Қазақ тіліндегі периссология мәселесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ МАҒЫНАЛАС ТІЛДІК БІРЛІКТЕР
1.1 Жалпы тілтанымдағы «синоним» ұғымы 6
1.2 Қазақ тіл біліміндегі «мағыналас» пен «вариант» ұғымы 8
1.3 Қазақ тілтанымындағы лексикалық синонимдер мен
мағыналас фразеотіркестердің ұқсастығы мен айырмашылықтары 11

2. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ПЕРИССОЛОГИЯ МӘСЕЛЕСІ
2.1 Периссология терминінің анықтамасы 22
2.2 Мағыналық мәннің сақталуына қарай лексикалық плеоназмдарды
топтау 33
2.3 Сыңарлары арасындағы мағыналық қатынасына қарай плеоназм.
дардың түрі 36
2.4 Плеоназмдардың лексика.семантикалық топтарындағы мағына
мәнінің жақындықтарына қарай жүйелеу 38
2.4.1 Басым сыңары зат есімнен болып келетін есімді лексикалық
плеоназм тіркестер 39
2.4.2 Басым сыңары сын есімді плеоназм тіркестер 44
2.4.3 Басым сыңары үстеулерден тұратын плеоназм тіркестер 47

ҚОРЫТЫНДЫ 49

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 51
КІРІСПЕ

Жалпы адамзат тілі қоғам тарихымен тығыз байланысты. Қай халықты алсақ та оның басынан өткен қилы-қилы кезеңдері сол халықтың тіліне ізін қалдырмай тұрмайды. Себебі: сөз тарихы тіл тарихымен, тіл тарихы халық тарихымен, халық тарихы қоғам тарихымен тығыз байланысты. Осы қатынастық сырын ашу – тілшілер алдында тұрған үлкен міндет. Қазіргі қазақ тіл білімінде тілдік құбылыстардың бір қатары терең зерттелгенімен, зерттеуді одан әрі қажет ететін мәселелер де бар. Соның бірі – периссиология мәселесі.
Бір-біріне тәуелділігі синтаксистік байланыс негізінде құрылған, оның тәуелді сыңары (көбіне бірінші бөлігі) тіркестегі негізгі сыңардың мағынасын ерекше анықтап немесе әсерелеп күшейте аларлықтай дәрежедегі, мағына жағынан жақын немесе айқындауыш – анықтауыш қатынастағы синоним сөздердің кез-келген тіркестерін плеоназм немесе периссология деп санауға болатынын, оның тілімізде ертеден келе жатқандығын, байқау біздің бітіру жұмысымыздың өзектілігі болып табылады.
Қазақ тіліндегі периссология мәселесі біздің зерттеу нысанымыз. Сондықтан әр түрлі ғылыми теориялық және көптеген лингвист ғалымдардың берген пікірлерін, түрлі сөздіктерде келтірілген анықтамаларды, сондай-ақ сол анықтамаларға сәйкес мысалдар жинау, бір жүйеге келтіру, ол мысалдарға жан-жақты сипаттамалар беру, плеоназмдарды аралас жатқан басқа құбылыстардан шектейтін басты міндетін нақтылай түсу – бітіру жұмысымыздың негізгі мақсаты болып табылады.
Бұл мақсаттарды орындау үшін төмендегідей талаптар қойылды:
1) Тақырыпқа қатысты ғылыми-теориялық, оқу-әдістемелік еңбектерді оқып, қажетті жерін жазып алу.
2) «Периссология» терминіне байланысты анықтамалардың жүйесін жасау.
3) Көркем әдебиеттен, түрлі баспасөз, халық ауыз әдебиеті нұсқаларынан терілген мысалдарды анықтамаға сәйкес жинақтау, жүйелеу, картотека қалыптастыру.
4) Теориялық бағытта да, практикалық (тәжірибелік) бағытты да қорытындылай келіп, жаңа атау ұсыну.
Жұмыстың жаңашылдығы. Бітіру жұмысымызға таңдап алынған тақырыпқа сәйкес арнайы ғылыми-теориялық, оқу-әдістемелік еңбектер қазіргі таңда жоқтың қасы. Сол себепті ф.ғ.к. профессор Ахметжанова Ф.Р. жетекшілігімен аталған тақырыпты зерттеп, оның міндеттерін анықтап, жүйеге түсіруге тырыстық. Бітіру жұмысымыздың жаңашылдығы да осында. Бізге дейін бұл мәселе бітіру жұмысы дәрежесінде бұрын-соңды қаралмаған.
Зерттеудің материалдары. Бітіру жұмысымызға әр түрлі анықтағыштардан, 1, 2, 3 одан да көп тілде жазылған сөздіктерден, ғылыми-теориялық еңбектерден және іргелі еңбек-монографиялардан жинақталған периссология терминіне байланысты жазылған анықтамалар, зерттеу материалы болып табылады.
Бітіру жұмысының теориялық маңызы мен практикалық құндылығы. Көркем ойды бейнелі етіп жеткізуде адам сөзі әсем де көркем, тіл байлығы мол болуы тиіс. Сол себепті бітіру жұмысының нәтижелерін түрлі мақсаттардағы қазақ тілі мен әдебиеті сабақтарында, арнайы курстарда, көркем сөз оқу шеберлерінің үйірме жұмыстарында, шығармашылық бағыттарда өтетін семинарларда және жалпы тіл байлығын арттыру мақсатында, сондай-ақ периоссология терминін жете түсінуге, сөз қолданыстарымыздың маңызын білуге үлес қосады деп ойлаймыз. Қорыта айтсақ, бітіру жұмысының нәтижесін лексикология, семасиология, синтаксис және тіл мәдениеті салаларында пайдалануға болады. Плеоназм категориясына, қолданысына өз тұрғымыздан ой, пікір, жаңа аталымдар қосылды деп түсінеміз.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Бітіру жұмысын жазу барысында ғылыми сипаттама, сипаттамалар мен тілдік материалдар, анықтамалар беру, қиындылар қалыптастыру, талдау, жүйелеу, топтау әдістері қолданылды.
Еңбектің мақұлдануы. Бітіру жұмысымыздың тақырыбы 2005 жылдың қазан айында болған қазақ тілі кафедрасының кезекті отырысында бекітілді. Қазақ филологиясы факультетінде 2006 жылдың сәуір айында өткізілген студенттердің ғылыми конференциясында осы тақырыпқа сәйкес баяндама жасалды. Сондай-ақ, бітіру жұмысының жазылу барысы туралы 2006 жылдың ақпан айында өткен алдын-ала қорғауда тыңдалды.
Бітіру жұмысының жазылуы тікелей ғылыми жетекшім ф.ғ.к. профессор Ф.Р.Ахметжанованың жетекшілігімен орындалды.
Бітіру жұмысының құрылысы. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, тақырыпқа қатысы бар еңбектер тізімінен тұрады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік /
А.Салқынбай, Е. Абақан. – Алматы: Сөздік-Словарь, 1998. – 304 б.
2. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. / М.Белбаева. - Алматы: Мектеп, 1976. – 116 б.
3. Қазақ тілінің сөздігі. / Жалпы ред. басқарған Т.Жанұзақов. – Алматы: Дайл-Пресс, 1999. – 776 б.
4. Даль В. Тольковый словарь живого великого русского языка. / В.Даль. – Москва: Русский язык. - 1980. – 683 с.
5. Словарь русского языка. / под. ред. А.П. Евгеньевой. – Москва: Русский язык. - 1984. –794 с.
6. Лингвистический энциклопедический словарь. / Гл. ред. В.Н. Ярцева. – Москва: Сов. Энциклопедия, 1990. – 685 с.
7. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 584 б.
8. Популярный энциклопедический словарь. - Москва: Большая Российская Энцикалапедия. – 2001. – 1583 с.
9. Бизақов С. Вариант сөздер сөздігі. / С.Бизақов. - Алматы: Білім, 2000. – 320 б.
10. Бизақов С. Сөздің жарыспа тұлғалары. / С.Бизақов. – Алматы: Қанағат, 1999. - 198 б.
11. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. / І.Кеңесбаев. – Алматы: Ғылым, 1977. – 496 б.
12. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдер сөздігі. / Г.Смағұлова. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2001. - 192 б.
13. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. / К.Аханов. – Алматы: Санат, 1993. – 496 б.
14. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. / Г.Смағұлова. – Алматы: Ғылым, 1998. – 196 б.
15. Кенесбаев С., Жанузаков Т. Русско-Казахский словарь лингвистических терминов. – Алма-Ата, 1966. – 124 б.
16. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік: - Алматы: Сөздік-Словарь, 1998. – 164 б.
17. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: Ғылым, 1985. – 591 б.
18. Қазақ тілі: Энциклопедия. – Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998. – 509 б.
19. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді (сөздердің қолданылуы тарихынан), 2-басылуы. – Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
20. Синонимдер сөздігі: - Алматы: А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты, 2001. – 9 б.
21. Лебедева Л. Русский язык. Энциклопедия. – Москва: Советская энциклопедия, 1979. – 432 с.
22. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь-справочник лингвистических терминов. – Москва: Проссвещение. 1976. – 286 б.
23. Ахманова О. Словарь лингвистических терминов. – Москва: Советская энциклопедия, 1966. – 325 с.
24. Литературный энциклопедический словарь (под. общ. ред. В.М. Кожевникова, П.А. Николаева, ...). – Москва: Советская энциклопедия, 1987. – 280 с.
25. Кондаков Н.И. логический словарь-справочник. – Москва: Наука, 1975. – 443 с.
26. Большой энциклопедический словарь: 2-т. / гл. ред. М.Прохоров. – Москва: Советская энциклопедия, 1991. – 156 с.
27. Крысин Л. Толковый словарь иноязычных слов. – Москва: Русский язык, 2000. – 541 с.
28. Популярный энциклопедический словарь. – Москва: Большая Российская энциклопедия, 2001. – 1022 б.
29. Новый энциклопедический словарь. – Москва: Большая Российская энциклопедия, 2000. – 925 б.
30. Голуб И.Б., Розенталь Д.Э. Книга о хорошей речи. – Москва: Культура и спорт ЮНИТИ, 1997. – 268 с.
31. Культура русской речи: Энциклопедический словарь-справочник. / под. Ред. Л.Ю. Иванова, А.П. Сковородникова и др. – Москва: Флинта: Наука, 2003. – 470 б.
32. Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1988. – 200 б.
33. Ахметжанова Ф.Р. Определительные фразеосочетания казахского языка: Монография / Ф.Р. Ахметжанова. – Усть-Каменогорск, ВКГУ. – 1998. – 212 с.
34. Әбілқаев А., Оралбаева Н.Ғ Қазақ тілі. / А.Әбілқаев, Н.Ғ. Оралбаева. – Алматы: Мектеп, 1982. – 150 б.
35. Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. / Ә.Болғанбаев. – Алматы: Мектеп, 1988. – 148 б.
36. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. / Ә.Болғанбайұлы, Ғ.Қалиұлы. – Алматы: Санат, 1997. – 265 б.
37. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. / Ә. Қайдар. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 304 б.
38. Хасенов Ә. Тіл білімі. / Ә.Хасенов. – Алматы: Санат, 1996. – 255б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАЗЫНАЛЫҚ КӘСІПОРЫНЫ
ФИЛОЛОГИЯ ЖӘНЕ ЖУРНАЛИСТИКА ФАКУЛЬТЕТІ
Қазақ тілі мен әдебиеті
кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ПЕРИССОЛОГИЯ МӘСЕЛЕСІ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1. ... ... ... ... ... Жалпы тілтанымдағы «синоним» ұғымы ... ... тіл ... ... пен ... ... ... Қазақ тілтанымындағы лексикалық синонимдер мен
мағыналас фразеотіркестердің ұқсастығы мен айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... терминінің анықтамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қарай плеоназм-
дардың түрі ... ... ... ... ... ... қарай жүйелеу ... ... ... зат ... ... ... есімді лексикалық
плеоназм тіркестер ... ... ... сын ... плеоназм тіркестер ... ... ... ... тұратын плеоназм тіркестер
47
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... тілі ... ... ... байланысты. Қай халықты алсақ
та оның басынан өткен қилы-қилы кезеңдері сол ... ... ... ... Себебі: сөз тарихы тіл тарихымен, тіл тарихы ... ... ... ... ... ... ... Осы қатынастық
сырын ашу – тілшілер алдында тұрған үлкен міндет. Қазіргі ... ... ... ... бір ... терең зерттелгенімен, зерттеуді
одан әрі қажет ететін мәселелер де бар. Соның бірі – ... ... ... ... ... ... оның
тәуелді сыңары (көбіне бірінші бөлігі) тіркестегі негізгі ... ... ... немесе әсерелеп күшейте аларлықтай ... ... ... ... ...... қатынастағы синоним
сөздердің кез-келген тіркестерін плеоназм немесе периссология деп ... оның ... ... келе жатқандығын, байқау біздің бітіру
жұмысымыздың өзектілігі болып табылады.
Қазақ ... ... ... ... зерттеу нысанымыз.
Сондықтан әр түрлі ғылыми теориялық және ... ... ... ... ... ... ... анықтамаларды, сондай-ақ
сол анықтамаларға сәйкес мысалдар жинау, бір жүйеге келтіру, ол мысалдарға
жан-жақты сипаттамалар ... ... ... ... ... ... басты міндетін нақтылай түсу – бітіру жұмысымыздың
негізгі мақсаты болып табылады.
Бұл мақсаттарды орындау үшін ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық, оқу-әдістемелік еңбектерді
оқып, қажетті жерін жазып алу.
2) «Периссология» терминіне байланысты ... ... ... ... ... баспасөз, халық ауыз әдебиеті
нұсқаларынан ... ... ... ... жинақтау,
жүйелеу, картотека қалыптастыру.
4) Теориялық бағытта да, практикалық (тәжірибелік) бағытты да
қорытындылай келіп, жаңа атау ұсыну.
Жұмыстың ... ... ... ... алынған тақырыпқа
сәйкес арнайы ғылыми-теориялық, оқу-әдістемелік еңбектер қазіргі таңда
жоқтың ... Сол ... ... ... ... Ф.Р. жетекшілігімен
аталған тақырыпты зерттеп, оның міндеттерін анықтап, жүйеге ... ... ... ... да ... ... ... бұл мәселе
бітіру жұмысы дәрежесінде бұрын-соңды қаралмаған.
Зерттеудің материалдары. Бітіру жұмысымызға әр ... ... 2, 3 одан да көп ... ... ... ғылыми-теориялық
еңбектерден және іргелі еңбек-монографиялардан жинақталған периссология
терминіне байланысты жазылған ... ... ... ... ... теориялық маңызы мен практикалық құндылығы. Көркем
ойды бейнелі етіп ... адам сөзі әсем де ... тіл ... мол болуы
тиіс. Сол себепті бітіру жұмысының ... ... ... ... мен ... ... ... курстарда, көркем сөз оқу
шеберлерінің ... ... ... ... ... және ... тіл байлығын арттыру мақсатында, сондай-ақ
периоссология терминін жете түсінуге, сөз ... ... ... ... деп ... ... айтсақ, бітіру жұмысының нәтижесін
лексикология, семасиология, синтаксис және тіл ... ... ... Плеоназм категориясына, қолданысына өз тұрғымыздан ой,
пікір, жаңа аталымдар қосылды деп түсінеміз.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Бітіру жұмысын жазу ... ... ... мен ... ... анықтамалар беру, қиындылар
қалыптастыру, талдау, жүйелеу, топтау әдістері қолданылды.
Еңбектің ... ... ... ... 2005 ... ... ... қазақ тілі кафедрасының кезекті отырысында бекітілді. Қазақ
филологиясы факультетінде 2006 жылдың сәуір айында өткізілген студенттердің
ғылыми конференциясында осы ... ... ... ... ... ... ... барысы туралы 2006 жылдың ақпан айында өткен алдын-
ала қорғауда тыңдалды.
Бітіру жұмысының жазылуы тікелей ғылыми ... ... ... ... ... жұмысының құрылысы. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, ... ... бар ... ... тұрады.
1. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ МАҒЫНАЛАС ТІЛДІК БІРЛІКТЕР
1.1.Жалпы тілтанымдағы «синоним» ұғымы
Синонимдер (грек. synonymos – аталуы бірдей) – ... ... ... ... ... бір сөз табына жататын сөздер (фразеологизмдер,
морфемалар, синтаксистік ... ... ... ... ретінде сөздің элементарлы (қарапайым) ... ... түрі ... ... ... да көп ... сөз
бірнеше синонимиялық топтарға кіреді. Әр ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді; мысалы «ұзын
бойлы» (адам туралы) – ... ...... (қарапайым түрі);
«жоғары» (стиль жөнінде) – ... ... ... ... дәрежесіне қарай (пара-пар болу, мағына жақындығы,
бір-бірінің орнына қолдануы) синонимдер – «толық» ... ... ... «сәби-бөбек») және «жартылай» немесе «относительді» («сұлу-
көрікті-әдемі», ... деп ... ... ... ... ... ... екі қызметті де атқара алады, мысалы: «жүру» ... т.б. ... ... ... әр ... түбірлі («көзілдірік-
көз әйнек») және бір түбірлі деп бөлінеді. Сөз ... де ... ... ... ... ... ... «қорқақ- су жүрек», «батыр- ер ... ... деп - әр ... айтылғанымен, мағынасы жақын, бірақ
әрқайсысының өздеріне тән не ... не ... ... ... бар, бір сөз ... ... ... айтады.[2,30б.].
Синоним айтылуы басқа болғанымен, мағынасы бір-біріне жақын, бірінің
орнына бірі жүре ... ... топ. ... м. греч. однословъ, сословъ, однозначещее или весьма близкое
по ... къ ... ... ... синонимовъ. [4,187б.].
Синоним, -а, м. Слово, тождественное или ... ... по ... ... слову, например: «смелый» и «храбрый», «труд» и ... ... и ... // ... ... Когда мы
молоды, то поэтезируем и боготворим тех, в кого ... ... ... у нас – ... ... ... Фашизм стал синонимом голода и
рабства. М.Калинин, Сила народная. [5,96б.].
Синонимы (от греч. Synonymоs - ...... ... и той ... речи (а также в более широком понимании, фразеологизмы, ... ... ... ... или частично совпадающие
значения. В качестве единицы смыслового сопоставления ... ... ... ... ... его ... ... многозначное слово может ... ... в ... ... (или парадигм). Члены каждого ряда идентифицируются
семантически и ... ... ... ... ... найболее простого, стилистически ... ... ... ... ... ... (о человеке);
«рослый» - «длинный» (разг.), ... ... ... (о языке,
стиле) – ... ... ... ... ... (о звуке, голосе); «тонкий» - «писклявый» (разг.)
[6,447б.].
Синоним – ... мен ... әр ... ... ... бір ... өте ... ұқсас, мәндес сөздер. Синоним сөздердің мән-мағынасы мен
атқаратын рөлі қазақ тілінде және ... ... ... ... ... әдебиеттің пайдалану қорын молайтады. Мысалы, әдемі, әсем,
сұлу, көркем ... ... ... ... әр ... ... ... жағынан жуықтас, синонимдер екені белгілі ... ... (от ... ... - ... ... различные по
звучанию, но тождественные или близкие по смыслу, а ... ... ... ... ... по ... ... бывают полные
(«языкознание»- «языковедение») и частичные («дорога»- «путь») [8,1205б.].
1.2 Қазақ тіл ... ... пен ... ... ... ... ... тілі лексикасының мол қабатын құрайды.
Мұндай вариант пен дублет ...... ... ... қорын байытып
келген, оның дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылымының даму барысында
ұдайы өзгеріске түсіп ... ... ... ... ... ... - әлеуметтік жағдайының, тұрмыс-тіршілігіндегі
өзгерістің, басқа ... ... ... ... ... әр ... жарыспа тұлғаларының түзілуіне әсер еткені анық.
Бір сөздің жарыспа тұлғалары дегеніміз – мағыналық ... ... ... ... ... ... стильдік бояуымен ерекшеленбейтін,
әр алуан себептерден дыбыстық немесе тұлғалық ауытқуға ... ... ... ... ... дыбысталуы бөлек, бірақ қолдануы да бөлек,
бірақ қолдануында мағыналық дербестігі жоқ ... ... ... ... сөздер барлық сөз ... ... ... ... пәтер / бәтер; былғары / бұлғары; апиын / ... ... ... ... / ... ... / ептеп; әткеншек / ... ... ... / ... / ... түзу / ... алал / ... аңду / аңлу; бүкшеңде / бүкшіңде; жұбату / жуату; ұқсау /
ұсау.
Есімдіктер: ол / о; ана / әне / әні; қане / ... әгәр / ... да / де / та / те; мен / бен / пен; қой / ғой; көрі / ... / ... құрлы / ғұрлы; шейін / дейін.
Одағай : айхай / айқай / ... ... ... / ... ... / ... ... жүз /дүз; жетпіс / джетпіс; сегіз /секіз.
Тіл мәдениетін арттырудың басты шарты бүкіл жұртшылыққа ортақ жазба
әдеби тіліміздің нормасын ... ... емле ... ... алу, ... ала-құлалыққа жол бермей, бірізділікті сақтау мәселесі ... ... ... ... ... Аға ғалымдарымыздың айтып келгеніндей,
қайбір тілде болмасын сөз ... ... ... ... ... я ... ... қоя бермей, заман озған сайын ... ... ... ... ... Сондықтан да болар, ... ... ... ... саны ... ... көп. ... әрдайым дәл анықтау оңай емес. Мысалы: қазіргі ... ... ... ... бір ... екі вариант қатары жарыса қолданылып жүргені
белгілі. Бұған көркем ... әлі ... ... кездесіп қалатын қарапайым
сөйлеу тілінің элементтері іштеме / ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ бұл сөздің жергілікті ерекшелікке жататын еждеңе /
еждеме / ... / ... / ... / ... ... варианттары кездесетіні
мәлім. Сөйтіп, бір ғана «ештеме» сөзінің он ... ... ... ... ... ... жарыспа тұлғалар лексикада, қос сөздер мен фразада,
морфологиялық, синтаксистік ... жиі ... Жеке ... ... ... ... да бар. ... тепе-
теңдіктегі тұлғалар сөйлеу тілі мен атыраптық (говарлық) деңгейде шектеліп
қалмайды. Олардың баспасөзде жарыса қолданылып жүргені де аз ... ажуа ... ... / ... залал / зарар; дейін / шейін; тозақ / дозақ; бәйек /
бәйік; ертегі / ... арам / ... өмір / ... Кісі ... байланысты
Абдолла / Ғабдолла / Қабдолла; Әли / Ғали / Қали; Иса / Айса / ... ... ... ... / ... / монгол / мұңғыл дегенге ұқсас
түзілген вариант сөздер де бар. Байырғы сөздер мен терминдердің ... ... ... сирек кездеседі. Оған керісінше, кірме сөздердің
вариант қатары өте көп. Араб – ... ... ... ... ... баспасөзде әлі күнге дейін жиі ұшырасса, русизмдердің
бір вариантының әдеби нормаға айналуы басым. ... ... ... де бірдей емес: ғылыми әдебиетте сирек, ... ... одан ... ал қарапайым сөйлеу тілінде бәрінен де жиі ұшырасады.
Тілдегі варианттылықты зерттеушілер уақытша құбылысқа ... бұл ... ... көне мен ... ... ... ... даму кезеңімен сипатталады. [9,3б.].
Лексикалық варианттар - мағыналық тепе-теңдікті білдіретін тұлғасы ... ... ... ... деп атаймыз. Дублет пен вариант тұлғалардың
атқарар қызметінің ортақ жақтары бары анық. Дей тұрсақ та ... ... ... ... ... сөз ... өзгешелеу. Алайда
лексикологтар еңбегінде бұл ұғымның өзі әрқалай аталып ... ... ... ... пен ... ... қатар қолданылып жүрді. Ал
бұл ... ... ... ... қандай, бұл жайында тіл
ғалымдарының айтқан пікірлері қандай деген сұрақ ... ... ... тепе-
теңдікті білдіретіндіктен, дублет пен варианттың ортақ жақтары бар. Алайда
тіл құбылыстарына біржақты қараудан, «вариант» пен «дублет» ... ғана ... ... мүмкін. Сондықтан дублет пен вариант
терминдерін ажыратып қолдану жайлы пікірді бірсыпыра лингвистер ... ... ... де ... пен «вариант» терминдерінің ара-
жігі ашылмай қабат алынып келді. Оның себебі қазақ тіліндегі дублет ... ... ... 70 ... ... ... түрде сөз бола қоймаған
еді. Әрі олардың бәрі мағыналық ... ... ... ... әдеби тілге қатысты, нормалану мәселесі тұрғысынан
ғана сөз етіледі.
Дегенмен «вариант» пен « дублет» терминдерінің білдірер ... ... бұл ... мәні мен ... ... ... мен өзгеру
тенденциялары секілді қазіргі таңдағы актуальды мәселелерді түбегейлі ... ... ... да ... тұлғалар тәрізді дублет қатарларының айырым белгісін
анықтап, олардың ... ... ... ... тіліндегі басқа
құбылыстардың сыр-сипатын аша түсуі үшін қажет. Лексикалық варианттардан,
сөздің ... және ... ... ... айырмашылығы
бар.
Дублет - француз сөзі, қазақша екі, қос деген ұғымды білдіреді. Ал
варианттылықта ( латынша ... ... ... мұндай шек жоқ. Демек
дублет қатарының көбінесе екі сыңары ғана ... ... ... сөздің
фонетикалық варианты екеу де (балуан / палуан, ... ... үшеу ... / ... / ... одан да көп бола ... мүмкін (ұқсау / ұқшау /
оқсау /оқшау / құсау) [10,115б.].
1.3 Қазақ тілтанымындағы лексикалық синонимдер мен мағыналас
фразеотіркестердің ... мен ... ... деп әдетте бір-біріне мағыналары жақын сөздерді
айтамыз. Лексикалық синонимдер турасында қаншама еңбектер ... ... ... ... ... ... айтылды, теориялық
тұжырымдары жасалды. Бірақ фразеологизмдердің де синонимдік қатар құратынын
естен шығармайық. ... ... ... мағыналары жуық тұрақты
сөз тіркестері де бар. Бұларды фразеологиялық синонимдер ... ... сөз ... ... мағыналық ерекшеліктері тіл біліміміздегі
ең күрделі мәселе болып отыр. Бұған аса назар аудару қажет деп білеміз.
Академик ... ... ... ... ... ... ... кезінде қазақ фразеологизмдерін ... алып ... ... ... болатын. І.Кеңесбаев фразеология саласында әлі
де жете ... ... бар деп ой ... Ең ... синонимдес
фразеологизмдерге анықтама беріп, олардың фразеологиялық варианттардан
айырмашылығын көрсетеді.
«Синоним фразеологизмдерде ешбір ... ... ... ... ... тұрпат жуықтығы болмайды» [11,591б.]. -
дейді. Осыдан соң ... ... ... ... «он ... ... бит ... / терісінен / биялай тоқыған; ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Демек бұлар - синонимдес
фразеологизмдер»[11;591б.].
Мысалы, ұнатпау ...... ... ... ... ... түю, қыңыр қарау, құлқы сүймеу, мұрнын тыжыру (жақтырмау), оң
қарамау, салқын қарау, суқаны сүймеу, іші ... ... ...... ... ... ... жалығу, өзін-өзі қоярға жер таппау (алаңдау,
ашулану), іші ... ... іші пысу ... ... ... ... арқылы беруге болады. Фразеологизмдер арасында ұшырасатын
осындай құбылыстар турасында ... ... ... ... де ... ... ғылыми-теориялық тұжырымдар аз. Оның
ішінде «Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері» еңбегін
және сол ... ... ... ... атап айту лазым. Бұл
еңбектердің авторы Г.Смағұлова осы тақырыпты егжей-тегжей ... бірі ... ... ... ... ... сөздіктің
кемшілік тұстары да жоқ емес: кейбір ... ... ... тұрақты
тіркес берілген. Мысалы: қауіп төну – жаны қысылу, ... ... ... ... бір ...... тіркестер алфавит бойынша ... ... ... ... яғни жиі ... ... сөз тіркестері тұруы керек. Бірақ, жоқтан бар ... ... ... тура ... ... ... сөз қозғамас бұрын, лексикалық
синонимдер жөнінде, олардың ерекшеліктері мен тән ... ... ... ... да ... синонимдер толық, жан-жақты зерттелген
семантикалық категориялар. ... тіл ... ... ... ... ... кезге дейін жүздеген мақалалар, ... ... ... ... ... ... мәндес сөздер синонимдер деп
аталады. Өзара мәндес сөздерден синонимдік қатар құрылады. ... ... екі, ... одан да көп ... енеді. Мысалы: 1) адам-
кісі; 2) күш – қуат - әл - ... 3) ... - ...... - ... 4) ...... – титықтау - тұралау; 5) құрғау – кебу
–дегду - ... 6) тез – ......... - ... ... синонимділігі жайлы айтылған ғылыми тұжырымдар негізінен бір
ортақ пікірдің айналасынан табылады. Кезінде А.Б.Шапиро, А.Н.Гвоздев т.б.
бір ұғымды білдіретін мағынасы ... ... ... ... ... ... ... синоним деп таныса, енді бір зерттеушілер
(Булаховский, Евгеньева) мағына жақындығымен ... ... ... ... ... ауыстырып қолданғанда пәлендей айырмасы
болмайтын сөздер ... деп ... ... ... ... ... Ұзақ
жылдар бойы мәтінді оқып, үйрену тәжірибелерінен, лексикалық қолдану
ерекшеліктерінен туған ... ... ... ... келе ... толықтыра түскен (Александрова, Вакуров) синоним сөздердің
эмоционалды - ... реңк ... және ... бір ... табылуы, әрі басқа сөздермен тіркесімділігіне ... ... ... ... сөздердің бір сөз табынан болуы ... ... ... ... айтылған басқа да теориялық тұжырымдар ... ... ... ... ... ... Олар да ... үшін қойылатын шарттарды осылай жүйеледі.
Бір сөздің орнына басқа бір сөзді алып қолдану қандай тілде болса да
жиі ... ... бір ... бірнеше сөзбен беру аз кездесетін құбылыс.
Г. Смағұлова бұларды ... ... ... ... ... ... мағыналас сөздерді еш қиналмай бірінің орнына
бірін алмастыру ... ... бола ... Ал ... ... жуық,
тепе-тең болса да стильдік ерекшеліктері, айырмашылықтары, ... ... ... қатар, стильдері де жуық, мағыналары да ... де ... ... ...... ... сөздердің тең түсүі. Алайда бұған қарамастан, ... ... ... синонимнің басты қасиеті екеніне ешкім шек келтірмейді»
[14,8б.].
Лексикалық синонимдерді анықтаудағы таза ... ... Ю.А. ... ... зерттеулерде «в множестве слов, обычно
признаваемых синонимами, следует различать лексические ... в ... ... и ... они ... себя по ... ... перифразирования» деуі осыған дейінгі лексикалық синонимдер ... ... ... тағы бір ... шыққаннан кейінгі қорытынды пікір
іспеттес. Бір синонимді қатардағы сөздердің бір-бірімен қаншалықты мағына
жақындығының бар екендігі және ол ... әлі ... ... ... ортақ
пікірге келудің қиындығы, әрі бұл жөнінде осы мәселені шешуге ерте кезде-ақ
Апресянның ұмтылыс жасағаны жайында орыс тілі синоним сөздігінің ... ... еске ... ... ... латын. guasi-тура, сондай, сол сияқты) -
синоним дерлік, синонимдес деп түсіндіреді. Лексикалық синонимдерді талдау
мен анықтау жолдары қазір тіл ... ... ... ... тар ... ... яғни сөздіктерде берілген
түсініктемесі бойынша бірдей мағынада берілуі.
2) лексиканың өз ... ... ... яғни ... ... ... жіктелуі арқылы жүзеге асырылады.
Мұндай жағдайда синоним сөздерде мағына ... ... ... де, ... ... ... ... көбейе береді.
Тілімізде синонимдес сөздер, тепе-тең мағыналас сөздер аз болса ... ... ... ... сөздер: адам – кісі, мысалы- ... - ... ... - ... ау - тор, ... - ... ештеме –
дәнеме, кездесу – жолығу, мақсат – мұрат, ...... ......... ... нормалану процесінде диалект, ауызекі сөйлеу тіліне
қарағанда мағыналық жіктелуде шектеу аз. Мұндағы ... айту ... ... ... арқылы лексиканың семантикалық ... ... де ... осы ... ... ... ... президент – ел басы, үкімет үйі – ақ орда, конститутция – ата заң
т.б. сөздер тобы мағыналас ... ... ... қолданыста
жүреді.
Ал ауру – сырқат – науқас – дерт – індет, жол – ... баға – ... ... ... – билеу, ескі – көне, жору – ұйғару, сөйлеу – айту, ... ...... ... қатарларындағы бұл мысалдардың қолданылу
ерекшеліктері мағыналық, ... ... ... сөздердің
тіркесімділігіне ... ... ... ... ... ... дерт, індет, кесел
сөздерінің мағыналары және стильдік реңктері ... ... ... ... ... ... ауру ... аурудың аты – тұмау
) жалпылықты да, яғни ұғымның атауын да ... ... ... ... дерт, кесел - көбінесе жазылмайтын, ұзақ ауыратын процесте
айтылса, індет – мал ... ... ... ... ... Сол
сияқты жол, жоспар синонимдерінде осындай ерекшіліктерді байқауға болады.
Алыс, ұзақ жолды әдетте ... ... ... ... қолданыста
іссапар, жолсапар командировка сөзінің ұғымында жүр. ... айту ... ... ... ... ...... ойысса, айту – ақпар беру, хабарлау сияқты мағыналық айырмашылықтары
аңғарылады. Мұндай синоним сөздердегі семантикалық жіктелістерді, ... ... тән ... ... ... ... семантикалық процестердегі мағына
үйлестігінің келе-келе ... заң ... ... ... ... әсер етеді.
Сонымен лексикалық мәндес сөздердің бір-бірінің орнына өзара ... ... ... бірнеше ерекшіліктеріне қарай анықталады:
- сөздердің лексикалық мағына жақындығы;
- стильдік қолданылуына ... ұғым ... ... ... сақталуы;
- мағына жақындығына қарай сөздердің тіркесімділік қасиеті;
- кейде ... ... ... ... ... ... бірінің орнына бірі кез келген уақытта ауысып ... ... ... ... ең ... ... ... «абыройлы» -
«беделді» сөздері мағыналас, стильдік қолданыс ыңғайында да мұндағы ұғым,
түсініктің теңдігі ... ... тұр. ... ... ... басқа
сөздермен тіркесімділігінде де сақталады. Мәселен, бұл қасиеттер тек ... ... ... ... ... ұл, ... ... Әрі бұл
сөздер бірінің орнына бірі мағына дәлдігін толық ... ... ... ... ... ... толық синоним болуы туралы аксиомалық
пікір айтуға болады. Алайда, тіл ... ... ... ... ... ... әр ... өзгерістерге ұшырап, кейде мағына жақындығы
болғанымен ... ... әр ... ... Сондай-ақ синоним
сөздердің басқа сөздермен тіркесімділігі де назар аударады. Мысалы, үкімет
жарлығы, басқарма, әкім бұйрығы ... бір ... ... екі басқа.
Үкімет жарлығы мемлекет аумағын қамтыса, ... әкім ... - ... ... ... күші бар сөз. Кейде мағына жақындығы сақталады да,
дәлдік абсалюттік ыңғайда ... ... ... ... ... десек,
«қолы шебер» дегенмен «ептінің» мағыналық дәлдігі кемдеу.
Лексикалық сенонимдер – ... ... ... ... ... ұғымды түсініктің атауын нақтылайды. Жоғарыдағы аталған
белгілер олардың ... ... ... онда ... қатарлар пайда
болады.
Мағыналас сөздер қатарының ұлғаюына тілдегі ... ... мол ... ... ... Ал осы ... синонимдік қатыста түсетін
фразеологиялық тұлғалардың алатын орны ерекше.
Фразеологиялық тіркестер де жеке сөздерге синоним ретінде қолданылады.
Мысалы, «алыс, қашық» ... үшін – жер ... ... жер, жеті ... ... көз ... құлақ естімес жер, ит жеткен жер, ит арқасы қиянда, ит
өлген жер, түйенің тұяғы түскен жер деген ... ... бар. ... ... үшін ... ... жер, бір ... иек артым жер, иек
астында, қамшы салым жер, ... адым жер, ... ... жер, қозы ... қол ... оқ жетер жер, сідік шаптырым жер (дөрекі ) және таяқ ... бір адым жер, асық ... жер, аяқ ... жер, сөз ... жер, ... ... сүйемдей жер, құрық бойымдай жер, көз салым жер, оқ ... ... ... ... ... ... басты - жұмысы көп – қолы тимеу – белі бүгілмеу – ...... су ... – құйрығы жерге тимеу – мұршасы келмеу ... ... жүру – ... ... болмау – дамыл көрмеу – тыным
таппау – күн ... түн ...... ... ... ... – күндіз
күлкі, түнде ұйқы көрмеу.
Тыныштық сәті – құлаққа ұрған ...... ... ... ... тыну – тырс ... – аспандағы құс ұшуын, жел есуін тоқтату.
Ұйықтамау – таңды көзбен атқызу – ... ... ұру – ... ... ... ... – түн ұйқысын төрт бөлу – көз шырымын алмау – көрер таңды
көзімен ... – басы ... ... ... өзара бір-біріне синоним болуын қалай
түсінеміз, олардың қандай белгілері бар, ... ... ... үшін ... ... ... керек?
Бұл сұрақтар анықтамасы бұрын фразеологизмдердің тұлғалық, ... ... олар ... ... қосымша, үстемелік маңызы бар
принциптері туралы айтқан жөн. Бұл туралы ... ... ... ... тұрақты сөздер комплексі және олардың мағына жасаудағы
қосымшалық принциптері жайында пікіріне назар ... ... ... және ... жүйелердің тілдесу, сөйлесу процестерінде
кейбір түсінік, жағдайларды жеткізуге бастан аяқ қамти ... ... ... осы ... әрі ... әрі жетіспеушілікті толтыру үшін
қосымшалық (үстемелік) ... ... ... ... ... ... нақтылап, қосымшалық принцип туралы әрі ... ... ... ... С. ... ... сөздер комплексінің ... ... ... ... баға ... ... фразеологизмдер тура немесе туынды
номинация жасай ма деген екі ... ... бар. ... ең ... ... номинация жасау емес, құбылыс, жағдай,
заттарға баға беру, сипаттау. Сондықтан ... ... ... ... ... ... Фразеологизмдердің қосымша мағыналық көмегі
арқылы зат, ... тура ... ... көмескі тұстары толық
ашылады, айтылады. Бірақ ғалымдар лексикалық ... ... ... ... ... да, ономасиологияның да ... ... Ал ... туралы көптеген зерттеу еңбектерін
жазған И.С.Торопцев бұл ... тек ... ... етіп ... әсіресе
сөзжасамға жақындатады. Е.С.Кубрякова ономасиологияның ... ... ... сөздер құбылысын, этимологияны және
фразеологизмдердің жасалу механизмдеріне де ... ... деп ... семасиологияда атау мағынаның, яғни номинацияның жасалуы сөз
болса, зат, құбылыс, жағдайлар (ситуация) туралы қосымша, ... ... ... ... үшін тура ... жеке сөздердің ғана емес,
қосымша ауыспалы мағына тұрғысында фразеологизмдердің рөлі ... ... ... үш ... (мағынаның дыбыстық көрінісі, заттық (денотат)
және ұғымдық белгілер) ұғымның түрлі түсініктерімен ... ... ... ... тікелей қатысты. Олай болса, «В
семасиологии речь идет об одном слове и его ... с ... ... в ... - о ... ... ... с несколькими словами» деген
Е.В.Заонегиннің пікірі құптарлық. Бұл ... бір ... ... ... ... ... ... өтпейді. Ендеше, ... ... ... ... пайда болу механизмдері, яғни
ұғымның әр түрлі түсініктері ономасиологиялық аспектіде қарастырылады.
Мысалы, «арасына от салу, айдап ... ... қою, ... сына ... ... жік ... араларын суыту, іріткі салу, арасына тікен болу» т.б.
фразеологизмдері «араздастыру» ұғымын біріктірсе, аяғы сұйылып кету – ... аяғы ... – сөз /су/ аяғы ... – сөз ... салу – сөзі ...... ... болу /қылу/ - құрғақ уәде – құрғақ уәдеден қуырдақ
қуыру – ... ... ... уызы – ... уәде ... ал
басына су құю – дым «-ын» ... – жоқ болу – жоқ қылу – ... ... ... жоғалту – келмеске кетіру (әдейі) – көз ... қалу ...... ... ұшу ... – көзін жоғалту (әдейі) – көзін
жою / құрту – ... кету ...... сипап қалу (өкініш) – ... ... ізі жоқ – ... бар да ... жоқ ... ілмеу) – сап болу –
су аяғы құрдымға кету ... – су ... ... (әдейі) – су түбіне кету /
кетіру – судай сіңіп, тастай бату – сыпырып / ... кету ...... салу – ... ... шабу (әдейі) – тұқымын тұздай құрту (әдейі) –
түбіне жету (әдейі) – түп-тамырымен құрту / жою – ... ... ... ... ... ... ... кету – ұшты-күйлі жоғалу / жоқ болу
– хан талапайға салу – шүу, қара ... ...... жоқ болу – ... – ініне су құю (әдейі) жоғалту (көзін құрту)ұғымына қатысты айтылатын
мағыналас фразеологизмдердің жасалуы ... ... ... ... қарағанда мағыналас фразеологизмдер ойды анық,
дәл, әрі образды жеткізуде таптырмайтын тілдік ... ... және ... ... ... ... назар аударайық.
- Осыншама ит өлген жерге сендерді сүйретіп, обалдарыңа ... – ау! ... ... ... ... ( Ғ.Қайырбеков, Үш қиян. 434 б.).
- Қиыр ... ит ... ... ... ... бар ... абақтыда
сарғайып жатыр, аман-жаманын біліп кеп бер! – деп, кәрі ... ... ( ... ... 5 т. – 208 б.).
Көркем шығармаларда, ... ... ... ... ұғымын қазақ
фразеологизмдерінде көбінесе ит өлген жер (кейде ит ... ... жиі ... мына ... ... түрлерін мағыналас фразеологизмдермен қалай
жеткізілетіндігі образдылықтың ауқымына байлынысты.
УАҚЫТ ЖЕТПЕУ:
- Жауды жалғыз өзің ... ... Өзім де ... ... қолым
тимей, етегіме сүрініп жүрмін. ( О.Бөкеев, Таңдамалы. 91б.).
- Мұндайда белсенділігімен көзге ... ... ... ... алқын-жұлқын, ес-түссіз, мұрындарына су ... іске ... ... - № 10. 1992. 98 б. ... Бұл ... таң аппақ атқанша Абай бір сәтке де көз ілген жоқ.
(М.Әуезов, Шығармалар. 3т. – 168 ... ... ұзақ ... ... ... жиі-жиі күрсінумен болды.
(Д.Исабеков, Таңдамалы. 2т. – 320 б.).
ТЫНЫШТЫҚ:
- Хадиша шеттен асып ... енді ... ... ... ... тынып отырған ... ... ... ... ... ... 1т. – 256 ... Бір гүл селт етпейді, не бір жапырақ сыбдырламайды, төңірек құлаққа
ұрған танадай ауыл маужырап ұйқыда. (Ж.Аймауытов, ... 42 ... ... де ... ... жаза тартуға тиіс… - шыбынның ызыңы
естілердей тыныштық ... (М. ... ... 51 ... ... бұл қазақ ашуға мінбесін де. Басы бірігіп атқа қонбасын ... М. ... ... 48 ... Ол ... да, ... да талайын көрген, ата-бабасынан бері жұрт
тұтқасын ұстап келе ... ел ... ... ... ... ... ... мүдделеріне қатысты өзекті мәселерге
келгенде ... ... ... де ... қаны ... хан
ордасының өзіне қарсы шабарын білмейтін. (М. Мағауин, Аласапыран, 72б.).
- «Жекпе-жек! Жекеге! Жекеге шық! » дегені ... ... ... ғой ... ... ... ... кеттім. (М. Мағауин, Аласапыран,
87 б.).
- Келер аптада Ораз – ... ... ... ... ... бас уәзірі Барыс бектің өзімен жүздесті. Үсті – басы шұбар темір,
қабағынан қар ... алып ... ... ... ... ( М. ... 248 ... нақтылауда мағыналас тіркестер мәнерлілік суреттілік арқылы жан-
жақты дәлдікпен беруге ұмтылады. Ерекше экспрессивті – қолы тимей ... ... ... су ... іске ... ... оралымдар
сілтідей тыну, құлаққа ... ... ... ызыңы деген сияқты
тіркестер арқылы ұғым ... ... ... ... ... ... лингвистикалық байланыс болады.
Сөздер немесе фразеологизмдер бір-біріне синоним ретінде олардың ұғымдағы
жалпы түсінігі бірдей болғанымен, ... ... ... ... ... сөздің түсінігі бір фразеологизмде - «ине шаншар жер
жоқ» - деп ... енді ... «ит ... ... төгілген» деген
молшылықты айтады.
Бұл мысалдарда ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, олардың тілдегі көрінісі мүлде басқа. «Ине
шаншар жер жоқ» - сырт құрылысы аяқталған сөйлем құрылымдас. «Ит ... ... - ... ... түрде уақыт ұғымымен лексикалық
шектеулікте тұрады. (Мысалы, заман, күні,т.б.). Алғашқы мысалдағы ... ... ... ... ... ... әлдеқандай қосымша
лексиканы керек етпейді.
Уақыт ұғымымен шектеулікте тұратын «ит ... ... ... ... ... ... тіркестеріне қандай деген сұрақпен қоса міндетті
түрде мезгіл үстеулері қатар жүреді.
- Баяғы колхоз болып тұрған ... ақ ... ... ... ұлы ... ... ... кекіртіп тастаушы еді. (О.Бөкеев,Таңдамалы.1т. -78
б.).
- Жасыл шөп нәрі мен жарық күн ... ... ... жаз ... ... ... таңға таң қосылатын, ақ дария болып ағып, ит басына
іркіт төгілген шақ. ... ... 135 ... ... ... - жеті ... түк ... – аузы аққа жарымаған
- қара қасқа кедей – қалтасы жұқа – қолы қысқа ... ... ... байланыс ретінде ұстап тұрған сөз – «адам».
Бұдан шығатын қорытынды: ұғым – кең, әрі ... Ал сөз ... – ол ... ... қара ... кедей деп мемлекетіне қатысты айтуға болар. Бірақ
жеті атасынан түк көрмеген, аузы аққа жарымаған мемлекет ... ... ... ... қалтасы жұқа, қолы қысқа ... ... ... сөз ... жарап қалар. Лексикалық синонимдерге
қарағанда мағыналас ... ... ... мен ... ... бір ... сақталуға тырысады.
2. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ПЕРИССОЛОГИЯ МӘСЕЛЕСІ
2.1 Периссология ... ... ... бұл ... ... әр ... әр түрлі түсінік беріліп
жүр. Осы ... ... ... ... ... ... түсіндірме
сөздіктердегі аталмыш терминдер былайша берілуде:
Плеоназм - (грек. Pleonasmos – артық, ...... ... артық сөз. Мағыналық жағынан сәйкесіп, үйлесіп, тіркескен, алайда
логикалық тұрғыдан қисынсыз, ... ... сөз ... ...
көпсөзділік, сөйлем жүйесіндегі кінаратты құбылыс. Мысаалы: «ессіз ... та ... ... да ... ... ... шет сөздердің мән-мағынасын түсінбегендіктен туады.
Мысалы: «бос вакансия».
Плеоназм кей жағдайда мағыналық әрі дыбыстық жағынан ұқсас, біртектес
сөздерді үйме-жүйме, шамадан, мөлшерден тыс ... ... ... тек – ... байырғы халық ауыз әдебиетінде жатыр.
Халықтың осынау рухани-мәдени ескерткіштерінде өрнектілік, ... ... ... [7, 269 ...... (анг. ... нем. ... Abundanz, фр.
Pleonasme, гр. Pleonasmos – «артықтық»). Адам ойын ... ... ... ... сөз. ... бірнеше атауы бар (перифраза,
диттология). [15,124 б.]
Плеоназм (грек. Pleonasmos – артықшылық) – лексикалық не ... ... үшін ... ... ... ... ... ретінде элипсиске қарсы қойылады. ... ... ... ... және ... тұлғалардың
қайталануларынан өз көрінісін табады. ... ... ... ... ... мүмкін: 1) міндетті плеоназм тілдік жүйеге немесе нормаға сай
болу қажеттілігінен ... 2) ... ... ... ... мақсатына байланысты жасалады. [16,164 б.]
Плеоназм заттың лингвистикалық қабаттасып қатар қолданылу нәтижесінде
бір мағынаны білдіріп ... ... екі сөз. ... ... екі сөз
плеоназм әдісімен ұдайы қатар ... келе бір сөз ... ... ... ... ...... шамадан тыс), қабаттасып
қатар қолданылу нәтижесінде бір ... ... ... ... екі
сөз плеоназм әдісімен ұдайы ... келе бір сөз ... ... ... ... қырмызы қызыл, кәрі шал, ақ шаңқан, суық ... таза т.б. ... ... терминін түсіндіруде біраз
қайшылықтар бар. Ол тавтология, периссология, баттология, гендиадис, қос
және ... ... ... ... ... т.б. ... ... көрсететін ұғым-түсініктермен араласып жатады. Бұл проблема
І.Кеңесбаевтің, ... ... ... ... қарастырылған. Плеоназмдық тіркестердің шамадан тыс
берілген сөздерді пайдалануға, олардың тілдің деңгейіне ... ... ... ... және лексико-грамматикалық плеоназмдар
деп үш топқа бөледі.
Қазіргі ... ... ... жүйесінің қалыптасуы тек
заңдылықтарына ғана емес, сол сияқты экстралингвистикалық құбылыстарға да
байланысты. Олар ... өмір мен ... ... ... де ... отырады. Тілімізде плеоназмдарды сөзді анықтау,
күшейту, нақтылау үшін ғана емес, көркем әдебиет пен фольклор ... ... ... ... ... мақсатында стилистикалық тәсіл ретінде ... мәні зор. [18,509 ... ... «Сөздер сөйлейді» еңбегінде плеоназм ... ... ... ... ... ... сөз ... плеоназм
құбылысы ерекше орын алады. Плеоназм немесе плеонастық ... ... ... екі ... ... ... Ол қатарды не екі тілдің сөздері, не
көне-жаңа ... не ... ... екі морфологиялық тұлға құрайды.
Әдетте тіл ... ... (ол ... деп те ... ... «басы артықтық» деп таниды. Бірақ бұл жердегі «басы ... ... яғни ... ... бір ... не ... ... ғана тілде орын алады. ... ... ... тіл ... басы ... дүнеиені көтермейтіндіктен, плеонастық қатарлар
түзілмейді. Мысалы, «соқыр» мағынасындағы ... көр сөзі мен ... ... ... сөзі қатар келіп, көр соқыр болып айтылғанда, соқыр
сөзіне ... ... тас ... ... ... ... реңке үстеп тұр.
Сол сияқты құдды (құтты) өзі деген тіркесте құдды деген парсы сөзі ... өз ... ... ... ... ... екеуі қатар келгенде,
«тап өзі, айнымайтын өзі, нағыз өзі» деген сияқты үстеме мағына ... ... деп ... ... ... ... керек, өйткені Сар сөзі
парсы тілінде «уайым» ... ... ... ... «уайым уайым»
деген тіркес түрінде пайда болып, жай уайым емес, «қатты уайым, ... ... ... ... алып тұр.
Енді бірқатар плеонастық тіркестердегі екі сөз тек бірін-бірі
түсіндіру ... ... ... басы ... ... ... ... дегенде, екеуі де «түйеге артып алып жүретін кішкене зеңбірек»
дегенді білдіретін сөздер болғандықтан, бұл ... «топ ... ... ... топ» ... сияқты бірін-бірі түсіндіретін
қолданыс болып шығады.
Плеонастық қатарлардың ішінде көне ... мен жаңа ... ... пен ... ... қатар келіп, я болмаса бірінің орнына бірі
жұмасалып, көбінесе стильдік ... ... яғни ... ... түзеді. Мысалы, қатуланып, қаттанып деген екі сөздің түбірі ... ... ... ... ... ... плеоназм болуы тек поэтикалық
мақсат үдесінен шығуды көздегендіктен, өлеңді сөзден басқа ... бұл ... ... ... еді. ... ... осы ... тұлғаның орнында күнілесу
деген көне морфологиялық тұлғаның қолданылуы тек өлең-жырлар тіліне ғана
тән. [19,174 б.]
Қазақ ... ... екі сөз ... ... ... ... мағынасын күшейтеді. Мұндай сөз қолданысын тіл білімінде плеоназм
дейді. ... кең ... ел, ... шалқар көл, қырмызы қызыл жібек, заңғар
биік тау, зәулім биік үй, қызыл жоса қан, нән ... ... ... ... ... зор жұмыс, құр бекер жүріс т.б. [20, 9 б.]
Плеоназм – (греч. Pleonasmos – ... ... ... ... и тем ... ... слова (если только это ... со ... ... ... в ... ... ... Каждая минута времени (минута ... ... с ... в ... месяце (в слове апрель уже ... ... ... ... ... – то же, что промышленность); ... ... ... ... ... ... своя автобиография
(в слове автобиография уже содержится понятие «своя»); впервые ... ... ... ... ... ... [21, 286 б.]
Плеоназм (от греческого Pleonasmos – излишество) – 1) многословие;
употребление в речи ... оп ... и ... ... ... ... в общем и целом, поступательное движение вперёд (поступательное
движение и есть движение в ... ... ... ... ... ... и ... оказывается мнимым, если служит задачам стилистической (гл.
обр. эмоциональной) выразительности в разговорной речи. (Я ... ... ... ... ... («но им ... не воротиться»
Жуковский) или фольклоре (грусть-тоска6 океан-море, хожу да ... ... ... как ... речи, ошибкой и Плеоназма как
стилистической ... ... в ... мере ... определяется
общим речевым стилем эпохи. Крайней формой Плеоназм является тавтология
(см) – ... ... по ... и ... слов ... ... ... день и т.п.)
2) Избыточность выражения как постоянное свойство языковой единицы.
[22,211 б.]
О.С. ... ... ... ... ... ... – 1) Избыточность выражения как постоянное
свойство ... ... 2) ... ... ... в ... выражений; ср. климакс, стилистическая ... ... ... ... ... ... ... синонимических
грамматических средств. Та красивая, молодая женщина; английский Who did
you see There? (с ... ... при ... [23,325 ... (от ... Pleonasmos – излишек), многословие, употребление
слов, излишних не только для смысловой полноты6 но и для ... ... к ... ... ... ... как ... переходящая в «порок стиля»; граница этого
перехода зыбка и ... ... меры и ... ... ... в
разговорной речи («своими глазами видел»), где он ... ... из ... ... ... ... в фольклоре («путь-дорога»,
«грусть-тоска»); некоторые стили в прошлом культивировали его; в ... ... ... ... «… ... ... и сын её Федор
отравили себя ядом, мы видели их мертвые трупы» (А.С.Пушкин). Крайнюю ... ... так же ... В современном стилистике понятие
тавтологий и плеоназма нередко отождествляют. [24,280 ... ... ......... ... прием, когда в одном предложений ... ... ... ... и ... зачастую только засоряют текст.
Например: «это случилось в феврале месяце», «в ... ... ... человек
рабочих». [25, 443 б.]
Плеоназм (от греч. Pleonasmos – излишество), употребление слов,
излишних для ... ... ... а ... и для стилистических
выразительности. Например, плеоназм в словосочетаний «своя автобиография»
(в слове «автобиография» уже содержится понятие ... [26, 156 ... (фр. ... греч. Pleonasmos преизбыток). Оборот речи, в
котором повторяются слова, одинаковые или близкие по значению (например,
«патриот ... ... во ... ... ... ... в
народной поэзий («грусть-тоска», «горе-горькое», «путь-дороженька»), часто
используется как стилистический прием, ... ... ... «Но
без страха, без боязни вышел ... на ... ... о ... И.А.Бунина). [27, 541 б.]
Плеоназм (от греч. ...... ... ... для ... полноты высказывания, а иногда и для стилистических
выразительности, например: «своя ...... ... ... понятие «своя»). [28, 1022 б.]
Плеоназм (от греч. Pleonasmos – ... ... ... для ... ... высказывания, а иногда и для ... ... ... в ... ... ... слове «автобиография» уже содержится понятие «своя»). [29, 925 ... ... ... ... ... ... (от греч.
плеоназмос – излишество) называется употребление в речи близких по смыслу и
потому лишних слов ... ... ... ... бесполезно
пропадает, предчувствовать заранее, ценные сокровища, темный мрак и ... ... ... при ... синонимов: расцеловал и
облобызал; мужественный и ... ... ... А. ... считая краткость одним из достоинств произведения,
упрекал П. Вяземского в ... к нему за то, что в его ... ... речь ... из ... ... а ... «Еще мучительней
вдвойне» - едва ли не плеоназм.
Плеоназмы обычно возникают ... ... ... ... ... ... леса не ограничиваются т о л ь к ... ... но и не ... т а к ж е , ... н а п р а с н ... ... даря ... Выделенные разрядкой слова без ущерба
можно исключить.
Однако следует отличать такое проявление речевой избыточности ... ... к ... ... обращаются сознательно как к
средству усиления выразительности речи. Например, у Ф. Тютчева:
Небесный свод, горящий ... ... ... из ... мы ... ... ... всех сторон ... этом ... ... - ... ... ... речи. В
устном народном творчестве ... ... ... ...... море – окиян, путь – ... и ... ... ... ... [30, 8 ... (от греч. Pleonasms – излишество, избыток) – разновидность
Амплификации, стилистический прием, основанный на ... ... ... высказывания, которая (избыточность) проявляется ... ... его ... ... путем повторения
синонимических или, по крайней мере, семантически ... ... ... ... ...... сравнений,
гипербол и т.д.). Представляя собой стилистически мотивированную
избыточность ... ... ... ... ... ... или в ... фрагментах большей протяженности, чем
предложение. Плеоназм широко используется в художественной прозе и ... 1) Но как ни ... и ни ... ... а в их партии
совсем не было такого порядка, как в ... Все у них было как – ... ... ... негоже, нестройно, нехорошо, в ... ... ... ... в ... - одним словом, так
и вызначилась во всем пустая природа мужчины, природа ... ... ... ни к ... ни к ... ... маловерная,
ленивая, исполненная беспрерывных сомнений и вечной боязни. (Н.Гоголь);
2) Пауки ворочаются во тьме - / И ... ... их ... / ...... ... - / а что, как, ... - не ... ... не ... не ... (З. Гиппиус);
3) Железные дороги и поезда. Изношенные и устаревшие железнодорожные
пути, тихоходные, вечно опаздывающие поезда, ... ... ... ... при ... ... дискомфорт, огромное скопление
долго сидящих (и сидя спящих) пассажиров на вокзалах, ... ... ... ... ... – все это трудно вообразить немцу или
французу, как нашим ... ... ... состояние железных дорог,
вокзалов и обслуживание пассажиров в тех ... (В. ... О моя ... ... мать моя – ... к ... ... к горящему лбу, к запекшимся устам, к
сердцу, надрывающемуся от обиды и ... к ... ... ... ... ... ... в ... его сточная дыра гудела, гудела – и
вдруг начинала ... ... и ... . . . Ах, ... ... бы чем – ... это ... горло! Но не было воли ... как ни ... я вот – вот ... на это. И ... ... ... и ... казаться, что уже никогда не минет эта мука качания, ... этот ... ... шум, ... шипение и все новые и новые удары
то и дело налетающих откуда - то из ... ... ... ... ... Эта ... на ... языке легкость, ясность,
простота, дивная гармония, при ... ... ... ... ... ... и стен, это море света, льющегося сверху и владеющего ... ... ... и ... эта ... колонн и красота из
мраморных кружев, эта царственность – не роскошь, а именно царственность ... стен и ... ... - ... ... покоряет, убеждает
(С. Булгаков);
7) Я видел и вижу свою задачу как писателя в том, чтобы всем, ... и ... ... ... ... народу – труженику, народу –
строителю, народу – герою, который ни на кого не ... но ... умел ... отстоять созданное им, отстоять свою свободу и честь, свое
право строить себе будущее по ... ... (М. ... ... ... о слезы людские, / Льетесь вы ранней и поздней
порой . . . / ... ... ... ... / ... слов,
порицатели, / Радикалы с прохвостинкой, критики, / ... ... / ... ... на ... / И ... ... / Что ж теперь вы довольны, не правда ли? (Дон – Аминадо).
В ... речи ... ... быть ...
стилистической основой целого ... ( в ... ... или ... части. Например:
10) Моим стихам, написанным так рано, / Что и не знала я, что я –
поэт, / ... как ... из ... / Как ... из ракет, //
Ворвавшимся, как меленькие черти, / В святилище, где сон и фимиам, / ... о ... и ... / - ... стихам! - // Разбросанным в пыли ... / (Где их ... не брал и не ... / Моим ... ... ... / ... свой черед (М. Цветаева).
Этот пример, как и большая ... ... ... ... плеоназма с разного рода повторами – лексическими,
синонимическими, ... ... ... ... в ... ... ... конкретизация описаний, картин, характеристик;
б) усиление каких либо ... и / или ... ... ... характер которых целиком определяется контекстом. ... ... ... ... функциями используется плеоназм в публицистике.
Например: 11) политический ... ... ... ... и каждого – умственное оборачивается эмоциональным. Доказательством –
реакция зала. Напряженное внимание. Затаенные дыхания. Вырвавшийся смешок.
Непроизвольные ... ... ... ... 21 ... Ни ... события на окраинах СССР, ни столкновения между
Арменией и Азербайджаном, ни тысячи и тысячи беженцев, ни ... ... ... стоит держава, ни рост преступности и падение
нравственности не волновали апрелевцев. Одна ... ... одна ... одна погибель нависла над страной и над всем миром – ... ... ... (ЛГ, 2 ... ... ... ... плеоназм широко используется в фольклоре,
главным образом в виде ... ... путь – ... ... ... жил – был, знаю – ... и ... разговорной речи функционируют более или менее устойчивые
плеонастические ... ... ... служит задачам эмоционально –
экспрессивного усиления (видел это ... ... ... ... ... либо ... собственными ушами; сделал что – либо ... ... ... вокруг да около), а часть должна быть ... к ... ... как ... ... своя ... индустрия, наследие прошлого и некоторые др.
1) Тип ... от ... ... ... с
синтагматической избыточностью ... или ... В ... ... как ... ... ... плеоназм создается не
преднамеренно и ... не ... с ... и ... ... как это бывает в первом случае. Типичный пример ненормативного
плеоназма – создание и ... где ... ... слова дублирует
смысловой компонент, входящий в значение другого. Таковы ... ... ... сам по себе «ледяная глыба, гора»), памятный сувенир
(сувенир – это «подарок на ... ... ... (основное значение
существительного патриот – «то, кто любит Родину»), январь ... ... ... по себе ... ... ... сочетания с так называемыми
«пустыми», не несущими дополнительной информации определениями ... ... ... и ... В ... случаях
плеонастичные обороты в результате длительного и ... ... ... ... и их избыточность перестает ощущаться как
нарушение нормы, возможно, в силу обычности ... ... ... ... пространственных, в языке (ср. спуститься вниз,
подняться наверх).
Непреднамеренный плеоназм ... ... не ... ... ... в лексиконе говаряшего, но и в результате неумение
строит связный текст, что ... ... ... как ... ср. в речи ... художественного произведение: «Все это
дело вышло из-за царствие ему небесное, мертвого трупа... ... я ... на ... на ... ... труп ... ... Может, этот
утоплый пакойник сам утоп, а ... тут дело ... ... ... ... ... ... Разновидностью плеоназма является
тавтология.
2) Вообще многословие (периссология). В этом ... ... ... ... ... и так ... «постулату
количества»: высказывание должно содержать не ... но и не ... чем ... для ... ... ... ... [31,470 б.]
2.2 Мағыналық мәннің сақталуына қарай лексикалық плеоназмдарды
топтау
Мағыналық мәннің ... ... үш ... көріну мүмкіндігі бар.
Бірінші топқа айқындаушы-анықтауыш ... ... ... ... ... ... .Мұның мағынасы
қазіргі тіл иелеріне ... ... ... бұл плеоназм «анық» сыңарлы):
ну орман , самал жел, жас сәби және т.б. ... ... ... жолбарыстай, ну орманды талай кезген бұлар,
адасып, бұрыс кетіп ... деп те ... ... ... ... топ сыңарлары синонимдер немесе ... ... ... ... Мұның сыңарларының бірі, көбіне біріншісінің, шыққан
тегі күңгірттене түскен де, тілде дербес, жеке қолданылмайды: ... ... ... ... ... мағынада, телегей теңіз – шалқыған молдық ; бел күрек
– кішкене күрек.
«Бел ... - ... ... ... плеонастикалық
тіркестегі (кейде бірге жазылып, «белкүрек» қалпында да ... ... тіл ... адам ... бірі - бел мағынасында қабылдайды да,
тұтас тіркесті белге байланатын күрек деп ұғынады. Дұрысына ... ... ... ... осы аттас адам мүшесі – белге ешқандай қатысы жоқ.
Мұның өзі омоним сөздердің кездейсоқ ... ... ... біздегі
«күрек» дегенмен бірдей.
«Бел» сөзінің «күрек» сөзімен тіркесіп келгендегісіндей, жеке
тұрып та күрек, темір күрек және т.б. ... ... оның ... ... иран ... ... қойғанда, оны қабылдаған түркі тілдерінің
деректері анықтай алады. Мысалы, ... ... ... сөзі дербес тұрып
та, сондай-ақ «бел калак» ... ... ... ... ... де ... күрек» сөзінің синонимі ретінде қолданылыды. Дәл
осындай ... ... ... ... ... де ... бел күрек /
белкүрек. Ал Қызылорда говорында Түрікмения мен ... ... ... ... сөзі өз ... ... ... Жан басыны бел
апарылды ма? Гурьев және Маңғыстау қазақтары осы сөз негізінде ... сол ... ... ... ... ... ... күрек)
тұлғасын тудырған (салыстырыңыз: белсап – күрек сабы ). Түрікмен ... ... ... ... бел – ... ... ... қарақалпақтарда:
бел – күрек мағыналарын беретіндігін атап өтеміз. Осы сөздің төркіні болып
саналатын парсы ... де ... - ... ... ... ... және т.б. Сөйтіп, «бел күрек» тіркесі ... ... ... ... ... ... екен де, біз ... күрек», «күректік күрек» емес, белге ... ... ... ... ... Дәл ... ... сия» тіркесін
салыстыруға болады. Бірінші сөз тіркесіндегі «сия» парсылардың «қара түс»
мағынасын беретін ... ... ... ... ... ... ... сия түсімен байланысты.
Парсылардан ауысып алынған «сийаһ»түркі тілдерінде өз ... ... ... ... ... ... мағынасында қалыптасып кеткен
(қаз.-сия ,өзб.-сиёх, ұйғ.-сия және т.б.). Мысалы: ... хат ... ... ... қара сия, ... ... ... әндері. 104 б.).
Үшінші топқа кіретін плеоназмдар – екі сыңардың бірі сөз мағынасындағы
қозғалысқа душар болған (түсінікті айтсақ, ... ... ... ... ... ... ... өзі қоғам дамуымен ... ... бір сөз ... екінші сөз табына ... сын ... ... ... сөз ... сын ... ... нәтижесінде
мағына өзгерісіне тап болған тіркестерді қамтиды.
Осындай жолмен түркі тілдерінде алғашқы кезде заттың түсін ... ... ... дәлірек айтсақ, М.Қашқари дәуірінен (11-ғасырдың соңы)
бері бұрынғы мағынасымен қоса «аспан» дегенді де ... ... ... ... сияқты тарихи дерек 7-13 ғасырларда «аспан» ... сөзі ... еске ... ... ... тілдерінің біразында «тәңірі» сөзі діни ұғымдағы
сөзге айналды да, көптеген түркі тілдерінде: ... ... ... , ... – гөк, гөг, түрікменше – гөөк, қырғызда - көк,
алтайларша – көк ... ... «көк ... ... ... ... бұл сөз – жаңа ... тудырудың негізіне де айналып отыр. Мысалы,
«көк» сөзі қазақ тілінде бірнеше мағына ... 1) ... ... 2) ... ,
3) ... ... ... , 4) шөп, 5)дымқылдан ... ... ... түбірінің мағыналық дамуының нәтижесі де, одан әрі «көк шөп», «көк
аспан» сияқты плеонастикалық тіркестердің ... ... ... ... екі ... ... мәнін сақтау
дәрежесіне қарай, дәлірек айтқанда, әр ... ... ... мен ... ... ... оларды былайша бөліп көрсете
аламыз:
а) мағыналық жағынан сыңарлары айқын плеоназмдық тіркестер,
б) ... ... ... ... бар ... ... бірі мағына өзгерісіне ұшыраған плеоназм [33,90 б.].
2.3 Сыңарлары арасындағы мағыналық қатынасына
қарай плеоназмдардың түрі
Сыңарлары арасындағы ... ... ... ... тұратын
лексикалық плеоназмдардың мынадай негізгі түрлері ... зат ... ... ... түсу ... ... ... қызыл).
2) белгілі бір затты өзіне тән тар ... ... ... гүл, бәкі ... зат ... күшейте , жетілдіре түсу (көзге түртсе көргісіз
қараңғы, жап – жас ... ... ... ... мағыналық қатынасты лексикалық
плеоназмдар түрі - өте жиі, ... ... ... ... және қолдану
тәсілінің молдығымен ерекшеленеді. Бұл плеоназмның молдығын ... ...... ... ... жақын сөздер тіркесі,
түсіндіре айту (парафраз), тұрақты сөз тіркестері, ... ... т.б. ... ... ... көрсететін сыңар болып сын есім, зат
есім және ... де ... ... ... ... ... ... зәк дымқыл;
жуық маңда ; шаңқан ақ; көр соқыр; мәр жылан және ... ...... – тарам жолдардың бойында, соқпақ табанынан сәл ... бұта ... ... ... ақ сырмен боялған скамейкалар. (М.Мағауин, Қиянда.,
81 б.)
Көрсетілген сын есімді және зат есімді ... ... ... белгіні анықтай түсуде, демек, бұл тіркестердің басым бөлігі заттың
белгісін атап көрсетсе, ал айқындауыш бөлімі заттың ... ... адам ... ... ... ... түсуде.
Басым сыңары үстеу болып келген плеоназмдық тіркестерде сыңарлар
арасындағы мағыналық қатынастар, уақыт, орын, іс-қимыл қалпын, ... ... ... ... тар шеңбердегі мағыналық ... ... ... ... ... ... зат есім ... келетін плеоназмдық тіркеске тән.
Жетекшілік қызметте зат есім болған ... ... ... ... лексикалық сөздер арқылы жасалады да, мұндай тіркестің
басым бөлігі ... ... ... атап ... ал оны ... нақтылай түсіп, затты одан да гөрі тар шеңбердегі түріне жатқызады:
саптама етік; тебен ине; жабағы тай; бәкі пышақ; тарантас ... ... ... ... шуда жіп; мық ... отау үй; әбдіре сандық және т.б.
Тіркеске түскен сыңарлар мағынасының ... мен ... ... өзін ... ... ішіндегі ең көбі деуге де болатын
сияқты. Егер, сырттай немқұрайлы қарасақ, осындай мағынасы жақын сөздерді
тіркестіріп, ... ... ... ... ... бір сыңарымен ғана айтса да түсінуге болатын ... ... сөзі ... ... ... анықтамаса да, қыста киетін
қонышы ұзын етік ... ... де ... Осы ... өзінде-ақ
«саптама етік» тіркесіндегі мағынаны бере ... ... ... ... ... ... де, ағашқа қарап киіз ... ... ... 64 ... ... ... плеоназмдық тіркестің екі сыңары да өз алдына
дербес қолданыла береді екен де, бұл ... ... сөзі етік ... ... да, ал ... сөзі ... бір түрін ғана
ұғындыратындығын ... ... ... ... ... сөзіне сын
есім жұрнағы –лы жалғанып «саптамалы ... ... де ... ... дерек те әңгіме етіп отырған тіркесті плеоназмға жатқызудың дұрыстығын
бекіте, дәлелдей түседі, өйткені тіркес сыңарларының арасында ... ... ... бар. «Аяғында өкшесі биіктеу ... ... ... ... ... 95 ... ... мысалда келтірілген, «мық шеге», «тебен ине», «отау
үй», «бәкі пышақ», «әбдіре ... және ... ... ... анықтауыш сыңар болып тұрған тебен, бәкі, мық, әбдіре сияқты
сөздердің бірімен берсек те, ... ... ... ... келе қоймаған
болар еді: «Мен бір жыр жырлаймын, бір уыс тебен берсең, -дейді». (Қазақ
ертегілері. 237 ... ... ... ... ... ... ... тауып
қалыптасқан. Сондықтан да біздің оны ... ... ... ... деп ... [33,92 ... Плеоназмдардың лексика – семантикалық топтарындағы мағына мәнінің
жақындықтарына қарай жүйелеу
Тікелей байқаған деректерді ... жазу ... ... ... ... ал одан әрі ... ... жайылу өрісі мен
оның құрылысының принціптерін анықтап қарастыруда, ... ... ... ... ... ... теориялық пәндердің (ғылым саласының)
өзекті міндеттерінің біріне айналды.
Тілдің лексикалық деңгейін сөз еткенде, ғалымдар ... ... ... бар ... қорытындыға келіп, олардың бірлестіктарі арасында
жақын тартушылық пен кері ... ... ... ... ... бар екенін түсінді. Лексиколог-ғалымдардың сөзі ... бір сөз ... ... сол ... ... ... ең ... бір түсінік шеңберіне меншікті сөздермен байланыстыра зерттегенде ғана
бізге түсінікті бола алады», сонымен бірге ол «бұл ... ... ... ... болғанмен, сөз мағынасы тарихындағы сәйкес құбылыстарды» еске
алуды ескертеді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде қалыптасқандығын және оларды лексика-
семантикалық топтарға бөлуге болатындығын ... ... ... ... ... тіркескен қазақ тілі сөздік құрамындағы плеоназмдар
біріктіріледі. ... ... әр ... ... болып келеді әрі
айтылудағы молдық тәсілі алуан түрлі қалыптасып және ... ... ... топқа меншікті болып келуі мүмкін.
Зерттеліп отырған материалдарды ...... ... ... ... ... сан қилы және ... болмыстың көптеген
жағын қамтитындығын көрсетті. Плеоназмдардың мағына жағына зер ... ... ... төңірегінде топталатындығы, басқаша айтқанда олар
адамның сипаты, оның ... ... ... ... сапасы, үй-іші
туыстық қалыпта бірлескен адамдардың әр түрлі топқа бөлінуімен және ... ... тағы ... ... ... ... ... баса көрсетуге тура келеді.
Лексикалық плеоназмдарды тілдегі жүйе есебінде тіркестегі мағына
ажыратарлық ... ... ... ... ... ... сыңарының қай
сөз табынан екендігі еске алынады. [33,96 б.].
2.4.1 Басым сыңары зат есімнен болып келетін ... ... ... ... ... ... ... анықтай түсетін есімдерден тұратын
плеоназмдық тіркестер кіреді жастары бірдей ... сәби және ... ... - тең ... туған күндері бір құрдастар –түйдей жасты;
бір жылда туған-жасы бір құрдас; жас шамасы шамалас –қатарлас құрбы т.б.
б) ... кәрі шал - жасы ... қарт ... - қадірменді кәрі;
кәрі кемпір-жасы жеткен (әйел); қарт кәрия - егде тартқан кәрі; ақсақал ... ... ... сақалы ағарған кәрі; ... ... ... жасы ... қарт - жас ... жеткен кәрі; егде қарт-жас ортасынан
асқан кәрі және ... ... ... ... /кішкентай сәби –емшектегі бала; сәби
бала / жас бөбек –кішкентай бала; қаршадай жас бала - ... ... ... - ... ... ... жасөспірім бала; бала жігіт; жас бозбала; жасұлан; жас
жігіт; жасөспірім бозбала; жас ... және ... ЛСТ – ... ... ... және ... нақтылай,
анықтауға қатысы бар есімді лексикалық плеоназмдарды қамтиды. Бұл топтағы
плеоназмдардың көбі таптық қоғамдағы адамдардың ... ... ... да ... ... ... ... Олардың
сақталуына себепші - көркем әдебиет, мұнда олар негізінен сөзді мәнерлей
түсу мақсатында ... ... ... ... ... ... ақын-әнші;
жоқ-жітік.
Үшінші ЛСТ-қа туыстық немесе басқадай жақындық ... тобы ... ... ... тіркестер біріктірілген,
басқаша айтсақ, достық, тамыр-таныстық немесе бірге бас ... ... ... Мысалы: туған қарындас, бірге туған бауыр, бірге ... қаны ... ... ... жар, т.б.
Төртінші ЛСТ-та жеке ... ... ... ... ... ... үлкендігін нақтылау мағынасындағы лексикалық плеоназмдар
көрінеді: әйел кісі; қос егіз/екі егіз; жиын-той; ел-жұрт; қауым ел; ... және ... ... ел, өліп кеткен кешегі Бөжей –баршасы да
Абайдың өз басын да жазаланғандай. (М.Әуезов. Абай ... ...... ... ... ... ... тіркестер жатады. Атап айтқанда:
а) «азық-түліктер»: бөлке нан; күлше нан; қалаш нан; шылқа май және
т.б.
б) «киімдер»: бешмет ... / ... ... шәлі ... ... етік;
кемер белбеу және т.б.
в) «көлік жабдықтары»: бричка арба; тарантас арба; пәуеске күйме.
г) «дәстүр, әдет-ғұрып»: жиын-той; жәрмеңке ... ... ... ... ... лашық үй; отау үй; сын-тас-
мола басындағы ескерткіш.
е) «тұрмыс-салт дүниелері»: қалы ... ... ... ... жіп; мүйіз шақша-мүйізден жасалған насыбай салатын ыдыс.
Алтыншы ЛСТ-та жер бедерінің белгілерін, географиялық ... баса ... ... ... ... қу ... құла
дала - иесіз дала; жапан дала / елсіз жапан түз – адам мекендемейтін шөл
дала; айдала; ... шөл; ен ... ... қу ... шалғай шет.
Жетінші ЛСТ-ты өсімдікпен – гүлдер, шөптер, ағаштар т.б. ... тар ... ... ... плеоназмдар құрастырады: ну орман;
көк шөп; өлең шөп; ... ... ... мойын шөп түрі; шөңге тікен; меке
жүгері – жүгері түрі, т.б.
Сегізінші ЛСТ зоологиялық ... ... ... айтқанда
хайуандар, аңдар тобы мен құстардың белгілі бір түрі мен ... ... ... ... тазы - жүйрік тазы; ... ... шар; шөже ... ... құс; ... құс; ... ... т.б.
Тоғызыншы ЛСТ – қа адам мүшелерінің белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... жон арқа;
шүйделі желке; өнебой; алақан аясы; бет өңі; бой ... бет жүз; тұла ... ... ... ... қос ... кетіп болған жоқ, басынан кешкен
ауыр күннің ... боп ... ... бет өңін ... ... да ... Күткен күн, 211 б.).
Оныншы ЛСТ адамның сезім мүшелері арқылы қабылданатын ауа- райындағы
ерекшеліктер мен ... ... да ... ... ... құралады: аязды ызғырық; суық аяз; жарық сәуле, т.б.
Он бірінші ЛСТ діни ұғымдар мен ертегілер кейіпкерлерін анықтап ... ... ... ... ... ... ... тағала / алла тағала; күнәсіз періште; жан алатын әзірейіл; ... ... ... ... алып дәу; мәр ... ... құс; ... және т.б.
Он екінші ЛСТ – қа көңіл-күй сезімінің әсірелене түсу мағынасын
білдіретін ... ... ... ... шерлі мұң / мұңлы шер;
заразап / зәрезап; сор бейнет; сор азап; жан-жал; іші тар ... ... ... ... ... ыза бойды кернеп булықты» (Б.Майлин. ... ... ... адам мінезіндегі негізгі белгіні бөле және баса
көрсететін плеоназмдарды қамтиды: арсыз ... қас ... ашық ... ... ... ... ғой ... бақытсыз байғұсым жата ғой,-деген
күңіренген күйініш сыбыс келді құлағыма» ... ... ., ... ... ... заттың негізгі физикалық сипатын сарқа көрсететін
плеоназмдар жатады: заңғар шыңдар; асқар биік; шың құз; қақ орта; зіл ... ... ... ... шың ... Алты күн болды көшкелі» (Ж.Сыздықов,
Асулар,178 б.).
Он бесінші ЛСТ-ты ... ... мен ... ... ... ... ... плеоназмдар құрастырады: шолпан жұлдыз;
жыл он екі ай; қараңғы түн; зеңгір аспан – көк ... ... күн ... түс; таңертең / таң азан.
Он алтыншы ЛСТ қандай да болмасын ... ... ... ... ... ... ... басым сыңары сын есімнен
туған дерексіз зат есімді ... ... ... ... ... шат ... және ... жетінші ЛСТ-қа анықтау мен нақтылауға қатысы бар, қалған барлық
дерексіз мағыналы лексикалық плеоназмдар ... бақ ... ... ... ... / ... ... құт береке , сондай-ақ, белгілі бір топқа
жатқызу қиындық ... ... да : ... сыр; ақыр аяғы / ақыр ... ... дерексіз құбылыстарды білдіретін дерексіз плеоназмдар
да осы топқа жатқызылады. Мысалы: «Ие, кәрі адам ... ақыл ... жас ... жүрек отымен бағалайды». (І.Есенберлин. ... ... біз ... ... зат есім ... ... болған плеоназмдық
тіркестердің 17 ЛСТ-ын бөліп көрсеттік және бұлардың ішіндегі ең ... адам ... ... ... ... ... ... плеоназмдық тіркестерде басым, жетекші сыңары сын
есім болып келу, басым сыңары зат есім ... ... ... ... ... ... Зат есім ... пайда болған
лексикалық плеоназмдық ... ... ... ... сын ... да ... ... өріс «адам» және «табиғат» ... Сын ... ... ... лексикалық плноназмдар адамдағы
кез-келген белгілер мен ... ... ... ... нақтылап әрі әсірелей түседі. [33,99 б.].
Ш.Мұртазаның «Қызыл жебе» романының төртінші кітабы «Қыл ... ... ... көк ... абақты түрмесінде жылға жақын бірге жатқан
мезгіл - әке мен баланың жандай жақындасқан кезі еді ғой. (262 ... ғана ... ... ... ... өткен екен, сирен
гүлдеріне тамшы ілініп, ... күн ... ... жақұттай жарқырап
мың құбыла ойнап тұр. (278 ... әлде ... ... ... ... ... армандар ағысындай
самал лепті майда қоңыр кеші түсіп, Аспантау шыңдарын шалған қызғылтым бояу
семген ... Тау – ... ... ... ... ... жылт-жылт ете
бастаған. (288 б.)
Оразбақ өзіне тиген асық ... ... ... болып, асығын алып,
өткір бәкі пышағымен ... ... ... (289 ... бері ... сылдырлатып, тыным таппай, абалап, жын буып
тұрған тік құлақ төбет ит жас қанның исін ... ... ... Дәу ... ... ... ... бұлғаңдатып қалды. (295 б.).
Нәзірдің қызмет бабында қыңырлығын былайырақ ысырып тастап, ... ... ... ... ... үшін ... көретін. (377 б.).
- Жас өрімдей жігіт екенсіңдер, құда қаласа, балаларың көп болады,
бала ... ... ... ... ырым ... – деп ... (140
б.).
- Кәрі құртаң шалдардың сандырақ сөзін естіп, ... ... ... ... (172 ... Ал Аркади Приходька болатын болса, халықтың қас ... (185 ... ... Вой – тен – цов, - деді ... әуелі шолжаңдаған ерке
тотай бала құсап ерін түріктендіре созып, «Вотинцев» деген фомилияға ... ... ... (189 ... ... атып ... ... нәресте-сәби баланы да сұлатып
салғанда, қалбиған қара құс деген не! (142 б.).
Сол алау отты саябырсытпақ болып, Рысқұлов аяз тоңазытқан ... ... (221 ... ... ... сын ... ... тіркестер
Мына төмендегі он төрт түрлі ЛСТ-та көрінеді:
Бірінші ЛСТ ... ... ... ... ... ... ақ ... қаны қашқан құп-қу; шой қара /божбан қара,
т.б.
Екінші ЛСТ-қа адамның дене құрылысының жалпы сипатын ... ... ... ... ... ... зор ... еңгезердей
ірі; талдырмаш нәзік; ұзын тұра / ұзынтұра және басқалар.
Үшінші ... адам ... ... ... ... ... құрастырады: шойнаңдаған ақсақ; боркемік; көр соқыр; тас құлақ
саңырау; мұрны жоқ пұшық, т.б. ... бар ... ... ... ... ... болып қалады» (Қазақ ертегілері, 178б.).
Төртінші ЛСТ ... ... ... ... ... ... тіркестер қалпында көрінеді:
а) «сырт пішініне қарай» - кескінді сұлу, ... ... ... ... әп - әдемі, сәнді сұлу, керемет керім, кербез сұлу т.б.
б) «жігеріне ... - ... ... ... ... еті тірі
пысық.
в) «білімі мен қабілетіне қарай» - ... ... ... данышпан,
қараңғы надан, көзді қарақты. «Халық балаға: Жолыңда бір білгіш данышпан
адам бар, соған соға кет, - ... ... ... 194 ... ЛСТ адам мінезі мен жүріс-тұрысы үлгісіндегі бағаны сарқа
көрсететін ... ... ... ... атымтай жомарт /
атымтайдай жомарт; игі жақсы; аңқылдаған ақ көңіл; ызақор ашушаң; ашық ... ашық ... ... ... ... ... томаға тұйық.
Алтыншы ЛСТ-қа адамдар мен хайуандардың жас ерекшеліктерін анықтайтын
плеоназмдар жатады: жас сәби; уыздай жас; қыршын жас; өндірдей жас. ... ... ... кіші жас ... ... бер! ... ... 337 б.).
Жетінші ЛСТ-қа үй іші жағдайы мен адамдар арасындағы қатынастарды
анықтай түсетін плеоназмдар ... ... ... ... ... ЛСТ-ты адам мінезіндегі ерекшеліктер мен байланысты, көңіл-
күй мен жағдайды ... ... ... плеоназмдық тіркестер
құрастырады: кіршіксіз таза, мейірбан рақым, шат қуаныш.
Тоғызыншы ЛСТ–заттар сипатын бағалау ... ... ... ... ... ... тозығы жеткен ескі, көнетоз, бірдей
тегіс.
Оныншы ЛСТ-та сезім мүшелері ... ... ... күшейту
мағыналарындағы лексикалық плеонастикалық тіркестер ... ... ... ... бірдей тегіс, зәк дымқыл.
Он бірінші ЛСТ – ... ... ... көрсететін лексикалық
плеоназмдық тіркестерді біріктіреді: ақ боз / ... ... боз / ... ... ... қудай, қан қызыл ,ал қызыл / алқызыл, қырмызы қызыл,
өрттей қызарған қып-қызыл, қып-қызыл нарттай, қызыл шымқай қырмызы, ... ... үй ... кісілердің көзін ала бере төр алдында төсеулі
жатқан қырмызы ... ... ... алақанымен сипап өтті». (Ә.Нүрпейісов.
Қан мен тер, 338 б.).
Он екінші ЛСТ зат пен ... ... мен ... ... ... ... тұрады: саф алтын, кіршіксіз
/ кірсіз таза.
Он үшінші ЛСТ-қа бағалау сипатты мағынадағы плеоназмдар кіреді: құр
әншейін бос, ... тең, ... аты ... ... ... ЛСТ сырттай қабылданатын белгілерді күшейту
мағынасындағы плеоназмдарды біріктіреді: ... биік (үй), ... ... ... / ұлан ... кең. ... ... бөлменің сұрқы қашып,
жүдеуленіп кеткен». (Ә.Нүрпейісов, Күткен күн, 60 б.).
Зат ... осы ... ... ... ... дерексіз
зат есімнен тұратын плеоназмды пайдаланып та ... ... ... ... биік шың, қақ орта). Лексика-семантикалық бұл топтың бұл ... ... ... ... ... ... біз ... адамдарды әр түрлі ... ... ... ... ... сын ... тұратын плеоназмдық
тіркестердің 14- ЛСТ-ы анықталды.
Басым сыңары қызметін атқаратын сын ... ... ... басым сыңары қызметін жүргізетін зат ... ... ... қарағанда анағұрлым кем. Алайда, жиілігі мен
қолданылуы жағынан ... ... кем ... [33,99 ... еңбектен төмендегідей мысалдарды келтіруге болады:
Тыныш қана тұйық көше, Ташкент шілдесінің ... ... ... шынар ағаштар, бау-бақшасы және бар. (37 б.)
Сенер едім, сені періштедей пәк шағыңда білгенімнен бері талай жел
есіп, ... ... ... (153 ... ... ... есіктен, арыстан бейнелі мыс тұтқадан бастап,
кіре берістен төселген жұмсақ қалы ... әр ... ... ... ... ... ... дейін тек өте силы, жоғары мәртебелі
қонаққа арналған дегендей тәкаппар, маңғаз сыңай танытады. (261 ... ... ... жаналай өтіп бері келе жатқан Ленинді көрді.
(266 б.)
Ынты-шынтысымен адал ... ақ ... ... ашық ... ... ... пәк ... қуанғаны-ай жарықтықтың. (267 б.)
Күйші кейде басын шалқайтып көгілдір көк аспан көк Тәңірінен ... ... ... (428 ... жүзінен ішіндегі нәрестенің де пәк дидары қоса нұр төккендей, бір
тәннен екі ... ... ... ... ... аса бір ... әсем ... болады. (517 б.)
2.4.3 Басым сыңары үстеулерден тұратын ... ... ... ... ... ... сан жағынан ең азы.
Біздің ... ... 19 ... ... Мұны ... бөле
көрсету мүмкіндігі жоқ, өйткені әр ... ... ... ... ... еді. Мұндай плеоназмдық тіркестер уақыт, жиілік, нәтиже,
мекен жағдайлары мен іс-әрекет ... ... және ... ... ... ... әуел ... тағы қайтадан, жаңағы әзірде, құр бекер, жай
әншейін / әшейін жәй, жеке ... ... жай ... ... ... Таңд. шығ., 3-т ,49 б.).
Үстеулерге, әдетте, зат есімдермен тіркесуден гөрі ... түсу тән ... ... ... көбіне дерексіз іс-әрекеттік
ұғымдармен байланысты болып, «адам», «табиғат» сияқты мағыналық өрістен қол
үзулері де осы ... ... ... Бұл ... ... ... ... енді-енді қалыптасу қалпында болуы да мүмкін. Адамның ой-өрісі,
өзін-өзі ... ... да, ... төңірегінде шоғырланатын
негізгі мағыналық өріс – «адам» ... мен оның ... ... және ... ... ... содан соң барып тұрмыс заттары, кейінірек табиғат
құбылыстары және ең соңында дерексіз байқаулармен байланысады. Сондықтан да
плеоназмдардың сан ... ең азы және ... де ... – басым
сыңары қызметін ... ... ... ... ... ... мына мысалды келтіруге болады:
Әуел баста не сұмдық екенін түсінбей, әлде ... опат ... ма ... ... бұл ... ... ... екенін сезді. (223 б.)
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, бітіру жұмысымыздың ... ... ... ... тілдік бірліктер» деп аталады. Бұл тараудың бірінші тармақшасында
жалпы тілтанымдағы синоним ... ... ... ... мен
анықтамалары берілген.
Ал екінші тармақшасында вариант және ... ... ... берілген. Келесі үшінші тармақшаға келер ... ... ... мен ... ... ... бар ... көруге болады. Сондай-ақ, лексикалық синонимдерге
қарағанда мағыналас фразеотіркес ойды анық, дәл, әрі образды жеткізеді.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... – плеоназмдардың мағыналық түрлері жүйеленгенін
көрсетеді. ... ... оны ... ... ... ... және оның сөздік қорымызға меншіктелуінің дұрыс екенін дәлелдей
түсті. Демек, лексикалық плеоназмдар тілдің тұрақты қасиеті болып ... ... ... ... ... ... қолданыстардан
ерекшеленетінін көрсетеді.
Зерттеліп отырған материалдарды талдау қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... лексикалық плеоназмдар мағыналық
жағынан сан-алуан екендігін ... ... мына ... ... ... ... мәнін сақтау дәрежесіне қарай, сыңарлар
арасындағы мағыналық қатынастарға ... және ... ... ... (ЛСТ) мағыналық мәндерінің жақындығына қарай.
Мағыналық мәнін сақтау дәрежесіне қарай құралған плеоназмдардың анық
тіркестілері де, мағынасы күңгірттенген ... да ... ... қозғалысқа түсіп, мағыналары өзгергендері де болуы мүмкін.
Плеоназмдар сыңарларының арасындағы мағыналық қатынасқа ... ... ... ... белгілі бір шағын жерге жатқызу
сияқтылар да әр түрлі болып отырады.
Плеоназмдарды жүйеге салу – ... ... ... қандай сөз табынан
екенідігін көрсетеін плеоназмдардың 32 ... ... ... ... ...... пленазмдар
мәнін тереңірек түсінуге, оның өзіндік ... ... ... өзара қатынасының сипатын және ерекше ЛСТ түрінде көрсетуге
мүмкіндік берді. Сондықтан да, тілде сөйлеуге ой ... ... ... ... нәрсе, негізінен, мағыналық жағы екендігі ... ... ... - мағыналық түрлері бойынша топтастыру
оларды тіл ... ... ... ... түседі.
Қазіргі қазақ тілінде лексикалық плеоназмдар жүйелі құрылған, басқаша
айтқанда, олар сөз ... ... ... ... бір ... ... және ... мәндерінің жуықтығына қарай ерекше лексика-
семантикалық топқа бірігеді.
Алайда плеоназмдарды ... ... ... құбылыстардан шектейтін басты
шарт олардың сыңарлары арасында айқындауыш-анықтауыштық қатынастың барлығы,
сондай-ақ тыңдаушыға хабарды жеткізу ... ... ... түсу ... ... ... ... жүйесі қазіргі қазақ тілі лексикасынан,
оның сөздік қорынан маңызды орын ... Олар ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Ал біз өз тарапымыздан басқа да айтылған пікірлер мен ... ... ... ... ала ... ана тілімізде келесі аталымдарды
ұсынып отырмыз: артылым, ... ... ... ... Ал ... бұл ... жақын, әрі өміршең болады оны алдағы
уақыт көрсетеді деп түсінеміз.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Салқынбай А., Абақан Е. ... ... ... ... Е. ...... ... 1998. – 304 б.
2. Белбаева М. Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. / М.Белбаева. -
Алматы: Мектеп, 1976. – 116 б.
3. ... ... ... / ... ред. ... ... ... Дайл-Пресс, 1999. – 776 б.
4. Даль В. Тольковый словарь живого великого русского ... ...... ... язык. - 1980. – 683 с.
5. Словарь ... ... / под. ред. А.П. ...... ... - 1984. –794 с.
6. Лингвистический энциклопедический словарь. / Гл. ред. ...... Сов. ... 1990. – 685 ... Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құрастырушылар: З.Ахметов,
Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 584 б.
8. Популярный ... ... - ... ... ... – 2001. – 1583 ... ... С. Вариант сөздер сөздігі. / С.Бизақов. - Алматы: Білім,
2000. – 320 б.
10. Бизақов С. Сөздің жарыспа ... / ...... 1999. - 198 ... ... І. ... тілінің фразеологиялық сөздігі. /
І.Кеңесбаев. – Алматы: Ғылым, 1977. – 496 ... ... Г. ... ... сөздігі. / Г.Смағұлова.
– Алматы: Сөздік-Словарь, 2001. - 192 б.
13. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. / К.Аханов. – Алматы: ... – 496 ... ... Г. ... ... ұлттық-мәдени
аспектілері. / Г.Смағұлова. – Алматы: Ғылым, 1998. – 196 б.
15. Кенесбаев С., ... Т. ... ... терминов. – Алма-Ата, 1966. – 124 б.
16. Салқынбай А., ... Е. ... ... сөздік: -
Алматы: Сөздік-Словарь, 1998. – 164 б.
17. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: Ғылым, 1985. – ... ... ... ...... ... ... мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, ... ... 1998. – 509 ... ... Р. ... ... ... қолданылуы тарихынан),
2-басылуы. – Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
20. Синонимдер сөздігі: - ... А. ... ... ... институты, 2001. – 9 б.
21. Лебедева Л. Русский язык. Энциклопедия. – Москва: Советская
энциклопедия, 1979. – 432 ... ... Д.Э., ... М.А. ... ...... Проссвещение. 1976. – 286 б.
23. Ахманова О. Словарь ... ...... энциклопедия, 1966. – 325 с.
24. Литературный энциклопедический словарь (под. общ. ред. ... П.А. ... ...). – ... ... 1987. – 280 с.
25. Кондаков Н.И. логический словарь-справочник. – Москва: ... – 443 ... ... энциклопедический словарь: 2-т. / гл. ред. М.Прохоров.
– Москва: Советская энциклопедия, 1991. – 156 ... ... Л. ... ... ... ...... Русский
язык, 2000. – 541 с.
28. Популярный энциклопедический словарь. – ... ... ... 2001. – 1022 ... ... ... ... – Москва: Большая Российская
энциклопедия, 2000. – 925 б.
30. Голуб И.Б., Розенталь Д.Э. ... о ... ...... и ... ... 1997. – 268 с.
31. Культура русской речи: Энциклопедический словарь-справочник. /
под. Ред. Л.Ю. ... А.П. ... и др. – ... ... 2003. – 470 ... Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы:
Ғылым, 1988. – 200 б.
33. ... Ф.Р. ... ... ... ... / Ф.Р. ...... ВКГУ.
– 1998. – 212 с.
34. Әбілқаев А., Оралбаева Н.Ғ ... ... / ... ...... Мектеп, 1982. – 150 б.
35. Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. / ... ... ... 1988. – 148 ... ... Ә., ... Ғ. Қазіргі қазақ тілінің
лексикологиясы мен фразеологиясы. / Ә.Болғанбайұлы, Ғ.Қалиұлы. –
Алматы: Санат, 1997. – 265 ... ... Ә. ... тілінің өзекті мәселелері. / Ә. Қайдар. –
Алматы: Ана тілі, 1998. – 304 ... ... Ә. Тіл ... / ...... Санат, 1996. –
255б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Д.И. Менделеевтің химиялық элементтердің периодтық заңын ашу периодтық жүйе11 бет
Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесі» тарауын конструкциялық технология арқылы оқыту38 бет
Компьютердің перифериялық құрылғылары11 бет
Ми қабықтары Перифериялық жүйке жүйесі8 бет
Периодты әсердегі электр пештерін оптималды басқару жүйесін жасау8 бет
Тауықтың сары уыздық перитонит ауруының патологоанатониялық өзгерістері мен диагностикасы31 бет
Химиялық элементтерді Д.И. Менделеев жасаған периодтық жүйесі 4 бет
(USB) әмбебеап тізбектік шинасы6 бет
9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау16 бет
CISCO 5500 series қондырғысының негізінде есептеуіш желілердің құрылымы60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь