы ойшылы А. ... ... ... ...... ... тарихын зерттеуші, әдебиет теориясын
негіздеуші және ... ... ... ... ... ... ... әлемінде жарқырай көрінген
биік тұлғасы болады. Және де ол ... ... ең бір ... ... Л. ... шығармашылық әлемі орыс ұлтының ... ... ... ... ... ... Ш. ... әлемдік данышпандар қатарында жарқыраса, неміс руханиятының піріндей
Гете, Вьетнам тәуелсіздігі мен көркем сөзінің атасы Хо Ши Мин ... ... ... ... ... байланыста. Ал, Абайды
тану – қазақты тану, ұлтымызды тану десек, Абай ... ... үшін ... ең ... ұлы мақтанышы. Осы ретте, қызыл империяның айдап
салуымен жұмыс жасағандар Абайдың да ... ... ... ... ... ... тастауға ұмтылғандар белең ала бастады.
Б. Кенжебаевтың өткен ғасыр басындағы ... ... сөз ... алғаш табан тіреріміз Абай тақырыбы. Қай
уақытта да ... ... үшін ең ... ең ... тұлға болған Абай өз
ортасына тән ... ... да, ... ... ... де, ... мен
Батыстың мәдени-психологиялық ахуалынан да ... ... ... Б. ... ... осы ... ашуға, жарқырата көрсетуге қызмет
етеді.
Абайдың бай баласы болуы, ... діни ... ... ... ел ... басында болуы – Кеңестік керітартпалыққа
жұмыс істеушілердің жала жабуы үшін таптырмайтын ... еді. ... ... шын ... ... ... ... беріле
жұмыс атқарды ма, әлде күштеп осылай жаздырды ма, ... шен мен атақ ... ... та ... Абайды қаралаушы топ пен зиялыларымыз
арасында қызу сыни-майдан орын алып еді. Сол кезде жарияланған басылымдарға
үңілсек сол ... ... ... Б. ... ... ... ... жанашырлық көзқараста еді және оның
туындыларын асқақтата түскен әрекеті те ... бұл ... ... Ә. ... ... ... «Ол –
біздің аяулы Абайымызды талай қате бағалаудан арашалады. 1925 жылы ... атты ... ... ... жаңа әдебиетінің басы, ағасы, халық
ақыны деген байлам ... ... ... сол ... орта үшін бұл
соншалықты тосын пікіре еді. Пікірдің батылдығы, жаңалығы оқушы жұртшылықты
былай қойып, әдеби ортаның өзін елең ... ... ... ілім ... ... ... ... еңбегінің өзіндік орыны, айрықша
салмағы бар»[120.],-дейді. Сол кездегі Қызыл империя жандайшаптары мен Абай
әлемінің жанашырлары ... қызу ... ... ... ... ақын өз
ортасының, өз тобының үнін жеткізеді. Абай ... ... ... ... жырын, даусын жырлайды, суреттейді» ... ... ... сыншының оған берген жауабы да өз ... ... ... ... ... ... әлемі мен Абай арасындағы байланыстарға жіті көз
жіберіп, Абайдың қалың жұртқа ... ... ... мен ... ... түсініктің, надан түсініктің қас жауы ретінде сөйлейтін
Абай шығармалары халықтың жарқын да ... өмір ... ... болмысын
терең түсіндірді. Абай туындыларына қатысты дүмбілез ... ... ... ерекшелігі турасында да, идеялық тұғыры турасында
да қарсы жауап бере білді. «Абай халық ақыны, ... ... ... ... ... ... олардан құтылуға жол көрсеткен. Абайдың
ұстаған жолы, көздеген мақсаты елді түземек болған. Абай ілгерішіл ақын,
Абай ... жаңа ... ... ... деп ... ... талабына сай жаңашылдығын сөз етеді.
Бұл тартыс турасында Б. Кенжебаев ... ... ... ... ... басы даулы болып жатты. Ұлы ақынды
жазғанына, жұртына ... ... ... ... ... ... тегіне
қарап, оны «шонжардың» баласы деп сыртқа теуіп, «қажының баласы» деп бұқара
халықтан қашыртқан науқан жүріп жатқан болатын. Сол ... ... ... ... ... - халық ақыны» деген үлкен тезис ұсынып, Абайдың
халық ұлы, ... ... ... ... ... ... кеңестік саясат
билігінен, асып кете алмай тұрған сәт. Міне, осындай сәтте ... дәл ... сөз ... ... ... Б. ... сүйенген аргументтің бірі –
Абайдың орыс әдебиеті өкілдері арасындағы рухани байланыс еді. Ғалым осы
негіз ... да Абай ... ... ... еңбек жазды. Өз
мақалаларында ... ... ... ... Лермонтовтың көркем
дүниелерін қазақ тілінде сөйлеткені, Крылов мысалдарының бірнешеуін қазақша
тәржімалағанын айта келе, Абайдың жаңа заман өкілі екендігін, жаңа ... орай ... ... ... ... Абай ... ... мақалаларынан
да көрінеді. Абай шығармашылығы әр ... ... әр ... ... ... ... ... Б. Кенжебаев еңбектері тарихшылдық тұрғысынан
емес, ғылыми түсіндіру шеңберінде жарияланып отырды. Бұл мақалалардан ... ... һәм ... ... ... ... еңбектерінің құндылығын жеткізуде, классикалық тұғырын нақтылауда
М. Әуезов, Қ. Жұбанов, Қ. Жұмалиев секілді ғалымдарымыздың айрықша ... ... ... де, ... ... ... ... идеялогияға қызмет
еткен асыра сілтеушілерге Абай шығармашылығын қорғауда ... ... Б. ... ... ... ... ... Осы уақыттағы басылымдарда
жарияланған, Абайды ескі көзқарасқа ие, таптық-феодалдық сипаты басым ... ... ... ... еңбектер жазуы А. ... ... ... ... ... ұлы ... екендігін нақтылай
түсті.
Ұлтымыздың сан ғасырлық даму сатында өмір сүріп, ұлттық ой қазынамызға
үлес қосқан ақын-жырауларымызды әдебиет тарихынан ... ... ... ... сол ... өмір ... Абайдың соңына шам алып түскен
Кеңестік бұйрыққа бағынушылар ... Абай ... ... да ... ... ... қалыптасқан формамен жырлайды» деп сын таққандар
да болды. Б. ... бұл ... да өз ... ... ... ... көрген еңбектері арқылы жеткізді[122.].
Онда қазақ қара өлеңінің буын саны мен өлең ... ... ... Абай ... ... ... ... өлең үлгілері турасында
әңгімеледі. Ғалым осынау пікірталастар негізінде жазылған ... ... 1954 жылы ... ... ... ... ... салушы» деген мақалалар топтамасын шығарды.
Б. Кенжебаевтың Абай ... ... ... 1925 жылдардан
басталады. Сол уақыт аралығында қазақ оқырманы Абай шығармаларымен таныса
бастаса, ол ... ... және ... да, ... пікірлер Б.Кенжебаев
қаламынан туындап еді. Сол ... ұлт ... мен ... ... ... ... ... жарияланған мақалалары
Абайтанудағы алғашқы баспалдақтар десе де болатындай. Бейсембайтанушы ... ... ... мен ... деп ... еңбегінде Мағжан Жұмабаевтың
жас ғалымға Абай шығармалары турасында сын ... ... оның ... ... Абай ... ... биік ... жазып өтеді.
Өзінің осынау мақаласына көп уақыттан кейін қайта ... ... ... ... ... ... халық ақыны, қазақтың жаңа ... ... деп ... Бай ... ... ... ... орыс әдебиетінде қаншама? Бір Л.Н.Толстойды алсақ та бұған көз
жеткіземіз ғой»[123.97.],-деп жазады.
Б. Кенжебаевтың Абайтануға қатысты атқарған еңбегі М. ... ... ... ... ... де тоқтаған жоқ. Үлкен романның кітап болып
басылып, қалың оқырманға жол тарту тарихы да ... ... ... басқа тақырып болғандықтан бұл жәйттарды осы тарауымыздың шеңберінде
қарастыра алмадық. Ал, осы кітапқа қатысты сыни ... ... ... ... ... танытты. Өйткені, осынау ... ... ... көп ... оны ... ... болып отырған кезеңнің мәні мен мағынасы, жалпы әлеуметтік ортасы
көркемдік ... ... ... ... сыни пікір тұрғысындағы мақсатымыз ғалымға бағытталып жазылған
дүниенің барлығын теріс жаза беру емес, оның ... ... және ... орны мен маңызын айқындауды алдымызға міндет етіп алдық.
Жалпы, Б. Кенжебаевқа қарсы айтылған сын ... ... сөз ... ... Е. ... тұрғанын айта аламыз. Қазақ әдебиетіне
сіңірген еңбегі мол, ... ... Е. ... С. ... ... және оның ... әдебиет тарихында орнықтырумен көп айналысты.
Осы С. Көбеев шығармашылығына қатысты екі ... ... ... ... ... ... Бұл тұста Б. Кенжебаев өз пікірін басылым
беттеріне жарияламады, бірақ, оның осы тақырыпқа ... ... ... ... деген асқан оң көзқарасты байқай бермейміз.
Спандияр Көбеев қазақ әдебиетінің қоржынын молайтатын, ... еді. ... ол өз ... аз ... бір романымен ғана тоқтады.
Бұлай деп айтуымызға да негіз бар. Өйткені, биліктің зиялы қауымды ... ... асып ... ... ... ... ... алыс ауылдың
бірін паналап, өмірінің соңына дейін қарапайым мектеп мұғалімі болып қызмет
етті. Билік ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың басында қазақ әдебиетінде Ыбырай салған сара жол ... ағым өріс ... ... мен ... үлгі алған әдебиет
өкілдері пайда болып еді. Спандияр да осы ... үлес ... ... Оның ... ... Е. ... ... көлемді
түрде сөз болды. Сондықтан да, «Қалың мал» қазақтың алғашқы романы» деп
аталынып, әдебиет тарихынан орын ... ... да біз ... он, он ... ... дейін қазақтың алғашқы романы С. Көбеевтың «Қалың мал» романы
деп оқып, танып келдік.
Е. Ысмайылов өзі пікірінде С. ... ... ... мал» романы қазақ
әдебиетіндегі көлемді прозалы шығарманың тұңғышы. ...Спандияр бір ғана осы
романымен қазақ әдебиеті тарихында ... ... Ол бұл ... ... ... қазақ ауылының бейнесін, бұқараның күресін,
алға ұмтылу талабын жарқын көрсете алды. Спандияр өмір ... ... ... ... ... ... Көбеев шығармашылығын зерттеушілердің бірі Б. Кенжебаев. Ғалым өз
еңбектерінде жазушының шығармаларына сыншылдық көзқараспен қараған ... ... ... ... еңбектеріне назар аударып, ... ... ... «Үлгілі тәржіме» дейтін еңбектерін сынады.
Сондықтан да өз еңбегінде: «Біздің мақсатымыз қазақтың ХХ ... ... ... ... ... ... ... Спандиярдың өмірі мен
шығармалары туралы қысқаша ... ... өз ... айту ... ... ... ақындық өнер көрсетейін деген мақсатпен
аударған жоқ. Жазушының оларда айтқан ... оның ... ... ... ойын да ... ... амалы болмағандықтан және халыққа жаңа, тосын
пікір айту мақсатымен аударды» [125.243.],-деп ... ... ... ... С. ... еңбектеріне сыни көзқараспен тоқталды. Және де ... ... ... ... асыра мақтап, қазақтың тұңғыш романы
дәрежесінде жарнамаламайды. Тіпті, Е. Ысмайыловтың пікіріне қарсы ... ... өз ... былай жазады: «Романда жетпіс шамалы
кейіпкердің аты ... ... ... ... ... ... Тұрағұлдың елге көрсеткен ... ... ... көрсетпейді»[125.243.],-дейтін сөйлемдер де бар.
Б. Кенжебаев С. Көбеев шығармаларын тарихшылдық тұрғыда қарастырып,
талдады. Біз ... ... ... деп ... ... мақаланы жазуда
сүйенген құралдары – С. Көбеев шығармашылығының көркемдік көркін көрсететін
түрлі амалдар мен тәсілдерді сөз етіп ... Б. ... С. ... шолып өтуші ғалымдар сапында. Ал, бұл тақырыпты түпкілікті
зерттеуші ... С. ... ... ... ... сонымен қатар Ақмолла Мұхамедияров, Әбубәкір Кердері,
Нұржан Наушабаев, Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... Көкбай Жанатаев секілді қаламгерлер шығармашылығын
ХХ ғасыр ... ... ... ... ... зерттеді.
Осынау сыни-зерттеулерінде Б. Кенжебаев өткен ғасыр басындағы әдебиет
өкілдері шығармашылығын бірнеше ғылыми этап бойынша ... Атап ... ... ... ... сөз етеді. Екіншіден, жазушының
стильдік-көркемдік шеберлігі, үшінші, сол уақыттың, сол қоғамның бейесін
көрсетуші ... күш ... ... Б. ... ... ... ... екі тараппен
қарастыруға болады. Олардың біріншісі – Қазақ әдебиетінің ежелгі арналары
турасында ... ...... ... ... мен «зар ... ... туындылары. Түркілік тегімізге қатысты айтқанда
ғалымның Ақмолда ақын шығармашылығын зерттеуі ... ... ... еді. ... ақын ... ... – түркі халықтар
әдебиетін зерттеуге қосылған ... үлес ... ... осы арқылы
жәдидизмнің белсенді өкілі Ш. Маржанидың да есімін ... ... ... ... сын ... ... кезі ... Өйткені, осы уақытта Маржани аты ... ... ... ... ретінде жоғары бағаланса, сол кездегі билік
аясында атын ... өзі ... үшін ... еді. ... ... ... татарлар арасында алғаш шыққан ұсулу жәдит ағымын, оның
көрнекті өкілі ... ... ... өзін ... ... деп ... Маржаниға арнап өлең жазады»[126.43.] ... Қ. ... Б. ... ... сөз ... оның балалық шағы
қиын уақыттағы өткендігін ... ... ... ... ... жандардың бірі ретінде сол уақыттағы барлық жастың ... ... Ғ. ... ... ... Б. ... ... аясында туды, сол шеберде оқып, білім алды, сол ... ... ... ... неліктен сол империяның сойылын соғып, сол ... ... ... ... сирақ шығарып» сол кезде мүлдем жолы
жабылған ұлттық мәселелерді сөз етті ... ... ... осы ... Бұл ... ... ... З. Бисенғалидің еңбектерінен көреміз.
«Негізінде профессор Б.Кенжебаев ... ... ... ... ... ... тиіс еді. ... ол шын мәніндегі
коммунист болатын, екіншіден, оны балалар үйінен тәрбиелеп, ... ... ... еді. ... мәселе шындыққа, тарихи деректерге
тірелгенде ғалым шындықты жақтауға көшті де ... ... ... ... шындық дегендерге шарттылау қарады», ... ... ... ... қарсы күрескен дәуірі туралы оқулық, оқу
құралдары мен зерттеулер жаза отырып Б.Кенжебаев олар ... ... ... деген тәрізді сөздерді ... ... үшін ... ... ... да атамаған. Айтпауға болмайтын тұстарда «байшыл-
ұлтшыл» деген тәрізді жауыр ... ... ғана ... оның ... ... қолданған»[127.16.21.],- деп жазады.
Өткен ғасыр басындағы қаламгерлер туралы жазылған зерттеулерінде Б.
Кенжебаев кіл ... ашып ... ... ... Бұл ... мәселе болғанымен бір ерекшеленсе, оны жариялылықта, жалпы ... мен ... ... тұстары мол көзқарастарына баға беру – ғалымның
ұлт әдебиетіне деген шын жанашырлығын көрсетеді. Сондықтан да С. ... ... ... ... демократ ақыны С. М. Торайғыровтың
творчествосы ... ... ... ... әдебиеттану ғылымына
қосылған үлкен үлес болды. Ал, Абай шығармаларындағы реалистік ... ... ... ... еңбегі – елеулі талдаулардың бірі. ...Қазақ
халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары» - бұл ... ... ... ... ... ... соны тақырып»[128.],-деп
пікір тербейді.
Б. Кенжебаев пікірлеріне қатысты сыни тартыстың бірі - Әсет Найманбаев
шығармашылығы төңірегінде де өрбіді.
Ә. Найманбаев – ... ... ... ... ... ... ... әнге ғана бөлеп қойған жоқ, өз ... ... ... ... ... ... да ... қосқан, әуені
алаштың аспанында әуелеген сері. Оның шығармалары ... ... ... ... ... ... ұлтымыздың ән өнерінің салтанаттылығы
шеңберінен бастап өрбиді. Сондай халықтың сүйіктісі болған Ә. Найманбаевты
бағалауда оның осындай жан-жақты өнер иесі ... Б. ... пен ... ... ... Әсет пен Абайды салыстырып қарастырады.
Екеуінің өмір сүрген уақыты, сол кездегі әлеуметтік ... мен ... ... келе ... бір ... бір ... ... пікірді жариялайды.
Мұны әсіребағалаушылық деп танығандар мол болса, соның бірі ... ... ... бұл ... ... ... жайлы
жазады: «Біздіңше, Балтабай Әсет жөнінде осындай мырзалық жасап ... ... ... ... тең, ... етіп шығарғанын байқамайтын ... ... ... Абай мен Әсет ... емес. Бір, тең емес. Екеуінің
дарын қуатында, ... ... ... ... ... әдеби әдістерінде де, олардан ... да ... ... бар. ... ... жөнінен болсын Әсет
Абайдан төмен тұр. Абай шыққан биікке шыға алмаған»[129.285.],-дейді.
Бұл тұста Б. Кенжебаев Абай биігін Әсеттен әсте ... Бұл ... ... ... ... жамандығын да жасырып қалмайтын
мінезге ие. Сондықтан да, Әсет шығармашылығын өз бағасына лайық ... ... ой ... Бұл ... Әсет шығармашылығы туралы тым
асыра пікір айтқанын көреміз. Себебі, олар ... А. С. ... ... ... Әсет ... ... еді, орыс ... жақсы
таныған және сол тілден аударма жасаумен айналысып, Пушкин ... ... ... де пікір айтады. Бірақ, Б. Кенжебаев пікіріне сүйенсек,
бұл тұжырым да қате. Өйткені, ғалым мұны Ә. Тәңірбергенов ... ... ... Әріп ... ... айта ... осы ойын ... аталмыш
шығарманы Абайдан кейін аударма жасаған адам - Әріп ... ... ... алғаш рет Әсеттің айтқанына байланысты осындай пікір
туындап отыр деген тұжырым ... ... ... ... ... ... салсақ, қазақ
әдебиетіндегі сын жанры Кеңестік биліктің күшіне мінген жылдары, яғни, 1935-
1975 жылдар аралығында биліктің демеуіне ... ... ... ырғағымен
дамыды, биліктің сөзін сөйледі. Сол кезде орын алған совет ... ... ... дәуір әдебиетінде сын дөрекі социологиялық әдіс тұрғысымен
танылған болатын. Біз бұл ... ... ... ақыл мен ... ... көбіне солақай пікірді, аяқтан шалу, жала жабу секілді
факторларды ... ... Бұл ... сыни ... ... ... ерекшеліктерін талдау мен тағылымды тұстарын сөз ету
емес, шығарманың саяси бағыты мен ... ... ... ... ... әдетке айналдырып еді. Б. ... ... ... ... сыни мақалалардан осындай мінезді танимыз.
Б. Кенжебаевтың билік пен оның ... ... ... ... ... ... алып келген дүниесі қазақ тіліне қатысты
мақаласы ... ... ... тілін жоғалту арқылы өзін де жоғалтуға болады. Мұны
сол кезде жаңадан орнаған Кеңес одағын ... ... ... ... ... осы ... ұстанды. Сондықтан да, қазақ тіліне деген ... ... ... ... ... ... бере ... Тек қазақ халқы ғана емес,
бұл ... ... ... ... ... шапқаны жайында көптеп айтуға
болады, тілінен айрылған соң жоғалған ұлттар туралы жазу бір ... ... ... ... өзегіне айналар көлемді дүние.
«Кеңес одағының ұлттарды жою мен жоғалтуға ... ... одақ ... ... өмір ... ... үш ұлт жоғалды.
Олардың жоғалу себебі – ана тілінің жоғалуына байланысты еді. Бұлар ... ... ... ... анты, тайрон, сюну, мочика, чавин секілді
тілі, мәдениеті, тарихы бар, бірақ, саны аз ұлттар ... ... да осы ... ... ... жүру ... де ме еді, ... тағдырына араша түскен нар азаматтарымыздың арқасында ғана ... ... ... ... деп тұжыруымызға толық негізіміз бар. Қазақ
ұлты мен қазақ тілінің жанашыры аз болса да, сол ат ... ... іс ... ... бірі ... ғалым Бейсембей Кенжебаев болатын. Өткен
ғасыр басындағы ... ... ... тіліне қатысты сыни-
полемикалық мақалалары – оны нағыз тіл ... мен ұлт ... ... бұл ... ... ғалым Қ. Ергөбек: «Жұрт аштан ісіп-кеуіп өліп
жатқанда 1933 жылы «ашылған етек жабылар, ашыққан қарын тойынар», ал, ... ... ... ... төмендетіп алсақ, сүйекке
өшпес таңба ... деп, ... ... ... ... деп сенкенбей, «Социалды Қазақстан» ...... ... «Тағы да қазақ тілі туралы» деп аталатын екі бірдей мақала жазып,
Қайыпназарұлы, Басымұлы, ... ... ... ... ана ... абыройын қорғап шықты»[131.],-деп жазды.
Осы орайда еске әлгі бір көне грек аңызындағы отқа ... ... ... күлден қайта пайда болып, тіріле беретін финикс құс еске түседі. Қазақ
тілін осы құсқа ... біз. ... ... тілі десек, оның мың өліп, мың
тірілген жолында үнемі қайта тірілтіп отырғандар Б. ... ... ... өзін ... ете ... үлкен жүректі адамдардың арқасы ма деп ойлаймыз.
Қазақ тілінің екінші орынға шығуына ел территориясына орыс ... ... ... және ... ... ... ... елдердің
тілін жоюға арнап жазған еңбегі себепкер болды. Сталиннің сол уақытта жарық
көрген «марксизм және тіл білімінің ... деп ... ... ... ... ... ... жоюға бағытталғандай іс еді. Мұны Мәскеулік
тілші ... ... тіл ... ... жаңа ... ашқандай болып
жаңа кезең келді, Сталин жолдастың еңбегі осыны көрсетеді» деп ... ... ... ұлт ... мазмұнға ие, бірақ, әр ұлттың ішінде
жаман адамдар болатыны ... ... ... ... ... ... ... шіріген жұмыртқалар қарсы шыққандай еді. 1932 жылы елді ... ... ... жариялаған автордың аты-жөні Мұстафа Қайыпназаров еді.
Сол кездегі мерзімді ... ... ... ... ... ... үшін ... тілін жоғалту керек деген қағиданы танытуға, бұтарлап,
бөліп-бөліп түсіндіруге бағытталғандай еді. ... ... тілі ... ... де, онда ... ... жер жүзінде жеңіп, әбден
орнығып, қалыптасып кеткен уақытта ұлт ... ... бір ... ... ... сөзсіз» деген Сталин нұсқауын ... ... беру ... керек. Шет тілдерді үйренуді күшейту керек. ... орыс ... ... зер салу ... ... пролетариат мәдениетіне жетуде ... көп ... ... ... тілі ... орыс тілі ... ... тілге
айналады, оған осы бастан дайындық шаралары ... ... ... ... қазақ зиялыларының басына күн туған, жалпы, ұлт пен тіл
мәселесінде жақ ... ... ... ... мақала жазудың өзі қиын ... ... ... ... ... ... зерттеулерде де, сол кездегі
материалдарға да үңілгенімізде М. Қайыпназаровтың ... ... ... тіліне жанашырлық көзқараспен қараған авторларды кездестіре алмадық.
Бұл тұста Б. Кенжебаевтың ... ғана бар. Ол өз ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне деген үлкен ... ... Тіл ... өз ... ... ... мақаланың мүлдем
негізсіз пікір екендігін айтты. Ғалым бұл тұста билікке қарсы шықпаудың да
амалын таба білгендей. ... осы ... көп ... ... ... ... отырып жеткізгенін байқаймыз. Ленин
ілімдерінде ұлт тілін құрметтеу мен тілді ... ... ... ... айта ... қазақ барда қазақ тілін жоюды қыянат деп, сол кезде
өзі айналысып жүрген қазақ тілінің сөздік қорын байытуды, ауыз ... ... ... ... ... ... ... мен оқулықтар да
жасау керектігін баса айтады. Бұл шын мәнінде ғалымның қазақ үшін ... бір ... ... кезең қиындығы мен ... ... ... ... ... үлкен жанашыры, ғалым Құлбек Ергөбек: «Өлі Абайдың
басына бұлт үйіріліп, тарқап тұрған, Шәкәрім ... ... ... ... тірі ... қызметінен қуылған, Бернияз Көлейұлы өзін
оққа байлаған, Ғұбайдолла Балақадырұлы өзін-өзі бауыздаған қазақтың ... ... ... келе жатқан отызыншы жылдары Бейсекеңнің осындай
әрекетке баруын ерлік демегенде не ... ... ол ... ... ... күллі ғұмырына кетерлік азап сатып алып отырғанын ... біле ... ... ... іске ... ғой. ... ... алған Азап,
тазалықтан тауып алған Тауқымет! Жә, ұлтқа арналған саналы ғұмыр, тұлғалы
тағдыр сыбағасы ... ... ... ... тілі туралы» деп аталатын осынау айтысқа құрылған
мақаласында: «Тағы да айтамыз, Мұстафа ... ... ... ... ... ... ... бұрмалағаны сияқты, Ленин пікірлерін
бұрмалапты. Қазақ тілінің ... ... ... «қазақ тілін өркендетуге
басшылық күшейсін» деп сөз бастаса да, ақырында қазақ тілін ... ... ... ... сыр жоқ, Мұстафа жақсы біледі, осы күнгі қазақ
оқығандарының, оның ішінде басты коммунистердің біразы – ... ... жоқ ... ... ... елемейді, менсінбейді. Қазақтың әдебиетін –
газетін, журналын ... ... ... ... шын ... болса,
қазақ оқығандары арасындағы осы сияқты зиянды пікірді ашуы керек еді. Қазақ
еңбекшілері жұртшылығын осыған қарсы күресуге үндеу ... еді; ... бұл ... ... ... ... қазақ тілінің қажеті жоқ. Оны
жоюға осы ... қам ... ... деп ұлы ... салынып, ұлы
орысшылдар отына май құйып жүргендердің бірі екенін көрсетеді»[133.],-деп
айтты.
Ғалымның бұл мақаласы ... ... ... ... ... жол ... болды. Көнерген мақалаларға көз ... ... ... ... ... ... алмаймыз. Есесіне ғалымды
қаралаған пікірлермен, қазақ ... ... ... ... ... жүре ... Бұл ғалымды қаралау мен ғайбаттау үшін таптырмас
деталь ... ... ... пікірталас негізінде жазылған мақалалардың
барлығы Б. Кенжебаевтың пікіріне қарсы ... ... Осы ... ... танылған ғалым Сәрсен Аманжолов пен тілші Қажым
Басымұлының ... Б. ... ... деп ... тұстар
мол.
Бір-біріне қарама-қайшылықтағы екі пікірге ортақ байлам айтты дейтін
емес, Сәрсен Аманжолов өз ... ... тіл ... ... ... мен Бейсембай олардың қандай зиянкестік ... ... ... ... де зиян істеп отырғанын сезбесе керек. Бейсембай мен
Мұстафаның жазғаны, ұсынғаны төңкерісшілдікке төнбеген, ... ... ... ... ... ... соқыр
қисындары»[134.],-дейді.
Қ. Басымұлы: «…Бейсембайдың мақаласы байшыл, ұлтшылдардың батпағына
былғанудан сау емес… Алашордашыл ... ... ... ... ... ... жеткізу үшін, біздің тіліміз жас. Оны бағу-қағу
керек. Олардың арманы қазақтың тап ... ... ... Біздің
Бейсембай өзі сезсін, сезбесін солардың ізімен кетіп отыр. ... ... ... отырғанымыздай сын мақаланың екеуі де әйтеуір жазыла салған
дүмбілез бірдеме еді. Екі ... да ... ... ... ... ... көксеу арқылы, алдына мақсат тұту арқылы билікке танылғысы келген
де сыңайлы. Бұлардың сөз саптасынан сол кездегі ... ... ... түсіп, өз абыройын да, туған тілін де аяқ асты еткенін
байқаймыз. Бұл арасын ... ... ... ... осы ... соң бірі
жазылған мақалалар ұлт тілінің бүйірінен соғылған үлкен соққы болатын.
Бәлдір-батпақты үш мақаланың өн ... көз ... ... қазақ
тілінің басынан дау-дамай арылмағанын байқаймыз. Уақыты пен кеңістігі өзге
демесек, тап осы күндер бедерінде де мұндай мақалалардың ... ... өз ... ұлы ... ... ... өз беделін
көтеруді ойлайтын зиялы қауым ішіндегі жандар қай қоғамда болсын ... мен ... тілі үшін ... еткенде алған дәрежесі мен рахметі –
«ұлтшыл», «бай-шанжардың көзқарасында» ... ... ... болып шыққан
ғалымның қазақ тіліне қатысты айтқан ... ... күні ... ... еді, ... ... барша тұсы бүгінгі күн ... ... ... Қ. ... ... дейді: « ...ғалымдардың «көзін
байлап, аяғын тұсап» жатқан күннің ... ... ... «бомба»
жаруға бейіл танытып отырғанын аңғардық. Алайда өзі өмір ... ... ... ... ... да ол ... ... айтып, ой толғап, сын
мақалалар жазып отырыпты. Және ол ... де осы ... ... ... ... ... етіп келе жатқанына куәміз»[136.238.].
Осы тұста біз ғалым Б. Кенжебаевты қазақ ... ... күн ... ... қатерден тайсалмай сөйлей білген үлкен жанашыры тұрғысынан
танимыз.
Оларға қарсы жазылған мақала да жарық ... Бұл ... ... да ... ... [137.] деп ... ... қаламгер: «Қысқасы мені ойсыз,
мисыз, ақымақ ... ... ... ... ... Маған жаппаған
айыптары қалмады. ...мен мақаланы «Қазақ сөздерінің бәрі ... ... ... ... қолайсыз, керексіз сөз, қазақ тілін жоюға ... ... ... ... ... ... ... жаздым.
Өйткені, олар марксизм-ленинизмнің тіл білімі ... ... ... ... еді. ... тілі ... ... солшылдыққа,
шовинистикке қарсы жаздым»,-деп күйіне сөз саптайды.
Бұл кезеңдегі тіл мәселесіне қатысты айтыс-тартыс ... ... жоқ, тап сол ... «Тіл ... деп ... ... тіліне
қатысты кітап жарық көрген болатын. Кітаптың жарыққа шығуына орай ұлт
тіліне кері ... ... ... ... Бір ... бір ... ... деп көрсетілетін автордың «Социалистік
Қазақстан» газетінде жарияланған мақаласында ... ... ... ... ... ... ... құрылысқа жат,
феодалдық сөздер деп ... ... орай Б. ... ... ... мақала жариялады. Мұнда қазақ тілінің көркемдігі мен ... сөз ... ... ... ... ... ... тұжырымдармен негіздейтін.
Ғалымның ұлт тіліне деген жанашырлығы бұдан кейін де ... ... та, ... өмірінде ұлт тілінің үздіксіз дамуы, жан-жақты байытылуы
турасын сөз етті.
Ғалымның қалымынан туған ... ... ... ... өте мол.
Олардың баршасында ғалым қазақ тілін байыту мен дамыту, көсегесін көгерту
мақсатын ұстанды.
Б. Кенжебаевтың ... ... ... ... бірі - ... әдеби мұрасы турасында. Кеңес одағы тұсында ... өз ... ала ... Ол тұрмақ, діни сипатты сарынға ие ... оның ... ... ... ... ұмытыла да бастап еді.
Сол уақыттағы ақынға қатысты айтылған пікірлер көбісіне бір ... Оның ... ... ... ... жеке ... қатысты
айтылған пікір оның шығармашылығына қатысты байлам секілді қабылданды. Сол
кездегі «Социалистік Қазақстан» басылымында бір топ ... ... ... Әріп ... ... ... ... жақтап бірер
өлең жазғаны болмаса, Әріп патша ... ... ... қызмет еткен атышулы тілмәш, өмір бойы Абайға қарсы пікірде
болған, үнемі қастықпен болған адам»[138.],-деп баға ... ... ... ... айтылған осы пікірден соң Әріп
атына қатысты оң ниетті тұжырымдар мүлдем орын ... Оның ... да, ... ... деп ... сол кездегі таныммен «үстем таптың»
ақыны деп сыбады. Бұл қатарда М. Әуезов те бар. Ол ... ... ... ... ... ... ... көрсетпейді. Бұл тұста ... ... ... ... ... ... ... деген теріс көзқарас та болып еді.
Сол кездегі зиялы қауымның белгі ... ... Қ. ... ... Ғ. ... ... әдебиетшілер Ә. Тәңірбергенұлын әйгілі
«Біржан-Сара» айтысының авторы ретінде қабылдамады. Бірі ... ... келе ... ... ... ... ... сол айтысты жинақтаушы,
жазып алушылық рөлі бар дегенге ... ... ... пікіріне қарсы тұрған тұлға – Б. Кенжебаев. Әріп ... ... ... ... тыс ... жоқ. ... ... әдеби мұрасын
жинақтап, қайта бастырып, шын мәнінде ақынды қайта тірілткендей еңбек етсе,
ғалымның Әріп шығармашылығына ... ... де осы ... ... ... ... аясында аса үлкен көлемде
насихатталмауына байланысты бұл жәйт көп айтылмай келеді.
Ғалым Ә. Тәңірбергенұлының ... ... ... оның сол ... ... ... жала «таптық көзқарасының» жоқтығын дәлелдеп,
көрнекті ақын ретінде оқулыққа ендіруге дейін жеткен ізденушілік әрекетінің
нәтижесі түрлі қиындықпен келіп еді. Ол ... ... тер ... ақын шығармашылығына да осындай еңбек етті. Бұл саладағы еңбектеріне
назар салсақ, әдебиет тарихынан аты ... бара ... ... ... дүние екенін түсінеміз.
Бұл жолдағы еңбегінде ең бірінші тұста Әріп ... ... ... «Әріп ақын ғасыр басында діни-ағартушылық ағым
өкілдері сарынымен қалам тербесе де, ... өте келе ... ... ... ... ... ... қалқан етіп, сол кездегі ... ... ... ... ала ... Абай мен ... ... жариялауда, танытуда «бұлар ұлттық мүддені емес, кеңестік
идеяның ықпалын насихаттады» ... ... ... ... ... ... ... де осы тактиканы ұстанады.
Бүгінгі күні әдебиеттанушыларымыз Әріп ақынды өткен ғасыр ... ағым ... деп ... жүргені оның «Зыяда-Шамырат», «Қожа
Ғафан» секілді еңбектеріне байланысты. Бұл дастандар арасында аз да ... ... діни ... мен сюжеттер негізінде шығыстық дастандар
формасымен жазылған. Сондықтан да бүгінгі әдебиеттанушыларымыз Әріп ... діни ... деп ... ... ... ... ... дастандар туралы зиялыларымыз шығыстық
аңыздардың желісімен жазылған, ауыз әдебиетінің төл туындысы деген пікірде
еді. Б. Кенжебаев бұл ... ... ... Әріп ... ... екендігін көрсете келе, екеуін де Әріп ақынның қаламынан
туған көркем дүние деген тұжырым жасады. Бұл діни сипатты ... ... ... және де діни ... ... ... уақытта діни
дүниенің сөз болуы Әріптің ... ... ... ... ... сөз ету арқылы екі дастан турасында айтуға мүмкіндік алды.
Әріп ақын Пушкиннің «Евгений Онегин» аударып қана қойған жоқ, ... ... да ... ... ақын ... ... ... шығыстық форма
– назирагөйлік стилге жақын аударып еді.
Сонымен қатар, ғалымның Әріп Тәңірбергенұлын танудағы тағы бір ...... ... ... ауыз ... ... туындысы
деп танитын «Біржан-Сара» айтысын Әріптің төл дүниесі деп дәлелдеуі ... ... ... ... үшін оңайға соқпады. Көмекшісі Қ. Сыдиықовпен
бірлесіп, айтыстың мәтініне текстологиялық ... ... ... ... ... романға жақын келеді деп қорытады.
Жалпы, ғалымның осы ... ... ... анықтаудағы
еңбектерінде, пікірлері мен байламдарында үлкен тарихи көркемдік бар.
Осының нәтижесінде көптеген ... ... да ... ... ... осы ... ... да, оған қарсы жазылған
мақалалардан да тарихи жағдай мен ... ... тізе ... ... ... көз жеткіздік.
Әлем әдебиетіне назар салсақ, көптеген форма мен стилдерге куә боламыз.
Екі адамның бір-біріне жазған хаты тұтас бір көркем ... ... ... роман немесе повест болатыны белгілі. Сондай-ақ, қара сөзбен ... ... ... жазылған романның да болатыны белгілі.
Осындай дәйектерге сүйене отырып, ғалым өз ... ... ... айтысы романға біраз ұқсайды. Европалық әдебиеттерде
кездесетін хат ... ... ... ... ... «Евгений Онегиннің»
Абай аударған вариантын да хат түрінде жазылған роман деп жүрміз ... да ... ... деуге болады»[139.213.].
Б. Кенжебаевтың еңбектеріне назар салсақ, сол ... ... ... ... тартқан ақындарымыздың шығармашылығына асқан
жанашырлықпен қарағанын көреміз. Оның ... ... ... баршасы да ұлттық ақыл-ой ... ... үлес ... еді. Және де бұл ... көбі Кеңес одағының сойылын ... жыр ... ... ... ... осы ... ... де оны «Буржуазияшыл-
ұлтшылдардың адвокаты»[140.],-деп атады ма дейміз.
Б. Кенжебаевтың зерттеулеріне қатысты өрбіген сынның бір көрінісін Әріп
Тәңірбергенов шығармашылығы мен оның төл ... деп ... ... ... ... пікірлер қайшылығынан көреміз. Бұл тақырып жөнінде
екі жақ екі түрлі пікір айтуымен ... ... ... Б. ... ... атап айтсақ, ғалымның өзі және Қ. Мұхамеджанов, Ж.
Жұмақанов секілді әдебиетшілер болды. Бұлардың ... ... шын ... ... орын ... жоқ, бұл ... Ә. ... дүниеге келген деген тұжырым жасайды.
Ал, бұған қарама-қарсы пікір айтатын топтың өкілдері – С. Мұқанов, М.
Әуезов, Қ. Жұмалиев, А. ... Т. ... М. ... Е. ... ... ... ... өмірде болды, ол ешкімнің авторлығымен дүниеге
келген жоқ, қос ақынның жыр жарысын халық жаттап алып, осы күнге алып келді
дейтін пікірді негіздеушілер.
Бүгінгі күні ... ... ... ... өмірде болған не
болмағанын растау төңірегінде көптеген тартыстар болып жатқаны ақиқат.
Өткен ... ... ... ... ... түрленуі өлеңнің көбіне көп
түп нұсқасын жояды да, ... ... ... ... ... ... ... айтысы да осындай пікір қайшылығынан полемикаға
түскен.
Сондай зерттеушілердің бірі М. Әуезовтың бұл ... ... ... ... М. ... өз ... ... мен Сара айтысы болған ... ... ... ... бұл ... шығарушы Әріп ақын деген де
пікірлер бар. Бұл қате пікір. ... ... ... ... дәл ... толық күйінде, алғашқы айтысқан жердегі қалпымен түгел
сақталған жоқ... Көп айтушы ақындардың аузынан өтеді. Осындай ... ең ... ... ... бірі Әріп ... деп
жазады.
Халықтың әр сөз білетін ақыны бір оқиғаны өзінше жырлауы жырдың
бастапқы нұсқасы ... ... өзін ұмыт ... ... ... бұл
айтыс та осындай күйге ұшырағанға ұқсайды. Бізге жеткен, осынау көшпенділер
даласында өмір сүріпті делінетін батырларымыз бен ... ... ... бір ... авторы болды дегенге ешкім қарсылық
білдіре алмайды.
Сыпыра жырау мен Қорқыт өмірде болған жоқ, ол халықтың ойлап ... деп ... ... ... ғалымдардың сөзін Б. Кенжебаев пен оның
тынымсыз еңбектенген шәкірттері ... ... шын ... ... қазақ руханиятында өмір сүргенін дәлелдеп шықты. Бұл ретте Б.
Кенжебаев «Біржан-Сара» айтысының авторы Ә. ... ... ... және оны ... ... ... да, біз Біржан мен Сараның
айтысқаны рас дегенге қосыламыз. Әйтсе де, бұл ... ... ... ... өзі ... ... ... оны баспаға ұсынушы Әріп
Тәңірбергенов екендігін қолдаймыз.
Бұл тұста біз Сара ақынды жоққа шығарудан әсте аулақпыз. ... ... жыр ... ... ... ... образы қашан да өшпек емес,
түрлі зерттеулер арқылы дамып, өркендей бермек.
Б. ... бұл ... ... ... ... айтқан ғалымдар
пікірін көптеп кездестіреміз. Соның бірі ... ... ... ... ... деп ... ... былай деп жазады: «Біржан ... ... 1897 жылы 63 ... ... ... Ол ... айтысқанда:
«Адымым күні бүгін қалыпымда,
Екі жыл отыз беске келгеніме,,-
дейді. Сонда Біржан Сарамен айтысқанда 37 жаста болғаны. Енді ... жылы ... ... қиын ... ... ... ... оның 37 жасын
қоссақ, айтыстың 1871 жылы ... ... ... дейін Сараның қай жылы туғаны да белгісіз болып келді.
Ендігі мәселе осында. Сара Біржанмен айтысқанда:
«Тақсыр-ау, он ... ... ... жүйрік ілесе алмас самғағанда»,-дейді.
Олай болса, айтыстың болған жылынан, яғни, 1871-ден 18-ді ... ... 1853 жылы ... ... ... ... Сарамен
айтысқанда Сарадан 19 жас кіші болған.
...Айтыстың болғанына тағы бір дәлел: Жетісудағы ақын Сараның даңқын
естісімен-ақ, ... оны ... ... онымен өнер салыстыруға ынтазар
болған, сондықтан да ... ... ... ... ... ... еш пенде тіпті маған,
Бір сұлу қыз найманда бар дегенмен,
Бек мұхтаж көруге ... ... де ... ... ... іздеп
барғанының дәлелі болмақ. Тек бұл ғана емес, Біржан ... ... ... ... ... ... Әріп Тәңірбергеновтың
авторлығын да, бұл шығарманы ел ... ... ... ... ... ... ... жыры туралы Б. Кенжебаев пікірлері төмендегідей:
«Бізде бұл айтыстың кітап ... ... екі ... бар. Олардың бірі
«Біржан сал мен Сара қыздың айтысқаны», екіншісі, «Біржан сал мен ... ... деп ... Біз ... ... ... Әріп ... білеміз»[143.181.],-деген пікір айтады.
Ал, бейсембайтанушы Р. Бейсенбаева өзінің ғылыми жұмысында осы пікірдің
шындығын сөз ... Б. ... ... ... зерттеушісі болған ғалым
Қ. Ергөбектің қолында бұл айтыстың ... Әріп ... ... ... ... ... ... Зерттеушінің айтуынша ғалым
қолжазбаны Маман байдың немересі, «Біржан-Сара» айтысы өткен ауылдың ... ... ... ... түгелдей хатқа түсіріп, көшіріп алған Маманов
Ибрагим дегеннен алған.
Біз сөзіміздің айқын бір дәлелін алматылық тұрғын ... ... ... 1969 жылы ... ... ... Мұрағат құжаты ретінде
сақталған бұл мақалада автор «Біржан-Сара» айтысының авторы ... ... ... көптеген тың дәйектер ұсынады.
Бұл автор біріншіден, айтыс кейіпкерлерінің ауылдасы, екіншіден, осы
айтыс туралы білетін ... өз ... ... ... ... ... ... қариялармен әңгімелесу негізінде бұл айтыстың ... ... ... ... Матайлар 8 рудан құрылады. Олар: Қаптағай, ... ... ... ... Аталық руынан шыққан кедей шаруа. Сараны
жас кезінде Қаптағай руы, маман балаларының туыс ... ... ... олардың малын бағып, қоңсысы болып жүрген құлдар деп аталатын кедей
рудың біреуіне (Жиенқұлға.Дисс.) ... ... ... ... ... ақын қыз Сара ... келе күйеуі өзіне тең еместігіне көзі жетеді де,
одан басын босатып алудың әрекетін жасайды. Бірақ жуан ру ... ... ... Сара ... ... ... ... бас
бостандығы жөнінде мұңын айтады. Сара мен күйеуі тең ... көзі ... ... ... ... де, елден кетпейді» деген осы Қаптағай ішінен
басы бос таңдаған жігітіңе ти» деген қалау береді. Құтыла ... ... Сара ... ... Тасыбай руынан шыққан бас бос, еті ... ... ... тұрмысқа шығады. Сара көп жылдар бойы Талдықорған
қаласынан ... ... ... ... ... ... ... совхозының қой тоғыту пункті) тұрады. Күйеуі ... ... ... ... Шұбарағаш (Лепсі) уезіндегі қызмет істейтін, орысша орта білімі
бар Әріп Тәңірбергенов Алматы жолындағы ... ... ... ... танысады. Оның өмірін зерттейді, ол туралы кітап жазуға уәде
береді»[144.1-2.],- деп автор ... ... ... ... да, дәл ... халыққа Сараның өмірде болғанының өзі белгісіздеу болған уақытта
бұл айтыстың авторы кім ... ... ... үшін қиын еді. Сондықтан да
бұл айтыс әлі күнге халық мұрасы ... ... бар. Бұл ... халық
мұрасы деп тұжырым жасаған ... ... М. ... ... ... көреміз.
«Талдықорған ауданындағы Ильич атындағы, Ақсу ауданындағы Абай атындағы
колхоздарда тұратын Бекбайдың туыстары мен Сараның ... ... 1916 жылы 45 ... ... ... Сүйегі Ешкіөлмес тауының
тауырындағы Қапал тәжірбие шаруашылығы орталығынан 10 километрдей ... ... ... ... үлкен асфальт жолдың сол
жағындағы Қарашоқы түбіндегі көп тасмоланың ішіне жерленген. Ал, Сараның
күйеуі ... 1931 жылы 60 жас ... өз ... (бұрыңғы Ленин
колхозында қайтыс болыпты» [144.3.],-деп жазады.
Бұл дәйектеме-пікір ғалым Ш. Ахметов жасаған ... ... Ш. ... ... мүлдем жоққа шығарады. М. Аталықовтың
мақаласында Сара 1871 жылы ... ... ... ... Ал, Ш. Ахметовтың
мақаласында Сараның жасы ... ... М. ... ... ... ... жылымен есептесек, Ш. Ахметовтың болжамынша Сара
Біржан ақынмен бір жасында айтысқан болып шығатындай. Сонда мұны ... ... ... екі ... ... алғаны ма? Бұл дерек Ш. ... ... ... көрсетеді.
Жалпы, «Біржан-Сара» айтысында:
«Ағаеке, айып етпе зарлағанға,
Тұңғиық түбім ... ... он ... биіл ... жүйрік ілесе алмас самғағанға»,-деп айтарына қарап, айтыс ... ... жасы он ... ... ... Осы ... Б. Кенжебаев
Жүсіпбек Қожа Әріптен бірнеше жас кіші деп ... Бұл ... ... ... авторлығы жоқ екенін, ол Әріп шығарған айтысты жазып алып,
таратушы екенін байқаймыз.
Бұл пікірімізді нақты деректер ... ... ... Әріп
Тәңірбергенұлы 1924 жылы 68 жасында өзінің туған жері ... ... ... жерленген. Ал, Жүсіпбек Шайхисламұлы 1910-1920 жылдары ... ... 1930 ... ... ... біраз бой көрсетіп, одан соң
Қытайға қайта кеткен ... ... бар. ... ... ... Әріп ... ... алушы мен таратушы екенін айғақтайды.
Айналып келгендегі табан тірер түпқазығымыз – Б. Кенжебаевтың «Біржан-
Сара» айтысының авторы Әріп деген ... ... ... ... мен Сараның айтыспағанын М. Аталықов «Бұл айтысты Сараның туып-өскен
ортасы талдықорғандықтар (Ақсу, ... ... ... ... мен ... ... тек кітаптан ғана оқығаны болмаса, көзімен
көріп, ... ... ... ... ... ... ... турасында «Ешкіөлмес тауының бөктеріндегі матайлар бұл
айтысты шығарушы Әріп екенін бір ... ... ... мен ... Әріп шығарғандығын Семей облысының Әріп өскен Жарма ауданы ғана
емес, ... ... ... ... ... ... ... аудандары мен
Шығыс Қазақстан облысының көп аудандарының адамдары да ... ... ... халқы үшін айтыс аса үлкен рухани құндылық. Айтыс тек шындықты
айту үшін пайдаға ... өнер ... ... ақын ... баптап домбыра
тартады, әуелетіп ән салады, сөзінде қалжыңы мен ... ... ... сән мен ... артқан өнер.
Орақ тілді екі ақынның ... ... ... ... аса ... ... ішіндегі ең қызығы қыз бен жігіт айтысы. ... ... ... қыз бен жігіт айтысы деп ... жүр. ... Б. ... ... ... бұл ... де қыз ... айтысы емес, өйткені, айтыс өткен жылы Біржан ақын 53 ... ... ... ... ... он ... ... айтысуы мүмкін бе?
М. Аталықов Біржанның Жетісу жерінде Сарадай ақын барын естіп, арнайы
іздеп келуін де жоққа шығарады. Бұл ... ... ... ... ... ... жөн деп шештік: «Біржан өзі айтысқан болса ол
өз руын, Керейді жасырып, неге Арғынның ... ... ... да біреудің абыройын жамылып жүрмегені бізге мәлім. Ал Сара өз ... ... ... деп неге ... Ол ... ... ... Тұрысбектің үйіне келіп, бас бостандығын ғана сұрап отырған жоқ па
еді. Ол әлі Қаптағайға ... ... ... жоқ еді ғой. ... осының өзі де
Біржан мен Сараның бетпе-бет айтысқаны бекер ... ... ... бөгде адам, Әріп екендігі сөзсіз. Өйткені, Әріптен басқа адам
менікі деп күні бүгінге дейін талас тудырған ... ... ... бұл ... үлес қосушының бірі М.
Аталықов пікірінің жаны бар ... ... ... де ... тұрады.
Өйткені, әр ақынның өзіне тән стилі, біріне бірі ұқсамас ... сөз ... Ал, ... ... бұл жоқ, ... сөзі де, ... де, ... айтысқа араласушы аз сөзді қосылқы кейіпкеркерлердің сөзі де
бір арнада танылады, бір ақынның жыры екенін танимыз.
М. Аталықовтың мақаласында ... ... Әріп ... ... ... ... ... деп көрсететін дәлелі бар. ... ... ... ... ... ... Иркутскіге бірге айдалып
барып, бірге қайтқан Тәукенің жан жолдасы Сыдық Сәбекұлы ... ... ... терезесінен күнде су алып өтіп жүретін Рухия мен
Тәукенің 5-6 ауыз ... ... рас, онда ... бірге едім. Бірақ,
мынадай ұзақ өлең олардан шыққан жоқ болатын. ... ... ... ... Сом ... сұрыпталған мына айтыс Әріптің қолынан шыққан іс қой,-
деді ол. Бұл айтыс та көлемі жағынан әжептеуір. Сөз ... ... мен ... дәл ... Бұған қарағанда бір нәрсенің басы басталса, Әріптің
өзі ... ... ... де ... ... мен мен Сара ... ... қарастырады.
Осындай деректерге сүйене отырып біз «Біржан-Сара» айтысын Әріп ақынның
шығармашылығына тән ... ... ... ... Әріп өмір ... сөз ... ... айтыстырды Әріп ақын,
Қоймай-ақ сөз соңына Әріп атын.
Найманды Арғынменен қағыстырды,
Сараға сөз ... ... ... ... ... заманында,
Ұйқасып, сөз оралған қаламына.
Шығарып Біржан менен Сара айтысын,
Таратқан бүкіл ... ... ... осы ... ... ... М. ... ғасыр басындағы әдебиет өкілдері туралы зерттеудің бірнеше
мәселесі бар болса, ең бір қиын тұсы ... тән ... еді. ... ауыз ... болсын, жазба әдебиеті болсын, ағым мәселесі әсте
сөз болып көрген еместі.
Әдебиеттің дамуы үшін ... ... ... десек, өткен ғасырдың
басында көрініс тапқаны болмаса, содан ... ... ... ... бой ... жоқ, тек ... күні, діни сауаттылыққа тиым салмайтын
кеңістік пайда болған соң ғана елімізде аздаған ақындар Ислам діні хақында
жыр ... ... ... тап, ... ғасыр басындағы
әдебиеттегідей бірнеше ағымға ... жоқ ... ... ... ... ... ХХ ғасырдағы әдебиетіміздің көрнекті өкілдері – ағартушы-
демократ ақын-жазушылар шығармашылығы ең ... Б. ... ... ... сөз ... бұлар турасындағы пікірлерінің алғашқы жарияланымы «ХХ ғасыр
басындағы қазақ әдебиеті» деп ... ... ... ... еді. Бұл
кітаптың да алғаш болып шынайы бағасын беруші ғалым Қ. Ергөбек ... ... ... ... ... ... ... болып, алаш
баласына жол тартуы турасында шәкірті «Қазақстан мұғалімі» ... жаңа ... ... ... ... ... Кітапта аты
аталған А. Мұхамедияров, Ш. Жәңгіров, Ә. Шоқанов, Н. ... ... ... туралы тың концепция ұсынған кітап жайын былай баян
етеді: «Мәдениеттің айнасы – кітап. Осы бағытта орыса ... ... ... ... ... ... дәстүрінде дамыған
аңыздарына аударып, ара-тұра өздері де кітап ... ... ... де аса ... ... Бейсекең архивте сақтаған 200-ден астам
төлтуманың негізінде дәлелдейді. Кітаптардың жанрларын, идеялық бағытын
саралайды. Халықтың ... ... ... шығармаларды талдайды. Назиралық
бағытта дамығн еңбектердің көптігіне, олардың жанрлық ерекшеліктеріне,
роман, повесть жанрының пайда болуына ... ... ... ... ... ... ... Келтірілген фактілер-жасалған топшылау-
қорытындылар қазақ әдебиетінің шежіресіндей әсер етеді. ХХ ғасыр басындағы
жарияланған әдеби туындыларды ой ... ... сол ... ... дүниетанымына барлау жасайды. ...ХХ ғасырдағы әдебиетіміздің
көрнекті өкілдерін: Ағартушы ақын-жазушылар, демократ ... ... ... деп ... бұл ... еңбектері де негізді және негізсіз түрде сыналып,
түрлі пікір айтқан мақалалар басылым беттерінен орын алды. Б. ... ... ... ... да, әділетті сындар жоқ емес.
Әдетте ... ... ... қауым десек, олардың арасында бұл
бағытпен жүретіндер де, жүрмейтіндер де ұшырасып ... Біз ... осы ... ... ... әділ ... ... Х.
Сүйіншәлиевтің «Көрнекті еңбек» деп аталатын ... ... ... жылы Б. Кенжебаевтың «Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... ... еді. Бұл зерттеу ғалымның жиырма
жылдан астам уақыт ішіндегі тірнектеп жинаған ... басы ... ... ... болатын.
Аталмыш шығарма барысында өткен ғасыр басындағы кейбір ақындарымыз ... олар ... ... бір ізге ... ... еді. ... ... қоғамдағы сан түрлі көзқарастардың қайшылығы ... де әсер ... бұл ... ... ... шығармашылығы туралы
әдебиеттанушылар арасында түрлі айтыстар да болып ... ... ... ... ... ... түрлі болды, бір тарапы жарқын болашаққа ұмтылушы,
еркіндік аңсаған ақындар деп түйсе, екінші бір топ ... ... ... деп ... еді.
Б. Кенжебаев бұл еңбегінде бұл ақындардың баршасын шолмай, тек демократ
ақындар шығармашылығына қарай шоғырландырған. Ғалым бұл тұста жақсы ... ... осы ... ... ... сөз ете отырып,
сол кездегі әдеби үдірістің бойында ... ... ... Олар арқылы өткен ғасыр басындағы әдебиеттің бағы мен бағдарын
көрсетеді. Бұл ақындар атап ... М. ... С. ... ... С. Дөнентаев, С. Көбеевтер болса, қазақ әдебиетіндегі ... бар ... С. ... ... ... ... ... ғалымға айтар назы осы тұстан басталады. Х. Сүйіншәлиев С.
Торайғыровты Б. Кенжебаевтың түсіндіруі бойынша ... ... ... ... ... ... ең талантты, үлкен ақыны,
әдебиетімізде Абай дәстүрін дамытушы»,-деп сөйлейді.
Кітаптың Сұлтанмахмұт ... ... ... ... ... өсу кезеңдерін баяндауға көп көңіл бөліп, ең негізгі ... ... ... ... ... ... босаңсытып алған.
Сұлтанмахмұттың поэзиясы ... ... да, оның ... ... «Қамар сұлудың» мазмұны ғана айтылған. Мұндай кемшілік С.
Дөнентаевқа арналған ... де ... С. ... ... ... тым ... ... арнайы сөз болмаған»,-деп
сынайды.
Біз де кітапқа ... ... ... өткен ғасыр
басындағы әйел теңдігін сөз ететін шығармасы ... ... ... ... ... ... Өткен ғасырдың орта шенінен бастап
(қазіргі аға ғалымдарымызды шығармашылығында да. Дисс.), жазылған көптеген
ғылыми ... ... сан қилы ... сөз ... ... ... ... Соның нәтижесінде әдебиеттанумыз біршама баяу
дамыды. Бұл ... ... ... ... отыз ... ... ... бір топ сыншыларымыз бұза келгендей болғаны да жасырын емес. «Қамар
сұлуға» қатысты зерттеуден осыны көретініміз заңды ... ... ... барысында Х. Сүйіншәлиев: «Айта кететін бір жай:
М. Сералиннің «Топжарған» поэмасы жете ... Бұл ... ... ... ... қорытынды жасаған. Бұлай қорыту біздіңше дәл ... ... ... ... ... адам ... ... тарихтығы да
күмәнді және поэмада романтикалық көріністің орыны басым ... ... ... ... гөрі ғашықтық-әлеуметтік шығармаға
ұқсайды, хисса үлгісіне келеді»,-деп өз пікір айтады.
Бұл пікірдің дұрыс жағы да бар, бұрыс жағы да бар. ... ... М. ... қаламы шабан кезде жазған, көркемдік ерекшелігі аздау
дүниелерінің қатарында көрінеді. Сондықтан да, бүгінгі күні бұл ... ... ... өте ... ... болдық. Б. Кенжебаев сондықтан да
бұл шығарманы ат-үсті қарап өткенге ұқсайды. Ал, осы ... ... ... ... ... ... сюжеттері де хиссалардың
табиғатына жақын, жалпы формасы да ғашықтық дастандарға жақын дүние.
Біздіңше мұны Б. ... ... ... ... ... ... сөз ету ... қиын болған заманда, олардың шығармашылығын
билік «ескішіл», «буржуазияшыл» деп ... ... ... ... ... ... тағы да ... туғызғандықтан осылай
қарастырғанды жөн деп тапқан болар деп ... ... ...... ... ... ретінде Әріп
Тәңірбергеновты атап, оның шығармашылығын бір ізге ... ... ... ... ... орта шенінде жасалған бұл тұжырым әлі күнге күмәнді
болып ... ... Әріп ... ... осы ... ... оның «Біржан-Сара» айтысына қатыстылығы әлі де мойындала
қойған жоқ.
Ғалымнан кейін бұл тақырыпты сөз еткен ... де бұл ... тың ... ... ... Х. Сүйіншәлиев мақаласында
«Біржан-Сара» айтысының екінші жырлануы және толық нұсқасы Әріптікі деген
Б. Кенжебаев пікірін қолдайды. ... ... ... ... ... ... еместігін де айтады: «Қазіргі қолданып жүрген «Біржан сал мен ақын
Сараның ... атты ... Б. ... Әріп ... ... болжау
жасайды. Олар айтысқан, бірақ, ол осы айтылып, басылып жүрген ... одан ... ... ... деп ... ... бұл ... туралы
пікірлері біраз дәлелді болғанымен, біздіңше әлі дау туғызатын ... ... өз ... тауып ұсынбай тұрып, халық иілігіндегі
мүлікті Әріпке әперу көп күш керек етеді. Оның үстіне ... ... ... ... ... әркімге мәлім текстегі қайшылықтар мен ... ... ... ... С. ... ... ... ерекше аталды.
Қазақтың тұңғыш романын жазған тұлға ретінде ... ... ... Бір айтарлығы, билік қоштаған қаламгер турасында Б. ... ... ... ... ... мал» романын сынайтын ... ... ... мал» ... түйіні – қалыңмалда, Итбайдың қызын
малға сатуында жатса, тарихымызға үңілсек, қазақ қызын малға сатты ... әсте ... ... ... қызын малға
айырбастамақ болған әкелерді халық түрлі әдеби формамен сынап, ... ... ... тон ... жол ... ... ... келсе
тегін бер» деген мақалды шығарған халық қызын малға айырбастады деп ... ... ... ... ... ... ... берген халық арасында мұндай оқиғалар кездесті. «Қалың малдағы»
сюжет сондай көріністің бірі ғана ... ... ... С. ... ... ... аса ... тіпті, ғалым бір тұста С. Көбеевтың прозасынан гөрі
педагогикалық мақалаларына ден ... ... ... бұл ... қатысты көзқарасына Х. ... ... деп ... «С. ... ... тарауда автор біраз жаңа болжаулар
жасаған. Жазушының ... ... ... Бұл ... ... кемістігі С. Көбеевтың «Орындалған арман» кітабы туралы пікірлер
қозғай алмауы ... Бұл ... ... ... ... ... ... көркем мемуар деп жүргені мәлім. Бұл пікірлерге зерттеушінің
көзқарасы айқын емес. Біздіңше ... ... жеке ... деп ... Оның ... ... өз өмірі туралы жай очеркі, көптеген
педагогикалық-методикалық жәй мақалалары бар. Бұлар көркем ... ... ... ... атты бір ғана еңбегі әңгіме ретінде жазған»[146.],-
деп пікір сабақтайды.
Б. ... ... және осы ... ... ... ... де ... әдебиеті тарихының мәселелерімен қатар қарастырамыз.
Қазақ әдебиеті деп ... алып ... ... түрлі этап бойынша
зерттеп, ғылыми ... ... бірі ХХ ... басындағы демократ
жазушыларға қатысты зерттеулері.
Б. Кенжебаевтың бұл пікірлері «1958 жылы «Қазақтың ХХ ... ... ... деген монографиясында ашық көрсетілді. Бұл зерттеудің
оқулыққа айналып, осы саланың мамандарына оқулық ретінде ... ... бұл ... ... шәкірттері дамытып жүргені көпке аян.
Б. Кенжебаевтың бұл еңбегінің мазмұны мен мағынасы, қазақ әдебиеті үшін
қосар ... ... ... ... ... ... сол ... билік
тарапы цензурасынан зорға өтіп, зор ... ... ... ... бұл ... ... ақиқаты туралы ғалым Ө. Әбдіманұлының
зерттеулерінен ... ... өз ... ... ... ... поэзия мен Б. Кенжебаевтың еңбектері туралы былай деп ... ... ... ... бір ... ... ... Кенжебаевтың
«ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» оқулығын атауға болады. ... ... ... ... ... ... тән ... күрделі-күрделі
мәселелерді жинақтап, топтап сөз ете отырып, ... бір ... ... сыр-сипатын тануға ұмтылған. Оқулықтың ғасыр басындағы ... мен ... ... жүгі ... Ғалым-зерттеуші ХХ ғасыр
басындағы әдебиетті тұтас бір құбылыс ретінде ала отырып, соның ... ... ... тоқталып, осы бағыттың өзіндік
ерекшелігін ... ашып ... ... ... ... ... оқырманына автордың
көксегенін, айпақ мәселесін бұрмалаусыз ... ... ... Т. Тебегенов
қарастырғандай «әдебиеттік коммуникациялық қызмет»[148.124.] мәселесін
кеңейте түсті.
Б. Кенжебаев бұл ... ... ... ... ... де ... қалдырмайды. Жалпы, бұл кезеңде ... ... ... ... ... еткен ақындарға жете назар
салған Б. ... қана ... Бұл ... олар ... ... ... сыни соққы көріп отырған болатын. Сондай мінездің бірі М. Әуезов те
де ұшырасады. «Пушкинге екінші жанасқан ақын ... ... ол ... ... ... екі әңгімені алған да, қарасөзбен жазылған прозалық
шығармаларды, жаппай өлеңмен баян етіп ... ... ... ... ... ... ғана ... басқа оның қарасөздері тіл кестесі, үлгі-
өрнегі түгелімен ескерусіз болып, сыртта қалған. ... ... ... өлең ... құбылып түскен соң, онда әрине, ... ... ... ... бұл ... ... да ... әдіс, орынды үлгі деп
айтуға келмейді. Бұл екі ... да қара ... ... аударылуы тиіс.
Алашорда жазушылары өздерінің ... ... ... ... ... қазақшалаудың орынына, қазақыландырмаса көңілдері
көншімейтін. Мұның ... ... өте көп. ... ... ... ... ... басқа, оның сол кездерде
Толстойды аударған істерінде де Тольстой ат-тонын ала қашарлық өрнектер
болушы ... М. ... ... ... ... ... А. ... ұсынады. Бұған таласымыз да жоқ және бұл мәселе көп ... ... ... ... пікірге ие болған. Біз бұрынғы мақалаларымызда,
жалпы, ғылыми жұмысымыз барысында Б. Кенжебаев ... А. ... ... ... атап ... Бұл ... ... те етпейтін
аксиома. Өйткені, ғалымның тұтас қазақ әдебиетіне деген жанашырлығы, қазақ
әдебиетінің барлық жанрындағы ... ... ... ... ... бола
алады.
Қорыта сөйлесек, Б. Кенжебаев еңбектерінің, ... ... ... ... шолуының және мұның нәтижесінде жазылған сыни, әдеби
мақалаларды таразыласақ – бірнеше ... ... ие ... ... ... өнер ... - өз ... тарихынан хабар береді. Сол
секілді көркем шығармалар да өз дәуірінің, заманының үнін жеткізеді. ... ... ... олардың шығармашылығы туралы жалаң баяндаумен
шолу жасаған жоқ, сол ... орын ... ... ағым ... әдеби
құбылыстардың ішкі байланыстары мен ... ... ... ... ... сол ... тарихи жағдай жүйесінде талап
көрсетуімен ерекшеленеді.
Еліміз тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... ... мен жетпіс жыл бойы Кеңес одағының қысымындағы кезеңде
ұлттық сойылын соғып, қамын жеу ... ... ... ... ... тауып, өз бағасын бере бастады. Соның бірі Б. ... ... ... ... көптеген ғалымдарымыз іргелі зерттеулерге барды,
ғалым шығармашылығының барлық көкжиегін зерттеуге талаптанды. Б. ... ... ... ... ... ... бірі ... де Қ. Ергөбек. Қалың қазақ жұртына Б. ... ... ... ... боп танылған Қ. Ергөбек ғалым шығармашылығын кеңестік
кеңістік ... да, ... ... кезеңімізде де жан-жақты зерттеп
жүрген қаламгер. Оның еңбектерінде ғалымның ... ... ... ... ... әдебиетін түптендірудегі жанкешті ерліктері ... және ... деп ... кең жүрегі көрініс тапты.
Кейбір ақындарымыз бен қаламгерлерімізде көрегендік ... ... ... ... ... ... да, заманның бағытын көре
алатын байқампаз білігі арқылы-ақ ... пен ... ... ... Б. ... «Зар» деп аталатын туындысына қарап, сол кездегі саясат
туындатқан сұрапыл сынға мойыған ғалым жоқ дейміз біз. ... сол ... өзін ... ... ... ... осы туындысын алып келді. Бұл
дүниеден біз Сұлтанмахмұт тақырыбы үшін ғана ... ... ... керітартпалығын көріп, биліктен таяқ жеп ширыққан ғалымның сол
кездегі билік және қоғаммен ашық ... ... ... ... ... етіп ... ... айтатын толғаныс барысын ... ... ... ... берген жауабы деп тұжыруымызға да болады. Және де
бұл шығарманы тап бүгінгі күн ... ... ... деп ... ... ... бейсембайтанушылығында ерекше тоқталған, тәпсірлеген
тақырыбының бірі осы туынды. Бұл ... осы ... ... ... үндесетіндіктен ерекше атаудамыз. Бұл шығарма
формалық жағынан очерк үлгісіне ... Ойы ... де, ... ... ... ... ... қазақ ұлтының ұлт болып тарих бетіне қалуына
жасалған жанашырлық пікір жүйесі деуге болатын шығарма.
Б.Кенжебаевтың бұл ... ... ... ... да ... Атап көрсетсек, ғұлама мен ғалымның ұлт қамы жолында
күйіне сөз саптауы, ұлттық жақсы жағын дамыту үшін орын алып ... ... ... ... басу ... көптеген ұқсастық тарапы бар.
Бұл қарасөздің екінші бір маңызы Абай қарасөздері секілді осы ... ... ... ... ... ... тұрғандығында.
Ғалым өткен ғасырдың орыс тілі жаппай сәнге айналып, тіпті орыс ұлтына
еліктеп, сол ұлттан әйел алуды ... ... ... ... да ... сынаса керек.
Кешегі қоғамның да, бүгінгі қоғамның да бет-бейнесін тани алатын
шығармада Б. ... ... деп ... « - Осы заманғы қазақ
азаматтары, ... ... ... ... ... ... ... әдет-салтын, тілін, мәдениетін, ... ... ... Көбі ... ұмытты, білмейді. Білсе,
қазір кейбіреуі еміс-еміс, шала-бұла ғана ... ... ... ... ... ... ... қазақ өз бала-шағасына үй ішінде қазақ тілін ... ... ... бала-шағасының ана тілін білуі қажет деп ұқпайды;
баланың ана тілін білуі мақтаныш ... ... тек орыс ... білсе
болады деп қарайды. Халықтың болашағы ... ана ... ... өздері де, ата-аналары да ұят, намыс көрмейді;
- Халықтық қасиет, ұлттық ... ... ... мен ... Олар өз ... мен ... ... орыс
тілінде жазады, қолынан келгенінше орысша жазуға тырысады. ... ... ... ... ... ... жазады, орысша қазақша шүлдірлейді. Қазақ
тілінің сөз тәртібі бұзылды, сөз қоры ... ... ... ... ... жазушылары мен ... ... ... ... ... атым ... орыс ... атым жер жүзіне мәлім болады деп ... Яғни олар ... ... атын ... ... өз атын ... ойлайды, халық аты
шықсын демейді, өз атым шықсын дейді. Атаққұмар;
- Халықтың ар-намысын, правосын ... ... ... ... ... қорғайтын, уағыздайтын газеттер, журналдар,
баспа ... Олар ... ... ... ... тарихын
насихаттау ескілікті дәріптеу, ұлтшылдық болады деп ... Және ... ... бірі ... ... ... Оның ескіні дәріптеу,
ұлтшылдық емей, халықтың халықтығын ... ... ... ... қызмет ету екенін бірі білмейді, білгісі ... бәрі ... ... тап ... күн ... ... ... мәселені
айтады.
Бұл турасында Құлбек ағамыз былай таратып айтады: «Империялық саясат
өңін өзгертіп Кеңестік кезеңге келді. Тағы да ... Тағы да ... ... ... ... ... ... Асыл ойлы азаматтарды атты,
асты, айдады. ... ... ... коммунистік партияның айтқанын істеді,
айдауына жүрді, алдағанына сенді. Қазақтың орыстануы, ... ... ... Абай ... ... ... ... күні жолға шығып адасқандай
хал кешті ... ... ... деп сірә да ... ... парасатты
көшбасшылар адастық деп айта алмайды халыққа. Өйткені қалтада – ... ...... орындығы, алдыда ішім-жем…» [2.140.]
Айтса, айтқандай-ақ, Кеңестік кеңістік тұсында билік мейлінше әділетті
болды деп сол кездегі халыққа жиі үнделгенмен, оның неше ... ... ... ... ... бірі осы – ... ... санасынан айыру
мәселесі еді. Б. Кенжебаевтың «Зары» осы мәселені ашық айтты. Сондықтан да,
бұл ... ... ... жарияланбады.
Б. Кенжебаев тақырыбы өткен ғасырымыздың соңғы жиырма жылдығынан бастап
кең зерттеле бастады. Бұл жолда ғалымның шәкірттері көп еңбек етсе, ... ... ... бұл ... сан ... ... сөз еткен жас
ғалымдар тарапынан ондаған жұмыс та жазылды. Бірақ, бұлардың ... ... тән ... болып табылады.
Б. Кенжебаев шығармашылығын сөз еткенде ғалым еңбектері бірнеше қырынан
зерттеуді талап етеріне көз жеткіземіз. Б. Кенжебаевтың ... ... ... ... ... сөз ... ... оның жалпы әдебиетке
сіңірген еңбегін «Қайырымсыз уақыттың қайсар ұланы» деп аталатын еңбегінде
ғалым Қ. ... он жеті ... ... атап көрсетіп еді. Осының өзі
кемеңгер ғалымның әдебиет пен ұлт ... ... мол ... ... ... сан ... ... тығыз байланыста айтылатын
ғалым Б. Кенжебаев еңбектері сан ... сыни ... ... ... ... ... Олардың баршасы да ғалымның сан ... ... ... ... сол ... ... ... сыни мақалалардың
өзінен ғалымның бүгінгі ... ... ... ... білеміз. Б.
Кенжебаевтың ғылымдағы алғашқы зерттеу көзіне ... ... ... одан ... қатарда біз қазақ әдебиеті тарихын
жүйелеуге қатысты зерделі еңбектерін атаймыз. Біз бұл ... Б. ... ... тарихын түбегейлі зерттеуші деп емес, қазақ әдебиетінің
зерттелу жолдарының негізін салушы, қазақ ... ... ... ... ... қалыптастырушы деп қарастырдық. Өйткені, ғалым мұндай ... ... ... түпкілікті зерттеу мәселесіне емес, ұлттың тарихи
жадысы біржола естен шығаруға бағытталған саясатқа қарсы тұру ... еді. Бұл ... ... ... ең ... ... ... әдебиетін зерттеу, түркілік тамырларды сөз ету туралы арман бұл
уақытта барлық көкейде болған ... ... ... ... бара ... ... С. ... еңбектерінен: «Бүгінге дейін қазақ әдебиеті
туралы жазылған ештеңе жоқ. Ескі ел ... ... ... ... ... сол ескі ел әдебиетінің жинақтары да жоқ. Сондықтан қазақ әдебиеті
туралы бірдеме жазу ескі ел әдебиетін іздеп, ... ... ... ... жылдары қатты сезілді»[150.7.],-деген тұсты ... да біз бұл ... ... ... тегіне деген үлкен жанашырлық
тұрғысынан танимыз.
Сондықтан да ғалымға әр уақыт сайын дүркін-дүркін қарсы жазылып отырған
солақай сын мен ... ... ... бір ... осы ... ... ... Ал, бүгінгі күні ғалымның бұл көзқарасы
ақиқатты да, әділ ... ... ... ғалым есімін асқақтата түскен
зерттеулер легі болып ... ... ... ... біз ... айналдырған тақырыптың маңызын айқындай түседі. Б. Кенжебаев ... ... ... бастауларға апарып тіреуі тек қазақ халқының
ғана емес, күллі түркі жұртының ... ... ... ... еді.
Оның бұл рухани мирас жолын жалғастырушы Н. Келімбетов бүгінгі күні ... ... ... кең байтақ әдебиеті туралы түрік ғалымы Н.
С. Бонралының «Түркі ... ... деп ... кітабына сүйене
отырып: «Түркі әдебиетінің жиырма жеті ғасырлық тарихы бар. Бұл ... ... ... ... ... Орта Азия, Қорасан, Иран, Үндістан,
Әзірбайджан, Анадолы, Мысыр, Сирия, Ирак т.б. көптеген жерлерде мемлекет
құрған түріктер ... ... ... ... ... ... ... мұрасы туралы сөз қозғауы ... ... ... тарауда Б. Кенжебаевтың «Қазақ әдебиеті тарихына ... ... сөз ... ... ғалым шығармашылығы турасында
жазылған сыни, әдеби шығармалардың көпшілігіне орын беріліп, «Б. Кенжебаев
күллі түркі ... ... ... ... ... бара ... тұстағы
үлкен жүректі арашашысы, қазақ әдебиеті тарихын келелі түрде зерттеудің
негізін салушы деген ... ... ... ... ... ... пікірлері, тұжырымдары мен мұның ... ... ... ... негізінде қазақ әдебиеті үшін жаңа тың
концепцияның орнықққаны туралы баян еттік.
Қазақ әдебиеті мәселесімен түпкілікті ... да ... ... тамған кеңестік идеологияның қаһарлы тұсында ұлт тарихы туралы именбей
айта ... және осы ... ... ... ... ... есімін ерекше салтанатпен атауға лайықты.
Қазақтың көрнекті ақыны Сұлтанмахмұт ... ... бір ... ерекше еңбек етті. Бұл жолдағы еңбектері де ... ... ... ... Біз Б. ... «С. ... ... еңбектерінің сыни сипаты» деп аталатын тарауда ғалым жаңалықтарымен
қатар осы саланы зерттеуші ғалымдар еңбектеріне сүйенік. Б. ... ... ... ... сан ... ... ... отырып,
ғалым ақынды қайта тірілтіп қана қоймағанын, сол арқылы бір дәуір әдебиетін
халыққа қайта танытқанын ... Ақын ... ... сан түрлі
тармаққа жеке қарастырып ... ... ... осы ... ... ... көргені де сол кездегі әдеби дамудың бір көрінісі ретінде
жеткізілді. «Мәдени мұраларды зерттеу қай ұрпақ үшін де ... ... ... ... ... әрдайым бір ырғақпен қозғала бермеген. Бір
заманда жарқырап көрінген кейбір рухани қазыналардың келесі бір ... ... ... не ... ... ... күні қадірі мен
қасиеті елеусіздеу саналған мұраның бағы жанар жұлдызды шағы ... ... ... ... алдындағы биік міндет шын асылды жасықтан
айырып ала білу, оның өзіне ... ... ... ... осыны талап
етеді»[152.].
Б. Кенжебаев – қазақтың заңғар сыншыларының бірі. Оның қаламынан туған
сыни дүниелер бүгінгі күні де өз ... ... ... ... ... ... құрал есебінде танылуда. Ғалымның ... ... ... ... деп ... ... ... сыншылық мәдениеті түрлі
сыни еңбектерге сүйене отырып талқыланды.
Қорыта айтсақ, заманамыздың заңғар ғалымы Б. ... - ... ... ... ... кез-келген ғалымның бағына бұйыра бермес саналы
ғұмырында артына өшпес із ... ... ... ғалымы. Ол ғылымда
биліктен де, әріптестерінен де соққы көргенімен, ... өз ... ... ... жете ... Ұлт ... жоғалмауына атсалысып, осы жолда
дарынды шәкірттер тәрбиеледі.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бейсембай Кенжебайұлы. Шығармашылық ... ... Б. ... А. – ... ... 2005ж. – ... Ергөбек Қ. Арыстар мен ағыстар: Әдебиеттану, сын әлемі. – Алматы:
Қазығұрт. 2003ж. – 336б.
3. Омарбеков. Т. ... ... ... ... жеке ... ... ... шегі. //Лениншіл жас. № 198. 11-қазан.
1989ж.
4. Нұрғали Р. Сабақтастық. Алаш ... және ... ... ... Қазақстан. №350. 2008ж.
5. Сартбаева Д. Б. Кенжебаев – ... ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
қолжазбасы. – Түркістан. 2002ж. –122б.
6. ... Қ. ... ... мен ... тарихының мәселелері. –Алматы:
ҚМҚӘБ. 1958ж. І том. -403б.
7. Кенжебаев Б. Қазақ халқының жазба әдебиетінің тарихы қайдан, кімнен
басталады. ... ... 1960ж. ... Жұмалиев Қ. Қате пікір қағидаға айналмасын //Қазақ әдебиеті 1960ж.
№31. 29-июль.
9. Ақынжанов М. ... ...... ... түп қазығы //Қазақ
әдебиеті, 1960ж. 5-август.
10. Құрышжанов Ә. «Кодекс Куманикус» – ескі ... ... ... №3. ... Фетисов Р. Әдеби мұра және оны зерттеу. ҚазССР. Ғыл. Академиясы А.,
1961.
12. Кенжебаев Б. Қазақ тілі мен әдебиетінің ... ... ... 1962, 20-декабрь.
13. Нұрғалиев Р. Ғалымдық ұстаздықпен ... ... 1984ж. ... ... Б. Б. ...... докторы. //Социалистік Қазақстан.
№115. 20. 05. 1959.
15. Шәмшиев Н. Үлкен ғалым. //Коммунизм таңы. №121. 8-қараша. 1974ж.
16. Сүйіншәлиев. Х. Ғалым, ұстаз. ... ... ... ... Б. Көне ... туралы. – Алматы: 1969ж.
18. Кенжебаев. Б. «Қазақ әдебиеті тарихының кейбір мәселелері» //Қазақ
әдебиеті.1955ж, № 7, 18-ақпан.
19. Мағауин М. Ғасырлар ...... 1991ж. ... ... мұра және оны зерттеу. ... ... ... ... ... конференцияның материалдары. –
Алматы. Қазақ ССР Ғылым Академиясының баспасы.
21. Ысмайылов Е. Сын мен шығарма. –Алматы: ... ... ... ... 1960ж. – ... ... Қ. Алаштың ардақты азаматы. //Халық кеңесі. 1994. №172. ... ... А. ... ... эмиграциялық әдебиет. Қазіргі таңдағы
білім мен ғылымның мәселелері. - Шымкент. 2009ж. - 307б.
24. ... Б. ... ... ... ... және ... №2,
1939ж.
25. Ергөбеков Б. Мәуелі өмір. //Қазақстан мұғалімі. №39. 28-қыркүйек. 1979
ж.
26. 118. Х. Сүйіншәлиев, Р. ... ... ... ... ... ... ... еңбегінің қолжазбасына пікір. ҚРМОА –
1739. №3. 78-іс.
27. Еспенбетов А. Өнегелі өмір. ... ... 1974ж. ... ... Б. Ат ... тай ... //Қазақ университеті. 1969ж. №
16.
29. Жолдасбеков М. ... ... ...... Ана ... ... ... 1739 қор, N2 тізбе. 203 іс 25-28 бет.
31. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – ... ... ... Қ. Бейсембай Кенжебаев тереңнен тамыр тартқан. //Түркістан.
№10. 4 ... 2004 ... ... А. ... ...... Мектеп. 1988.
34. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. Қазақ ... ... ... –Алматы:Ғылым, 1967ж. – 664б.
35. Кенжебаев Б. Көкейде ... ... ... ... 1971ж.
36. Елеукенов Ш. Alma mater. //Егемен Қазақстан. 2009ж. 3 қазан.
37. Серғалиев М. Ергөбеков Қ. Ғылым жолы. ... тілі мен ... №5. ... ... Ә. ... адал, ғылымда арлы еді. //Түркістан. 2002. 27-
мамыр.
39. Ғалым ғибраты. (Б. ... ... ... ... //Егемен Қазақстан. 1998ж. №204.
40. Ісімақова А. ... және ... ... ... // ... және ... әдебиеті тарихының мәселелері. - Алматы:
Қазақ университеті. 2004. –383б.
41. 40-50 және 60 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... А. Сұлтанмахмұттану ғылымы Бейсембай Кенжебаев пен Белгібай
Шалабаев зерттеулерінде.
43. Аймауытов Ж. Әуезов М. Абайдан кейінгі ақындар. //Абай. 1918ж. №5.
... ... Ж. Бес ... ... жинағы. 5 том. – Алматы:Ғылым.
1999ж. – 304б.
45. Мұқанұлы С. ХХ ғасыр ... ... ... ... ... Д. ... ... – Астана: Фолиант. 2004ж. – 304б.
47. Ұлыларға ұл болған. Ғалым Қ. Ергөбекпен сұхбат. ... ... ... 2010ж. 25 ... ... Ғ. ... Бейсекең.
49. Әлімбаев М. Қымбат ғибрат, өшпес өнеге. //Алматы ақшамы. 1989ж. 24-
қараша.
50. Кенжебаев Б. Асау ...... ... 1995ж. – ... ... Ж. ... ССР Ғылым академиясының хабарлары. - Алматы.
1948ж.
52. Бердібай Р. Ғалым ... ... ... 1994ж. ... ... Б. ... ... – Алматы:Қаз ССР Ғылым
академиясы. 1949ж.
54. Жанділдин Н. Сұлтанмахмұт туралы сапасыз кітап //Коммунист. 1961ж.
№5, - ... ... Ж. ... ... ... // ... және ... 76-80 б.
56.Сахариев Б. Б.Кенжебаевтың творчествосындағы қателіктер. //Социалистік
Қазақстан. 1952ж. №72. 25-наурыз.
57. ... С. ... ...... ... ... ... Р. Ел боламын десек. –Алматы: Қазақстан. 2000ж. - 400б.
59. Базарбаев М. Әдебиеттану ... ... ... ... ... №43. ... ... Т. Сұлтанмахмұт шығармаларының текстологиясы жөнінде
//Қазақ әдебиеті 1958ж. №5.17-февраль.
61. Сәрсекеев М. Сөз-текстология жайында. //Қазақ ... ... Ы. ... С. ... ... ... ... терең зерттелсін.
//Социалистік Қазақстан. 3 февраль, 1963ж.
63. Кенжебаев Б. ... жаңа ... ... ... ... №12. 21-март.
64. Дүйсенбаев Ы. Әдебиет тарихы ғылыми терең зерттелсін. //Социалистік
Қазақстан. 1963ж. №29. 3-ақпан.
65. Қабдолов З. ... ... ... тарихын оқығанда. //Социалистік
Қазақстан. 1966. №12. 15-январь.
66. Кенжебаев Б. Өзгерту. Сұлтанмахмұт өмірінің бір күні. //Социалистік
Қазақстан. 1960ж. №257. ... ... Б. ... ... ... №217. ... Кенжебаев Б. Жоқ қуған жолаушы. //Лениншіл жас.
1960ж. №252. 25-декабрь; ... Б. ... ... жас. ... ... ... Б. Егес. //Лениншіл жас. 1961ж. №47. ... ... Б. ... ... ... 1966ж. №29. 8-июль; Кенжебаев
Б. Кітап ... ... 1966. №48. ... ... Д. Ақын ... //Қазақстан мұғалімі. №27. 3.07.69.ж.
68. ҚРМОА - 1739. №1. 281-іс.
69. Кеңшілікұлы А. Сөз патшасы. – Алматы: Дәуір. 2007ж. – 208б.
70. ... М. ... аға. ... университеті. № 31-32. 1974ж. 23-
декабрь.
71. Бейсенбаева Р. Б. ...... ... әдебиеті тарихын
зерттеуші. 10.01.02. Ф.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін ...... 2009ж. - ... ... Б. ... ... тану ... Кітапша, 4
б.т. /60-бет/, ҚазМУ баспасы, 1968 жыл.
73. Тәжібаев Ә. Бес томдық ... ...... 4-том. 1981ж.
74. Тәжібаев Ә. Жаңа ырғақ. Қазақстан. ... ... С. ... и ... №19. ... Адырбекова Б. Ергөбек Қ. Сұлтанмахмұт үшін сыналған. //Ақиқат. №1.
қаңтар. 1995ж.
77. Мұқанов С. «Халық ұлы». //Қазақ әдебиеті. №49. ... ... ... Д. Сын ... – Алматы: ҚАЗақпарат, 2001ж. – 304б.
79. Төреқұлов Н. Профессор Бейсенбай Кенжебаевтың ... ... ... ... ... ... 1974ж.
80. Ысқақұлы Д. Сын жанрлары. – Алматы: Санат. 1999ж. – 321б.
81. Мұқанов С. Қара тақтаға ... ... ... //Еңбекші
қазақ. 1923ж. №1.
82. Садуақасов С. Қазіргі дәуір-іс дәуірінде. //Лениншіл жас. 1925ж. ... ... C. ... ... ... ... қазақ. 1926ж. № 14-15.
84. Мұқанов С. Көркем әдебиет ... ... ... ... 1927ж. № ... ... Қ. Көркем әдебиет туралы. //Еңбекші қазақ. 1926ж. № 12.
86. Кемеңгеров Қ. Біздің таласымыз. //Жаңа әдебиет. 1928ж. № ... ... С. ... әңгімелері. //Еңбекші қазақ. 1927ж. № 15-16.
88. Кенжебаев Б. Шындық пен шеберлік. – ... ... 1966ж. ... ... Б. Жылдар жемісі. – Алматы: Жазушы. 1984. –288 б.
90. Поликарпов М. По поводу романа ... ... ... ... ... ... Т. Ғылым өткен белестер. //Жұлдыз журналы. 1974ж. №11. -
210-212б.
92. ҚРМОА - 1739. №1. 96-іс.
93. ҚРМОА - 1739. №1. ... ... Қ. ... ... ... //Қазақ әдебиеті. 21
тамыз. 1987 ж.
95. Кенжебаев Б. Сабыр Шәріпов. – ... ... ... ... ... Т. ... азамат. //Социалистік Қазақстан. 1974ж. 8-қазан.
№236.
97. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы. 1986ж. – ... ... - 1739. №1. ... ... Б. ... парыз» //Қазақ әдебиеті. №4. 25 қаңтар.
1957ж.
100. Бердібаев Р. ... ... ...... ... 1986, - 400б.
101. Қазақ ССР ... ... Тіл және ... ... саяси өрескел қателер туралы - ... Қ(б)П ... ... // ... және ... 1947ж. №2, - 1-4б.
102. Қалдыбаев М. Ұстаз, ғалым. //Еңбек туы. №195. 4 қазан. 1974ж.
103. Кенжебаев Б. ... Қ. ... ... Қазақтан. 26 шілде.
1942 ж. №175.
104. Қожакеев Т. Абзал азамат. //Социалистік Қазақстан. № 236. 8
қазан. 1974ж.
105. Кенжебаев Б. ... ... ... ... ... ... ... Т. Көп зерттеудің жемісі. //Қазақстан мұғалімі. № 4. 22.
1. 1959ж.
107. ... ... ... 1913, ... Айқап. 1914, №14.
110. «Айқап», 1914, №14, 16,17,18,19,20,21.
111. ҚРМОА - 1739. №1. 65-іс.
112. Нұрманханов Қ. «Өсірер сын ... ... ... ... ... Б. Әділ сын ... өсіреді. //Социалистік Қазақстан.
№289. 1959ж. 11 желтоқсан.
114. Ысқақұлы Д. Сынталқы. – Алматы:Сөздік-Словарь. 2005ж. – 416б.
115. Тоқбергенов Т. Ай ...... ... 1990. ... ... Б. Оқушыны қынжылтатын жинақ. //Социалистік Қазақстан.
11-мамыр. 1948ж. №93.
117. ҚРМОА – 1739. №3. 79-іс.
118. Қожакеев Т. Баспасөздің байрағындай. //Жас алаш. 1994ж. ... ... М. ... ... ақжарқын азамат. //Қазақ әдебиеті.
1994ж. 27-қараша.
120. Тәжібаев Ә. Жасай бер, жақсы аға! //Қазақ ... 1984ж. ... ... Б. ... ... ... №29, 1925 ж. 29 тамыз.
122. Кенжебаев Б. //Әдебиет майданы. №1,2. ... Б. ... ...... ... 1986 ж. - 399б.
124. Ысмайылов Е. Қазақ әдебиеті 2- бөлім А., 1941-118б.
125. Кенжебаев Б. ... ... ХХ ... ... ...... 1958ж. ... Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. –
Алматы: 1999 ж. ... ... З. ... ... ... және қазақ
әдебиеті тарихының мәселелері. Конференция материалдары. – Алматы: Қазақ
университеті, 2004ж, -383б.
128. ... С. ... ... ... таңы. №97. 1959ж. 19-
мамыр.
129. Түрік қағанатынан бүгінге ...... Ана ... 2004ж. ... ... ... – Москва: Наука. 1988. – 241стр.
131. Ергөбек Қ. Бейсенбай Кенжебайұлы. //Түркістан. 1996ж. 25 ... ... М. ... ... өркендетуге басшылық күшейтілсін.
//Социалистік Қазақстан». 12 ноябрь. 1932ж.
133. Кенжебаев Б. Қазақ тілі туралы (Қайыпназарұлы ... ... ... басшылық күшейтілсін» деген мақаласы туралы).
//Социалистік Қазақстан. №259. 12-ноябрь. 1932ж.
134. ... С. ... ... 6 ... ... ... Қ. ... Қазақстан. 26 март. 1933ж.
136. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. –Алматы: ... ... ... Б. Тағы да ... тілі ... ... мен Басымұлы
жолдастарға жауап). //Социалистік Қазақстан. 15 август. 1933ж.
138. «Семей әдебиетшілері» //Социалистік Қазақстан, 1947ж, 2-август.
139. ... сал мен ақын ... ... ... ... ... Бекхожин К. «Адвокаты буржуазнойнациональности». //Казахстанская
правда. 1946ж. 28-октябр.
141. Омаров М. М. ... дәне ...... 2001ж. ... ... Ш. Айтыс ақиқаты. //Қазақ әдебиеті. №48. 1968ж. ... ... Б. ХХ ... ... ...... ... 1993ж.
– 248б.
144. ҚРМОА-1739. №3. 85-іс.
145. Ергөбеков. Қ. Ғалымның жаңа еңбегі. //Қазақстан мұғалімі. №39. ... ... ... Х. ... ... ... ... №24. 29-
қаңтар. 1959ж.
147. Әбдиманұлы Ө. ХХ ... бас ... ... ... ... ... 2002ж. ... Тебегенов Т. Халық ақындары шығармаларындағы әдебиет пен фольклор
дәстүрі. – Алматы. Білім, 2001. – 332б.
149. Әуезов М. //Уақыт және ...... ... ... С. ... ... том. - Алматы: Қазкөркемәдеббас.
1964. -456б.
151. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі.
1992ж. -176б.
152. Әдіғазиұлы Балтабай. ... ... ... және
көркемдік ізденістері. Ф.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған
диссертация. Алматы. 2001ж. -338б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 131 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б.Кенжебаев-әдебиет сыншысы. М.Қаратаев-әдебиет сыншысы.Тоқырау жылдарындағы әдеби сын. Қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақтардың игерілуі14 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны4 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті туралы ақпарат19 бет
Заманынан озып туған азамат еді Сағат Әшімбаев туралы28 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
Ж.Молдағалиев12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь