Қазіргі қазақ тіліндегі окказионал фразеологизмдер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ОККАЗИОНАЛ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ
КОММУНИКАТИВТІК ПРАГМАТИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ..8
1.1 Окказионал фразеологизмдердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Норма және окказионал фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
1.3 Окказионал фразеологизмдердің деривациялық ерекшеліктері ... ... ... .17
1.3.1 Фразеологиядағы эксплицитті.имплицитті мәселелер ... ... ... ... ... ... 20
1.3.2 Окказионал фразеологизмдердің семантикалық
құрылым ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
1.4 Окказионал фразеологизмдердің
коммуникативтік прагматикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
1.4.1 Окказионал фразеологизмдердің узуал (қалыпты)
фразеологизмдерден айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33
1.4.2 Фразеологиялық тұлғалардың окказионалды
өзектілену типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
1.5 Фразеологиялық тұлғалардың окказионалды сипат алуы
сөйлеу жанры мәтіндеріндегі құралы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
1.5.1 Сөйлеу тілі мәтіндерінің прагмосемантикасындағы
фразеологиялық тұлғалардың окказионалды
өзектілену рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42

2 ОККАЗИОНАЛ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ЖАСАЛУЫ ... ... ... ... ...52
2.1 Тұрақты тіркестердің нормадан мақсатты және мақсатсыз
ауытқу себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
2.2 Фразеологиялық тұлғалардың контаминациясы арқылы ОФ жасау ... .57
2.3 Фразеологиялық тұлға компоненттерінің инверсиясы ... ... ... ... ... ... ... 60
2.4 Фразеологиялық тұлғаның эллипсис тәсілімен жасалған ОФ ... ... ... ... ..64
2.5 Фразеологиялық тұлғалардың плеоназм құбылысы арқылы
қайта жаңғыруы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67
2.6 Фразеологиялық тұлғалардың компоненттерінің субституциясы ... ... ..71
2.7 Окказионал фразеологизмдердің семантикалық
категориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 82
2.8 Бұқаралық ақпарат құралдарындағы фразеологизмдердің
қолдануы және оның окказионалдық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .96

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..108

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .111

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...118
Тілдің даму барысында, оның ғылыми-теориялық принциптерін әр қырынан тану мақсатында соңғы уақытта тіл білімі саласындағы зерттеулер жаңаша бағытты, көзқарасты қалыптастырды. Осыған сәйкес зерттеушілер қазіргі тіл білімінде тілдің басқа салаларымен бірге фразеологизмдерді де әр қырынан қарастыра бастады.
Қазіргі қазақ тіліндегі фразеологиялық тұлғалардың жасалу жолдарын, оның семантикасын, құрылымын, құрамын, коммуникативтік-прагматикалық ерекшеліктерін зерттеу қызықты да өзекті мәселе. Осыған орай ғалымдар фразеологиялық тұлғалардың жасалу жолдарын көркем әдебиет мәтіндері арқылы зерттеуді ізгі жолға қойып отыр. Себебі ақын-жазушылардың шығармаларындағы пайда болып жатқан жаңа қолданыстардың тілді жаңа қырынан дамытудағы маңызы ерекше.
Қазақ тіл білімінде фразеологиялық тұлғалардың авторлық жеке қолданыстағы ерекшеліктері, лексика-семантикалық мәні туралы біршама теориялық пайымдаулар мен ғылыми көзқарастар айтылып жүргенімен, осы саладағы толыққанды зерттеулер әлі де болса жоқтың қасы.
Тіл білімінде окказионализмдер туралы көзқарас бұрыннан қалыптасқан, ал қазақ тіл білімінде жеке автордың қолданысындағы сөздер мен тұрақты тіркестері соңғы жылдары ғана зерттеле бастады.
ХХ ғасырдың ортасында-ақ орыс ғалымдары көркем мәтін авторының тілідік тұлғасы үйреншікті тіркестерден бөлек жаңаша қалыпта көрінетіндігі туралы айтып кеткен. Тіркес құрамындағы сөздердің орнын ауыстыру немесе оларды мағыналық, стильдік өзгерістерге ұшырату арқылы авторлар жаңа окказионал фразеологизмдер жасайды.
Окказионализм латынның «occasio» деген сөзінен шыққан, «кездейсоқ», «тосын» деген мағынаны білдіреді. Бұл терминді ең алғаш рет Н.И. Фельдман енгізген. Ғалым 1957 жылы «Вопросы языкознание» жинағының 4-ші санындағы «Окказиональные слова и лексикография» атты мақаласында жеке автордың қолданысында пайда болған сөздерді «окказионализмдер» деп атауды ұсынған еді, осыдан бастап тіл білімінде «окказионализмдер» деген термин қалыптасты [1]. Ал И.С. Ожеговтың «Словарь русского языка» сөздігінде окказионализмге мынадай анықтама берілген: «Окказиональный, - ая, -ое; Случайный, единичный. Окказиональные слова (индивидуальные неологизмы)» [2, с. 447].
Окказионализмдерге байланысты еңбектер неміс, ағылшын, француз, орыс тіл білімінде ертерек пайда болып, тереңірек зерттелген. Бұл мәселе әсіресе орыс тіл білімінде жан жақты қарастырылған. Ол окказионализмдерге байланысты көптеген теориялық зерттеулер, ғылыми еңбектер, оқулықтар жазу нәтижесінде шешімін тауып отыр. Мәселен: В.В. Виноградов, А.В. Кунин, Л.И. Ройзензон, Л.И. Абрамец, М.А. Алексеенко, А.А. Потебня, Б.А. Ларин, Ф.И. Буслаев, В.Л. Архангельский, А.М. Бабкин, И.И. Чернышев, Н.М. Шанский, Н.Н. Амосова, А.Г. Лыков, В.В. Лопатин, Е.А. Земская, Э. Ханпира, Н.Я. Янко-Триницкая, О.И. Александрова, Л.А. Шеляховская,
Н.А. Богданов, М.А. Бакина, Б.А. Белова, В.Н. Хохлачева, В.В. Елисева және тағы да басқа ғалымдардың атын атауға негіз бар.
1 Сабыржанұлы Ж. Өкпелесең, өзің біл. – Алматы: Үш қиян, 2001. – 349 б.
2 Ахмади Ж. Жүрек қартайса, ажал аңду салады. – Алматы: Қайнар, 2000. – 192 б.
3 Мұқанов С. Сұлушаш: Роман мен повесть. – Алматы: Атамұра, 2002. – 288 б.
4 Сәрсенбаев О. Гүлжаһан. Таңдамалы шығармалар: 2 томдық. – Алматы:
Жазушы, 1992. – 1 т. – 428 б.
5 Жұмаділов Қ. Көкейкесті. Таңдамалы шығармалар: 2 томдық. – Алматы:
Жазушы, 1989. – 1 т. – 458 б.
6 Тұрлыбек Д. Қазақы қалжыңдар. – Алматы: Нұрлы Әлем, 1999. – 168 б.
7 Әмірбек К. Мың бір мысал. – Алматы: Жазушы, 1991. – 187 б.
8 Әубәкіров О. Мың мінездеме. – Алматы: Жазушы, 1989. – 239 б.
9 Мұқанов С. Өмір мектебі. Азапты жолда: 6 томдық. – Алматы: Жазушы, 2 т. – 458 б.
10 Мұқаев Б. Дүние кезек. – Алматы: Үш қиян, 2000. – 290 б.
11 Әмірбек К. Тілім қышып барады. – Алматы: Жазушы, 1998. – 340 б.
12 Бостанов Ә. Азу тіс. – Алматы: Нұрлы Әлем, 2002. – 225 б.
13 Бөкеев О. Сайтан көпір. – Алматы: Жазушы, 2001. – 441 б.
14 Мұқанов С. Өмір өзен. – Алматы: Үш қиян, 2001. – 349 б.
15 Сүлейменов А. Бесатар. – Алматы: Жалын, 1997. – 335 б.
16 Кекілбаев Ә. Құсқанаты. – Алматы: Жазушы, 1978. – 348 б.
17 Досжанов Д. Мұхтар жолы. – Алматы: Жазушы, 1988. – 400 б.
18 Мүсірепов Ғ. Ұлпан. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 285 б.
19 Әлімбек Т. Тойда жолығайық. – Алматы: Нұрлы Әлем, 2005. – 96 б.
20 Нүржекеев Б. Балалық шақ. Таңдамалы шығармалар: 2 томдық. – Алматы: Жазушы, 1993. – 2 т. – 379 б.
22 Ахмади Ж. Шырғалаң. – Алматы: Жазушы, 1997. – 454 б.
23 Қабышев Ғ. Айғыр кемпір. – Алматы: Қазығұрт, 2005. – 360 б.
24 Естаев А. Ай жаңғырық. – Алматы: Жазушы, 1996. – 381 б.
25 Мағауин М. Қияндағы қыстау. – Алматы: Жалын, 1977. – 273 б.
26 Тарази Ә. Нұрлы дүние. – Алматы: Үш қиян, 2001. – 511 б.
        
        Қазіргі қазақ тіліндегі окказионал фразеологизмдер
диссертация
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................
.............................................3
1 оККАЗИОНАЛ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІң
КОММУНИКАТИВТІк ПРАГМАТИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРі..............8
1.1 ... ... ... және ... ... ... ... деривациялық
ерекшеліктері.............17
1.3.1 ... ... ... Окказионал фразеологизмдердің семантикалық
құрылым
ерекшеліктері...............................................................
.....................23
1.4 Окказионал фразеологизмдердің
коммуникативтік
прагматикасы................................................................
.......28
1.4.1 Окказионал фразеологизмдердің узуал (қалыпты)
фразеологизмдерден
айырмашылығы.............................................................33
1.4.2 Фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... жанры ... ... ... тілі ... прагмосемантикасындағы
фразеологиялық тұлғалардың окказионалды
өзектілену
рөлі....................................................................
...............................42
2 окказионал фразеологизмдердің жасалуы...................52
2.1 Тұрақты ... ... ... және ... ... ... контаминациясы арқылы ОФ жасау .....57
2.3 ... ... ... ... тұлғаның эллипсис тәсілімен жасалған
ОФ..................64
2.5 Фразеологиялық ... ... ... ... ... тұлғалардың ... ... ... ... ... ... құралдарындағы фразеологизмдердің
қолдануы және оның ... ... даму ... оның ... ... әр қырынан
тану мақсатында соңғы уақытта тіл білімі саласындағы зерттеулер ... ... ... ... ... зерттеушілер қазіргі тіл
білімінде тілдің басқа салаларымен бірге ... де әр ... ... ... тіліндегі фразеологиялық тұлғалардың жасалу жолдарын,
оның ... ... ... ... ... қызықты да өзекті мәселе. Осыған орай ғалымдар
фразеологиялық тұлғалардың жасалу жолдарын ... ... ... ... ізгі ... ... ... Себебі ақын-жазушылардың шығармаларындағы
пайда болып жатқан жаңа қолданыстардың тілді жаңа қырынан дамытудағы ... тіл ... ... ... авторлық жеке
қолданыстағы ерекшеліктері, лексика-семантикалық мәні туралы біршама
теориялық ... мен ... ... ... жүргенімен, осы
саладағы толыққанды зерттеулер әлі де болса жоқтың қасы.
Тіл ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінде жеке автордың қолданысындағы сөздер мен ... ... ... ғана ... ... ... ... орыс ғалымдары көркем мәтін авторының тілідік
тұлғасы үйреншікті тіркестерден бөлек жаңаша қалыпта көрінетіндігі туралы
айтып ... ... ... ... орнын ауыстыру немесе ... ... ... ... арқылы авторлар жаңа окказионал
фразеологизмдер жасайды.
Окказионализм латынның «occasio» деген сөзінен ... ... ... ... ... Бұл ... ең ... рет
Н.И. Фельдман енгізген. Ғалым 1957 жылы «Вопросы ... 4-ші ... ... ... и ... атты
мақаласында жеке ... ... ... болған сөздерді
«окказионализмдер» деп ... ... еді, ... ... тіл білімінде
«окказионализмдер» деген термин қалыптасты [1]. Ал И.С. ... ... ... ... окказионализмге мынадай анықтама ... - ая, -ое; ... ... ... слова
(индивидуальные неологизмы)» [2, с. 447].
Окказионализмдерге байланысты ... ... ... ... ... білімінде ертерек пайда болып, тереңірек зерттелген. Бұл мәселе әсіресе
орыс тіл білімінде жан жақты ... Ол ... ... ... ... ... ... оқулықтар жазу
нәтижесінде шешімін тауып отыр. Мәселен: В.В. Виноградов, А.В. ... ... Л.И. ... М.А. ... А.А. Потебня, Б.А.
Ларин, Ф.И. ... В.Л. ... А.М. ... И.И. ... ... Н.Н. Амосова, А.Г. Лыков, В.В. Лопатин, Е.А.
Земская, Э. ... Н.Я. ... ... Л.А. ... Богданов, М.А. Бакина, Б.А. Белова, В.Н. Хохлачева, В.В. Елисева және
тағы да басқа ғалымдардың атын ... ... ... ... тіл ... жеке ... ... пайда болған
окказионализмдерге байланысты жазылған ... енді ғана ... ... ... окказионализмдерге байланысты зерттеулер өте аз.
90-шы жылдардың ішінде окказионализмдерді зерттеп, біршама ... ... ... ... ... ... зерттеушілерінің арасында
Г. Мұратованың, Г. Турабаеваның, А. ... ... Қ. ... Г. ... ... ... атауға болады. Ал окказионал фразеологизмге қатысты
тұжырымдамаларды осы ... ... ... Л. ... ... ... окказионализмдер», Г. ... ... Г. ... «Қазақ ... ... ... А. ... ... ... жаңа ... Қ. ... ... ... жаңа ... мен жаңа ... Р. ... ... және оның қалыптасуы»,
Х. Нұрмұхановтың «Сөз және оның контексте ... Г. ... ... ... и поговорок в казахском языке» атты
еңбектерінен тек шолу ретінде ғана кездестіре ... ... ... Тіл – ... ... ... Тіл ... мәдениетін, тарихын, салт-санасын бейнелейтін бірден-бір құрал.
Сондықтан да фразеологизмдерді зерттеуде сөз байлығын ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлу қажет. Қазақ
халқының бай ауыз ... ... ... ... төл ... ретінде қарастыра отырып, қолданысы мен уәжділігі
басым окказионал (тосын) фразеологизмдерді ұлттың ... деп ... ... этностың тіл байлығын құрайтын жеке қолданыстағы ... ... сөз ... ... ... ... «кесек дүниелері» деп
білеміз.
Окказионал (тосын) фразеологизмдердің коммуникативтік прагматикалық
мәселелері, көркем мәтіндердегі ... ... ... ... ... окказионал сөз ... ... мен ... сипатын көрсету зерттеу жұмысының өзектілігіне
жатады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... және ... қазіргі тілдік қордағы жиі қолданылу сипаты.
Зерттеудің пәні. Қазіргі ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Көркем мәтіндердегі, сөйлеу
жанрындағы фразеологизмдердің ... ... ... ... механизмін анықтау және сипаттау ... ... ... ... табылады. Осы мәселеде төмендегідей ... ... ... мен ... ... туралы
зерттеулерді саралау;
– норма және окказионал фразеологизмдердің айырмашылығын көрсету;
– қалыпты және окказионал ... ... ... және ... себептерін айқындау;
– окказионал фразеологизмдердің прагматикалық сипатын анықтау;
– сөйлеу тілі мен көркем мәтіндердегі фразеологиялық ... ... ... ... көрсету;
– көркем мәтіндердегі окказионал фразеологизмдердің жасалуының тілдік
амал-тәсілдерін (контаминация, ... ... ... ... ... ... ... окказионал фразеологизмдердің
сипатын анықтау.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. І. ... ... ... ... (1977); Г. ... ... фразеологизмдер
сөздігі» (2002); мерзімді баспасөзден және Ғ. Мүсірепов, С. ... ... О. ... Ә. ... Д. ... Б. ... Ахмади, К. Әмірбек, Т. ... О. ... ... ... әдеби және сатиралық шығармаларынан жинақталған
окказионал ... ... ... (2,5 ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен тақырыптық
ерекшелігіне байланысты сипаттама, жүйелеу және ... ... ... ... зерттеу, құрылымдық, прагматикалық, лексика-
семантикалық әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі окказионал
фразеологизмдерді коммуникативтік прагматикалық тұрғыда қарастыру ... тіл ... М. ... М. ... Р. ... ... М. Серғалиев, Г. ... Г. ... Г. ... ... Х. ... Қ. ... Л. Еспекова, Б.
Момынова т.б.; орыс тіл ... В. ... А. ... А. ... ... ... Н. Шанский, А. Лыков, В. Лопатин, Е. Земская, Э. Ханпира т.б.
ғалымдар мен зерттеушілердің ғылыми ... ... ... ... ... ... Көркем мәтіндерде, мерзімді
баспасөз бетінде эмотивтік әсер ... ... ... ... ... (әрі ... - ФТ) осы ... жұмысында кешенді
түрде алғаш рет зерттеліп, олардың лингвопрагматикалық механизмі жан-жақты
сипатталды. Атап айтқанда:
– тіліміздегі окказионал фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... айқындалды. Олардың тіл қабаттарынан
алатын орнына теориялық және әдістемелік тұрғыдан баға ... жаңа ... ... ... ... нормалану
деңгейі анықталып, қалыпты және ... ... ... ... ... ... ... коммуникативтік
прагматикасы ерекше тілдік таңба ретінде қарастырылды;
– сөйлеу тілі мен көркем мәтінге қатысты окказионал фразеолгизмдердің
өзектіленуінің ... ... ... ... ... ... эллипсис (ФТ компоненттерін
түсіріп айту), контаминация (араласу), инверсия (ауытқу), субституция
(ФТ компоненттерін ... ... ... ... ... плеоназм (жаймалап қолдану) және т.б. тілдік ... ... ... және ... ... ... ... екендігі анықталды;
– БАҚ бетіндегі окказионал фразеологизмдердің ерекшеліктері айқындалып,
олардың ұлттық-мәдени сипаты танымдық тұрғыдан талданды.
Зерттеу ... ... және ... ... Эмотивтік әсерді
тануға тілдің қазіргі лингвопрагматикалық және ... ... ... лингвистикалық теориясының дамуы, сонымен бірге көркем
мәтіндегі фразеологиялық тұлғаның мәні мен ... ... ... ... ... стильдік реңктері айқындалады. Бұл жұмыс қазақ
тіліндегі ... ... ... табиғатын тереңірек танып
біліп, оның ... мен ... ... ... ... Сонымен
қатар ФТ-ның коммуникативтік-прагматикалық сипаты және олардың ... ... ... ... ... толықтыруға және түсіндірме ... ... ... заман талабына сай толықтырып, түрлі коммуникативтік-
прагматикалық ... ... жол ... ... ... пікірлер мен қағида-тұжырымдамалар
туралы ойларға сүйене отырып, арнайы курстарда, жоғары оқу ... ... ... ... ретінде, сонымен бірге ғылыми-
зерттеу жұмыстарына пайдалануға болады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерді ерекше мазмұнға ие тілдік құрылым жүйесі
деп қаралуы тиіс;
– окказионал тіркестер қалыпты тілдік нормаға қайшы болғанымен, қазақ
тілінің ... ... ... ... ... ... ... сатиралық шығармаларда эмотивтік сипаттағы жаңа,
тың тіркестер тудырудың ең ... ... ... ... ... инверсия, омонимдік, антонимдік, болымды және болымсыз,
екі немесе бірнеше фразеологизмнің тоғысуы, ФТ компоненттерін ауыстыру және
т.б. жатады;
... ... ... ... мен көркем мәтіндегі
көрінісі тіл қызметін кеңейтудегі ұлттық ерекшеліктерге сәйкес танылады;
– жұмыста қарастылырған окказионал фразеологизмдердің коммуникативтік
прагматикасы ... ... ... ... қолданыстармен
сабақтас;
– окказионал фразеологизмдердің қолданыс ерекшелігін стильдік қызмет
тұрғысынан қарау, фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі
тұжырымдары мен ... ... ... Жас ... ... ... ... атты ІІ ғылыми-теориялық конференцияда
(ҚазҰУ хабаршысы, филология сериясы 1999, №29); ҚР БжҒМ Қазақ ... ... ... ... ... ... бүгіні мен
болашағы» (Алматы, 2001) атты халықаралық ... ... БжҒМ Қ. ... ... ... ... техникалық университетінің әл-
Машани атындағы жаратылыстану-гуманитарлық институтында өткен ... 100 ... ... ... ... ... ... Республикасының өндірістік-инновациялық дамуы
бағдарламасын іске асырудағы рөлі» ... 2007) атты ІІІ ... ... ... атындағы ҚазҰУ-де профессор М.
Балақаевтың туғанына 100 жыл толуына орай ұйымдастырылған ... ... ... ... тарихы және қазіргі жайы» (Алматы, 2007) атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда ... және ... ... ... ... ... (1999, №27); ҚРБжҒМ ғылыми-
педагогикалық, әдістемелік «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналында (1999, №9);
әл-Фараби ... ... ... ... сериясында (2005, №5); әл-
Фараби атындағы ҚазҰУ ... ... ... (2006, №8-9)
мақалалар ... ... ... негізгі тұжырымдары мен
қорытындалары әл-Фараби атындағы ҚазҰУ қазақ ... ... ... ... №2 ... ж.) ... ... мәжілісінде (хаттама № 11 26.06.
2007 ж.) талқыланды.
Зерттеудің құрылымы. Зерттеу жұмысы ... екі ... ... ... ... және ... ... | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
1 ... ... ... МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Окказионал фразеологизмдердің зерттелуі
Қазақ тілінің фразеологиялық жүйесін зерттеуге қатысты мәселелердің
қатарынан жеке авторлық ... ... ... ... ... қарастыру маңызды орын алады. Осыдан ақын-
жазушылардың авторлық ... ... ... тұрақты тіркестер
ретінде қазақ тілінің фразеологизмі деп тануға және фразеологиялық сөздікке
енгізуге бола ма деген ... ... ...... тілден жігі ажырамас бір бөлігі. Сондықтан оның
даму жолдарын зерттеудің өзі аса ... әрі ... ... ... даму ... ... қоры мен ... проблемасы және фразеологиялық семантиканың дамуы, мәтіннің
құрылымдық ерекшелігі ретіндегі фразеологизм ... ... (әрі ... – ФТ) әр ... ... ... және әдеби жанрда
жасалу ерекшелігі, фразеологизм объектілерін лингвистикалық пән ... ... ... ... ... көп ... бөліп келеді.
Фразеологизмдерді зерттеу барысында жеке-жеке компоненттердің ... ... ... ... сөз ... ... ... сипатына қарай фразеологиялық тұлғалар мен
олардың қалыптасуын сипаттайтын бірнеше бағыт анықталды.
Фразеологизмдердің лингвистикалық сала болып ... орыс ... В.В. ... көп ықпалын тигізді. Ол ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып, орыс
тіл біліміндегі фразеологизмдерді: 1) фразеологиялық тұтастық;
2) фразеологиялық бірлік; 3) фразеологиялық ... деп үшке ... ... ... ... ... ... енгізбейді [3, 211 б.].
В.В. Виноградовтың классификациясына сүйене отырып, қазақ тіл білімі де
қазақ тіліндегі ... ... ... фразеологиялық тұтастық
(идиом), фразеологиялық ... ... ... деп ... ... ... түрі етіп қосқан Н. Шанскийдің фразеологиялық ... ... ... деп ... ... ... деп те ... деген
түріне қазақ зерттеушілерінің пікірі әр түрлі. І. Кеңесбаев ... ... ... ... ... ... ... түрі фразеологиялық түсінікке мақал-мәтелдерді,
нақыл сөздерді қосатын Р. Сәрсенбаевтың пікіріне қосылсақ, ... да ... ... ... фразеологиялық тұлғалардан елеулі
айырмашылығын ескере отырып, ... ... ... ... құрамында, оның ішінде фразеологиялық түсінікке (выражение)
қатысты етіп қарастырған жөн бе деп ойлаймыз [4, 20 ... ... ... нық, ... ... ... өз ... жоғалтқан, тікелей аударуға келмейтін
тілдік ... ... ... ... ... ... қатаң сақталынып, еркін тіркестер ауыс мағынада қолданылады, ... ... ... ... ... ... ФТ түрінде беріліп,
фразеологиялық тізбек құрады. Осы аталған ... ... ... ... ... ... ... стильдік мақсатта әсірелеу,
бейнелеу, ерекше мән үстеу үшін өзгерістер болып ... мен ... ... өмір ... ... ... ... біз
тілді «тірі» құбылыс деп атауымызға әбден болады. Кез келген тірі нәрсе
өседі, өнеді, сол ... ... ... ... ... ... Олай болса,
тіл өмір сүруі барысында норма бойымен өте шықпайды, ... ... да тап ... Біз осы ... құбылыстарды
қарастырмастан бұрын фразеологиялық вариант, фразеологиялық синоним және
фразеологиялық окказионализмдердің аражігін ашып ... жөн ... ... ... Г. ... «Тілдің ішкі даму заңдылығында вариант
бола беретін құбылыс. Варианттылық – тілдің тарихи ... ... да ... ... ... ... кезеңге дейін уақытша да
өмір сүруі ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің нормасына
қатысты. Ең соңында вариант сөздер тілдің ... ... ... ... ... ... ... саналы түрде емес, автоматты түрде
(дағдылы) таңдалады және синонимдер сияқты ... ... ... ... ... ... ... екі немесе одан да көп кездесе
береді. Фразеологизм ... да ... ... жиі ... ... бұлаңға салу /түсу/, түлкі бұлтаққа түсу ... ... ... [4, 35 б.] ... пікірі бар. Осы пікірге сүйене отырып, біз
фразеологиялық ... (әрі ... - ФВ ) ... ... ФВ ... нормаға жатады;
2. ФВ ауызекі сөйлеу тілінде жиі кездеседі;
3. ФВ-да ... ... ... ... ... ауысқан сөздердің мағынасында эмоционалды-экспрессивті
реңкте аз да ... ... ... ... синонимдер (әрі қарай -ФС) ерекшелігіне тоқталайық:
1. ФС компоненттері қайталанбайды;
2. ФС-лар да тілдік ... ... ... ... саны әр түрлі болып келеді және барлығы қосылып
бір мағынаны үстейді;
4. ФС бейнелілікке құрылады.
Ал, ФТ негізінде жасалатын жаңа ... ... ... ... ... ... ... варианттар мен
фразеологиялық синонимдерден ... тың ... ... үшін жеке ... ... ... Олар ... тосындылығымен, нормалы
қолданысқа енуге ... ... ... және ... ерекшеленеді. Окказионал фразеологиялық тұлғалар
(әрі қарай – ОФТ) жазба тіліне де, ауызекі сөйлеу ... де тән. ... ... және ... өзгерістер болады. Ал, ... ... ... ... ... ... әкелмейді.
Ауызекі сөйлеу тілі арқылы ұрпақтан-ұрпаққа берілген фразеологизмдер
қазіргі кезде жазба әдеби тілінің ең ... ... ... Осы ... ... «Сөйлеу тілінде қалыптасқан фразеологизмдер,
идиомалар және образды сөздердің көбі ... ... ... ... тәсілдердің ажырамас бөліктеріне айналған» деген пікіріне толық
қосыламыз [5, 4 б.]. ... ... ... ... мен синонимдері өте көп. Бірақ автордың қолданысында пайда
болған «су жаңа» ... өз ... ... ... көп себін
тигізеді.
Ғалымдар (М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. Томанов, М. ... ... ... екі ... бар ... айтқан:
1. Фразеологизмдердің жалпы халықтық формада қолданылуы.
2. Фразеологизмдердің өзгертіліп, авторлық ... ... [6, ... бб.]. ... ... ... ... окказионал тіркестерді
қарастыру қазіргі кезде өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Қазақ тіл білімінде окказионал фразеологизмдер туралы ... ... аз. ... ... ... сөз ... ... қасиеттері зерттеулерде кеңірек
қарастырылып ... ... ... стильдік қолданыстағы
ғылыми талдау объектісіне айнала қойған жоқ [7, 103 б.]. ... ... ... ... ... ... ғылыми мақалалар
мен ғылыми еңбектерде ішінара тек шолу ретінде ғана ... ... ... (1991), Л. Еспекованың (1998) кандидаттық диссертацияларында,
Г. Смағұлованың (1996, 1998) еңбегінде сипаттамалы түрде ... ... ... ... ... жасалуына
қатысты болғандықтан, қазіргі қазақ тіліндегі осы ... ... ... ... ... жөн ... Мысалы, Г.
Мұратова: «Фразеологиялық окказионализмдер – тілдік материалдар негізінде
пайда болған жеке ... жаңа тың ... ал ...... ... ... бұрынғы мағынасының аясы
кеңейген, жаңаша мазмұнға иеленген ... – деп ... [7, 147 ... жаңа ... өзге зерттеушілер тарапынан берілген
анықтамалар да әр ... Х. ... ... деп ... ... ... орай тек бір ғана қолданымдық болып қызмет атқаратын
сөздерді айтамыз», – десе [8, 112 б.], Қ. ... ... ... ... – жаңа сөз қолданысқа ... ... ... ... ... ... жасайды [9, 56 б.].
Ал зерттеуші А. ... ... ... ... ... ... ... өзгеше контексте образдылық-көркемдеуіш қызмет
атқаратын лексикалық бірліктерді жатқызамыз», – деп ... [10, 82 ... ... ... ... – белгілі бір
қаламгерге тән, тосыннан ... ... ... сөз тудыру тәсілдеріне
сәйкес те, сәйкессіз де ... ... ... қарай қызмет
атқаратын, ... ... ... кіру қабілеті шектеулі үнемі
жаңашылдығымен, экспрессивтілігімен ерекшеленетін бір қолданар сөздер», –
деген анықтама ... [11, 32 ... ... ... ... 1 – Окказионализмдердің түрліше аталуы
Осы терминдердің арасындағы ... ... ... А. ... с. 20] ... «эгологизм» термині («эго» - мен). Бұл ... ... тән ... ... Осы ... терминінің
өзі де ұтымды жасалған окказионализм болып қала бермек. Біз өз ... ... ... ... ... бір ... ... ғана
пайда болатын бірқолданар жеке авторлық тың тіркестерді окказионализм
терминімен ... жөн ... ... ... ... ... ... тұтынушыларының тұрақты сөз оралымдарын өңдеп, құбылтып,
контекске сай ФТ-ға ... ... ... ... ... тың
бағыт, жаңа мағына туындату мақсатында пайда болады. Жасалып отырған тілдік
жаңалықтар ... ... ... ... ... ... еңбектер неміс, ағылшын, француз, орыс
тіл білімінде ертерек пайда болып, тереңірек зерттелген.
1921 жылы француз ... Ш. ... ... топ пен ... ... екі ... анықтады:
1) кездейсоқ, тұрақсыз сөздер тіркесі; мұндағы фраза ... ... бір ... қолданудан кейін ыдырап кетеді;
2) тұрақты фразеологиялық тіркестер немесе оралымдар; мұнда сөздер бір-
бірімен тығыз байланысқа түсіп, тұтас тіркес ... ... ... ... 129 б.]. Ал, орыс және ... тіл білімінде ғалымдар пікірі әр түрлі.
Олар авторлық ... жаңа ... үшке ... ... ... ... жаңа ... «потенциал сөздер» деп
танитындар – Г. Винокур, А. ... К. ... И. ... ... ... ... жаңа қолданыстарды окказионал және потенциал
сөздер деп жіктеушілер – И. ... Е. ... Э. ... ... Х. ... Р.
Сыздықова, А. Алдашева, Г. Мұратова, Л. ... ... ... ... жаңа ... тек «окказионализмдер»
деп қарастыратындар – А. Лыкова, Н. Фельдман, Н. Шанский.
Біз осы аталған ... ... ... ... ... ... ... бір мәтінге ғана қызмет етеді және жалпы
қолданысқа енуге, тілдік ... ... ... Ал, ... ... сөздер болса, тілдік нормадан үміті барлар.
Сонымен, жалпы тідік қордағы фразеологизмдердің автор ... ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе
кең ауқымда, жан-жақты зерттеуді талап етеді.
1.2 Норма және окказионал ... ... ... ... ... ... ... мазмұны мен формасына өзгерістер енгізу үшін стильдік
мақсатта түрлі ... ... ... байланысты кейде
қалыптасқан норма заңдылықтарынан да аттап кетіп жатады. Дегенмен, ... ... ... кей жағдайда оңтайлы, ұтымды болып шығып жатса,
кей тұстарда іске алғысыз болып қалады. Сондықтан қалыпты ... ... ... ... айырым белгілері мен ерекшеліктерін саралап
алғанды жөн көрдік.
Кез келген тілге нормалық қасиет тән және сол ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен тұтас ережелер жиынтығы
келеді: сөз тіркестері арасындағы, сөйлем ішінде орналасуы және ... ... ... т.б. ... ... жүйелік болмайды, әрі
қарым-қатынас барысында адамдар бірін-бірі түсінуден қалған болар еді.
Тілдік норманы ғалымдар ... ... ... оның ... ... ... сөз мәдениетіне қатысы, байланысы туралы түрлі пікірлер
айтады.
Тілдік норманы «әдеби тілдің жүйелілік қасиеті» деп ... ... ... «Әдебиет тіл нормасы – бұл жалпы тілдік норманың көрінісі, ал,
тілдік ... – тіл ... бір ... ... ... ... әдеби
тіл нормасы мен тілдік норманы біртұтас ұғым ретінде зерттеген [14, ... Г. ... да ... ... мен ... норманы бір-бірінен
ажыратпайды. Жалпы халықтық тілді пайдаланудың қалыптасқан ... ... Ол үлгі – ... ... ... ... тіл. Мұнда назар аударатын нәрсе
– әдеби тіл мен көркем шығарма тілі ... бір ... ... ... ... тек ... шығарманың тілі ғана емес, жалпы жазба тіл түрлерінің бәрін
түгел қамтиды. Солай бола тұрса да, ... ... ... оның ... ... әдеби тіл – сөйлеуде және ... ... ... тіл. Көркем шығармада стильдік мақсатта жалпы халықтық тілдегі
қарапайым, жаргон және жергілікті ерекшелік сипатындағы сөздердің бәрі ... ... ... әдеби тілден көркем шығарма тілінің аясы ... ... ... ... ... көрнекті орын алады [4, 94 б.]. ... ... ... де ... бар. ... тіл ... тілі
элементтерін батыл кіргізу арқылы жаңа арнада дамиды», – дейді [15, 34 б.].
Р. Сыздықова норманы әдеби ... ... ... деп ... ... ... ... қоғам сынынан өткен нормаларын қоғам санасы
дұрыс қабылдауы, ол ... ... ... ортақ болуы шарт [16, 8 б.].
С. Исаев: «Әдеби тілдің осындай орныққан нормалары болатындықтан да, ... ... ... ... ... оны жүйелі тіл деп
білеміз» – дейді [17, 13-
16 бб.]. Осы пікірлерді Н. ... те ... ... ... мен әдеби тіл
нормасы ұғымдарының арақатынасы толық ашылмаған. Тілдік ... ... ... қаралады. Тіл бірліктері арасындағы жүйені қолданыс
үстінде бұзбау – ... ... ... шарты. Тілдік жүйе мен тілдік норма
бірлікте болады. Тілдік норманың арқауы – ... ... [18, 11 ... ... «Жалпыхалықтық тіл негізгі қатынас құралы түрінде ... ... ... Осы ... ... құралы жалпыхалықтық
тілдегі белгілі бір ... ... ... ... тіл. ... тіл
жалпыхалықтық тілдің ауызша және жазбаша түрлерінің негізінде қалыптасады»
деген тұжырым жасайды [19, 99 б.]. Ал, В. ... ... ...... ...... [20, с. 9]. З. Ерназарова:
«Тілдегі ғылыми түрде ... ... ... қатар, сөйлеу
тілінің қозғалысты, субъективті сипатымен байланысты сөйлеу нормасы болады.
Тілдік норма әр деңгейдегі тіл ... ... ... қабілетін
белгілесе, сөйлеу нормасы нақты бір уақыт кесіндісінде сөйлеу жағдаяты,
өзге де ... ... ... қалыптасады. Сондықтан
сөйлеу тіліне коммуникативті-прагматикалық нормалар тән» дегенді айтады
[21, 26 б.].
Норма ... ... ... ... келе, оларға қойылатын
талаптар мен таным-түсініктердің бір ... ... ... ... ... ... ... нормасыз жүйелі тіл болмайды;
2. норма пікір алысу, түсінісу арқылы жүзеге асады;
3. норма ... ... ... және ... ... лексика-грамматикалық ережелер жиынтығы сақталады.
Дегенмен, тілдің жанды құбылыс екендігін білсек те, оның әрдайым даму
үстінде екенін ескере отырып, ... осы ... мен ... ... ... ... ... ең құнарлы бөлшегі фразеологиялық
тіркестер табиғаты ... ... ... келеді.
Осы мәселеге байланысты ғалым Н. Уәлиев «Фразеология және норма» атты
еңбегінде фразеологизмдерді нормадан мақсатты ауытқу және ... ... ... бөліп қарастырған. Мақсатты ауытқуда фразеологизмдердің ... ... орай ... ... ... ... екі ... жалпы тілдік қолданысқа тән түрлендірулер;
2) жазушы қаламына тән ... ... ... мазмұн тұрғысынан нормадан ауытқуына, ... ... ... ... лайық болмай тұруы, екіншіден,
фразеологизмдердің стильдік ... ... ... ... тұруы жатады [22,51-106 бб.] десе, Р. Сыздық: «Ауытқу – ... ... ... ... ... сәйкессіздік мағынасы (белгілі
бір дұрыстықтан, заңдылықтан ауып кету деген сияқты) болғанымен, ... ... ... акт ... ... Сырт ... ... тыс
болып көрінгенмен, шындығында сол нормадан әдейі ауытқу, яғни әр ... ... ... орын алады. Сондықтан барлық ауытқулар, соның
ішінде сөз қолданыстағылар уәжді (мотивті ... ... және ... және ... ... деп ... Бұл тек ... сөз
стилінде ғана емес, барлық стильдерде болатын заңды құбылыс. Бірақ көркем
әдебиет тілінде уәжді ауытқулар жиірек ... және ... ... әр
сипатты болып келеді» [23, 210 б.], – деп ойын сабақтайды. Осы ... ... келе ... нормадан ауытқу жалпы тілге ... ... ойды ... ... ... ... болса, онда олар
біздің тарапымыздан қолдау табары анық. Тілдік норма мен ... ... ... ... қарастыра келе, жалпыхалықтық асыл
қазына – фразеологиялық ... ... ... ... ... ... жасалу процесін нықтауды жөн көрдік. Мысалы:
Шығындап шетел асып, тас маңдайы тақтайға тиіп жатқандар ... ... ... ақшамы, 17.03.06) сөйлемі контаминация тәсілі арқылы
жасалған. ... ... ... тас ... – сорлы, бақытсыз, маңдайы
тасқа тиді – беті қайтты, тауы шағылды, қиыншылыққа тап болды ... олар бір ... ... ... Бірақ автор күткен әсірелілік өз
мақсатына жете алмады. Ол қайталаудан қашқанмен де «тақтайға» сөзін ... сол ... ... тіркесті бұзып қана қоймай, айтар ойын ... ... Бұл ... ФТ ... ... ... ... тұр.
Фразеологиялық сөз оралымдарын жаңғырту, жоғарыда айтылғандай, белгілі
бір уәжге (мотивке) негізделеді. Нормадан ... ... түрі ... ... тәуелді болады. Алайда сөз мәдениетін төмендететін жөнсіз
ауытқулар қазіргі кезде ... гөрі ең ... ... ... жиі әрі көп кездеседі. Жөнсіз ауытқулардың типтерін ... ... ашып ... сөз ... үшін ... айрықша мәні
бар [22, 108 б.].
Осы қарастырып отырған нормадан ауытқу мәселесі – тіл ... ... Бұл ... Д. ... ... ... атты ... «Тілдік норма – тіл мәдениетінің
қарастырылатын мәселесі. Тіл ... ... ... ...... ... ... қарым-қатынас
жетістіктерін қамтамасыз ету үшін тілдік тәсілдерді дұрыс ұйымдастырып,
тәртіпті әрі жүйелі қолдану.
Тіл мәдениеті тілдік ... 3 ... ... ... ... норма (лексикалық, сөзжасамдық, грамматикалық, дыбыстану
нормасы);
– этика – сөз нормалары (сөйлеу этикасының ережелері);
– коммуникативті ... ... ... тиімділік
қағидалары)» [24, 38 б.] деп бөліп қарастырады.
Бірақ тілімізде нормадан мақсатты ауытқу құбылысы тағы бар. Ол сөйлеу
тілінде де, ... ... де көп ... Осы екі жағдайда да ФТ-ны
белгілі бір мақсатқа негіздеп, ... ... ... ... ... тіркестер – әдеби тілдің ілгері даму ... ... ... арқылы жанданған әсем кестелер. Олар – ... ... ... ... жинақылықтың үлгісін
көрсететін көркемдік ... ... ... қай ... ... да ... ... қарай қолданады [25, 67 б.].
Соңғы кезде фразеологизмдердің лексикалық құрамына ... ... ... ... жиі ... жүр. Себебі, айтыла-айтыла әбден
трафаретке айналған тіркестермен қатар ФТ құрамындағы кей ... ... ... ... ... мұндай фразеологиялық түйдектер қазіргі
әдеби тілдің лексикалық жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... қолданыста да, жазба әдеби қолданысында
да жаңа, тың окказионал фразеологиялық тіркестер ... ... ... немесе баспасөз беттеріндегі авторлық қолданыс
ыңғайындағы ... ... ... кейбір жазушалар фразеологиялық
тұлғаларды іріктеп қолдануға өзіндік ... ... ... ... қолданыстарға жиі барады» [26, 134 б.]. ... ... ... сарайдан шықпай, ертелі-кеш басына шарап
төңкеріп, бүлініп жүр, әйтеуір (О. Сәрсенбаев). ... ... ... ... көп ... ... ішу деген мағынаны білдіреді.
Ақын Байбота Серікбаев бірде біраз сілтеңкіреп қойып, Алматының бір
айықтырғышына түсіп қалады (Д. ... ... қою» – көп ... ішу ... ... Осы ... ... қолданылған ОФТ-ның
екеуі де қазіргі заман талабына сай пайда болған жаңа ... және ... ... отырған мағынасы бір. Өкінішке орай жаңа заманмен бірге халықтық
індетке ... ... те қоса ... Осы ... ... етіп ... мен ... тұтынушылар соны тіркес табу мақсатында түрлі ... жаңа ... ... ойын ... ... ... алға ... ОФТ құбылысы жасалып отыр.
Жаңа тіркес, соны түйдек жасау үшін жазушылар нормадан ауытқып отырады.
Жоғарыда айтқанымыздай, олардың бірі ... ... ... енді ... сай ... ... болып шығады. Осыған байланысты академик Л.В.
Щерба: «Әрине, нормадан ауытқымайтын автор болмайды. ... ... ... жұртты зеріктіріп, мезі етіп жібереді. Норманы сезіну түйсігі тәрбие
көрген адам ғана ... ... ... ... ... ... ... алады», – десе [27, 10 б.], Г. Мұратова: «Нормадан ... ... ... одан ... ... түсу үшін ... ... бірі» дегенді айтады [7, 106 б.].
Осы ретте автордың нормадан мақсатты ... ... ... ... ... шал жынды екен, Атекеңді шайнап тастады: «Көптен бері ат ... ... асып ... пе ... – деп бір ... ... «Шайнап тастау» – қатты ұрысты, әбден ұрысты
мағынасында берілген.
Қажетті мәліметтерді қойын ... ... ... да, ... ... ... нөмірге баратын мақаланы бұрқыратып жазып ... ... ... жазып тастау» – жылдам, тез жазу ... соң құты толы ... ... ... да, ... шеңгелді қойдың
мұздаған аппақ май құйрығына салды (Ә. Бостанов). Бір сөйлем шеңберінде екі
окказионал тіркес бар. Біріншісі, ... ... – тез ішу, ... ... ... берілген.
Осы контекстегі «шайнап тастады», «бұрқыратып жазып тастау», «төңкеріп
тастады», ... ... ... ... ... ... реңк беріп тұрған және ұтымды ... ... ... ... тың тіркестер.
«Жазушының қайсысына да қажетті ең басты талаптардың бірі сөз ... ... ... ... ... ... тілін байытуға
классиктер ғана емес, жазушылықты мұрат еткен адамның қай-қайсысы да үлес
қосуға тиіс. Оның аты – сөз ... ... сөз ... сөз ... ... жаңа ... пайдалануда өзіндік таңбасы болуы ... ... [28, 6 ... ... ойды, көңіл астарын жай ғана жеткізу жеткіліксіз болып
жатады, осы тұста бейнелі сөзбен шыңдап, тыңдаушыға әсер қалдыру ... ... ... ... тілде қалыптасқан «шаблондардан» бөлек ... ... ... туып ... Н. ... ... ... бұл аталған құбылыстың бәрі де
эстетикалық мақсатқа бағынған, нормадан жөнімен ... ... ... ... ... өзі ... көркемдік нормаға-субнормаға айналды.
Мұндай құбылыстың әрине, тек ұлттық әдеби тілдің стильдік тармақтары ... ... ғана ... ... сөзсіз. Жалпыхалықтық тіл
байлығын бұлайша шығармашылықпен игеру ұлттық сөз ... ... ... ... [22, 124 б.], – ... тұжырым жасайды.
Қорыта келгенде айтарымыз, ФТ-ның ... ... ... ... лайықты өңделіп, икемделіп қолданылуының өзінде үлкен
стильдік мән бар. Қалыпты ... ... мен ... ... бір ... мән ... ... жаңашылдығымен, экспрессиялығымен таңдандыратын
нормадан мақсатты ауытқу түрлері қазіргі заман талабына сай әрі ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Тіл білімінде фразеологизмдердің лингвистиканың ерекше саласы ретінде
қалыптасуы В.В. Виноградовтың еңбектерімен байланысты. Ол: ... ... ... типов семантических единств, более сложных, чем
слова; изучение структуры ... ... ... ... с ... выявления
таких категорий словесных значений, которые лежат в ... ... ... [29, 119 б.], – деген пікір айтқан.
Тілдің ... ... ... мен толықтыру осы аталған
мәселелермен тығыз байланысты. Фразеологиялық құрамды ... әрі ... ... ... ... ... арқылы беріледі [30, 23-30
бб.]. Бұл термин жаңа ФТ жасаудың ... ... мен оған ... жиынтығын көрсетеді.
Тілдің фразеологиялық ... ... ... ... ... ... жасалуы да мүмкін, яғни бұл ФТ өзі де ... сала бола ... ... ... ... бұл түрі
ғылыми әдебиеттерде фразеологиялық деривация деп аталады [31, 51-55 бб.].
Бұл ... ... ... ... ... әрі ол ФТ ... жаңа
тіркес немесе сөздің жаңа мағынасының жасалу процесін белгілеу ... ... ... ... деривация» анықтамасының
еріктен тыс көп мағыналы болуы байқалады. Кейбір ғалымдар ... ФТ ... ... саналатын фразеология негізінде сөзжасам саласы
ретінде шектеуді ұсынады [32].
Біз осы көзқарасты ... ... ... ... ... ... ФТ жасау ретінде қарастырамыз;
окказионал фразеологизмдерден болған сөздердің ... ... ... деривация немесе фразеологизмдерден болған сөзжасам деп атаймыз
[33].
ФТ негізіндегі фразеологизмдердің жасалу ... ... ... ... А.А. ... ... ... қарастырылған. Ал
шетел тіл білімінде фразеологизмнің өзгеру ... ... ... ... Ш. ... ... кездестіре аламыз.
А.А. Потебня дәуірінен бастап, ФТ-ның жасалу жолдарын ... ... ... жұмысы Б.А. Лариннің «Очерки по фразеологии»
атты танымал еңбегінен елеулі жалғасын тапты. Алайда ғалым өз еңбегінде ... ... ... деген мәселе көтерді, бұл «фразеологияға»
қатысты тұлғалардың құрылымдық ... және ... ... ... жаңа тіркестерден ажыратылу мәселесінің ... ... ... ... С.И. ... та өз ... білдірді. Ол
фразеологизмдердің көлемін анықтай отырып, семантикалық тұтас тіркестерді
«тар мағынадағы фразеологизмдер» және «кең ... ... ... ... [35, 31 ... ... құрамын кеңейту және толықтыру мәселесі оның
шеңберімен тығыз байланысты. ... ... ... ... А.М. ... А.В. Кунин, И.И. Чернышев, Н.М.
Шанский өз еңбектеріне арқау етті.
Фразеологиялық деривацияға ... ... ... ... ... ... ... мағынасы мен формасы сөйлеу тілінде жеке
дара қолдану нәтижесінде түбегейлі өзгереді дейді.
А.В. Кунин «кең мағыналы ФТ» ... ... ... ... олардың
жасалуын мақал-мәтелдер негізінде ... Ол ... ... ... ... ... ... күш деп есептейді.
А.М. Бабкин, В.В. Виноградовтың фразеологиялық тұлғаларды ең ... ... ... ... ... отырып, осы тұрғыдан олардың
жасалу жолдарын да қарастырды [36]. И.И. Чернышев ... ... ... әрі ... ... ... ... тек қана
фразеологиялық емес, сонымен бірге ... ... де ... ... көзі деп ... [37, 26-27 ... ... фраза туындату мәселесін зерттеу жұмыстарына көптеген
еңбектер арналды, онда ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, ағылшын тілі ... ... ... ... номинация тұрғысында
А.В. Кунин мен оның шәкірттері жан-жақты қарастырды.
Тіл білімінде фразеологиялық деривация ... ХХ ... ... көп ... ал қазіргі таңда ФТ ... ... ... ... ... қызығушылығы бірте-
бірте артуда.
Ғылыми әдебиеттерде ФТ формалды және мағыналық жобадағы ... ... ... Осыған байланысты ФТ өзгерістері ... ... ... ... ауытқу түрінде қарастырылады.
ФТ-ның мұндай түрленулері Н.Ю. Зуева, В.А. ... ... Р.Н. ... Н.Н. ... және т.б. ... ... ... (в речи) ФТ-ның өзгеруі «сиректілігі»,
«тосындылығы» үшін фразеологизм теориясына ... ... ... ... ... ... әр
түрлі. Фразеологизмдердің лексикалық және ... ... ... ... нық орын ... ... ... өзгерістер ФТ-ның алғашқы мағынасына әсер ете алмайды [38,
40 б.], – деген пікірді Гольцекер ұстанады.
Авторлық лингвокреативтік ойлау ... ... ... ... ... ФТ мәтінде узуалды бекітілген нормадағыларға
қарағанда «орнынан жылжуға» т.б. ... ... ... ... ... міндетіне қарай ФТ трансформациялануының ... көп [39, 115-116 бб.]. ... ... ... ... етіп
өңдеп қолдану семантикалық және стилистикалық тиімділікке ... ... ... трансформациялануы түрлі аспектіде көп қарастырылады:
1. жеке авторлар шығармашылығындағы ФТ-ны трансформациялаудың көркемдік
тәсілдері;
2. стилистік амал ретіндегі трансформацияланған ФТ-лар;
3. экспрессияны іске асырушы ретіндегі трансформация;
4. түрлі ... ... ... ... ... ... трансформациялануы.
Лингвистикалық әдебиеттерде ФТ-ны трансформациялауға ... ... жеке ... ... ... ... ... ретінде зерттейтін психолингвистикалық
көзқарас бойынша ФТ трансформациялаудың ... ... бірі ... ... заңдылығы болып табылады.
Тіл арқылы жеткізілетін ой шексіз, ал тілдік амалдар сан жағынан да,
сапа ... да ... [41, 73 б.]. ... да адам ... ... бұзу ... ... яғни, тілдік амалдарды ... іске ... Дәл осы ... ... ... ... ... қолдану жиілігін семантикасы мен жасалу формасы бойынша ... ... ... және прагматикалық әрекетінде нақты болмысты
көрсетеді, бақыланатын объектілер арасындағы байланысты ... ... ... байланысты ФТ сөйлеуші білдіруге ... ... ... әрдайым толығымен жеткізе алмайды. ФТ
денотативті-сигнификативті, коннотативті тілдік мағыналары сөйлеу мәнімен
сәкес келмеуі ... ... ... ... ... міндеттерге
сәйкес келмеуі мәтіндегі фразеологизмдердің өзгеруіне себеп болады.
Кез келген тіркес трансформациялаудың алуан түрін басынан ... ... ие ... [42, 6 б.]. ... оларды кейде күрделендіріп ... ... ... ... жеңілдетіп те беріп жатады.
Көркем номинация қызметі көркем образ жасауға ... ... ... жалпы тілдік ... ... ... ... және ... ... ... ұғымдар деп
атайды. «Мәтіндегі окказионализмдер нақты ... беру үшін және ... ... ойға жеке ... ... ... ... етеді» [43,
16 б.].
Бұдан да басқа маңызды құбылыс – эпигматикалық қызмет. Белгілі ... ... ... ... ... ... астыртын сөзбен
ойнайды. Мұндай астыртын элементке толы қолданыстардың мағынасын түсіну
оқырман үшін қызықты тапсырманы ... ... ... І. ... «Бір ... ... денін
көркем шығарма (соның ішінде фельетонда) жиі қолдану кездейсоқ емес. Тура
мағыналы ... ... ... қолданыс үрдісі атымен жоқ десе де болады.
Ажуа, мысқыл бар жерге стильдік әдіс ... ... ... [44, ...... ... айтқан. Зерттеушілердің көбі ФТ трансформациялану
ерекшелігіне оның бейнелілігін, айқындылығын, ... ... ... ... ... Кейбір ФТ окказионалды
өзгеру нәтижесінде ... ... ... анағұрлым ұтымды болып
шығады. Авторларды окказионализмдер ... ... ... ... оның ... ... тудыру. Окказионалды фразеологизмдер кейде
қалыпты ФТ және ... ... ... ... ... нәзік мағынаны дәл
береді. Сондықтан да олар ... ... ... ... ... аудартып отырады.
Окказионал фразеологизмдердің экспрессиялық ... ... ... М.Н. ... «Лексика-семантикалық ерекшелігімен және құрылымының
тұрақсыздығымен сипатталатын жаңа, ... ... ... окказионализмдер
мәтінді тірілтеді» [45, 73 б.], – деген пікірді ұстанады.
Инновациялық ФТ-ны талдау ... ... ... компоненттік деңгейде жүргізіледі. Бірақ ғылыми әдебиеттерде
ФТ трансформациялану механизмі, оның ... ... ... ... аспектілері жеткілікті дәрежеде зерттеле қоймаған.
Трансформацияланған ФТ-ға талдау жасауға байланысты оның ... ... ... біз неге қол жеткіземіз? деген заңды сұрақ
туады.
Бұл сұраққа жауап беру өте ... ... ... ... ... әр түрлі. Бірінші тенденция, фразеологизмдердің тұрақты
компоненттерін ауыстыру жаңа ... ... ... болады, бұл компоненттер
мен сөзтіркестерін ерекшелендіреді. Осы тенденциялардың іске асуы ... ... қоры ... Екінші тенденция, тілдің
лексикалық және фразеологиялық қорының ... ... ФТ ... ... ... болуы да мүмкін, өйткені қарапайым сөйлеуде
фразеологизмдердің құрамы мен мағынасы тұрақты және ... бір ... де. Осы ... байланысты жазушы фразеологизмдерге
бейнелілік ... ... ... ... арқылы жаңартуды көздейді.
1.3.1 Фразеологиядағы эксплицитті – имплицитті мәселелер
Фразеологиялық деривация мәселелерін зерттеу тіл мен сөйлеу жүйесіндегі
ФТ-ның семантикалық ... ... ... ... Біз ... ... ең
алдымен нақты мағыналық схема түрінде, түрлі контекстердегі ... ... ... құрылымдық-семантикалық үлгі ретінде
тіл жүйесі элементі деп қарастырамыз.
Окказионалды фразеологиялық деривация механизмін ... үшін ... ... ... мен ... арасындағы байланыс заңдылықтарын
айқындау керек, олардың компоненттерінің ішкі фразалық ... ... ... ... бөлшектенуінің түрлі типтерін
материалды форма элементтерімен (ФТ негізінде ... ... ... ФТ ... ... морфемалармен және
сөздермен) сәйкестігі арқылы анықтау қажет.
ФТ-ның семантикалық-құрылымдық өзгерісі оның ... ... ал ... оның ... ерекшелігі тілдегі мәртебесіне әсер
етеді.
ФТ-лар түрлі элементтермен жасалатын көп ... ... ие. ... семантикалық құрылысы оларды ... ... және ... ... негізделеді.
ФТ мағыналарын айтылу формасымен сәйкестігін қарастыра келе, ... оның ... ... ... және имплицитті
компоненттерге бөледі.
Фразеологиядағы эксплицитті-имплициттілік тіл мен сөйлеу жүйесіндегі ФТ-
ның семантикалық құрылымы ... ... ... ... табылады.
Фразеологиялық семантиканың эксплицитті-имплициттілігін түрлі аспектіде
зерттеу 70-ші ... ... ... ... ... енген
«explicitum» айқын, нақты көрсетілген деген ... ... ... бұл ... А.Д. Райхштейн (1972), А.М. Мелерович (1979), ... (1989), И.М. ... (1994) ... кездестіре аламыз.
Осы мәселе төңірегінде ғалымдардың еңбектерін қарастыра отырып, олардың
көзқарастарының әр алуан екендігін байқадық. В.М. ... ... ... ФТ ... ... ... ... байланысты. Кейбір лингвистер имплициттілікті грамматикалық
эллипсиске қарағанда, ФТ компоненттерін ... айту оның ... ... ... эллипсис ретінде түсіндіреді [46, 36 б.].
«Имплициттілік құбылысында – фразеологизм компоненттерінің саны ... ... ... ...... ... ... [47, 76 б.]. В.М Мокиенко бұл құбылысты ... ... ... эксплицитті-имплициттілік арақатынасы ФТ
маңызды құрылымдық белгісі – жеке ... ... ... ұмтылу сөздерді ... ...... ... құрылымын өзгертеді. Сонымен қатар ФТ-ның
диалектикалық дамуы қарама-қарсы нәтижеге ... ... ... ... тыс көп ... ... қарапайым
сөйлемге айналдырып жіберуі де ықтимал; ... ... ФТ ... ... ... – тілдік бірліктерді сандық және сапалық
жағынан өзгертіп, фразеологиялануға әкеледі. Әрине, ... ... ... ... және тұжырымды етеді. Имплициттілік – тілдің ... ... оның ... ... да тән ... ... ... фразеологизмдерді имплициттеу окказионалдылыққа жуықтайды ... ... ... ... еніп бір құрылымдық типтегі ФТ-ның бірнеше
түрін жасайды.
Имплициттілік нәтижесінде үнемдеу әсерінен ФТ мағынасын ... ... ... ... ... әкеледі.
Эксплициттілік сөйлеудегі үнемдеу принципіне қайшы. Ол фразеологизмдердің
семантикалық баюын, олардың өзектіленуін іске ... ... ... ... ең ... фразеологизмдердің ерекше тілдік
бірлік ретінде дамуына және өмір сүруіне мүмкіндік береді.
ФТ-ның эксплицитті-имплицитті мәселесі ... ... ... ... ... анықтауға бағытталған.
Бұл мәселе А.М. Мелеровичтің, В.Х. Багдасарянның, А.В. ... ... және ... да ... ... көрініс тапты, онда ФТ
мазмұнына көп көңіл бөлінеді.
Лингвистикадағы имплициттілік ... ... ... ... негізделген. Имплициттік деп көбінесе мағыналық категорияға тән
емес байланысу түрі айтылады. Осыған ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар сөз аффикстері немесе оның
семантикалық құрылымы да жатады.
ФТ-ның компонеттері ... ... ... ... ... кемиді, бірақ ақпараттық жүктемесі өзгеріссіз қалады.
«Эсплициттілік немесе ... ... ... сөздік сөйлемшесі
(выражение) болады; имплициттік немесе айқын ... ... ... [48, 5 ... ... қарастыруда ФТ компоненттерінің семантикалық
құрылымын және фразеолгиялық ... ... ... ... мен ... басты назарға алу қажет, себебі, олар
ФТ әлеуетінің деривациялығын білдіреді.
Фразеологиялық ... ... және ... ... ... құрылымы мен мағыналық изоморфизмі сипатымен және оның
құрылымын бара-бар ... ... ... ... ... ... фразеологиялық абстракция ерекшеліктеріне сәйкес
бекітіледі.
Фразеологиялық мағынаның эксплицитті және имплицитті тепе-теңдігі оның
тек имплицитті компоненттерден не болмаса, ... және ... ... ... жинағынан тұрады. Олар бір ғана
эксплицитті ... ... және ... ... ... бұл ... деген ұғым жоғалады. Жаңа фразажасамдық процестерді
қарастыру барысында ФТ ... ... ... бір ... ... білу маңызды, өйткені дәл осы эксплицитті элементтер
фразеологиялық жаңа қолданыстар ... ... ... ... ... ... фразеологиялық мағынадағы эксплицитті элементтерді екі
түрге бөлді: тікелей және жанама ... [49, 44 б.]. ... ... ... ... ... жеке сөз компоненттерімен
байланысады және берілген сөздердің белгілі бір ... ... ... ... ... келеді. Мысалы: Көзіне басты – «айып, мінін
бетіне баттита айтты». Көзіне ... ... ... ... мол –
«пейілі кең, қолы ашық, ... ... ... мол ... ... мағынаның жанама эксплициттенген элементтері ФТ-ның жеке
компоненттерімен немесе ... ... ... ... ... сөздер өздерінің қалыпты мағыналарымен сәйкес келмейді.
Имплицитті элементтер ФТ-ның ... ... ... үйлесімімен (білдіретін ұғымымен тікелей) сәйкес келмейді.
Көбінесе имплицитті элементтер мағынасы ... ... ... құрамымен
ассоциацияланады. Мысалы: Жел буаз – «даурықпа, кез келген нәрсеге ... ... ... тіс – «ірі ... ... қамшының бір түрі».
Жоғарыда айтылған эксплицитті-имплициттілік мәселелері ФТ-лардың көп
түрлі формалары мен фразеологиялық ... ... ... ... бірін-бірі толықтырып отырады.
ФТ мағынасының эксплицитті және имплицитті құрылымының ... ... ... ... мүмкін: түрлі деңгейдегі
тұлғалар мағынасы эксплицитті және имплицитті элементтерден құрылып, ... ... ... ... ... ... ... мағынадағы жартылай эксплицитті
элементтерге айнала алады, себебі олар түбір морфемалар семантикасы мен ФТ-
ның жеке сөздерімен, компоненттерімен сәйкес ... ... ... ФТ
негізінде окказионал сөздер жасауда кездеседі.
1.3.2 ... ... ... ... ... ...... әсер берудегі тиімді
тілдік тұлғалар. Олар өзінің тілдік прототиптерімен ... ... ФТ ... ... ... ... жасалады. Сөйлеу
жүйесінде қарқынды қызмет атқаратын фразеологиялық тұлғалардың окказионалды
пайда болу жолдары әрдайым ... ... ... Бірқатар
ғалымдардың еңбектерінде (Н.Ф. Алефриенко, ... А.М. ... А.В. ... М.М. ... З.Д. ... А.В.
Кунин, А.М. Мелерович, В.М. Мокиенко, В.Н. Телия және т.б.) ФТ ... ... ... мен ... ... ... Дегенмен
фразеологиялық семантика мен құрылымдағы елеулі өзгеріске ... ... ... ... дәрежеде зерттелмеген. Көркем
сөйлеу тілі жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... онымен бірге тілдік
фразеологиялық тұлғалардың жасалу әлеуетін айқындауға көп көңіл бөлінбеді.
Тілді тұтынушылардың ... және ... ... ... ... ... болу барысында ең алдымен оның компоненттік құрамы саны
мен сапасы ... ... ... ұшырайды: компоненттері құрамы
кеңейеді немесе тарылады, орындарын ауыстырады не бірігеді т.б. Кез ... ... ... ... ... ... ... қайта жаңару әлеуеті әр ... және олар ... ... де ... ... окказионалды әлеуетін анықтауда олардың ішкі формасының
«сапасы» яғни, ФТ бейнелілігінің айқын не ... ... ... мен ... ... рөл ... сөз бірігіп бір ғана бейнелі мағына беретін тұрақты ФТ-лар
өздерінің ... ... ... ... ... ... Көбінесе компоненттер құрамын жиі өзгерту ФТ-ның бейнелілігін
трансформациялау мақсатында іске асырылады.
Фразеологиялық тұлғалардың окказионалды ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады.
Фразеологизмдердің іштей қайта жаңаруы ФТ бейнелілігінің өзектіленуіне және
бейнелі тілдік ФТ-ның жаңа окказионалды ФТ-мен ... ... ... ... трансформациялануы барысында
«жаңа» және «ескі» бейнелер мен олардың ... ... ... окказионалды жасалу жолдарының түрлі тәсілдерін қолдану
бейне мен мағына ... ... ... және ФТ айқын бейнелі
негізі болған жеке ... ... ... ... ... негіз компоненттік құрамды қысқарту ... ... мен оның ... арқылы жасалатын окказионалды трансформацияның
туындауына кедергі жасамайды.
Ғылыми әдебиетте бейнелілік туралы әр ... ... ... ... ... ФТ-ның екі жақты қабылдауының нәтижесінде
жасалады деп тұжырымдайды: мағына және оның ... ... ... ... екі түрі бар. ... – ФТ ... жасалған мағына мен ұғым,
екіншісі – ФТ прототипі құрамында болатын ... ... ... екі ... жаңа, үшінші ақпарат туындайды, ол алдыңғы екеуінің елеулі
белгілерімен бірігеді. А.В. Кунин, Ю.П. ... О.В. ... осы ... ... осы екі түрін ғалымдар ... ... ... ... мен ... ... бір көңіл-күйіне
қатысты эмотивтік сема ... ... деп ... Бұл сема ... ал ... ... көмескі семалар болып есептеледі.
Бейнелі фразеологизмнің мағынасы оның ішкі формасы арқылы ашылады.
Синхрондық ... ... ... ... ішкі ... бола ... белгілі. Әйтсе де, орыс ғалымы Н.М. Шанский
және Т.А. Бобровтың тұжырымдауынша, «в момент ... ... ... представляет собой явление или предмет как ... ... ... тот или иной признаки» [50, с. 80].
Бейнелілік пен ... ... ... ... ішкі ... мәні ... ... тіл білімінің жеке саласы
ретінде зерттеле бастаған кезден-ақ сөздің ішкі формасын зерттеу нәтижелері
фразеологизмдерге қатысты ... Ішкі ... ... және ... ... ... рөлі, сонымен қатар аталмыш проблемада
сөздің ішкі ... ... ... ... ... ... [51,
15 б.]. Сонымен, фразеологизмнің ассоциациялық-бейнелі сипаты ішкі ... ... ФТ ... ... және оған ... ... қатар дербес, этимологиялық мағына да болады.
«Бейнелілік» және ... ... ... ... нақты
айырмашылықтарына қарамастан, фразеологтар олардың ФТ ... ... ... байқады. В.П. Жуков: «...формирование целостного значения у
многих фразеологизмов всецело ... ... ... ... ... ... вследствие расшифровки
реального или нереального образа, лежащего в основе того или ... [52, с. ... ... ішкі ... ... ... Ішкі ... дүниетаным негізін көрсетеді, сондықтан ол антропометрлік
жолмен жасалған үлгі болып саналады. Осы ... ... ... ... ... тілдік сипатына енеді, ол субъектінің көңіл-күйі,
ісі, аналогиялық жағдайын суреттеу үшін қолданылады. Дегенмен осы ... ... оны ... ... ... ... ... түсінікті
етпейінше, таңбаға айналмайды. Осыған орай, фразеологиялық тұлғалар
бейнелілік пен ... ...... ... ең ... ... [53, 139 ... көмегімен зат пен құбылыстар туралы ... ... ... ФТ денотациясының аясы антропологиялық болып
келеді, себебі ... ... адам ... болып жатқан
процестерді белгілейді.
Кейбір ғалымдар, оның ішінде Ю.П. Солодуб (1984), В.Н. ... ... ... ... ... олардың материалдық
негізімен байланыстыратындығын атап айтқанымыз жөн. ФТ дегеніміз – сөздер
сәйкестігі, сондықтан да олар ... ... ... ... мен ... ... ... меңгереді [54,
11 б.].
Фразеологиялық тұлғалардың ішкі формасы мәселесі әлі күнге дейін
күрделі ... ... ... Бұл ... ... ... ... өзі әр түрлі
аталуына қарай туындап отыр.
Терминнің ғалымдар ұсынған ... (В.В. ... ... А.В. ... А.М. ... В.Н. ... Е.И. Диброва)
ішкі форма туралы үш ... ... бар. Ішкі ... дегеніміз:
1) ішкі бейне;
2) фразеологизм семантикасының элементі;
3) ФТ-ның жасалу тәсілі.
А.В. Кунин: «Ішкі форма – бұл шартты атау. Негізінен, бұл форма ... ... бірі ... ... [55, 147 б.]. Бұл ... ... ... ... ... түсуіне орай
негізделген тілдік тұлғаның бейнелілігін дәлелдейді. Ол мазмұнның жасалуы
мен көріну ... ... ... ... ... мен ... ... ұғым
емес, олар ойлаудың алуан түрімен ... бұл ... ... ... ... ... ... жалпы ұқсастықтар ... ... ... ... Ішкі ... А.А. ... ... «Этимологиялық мағына да форма, тек ішкі... Ішкі ... ... ... ол басқа белгілерден басым болып келеді»
[56, 142 б.]. В.В. ... ... ... ... ... ... мен ... негізінде жатқан... бейне, ол контексте берілген
сөз немесе сөз ... ... тіл ... рухани және материалдық
мәдениеті негізінде ғана айқындалуы мүмкін» [57, 18 б.].
Алайда фразеологиялық тұлғалардың ... ... ... ... ... ішкі ... ... бір бөлігі түрінде қарастырылады. А.М. Мелерович ... ... ... смысловое содержание, объектированное в его
материальной форме, формализованное по отношению к его актуальному значению
с ... у него ... ... ... – дейді [58, 30
б.]. Бұл түрленген мән ФТ-ның ... ... ... мен ... ... туындаған мәні аралығындағы қарым-қатынас сипаты туралы
анықтама береді. Бірақ А.М. Мелерович ФТ ... ... ... ... ішкі ... ... ... мотивациялық мағынадағы идиомалар ішкі форманы
меңгеретіндігі ... ... Оның ... ішкі ...... ... мағынасының мөлшерінен шығатын фразеологиялық
тұлғалардың алғашқы денотативті мағынасы» [59, 362 б.]. ... ... ... бұл ... ... ... оның ... формасының
негізінде жатқан еркін сөз тіркесінің мағынасы деген қорытынды шығады. Е.И.
Диброва одан әрі ішкі форма ... ... ... ... ... ... ... внутреннюю форму, представляют ее в виде образа,
который возникает как ассоциативная связь между значением слов ... и ... ФЕ в ... ... ... выполняет роль
посредника – образного видения» [60, с. 363]. В.Н. ... ... ... ішкі ... деп ... ... идиомалардың
ішкі формасын мынадай ұғым ретінде береді: семантикалық сипат алған
деривациялық ... ... ... ... ... бейнесі (бейнелі сөз
тіркесі) болады.
Фразеологиялық тұлғаның ішкі формасы дегеніміз – ... ... ... бір ... мұнда ол ФТ узуалды мағынасының
деривациялық ... ... ... ... [60, 111 ... форма окказионалды фразеологизмнің мағынасын ұйымдастыру барысында
маңызды рөл атқарады. Көбінесе идиомалық ... ... ... окказионалды трансформацияға көп ұшырайды. Осыған ... ... ... ішкі ... фразеологиялық бейнемен
байланысты болады, яғни ол өзі өзгере ... ... жаңа ... ... ішкі ... бар ... бұрыннан қалыптасқан узуалды
фразеологизмнен окказионалды фразеологизм туындайды. Бұл ... ... ... ... ... ерекшелігі болып
табылады.
Окказионалды фразеологизмнің өзіндік ішкі формасы узуалды мағына мен
окказионалды мағына арасындағы ... ... ... ... ... ... ... Фразеологиялық
тұлғалардың түрлі окказионалдық трансформациялануын зерттеу окказионалды
фразеологизмдердің ішкі формасының ... ... көп ... Окказионалды фразеологизмдерді туындатудату процесіндегі тілдік
бейне, яғни ... ... ... ішкі ... ... де, бұдан
жаңа окказионалды фразеологиялық ... ... ... жаңа ... ... ... тұлға мағынасының элементтері көрініс
табады; жаңа ішкі форма окказионалды ... ... ... ... ... фразеологизмдердің мағынасын басты нысан етіп
алады.
Фразеологиялық ішкі ... ... ... ... ... семантикалық элементтер кіреді. Дыбыстық форма
компоненттеріне сәйкес фразеологизмнің ішкі ... ... ... ... ... белгілі бір жағдайдағы фразеологиялық мағынаның
тұлғалық құрылымымен байланысты жиі түр өзгерту мүмкіндігін ... ... ... ... қолдану мәселесі фразеологиялық
тұлғаның тірек компоненттерін бөлшектеу және оның окказионалды фразеологизм
негізінде жасалу барысында айқын байқалады.
Мысалы, Әттеген-ай, неге ... ... кете ... бұл, қылмысқа қарсы
күрестің? 95-те, бүкілхалықтық референдум алдында ғой деймін, осылайша бір
күшейтілген (Ж. Сабыржанұлы). Нормалы қолданыста буыны ... – күші ... ... ... ... ... ... Осы фразеологиялық
тұлғаның босады етістікті компонентінің бөлшектенуінен болты ... ... ... ... қалады» деген мағынада айтылатын авторлық окказионализм
жасалып отыр. ОФ-ның әр компоненті фразеологиялық ... ... да ... ... болып саналады. Бұл оралымның жалпы мағынасы лексикалық
компоненттері арасында былайша бөлінеді: болты – «күші», босады – ... ... ішкі ... ... ... ... сөйлеу
қолданысына әсер етеді.
Ауызекі сөйлеу тілінің сөз ... ... ... ... екі ...... үнемді, ықшам етіп құрау немесе
эмоциялы етіп құрау талабына байланысты [61, 9 б.].
Ауызекі сөйлеуде тілдегі бар ... ... ... ... ... ФТ-ның ауызекі сөйлеу тілінде жиі өзгеріске түсіп
отыратыны сондықтан. Әрине, мұнда автор белгілі бір ... ... ... тырысып ФТ-ны ықшамдап немесе кеңейтіп жатады. Осыдан барып
ФТ-ның тек ішкі ... ғана ... ... қатар сыртқы формасы да
трансформацияланып өзгереді.
ФТ-ның ішкі формасы окказионалды трансформациялану барысында сөйлеу
тіліне әсер ... ... ... ... ... ... прагматикалық бағыттың қарқынды дамуы
фразеологияны «адамның ... ... және қай ... ... тұрғанын
ашуға талпынатын» [62, 555 б.] ... ... ... ... ... ... ... себеп болады. Фразеологиялық тұлғалар тілге
ерекше экспрессия, бояу, ... ... ... ... бірден-бір бейнелі құралы, сондай-ақ сөйлеушінің ойын көркем
әрі бейнелі білдіруге мүмкіндік беретін айқын ... ... ... ... тұлғалар, тұрақты тіркестер «сөйлеушінің сөз болып
отырған ... ... ... оны ... ... ... б.], бұл бірліктердің прагматикалық қасиеттері туралы кеңінен сөз етуге
негіз бар. ... ... ... ... ... ... Өйткені қазіргі заман лингвистикасы екі ... оның бірі ... ... ... екіншісі,
антропоцентристік парадигма. Соңғы кезде тіл ... ... көп ... ... ... тіл біліміндегі антропоцентризм
бірінші орынға тілді тұтынушыны – адамды қояды.
Антропоцентристік парадигманың ... ... ... ... ... ... ғылымның жаңа
салаларына жол ашылды. Сонымен қатар тіл ... ... ... ... ... аспектілерін, тілдік және сөйлеу категориялары
арақатынасын, ... т.б. ... ... ... ... идеясы, мағына мен форманың, тіл мен ойлаудың өзара
байланысы ең алдымен орта ғасырда араб ... ... ... ... ... ... ... Дж. Гринберг ХХ ғасырдағы структурализмнің
дамуы мен лингвистиканың жан-жақты жеткен жетістіктеріне қорытындылай келе
өзінің «Антропологиялық ... атты ... ... жүйе ... ... ... үшін ... жеке терминдері мен
ұғымдары жеткіліксіз, ... оған ... ... ... да ... «алдын ала сезу» актісі қажет [65, 45 б.], – ... ... ... ... ... көрінеді. Өткені жаңа
идиом жасау барысында сөйлеушінің бағалауыштық және эмоционалды жағдайын
білдіруге ұмтылады және ... әсер ету ... ... ... ... Осы ... В.Н. Телияның: ... ... ... следствием проявления человеческого,
субъективного фактора в языке и, шире, ... ... ... в ... ... его ... маркированной картине мира и ... [53, с. ...... ... біз де ... ... антропоцентристік факторлар лингвомәдени
менталитеттің пайда болуына әкеледі. Денотативті артефактың лингвомәдени
белгісі ретіндегі кез келген УФТ-ны ... ... ... жасау
дәстүрлі семиосимволика шеңберінен шықпауы керек.
Сонымен ФТ-ның тілдік ... ... ... ... мәні қазіргі кезде ешкімнің күмәнін тудырмайды. Осыған
байланысты ОФТ мен жалпы ... ... ... туралы
әлі де жан-жақты сөз етілмей келеді.
Зерттеушілер фразеологиялық тұлғалардың прагматикалық салмағы туралы
бір пікірді ұстанады. ... В.И. ... ... ... бір ... сөйлеуші қай кезде нені қолдана сөйлейді және екінші
жағынан, бұл сөйлеуші ... ... қай ... ... ... ... ... қарастыруға болады» дейді [66, 5 б.].
ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында ... ... ... ФТ-ның
прагматикалық қасиеттеріне көп ... оның ... ... В.Т. ... Г.В. Гактың, Т.В. Гридневаның,
Е.А. ... В.И. ... Т.Д. ... А.А. ... ... С.М. Прокопьеваның, В.Н. Эмированың және т.б. еңбектерінде
жарық көрді. Осы бағыттағы мұндай қызығушылық пен зерттеулердің ... ... ... және әдістемелік негіздеменің жаңа ғылыми
парадигмасы – коммуникативтік-прагматиканың пайда болуы себеп болды деуге
уәж бар. ... ... ... оның ... бірқатар ғалымдар айналысты: орыс тіл білімінде Н.Д. Арутюнова
(1990), Е.В. Падучева (1985), А.Г. ... (1993), Т.В. ... ... Гак (1998), Ю.С. ... (1981), И.П. ... (1984); ... ... З. Ерназарова (2001), Д. ... ... ... (2000) және т.б.
Прагматиканың көлеміне қатысты зерттеушілерде бірегей ... ... ... ... ... де әр түрлі болып келеді. ... не ... ... ... жөн көрдік: «Прагматика» терминін
таңбалардың жалпы теориясы – семиотиканың негізін салушы Ч. Моррис [67, ... ... ... семиотика ғылымы үш бөлімнен тұрады: ... ... ... ... ... ... арасында
«таңба мен оны қолданушы адам ... ... ... ... [68, 11 б.] тоқталамыз. «Прагматика» грек тілінен
енген сөз ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің алғашқы буыны оның сөйлеу түріндегі формасына
көп көңіл бөліп, «прагматика ... ... мен ... ... ... ... [69, 5 б.], – деген тұжырым жасады. Сөйлеу актілерінің
түрлерін, оларды қалыптастырушы ережелерді анықтау прагматиканың ... ... ... ... ... ... әрекет ұғымы, оның
мақсаты, содан туындайтын ықпал етуші қызметі жатады [70, 152 б.].
Біздің ... ... ... ... ... ... құбылысы тек қана сөйлеу актісіне тән емес. Себебі,
прагматика тілдің ішкі және ... ... ... ... ... іске асырады. Осыған байланысты прагматиканы лингвистикалық
зерттеудің мәні деп есептейтін Т. Булыгина: «Прагматика – это ... ... ... ... это ... его сущность» деген
анықтама береді [71, с. 333].
«Прагматика – адамның ... ... ... ... сөз, ... ... ... қарым-қатынасты зерттейтін лингвистика аспектісі.
Прагматика фразаның не үшін айтылғандығын, одан ... не ... ... ... ... Г.В. Гак [62, 566-567 ... Ерназарова: «Прагматикалық бағыт – тіл біліміндегі функционалдық
бағыттың құрамдас бөлігі. ... ... ... ... бірнеше
прагматикалық ұстанымдар бойынша қарастыру сөйлеу мақсаты, тіл ... мен ... ... ... жол ... [68, 23 б.] ... жасайды. Ал Д. Әлкебаева: «Прагматика ... ... ... ... қарастырады. Интенция (лат.intentio
«ұмтылу») – осы әңгіме барысында сөйлеушіге не хабарлау немесе одан не ... ... ... ... [24, 19 б.], – ... ... ... жаңа ... ... ... фразеологиялық
прагматика жаңа әдістерді игеруге негізделеді. ... ... ... ... ... ... новых методов описания, уделяющих
пристальное ... ... ... как ... ... ... фразеологического знака, его роль в высказывании,
речевом акте и текстообразующие ... [72, с. ... ... ФТ қолданумен, фразеологиялық мағына мен ФТ
мәнінің тілдік және ... ... ... ... ... ... ... номинативтік тапсырмаларды
орындай білу ... ... ... ... ... ... коммуникативтік және прагматикалық мақсаттарды
зерттеумен айналысады.
А.И. Молотковтың айтуынша, ... ... ... тілдік норма мен узусқа негізделіп жүзеге асуы тиіс [73, 20 ... ... ... ұғымын енгізу де осыған байланысты. Өзектілік
(актуализация) терминін біз тіл мен ... ... ... ... ... ... өзектілік дегенде біз қолданудағы,
сөйлеудегі ... ... іске ... деп ... қалыпты және окказионалды түрлері ... ... ... ... – тіл ... есінде қалыпты мағына немесе
жалпыға белгілі тілден тыс ... (ым, ... және ... ... ... ... тұлғаларды жүзеге асыру. Окказионалды өзектілік
– ол фразеологиялық тұлғаларды нақты жағдайда ғана ... ... ... қалыпты тұлғаның жағдайға қарай жаңа мағынаға ие болуы, не
болмаса, жаңа ... ... ... ... ... ... және ... байланысты) тілдік нормаға ауысып кетуі
мүмкіндігінің болуы. Қалыптасқан лингвистикалық терминология ... ... біз ... ... ... және ... ... ретінде қолданамыз.
Көркем әдебиет жанрында жазылған ... ФТ ... ... әсер ету ... ... аспектіде қарастырған жөн. ФТ категориялық белгілеріне ... ... ... ... ... ... қарай
басқа тілдерге сөзбе-сөз ... ... ... ... ... эмотивтілігі, бағалауыштылығы және
эксперссивтілігі.
Фразеологияның даму ... ... ... ... фразеологиялық тұлғалардың прагматикасын зерттеу тұрақты әрі
үздіксіз ... ... ... коммуникативтік және прагматикалық
тұрғыдан көркем әдебиет ФТ-ны зерттеудің бай және таусылмас көзі ... Мұны ... та ... ... речь ... идти не об ... структуры ради самой этой структуры, а о том, как с помощью
подобной ... ... ... на ... ... то что
им показывает, в чем их убеждает или разубеждает» [74, с. 7]. Бұл ... ... ... қатысты өзекті болады. Осылайша, ФТ әлеуетін,
окказионалды өзектіленуін, мәтінде қалыптасуындағы ... ... ... ... ... жиі әсер ететін сұрақтарымен
айналысатын прагматикамен тығыз байланысты.
Сөйлеудің коммуникативтік-прагматикалық ... ... әсер ету ... мен оның ... ... ... Сөйлеу
жанрындағы мәтіндер арқылы қарым-қатынас жасау кезіндегі әсер арнайы тілдік
құралдарды таңдау ... ... ... олардың ішінде
фразеологизмдердің орны ерекше. Фразеологизмді таңдап алғанда және ... ... ... ... ... шындық
ассоциациялар арқылы көрініп, ол тыңдаушыға эмоционалдық ... ... ... ... ... сол ... ... білдіреді. Мысалы:
«Балғымбаев мырза, басыңнан бал тамып, маңдайыңнан мұнай атқылап тұрса
да, мен сені бір күн ... егер ... Ана ... ... ... ... (Ж. ... Осы мысалдағы басынан бал таму қалыпты фразеологиялық тұлға
бармағынан бал ... «бес ... ... көп өнер ... [44, 94 ... деген мағынаға өзгеше мәнде беріліп тұр. Осы тіркеске маңдайынан
мұнай ... тұру ... ... ... ... реңк ... мағынасын аша түседі.
Н.Ф. Алефиренконың ... ... ... ... ... ... және экстралингвистикалық
қарым-қатынастарды тұтасымен түсіну дегенді білдіреді, яғни ... ... мен ... ... және ... ... ... коммуникативтік-прагматикалық жағдай шеңберінде анықтау
[75, 3-4 бб.]. ... ... ... бұл тәсілі коммуникативтік
процестің қос қатысушысының да ... ... ... ... ФТ семантикасында сөйлеушінің коммуникативтік ойын ... ... ... ситуациясы туралы мәліметтердің болатынына
күмән келтірмейді. Сонда ФТ прагматикалық ... ... ... ... ал ол ... сөйлеушінің номинативті тіл
құралдарынан фразеологизмдерді таңдауына негіз болады.
В.М. Никонов [76, 19 б.] ... ... ... сөз ете ... ... бұл тұлғаларының А.А. Леонтьевтің аталған үш
психологиялық міндеттерін шешуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... мәтінді тыңдаушының қабылдауын айтады.
ФТ табиғатының өзі оны эмотивті әсерге жеткізетін тілдік құрал ретінде
пайдалануға мүмкіндік береді; біріншіден, эмоционалдық мазмұнына ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, ФТ
өзінің ерекшелігіне байланысты – жалпы фонда ... ... ... ... және де ... ... ... күлдіргі әсерге бағытталған бірлік ретінде қалыптасып, тілде орын
алған, я ... ... ... ... ... ... табылатын
сөздердің семантикалық тұтастығын әдейі бұзу нәтижесінде» пайда болған
бірліктерден тұрады [77, 13 б.]. ... ... ... ФТ болуы
эмотивті әсердің негізі болып табылады.
Мысалы: Көкшіл көзді, жез мұртты Жұмаштың ешкімге ... жоқ, ... ... ... ... ... кейде сүтке ептеп су қосып жіберетіні бар
(Д. Тұрлыбек, 52 ... ... ... ... әсер туғызу мақсатында отқа май құю ... ... ... түсті, жел берді» [44, 422 б.] секілді қалыпты
фразеологизмге ұқсас комикалық ... ... ... ... Бұл
сүтке ептеп су қосу окказионал ФТ-сы анда-санда өтірік айтып жібереді деген
мағынаны білдіреді. Бұл мысалда А.А. ... ... ... шешілуімен қатар құрылымдық және жанр тудырушы элемент ... ...... мағынасын «ойнату». Осылайша ФТ өзектіленуі
арқасында комикалық әсер ... оның ... ... ... ... да ФТ жүктемелігі туралы айтылады: ФТ өзінше
бір микроконтекст болып ... ... бұл ... айтылатын ой
құрамына енгізсе, олар барлық жағынан – денотативті, ... ... ... да ... ... кетеді, сондай-ақ,
ФТ-ны белгілі бір контексте пайдалану туралы ақпарат бар. ФТ, біріншіден,
өзін ... білу ... ... ... бұл ... ... өз
мәртебесін растау үшін қолданады, олар әлеуметтік топ ... ... ... ... Бұл фразеологиялық тұлғаларда прагматикалық әлеуеттің бар
екендігін дәлелдейді [72, 7 ... ... ОФТ ... ... автор оқырманға әсерін күшейтеді,
сондай-ақ, сөз етіліп отырған жағдайларға деген пікірі мен ұстанымын анық,
нақты және көркем ... ... Және ... ... ... ... ... күшті ықпал жасауға тырысады. Прагматикалық әсердің
сендіргіштігі мен ... ... ... ... ... бұл
әсіресе авторлық жеке қолданыстағы окказионал фразеологизмдердің айтылу
барысында анық байқалады.
1.4.1 Окказионал фразеологизмдердің узуал ... ... Р. ... тіл мәдениеті, тілдік норма жайында айта келіп:
«Тіл мәдениеті, норма дегендерге қатысы бар ... бірі – ...... ... – деп ... ... узус – қолданылып кеткен тілдік бірліктер, ал ...... ... ... бөлек, тек сол контексте
келтірілген мағынада жұмсалған сөздер. Яғни узус пен ... ... ... ... ... пікір айтады [78, 8-9 бб.].
Осыдан келіп ... жеке ... ... окказионал
фразеологизмдер пайда болатынын пайымдаймыз. Мысалы:
Аты шулы Сартай Омаровтың Амангелді ауданын ашса ... ... ... мұрнынан ақсары бас құрт ыршып тұрған кезі еді ... ... ... ... ... ... құшақтап сыңсып
отыр: «Қара ... ... да нең бар еді, ... ... мысалдардағы мұрнынан құрт ыршу (өзін басқадан артық санау,
паңдану, уақытша нәрсеге тәкаппарлану), мұрнымен ... ... ... ... әзілқұмар адам) тіркестерін байланыстырушы соматикалық
атаулар болып табылады. Бұл жеке ... ... жаңа ... әсер етпей қоймайды, өйткені олар пайда болған жаңа сөздер
микромәтіндердің ішіне сыйып, айтылар ойы мен ... ... ... ... тіркестер дегеніміз – ... бір ... ... бір ... ... ... ... әдеби тілге ену қабілеті шектеулі сөздер. Мысалы:
Тесікке – тығын, ...... ... атқа - ... ... – лыпа
боларлық шамасы қалмай, қамсауы кеткендер Садуақастың маңына үйірілетін (Ж.
Ахмади).
Ержете аузына жел бітіп, ... ... ... ... ... болғанға
ұқсайды (С. Мұқанов).
Осы мысалдардағы қамсауы кеткендер (жағдайы жоқ, кедей), аузына ... ... ... ... болу) сияқты тұрақты тіркестерді автор ұтымды
пайдалана білген. Уақыт өте келе бұл ... ... ... ... ... ... бірліктердің қатарына қосылуы
да мүмкін.
Белгілі орыс ғалымы В. ... «Не ... что ...... ... или ... ... Нет, это слова настоящие, и даже
более нужные в ... ... ... ... по ... и
эмоциональной нагрузки, чем обычные, общеупотребительные слова», – ... ... ... [79, с. ... ... ... қол ... үшін, автор шығарма жанрына
сай әңгімелеудің белгілі бір тәсілін ... ... Бұл ... ... ойын жаулап алып, ... бір ... жету ... ... әр ... ... ... белгілі ФТ
негізінде жаңа тіркестер жасау немесе ФТ-ның ... ... ... ... ... ... Белгілі фразеологиялық
тұлғаларды өзгерте ... оның ... ... ... ... мағынасына тың мазмұн береді. ... ... ... бағалауыштықпен сипатталатындықтан,
біздің ойымызша, бұл олардың «тілдің ... ... ... қажет
ететін ирониялық және сықақ ... ... жиі ... Зерттеушілердің көпшілігі «экспрессивті-стилистикалық бояу»
мен «мәдени-ұлттық ... ... ... ішкі формасынан көреді
[72, 40 б.].
Фразеология ғылым ретінде пайда болғаннан бері сөйлеуде ФТ-ның ... ... ... ... ... қатысты жақтары жемісті
дамуын тапты.
Соңғы кезде көптеген ғалымдар, оның ішінде В.Н. Телия: «Лингвистиканың
бір ... ... ... одан ары ... дамуында жиі
кездесетін фразеологиялық белгілердің ... ... ... ... оның ойындағысын айтуы мен мәтін түзуші ... ... ... ... қажет. Онда олардың тіл және сөйлеудегі
рөлі мен қызметін ... ... ... фразеологизмдер
мағынасындағы объективті және субъективті фактор арақатынасын, олардың
коммуникативтік процеске қабілеттілігін ... ... ... ... ... ойдағыны айту барысында номинативті міндеттерді
орындау мүмкіндігін және де коммуниканттардың ... ... ... ... ... ... де ... – деген ой айтты [72, 55-56 бб.].
Осылайша, ... ... ... ... ... қазіргі кезде өзекті болып отыр, себебі ... ... ... көркем мәтіндерде болуы автордың
прагматикалық ... ... ... ФТ-ның окказионалды
өзектіленуі узуалды ФТ-ға қарағанда үлкен прагматикалық ... ... ... атап өткендей, зерттеушілер ФТ-ны сөйлеу актісінде
қолданғанда үлкен ... ... ... ... ... стилистикалық әсерін анықтады. Мысалы:
Әкесі Жалайыр ханның соңына көп еріп кәпір ... ... ... ойнатқаны бар (О. Сәрсенбаев).
Әрине, осы мысалдан сөйлеу барысында ... ... ой өте ... ... көз ... қиын емес.
Фразеологиялық семантика варианттылық, синонимия, жеке-авторлық
өзгерістер мен ФТ ... ... ... ... ... ... үшін ... ұғымының өзін екі бағытта қарастыру керек:
тілдік ерекшелік және сөйлеу ... яғни ... ... ... фразеологизмді жеке автордың өзгертуге мүмкіндігі бар. ФТ-ның жеке-
авторлық өзгеруі, ... ... ... және ... ФТ ... бірі ... ... ФТ-ның окказионалды
өзектіленуі көбінесе сөйлеудегі құбылысқа тән. Ал олардың дәстүрлі формасы
мен семантикасы окказионалды өзгеріске ... ... ... ... ... экстралингвистикалық факторлар тәрізді назар аудартады.
ФТ-ның окказионалды өзектіленуін біз ... ... ... ... мағынасында семантикалық өзгерістерге
әкеледі, оған ... да бір ... реңк ... ... ... ... ... Мағынаның эмотивті немесе мағынаның
эмоционалды-бағалау компонентіне қатысы бар, осы тілдік топта эмоционалды-
бағалаудың шындыққа қатынасын білдіретін ... жиі ... ... баға ... ауысуымен байланысты денотативті ... ... ... көрмедім Көкшенің биігіндей,
Бауырында ойнап ем киігіңдей.
Кіндік кесіп, кір жуған ... ... екен еш ... ... (С. ... ... кесіп, кір жуған тіркесі «кіндік кесіп, қан тамған»
узуал фразеологизмнің негізінде соңғы ... кір ... ... ... ... ... ... әлеуетін көтеріп
отыр.
Окказионал фразеологизмдердің белгілеріне: экспрессивті қасиетінің
жоғарылығы, тек сөйлеу ... және ... бір ... жеке ... бір
қолдануынан пайда болатындығы жатады.
Қабағымен қар жаудырып, тілімен мұз тоңдыратын бейбақ, ... ... ... ол – ... (Ш. ... қар ... кірпігінен қырау тамған батырлар ... ... бір ... ... қолы ... десе де болғандай үй ... пеш те ... ... ... ... темірден ою ояды дейтіндей (Ш.
Құмарова).
Осы мысалдардағы қабағымен қар жаудырып, тілімен мұз тоңдыру (бетпақ,
нашар мінезді), ... қар ... ... ... тамып (сұсты,
айбарлы) тіркестерінің алдыңғы компоненттері белгілі, күнделікті ... ... ... ... бұлардың соңғы компоненттерін
жазушылар өз стильдеріне лайық, семантикалық мағыналары бір-бірінен алшақ
окказионал фразеологизмдер ... ал ... ... түйіп, темірден ою ою
тіркесі – жеке қолданыстағы автордың ... ... ... ... ... ... функциясы контексте ғана көрінеді,
олар контекстен тыс қалыптаса алмайды.
Ақын-жазушылар өз ... ... ... ... үшін ... ... ... бірліктерді, мақал-мәтелдерді, қанатты
сөздерді барынша пайдаланады және оларды ... ... ... жаңғыртып, түрлендіріп қолданады.
Окказионал сөздер эстетикалық қызмет құралының бірі ... ... ... тағы бір ... ... окказионализмдер болып
табылады [7, 102 б.].
Көркем әдебиетте және сөйлеу тілінде фразеологиялық қолданыстың екі
түрі ... ... ... ... окказионалды фразеологизмдер.
Узуал фразеологизмдер деп тіркес тиянақтылығы, ... ... ... бар ... ... тұтастығы (белгілі бір ФЕ-нің ішіндегі сөздер бастапқы
мағынасынан түгел ... ... ... ... ... да, ... ... мағына береді); тіркес тиянақтылығы (белгілі бір ... ... ... ... байланысады, олардың орын тәртібі нық келеді,
барлық ... ... бір шоқ ... ... сақтайды); қолдану
тиянақтылығы (белгілі бір ФЕ әрдайым айна-қатесіз, өлеңдегі қайырма тәрізді
бұлжымай ... ... [44, 590 ... үш ... ... ... отырып, фразеологизмдердің
ерекшеліктерін, қалпын нақты айқындауға негіз бар. ... де, ... ... ... ... ... толық аша
алмауымыз да ... ... ... ... ... белгілі
бір жаңартулармен, түрленулермен сабақтаса жүреді. ... ОФТ ... әр ... Енді соларға шолу жасайық.
Ғалымдар осындай тілдік тұлғаларды ... ... ... ... бұл құбылысты узуалды фразеологиялық және ... ... деп ... ... ... ... үш ... Оның біріншісі – нормалы фразеологиялық бірлік болса,
екіншісі – окказионалды фразеологогиялық ... ...... ... Н. ... ... ... «Біздің байқауымызша, жаңғыртудың өзі
екі түрлі болуы ықтимал. ...... ... ... де, екіншісі тек жазушы қаламына тән түрлендірулер» [22, 51
б.].
Г. ... ... ... фразеологизмдерді окказионалды
өзгертулердің нәтижесінде пайда болған стильдік жаңа фразалық ... ... ... деп ... ... тұжырым жасайды
[7, 121 б.]. Ал Г. Турабаева мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... ... варианты деп
таниды, сондай-ақ жеке автордың қолданысында пайда болған жаңа тіркестерді
фразеологиялық окказионализмдер деп атау үшін ... ... сай келу ... ... ... ... тіркес
тиянақтылығы, қолданылу тұрақтылығы, әдеби тілімізде тұрақты орын алуы
керек деп өз ... ... [80, 84 ... ... авторлары фразеологиялық тұлғаларды әлдебір идеялық
мақсатпен, образды, ситуацияны ... ... ... ... окказионал фразеологизмдер дейміз.
Бұл тәсілдің мақсаты – фразеологиялық тұлғалардың бүкіл ... ... ... ... оралымды қызметін таныту
[23, 133 б.].
Узуал қолданыстағы фразеологизмдерді түрлендіруге ... ... ... ... (сөз ... ... ... қолдану),
субституция және т.б. қатысады.
Бұл тәсілдерді қолданудағы негізгі мақсатымыз – ... ... ... ... көрікті етіп сипаттау; мағынасын жан-жақты толық ашу; ... өту ... ... ... мен ... ... беру.
Осыларды талдау нәтижесінде узуал ... мен ... ... ... бар ... ... Өйткені
фразеологизм мен сөз жанамалық (изоморфизм) қатысында болады, окказионал
сөз бен окказионал ... бір ... ... ... фразеологизмдер мәтіннен тыс қалыптаса алмайтындықтан, біз
окказионал фразеологиялық тіркестер функциясын контекст арқылы анықтаймыз.
Біздің тұжырымымыз бойынша, УФТ-дан ОФТ-ның ерекшеліктері ... ... ... ... ... анықталады және одан тыс
қалыптаса алмайды;
• узуал фразеологизмдерге қайшы келеді;
• өміршең емес;
• сөйлеуде кенеттен ... ... ... ... тұрақсыз;
• қолдану тұрақтылығы жоқ;
• мәтінге, сөйлеуге экспрессивті реңк беретін, ... ... де ... ... ... гөрі окказионалдылыққа көп бой ... ... ... ... сонықтан олар көбінде өзгеріске
ұшырайды, әрі ОФТ-лар УФТ негізінде ... келе ... ... фразеологизмдер тіл жүйесіне
қайшы келмейді, оларды көркем түрде қолдану тілдік нормадағы ... ... ... ... ... тіл байлығын арттырар
бірден-бір маңызды ... ... ал ... ... қазіргі
қазақ тілінің көркемдігін барынша толықтырып, фразеологиялық қорды ... ... ... ... ... окказионалды фразеологизмдерді зерттеу
күрделі де қызықты мәселе.
1.4.2 Фразеологиялық тұлғалардың окказионалды өзектілену типтері
ФТ-ның окказионалды өзектілігі әр түрлі, алғашында оларды ... ... ... ... мұқият қараған кезде алған әсеріңіз
біртіндеп сейіле бастайды. Себебі, ... ... ... ... ... табатын лингвистикалық феномен, оның мақсаты
фразеологиялық қалыпты тұлғалардың ... ... ... өзгерту.
Басқа сөзбен айтқанда, фразеологиялық тұлғалар өзектілігінің әр түрлі
әдістері белгілі бір жүйені көрсетеді. ФТ және ... ... ... ... ... өзектіленуінің
стильдік тиімділігі анықталады. Сондай-ақ классификациясы жасалды. Авторлар
олардың түрлі тәсілімен табылған және ... ФТ ... атап ... ... ғана шектелді. Бұл авторлар бөлген әдістер саны әркелкі.
Мәселен, Е.А. Бахмутова алты әдіс (1967), Г.Н. ... – жеті (1967), ... – төрт (1963), А.К. ... – он (1963), ... – ең ... алты, кейіннен – сегіз (1957), ал И.Г. Шаранда – ... ... (1966) ... Бұл әдістің осыншалықты көп бөліктерге әркелкі
бөлінуі осы жүйенің негізсіз екендігін көрсетеді, «ол ... ... ... қамтымайды, оларды түсінудің субъективті ... ... ... ... ... және олардың
айырмашылық белгісі үшін жалпының болмауына қарамастан, өзгерудің барлық
әдістерін бір ... ... [81, 48 ... ... ... ... ... әдісінің
қиындығын бірнеше рет байқады, «эти приемы ... не ... ... друг от ... Очень часто они употребляются одновременнно,
почему и не легко выдвинуть ... из них на ... ... в ... Не ... и ... ... выражения показывает, какие компоненты
являются обязательными, ... ... [82, с. 333]. ... ... арқылы біз ФТ өзектілігінің әр түрлі әдісіне ... өте жиі ... көз ... ... ... айы
құлап тұрған ана тілін төрге оздыруда тым ... ... ... ... ... ... ғып ... ғой (Ж. Сабыржанұлы).
Осы мысалдағы аспаннан айы құлау окказионал фразеологиялық тұлғасы
«жолы болмады», ... ... ... ... ... мағынаны
білдіреді. Аспаннан айы құлау ОФТ «айы оңынан туу» [44, 22 б.] ... ... ... ... ... ... ... жасалған:
1) айы құлау – айы туу етістікті компоненттерінің ... ... ... айы ... – айы ... туу ... ... антонимнің
жасалуы;
3) осылар арқылы лексика-грамматикалық қор кеңейе түседі.
...Бір еркек, бір әйел ... алып ... ... ... Дым
сызбайтынымды салғаннан түсінген олар көлденең сұрақтар бере бастады (Ж.
Сабыржанұлы).
Берілген контекстегі ФТ ҚТФС-ға ... ... ... ... түсіп
кеткен дым ... ... ... «дым ... ... ... ... амалдарды пайдалануы арқылы жасалған:
1) құрылымдық-грамматикалық типтерімен сезбеу – ... ... ... және фонетикалық өзгеріске түсіріп, түрлендіруге
ұшыратқан;
2) ФТ-ның лексика-грамматикалық мәні ... ... ... ... ... ... эмотивтік әсерін көтеріп
тұр.
Іші күйгендердің сірке суын ішсе де, еркі, Аткелтірді, яғни ... ... ... ұтып ... жоқ (Ж. Сабыржанұлы).
Іші күйген сірке суын ішсін жеке қолданысы «ішің күйсе, тұз жала»
сияқты ... ... ... құбылтып, ойнату арқылы мынадай
тәсілдерімен ұтымды жасаған:
1) күйсе дегендегі етістіктің шартты райының жұрнағы ... ... ... ... тұз ...... суын ішу ... екінші компоненті толығымен
өзгерген;
3) тілдің қалыпты ... ... ... мүмкіндігі бар.
Осылайша, ФТ-ның узуалды және ... ... ... жою ... ... ... саралауға болады.
Өзектіліктің бірнеше әдістерінің болуы тек осы тұлғаның ғана емес,
барлық контекстің де прагматикалық, эмотивтік және ... ... ... ... ... ... ... да ұйқысы шайдай ашылды (Жас
Алаш, ... ... ... ... ... ... [44, 542 б.] ... қатысты қолданылатын ФТ өз формасын ... ... яғни таң атты ... ... білдіре отырып, объектіге қатысты
айтылып тұр.
Осының бәрі мәтіндегі УФТ ... ... ... де, ... және ... ... күшейтеді.
Фразеологиялық тұлғалардың окказионалды ... ... ... ... ... ретінде түсінеміз. Олар
жанама немесе сөзжасамдық белгіні көрсететін семантикалық және құрылымдық-
семантикалық өзгерістерге әкеледі.
Мысалы: - Хо-ош, ... Атаң ... ... болар жігіттің алғашқы
ұрлығы ашылсын» деген екен... Олай болмай, бұл қу кәсіп ... ... ... ... ... (Ж. ... Осындағы «сүйегіне сіңу» узуал
фразеологиялық тіркесіне (табиғаты ... ... ... ... сіңген деген мағынада) [44, 476 б.] буынын қабу жеке тіркесін ... ... ... ... ... ... ... тіркестің
өзектілігін одан да арттыру арқылы, сүйегіне ... ... қабу ... ... жасап, құрылымдық-семантикалық толықтырулар енгізіп отыр.
Барлық зерттеушілердің пікірлері ... ... ФТ ... екі ... бөлуге болады: фразеологизм құрылымы белгілерінің
өзгерісі бойынша құрылымдық-семантикалық және окказионалды ... ФТ ... ... жасалуы барысында бұл ... ... ФТ ... ... ... ... сан,
компоненттердің жалғану тәртібі), ФТ тұрақтылығы тек ... ... ... ... ... окказионалды сипат алуы сөйлеу жанры
мәтіндеріндегі қалыптасу құралы ретінде
ФТ-ны өзектілеудің әр ... ... ... сырт ... үшін ғана ... белгілі болған сөйлеу жанрының жаңа мағыналарын,
мағыналық реңктерін жаңартып отыру үшін қолданылады.
ФТ ... ... ... үшін ФТ ... ФТ ... ФТ ... өзгеруі, өзектіленуі сияқты терминдердің ... ... ... ... Ол үшін ... ... Тіл-сөйлеу дихотомиясының негізінде ... ... ... ... ...... ... – нақты,
психикалық – физикалық, виртуалды – актуалды және т.б.) тіл мен ... ... және өмір сүру ... ... ... ... бірлікте жатыр. Оларға жататын қарама-қайшы
түсініктер:
1) әлеуметтік және ... ... ... мен ... ... және оларды практикада қолдану жүйесі;
4) узуалды және окказионалды, т.б.
ФТ және оларды жүзеге асыру узуалды және окказионалды арақатынас болып
табылады. ФТ ... ... ... ... ... ... ... ол – сөйлеу жанры мәтіндерге қатысты.
Әр түрлі бағыттағы көркем сөзде фразеологизмнің ... ... ... ол ... ... ... болады. Окказионалды өзектіленуге түскен
тұлға мәтінде лексикаланған сөз тіркестеріне тән өз дербестігінен ... да ... ... ... ... ... көркем
мәтіннің мақсаттары мен міндеттеріне бағынуы тиіс. Бұл ... ... ... ... тіптен ФТ окказионалды өзектілігінің мәтін құрушы күші
туралы сөз етуге мүмкіндік береді. Біз ... ... ... ... бұл аса ... ... ФТ окказионалды өзектіленуі
прагматикалық, ... және ... ... ... ... ... мәтін құраушы «өзегі» болып табылады. Онсыз мәтіннің құрылымдық-
мазмұндық бірлігі бұзылып, мәтіннің өзі де ... ... ... қарасаңыз қою, бұйра шашы болған ... ... Бас ... барыспай-ақ қояйық. Шаштың түскені, бастың піскені (А.
Наймантаев, Терісқақпай комедия театры).
Осы мысалдағы «бас жаққа барыспау», «шаштың түскені, ... ... бір ... ... ... әрі тың, әрі күлдіргі әсер туғызып,
сөйлемнің діңгегіне айналып отыр. ... ... ... рөлі және олардың
окказионалды өзектілігі туралы сөз еткенде, бұл ... ... 3 ... ... қарауға болады. Біздің классификациямыздың
негізіне Н.Л. Зайченко мен С.М. ... ... ... ... (әрі ... - МҚӘ) ... жүйесі алынды.
ФТ мәтін құрау ... ... ... ... ... ... ... тұлғасын семантика тұрғысынан бұзбайтын код
түрінде және формалдық-құрылымдық түрде келуімен ... ... ... ... деп белгіленетін ФТ күлкілі әсер етуді білдіреді.
Бұл саты ФТ ... ... ... ... сипатталып, сөйлеу жанры
мәтіндерінде де өнімсіз болып келеді. Мысалы:
Қазіргі орыс мәдениеті – ... – ұзақ өмір сүру ... ... ... өмір сүру ... ету) [44, 432 б.] ... бұл мысал узуал
бірліктердің семантикасын аса өзгертпейді.
ФТ мәтін құрауға қатысуының екінші деңгейі мәтінмен ... ... ... және ... әсер ... ... болып табылатын
ФТ өзектілеудің құрылымдық-семантикалық түріне негізделеді. Мәтін құраудың
бұл сатысында ФТ күлдіргі әсерді күшейтеді, негізгі ... ... ... ... Білмегені бит ішінде. Оқымайтын ... жоқ ... ... ... ... деңгей мәтін негізінде мәтін құрау әлеуеті барынша ... ФТ ... ... ... ... ... ... болып
келеді, ол болмаған жағдайда мәтіннің құрылымдық-мазмұндық бірлігі
бұзылады, я болмаса ... ... ... ... ... ... жанрлы
мәтіндерде ФТ әр түрлі окказионалды өзектіленуі жанр құраушы және ... ... ... ... ... ... Андо-о-о-санда бір қырсыққанда сегіз қырынан
сексен ине шығып, кірпіше ... ... (А. ... ... ... ... беріліп отырған «сегіз қырынан сексен ине ... ... ... бір ...... мол, ... жақсы адам [44, 459 б.]
деген мағынаны білдіретін қалыпты ФТ үлгісінде соңғы компонентін ... ... және оған ... ... ... қалыпты қолданыстағы
кірпіше жиырылу – жақтырмады, тыжырынды [44, 297 б.] ... ... ... ... одан әрі аша түсу ... жалғап,
«сегіз қырынан сексен ине шығу» – өте ... ... ... ... беретін ОФТ-сы жасалған. Мұндай окказионал қолданыстар сөйлеу
жанры мәтіндерінде ... ... ... жиі ... отырады.
Міне, осындай мысалдардан байқайтынымыз автор, яғни сөйлеуші ... ... ... үшін бар ... ... ... ... жасайды. Ал, пайда болған окказионал фразеологизмдер – әбден
жаттанды болған ФТ-ларға ... ... ... ... ... алады. Сондықтан да соңғы кезде көптеген ... ... ... жиі ...... ... айтқанда, кез келген тілдік нормадан ауытқыған тосын тіркесті
окказионал фразеологизмдер деп айта ... ... ... ... бірі – фразеологизмдерді ... ... ... ... ... стильдік сұранымы бар
окказионалды өзгерту арқылы мәтіннің көркемдік ... және ... сай ... ... ... қол жеткіземіз және сонда ғана ... ... ... деп атай ... тілі ... ... фразеологиялық
тұлғалардың окказионалды өзектілену рөлі
Прагматикалық құрылымдағы сөйлеу тілі мәтіндері ... ... ... ... рөл атқарады. Аталған мәтіндердің ... ... тілі ... ... ... ... өзектілену процесін толық ескермеуге болмайды. Бұл
сөйлеу тілі прагмосемантикасындағы ФТ окказионалды өзектілеудің екі тәсілі
бар: семантикалық және прагматикалық. ... ...... ... мақсаты – сөйлеу тілі мәтіндерінің субъективті және экспрессивтік
қыры, мәтін мен оның ... ... ... ... ... ... ... сипатын анықтау болып табылады.
Соңғы уақытта прагматикалық ... көп ... ... жүр, ... оның
шығармашылық және ғылыми қыры басым. Бұл тәсіл зерттеушіге ... ... ... ... әсер ... ... сонымен бірге осы мәтіннің
семантикалық және құрылымдық-компоненттік байланысуы тұрғысынан ... көп ... ... ... ... аталған мәтіндердің коммуникативтік-
прагматикалық қызметі автордың ... ... ... мен
тыңдаушының аялық білімінің ортақтастығы, қарым-қатынас факторлары ... ... ... ... ... контексті вербалды (тілдік
түсінік) және прагмосемантикалық (әлеуметтік-мәдени түсінік) ... ... ... ... ФТ және олардың окказионалды өзектіленуі ең алдымен осы
жанрлардың коммуникативтік прагматикасына ... ... ... ... ... құрылымы жағынан ... әрі ... ... ... ... элементтердің қарапайым тілдік
узуал мағынасы емес, соның ... ... яғни ... әсер тудыруға бағытталған контекстуалдық ... ... ... ... да ... тілі ... мәтіндерінің
семантикасы олардың құрылымымен тығыз байланысты.
Сөйлеу тілі жанры өзінің прагматикалық бағытымен айқын ерекшеленеді.
Осы жанрға қатысты ... ... ... ... олардың
прагматикасына қарай сипаттауға негізі бар: эмотивті әсер тудыруға бағыт
беру (прагматикада – ... ... ... ... ... мәні),
ұтқыр ой көрінісі, мағынаның парадоксалдығы, сюжеттің ... ... ... бір ... ... ... жалпы білім қоры, ... ... ... ... ... пен мәселені шектемеу, тыйым салмау
(референция: ... ... ... ... тілі мәтіндері екіжақты коммуникативтілік мағынаға ие: мәтінді
ең алдымен автор жасайды және ... осы ... оны ... ... ... арқылы қайта жасалады (қазіргі технология тіліне
сүйене отырып, таратушыны тұтынушы деп атасақ та ... ... ... ... ... (КЖ) үш ... бөлігі болады. Олар:
автор, тұтынушы және реципиент (аудитория). Мұны біз ... ... ... аламыз:
КЖ
Автор ... ... тілі ... ... коммуникативтік жағдайын туындататын
құрамы төмендегідей:
Сықақ әңгімелер ... ... ... ... ... Автор ... ... ... ... ... әдеб.
2. Тыңдаушылар
нысаны
Сурет 2 – Коммуникативтік ... үш ... ... ... – мәтін авторы, Тұтынушы – мәтінді басқа ... ... ...... ... ... ... қабылдайды, автор мәтінді жасау барысында одан тыңдарман ... ... әсер алуы үшін ... ... оның ... да ... ... тілдік амалдарды қолдануы қажет. Осылайша автор ... өз ... бір ғана ... ... ... ... ... (сықақ әңгімелер, көркем әдебиеттер) тұратын ... ... ... ... ... және ... ... зерттеу
объектісіне айналады.
Сөйлеушінің коммуникативтік мақсаты мен оның тыңдаушыға белгілі бір
деңгейде әсер етудегі ... ... ФТ ... ... ... коммуникативтік-прагматикалық факторға жатқызамыз. Сөйлеу
тілі жанрын жасау барысында коммуникативтік-прагматикалық жағдайдың барлық
құрамды ... ... рөл ... яғни ... ... ... ... жағдайы; қарым-қатынастың жанрлық сипатын, сөйлеу
барысын (әзіл әңгімені ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен мәні
коммуниканттардың жалпы білім ... ... ... ... және ... ... және т.б.). Әңгімелеушінің
немесе автордың мақсатына ... оның ... ... ... мақсаты болады: айқын немесе жасырын мақсат (ымдау арқылы,
кез келген оқиғаны басқаша ... ... ойын ... ... ... ... орай өз ... беру, т.б.). Мәселен, әзіл әңгіме айту,
қалжыңдаудың көбінесе жасырын мақсаты болады, мысалы, белгілі бір ... ... айту ... оны ... тыңдаушының пікірін немесе
бағалауын өзгерту, басқаша кеңес беру, қалыптасқан жағдайды ... айту ... ... ... ... алғыс-қарғыс, т.б.
болсын, – бәрі де ... ... ... ... ... ... ... қалжың кей фразеологизмді тұспалдап, ... мән ... ... ... ... ... ... сырға тіркесін оңтайына қарай олай да, былай да ... ... ... ... ... ... қойсын» деген мағынасына
қайшы келер жайт та ... ... ... ... «Мен ... бір әңгіме
айтпақ болып келдім, келіншегіңнің құлағына алтын сырға» дегенді мысқыл
ретінде керісінше де ... ... [44, 602 б.]. Осы ... ... арасындағы әзіл-қалжыңды, астарлы ойды бір ғана ФТ ... ... және одан ... ... әсер ... ... әзіл оқиғаларды, күлкілі жайттарды арқау ете отырып, автор
міндетті түрде прагматикалық прессуппозицияны ... ... оның ... ... ... жалпы білім қорына ... баға ... ... ... ... ... ... пікірі мен
көзқарасы, психологиялық көңіл-күйі, мінез-құлқының ерекшелігі мен ... ... ... ... отырып, тұтынушы белгілі бір сөйлеу тактикасы
мен сөйлеу деңгейін таңдап алады. Мысалы, тыңдаушылардың ... ... ... әйел және бала бар ма, қандай да бір ... ... әзіл ... нормативтік емес лексикаға шектеу
қойылады, сонымен бірге қалжың сияқты сөйлеу ... да ... ... ... ... ... прагматикалық құрылымында кездесетін
фразеологиялық тұлғалардың окказионалды өзектіленуі
Көркем ... ... ... ... оның жанр ретінде
қалыптасу процесінде маңызды қызметін атқарады. Өйткені ... ... ... ... мен оның ... ... барысында тура
осындай фразеологиялық тұлғалардың өзіндік негізгі ... ... Ал ФТ ... бір ... ... ол көркем
мәтіндерде мәтін құрайтын тұлға ... ... ... ең алдымен мәтін
ұғымының көлемін анықтау қажет.
Мәтін ұғымын талқылаудағы көптік пен әралуандылық ... ... ... туындайды. Мәтінді, оның шеңбері мен құрамын
анықтау мәселелерімен ... ... мына ... ... ... ... әдебиеттану. Бұл салалар мәтінді әр түрлі
қырынан қарастырады, дегенмен де, көбінесе, ... ... және ... ... ... ... зерттеу пәні болады оны ... (1986); В.В. ... (1963, 1980); Ю.М. ... (1996) және ... ... ... болады. Бұл ғылыми әдебиеттегі мәтін ұғымының
көптігі мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеу барлық зерттеушілер үшін аса маңызды мәселе.
И.Р. Гальперин [82, 172 б.], Е.С. Кубрякова ... ... [83, 19 б.] ... ... ... сөйлеу тілінің жазбаша
формасын жасайды деп ... Ал, Н.В. ... [84, 21-22 бб.] ... және прагматикалық мәні бар қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... коммуникациялық бейімделген,
контекстік (концептуалды) шартталған нәтиже» деп ... ... ең ... ...... процестерді
зерттеуге шығармашылық қадам жасау. Сөйлеу тілі ... ... тіл ... ... бір ... болып саналады.
Қазіргі лингвистиканың сөйлеу тілін аса қызығушылықпен ... ... тілі ... қарым-қатынас жанры деген ұғымдармен қатар
осыған ұқсас зерттеулер ... ... ... И.Р. ... ... ... толық
әрі ұтымды берілген анықтама: «Мәтін дегеніміз – аяқталған ойды білдіретін,
жазбаша құрал ... ... ... бар, ... тілі ... ... ол ... және лексикалық, грамматикалық, логикалық,
белгілі бір мақсат-бағдары бар стилистикалық байланыстың әр алуан түрлері
арқылы біріктірілген негізгі бірліктер ... ... ... [85, 18
б.].
Сөйлеу тілі жанрларын зерттей отырып, Т.В. Шмелева [86] оның ... мен бір ... ... бөлді:
1) сөйлеушінің адресаттың біліміне, эмоциялық көңіл-күйі немесе
мінезіне тікелей әсер ету ... осы ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің адресат өзіне қандай қарым-қатынаста
болатыны туралы ойлау, сөйлеу ... ... ой ... ... әсер ... әрі осы ... алдыңғы және кейінгі мәтіндермен қалай
байланысатындығын білдіретіндігімен айқындалатын адресат концепциясы;
4) оқиғалық мазмұны;
5) коммуникативтік ... шақ ... ... шақ ...... ... оның ... айтқан
сөзді қалай қабылдайтындығына қатысты болжамына жатады;
7) тілдің нақты жүзеге асуы.
М.М. Бахтиннің [87] сөйлеу жанрларын бөлуі ... ... ... ... принципіне негізделген, және ол «сөйлеу
жанрларының ... ... ... бар ... ... [88,
147 б.]. Сөйлеу жанрлары «жүзеге асырудың ең басты орталығы» жазбаша сөйлеу
тілі болатындығымен ерекшеленеді. Бұл ... да ... ... ... ... ... әр ... болады. «Сөйлеу тілі жанры өте күрделі
және жоғарғы деңгейде дамыған әрі ұйымдастырылған мәдени ... ... ... ... ... бұл жағдайда оның белгілі бір
деңгейде трансформацияланған қарым-қатынастың тұрмыстық аясындағы сөйлеу
жанры ... ... ... [88, 146-147 ... М.Ю. ... ... ... түсінігі жанрына келетін болсақ,
оның ... ... аясы тек қана ... шектелмейді,
М.М. Бахтиннің теориясын дәлелдей отырып, сөйлеу тілі жанрын ... ... ... ... тақырыптық, композициялық және
стилистикалық түрлері деп санауымыз қолайлы болады», – деп ... [89, ... ... арқылы коммуникация пайда болады, осылайша олардың
көлемі мен семантикалық құрамына қарасты тұтастығы ... ... ... бұл ... ірі ... ... мәтін күйіне дейін жете алады.
Сөйлеу жанры мәтіндеріне толық форматты ... ... ... ... ... бір мақсатқа жету, сөйлеу ... ... ... ... ... бағытталған оның мазмұндық ұйымдасуы
арқылы анықталады. «Мәтіннің тұтастығы ... ... ... қана ... мақсатқа сәйкес тұлға ретінде қабылданатын мәтін тұтас
бола алады ... орай ол ... ... ... [90, 28 б. ... ... байланыстылығы «мәтіннің түрлі деңгейлерінде ... ... ... ... ... сонымен стилистикалық және
құрылымдық деңгей) және жеке ... әр ... ... басқа
параметрлерде пайда болады [91, 66 б.].
3. Мәтіннің контекстік-мағыналық ... И.Р. ... ... ... ... дегеніміз – өзіндік мазмұны бар аяқталған хабар,
әдеби тілде бұрыннан қалыптасқан хабар формаларының (функционалдық ... ... мен ... ... бір ... ... ... өзінің белгілері арқылы сипатталатын хабар» [82,
16 б.]. Сөйлеу жанры мәтіндеріне қатысты М.М. Бахтин контекстік-мағыналық
аяқталуды ... ... ... ... бұл – ... ішкі ... ... бұл ауысу сөйлеуші бар ойын айтқанда
(немесе жазғанда), ол осы уақытта өз ойын ... ... ... ... Тыңдап немесе оқи отырып, біз ... ... ... Бұл ...... және ол ерекше критерийлер арқылы аяқталады.
Сөйлеудің аяқталуының ... әрі ... ... – бұл оған жауап беру
мүмкіндігі, кеңірек әрі нақтырақ айтсақ, оның жауап ... ... 268-269 ... ... пен ... сөйлеу жанры мәтіндерінің ең елеулі
сипаты деп ойлаймыз. Біздің ойымызша, ... ... ... ... ... тұтастық «референттік көзқарас, ассоциация және
жанама-сигнификативті ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мұның бәрі мәтіннің мағыналық және
прагматикалық құрылымы ретінде анықталады.
М.М. Бахтин айтқандай, бір ... кез ... ... ... ... ... позициясын иелену мүмкіндігін білдіретін, екінші жағынан,
белгілі бір жанрлық форманы анықтайтын ... ...... ... Ол: ... ... тілінен – бір сөзді тұрмыстық репликадан ірі
репликаға, ғылым мен әдебиеттің күрделі ... ... біз ... ... ... мен шекарасын анықтайтын сөйлеу ойын біз ... ... ... ... осы ойы мен еркі арқылы нені айтқысы
келгендігін де елестете аламыз және ... ... ... ... ой бір ... сонымен бірге оның мән-мағыналық ... ... – деп ... [92, 270 б.]. ... сөйлеушінің түпкі ой
термині мен сөйлеу қызметі теориясындағы иллокутивті күш термині сәйкеседі.
П.Ф. Стросян былай деп ... ... да, ... ... күші ... ... ... тыңдаушыға бағытталған ниетін анықтауға және
сөйлеушінің оны тануға арналған танымы жатады» [93, 149 ... ... ... бар ... ... ... ... лингвопрагматикасы сияқты бағыт жасалынады. Бұл бағыт
оқырманның мәтінді адекватты ... ... ... ... ... ойға ... беру мәтінін құрастыратын прагматикалық ережелерді
суреттеу және анықтаумен айналысады; мәтіннің ... ... әсер ету ... ... ... ... ... ортасына негізделіп жасалады [94,
267 б.].
Қазіргі уақытта қарым-қатынастың негізгі бірлігі деп лингвистика саласы
мәтін мен оның ішкі ... ... ал бұл ... ... ... ... ... таңдау қажеттігін туғызады. Бұл нақты ... ол ең ... ... құрылымы мен соңғы мақсатын
орындауға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... әңгімелесушілердің
бір-біріне тигізетін әсерін айқындауды білдіреді [95, 3 б.]. Әсер етудің
бұл механизмі:
1) ақпарат берушінің ... ... ... тұлғалардың қолданылу
тәуелділігін;
2) ақпарат алушы алатын әсердің сипаты мен деңгейін білдіреді.
Мәселен, И.П. Сусов ... ... ... сегіз мүшелі
туынды деп түсінеді: «Мен – саған – осындай уақытта – ... ...... ... – не себепті екендігіне қарай – ... ...... ... ... – осындай тәсілмен – мынадай әлеуметтік-маңызды
және жеке қарым-қатынастар негізінде – осы жайлы – хабарлаймын» [96, ... ... ... ... ... «осы ... + «хабарлаймын»
компоненттерінен басқа компоненттердің барлығы прагматикаға жатады.
Көркем мәтін тілінің адамға әсер етуін зерттеу адамдардың ... ... ... басым әсер ететін тәсілдер мен құралдар өңдеу арқылы
анықталады. ... осы ... ... бір жанр ... таңдауға мүмкіндік
береді – бұл арқылы автор өз ... ... күші ... яғни ... ... коммуникациялық мақсатын сипаттайтын белгілердің комплексі
туралы оқырманға хабарлайды. Бұл авторға ... ... ... ... еркі ... ... әсер етуі ... сол мақсатқа жетуі
үшін қажет. Сөйлеу жанрлары мәтіндеріне қатысты осы ... ... ... мен ... енгізу арқылы жанрлық ерекшелік деп
қабылдауымызға болады
Сонымен, сөйлеу қызметі мәтіні ... ... ... ... ...
зат, құбылыс, олардың ерекшелігі мен арақатынасын түйсінуі әрі тануы арқылы
хабарлайды, осылайша ол ... ... ... ... ... ... яғни оқырман жағынан сөйлеу немесе үнсіз қимыл туындату
мақсатында оған әсер етеді» [97, 5 б.]. Хабар алушы естігенін/оқығанын ... ... ... ... интерпретация термині кең
мағынада түсіну стратегиясын білдіреді.
Сөйлеу ... ... ... ... ... ... жаңа реляциялық мағынаның ... ... ... ... сипатталады. Бұл жаңа реляциялық мағына мәтіннің семантикалық
элементтерінің болмыс (денотат) ... және осы ... ... арқылы жасалады. Осылайша, берілген мәтіннің
құрамындағы тілдік бірліктердің узуалды семантикасына әр ... ... ... ... ұлғаюы барысында пайда болады. Бұл түрлі
ассоциациялардың пайда болуына ықпалын ... ... ... ... ... ... (құрылымы, құрамы) неғұрлым көп болған сайын
(бұл ... ... ... ... ... семантикалық байланыс та
еркін әрі ассоциациялық бола түседі.
Ғалымдар автордың коммуникациялық мақсатына көп назар аударады, себебі
автордың өзі ғана ... ... ... ... ... өзінің ойына толық
жауап бере алатынын таңдап алады. Сондықтан да ... ... ... ... ... нақты мәтінді басым түрде түсінуді
қамтамасыз ететін осындай тұлға немесе ... ... ... прагматиканы мәтінмен авторлық жұмыс әрі мәтін туындату
барысында сөйлемнің грамматикалық моделі мен лексикалық ... ... ... ... ... ... коммуниканттың аялық білімі болып
саналады.
Сөйлеу жанрлары ... ... ... ұғым ... ... ... ... болып табылады (анекдот, частушка,
қалжың және т.б.), сондықтан да ... ... ... мәтін тудыру
барысында айқындаушы білім болады.
Осылайша, көркем мәтіннің прагматикалық құрылымын оқырманның ... ... ... ... оған әсер етуі ... зерттейміз. Себебі
бұл мәтіндердің құрылымының прагматикалық мәні соңғы нәтижені, тиімділікті
қарастыру барысында ... ... ... ФТ ... элементі ретінде өз мазмұнының бүкіл
компонентімен ассоциацияланатын, осыған сәйкес өзіндік ... бар, ... бір ... ретінде қабылданады. Бұл ... ... ...... ... ... ... болып
есептелетін және прагматикалық міндеттерді жүзеге асыруға ... ... ең ... ... ... мазмұнына және
оқырманның эмоциялық, интеллектуалдық және ... әсер ... ... қарым-қатынасын мәнерлі етіп көрсетуге мүмкіндік
беретін осы мәтінде ... ... ... ... ... деп ... [98, 183 ... экспрессивтілігін арттыру үшін бағалауыштық, стилистикалық
және ... ... ... да ... ... ... Әдебиеттің әр
түрлі (комикалық және сатиралық) жанрларында ФТ маңыздылығы артады. ... ... ... ... ... ... ол ... оқырманның
эмоциясына бағытталады. Осындай мәтіндердің туындауына оның прагматикалық
міндеті көп ... ... ... мәтіндердің негізгі прагматикалық міндеті –
бұл әлемді эмотивті ракурста көрсету. Оның үстіне, осы ... а) ... ... ... ... ... ... үшін
дайын формаларды меңгереді», осылайша коннатативті ... в) ... ... бір ... ... ... ... және
т.б.), соның ішінде саяси, қоғамдық жағдайларға сәйкес өз көзқарасын
білдіреді (жасырын, ... ... ... ... ... сыртынан
бақылаушы ретінде). Бұл жағдайда прагматикалық ... ... ... ... ... ... арқылы
[99, 20 б.] оқырманға кекесін және ... ... әсер ... ... ... ... тілдің экспрессивті
құралдары (ФТ, жаргонизм, ауызекі лексика және т.б.) және ... ... ... ... ... ... келісу, каламбур және
т.б.), тірек сөздер мен сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... мәтіннің түрлі норма және стереотиптері (тілдік,
әлеуметтік, мінез-құлықтық және т.б.), контаминация, көп мағыналылық арқылы
анықталады. Бұл ... ... ... ... орындалуына, яғни
оқырманға әсер етуге көмек береді; Н.Д. Арутюнованың пікірінше: адам көзге
оғаш, құлаққа жағымсыз ... ... ... ... ол ... аямен
үйлеспейтіндігіне орай бірден айқындалады» [100]. Көркем ... ... ... анекдот, частушка, афоризм, әзіл және т.б. шығармалардың
сатиралығы мен қазіргі үшін қажеттілігі олардың айқындаушы ... ... әрі ... ... мен танылуын қамтамасыз етеді.
Сөйлеу жанры мәтіндерінің прагматикалық құрылысын ... ... ... ФТ-ның прагматикалық бағыты мен берілген мәтіндердің
құрылымындағы рөлін ескеру қажет. Осы ... оның екі ... ... ... ... тыс ... ... оның мазмұны мен суреттеліп
отырған оқиғалар арасындағы шынайы байланысты қамтиды;
2) мәтіннің адамның сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... қызметінің логикалық байланысының құрылымынан
көрініс табады» [101, 34 б.]. А.Г. ... ... ... ... орта, денотативтік жағдай) және мағыналық
(сигнификативтік орта) қабаттарын қарастырды. ... ... ... мен ... ажырата білу қажеттігі туралы айтты:
«Мағына дегеніміз – бұл болмыс қалпы ... ой, яғни ... ... интерпретациясы. Мағына интуициялық таныммен байланысты ... ... А.И. ... пен Г.Д. ... [102, 37-48 ... мазмұндық-мағыналық құрылымы ақпараттың ... ... ... негізінде жасалады деген қорытындыға келеді.
Бұл ақпаратты көбінесе мағынаның коннатативті аспектісі ... ... ... құрылымына оның перифериясы сәйкеседі. Оған түрлі
пресуппозиция, ... ... ... мақсат, «тікелей
контекст» деп аталатын прагматикалық ... ... ... ... ... және т.б. ... жатады.
Тілден тыс болмысқа оның қатысы сияқты факторды ... ... ... мен оның ... ... ... ... Мұндай
жағдайда семантиканың логикалық және ... ... ... ... ... ... ... қосымша семалары
басты назарда болады. Таңбалық туынды ... ... ... ... ... қамти отырып, өмірлік тәжірибесін анықтайды [103, 64
б.]. Мәтін семантикасының ядролық және ... ... ... ... ... ... ... өзара қызметі мәтін
мазмұны мен автор ойының дұрыс және адекватты ... ... ... ... ... ... ... құрылымның елеулі
элементі болып табылады. Ғалымдар оның құрамына ... ... ... ... Осы ... Маслованың пікірі орынды айтылған: «Мәтін эмотивтілігі дегеніміз – кез
келген ... ... ... ... ... жету ... ... (кейде шешуші) рөл атқаратын сипаты»
[104, 148 б.]. В.И. ... соң [105] біз ... ... әсер етуге, оқырманның оқылған мәтін мазмұнына сәйкес эмоциясын
өзгертуге қабілетті тілдік құралдардың ... ... ... ... ... ... мәтіндердің прагматикалық құрылымына тікелей қатысты оның
екі деңгейлік құрылымын бөлеміз. ФТ-ның узуалды мағынасы мен ... ... ... ... қоюмыз осы жіктеуіміздің
негізін құрайды:
1) жоғары ... ... ... мағынадан тұрады: ФТ-ның
контекстуалдық окказионалды ... оған ... ... ... ... өмірі немесе жеке адамның қызметтік фактілерін суреттеуге көмек
беретін аялық білімі жатады;
2) ... ... ... ... немесе эксплицитті емес узуалды
мағынасы жатады. Қарастырылып ... ... екі ... ... ең ... осы ... прагматикалық жабдықталуы
арқылы анықталады: оқырманға эмотивтік әсер ету. ... ... ... және ... ... тілі ... ... бірінші
деңгейі ФТ-ның немесе фразеологизмдердің (құрылымдық-семантикалық немесе
жеке семантикалық сипат) ... ... әр ... ... ... эмотивтік әсер туғызу процесінің жасалуынан тұрады. «Мағына»
және «мән» ... ... ... ... ... ... ... құрылымын сипаттай отырып, жоғары дейгей - ФТ
мәнінің, ал төменгі деңгей – ... ... ... ... ... ... мен ... мәдени-тарихи тәжірибесінің өне бойына ... ... ... ... ... ... ... мен мәннің арақатынасын осылай қабылдау семантикалық
жүйеден бастап оның ... ... ... ... ... зерттеу ойының
қозғалысын, бағытын айқын көрсетеді.
Көркем мәтіндердің құрылымын ... ... ... ... екі ... ... құрылымы туралы тұжырымымызға
сәйкес келеді: жоғары деңгей түрлі сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... төменгі деңгей ФТ-ның
окказионалды контекстік мағынасынан тұрады. ФТ-ның мағынасы мен ... ... мен ... ... ... эмотивтік әсер туғызудың
міндетті шарты болып ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі: тілдік нормадағы ... ... ... айырмашылығы, олардың семантикалық ... ... ... ... ... ... ... ОФТ-ның фразеологизмдердің бір ... ... ... тигізуге мүмкіндік береді.
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
2 ... ... ... ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР
2.1 Тұрақты тіркестердің нормадан мақсатты және мақсаттыз ауытқу
себептері
Соңғы кезде ... ... ... халық даналығының айнасы
болған тұрақты тіркестерді орынды-орынсыз ... түрі кең етік ... Бұл ... ... ... ... мен түрлі теле-радио
журналистерінің қолданысында жиі көрініс тауып отыр. Кей ... ... ... ... қолданудың, тілдік бірліктердің мағынасын қате
ұғынудың сипатын көрсетеді.
Көркем шығарма майталмандары ... ... ... ... ... арасына басқа сөз енгізуді, ұйқас, ырғақ, дыбыс
үндестігін қудалауды ... ... ... ... ... стильдік
реңкке ие болу.
Жалпы көркем әдебиет тілі көркем сөздің ұлтқа тән нормаларына жүгінеді.
Ал ұлттық нормалар сонау ... ауыз ... ... ... ... ... ... мол көркем тіл.
Әдеби тілде бар стильдік тәсілдердің көбі ... ... ... иесі – ... ... ... мұра сол күйінде сіресіп ... Олар ... даму ... ... ... ... пайда болған
жаңа ұғымдарға лайық көптеген сөз, сөз тіркестері, фразалық түйдектер,
стильдік тәсілдер әдеби тілге ... ... ... ... ... ... белгілі мақсатқа лайық өзгертіп те қолдануға болады [106, 123
б.].
Авторлар оқырманды таңдандыру, қызықтыру үшін ... ... ... кең ... ... ... етіп ... Көбінесе автор қарым-қатынас
мақсатына қарай ФТ-ны ... етіп ... ... кім ... ... ... ... өзгертіп отырады. Яғни, қалай да ... ... бір ... ... ... ... ... шығып
жатқандары оқырманның қызығушылығын бәсеңдетеді. ... ... ... ... ... ... отырсаңыз мағынасы күңгірт
тілдің пассив ... ... ... көне ... ... ... ... кездестіреміз. Әрине, мұндай өзгеріске ұшыраған тұрақты тіркестер
норма бұзушылыққа тап ... ... ... ауытқудың барлығы сәтсіз
шығады деген де жаңсақ пікір. Себебі, әбден шаблонға айналған ... ... ... түскеннен кейін ұтымды ... ... ... ... ... ... байланысты ғалымдар
арасында нормадан ауытқушылыққа қатысты бірқатар көзқарастар пайда болды.
Мәселен, М. ... пен М. ... ... ... ... ... жасаушылар тәжірибесінде нормадан ауытқу екі түрлі болады:
1. Жөнімен ауытқу;
2. Жөнсіз ... ... ... ... ... өңі болғандықтан өзгертіп
қолдану – жөнімен ауытқу болады. Әдеби норманы жөн-жосықсыз бұзып, ... ... ... ... ... қолдану жөнсіз ауытқу болады. Мұндайды
әр уақытта жөнге салып отыру керек» [107, 24 б.] десе, Р. ... ... және оның ... атты ... ... нормадан уәжді және уәжсіз
ауытқу деп бөліп, уәжсіз ауытқудың мынадай алты түрлі себебін көрсетеді:
1) ... ... бар ... ... ... не өзге ... ... қарапайым сөздерді жұмсау – норма мен нормадан тысқары
тұратын бірліктерді ... ... ... ... ... ... тұста жаңа жасанды тұлға ұсыну және оның ... ... ... ... ... ... тіркестерге үйірсектік;
4) сөз мағынасын, әсіресе көне, сирек сөздердің беретін ұғымын дұрыс
білмей ... ... тіл ... ... жалпы сөйлеу тәжірибесінен шығып қалған
араб, парсы сөздері мен морфологиялық элементтерді тықпалау;
6) ғасырлар бойы ... ... ... мақал-мәтелдерді
стильдік мақсат көздеп, өлең шарттарына жауап беру үшін ... ... ... ... ... [108, 14 ... Н.Уәлиев бұл мәселені фразеологиялық ... ... ... ... деп ... ... [22, 128 б.]
Зерттеушілердің осы жоғарыда айтқандарына ... ... біз ... мақсатты және мақсатсыз ауытқуының нәтижесінде пайда болған ОФТ-ны
мынадай кесте арқылы көрсетуді жөн ... 3 – ... ... ... ... бойынша ФТ нормадан мақсатты ауытқуы деп
автордың ойды белгілі бір стильдік, ... ... ... ... ... ... ал ... мақсатсыз ауытқу көбінесе жасанды
тіркестерге тым әуесқойлық танытып, сөлекет сөйлем құрайтын ... ... ... ... ... Күн мен айдың тұтылуына қарап, Жердегі
болатын жақсылықтар мен бақытсыздықтардың қай ... шаң ... ... отырған (Түркістан, 26.01.07.). Осы мысалдағы шаң беру (қай кезде
болатынын шамалау) окказионал ... ... ... беру – ... ... ... ... түсе бастады» [44, 372 б.], – деп
түсіндірілетін қалыпты тіркесі ... ... ... ... мен ... ... ... отырып, өздерін-өздері кекетіп отырып
айтқанындай, көзге түскен сүйелдей, газет-журнал ... ... ... ... екен (Жас ... 30.01.08.) Ал мына мысалдағы
«көзге түскен сүйелдей» деген жаңа ... ... ... ... ... ... [44, 254 б.] ... қалыпты фразеологизмдердің бір сөзін
өзгерту арқылы жасалған ... ... беті – ... тіл ... айнасы дегенімізбен де қазіргі
кездегі ... ... ... ... ... ... осы ... көбіне көп кездесіп жатады.
Жалпы бұқаралық ақпарат құралдарында, оның ... ... ... ... ... ... мұндағы басты тірек – ... Бұл ... ... ... ... ... Сондықтан да
тілдің функционалдық стильдері ішінде публицистикалық стиль өзінің мақсаты
мен ... ... және ... ... ... ... ... стиль түрінен өзіндік сипатымен ... ... ... ... жеткізіп, фактіні ойнатып беруде баспасөз ... ... ... БАҚ-тың тілі қоғамдық санамен ... ... ... ... ... сөз ... қалыптасқан, логикалық
жағынан тұжырымды формаларын қолданған өте дұрыс. Дегенмен мұндай сөз
орамдарын ... ... ... ... инварианттық нұсқада қолдану
және оны талап деңгейінен ... әрі жиі ... ... ... ... экспрессивті-эмоционалды, стильдік қызметіне
кері әсер етеді.
Қазіргі публицистикадағы сөзжасамның типтері алуан түрлі. Соның ішінде
ФТ-ды құрылымдық ... ... ... ... ... ... тән ... жасау өте жиі кездеседі. Дегенмен, ... бәрі ... ... ... ... ұтымды шыға бермейді.
Мысалы, Несін айтасың, аузын ашса көмекейі көрінетін таза жігіт еді-ау ол
(Жұлдыз, ... ойы ... ... ... ... кең ... дарқан атам
қазақтың да мінезі осы періштелерге ұқсас. Оның ішкі ...... ... көмейі көрінген ақжарқын көңілі болса, сыртқы дәлелі – ... ... ... ... Осы ... ... «аузын ашса
көмейі көрінеді» деген фразеологиялық тіркесі «көмекейі бүлкілдеп тұрады»
деген ашқарақ, тойымсыз ... ... ... ... ... ... адал ... «аузын ашса жүрегі көрінеді» деп атайды. Осының
бәрі қалыпты фразеологиялық тіркестердің ... ... ... ... ... ... қателер олардың
құрамындағы сөздердің тұлғасын өзгертіп айтудан болып жүр: мысалы, «сіркем
су ... тұр» ... ... су ... деу, «бет ... ... ... «бет бақтырады» деу, «қой аузынан шөп ... ... ... шөп ... деу ... ... [107, 96 ... ФТ-ның окказионалдану барысында, яғни авторлық өңдеу процесінде
нормадан мақсатты және ... ... ... ... ... ... Өйткені, кез келген көркем сөз шебері тұрақты тіркестерді белгілі
бір себептерге ... ... және ... тәсілдерге жүгінудің
мақсаты да әр түрлі. Кейбір тұрақты тіркестердің құрамында дөрекі сөздер
болуы ... ... соны ... ... ... ... мысалы, боғын
пышақтады – өткен іске ... ... ... ... ... тезегін
пышақтады деп өзгерту сәтсіз шыққан мақсатсыз ... ... ... алғашқы тіркестің экспрессиясы мен бейнелілігі басым. Бұдан
басқа дыбыс әуезділігіне құрылған тіркестерге байланысты ... ... ... ... ... бар. ... ... судай
сықпырту/сапыру қалыпты тіркесін автор өтірікті судай араластыру деп ... ... ... Д. Досжанов айтады: Ең алғаш «Зауал» романымда
ауырдың астымен, жеңілдің ... ... жұрт ... ... жеп, момындарға
шолжаңдап үйренген ауыл белсендісін жағымсыз ... етіп ... ... ... әдебиеті, 16.06.07.) Осындағы кейіпкері ауырдың астымен ... ... ... ... ... ғой. Бұл ... ... білмегендіктен
емес, дыбыс үндестігін қызықтап, осылай ... ... ... ... бір ... ... ... құбылыс емес,
бұлар сөзді салмақтап, саралап пайдаланылатын жазушыларымыздың да сөз
қолданысында жиі ... ... ... ... ... көркем тіліне халықтың қолданысында бар ... ... ... сөздерді, диалектілерді орынсыз енгізіп, солар
арқылы әдеби тілдің жарыспалы қатарларын толықтыру жаңсақ нәрсе.
ФТ-ның окказионалдану барысында ... ... ... әдеби тіл
нормасына қайшы құбылыс. Біріншіден, ФТ компоненттері құрамындағы сөздерді
жаңарту, жаңғыртуда, оларды өз орнында жұмсамау ... ... ... кейбір ақын-жазушыларымыздың бірқатар көне сөздер мен сирек
қолданылатын сөздердің мағынасын толық біле берместен, ... ... ... ... мақсатсыз ауытқулар бар; үшіншіден, авторлар
бір сөз ... ... сөз ... ... ... осы жоғарыда айтылғандарды қорыта келе, ФТ-ның ... ... ... ... себептерін анықтадық:
1) Тіліміздегі қалыпты фразеологиялық тіркестердің құрамына көнерген
сөздерді, ... ... ... ... ... ... кездесетін мағынасы түсініксіз көмескі сөздерді
енгізуден туындайтын ... ... ... ... фразеологизмдерді жаңарту мақсатында сәтсіз
шығатын тіркестер;
3) ... ФТ ... ... ... ... өлең ... икемдеу үшін ауыстырудағы ... ... ... ... ойын ... ... жеткізу
үшін жұмсалатын әсерлі, бейнелі сөздер жиынтығы. ФТ-ның ... бәрі ... ... ... әрекет бола бермейді. Керісінше
нормадан ... бір ... ... ... ... ... зор. Осы тұста Н.Уәлиев: «Белгілі бір ... ... ... прагматикалық ауытқу деп атаймыз.
Прагматикалық мақсатқа тәуелді ауытқудың түр-түрі лингвистикада енді-
енді айқындалып келеді. Дегенмен ... ... ... ... түрі бар ... атап айтуға болады. Алдымен нормадан прагматикалық
мақсаттағы ауытқулар:
1) тілдік нормадан ауытқу;
2) ... ... ... ... нормадан ауытқу;
4) онтологиялық нормадан ауытқу;
5) этологиялық нормадан ауытқу» деп бөліп қарастырады [109, 118 б.].
Ал ... Р. ... ... ... тілдік нормалар, әсіресе жазба сөз
нормалары мүлде өзгермейтін, «консервіленген» құбылыс емес. Уақыт ... ... өзі ... оның әр алуан тұстарындағы нормалары да өзгеріп
отырады, бірақ бұл өзгерістер түбегейлі емес, яғни тілдің ... ... ... жеке ... ... және ... өзі ... кенет болатын өзгеріс емес, ұзақ уақытты алатын қозғалыс болады» –
десе [108,
14 б. ], М. ... ... ... бар ... ... көбі ... алынған. Олардың иесі – халық. Бірақ халықтық мұра сол күйінде
сіресіп ... ... Олар ... даму ... болады. Кейінгі
жылдары пайда болған жаңа ұғымдарға лайық көптеген сөз, сөз тіркестері,
фразалық түйдектер, стильдік ... ... ... молынан енді. Кейде әбден
қалыптасқан тұрақты тіркестерді ... ... ... ... ... ... деп ойын ... [106, 123 б.].
ФТ нормадан мақсатты ауытқуы әдеби тілдің стильдік ... ... ... зор. ... ... қолдана білу –
тіл білудің бір белгісі. Халық тілін жақсы білетін кісі ... осы ... ... ... ... арқылы ой өрнегін түрлендіріп, ұтымды, түсінікті,
ықшамды етіп салады [107, 95 б.].
Қорыта келгенде, тұрақты тіркестердің нормадан ... ... ... бір ... ... дыбыстық үйлесім сияқты өзгертулермен
пайда болады. Бұлардың ішінде фразеологиялық қорға мақсатты ауытқулар
негізінде ... ... жаңа ... тіркестер өзіндік үлес қосып,
олар тұрақтала келе, фразеологиялық варианттың ... ... ... мақсатсыз ауытқулар қолданыс өрісінде өзіндік функциясын қалыпты,
норма деңгейінде көрсете алмайтындықтан қолданыстан шығып қалып отырады.
2.2 Фразеологиялық ... ... ... ОФ ... кейде фразеологиялық сөз орамдарының ... ... ... ... жаңғырту мақсатында оның әсер-ықпалын күшейте
түсу үшін, ФТ-ға жаңа бір көркемдік ... сапа беру ... ... бір-бірімен тоғысып, лексикалық құрамдары ... ... ... ... Бұл ... А.М. ... «екі ... тіркес
негізінде окказионал сипат беретін жаңа фразеологиялық тұлға ... ... ... (110, 28 б.(. ... ... ... әр түрлі жолмен қарастырады. Мәселен, В.А. Маслова оны «бір
элементтің ... әсер ... оның ... ... ... тосын
байланыста болуы нәтижесінде ... ... – деп ... 139 б.(, О.С. ... ... тұлғаның семантикалық немесе формалық
өзгерісіне әкелетін, я болмаса жаңа тұлға ... ... ... не ... ... ... ... тұлғалардың
әсері», – деп түсіндіреді. (111, 206 б.(.
Лингвистикалық түсіндірме ... ... (лат. ... – семантикалық, қызметтік, құрылымдық жақындық негізінде екі тіл
бірлігінің элементтерінің сөйлеу ... ... [112, 110 б.], – ... ... Бұл ... ең ... ... саласына тән, ең
бастысы ол ауызекі сөйлеу тілін сипаттайды және ол ... ... ... ... ... нақтыланған образ немесе стилистикалық
реңктегі ФТ-ның инварианты сақтала ма немесе жаңа ФТ ... бола ма ... ... ... Мысалы, А.И. Молотков мынадай көзқарасты ұстанады:
«ФТ-ның контаминациясы дегеніміз – бұл жаңа тұлға туындатпайтын бір ... ... ... (113, 105 б.(. Ал А.М. ... ... ... ... өзгеруіне немесе жаңа тұлғаның туындауына жол ашатын не
ассоциациялық, не ... ... ... ... өзара әсері», –
деп тұжырымдайды (110, 31 б.(. Контаминация тәсілі түрлі амалдар арқылы
жасалады. ... ... ... ... ... ... ... мен олардың экспрессиясиялық тепе-
теңдігі болып табылады (97, 60 б.(. Тұтастай ... бұл ... ... фразеологизмдердің түрін ескеру арқылы шешілуі
тиіс. Егер ... ... ... ... ... онда жаңа ФТ ... ... тек қана ФТ-ның семантикасында
кішігірім ... ... да, ... ... нақтылық
және көрнекілік әсері ұлғаяды.
А.М. Бабкин фразеологиялық контаминация көркем мәтіндерде эмотивті ... ... ... ең қолайлы тәсіл деп қарастыра отырып, ... ... ... асатындығының жолдарын тек қана мысалмен келтіреді
(остаться с ... ... с ... при ... ... 39 б.(. ... ... Э.Б. Наумов былай ... ... ... ... көп жағдайда жеке
фразеологизмнің мағынасының көлемінен кеңірек болады – ... бұл ... ... ... айқын болады: минималды лексикалық көлемде
максималды семантикалық ... бар және ... ... ... (114, 13 ... тілінде бұл мәселені Н. Уәлиев шолып өтеді. Ол: «Көркем проза
контексінде ... ... ... стилистикалық қызметі ерекше.
Мұндайда екі түрлі фразеологизмнің сыңарлары сыйыстырыла қолданылады»
-дейді [22, 66 б.]. Осы ... ... ... екі ... яғни, бірігуі арқылы туған жаңа окказионал ... ... ... ... он екі – он үш ... жалпош көйлек жалақ бала
Мақұл танауын көтеріп, ... ... (О. ... ... ... ... – өз-өзіне сыймай, ешкімді менсінбей дандайсыды,
мақтанды [44, 492 б.], ... ... – өр ... ... көкірек
көтерді; мардымсыды [44, 250 б.] деген мағынаны білдіреді және ... ... ... фразеологизмдер қатарына жатады. Танауын
көтерді – ... ... ... ... ...... ... осы
мысалдағы алғашқы компонент өз алдына дербес ФТ эллипсиске ... ... ... де дербес ФТ, оның етістігі субституция әдісі арқылы
жасалған. Танауын ... ... + ... ... = ... көтеріп,
кеудесін ұрғылайды.
- Ана қараңдар, Қиқу апамыз кәрі жынына мініп алып, жортып барады -деді
орындығында отырып-ақ. (Ж. Сабыржанұлы). ... ... ... ... ... ... жыны қозды (ашуы келді, ашулы айбарға көшті) [44, 243 б.] ... ... ... ... ... кәрі ... ... жаңа тіркес туындаған, бұл жерде де эллипсис ... ... ойға ... нық басқан Ғалияның өмірден ендігі алмақ болған ... ... ... сата ... ... ... сауық, әзілмен, ән-күймен
өткізу еді (С. Мұқанов). Ойға салды ойланып қарады, пікір таразысына ... 411 б.]; ... ... – тоқтамға, шешімге келді [44, 485 ... ... ... ... ... қысқарып,
кейінгісінде басқа сөзбен ауыстырылған. Осылайша сыйыстыру ... ... ... фразеологизмдердің эксперссиялық реңкі басым болып,
бұрынғысынан да күшейе түскен.
Жұмыс барысында ... ... ... ... сатиралық мәтіндерде жиі пайда болатындығына көз жеткіздік. Енді
эмотивтік бағыттағы ... ... ... ... ... бірнеше мысалдар қарастырайық. Сөйлеу мәтінінің осы
түрлері мәтіннің прагматикалық құрылымында автордың ... ... ... ... орай осы ... контаминацияның кез келген
түрі мәтіннің семантикалық, стилистикалық, прагматикалық ерекшеліктерімен
және автордың интенциясымен ... ... ... да ... ... окказионалды контаминациялануының өзгеруі заңды құбылыс.
Осыған орай тұлғаның және бүкіл ... ... ... мен ... ... ... ирониялық және
эмотивтік әсердің пайда болуы жүйеленеді. Мысалы: Мақтағанға малданып,
биіктепті, ... ... иіп ... (К. Әмірбек). Емешегі езілді – қатты
құмартты, ... ... ... ... [44, 162 б.]; ... иді тіркесі
сөздікке енбеген, бірақ қалыпты фразеологизмдер қатарына кірген, ... бар. УФТ ... ... ... ... иіп кетті
компонентін қосу арқылы семантикалық мағынасы ... ... ... ... тауып туған-туысқандарының аузын ала беру – жүректі
жаулардың асфальт жолы (Ж. Сабыржанұлы). Аузын ала беру – ... алды – ... ... пара ... аузын майлады [44, 66 б.]; жүректі жаулаудың
асфальт жолы – жүректі жаулау компонентіне асфальт жол ... ... жаңа ОФТ ... ... Ауыз ... ермекке, Көпшік қойып сыйғызбады жер-көкке. (К.
Әмірбек) Көпшік қойды – қолпаштап көтермеледі, мадақтады [44, 282 б.]; жер-
көкке сыйғызбады – ... ... ... ... ... мақтады [44,
200 б.] мұнда кейінгі ФТ ... ... да, ... ФТ- лардың
контаминациясы арқасында автор өз ойын ұтымды етіп, ... ету ... ... ... ... ... ... құрылымы болмайды, олар бір-бірімен байланыспайды, олар ең
алдымен автордың осы ... ... ... ... мен мән
ойынына қол жеткізуге деген ұмтылысына, осыған сәйкес экспрессивті ... ... ... негізделіп жасалады. Мысалы: Мына жолы Балуан
ашудан түтеп келгенін кескінінен аңғарған Балқаштың жүрегі су ете ... ... ... айла тауып, орнынан көтеріле, емізіп ... ... тоса ... (С. ... ... ... ... арқасында бір
сөйлем ішінде төрт түрлі фразеологизмді пайдаланған, оның алғашқысы қалыпты
ФТ болса, кейінгі ... ... ... ... ... айласын
тапты – ретін келтірді, жөнін тапты, әдісін білдірді [44,
18 б.]; жан таласты (аянбай қимылдады, барлық ... ... [44, 183 ... ... ... жүгірді – әр нәрсені бір ойлау, әр нәрсеге бір байлам
жасау [44, 29 б.] ... ... ... ... мен екіншісі
толығымен, ал үшіншісінің бір ғана ақылы сөзі ... ... ... ұшырап, соның нәтижесінде жанталасқан ақылы айла ... ... ... ... ... жаңа ... ... болған.
ФТ-ның контаминациялануы фразеологизм компоненттері мен компоненттер
субституциясының бірігуі ... ғана ... ... ... ... ... болатын грамматикалық қарым-қатынастың ... ... ... ... жүзеге асады» (110, 51 б.(. Мысалы: Сол ... деп ... ... ... ... болып ведомость деген қағазына
Дегіш үшін ұстаса ұстасын деп, қатын-бала-шағамның атынан жалақымды жырып,
қол ... ғой (О. ... ... әсер ... үшін жалақымды жырып
– аузындағыны жырып берді [44, 66 б.] ... ... ... ... формадағы аузымдағы сөзі жалақымды сөзімен ауыстырылып,
берді етістігінің түсірілуі арқылы контаминацияның ... ... ... алғашқы компоненттің мағынасын толық ашу мақсатында қол ... ... [44, 345 б.] УФТ ... ... ... ... ... гөрі жалақымды жыру дегеннің дыбыстық эвфониялық әсері күшті.
Осылайша жасалынған ОФТ аса ... ... ... ... ... ... мен ... Шолақ ұстасарда «анау жіңішкені, анау жуан езіп
тастайды-ау! дескен еді ... ... ... ... – жіңішкені сор
түртуін қарай гөр!» (С. Мұқанов). Бұл ... ... ... ... және ... етіп, белгілі бір мақсатқа негіздеп барып,
түрлендіреді. Сайтан түртті ... бір ... ... [44, 557 ... ... қайнады [44, 464 б.] тіркестерін қосып, қос узуал ... орын ... ... ... сор түрту окказионалды
фразеологиялық тұлғасы жасалған.
Сонда айтқаны: «Емшек табы ... ... табы ... ... сенен қалай айрылармын? (С. Мұқанов, 153 б.). Нормалы ... ... табы ... ...... ... ана сүті ... 113 б.]; емшек табы аузынан кетпеу – өте жас, сәби [44, 41 б.] ... ... ... ... ... синонимді узуал
фразеологизмдерді бір сөйлем бойында біріктіру арқылы жасалған.
Осылайша, көркем мәтіндерде, ... ... ... әсер туындату
мақсатында осы тәсілді қолдану тұрғысынан талдаудың нәтижесінде мынадай
қорытынды шығаруымызға болады:
1) Автор тұрақты тіркестерді ... тіл ... ... ... ... дағдылы трафаретте жұмсай бермей, бұдан әрі ... да, ... ... әсерін күшейте
түсу мақсатында көптеген басқа да ... ... ... ... ... бұл тәсіл ФТ-ның окказионал өзектіленуінің басқа тәсілдерімен қатар
қолданылатын болғандықтан, контаминацияны қолдану барысында ... ... ... (бұл ... сөйлеу жанрына тән).
2.3 Фразеологиялық тұлға компоненттерінің инверсиясы
ФТ туралы сөз еткенде біз олардың ... үш ... ... ... 1) ... ... 2) ... тұтастығы; 3) ... Осы үш ... ... ғана біз ... ... деп ... белгілі. «Грамматика тұрғысынан ... ... ... (кей ... ... ... басқа еркін тіркестер тобынан да, қалыпты сөйлем түрлерінен де
бөлектеніп тұрады» [44, 616 ... кей ... ФТ ... ... ... сөз ендіреміз,
компоненттерін ауыстырамыз, алып ... ... ... ... ... өзгертеміз. ФТ-ларды өзгертудің осындай бір тәсілі – инверсия
құбылысы.
ФТ компоненттерінің инверсияға ұшырауы, ... ... ... ... ... ... сипатын береді. Жалпы ФТ
құрамына ... ... орын ... нақты болады. Инверсия тәсілі
поэтикалық өлең мәтіндерінде жиі ұшырасады. Мұнда өлең ... ... ... басқа сөзге ұйқас алғанда өзгертіледі
Инверсия (латын. inversio – төңкеру, өзгерту, ауытқу) – 1) ... ... ... ... мүшелерінің орын тәртібінің
ауытқуы, өзгеруі; 2) тар мағынада: синтаксистік ... ... ... мүшелері орын тәртібінің өзгеруі, ауытқуы [60, 98 б.].
Еркін сөз тіркесі ... ... ... ... байланысты сөз-
компоненттерінің орын тәртібі еркін сөз тіркестеріндегі сөз ... ... ... ... ... оларды жиі қайталамайды. Бұл
мәселені фразеология саласындағы зерттеушілер де қарастырды. Мәселен,
С.Г. Гаврин ФТ-ның тек бір ... ғана ... ... ... ... В.Л. ... мен Н.М. ... [115, 49-52 бб.]
ФТ компоненттерінің орналасу тәртібін шектеу оны еркін сөз ... ... бірі ... ... деп ... компоненттерінің орын тәртібінің өзгеруі барысында
тіркес мағынасына назар аударылмайды, ... орын ... ... қатысты нормадан ауытқу ретінде өзгеретін болғандықтан, ... ... ... ... компоненттерінің инверсиясы оның
компоненттерінің жалпыға ортақ қабылданған ... орын ... ... ... ... окказионал өзектілену тәсілі арқылы
жасалады. ФТ ... ... ... фразеологизмге ерекше
көркемдік реңк береді, оның прагматикалық әлеуетін арттырады.
Динамикалық жағынан әр ... ... ... ... орын ... өзгеруі тұлға құрамындағы кез келген бір
компоненттке түсетін екпінді өзгертпейді. ... ... ... прагматикалық әсері көбінесе компоненттерінің ерекше орналасуымен
өзіне назар аудартады. Мысалы:
...Баяндайын басынан
Немене бар ... ... ... құр етін (К. ... ... ... окказионалды өзгеруі мынадай стильдік мақсаттар
негізінде іске асқан: біріншіден, ФТ құрамына ... ... ... ... «құр» сөзіндегі «т» әрпі ... ... ... арқылы узуал фразеологизмдердің қалыпты орын тәртібі
ауысып, сөйлемге ... реңк ... ... ҚТФС-да «құлағының құрт етін
жеді» - ... ... ... сөйлей берді, құлаққа маза бермеді ... ... [44, 360 б.], ... ... ОФТ сипатындағы
бұл тіркес ызыңдап отырып құлағын бұрау, мезі ету, ... ... ... ... мақсатты ойын жеткізе білген.
Қара Желдің жолын тосып,
он орап
Қаңбақ қана ығымен жүр
Домалап (К. Әмірбек).
Мұнда ... ... ... ... ... ... ... екі сөзінің
орындарын ауыстырған. Бұл сөйлемде тұлғаның ... екі ... 1) ... және 2) сөз ... ... ... ... инверция қызметі іске асып отыр.
Онда маса ызыңдап
Құртын етін жейді
Құлақтың (К. Әмірбек).
Бұл мысалда ФТ-ның өзектіленуінің екі ... ... ... мен ... тұлға компоненттерінің парадигматикалық өзгеруі
«Құлағының құрт етін жеу» – мазасын алды, қыңқылдап сөйлей ... ... ... ... ... ... [44, 360 б.]. ... мұндай
тәсілдерін қолдану өлең контексінің ұйымдасуымен негізделеді және эмотивтік
әсер туғызудағы әрбір тәсілдер бойынша оның рөлін айқындау өте ... ашты ... ... ... (К. ... ... «аузына екі елі қақпақ керек» тұлғасы сөздікке енбегенмен
қалыпты қолданыста бар оралым. Тек контексте инверсияға ұшараған ОФТ-ның
мағынасы ... ... бар ... ... ... адам туралы айтылады) узуал
тұлғасы беретін ... ... ... ... ... мәнде
берілген. Қақпақ/қақпасы сөзімен алмастырылған.
Кенжесіндей құдайдың
Болды нағыз ерке (К. Әмірбек).
Берілген мысалда «құдайдың кенже ұлындай» – құдайдың өзі мұра ... 357 б.] ... ... Бұл ... де инверсия, компоненттер арасына
сөз сыналту, эллипсис амалдары қолданылған.
«Еті өсіп көзінің»
Деген ...... ой (К. ... ... ... ... ... «көзінің еті өсті»
– көкірек керді, менменсіді,ешкімді менсінбеді, өзімшілдікке салынды деген
мағынада айтылады [44, 264 б.].
Өртеніп алған ашумен атынан әп-сәтте ... ... ... бір ... көз ... да мұрша таппай, ессіз ыза-намыспен алға қарай ұмтылады
(Ж. Ахмади). Инверсияға ұшыраған өртеніп ... ... ... ... түрі ... ... – қатты ашуға булығу, жындану деген
мағынаны білдіреді.
«Қытығы жоқ бетінің»
Деген сөзде – масқара ой (К. ... ... жоқ ... тіркесінің мағынасы беті қалың, арсыз адам
туралы айтады. Осы тіркес ... ... ... қытығы жоқ бетінің деп
өзгерген, бірақ ... ... ... орындары ауысқанымен мағынасы
сол күйінде қалған.
Р. Мұқанованың мақаласын оқи бастағанында-ақ бір ызаның ызғары ... ... ... ... ... көз ... (Ж.
Сабыржанұлы, 238 б.). «Көз ... ...... ... ойша ... ... б.] мағынасын береді. Инверсияланған тіркес алдына пендешілік портреті
тіркесін қосу ... ... мән ... ... ... ... ауыз сөз басынан асса, өштескен кісісі қара арғымақты біреу
болса, қара есекке ... ... ... ... да, өзі ат иесімен
бірге әдейі соның қасында етін жеп, қымызын ішіп шылп ... жүре ... ... ... ... ФТ екі түрлі жолмен өзгерген:
біріншіден, узуал қолданыстағы басынан сөз ... ... ... өз ... ... [44, 101 б.] ... сөздердің орын тәртібі өзгерген; екіншіден, инверсияланған
тіркес ... ... сөзі ... ... ... ... ... жетіп, экспрессивті мәндегі «өзіне қаратып ешкімді сөйлетпейді,
аузын аштырмайды; басындырмайды» деген мәндегі ОФТ-сы пайда болған.
«Тай жеп ... ... ... ... ... – деген қорлық, долығы
тағы бар. Сондықтан осы бастан ашып ... мен өзге құл ... ... ...... іші ... ... түк қыл құйрығыңа
бітпеймін (Ж. Ахмади). 1) «Сырты бүтін, іші түтін» – ... ... іші ... ... білдіреді [44, 481 б.]; 2) УФТ-сының ... 3) ... ... ... ... арқылы узуал тұлға
экспрессиясы жоғары окказионал сипатқа иеленген;
4) қалыпты ... ... ... ... білдірмейтін іші
арам, бықсық» деген тосын мағына туындата алған.
... Қызғаныштан қап-қара бұлт
Көздің жасын жүр сығып (К. Әмірбек).
ҚТФС-ға енбеген, бірақ ... ... ... ... ... ... сығу ... жүр мағынасында) тіркесі көздің жасын жүр сығып түрінде
өзгерген және ФТ компоненттері арасына «жүр» сөзін сыналатқан.
Ағып кетпей ақыл ... ... (К. ... ... ... ... тәсілдер арқылы ... ... ағып ...... елемеді, тыңдамады [44, 360
б.] мәніндегі нормалы тіркеске оппозитивті мағынада ... 2) ... ... орын ... ... 3) ... ... мәнінде
жасалған.
Сенен су сұрап жүрген менің де миым ... су ... ... 1) Су ми ... 2) ... ... ... тұрмайтын адам туралы айтылады; 3) компоненттер арасына сөз енгізілген
және ФТ мағынасы өзгермеген.
Кісі өлімін шыбын құрлы көрмейтін ... ... ... ... ... ... етті (Ж. Ахмади). «Шыбын өлімі ғұрлы ... ... ... ит құрлы да көрмеу мағынасында [44,
157 б.].
1) Кісі өлімін шыбын ... ... ... ... ... ФТ
инверсияланған;
2) компоненттер алдына «кісі» сөзін қосылған;
3) ФТ мағынасы өзгермеген.
Сосын,
Тосын,
Өзіне ... ... ойым дөп ... ... – деді (К. ... ... – қолпаштап көтермеледі, мадақтады мағынасында беріледі
[44, 282 б.].
1) қойып көпшікті/ көпшік қойды ФТ-сы инверсияланған;
2) ФТ алдына ... ... ... ФТ ... ... ... ... бұл тәсілі басқа тәсілдермен сәйкесіп
қолданылады, бұл ... ... әсер ... ... жиілігіне
қол жеткізуге ұмтылған талпынысының нәтижесінде жүзеге асырылған. Осыдан
инверсиялау барысында автордың ... ... ... ... позицияда болады. Бірақ ... ... ... ... дей
алмаймыз, себебі, біз бұл жұмыста тек мақсатты ... ... ... ... ғана ... тұлғаның эллипсис тәсілімен жасалған ОФ
Жазушы алуан тұрақты тіркестерін әр қырынан құбылтып, ... ... ... түрлерін контекст бойында ұтымды пайдаланады.
Біз қарастырғалы отырған сондай құбылыс – эллипсис құбылысы.
«Жалпытілдік ... тән ... ... ... белгілі бір сыңарларын түсіріп қолдану, ықшамдау ... ... ... ... сайда саны жоқ, құмда ізі жоқ– сайда
саны, құмда ізі жоқ; әзілде кек жоқ, өсекте шек жоқ – ... кек, ... жоқ; ... құрық сілтеді, басына сырық сілтеді – малына құрық, басына
сырық сілтеді» [22, 51 ... ...... жетіспеу) – сөйлеуде не ... ... ... ... ... [116, 273 б.]. Эллипсис ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы:
Келе-келе не істеді?
Беті бүлк етпей бір іс жасады (К. Әмірбек).
«Бет-аузы бүлк етпестен» – ұялмастан, қызармастан [44, 114 б.], – ... ... ... ... ... ... қолданыстағы ФТ-ның
құрамындағы «аузы» сөзі ... ... беті бүлк ... ... ФТ құрамындағы бір компоненті түсірілгенімен, оның беретін
мағынасына еш зиян келмеген.
«Ақымақ бас – ... ... (К. ... ... ... ақымақ бас
екі аяқтың соры ... ... Бұл ... ... ... ... өте жиі ... және қалыпты қолданыстағы «екі»
сан есімі түсірілген. ... ... ... ... ... жүрісіңіздің өзі ешкімнің зорлап, мәжбүрлеуімен емес, бұрынғы
орынды-орынсыз жазалаған ... ... ... ... алу ... ... мәшһүрлік, ең адал жол табу үшін ... бәй ... ... ба? (Ж. ... «Басын бәйгеге тікті» – жанын ... ... ... ... етті; саудаға салды [44, 99 б.]. Қалыпты ФТ-дағы ... ... ... ... және ... -ге ... септігі түсірілу
арқылы жасалған. Эллипсис құбылысына ұшыраған ФТ-ның ... ... ... ғана ... ... ... бойынша, ФТ-ны имплициттеу (эллипсиске
ұшырауы) дегеніміз – ФТ құрамын қысқарту (редукциялау). Бір ... ... ... ... ішкі ... оның ... ... бір деңгейде күңгірттенеді, жалпыланады. В.М. ... ... ... имплициттеудің ең әмбебап тәсілі деп
есептейді. ... деп ... ... бір ... ... айтылатын,
кейіннен контекст барысында немесе сөйлеуде ... (116, 102 ... ... ... «үнемдеу» құбылысымен тығыз байланысты, бұл
әсіресе ... ... ... жиі байқалады, осыған байланысты бұл сөйлеу
мәтіндеріне де тән, ... ... ... ... саласы – ауызекі
сөйлеу тілі ... ... Т.В. ... тұжырымдауынша,
«фразеологиялық құрылымның тосын болуына байланысты ... ... ... ... (117, 9 б.(.
Фразеологизмнен бір компонентті алып тастау соңғысының ... ... оның ... ену ... кеңейте отырып және ФТ-ның басқа да
компоненттеріне сүйеніп, өзгертеді, себебі эллипсистеу барысында «алынып
тасталған компоненттің семантикасы ... ... ... ... б.(. Фразеологизмнің жалпы мағыналық ... ... ... өзектіленуінің жоғарылауына және басқа компоненттердің
өзектіленуінің төмендеуіне байланысты ... ... ... ... ... оның үстіне осы компоненттердің біреуі
түсіп ... ... ... ... ... ... мен
коммуникациялық құндылығына нұқсан келмейді. Сөйлеу жағдайында тіркестің
бүкіл құрамын тұтастай қайталамауға мүмкіндік ... ... ... элементтерінің алынып ... да ... ... ... ... ... бір тәуекел іс етті. Алты алаштың алдында
абыройын төкпе. Осы жолы бір ... ... ... ... ол ... болатынына сене бер (Ж. Ахмади). Осы бір сөйлемнің ішінде екі ... ... ... ... ... Біріншісі, «абыройын айрандай төкті» –
беделі, атағы, қадір-қасиеті кетіп болды; құрмет сыйы түсті [44, 10 б.], ... ... ... ... ... ... ... және
нормалы қолданысқа қарсы болымсыз абыройын ... ... ... «қыл ...... тар ... [44, 372 б.] мағынасын
білдіреді. Нормалы ФТ-ның алғашқы «қыл» компоненті ... ... ... ФТ ... ... ... ... көпірден өткізу тіркесі
пайда болып тұр. Осы контекстерден байқайтынымыз ФТ ... ... оның ... ... аса ... тимейді.
Күндіз-түні мазалап
Сең соғылған балықтай
Сенделесің мәңгіріп (О. Әубәкіров).
Дағдылы қолданыста «сең соққан балықтай болды» – есеңгіреп, ... ... дымы ... не ... ... [44, 460 б.], – ... ... Нормалы ФТ-ның құрамындағы болды етістікті компоненті
редукцияланған, құрылымы өзгеріске ұшыраған фразеологизм мағыналық жақтан
өзгермеген.
Кей жағдайда ... ... ... ... ФТ-лар басқа мағынаға да ие болып жатады. Мысалы:
Құрманбек күні бүгінге ... ... ... іші ... ... ... аңқылдақ, театрдан басқа білері жоқ, бар өмірін ... ... шын ... сахналық қана адам (С. Мұқанов). Аузын
ашса, іші ... ... ... ... ... түрі ... ашса,
ішек-қарны көрінген (бұрынғы уақытта қатыгез бай, ... ... ... ... [44, 68 ... ... ФТ ... «қарны» сөзі түсірілген;
2) Сөздіктегі ФТ мен контекст құрамындағы ФТ мағынасы екі басқа.
Мұнда узуал ФТ-ның редукциясы ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмге айналады.
Компоненттің алынып тасталынуы ... ... реңк ... болады:
эллипсистенген ФТ көркемделеді, контекске оңай енеді, ауызекі сөйлеу тілі
стиліне тән мұндай фразеологизмдердің тілде және ... жиі ... ... ... ойында тіпті оның ... ... де ... ... ... ФТ ... сөздер
санының қысқаруы оның семантикасында мүлдем байқалмайды. Фразеологизмнің
толық немесе ... ... ... ... бір стилистикалық
мақсаттағы қажетті варианттың таңдалынып ... ... ... ... ФТ-ның
жалпылығы мен ондағы ойдың тұтас аяқталмағандығы ... ... ... ... ... болады және эмотивтік әсер
негізінде жатқан екіжақтылық пен ... ... ... ... эмотивтік әсерінің прагматикалық сипаты
күшейіп, осының нәтижесінде фразологизм семантикалық реңкке ие болып тұр.
«Қарыз жылап қайтары рас ... ... ... бұл ... (О. ... де сүйек қарыздар» – ... ... ... жоқ, ... ... кісі туралы айтылады [44, 239 б.]. Осы ... ... ... «де» ... ... ... ФТ
құрылымындағы өзгеріс оның мағынасына еш зиянын келтіріп ... ... ... сол ... ... ... ... окказионал қысқаруы оның
абстрактілігін үлкейтеді, реципиентке ... ... ... қайта
қалпына келтіруіне мүмкіндік береді. Қысқарған ... ... ... ... негізгі қызмет атқаратындығын айтып өткеніміз жөн
2.5 Фразеологиялық тұлғалардың плеоназм құбылысы арқылы қайта жаңғыруы
Жазушы қаламының дағдылы ... ... ... тағы бір түрі – ... құбылысы. Бұл жалпытілдік қолданыстағы
ФТ-лардың лексикалық ... ... ... ... болып табылады.
Плеоназм (грек. pleonasmos – артықшылық) – лексикалық не ... ... үшін ... құралдардың молдығы [112, 164 б.].
В.Т. Шкляров ... ... ... деп ... және
прагматикалық әлеуеті жоғары жаңа бірліктерді ... ... ол ... ... ... ... ... ФТ-мен байланысын
үзбейді [118, 35 б.].
Мұндай әдіс көркем шығарма тілінде өте көп кездеседі. Олар көбінесе
мәтін ... ... ... ... және ... ... ... реңкті күшейту мақсатында қолданылады.
Мысалы: Алтынмен, күміспен, піл ... ... ... биік қабырға
мың сан ... ... ... ... ... ... – түрлі жиһазбен толтыра безендіріп, құлпыртып қойған ... 39 б.] ... ... ... одан әрі аша түсу ... ... компонентін қосу арқылы сөйлемнің лексика-семантикалық мәнін аша
түскен.
Қолында ұзын, ауыр қайың ... бар ... ойы – ... қарайып
алған ана аусарды жазым ғып алмай, амалдап аттан түсіріп, десін қайтару еді
(Ж. Ахмади). Сөздікте қаны қарайды – ... ... ... ыза ... 318 б.]. ... мағынаны, ал «қанына қарайып алған» тіркесі әбден ашу
кернеп, ... ... ... ... кейпін білдіреді.
Фразеологизм құрамына бір немесе бірнеше компоненттерді енгізу арқылы
автор оның мағынасын айқындайды, күшейтеді ... ... ... оның ... ... ... ... қосылуы
немесе, көбінесе – компоненттердің біреуінің қосылу ... ... ФТ ... ... ... ... ... бастапқы
компонентпен, ал «қосымша» элементтер оны ... одан ... ... ... Осылайша «қосымша»
элемент тірек компонентінің экспрессивтілігін күшейтіп қана ... ... бір ... (көбінесе коннатативті) өзектілендіреді
және олар ... ... ... ... ... ФТ-ды
экспликациялаудың көмегімен эмотивті әсер туындату механизмі көркем тіл ... ... жиі ... Мысалы: Қарап тұрсаң, өлімге қиятын жылқы
емес. Күні бойғы алысудан зар күйіне ... ... ... ... тартыла
жарап та алған (Ж. Ахмади). «Бауырынан жарады» – ... ... дер ... [44, 107 б.]. Бауырынан жарады тұрақты тіркесі компоненттер құрамына
«тартыла» сөзін ендіру арқылы фразеологизмнің ішкі формасын ... ... ... және осы сөз арқылы өзектіленуге ұшырап,
осылайша бауырынан ... ... ... жаңа ... ... әсер
беретін ОФТ-сы жасалады.
Т.В. Кирюшкиннің пікірінше, ФТ-ның компоненттік құрамының кеңеюінің
нәтижесінде белгілі бір ... оның ... ... ФТ ... айқындайды немесе күшейтеді, ФТ-ның метафоралық
мағынасын контексте суреттелетін шынайы өмір құбылыстарымен ... ... ... ... жаңа ... реңкінің немесе жаңа окказионал
мағынаның пайда болуына мүмкіндік береді [119, 125 б.]. Бұл ... біз де ... ... мұндай құбылыстардың қазақ тілінде де
кездесетіндігіне ... ... ... Өзі өмір ... өлкенің үлкен бек,
әкімі болған ... жасы ... ... ... ... ... ... билік орнын өзінің ең әділ ... ... ... беріп, ғұлама, данышпандықпен аты шыққан Лұқпан хакім ... ... (Ж. ... «Ыстық-суығына бірдей төзді»- жақсы-жаман күнінде
бірге болды; асты-үстіне түсіп бар ... ... ... [44,
576 б.], – деген мәнге ие. Ал жаңа ... ... екі ... тәсіл арқылы
жасалып отыр. Біріншісі, тұрақты тұлғаның ... сөз ... ... ... етістікті тіркесті басқа сөзбен алмастыру нәтижесінде
«көңілі дүниенің ... ... ... ... ... пайда
болған.
Содан күн ашылып шыжи бастағанда Болашақтың беделі ... өсіп ... (О. ... Бұл ... беделі қаулап өсті тіркесі - беделі
артты – ... ... ... елге ... [44, 108 б.], – ... ... Беделі артты тіркесімен ФТ-ның лексикалық құрамын
жаймалап қолдану ... ... ... ... өсті жаңа ... пайда
болды. Қаулап өсу тіркесін естігенде не ... ... ... бидайдың
т.б. қаулап өсуі ассоциациясы туындайды. Сондықтан бұл сөйлемдегі ФТ ерекше
бейнелілікке ие болып, өзіне оқырманның, тыңдаушының назарын аудартады.
Төзе-төзе
Аз миы ... ашып ... ... ... ... кеткен (К. Әмірбек). «Миы ашыды» (мең-зең сенделді,
басы қаңғыды. [44, 391 б.] тұрақты ... ... ... «аз миы ... ашып ... ... ... мағыналық реңкі
күшейген окказионал сипаттағы фразеологизмі жасалып отыр.
Г.И. Шаранда былай деп жазады: «ФТ-ның ... ... ... оның ... ... ... қарым-қатынасының орнауына мүмкіндік
береді, тұлғаның абстрактілі образын белгілі бір шамада нақты ... және ... ... тура ... ... оларды
фразаның көркемдігін күшейте отырып, нақтылайды [120,
187 б.]. ... әсер алу ... осы ... ... ... көп
қолданылады.
Г.С. Покрасс «прибавление слов или слова к ... из ... ... ... ... ... и приходит к выводу:
«в результате такого намеренного нарушения ... ... ... ...... и ... – деп ... [121, 7 б.].
Біздің қарастырып отырғанымыз қалыпты фразеологизмдердің плеоназм
тәсілі арқылы окказионал фразеологизм ... ие ... ... узуал
тіркестерінің құрылымын өзгертіп жаңа, бірқолданар тосын тіркестердің
жасалуы, әрдайым айтыла-айтыла ... ... ... ... ... ... мақсатында жасалатындықтан, әрі олар ұтымды шығып ... ... ... ... тіркестердің ФТ нормасына әкелетін зияны жоқ
болар деп ойлаймыз.
Екі механизатор әлденеге келісе алмай бір-бірінің жағасына ... ақ ит ... қара ит ... ... (Д. ... ... ... кіріп, қара ит шығады» – аузына келгенін оттап, балағаттайды [44, 66 б.]
деген мағынаны білдіреді және ... ... ... «болып» етістігінің
қосылуы нәтижесінде бүтіндей бір ... ... ... мән
үстеп, әрекетін нақтыландыра түседі.
Күндіз күлкі-сиқыңыздан айрылып, түнде ұйқы-сұрқыңыздан ... ... ұшы, ақ ... ... ... еліңіз алдында абырой алып ... (Ж. ... ... ... айрылып, түнде ұйқы-
сұрқыңыздан ажырап» ... ... ... ... күлкі, түнде ұйқы
бұзылды» немесе сөйлеу тілінде «күндіз ... ... ... айрылды» деп
екі түрлі айтылып жүрген «ешбір тыным таппады, ешбір саябырламады» ... б.], – ... бір ... ... әсер туындатуда мәтіндерді талдау арқылы ... ... ... оның ... ... ... ... қолданылған белгілі бір контекст шеңберінен
шықпайтындығын, осыған орай, ол ФТ-ның узуал ... әсер ... ... ... ... береді.
ФТ-ның компоненттік құрамы фразеологизмнің субстантивті компонентіне
жататын ... ... ... ФТ-ның етістік компонентіне ... пен ... ... ... ... Бұл – ФТ-ға тән
мағынаның көркемдігін күшейтудің құралы болып табылады; осыған ... әсер ету ... де ... ... ... ... риза.
Көңілі көлкөсір, жағасы жайлау, етегі қыстау боп жаны ... ... ... ... ... байып жадырап» тіркесінің қалыпты формасы «жаны
жадырау» – көңілі жарқын, рахаттанды ... ... ... ... ... ... қолданысқа еніп кеткен бұл тіркестің құрамына
«байып» пысықтауышы қосылған.
Сәдуақасқа кездескелі бері ... ... жүгі ... өмір ... көрген азабынан бір-ақ арыла бастағандай (Ж. ... ... ... ... сөздікке енбегенімен, УФ-ға құрамында бар. Иығынан жүк ... ... іс ... ... ... мағынасын білдіреді. ҚТФС-де жоқ,
бірақ узусқа айналған бұл тіркеске «батпан» анықтаушы сөзі ... ... ... жүгі түскендей ОФТ сипатындағы қолданыс жасалып отыр.
Плеоназм құбылысы узуал тұлғаның құрамына енгізілген окказионал тіркес
тұлғаға нормалы нұсқасында ... ... ... реңк үстеп, оның
семантикасының баюына, тұлғаның контекстік нақтылығының артуына мүмкіндік
береді. ... ... ... ... үшін қабырғасы қайысып,
омыртқасы майысып жүр дейсің (О. Әубәкіров). Бұл жағдайдағы ФТ-ның узуалды
құрамы– ... ... [44, 302 б.] ... Ол ... ... ... ... бұл компонент оны нақтылайды, айқындайды.
Осы компонентімен өзара сәйкесе отырып, берілген тұлғаның ішкі контексіне
оңай енеді де, ... ... ... ... әрі күшейтеді, яғни
фразеологизмнің ішкі формасын нақтылайды. Жаңа ФТ шекарасының ... ... ... қосымша компоненттердің семантикалық әсері
болады. Олар ФТ-ның ішкі формасын жандандырады.
Эмотивті әсерге қол ... үшін ... ... ... ... ... қатар қосымша тәсіл
есебінде қолданылады. В.М. Мокиенко: ... ... – это ... исходного образа фразеологизма, то ... ... во ... ...... образа. Расширение
фразеологизма стимулируется недостаточностью семантики, необходимостью
усилить утраченную словом ... ... ... [122, 131 бб.].
Сонымен, ФТ құрамының кеңеюі немесе ФТ-ның экспликациялануы – эмотивті ... аса ... ... ... ... ... Тас пісетін уақыт
қой, еттің еті бір бөлек, сүйегі бір бөлек, сорпасы бір ... боп ... ... (О. ... «Ет пісірім» – халықтық уақыт өлшемі:
шамамен бір тамақ пісетін уақыт ... б.], «ет ... ... ... жоқ, УФ қатарына енген ауызекі сөйлеу
тілінде жиі қолданылады. Қалыпты қолданыстағы бұл ... ... ... ... ... қосылып, жаймалану арқылы жасалған ОФТ-сы «өте
көп уақыт өткендігін» білдіреді.
Осылайша, фразеологизмнің экспрессивті-стилистикалық реңкін, мағынаның
бағалауыштық ... ... ... ... оның семантикасын
күшейту немесе әлсірету, нақтылау мақсатында ... осы ... ... ... біз ... ... ФТ-ның өзектіленуінің
құрылымдық-семантикалық осы түрі және семантикалық тәсілдер аралығындағы
ауыспалы тәсіл болып ... ... ... ... бір ... саналатын плеоназм ФТ-ның денотативті мағынасын өзгертуге емес,
белгілі бір ... ... ... қол ... ... ... объектілік, ФТ толықтауыштық кеңеюі сияқты
түрлері бар. Нақтылаушы сөздердің енуінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ФТ ... немесе эмоциялық-
экспрессивтік негізі жандана түседі. Кейде ФТ-ның мазмұны ... жаңа ... ... ... ... ... олар ... мағынасына
ешқандай өзгеріс енгізбейді, ал оның көркемдігі тұрғысынан алғанда ... олар ... ... жаңа ... реңк
береді, тіркестің прагматикалық әлеуетін және суреттеліп ... ... ... эмотивтілігін арттырады.
2.6 Фразеологиялық тұлғалардың компоненттерінің субституциясы
Қаламгер белгілі бір көркемдік мақсатта жалпыхалықтық тіл ... ... өз ... ... оған ... тыс ... үстеп,
мазмұн беріп, тіркес ... ... ... ... басқа
серіктес сөздермен ауыстырып қолданады. Бұл ФТ-дың ... ең жиі ... ...... тұлғалардың
компоненттерін ауыстыру немесе субституция құбылысы болып саналады.
Бұлардың әлеуеті ... ... ... ... ... паронимияға, метонимияға, метафораға негізделеді де, ФТ-ның
семантикалық өрісін кеңейтіп, фразеологизмдердің ... ... ... мүмкіндік туғызады. Әрине, мұндай амалдарды пайдалану түрлі
нәтижелерге әкеліп ... ... ... сақтаудан бастап
тұлғалардың негізінің бейнелі өзгеруіне әкеледі. Осылайша ФТ-лардың жаңа
мағыналық реңкке, өзгеше ... ие ... ... ... ... ... ... көркем құралдардың көбеюіне себебін тигізеді.
Л.М. Болдырева «в результате всякого окказионального видоизменения
традиционной формы ФЕ ... не ... друг на ... ... фразеологические варианты» [123, с. 70], – деген пікірін білдіреді.
Осыған байланысты Н.Л. Шадриннің берген анықтамасы өте ұтымды шыққан,
ол: «при ... ... ... ... исходить из ... ... ... в том, что при ... ... речи она ... ... однократному преобразованию своей ... ... без ... бы то ни было ... для ... ФЕ, как ... ... понятию больше всего соответствует термин речевое (или
окказиональное) преобразование» [124, с. 72].
Н. Уәлиев: ... тіл ... ... ... ... ... ... немесе мағына өрісі бір сөздермен
ауыстырып ... ... ... ... ... ... болғанымен, қалай да бір мақсатқа тәуелді болып тұрады»-дейді [27, ... ... ... ... ... ... келер бөгет жоқ. Тек темір көлік
болмай осында төркініне келген ... ... ... ... ... ... ... (О. Әубәкіров). Узуал формасындағы
«темір тұлпар» – трактор деген мағынаны білдіреді [44, 501 б.]. ... ... ... тіркесі нормалы мағынасындағыдай тек «тракторды»
ғана білдірмейді, оның мұнда беретін мағынасы өте кең, бұл ... ... ... түрі ... тұр және ол ... мағынасында бір-бірімен
синоним болмайтын тұлпар/көлік сөзімен ауыстырылған.
Өзім үшін мынадай үлкен мәселе бар. Егер мен ... ... ... журналистикадан ырыздығымды теріп, жеп жүрсем, ол – ең алдымен осы
Ғалекеңнің шарапаты! (Ж. Сабыржанұлы). «Несібесін ... – өз ... ... ... ... [44, 407 б.] ... мағынада айтылады. ФТ
құрамында ... ... ... ... ... ... сөздер болғандықтан ФТ мағынасына онша ... ... өз ... ... компоненттерін синоним сөздермен
ауыстырамыз, бірақ ауыстырылып отырған сөздер синонимдер ... ... ... ... басқа стилистикалық реңк береді. Мысалы: Онсыз
да жүректері қан жалап, бастары сыздап сенделген ... ... ... (Ж. Ахмади, 122 б.).
Бұл мысалдағы әлегін аспаннан келтірді тіркесіндегі ... ... ... ... аспаннан келгір» (қарғыс. Опат болғыр, мерт
болғыр, сәтсіздікке ұшырағыр) түрінде кездеседі [44, 78 б.]. ... ... ... бола ... «аяғы» сөзі «әлегі» сөзімен ауыстырылған
және осы арқылы фразеологизмнің бастапқы узуал түріне синоним бола ... ... ... жасалынып тұр.
«Кейбір фразологиялық бірліктердің сыңарларын синонимдермен немесе
мағына өрісі бір сөздермен ауыстыру ... ... ... ... сөз ... – тіл қатпады – үн ... ... ... жоқ, ... ... тұлпар жоқ – қияғы бүтін сұңқар жоқ, тұяғы бүтін
тұлпар жоқ; тілі ... ... – сөзі ... оғындай – дауысы мірдің
оғындай; қуда сүт жоқ, ... өт жоқ – ... сүт жоқ, ... өт ... жарылқасын – құдай жарылқасын т.б.» [22, 55 б.].
Көркем мәтіндерде әсер ету, нәтижеге жету компоненттер ... ... ... жиі іске ... отырады. Бұл тәсіл ФТ-ның
компоненттерін: синонимдермен, сол фразеологизм компоненті ... ... ... немесе басқа семантикалық өрістегі сөздермен
ауыстыру арқылы жүзеге асырылады. Осыған байланысты ... ... ... компонентін немесе сөзін өзгерту;
2) ФТ-дың арасындағы сөзі не компоненті өзгеруі арқылы жасалған ОФТ;
3) ... ... сөзі ... ... ... ... арқылы
жасалған ОФТ-лар деп бөліп қарастырдық.
а) ФТ-дың алғашқы компонентін ... ... ... ОФТ ... да ... ... ... шуылдақ ... ... ... ... оралу нормалы тіркесі алдын кес-кестеді,
еркеледі деген мәнде айтылады [44, 76 б.]. ... ... ... ... ... ... ұшыраған аяқ сөзі тек ... ... тұяқ сөзі тек ... ... ... және ... ... сөздер болып келеді. ... ... ... тұлғаға эмотивті әсер беру мақсаты іске асқан.
Ақыр өздеріңіздің де, «іштен шалатынның к...і ... ... ... ... бұрып отыр екенсіз... (Ж. Ахмади). Алғашқы
компоненті ... ... ... ... ... узуал қолданыстағы
«аузы-мұрны қисаймай» (ұялмай, ... [44, 65 б.] ... ... ... ұшыраған аузы-мұрны қисаймай номинативті
компоненті к...і ... ... ... ... ... сөзбен
ауыстырылған. Осы әрекеттер арқылы пайда ... ... ... ... ... ... аспандатып жүретін жұрт екен, Торғайға төбеден түсті! Нәтижесі –
мен ... ... ... ... строки»
(Ж. Сабыржанұлы). «Аспаннан (көктен) түсті» – ойда жоқта, ... ... бола ... тап бола ... мағынасында берілген [44, 53 б.]. Төбеден/
аспаннан; ... ... ... ... ... ... қолданыстағы
«аспаннан (көктен) түсті» тіркесі кең мағынада айтылса, төбеден түсті (аяғы
аспаннан салбырап түскендей ... ... ... тіркесінің мағынасы
тар, тек контекст аясында ғана түсінікті.
- ...Барыңдар!... – дейтін ... ... ... артық шуды
көтермейтін, миы тозған үлкендер үй маңын ... маза ... аз ... ... да ... ... ... (Ж. Ахмади, 12 б.).
«Миы ашу» – мең-зең сенделді, басы ... [44, 391 б.] ... ... етістігімен ауыстырылған, узуал формасында бұл ... бола ... «Миы ... ... ... шаршаған, жүйкесі
тозған адам туралы айтады.
Ондай желкөбік ... ... ... ... қай ... қалды!
Не күйім қалды! (Ж. Ахмади, 17 б.). ҚТФС-да буыны босады тіркесі ... ... ... ... ... [44, 127 б.]. ... бір-бірімен синонимдес мәнде берілген. Жүйе-жігі босау жаңа тұлғасы
қатты әлсіреді, ... ... ... және ... ... реңк беріп тұр.
Қос қатыны бар үйдің өз қоқсығы да, сөз ... да ... сай ... бір күні басы ... ... ауырмай өледі
(Ж. Ахмади, 144 б.). Мұнда аңдамай ... ... ... номинативті
компоненті субституцияланған, яғни алғашқы компоненті өзгеріп, оның орнына
басы тасқа тиіп жаңа ... ... ... жас ... әзілдеп:
- Е, «ешкі тағалаған Шеру» сенің қандай тілегің бар? – ... ... 19 б.). ... ... ... ба? ... бітірген, көзге көрінер
жұмысың жоқ, не істедің деген ... ... ... ... ... ... ... ешкі тағалаған Шеру біріншіден, қаратпа мәнде;
екіншіден, кекесін мәнде ... ... ... ... ... синоним емес, автор тек жануар ... ... ... Ал ... жағына келсек, узуал ФТ семантикалық өзгеріске
ұшараған.
Сөйтіп, ... бала ... ... ... ... ... еткен кекшілдік бұның бүлікшіл өміріндегі берік ұстанған жолына
айналған (Ж. Ахмади, 45 б.). Тас жүрек – ... ... ... мағынада
айтылады [44, 496 б.]. Тас/беріш сөзімен ауыстырылғанымен субституциялануда
нормалы ФТ өз мағынасынан ауытқымаған, тек мағыналық реңкі күшейген.
Көзі тірісінде одан ... ... ... де, көрші-қолаң бетін
жасырып жерлемек болады (Ж. Ахмади, 88 б.). ... ... ... ... сөзбен ауыстырылған. Сөздікте жүзін жасырды – бетін
жапты (өлікке байланысты айтылады) ... ... ... 213 ... бал тамып тұрса да ондай алқашты ұстамаймын», – депті
(Ж. ... 134 б.). Осы ... ... бал ... тұрса да ОФТ
«өте керемет, тамаша адам болса да» деген ... ... тұр, ... бал ... – он ... өнер ... бес ... шебер, көп
өнер иесі [44, 94 б.] деген мәндегі ... ... ... ... ... (дене мүшелері) сөзімен субституциялануының ... ... ... бір ... ... ... жасалған ОФТ
- Той үстінде тұштаңдап, төбелесіп ит мүжіген асықтай болып қапты (О.
Әубәкіров, 45 б.). Ит ... ...... ... бет [44, 237 ... ... бұл тіркестің кеміру ... мүжу ... ... және ... барысында ФТ-ның қалыпты мағынасына еш
нұсқан келмеген.
Осы оқиғадан кейін екеуінің арасына жік ... ... ... ... екі ... ... алмай керісе беретін әдет тапты (Б.
Мұқаев, 26 б.). Берілген ... ... ... ... жік түсті
фразеологизмі сөздікте жоқ, бірақ оның мағынасы узустағы «Арасынан қара
мысық өтті» – екі ... ... суық сөз ... ... ілікті
деген мағынаны білдіреді нормалы ФТ-ның беретін мағынасындай, тек айтылуы
басқаша.
Өз отына қан құйып, кісі ... май ... ... Шау ақыр ... ... айт деп, ... аяғын қайғылы хабарға тіремек ... ... 45 б.). ... ОФТ екі түрлі жолмен жасалған: біріншісі, отқа
қан құйды окказионал ... ... отқа май ... ... ... түсті, жел берді мағынысын білдіреді) [44, 422 б.] ... ... ... кісі отына май құйды компонентін қосу арқылы
контекске қосымша ... ... ... Жалайыр ханның соңына көп еріп кәпір жұрттардың басына ... ... бар (О. ... 33 б.). Басына әңгір таяқ ойнату
тұлғасы ... ... ... ... ... ... мағынада берілген
[44, 101 б.]. Басына талай қылыш ... ... ... таяқ ... ... Екі компонентті ФТ-ның соңғы компонентін өзгерту арқылы жасалған ОФТ-
лар
Бастығымыздың алдын «күзетіп» отырған жылтың ... ... ... ... ... ... ... Болған ағай кабинетіне шақырып жатыр,-деді де, аяғының арасында тауық
қит-қиттап жүргендей өкшесі тық-тық етіп «Неге?» дегізбей тез ... ... 27 б.). ... ... – алдын торыды – жолын күтті, аңдыды ... ... ... ... ... жасалған [44, 35 б.].
Домино десе құлағын төсеп құлаштап ұрады (О. Әубәкіров, 123 ... ... ... ... ... тыңдады, зейін қойды, елеңдеді,
елегізи тыңдады’ ... ... ... [44, 360 б.] ... түрі.
Ойпыр-ой, Оттауизмнің ордасын тігіп, тіпті бір кезде «Сықиған СҚ»
атанғанын да білмейміз бе? (Ж. ... 308 б.). Орда ... ... үйін ... ... ... мағынасын беретін нормалы қолданыстағы
болымсыз мәндегі тіркесіне қарама-қайшы [44, 419 б.] орда ... ... ... және ... ... ауысытырылған.
Ауызға абай болу керек, айналайын,- деп сәл-пәл тығынымды ашып леп
шығарып алдым. Сонда да көзімде от ... жүр (О. ... 77 ... ... ... қызынан туған Керей Жәнібек жалт-жұлт еткен
көзінен от ... ... ... ... ... бұ жолы да дат ... ... ат жалын тартып мінгені іш-өзегін жайлаған арман-тілегі – жорыққа
аттану (Ж. Ахмади, 15 б.). Сөздікте ... оты ...... ... ... ... ... [44, 262 б.] берілген. Екі ... ... ... ... ... ... ... өзгермеген.
Мыржық арқылы «биті семіргенін» білмей, оның буына бұлғақтаған әлгі
пақыр ... ... ... ... ... ... табиғи сүмелек
екендігі бірден ашылатын (Ж. Ахмади, 56 б.). «Буына семірді» – ... ... ... ... етті [44, 126 б.]. Семірді/бұлғақтаған сөзімен
ауыстырылған, бірақ бұл сөздер қалыпты қолданыста ... ... ... ОФТ ... ... ... бар.
Алдыма қанша рет келсең де айта алмай ... ... ... сол ... 7 б.). ... ... – сөзін тыйды, сөйлетпей тастады [44, 536 б.],
кесті/қырқу синонимдес сөзімен өзгертілген, ... ... мәні ... суға ... ... - деп Су айтты (К. Әмірбек, 119 б.).
Сөйлемдегі ФТ өзгеріске ұшыраған «қара судан ... ... ... ... кісі ... ... [44, 328 б.] узуал тіркесінің тұрақты ... ... ФТ ... ... сөзімен алмастырылып, сөйлемге
жаңа сипат беріп тұр.
Ана жақтың жастары асығыс қайтып, болған боласыны өз ауылдарына ... ... Енді о ... ... ... (Ж. ... 29 ... «Тізгін ұшымен келді» – асығыс, тез келді [44, 531 б.]; 2) ... ...... ... дейін айту деген мәнде айтылады. Қалыпты
тұлғаның құрамындағы ... ... ... ұшырап, жеткізу
етістігімен алмастырылған.
Үшеуміз қан көшені өрмелеп барып «Алматы» ресторанына бас ... ... ... үшін ... сезімдемін (Ж. Ахмади, 17 б.).
«Қан базар» – ҚТФС-ға енбегенмен узуал қолданыста бар ... ... ... синоним емес, бірақ базар сөзі ығы-жығы халқы көп ... ... ... ... осы тұрғыдан ФТ компонентін
ауыстырған. Пайда болған жаңа ФТ-ның ... ... өте көп ... ... тұр.
Пай-пай, не дейім... Осынша сәулетіңмен әлі күнге бие сауып, ... ... ... ... ... «Су түбінен ал балық, аузыма сал
балық» деп төр ... төрт ... ... ... ... көсіліп отыратын
«ақ бәйбіше» атанарлық уақытың ... ма? (Ж. ... 90 б.). ... ала етек ...... ... ... ыңғайымен сарытап
болды деген мағынада [44, 454 б.]. Сөйлем ішіндегі ОФТ түрлі жолдар арқылы
жасалған:
1) «сары ала» деп ... ... ... біріктіріп «сарыала» ретінде
берген;
2) УФТ эллипсиске ұшыраған;
3) соңғы компоненті субституцияланған. ... ... ... ... тіл мен ... ... ... (С. Мұқанов, 48 б.).
«Тілі мен жағына сүйену» – сөзді желеу етті, әр ... бір ... ... [44, 535 б.] ... ... ... синоним емес
етістігімен алмастырылған. «Тіл мен жағын жұмсап көру» - бар өнерін ... ... жаңа ... беріп тұр.
Ол, әрине, менің баяғыдан машық болған нәрсем, сондықтан тұяқ ... (С. ... 43 б.). ... серіппеді» – қыбыр етуге шамасы келмеді
[44, 527 б.] ... ... ... жоқ ... ... ... ... өзгермеген.
Гүлжаһан ағасындай емес, көрер көзге әлжу, нәзік ... ... ... ... ... құлағын тесетін мерген болып ... ... 27 б.). ... ... атқан» – атқан оғы
бос кетпейтін асқан мерген [44, 365 б.] мағынасында. ... ... ... ... ... тіркесті қайта жаңғырту мақсатында тұрақты тіркес
құрамын жаңа сөздермен ауыстырған. ... ... ... ... оның ... ... ... арғысы осыдан үш жыл бұрын Жалайыр ханның басынан бағы ... ... ... ... отыруына да Хасан қожа қол ұшын
жалғаған еді. «Қол ұшын берді» – қолғабыс ... ... ... жәрдемдесті
[44, 346 б.] мағынасында, берді/жалғады етістігімен ... ... ... ... еш зиян келмейді.
Міне, осылайша фразеологиялық бірліктер компоненттерін ауыстыру немесе
субституция құбылысын үш ... ... ... қарастырдық.
в) Екі немесе одан көп УФТ-ды біріктіру арқылы ОФТ жасау құбылысы.
Қалыпты фразеологизмдердің лексикалық ... ... ... ... ... өте жиі ... ... ауытқулардың бірі – екі немесе
одан да көп қалыпты фразеологиялық тіркестерді біріктіру ... ... ... ... ... қуу, соны ... ... жазушының алдына қойған міндеті, ... олар ... ... ... сөз ... ... мақсатқа лайық өзгертіп те
қолданады. Мұндай жағдайлар эмотивтік әсер туындатудың ... ... ... ... Тілдері кесілгендей ... ... ... ... 8 б.). Бұл сөйлем ... ...... ... ... [44, 536 б.] және ... ... – үндемеді, аузын
ашпады [44, 153 б.] ... екі ... ... ... ... пайда болған тың қолданыс, бұл сөйлемнің астарлы мағынасынан
бір емес бірнеше адамның тұжырымды пікір айтпағандығы көрсетілген.
Айтса айтқанындай, ... ... ... ауыз сөзі ... асып кетсе
кеңірдегінен ала түсетін, жел жағынан ешкім ... ... өз ... сала ... қойған (Ж. Ахмади, 126 б.). «Басынан сөз ... ... ... өз ... ... ... б.] тіркесі сөз сыналту арқылы жасалған, яғни оған ... ... ... болса, инверсия әдісі арқылы фразеологизмнің
құрамындағы сөздердің орны ... «жел ... ...
маңайына жақындатпады, шеніне жолатпады [44, 196 б.] деген екі ... ... ... бір ... ... жасалған.
Қазіргі кезде авторлардың мәтінге екі ... одан да ... ... және ... ... ... болуы өзекті
мәселелердің бірі және біз ондай жаңа авторлық тіркестерге көбірек көңіл
аударуымыз ... ... А. ... [125, 56 б.] «Екі ... ... Г.С. ... [121, 8 с.] «екі ... ... А.Ф. ... [126, 13 б.] ... ... туралы қарастырды. Біздің міндетіміз –
эмотивтік әсер ... ... ... ... ... ... жиі ... ерекшеленетін
фразеологизмдердің мәтінге енгізілуін қарастыру.
ФТ-ның өзектіленуінің осындай тәсілі жиі кездеседі. Егер ... ... ... ... ... ... окказионал сипат айқын байқалады, өйткені ФТ-ның құрамына сөз ... ... ... ... стилистикалық, прагматикалық және басқа да
тиімділікке қол жеткізу арқылы ... ал ... ... ... ... ... ... немесе себеп-салдарлық не толықтауыштық ... ... екі ... одан да көп тұлғаларының контексте
механикалық бірігуімен ... ... ... ... английского языка» атты еңбегінде
эмоциялық лексика туралы айта келе, мәтінде «осындай сөздердің ... ... жиі ... ... ... бір қалпын жасайды» [127, 107
б.]. Сондықтан мұндай тұлғаларды ... ... ... олар ... ... қарай образды әрі эмоциялық болып келеді. Осыған
орай, ... ... ... немесе жиі қайталануы»
автордың сөз ... мен ... ... әсер ... ... емес,
эмотивтік сезім мен эмоцияны ояту және оны ... ... ... ... ... ... байланысты Н.И. Амосованың пікірі маңызды ... ... ... ... сөз тіркестерінің эмотивтік
әлеуеті аса ... ... ... ... ... бағыттағы
прагматикалық өріс қалыптасады» [128, 9 б.]. Осыдан фразеологизмдердің
маңызды ...... ... ... бағытпен берілген тілдік тұлғалар
деп қорытындылауымызға мүмкіндік бар. Егер ... ... ... онда оның ... ... қол ... ... айқындала түседі.
Оқырманның эмотивтік әсер туғызуды мақсат ... ... ... ... ... ... ... басым қолданылады.
Эмотивтік сөйлеу мәтіндерінде «жалпы тілде жиі айтылатын» сипаты бар
фразеологизмдер ... бұл ең ... ... ... ... ... негізделген, бұл өз кезегінде тілді ... ... ... ... ... қолдануды талап етеді: төбе
шашы тік ... ... ... ... эмотивтік бағыттағы фразеологизмдермен байыту әр түрлі тәсілдер
арқылы жасалады: бір жағдайда олар эмотивтік бағалауды ... ... ая ... ... жағдайда кейіпкердің немесе оқиғаның
эмотивтік қалпын айқын ... ... ... Мысалы: Бұндағылар қызыл
ауыз сөзқұмарлар емес (Ж. Ахмади, 14 б.). ... ауыз – көп ... ... 370 б.]; сөз ... ... ... деген мағынаны білдіретін бұл
тіркес ҚТФС-ға енбегенімен, жалпытілдік қолданыста ... ... ... ... ... «сөзқұмар» деп біріктіріліп жазылған.
- Ол жағына қам жеме, інішек, өзің де сақ бол. ... гөрі ит ... ... ғой, ... кем ... қыл көпірден қисаймай өтуді
білемін (О. Бөкеев, 204 б.). Қыл көпір – діни ... ақыр ... ... деген мағынада айтылады [44, 373 б.] және «қыл көпір» тіркесіне
қисаймай өту тіркесі ... ит ... ... тоздырған – жасы аздап
үлкен деген мағынада әзіл ретінде айтылады [44, 237 б.]; ... ... ... өліп ... [44, 338 б.] ... фразеологизмі жазушы тарапынан
өзгеріске ұшырап, тек «қисайып» сөзі ғана қалдырылып, «қалды» ... ... ... бие, ... ... қаламының желі бар журналистерді түртпектетпесе
іші ауыратын редактор. Қасымға шүйіліп, бөлім меңгерушілігінен де ... (Д. ... 43 б.). Бұл ... ... жаңа ... ... мақсатында үш түрлі қалыпты фразеологизм біріктірілген.
1) Бірде бие, бірде түйе тұлғасы ... ... ... ... енген тұрақты тіркес, сөзінде тұрмайтын екі жүзді адам деген
мағынада берілген;
2) ... желі бар – ... ... шебері [44, 310 б.];
3) Іші ауырды – ... іші ... [44, 584 б.] ... ... Бірақ берілген мысалға назар сала қарайтын ... ... ... ... ... лексикалық құрылымында берілген, ал соңғы
үшінші «іші ... ... ... ... ... ... ... «тиіспесе отыра алмайтын адам» деген мағынаны білдіреді,
яғни жазушы мұнда фразеологизмдерді ... етіп ... ... ... ... ... мысалымызда сөйлем үш түрлі фразеологизм арқылы
жасалған болса, келесі мысалда біз төрт ... ... ... ... окказионал сипатына ие сөйлемге тоқталамыз.
Тек Дегіш емес, ... ... ... ... да, бақа бастылар да
қолдарын бауырына алып, ішімдегіні тап дегендей тым-тырыс ... ... ... 19 б.). ... ... ... ... ер азамат, жігіт, ақылды
[44, 38 б.] деген мағынаны береді, ал біз ... ... ... ... ... ... ... сөзі түсіріледі;
2) «алтын бастылар да, бақа бастылар да» деп бірыңғай мүше жасау арқылы
плеоназм әдісін ... ... ... ... ... узуал формадағы «аяқ-қолын бауырына
алды» – аман-сау босанған әйел туралы айтылады ... б.], – ... ... ... өзгеше және құрамындағы «аяқ-қолы» сөзі
эллипсиске түскен. ... ... ... тұлғасы қол қусырды, қолдарын
көкірек тұсына жиды деген мағынада айтылған; 4) ішімдегіні тап ... – не ... тап, ... ...... отыру, тыныш бола
қалу деген мағынада ... ... ... реңкіне еніп тұр.
«Бір басқа бір көз жетеді» депті. Көзін, құлағын, сол секілді керекті
мүшелерін құрбан етіп ... ... ... ... кезде ғой үстімізден
арыз, мойнымыздан қарыз түсірмей ... (О. ... 45 ... белсенді тіркесі ҚТФС-ға енбеген, бірақ тілдік норма қатарына
қосылып, «пысықай қызметкер» ... ... ... ал ... ... қарыз түсірмей тіркесі екі ... ... ... ... ... 1) ... арыз ... – шағымдану, біреудің
үстінен арыз жазу; 2) мойнына түсті – айыпкер, жауапкер болды [44, 393 ... ... ... сөз ендіру, яғни дистакт, плеоназм амалдарын
қолдану нәтижесінде мойнына қарыз түсті (ілінді, мінді) деген тіркесі пайда
болып, ... ... ... айналымға еніп кетеді.
Бала шағында байқамағанымен, есейе келе бұл тұрмыстың кермек дәмін ... бөле ... ... ауыр ... жеңілдетуге көмегін қалай
тигізуді білмей жүр еді, әкесіне күйген қаладан жұмыс ... соң, ерді ... (С. ... 102 б.). ... ... дәмі окказионал сипаттағы
тіркес. Қос фразеологизмнің жанасуы арқасында жасалған. «Тұрмысы нашар»
(жағдайы ... ... ... ... тіркесі мен кермектің ащы дәмі
аузынан кетпеу (өмірдің қиыншылығын көру) ... ... ... тіркес туындату мақсатында фразеологизмнің лексикалық құрылымын
өзгеріске ұшыратып, эллипсис амалының қолданылуының ... ... дәмі ... ... ... ... ... Осы сөйлем
бойында тоғысқан фразеологизмдердің бірі – тұрмысты жеңілдету (жағдайын
жақсарту) деген мағынасында айтылады.
- Болды, ... ... ... Аққозы ғана емес, менің кілемімнің
астынан су ... ... ... ... сендер екенсіңдер демей не
дейін! (Ж. Ахмади, 94 б.). Мұнда да тұрақты ... ... ... ... су ... – өте ... тым ... жағдайда қалды (ҚТФС, 54
б.); 2) ши жүгірту – араға от салды [44, 566 б.]. Мұнда ши зат ... ... ... ... ... ... ... жүгірту
етістігімен ауыстырған. Соның негізінде пайда болған ... ... ... ОФТС ... қос ФТ-дан гөрі нақтырақ мәнге ие болған. Бұл
сөйлемнің басын ... ... ... ... ... ... ... басқа сөзбен алмастыру негізінде басын айналдырды
тұлғасынан басын уландыру экспрессивті мәнге ие окказионал тіркес ... ... ... ... С. ... һәм ... емес, нанын жеп, қанын ішкен шенеуніктер, билік ... ... ... (Ж. Сабыржанұлы, 240 б.). Бұл сөйлемдегі ФТ – халықтың қамын
емес, нанын жеу – сөздікте қамын жеу – ... ... ... ... ... ... оппозитивтік мағынада сөз сыналту арқылы көрініс
тапқан. Қанын ішу [44, 319 б.] – жалмады, өлтірді, ... ... Әр ... ... осы ... ... үйлесімділігіне қарай
шоғырландырылып, бір мағынаны білдіріп тұр.
Қонақ ... ... кір ... езіп ... беті қайтып, күнделікті
тіршілігіне кірісті (О. Әубәкіров, 16 б.). Беті қайту – ... ... ... ... ... [44, 116 б.]; ... ... – күнделікті
тірлігін жасау, өмір сүру деген мағынаны білдіреді. ... ... ... ... ... ... осы ... мәтінінің тақырыптық жағынан алғанда өзара
байланысты тұлғалармен толықтырылуы және олардың ... ... ... ... береді.
- Уай, жарандар! Өзі білер жақсылар ... ... мен не ... тілі ... ... ... отыр! Бүгін менің басыма ... ... ... оң ... ... күн туып ... (Ж. Ахмади, 25 б.). Бұл
мысалдағы фразеологизм тілі қысқа– еркі жоқ [44, 535 б.] және тілі ... ... ... ... деген мағынада айтылады, сөздікте жоқ, қалыпты
формадағы тілін кесу – сөйлетпей қойды; ойына, пікіріне ... ... ... б.] мағынасында беріледі. Тілін кесу узуал тұлғасының етістік
компоненті ... ... ... деп ... әсер ... ... көркем мәтіндерді фразеологиялық
тұлғалармен толықтыру дербес тәсіл болып ... ... ... ... ... ... ... кейін ғана олардың
біреуі арқылы өзектіленуі күшейе түседі (бұл субституция немесе екі жақты
өзектілену).
Дегенмен, құрамында ... бар және ФТ-cы жоқ кез ... ... ... ... нәтижесінде мынадай қорытындыға
келеміз: мәтіндерді фразеологизмдермен толықтыру эмотивтік әсер ... ... ... ... олар ... ... амал-әдістерді қолдану
арқасында жаңа ғажайып тіркестердің өмірге ... ... ... ... ... ... «сынақ» жасау, толықтыру
көптеген жағдайда фразеологиялық тұлғаның семантикасының өзгеруімен тікелей
байланысты болады. Бұл тәсіл біз талдап ... ... да ... ... жасалады.
г) Фразеологиялық тұлғалар компоненттерінің дистантты орналасуы
Фразеологизмдерді түрлендірудің тағы да бір ... ... ... ... сөз ... ФТ компоненттері арасына сөз
сыналатудың стильдік мүмкіндігі зор, сондықтан да ол ... ... ... ... ... бір ... ... табылады. Бірақ қазақ
тіліндегі ФТ-лардың құрылымында мағыналық тұтастық ... ... ... сыналап сөз қосуға көбінесе ырық бере қоймайды. Дегенмен,
бұл құбылыс көркем мәтіндерден гөрі ... ... ... ... ... ... түсті – басқа бәле түсті; арты ашылды – арты қатты
ашылды – арты жаман ашылды; аузы-мұрны қисаймай – ... дым ... түк те ... ... ... – кеудесіне демі сыймады;
көңілі түсті – көңілі қатты ... ... ...... ... ... ... – қақпанына әдемілеп түсірді; сөзбен шалды – ... ... т.б. ... ... ... бөтен сөз енгенімен ФТ
тұтастығы бұзылмаған, ал ... аса ... ... онда ... құрамына сыналап сөз ендіру, оның құрамын кеңейте түседі.
Айдың, жылдың бірінде үйіне әлдеқалай бір құдайы қонақ ғайыптан ... ... ... ... ... ... деп жазғырады. Қатын-
баласының жер-жебір, жекен суына жетіп ұрысады (Ә. ... 82 б.). ... ... ...... ... түп-түбімен қазбалап ұрысты
[44, 199 б.] деген ... ... Ал біз ... ... ... жетті УФТ құрамына жекен суына компонентін сыналату және
ұрысады етістігін қосу ... ... ... ... ... Мұндағы ФТ-ны окказионал қолданысқа түсірендегі айтар ой
бөлек. ОФТ-ның берер мағынасы жәй ғана ... қана ... оның ... жер ... ... сүйегінен өткізіп ұрысу мәнінде айтылған. ФТ-
лар компоненттері арасына сөз ... ... оның ... ... ... ... ... ашады, контекске экспрессивті мән үстейді.
Жалпы тілдік қолданыстағы ФТ-лардың семантикалық жағынан ... тың ... ... ... Осылайша контекс құрамына жаңа сөздер
ене бастайды. Қаламгердің кейбір ендірген осындай тіркестерінің бірі ... ... ... сай тұрақталып қалып жатса, енді бірі бір
қолданар сипатта ... ... ... қана ... ... ... анау ... тарс
жұмып, құпия күліп отырып:
- Аспан астында қырық тылсым бар, тақсыр,- деген (Ә. Кекілбаев, 12 ... ... ... ... сұрау ФТ-сының қалыпты қолданыста «майдалап
сұрау, жәймен сұрау» сияқты ... жиі ... ... ... ... ... қана ... шылауы ФТ құрамына эмоционалды реңк
үстеп, оның мағынасын кеңейте түскен. ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Мұрағатты сөйлетсем, мынандай болып шығады екен. «Аспаннан қозы түсті»
деген сол фельетон «Торғай таңы» газетінің 1974 жылғы маусымның 20-сы ... ... (Д. ... 22 б.). ... ... – ойда ... ... пайда бола кетті, тап бола қалды [44, 53 б.] ... ... ... ... ... ... ... басқа сөз
ендіру нәтижесінде пайда болған ОФТ аспаннан қозы түсті – ... біле ... ... де ұқпайтын адам туралы айтылады. Аспаннан
қозы ... – көп ... және ... тіркес. Жалпытілдік қолданысты
аспаннан екі аяғы салбырап түскен – аспаннан ... ... ... ... де ... Жоқ, ... дұрыстап майын тамызып, көзін ағызамын ... ... 335 б.). ... ... (тамызды)» – келістіріп айтты,
шебер ... [44, 384 б.] ... ... ... ... ... тамызды етістіктері жеке-жеке жұмсалып, арасына
«көзін» сөзі енгізіліп, өз алдына ... ... ... ... болған
ОФТ құрамын толықтырып тұр. Майын тамызып, көзін ағызамын ... өте ... ... ... ... Мұнда жаңа тіркес семантикалық реңкке
ие болып тұр.
«Беттің арын белге төгіп» дегендей, вагоннан сығылыса шыққан халықтың
артын ала біз де ... ... (С. ... 62 б.). ... арын
төкті» – ұялтты, ұятқа қалдырды [44, 117 б.] ... ... ... ... ... ... ... белге компоненті қосылуы арқылы
беттің арын ... ... ... фразеолгизмі пайда болған, ол бар ар-
ұятты кейінге ... ... ... ... бүтін фразеологиялық тұлғалар құрамына сөз ... көз ... ... және одан ... ... ... ... керісінше осындай өзгерістердің, жаңартулардың контекске ерекше
мәне беретіндігін байқадық.
2.7 Окказионал фразеологизмдердің семантикалық категориялары
Жеке ... ... ... ... ... фразеологиялық
тұлғаларды жасаудың келесі түрі ФТ-лар үлгісінде жасалған парадигматикалық
окказионалды синонимдік қатар түзейтін ОФТ-лар.
Бұл ... орыс тіл ... А.М. ... пен В.М. Мокиенко ФТ
негізінде ... ... ... және ... ... екіге бөліп қарастырады [129, 27 б.]. Ал, ... тіл ... ... ... ...... бар ... фразеологиялық
тіркестер үлгісінде, структуралық құрылысы мен құрамы сол ... ... ... ... ... ... ... туындайды. Ақын-жазушы стиліне тән ерекшеліктің бірі – бұрыннан
бар ... сөз ... ... ... жеке ... жаңа ... жасау» [7, 116 б.] десе, ғалым Г. Смағұлова: ... ... ... ... мен ... өз
шығармаларында таңдап, сұрыптап қолдануда еркін, әрі мүмкіндігі мол. ... ... ... ... таңдаулары асып түседі. Қарапайым
ауызекі сөйлеушілердің бар амал-тәсілі тек сол өз сатысында ғана қолданыста
жүреді. ... ... пен ... ...... ... өзінше творчестволықпен өңдеу, қабілетіне, біліміне қарай
қолданысқа түсіру» [26, 134 б.], – деген пікір айтады. ... ... еді, ... ... бастасам екен деп отырдым да, осы ... ... ... жарқ ... (Т. ... б.). ... ... жарқ еткізу» (хабардар ету, жайып салу)
окказионалды тіркесі узуал қолданыстағы ... ... ... – ептеп
сездірді, жеткізді [44, 565 б.]; ... ... – бар ... ... айтып
берді, мәселемен таныстырды, хабардар етті [44, 176 б.] деген ФТ ... ... ... синонимдік қатар түзеп отыр.
Біле білсең, ол қызыл тілмен тікеннен гүл шығарып, зәһардан бал ... жоқ па. Ол сен ... «би екеу ... дау ... ... ... (Ж. ... 41 б.). «Тікеннен гүл ... ... бал ... ... шебер асыру). Нормалы қолданыстағы мынадай ФТ-мен ... «бит ... ... биялай тоқу»– өте шебер, қу;
«жұмыртқадан жүн қырқу» – айласын жұрттан ... жоқ ... үнем ... ... ...... артып түсті; ретін келтірді; жөнін тапты.
Қыз оған: «Не алып ... ... ... таң ... не? ... бос емес. Кешке қарай мүмкіндік болады деген. Ал
кешке дейін ат ... жер, ... ... ... ... ... 11 б.). «); «амалы болмады (құрыды, таусылды)» – ... ... ... [44, 40 б.]; ... жоқ» – ... амал-айла қалмады
деген мағынада [44, 559 ... ... ... ... ... қазақтық мүддеге қайшы
пікірлерді көргенде жүзім ыситын... (Ж. Сабыржанұлы, 231 б.). ... ... ... ... оты шықты» – ... ... ... [44, 118 б.]; «бет ... ... – ұялды, батылы бармады [44, 114
б.].
– «Жолдас Қолпашов, мына ... ... ақша ... жүрсіз бе?» – деп,
салған бетте бүріп тастадыңыз. Ол бәтеңкесінің басымен сөйлесті
(Ж. Сабыржанұлы, 337 б.). ... ... ... ... ... «жанарымен жер шұқылады» – төмен қарады, ... ... ... ... ...... түсті [44, 104 б.]; «басын төмен салды»
– бетіне ... ... ... ... қалды [44, 103 б.]; «бас терісі
салбырады» – ұнжарғасы түсті [44, 98 б.].
Қазақ ... мен ... ... ... ... ... деп ... Редактор деп қампайтып айтқаны болмаса,
редакцияда алатын орны ... ... ... тең
(Д. Тұрлыбек, 33 б.). ’Қампайтып айту′ ... ... ... толтырып
айту» – лепіртіп айту; «көпіртіп сөйледі» – ... ... [44, 282 ... ... ...... айту [44, 526 б.].
Бұл ойдан кейін, оның басындағы ой өрті лаулап, есінен тіпті тандырып
жіберді... (С. ... 95 б.). «Ой өрті ... ... ... ... ... жаулады, уайымдады); «ойы онға, санасы санға бөлінді» –
не істерін ... ... ... [44, 413 б.]; ... ...... азабына түсті [44, 452 б.].
Көкшіл көзді, жез мұртты Жұмаштың ешкімге зияны жоқ, былайша айтқанда
жаман ... ... ... кейде сүтке ептеп су қосып жіберетіні бар (Ж.
Ахмади, 52 б.). ... су ... ... ... ... қосып сөйлеу);
«өтірікті судай сапырды» – жалған ... есе ... [44, 438 ... ...... айту [44, 438 б.]; ... тыңдай,
өтірікті шындай қылды»; «өтірікті шындай, шынды құдай ұрғандай қылды» ... ... ... ... [44, 438 б.].
Өзі асырап өсірген жиен ... ... келе ... ... ... ой ... шытыныңқы қабақ, қысыңқы көзбен ұшырады.
Ойға шомып түйілген сығырайыңқы көзін ашық есіктен ... ... ... ... ... (Ж. ... 4 б.). ... қабақ, қысыңқы көзбен
ұшырады» (қабақ шыта қарсы алды); «қабағы тырысқан» – кейпі ... [44, 300 б.]; ... ... ... ...... ... ренішті [44, 300]; «қабағына қырау қатты» – ... ... ... б.]. Аты шулы ... ... Амангелді ауданын ашса алақанында, жұмса
жұдырығында ұстап, мұрнынан ақсары бас құрт ыршып тұрған кезі еді ол! ... 24 б.). ... ... бас құрт ... ... менсінбеді);
«танауын керу» – көкірегін көтеру; «көкірегіне нан пісу» – кеудесін керді
[44, 271 б.]; ... ... ... ... ...... ... артық санады, тәкаппарланды [44, 396 б.]; «мұрнынан есек құрт
түсіп қапты» – байыды, ... [44, 395 б.]; ... көк шәй ішу» ... нан пісу дегенді білдіретін ОФ бар.
Қысқасы, қайқыбас ... ала ... ... ... ... ... кемпірін алып кету қалай екен, ... ... ... 125 б.). ... қалдырамын» (қапыда қалдырамын);
«жер ...... ... «жер ... «жер соқтырды»; «мұзға
отырғызды» – алдап соқты; «қап» дегізді [44, 200 ... нұр, ... жыр ... қартайған Ата Қарға өлер шағында
балаларын шақыртып алыпты (О. Әубәкіров, 85 б.). ’Көзден нұр, ... ... ... ... өтті» – күні, дәурені өтті [44, 227 б.]; ... ...... ... өлер күні ... [44, 294 ... ... аты-жөнімізді айтпасақ болды да. Бұл жерде ұялып
үгіле бергенше ... ... әдіс ... ... ... ... Қабышев, 136 б.). «Әдіс іздеу» (айласын ... ... ...... ... ... ... келтірді; жөнін тапты [44, 18 ... ...... басым болу [44, 35 б.].
Айғыздалып лезде
Оңып кетті реңім (К. ... 71 ... ... ... (өңі бұзылды) окказионалды тіркесі инверсия тәсілі
арқылы жасалған; «түсі бұзылды» – өңі ... ... ... [44, 528
б.]; «түсі кетті (қашты)» – өңі, реңі тайды, қуарды, бұзылды [44, 528 ... солқ ете ... (Ғ. ... 79 б.). ... солқ ... ... «Іші білді (сезді)» – өзі ғана түсінді, көңілі сезді, шамалады [44,
584 б.].
Тас түйін боп ... ... ... емес (О. ... 15 б.). ...... ашпау ); «сырға берік» – құпия шашпайтын адам туралы
айтылады [44, 481 б.]; «сыр бермеу (ашпау)», «сыр ...... ... берік» – өсек айтпайтын, сыр сақтағыш [44, 64 б.];
«аузына тас ... ... ... ... – жұмған аузын ашпау, тіс
жармау[44, 65 б.]; «ішіне ... – сыр ... тіс ... [44, 586 б.].
Ұйқымен араздасып, демалудан қалып барады (О. ... 36 ... ... ... қалу» – (босқа ... ... ... отқа ...... ... ... басқасынан құр қалма деген
мағынада айтылған.
Айрақ осы мұсылмандар оңашада шарап ішіп, ауыз ... ... ... ... екен (О. ... 37 б.). ... айтуға ұялатын»
(айтуға тілі бармайды ); «аузы бармады» – тура айта алмай жүрексіну [44, ... ... ... белгісіз мыж-мыж шәпкі, жағасы ... ... Өзі ... қызу (О. ... 19 б.). ... ... ... «аузы күн шығысқа қарап қалды» – жазушы бұл жерде мас болып қалды
деген ... ... тұр [44, 64 б.]; ... ...... мас ... тұра алмайды» – қатты ішу, мас болу.
Кісіге сабытын салмайтын Мұстафа, егер ... ... ... кісі
үйіне бармайды, балаларын да кісі ... ас ... ... ... ... 80 б.). ... салмау» (ауыртпалық түсірмеу) «Салмақ
салды» – ... я ... ... ... я бір істің мойынмен көтерер
ауырлығын аудара тастағанда ... [44, 451 б.]; ... ... ... ... сөздікке енбеген, бірақ қалыпты
фразеологизмдер қатарына ... ... ... ... ... да ... Ойбай-ау, Кәке, мен сізді киініп дайын отыр дегенге үкідей ұштыртып
жетсем, әлі қойдың шетінде жүрсіз ғой (А. ... 169 б.). ... ... тез, жылдам асығып келу; «екі өкпесін қолына алды» – табаны сайға тимей
жүгіре жөнелді, аяғы аяғына ... ... ... [44, 156 б.]; ...... көз ... ... [44, 367 б.].
Елдостарға ұқсап, бассап, құшақтап сүйейін десе, ар ... ұлып ... ұры ой ... ... ... (А. ... 164 б.). ... тұрған ұры
ой» ( қара, бұзық ой ); «арам ой» – көңілі қара, бұзық адам туралы ... 45 б.]; ... ...... ... ... тым ... [44,
267 б.].
Әйтеуір, мен жанымды езуіме қыстырып жүріп, ... ... ... (Ж. ... 335 б.). ... ... қыстыру» (қатерге бас
тігу ); «шыбындай жанын шүберекке түйді; жанын шүберекке түйді» – өте ... ... бас ... ... бел ... [44, 187 б.]; «бас
тікті; басын ажалға тікті» – жанын пида етті, құрбан етті; нар ... ... 99 б.]; ... ...... жағдайға тап болды [44, 337 б.].
- Есіме ... әлі ... ... қан толып кетеді, - дейді бейтаныс
танысым (М. Мағауин, 148 б.). ... қан ... ... ... «Іші ашу» ... ... [44, 584 ... кезде сонау көңіл түкпірінен өшпенділік иті бас көтеріп үріп ... ... ... Еріктен айрылдым (М. Мағауин, 341 б.). «Өшпенділік
иті бас көтерді» (ескі күйігі есіне түсті ); «жараның аузын ...... ... еске ... [44, 188 б.]; «бітеу жара жарылды» – іштегі
түйілген сыр, ... ... ... ... ... [44, 137 ... ... сөзде «халық, халық...» дегенімен, оның жағына
түбегейлі шыға алмайды. Себебі, жұртшылық әлсіз, ... ... ... ... әуре. «Құм жиылып тас болмас...» [19, 229 б.]. «Өз ... (өз ... жеу); ... бастың қамын жеді» – өзінің ғана пайдасын
көздеді, өзінен өңгенің қамын ойламады [34, 321 б.]; «өз ... ... ... ғана ... ... [44, 426 б.]; «өз ... күл тартты» – өз қамын
ойлады, өзіне тартты [44, 426 б.].
Атын айтпаймын, ... бір ... ... ... ... ... ... клоуныңыз бұл көкеміздің кебісін де ... От, ... (Ж. ... 266 б.). ... де сала алмайды»
(шаңына ілесе алмайды ); «тырнағына ...... ... ... деген мағынада айтылады; «шаңына ере (ілесе) алмады» – ... ... ... ... ... [44, 558 б.].
Пәлендей қарсылығы және жоқ. Сонда бұл не ... ... ... (Ж. ... 324 б.). «Басым бәлішке айналды» ( басы ... не ... ... ); ... басы шарадай болды» – миы ашыды, не
істерін білмей, дел-сал, ... ... [44, 557 б.]; «миы ... миғұла
болды» – мең-зең сенделді, басы қаңғыды [44, 391 б.]; «ми кептірді» – бас
қатырды, әуре қылды [44, 391 б.]; ... ... ... – не істерін
білмей дал боп абыржыды, дағдарып, әрі-сәрі болды; қатты састы [44, 99 б.].
«Топырағы ... ... ... ... ... (Ж. ... 75 б.).
«Пиғылы тайғақ» (пейілі тар, екі ... ... ...... ... ... ... тілеу кісі [44, 441 б.]; «пейілі тар» – біреуге ... ... ... көре ... ... кісі [44, 442 ... ... – арамдық, жамандық ойлау мағынасында [44, 399 б.].
Осы тақылеттес ойлар миын ... ... ... ... түнді ырың-
жырың мазасыз күн алмастырды, таң ... ... ... ... қырынып,
орден-медальдарын тағынып, мұздай «жарап» алған, түс ауғанша өзін-өзі
қоярға жер таппады (Ә. Тарази, 205 б.). ... ... ... ... ); ... – бас қатырды [44, 391 б.]; «миы ашыды; миғұла болды» – мең-зең
сенделді, басы қаңғыды [44, 391 б.]; ... ...... ... [44, 168 ... ... сенің «шүйіншіңе» алғысыз біреулер! Пиғылын ... соң оны жаяу ... ... ұйықтайсың! (Ж. Ахмади, 75 б.).
′Пиғылын тану‘ (көкейіндегісін сезу); «арам ниет (ой, ... ... ... қара, бұзық адам ту′ралы айтылады [44, 45 б.]; ... ойын ... ... ойын білу ... ... ... ... ғана емес, бес күнгі өмірде құдайы қонақ орнында білейін
(Ж. Ахмади, 55 б.). «Бес ... ... (аз ғана ... ); «жалған дүние»
– діни. Алдамшы, тұрақсыз өмір деген мағынада айтылады [44, 177 б.]; ... ...... ... ... өмір [44, 552 б.]; ... сабындай
қысқа» – қысқа, келте өмір деген мағынада айтылады. «Қамшының сабындай
қысқа» ФТ ... ... ... ... қолданыста қабылданған.
«Қасқыр қорыққан төбеттен қаншық қорықпайды» демекші, жұрт аяғын
тартатын кейбір мырзалардан жезөкшелер қорықпайды. ... ... ... (Ж. Ахмади, 144 б.). «Буынын алады» (еркіне көндіреді); ...... ... көндірді, өзіне баурап алды [44, 123 б.]; «бойды
алды» – ерікті биледі, меңдеді [44, 121 б.]; ... ...... [44, 175 ... Арғынбаевтың «қалай, шаршаған жоқсың ба» дегеніне намыстанып, түк
болмағандай қалып танытқаныма ... ... ... ... ... бар ма» дескен болар... (Ж. Ахмади, 181 б.). «Миында мәселе ... ... бір ... ... болу); «оймен тон пішті» – сыртынан шешім
айтты [44, 412 б.]; «арам ой» – ... ... ... адам ... ... 45 б.].
Туған, өскен жерден, ағайын, туыстың бәрінен ... ... ... ... ... ... жүйеснің екшеуі бойынша «тарихи
күдікті» ... ... ... ... жүргенімізде де, ұлы жазушылық
қан тамырымызға балауса күнімізден енген рухани ... ... ... ... ... (Ж. ... 176 б.). «Қан ... (сіңген, біткен); «бойына дарыды» – қонды [44,
123 б.]; «сүйегіне сіңген» – табиғаты соған дағдыланып ... ... ... [44, 476 б.]; ... дарыған» – бойына өнер дарыған.
Тағдырыңды өкінішпен аяқтап, оның ... ... ... ... ... өмірің былғанады (Ж. Ахмади, 72 б.). ... ... ... қаяу түседі ); «жүрегіне дақ түсті» – қайғы-өкініш
ұялады, өксікті ... ... [44, 216 б.]; ... жара ...... ... [44, 216 б.]; ... дақ (кірбің, қаяу) түсті» – ... ... [44, 274 ... ... ... ... күле бастағанда Зүлиха ұялғанынан
қызарақтап, әлгі мазақтаған қайындарына өзі де ... ... да, ... - ... жын ұрған ма, қойнындағы хатынын ... ... ... 122 б.). ... тілмен» (тілі өткір, ащы ); «тілі ащы» – ... ... ... улы тілді кісі [44, 535 б.]; «тілі өткір» – тілі шаян
шаққандай ащы [44, 535 б.]; «тілімен бидай ...... ... ... [44, 535 б.]; «ащы ... ... ... – кекесінді өткір сөзбен
түйреді [44, 75 ... ана орын да (КГБ) ... ... алып ... болар. Екі жақ
жіп таға алмай, әрі-сәрі ... ... (Ж. ... 184 б.). ′Жіп таға
алмау‘ (себеп таба алмай әурелену); «ілік іздеді» – ... ... ... [44, 578 ... ... сақалды басыңызбен ағызып-тамызып сөйлейді екекнсіз, ...... ... елді ... ... ... –деп
мақал ма, мақалша ма бірдеңені былқ ... (Ж. ... 324 ... ... (аузына келгенін айту, оттау); «аузынан ақ ... көк ит ...... келгенін оттап, балағаттайды [44, 66 б.];
«тілі нашар» – тілі ... ... ... айтылады.
- Біздің елде де солай, Әйгерімнің құлағына күміс құлып. Осы бар ... - ... ... ... арам ...... ... қу қатын жоқ (А. Сүлейменов, 67 б.). «Құлағына күміс ... ... ... ... – сен ... қой, есітпей-ақ қой
[44, 359 б.].
Қалай ... олай ... ... енді ... ... ... үстіме жұлдыз
жауып қойсаң да бәрібір (О. Әубәкіров, 139 б.); «Астына аспан төсеп, үстіне
жұлдыз жабу» (асты-үстіне ... ... ... ... түсті» – құрдай
жорғалап құрмет көрсетті; жағымпазданды, лыпылдай түсті [44, 54 б.]; ...... ... ілтипат көрсетті, кішіпейілділік жасады [44,
108 б.]; «қам ...... ... қамданды [44, 312 б.].
Кескінінен боран ұшқындаған Нұрғожа түксиіп жауап бере қоймап еді (С.
Мұқанов, 338 б.). ... ... ... ... ... ... ... – қатты ашуланып қаһарланды, кектенді [44, 300 б.]; ... ...... ... ... [44, 300 б.]. – Өй, ... ... ондайды әйел төсек салғанша жазып тастаймын
(Ж. Сабыржанұлы, 269 б.). «Әйел ... ... (тез, ... ...... ... әп сәтте [44, 255 б.]; «қас пен
көздің арасында» – лезде, тез, жылдам [44, 335 б.].
Осылайша, нақты ФТ ... ... ... ... ... ... ... болады. Үйреншікті тілдік үлгіге айналған қалыпты
фразеологиялық бірліктердің ... ... ... ... – қазіргі таңдағы қазақ тілінің дамуымен түсіндіріледі.
а) Белгілі бір әдеби сюжет негізінде пайда болған ОФТ-лар
Көркем әдебиетте окказионал фразеологизмдерді қолдану үшін ... ... мен ... ... ... Қаламгер өз шығармасын аса
эмотивті етіп жеткізуде таптармайтын түрлі тың тіркестер ... ... ... ... ... ... енді бірі тек контекст бойында ғана
өмір ... және ... ... ... солғын, түсініксіз болады.
Дегенмен, тосындылығымен, сонылығымен еліктіретін әдеби сюжет негізінде
пайда болған ... ... ... ... қызығушылығын
арттырады. Мысалы: Пейілі қазақтың даласындай кең Хамит аға үш ... ... жая ... ... ... әрі ... ... Төртеуі гуілдесіп
отырып, екі қыл мойынның басын бұрап тастайды (Д. Тұрлыбек, 23 б.).
1) Қыл ... ... – өлім ... ... ... ... жеткізіп қойды
[44, 373 б.]; 2) қыл мойынның басын бұрау ішімдік ішу ... ... ... ... қыл мойынға тақады ФТ-ның құрамындағы тақады етістігі
түсіріліп, оның орнына басын бұрау тіркесі қосылып жаңа, ... ... ... ... бұрау ОФТ-сы жасалынған.
Әрине, – дедім мен, Қазығожаның соңғы ... ... ... қып,- екі адам ... ... адамды күтіп жіберуге бұл елдің белі
талмайтынын білем (С. Мұқанов, 31 б.). «Белі талмау» – ... ... ... ... ... поезымыз жылжи салысымен маңына үйірілдім де, ... ... боп ... (С. ... 122 б.). ... боп ...... тіл табысу.
Сөйтіп отырып Салпаңға тағы бір сұмдықтың тұмсығын ... ... 64 б.). ... ... ...... ... қара сөзбен қаймақ қатқан ойларына тамсанамын: «Әр нәрсені өз
атымен атайтын уақыт атты ... Сіз ... тән ... ... отырған еліміздің ішкі, сыртқы саясатының дұрыстығын тағы ... ... (Ж. ... 235 б.). ... сөзбен қаймақ қату» – бос
сөзбен қатыру.
– Е, бопты, түсінікті, – деп, Әусек Ықтималдың ... келе ... ... ... ... ... салды (О. Әубәкіров, 38
б.). «Әңгімесі ...... ... ... ... бал ... ... мұнай атқылап тұрса
да, мен сені бір күн ұстамаймын, егер үкіметтің Ана ... ... ... ... (Ж. ... 227 б.). ... бал тамып, маңдайыңнан
мұнай атқылап тұрса» – бастан-аяқ алтынмен қапталса да; басы бүтін.
Бөкеңнің де есі екеу, түсі ... ... ... өзім шақырып па
едім?» – дегендей алыстан ойланып отыр (О. ... 28 б.). «Есі ... ... – ақыл-есі кірелі, шығалы.
Мен түлкіге де, балыққа да айналғым келмейді, құс болып аспанға да
ұшпаймын, ... ... ... де жоқ; қара ... қада ... қағылған
адаммын (О. Бөкеев, 218 б.). «Ертекті еміп, есеңгірегім де жоқ» – ... ... ... ... ... ... ... құшақтап сыңсып
отыр: «Қара қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, ... ... 33 б.). ... ... мұрнымен әзілдейді» – ... ... адам ... ...... мінез. Андо-о-санда бір қырсыққанда сегіз қырынан
сексен ине ... ... ... ... (Д. ... 51 б.). ... ... ине шығып, кірпіше жиырылып қалу» – қырсығу.
Іле бір тіс қаққан ... ... ... ... махабатты сатып
аласың» дегені есіне ... сол күні ... ... ... сыйладым
(Ж. Сабыржанұлы, 345 б.). «Блатың болса, махабатты сатып аласың» ... ... ... ... ... ... ... мағынада айтылады. ҚТФС-ға
енбеген, бірақ жалпы тілдік қолданыста бар «ақшаң болса ... ... ... тіркесінің эквиваленті ретінде берілген.
Талабы жоқ адам-шалбарының балағы жоқ адам секілді сорлы ғой. Құр ... алып ... (О. ... 18 б.). «Құр ауыз ... алып бармайды»
– бос сөзбен ештеңе тындыра алмайсың деген ... ... ... ... есті ... ... деп ... отырғаны
(О. Әубәкіров, 125 б.). «Сөгіліп отырғаны» – ... ... қату ... ... зәр оты ... ... ... 9 б.). «Көздегі зәр оты саябырлау» – ашу-ызасы басылу.
... хал ... ... әл ... ... ... ... аузыңды
жалатсаң да қажет аш (О. Әубәкіров, 41 б.). «Аузыңды жалатсаң да қажет аш»
– қатты ашыққанда, тіске басар түк ... ... ... қыз емес пе, ... мен пәтерді естігенде, Қанзила бір
елең етті де, ... ... ... ... ... ... Талай
естіген белгілі бекбике саясатқа тырс етпедік. Мұндайда қайнамаған қан
иодқа ... да (Ж. ... 32 б.). ... ағынан қаймығу′
(қорқу); «аяғын тарту» – қорқу.
Ойламай ... ... ... да ... жөн ... ... Ахмади, 23 б.). «Ойламай айтып, көздемей ату» – аңдамай айтып,
ауырмай өлу дегенді білдіреді.
Ауыл жігіттері ... қан ... ... қақыратып жататын (О.
Әубәкіров, 68 б.). «Қан шыққанша қалжыңдасу» – бір-бірімен қатты әзілдесу.
Оның соңы жасақ ... ... ... ... беру ... сөз
(Ж. Ахмади, 23 б.). «Майдан беру» – соғыс ашу, тойтарыс беру.
Таутан ... ... ... отыр (О. ... 68 б.). «Сойып отыр» –
ішінен ренжу, қапа болу, ... ... ... ... деген осы емей, немене! Ең болмаса ақ ажалдан
кетіп, ақ арулап көмсең, ол да ... ... – деп ... ... Кішкене
қыз боздады (Ж. Ахмади, 12 б.). «Басынан жағы ...... ... ... белгілі бір сюжет негізінде қаламгердің шығармашылығымен
енген ... мен ... ... бәрі ... стильдік қызмет атқара
бермейді. Бірақ авторлық қолданыстарының көбі ... ... ... ... ... ... келеді.
Біз жоғарыда ОФТ-лардың жасалуының түрлі тәсілдеріне тоқталдық және
осылардың бәрін таразылай келе мынадай тұжырым ... ... ... ФТ
негізінде жасалған жаңа тіркестердің пайда ... ... ... ... ... себепші болып, олардың сапасын
көтеріп, өміршең болуына кепілдік ... ... және ... ... фразеологизмдердің қолданудағы
өзектіленуі
Қазақ тілінде басқа да фразеологизмдермен қатар ... ... ... ... де көп. ... ... ... кейбір
жаңғыртуларды жазушы алыстан іздеп жатпай-ақ болымды не болымсыз мәндегі
УФТ-ларды керісінше ... ... ... ... ... бір ... ғана мәнде болады, өйткені олар сол ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерді мұндай тұлғада қолдану
фразеологиялық нормаға қайшы келеді. ... ... ... ... ... ағаш төсек іздеуге шықтық. Ол иті не аспанда жоқ, не
жерде жоқ. Құны да ... ... (О. ... б.). ... ... ... – өзіне иемденді, тұзаққа түсірді [44, 366 б.]
деген ... ... ... Ал ... ... ... ... болымды УФТ-ны болымсыз тұлғаға ... ... ... ... құрық салды – құрық салдырмады ОФТ сипатына ие жаңа мәндегі
тіркестің жасалғандығын байқаймыз. Мұндағы құрық салдырмау болымсыз ... ... ... ... ... ... қолы ... дегенді
білдіреді) да өзгеше. Осы сияқты оппозитивтік ... ... ... тоқтала кетейік.
Ел-анаңның елдік арқау-өрмегін үзбей сөйле. Татулық – ... ... ... (Ж. ... 23 б.). ... бұзбау – ұясын бұзды «әйелді ерінен
ажыратты» [44, 545 б.].
Мұздаған-сыздаған, домбыққан-сомбыққан кезінде ... ... ... ұяға қос ... салып жіберіп тұрмысын тырп еткізбей түзеп алатын
болды (О. Әубәкіров, 22 б.). Күні түспеу – күні түсу ... ... ісі ... [44, 294 ... ... еріксіз беріп жіберем!» деп қорқытып еді,
«бәрібір, оған ... ... – деді ...... ... өлем, күшім
жетсе, бәрібір сүйгенімді табам!» (С. Мұқанов, 111 б.). Пенде болмаймын –
пенде болды «бейшара, ... ... ... [44, 442 ... ... ашық-шашық жатып суретке түссем, бет моншағым
төгіліп қалмайды (О. Әубәкіров, 51). Бет ... ... ...... төгілді ′ұялды, батылы бармады’ [44, 115 б.]. Бұл жерде бет моншағы
төгілді ... ... ... ... ... сөзін қосу
нәтижесінде автор қарама-қарсы мағынадағы тіркес жасаған.
Қатының ата қаздай барқылдақ, өзің әйелден ... ... ... ... ... ... Ұяты жоқ ... жұраты болмайды (Ж. Ахмади,
151 б.). Мияты болмау – мияты болды «болысты, жақтады» [44, 392 ... ... ел ... ... сен «қашуға жол таппаған қолыңдағы қылышыңа
жармасады» дейтін күнге тап ... ... ... ... ... отырсың (Ж. Ахмади, 65 б.). Жол таппаған-жол тапты «бақыт берді,
өмірге жөн сілтеді» [44, ... ... ... ... ... ... ... мағынада жұмсалауында да айрықша әсері бар ... ... ... ... ... Кісі пердесін
жыртумен бірге өз ... қоса ... (Ж. ... 142 б.). Бұл ... ... тіркесін окказионал фразеологизмдердің қатарына қосуға
болады. Сөздікте осы тіркеске қарама-қарсы, яғни болымсыз ... ... ... ... ... берілген. Пердесі жыртылмаған тіркесі
«ұяң, әдепті кісі» деген мағынаны білдіреді [44, 442 б.].
...Ғалияның «маған ... ... ... ... ... деген нық жауап
бермей, «әрине» деп былқ ете түсуі сондықтан... (С. Мұқанов, 171 б.). Былқ
ету - былқ ... ... ... ... ... [44, 131 б.]. Мұнда
УФТ оппозитивтік мағынамен қатар омонимия құбылысына да ұшыраған.
Кей жағдайда автор тек ... ... қосу ... ... ... ... сонымен қатар болымсыз сөздер арқылы да ОФТ түрлерін жасайды.
Менің Қажыгелдинге ... ... ... ... ... ... 311 б.). Осы берілген мысалдағы «қимам қышып отырған
ештеңем жоқ» ОФТ-сы біріншіден, нормалы қолданыстағы қимасы қышу ... жаны ... [44, 338 б.] ... ... ... айтылып
тұр; екіншіден, тіркес құрамына сөз сыналату ... ... ... ... ... ... ... емес, «жоқ» болымсыз
сөзі арқылы және «ештеңе» болымсыз есімдігі арқылы ... ... ... ... ... кері ... беріліп отыр.
Мырзан жүзін суытып ала қойды да, қабағын түкситіп орнынан ... қан ... (Б. ... 331 б.). Узуал формасы «бетінің қаны қашты»
«сұрланды, жүдеді, қорықты» [44, 119 б.] ... ... ... ... ... ... ... тіркесі жасалған.
Бұл жазба әдеби тіліне ене ... ... ... ... барысында
көпшілік жатырқамай қолданып кеткен.
Фразеологиялық қалыпты тұлғаларды мұндай тұлғада ... ... ... олардың құрамын осындай тәсіл арқылы жаңарту тілде бір
қолданар ... ... ... олар сол ... бойында ғана өмір сүреді.
б) Айтылуы бірдей, мағынасы бөлек ОФТ-лар
Көркем проза мәтіндерінен фразеологизмдерді өте жиі кездестіреміз ... әр ... ... тәсілдер арқылы жасалып, жаңарып, ... ... ... бірі ... ... Бұл туралы І. Кеңесбаев былай
деген: «Омонимия құбылысын тануда түрлі көзқарастар бар. ... ... ... ... ... ... да, сөз (лексема), тіркес
(фразема) төркінін екінші орынға қояды. Біздің ... ... болу ... ... ... келген тұлғалар ғана емес, жеке сөздердің ... да түп ... ... ... қажет. Мәселе, аузын ашты
тіркесінің, «сөйлей бастады», «таң қалды» деген ... ... ... ... ас ... дәм ... деген діни мағынасы да бар. Ол ... ... ... ... Осы ... ... фразеологиялық
тіркестер ішінде омонимия табылмайды емес» [44, 592 ... кезе ... ... ... ... фразеологиялық тұлғалармен
қатар ОФТ-ларды да кездестіруге болады. Олардың дыбысталуы бірдей, бірақ
мағыналары өзгеше ... ... ... ... ... ... жағынан бір-бірінен еш айырмасы жоқ
фразеологиялық ... ... да ... ешқандай ұқсамайды.
Мысалы: Нұғманмен оңаша сөйлессем, көмекейі бос
(С. Мұқанов, 33 б.). 1) ... ...... ... ... ... аузын байлады [44, 272 б.]; 2) көмекейі бос – ештеңесі ... ... ... ... Узуал фразеологиялық тұлға мен окказионал
тұлғаның орфоэпиясында ұқсастық болғанымен беретін ... екі ... ... ... бет ... ... ... енді не кемпір
емес, не шал емес, не сайтан емес, не байтал ... ... ... да ... Кет әрі! (О. ... 50 б.). 1) ... ... қайтыс болды, дүниеден өтті ... ... ... ... ... 2) ... оздыру – тіркесінің келесі
білдіретін мағынасы өмірін текке, босқа өткізді. Алдыңғы фразеологизм кең
мағынаны білдіріп тұр, ал ... ОФ ... ... ғана ... ... айтылып тұр.
Көмектесуге тұрарлық, әлдебір ізгі арманмен қайғылы болған жаны ... ... ... көз ... ... орнына көбінше атты-
тондылармен сыйласқаны есіне түскен (Ж. ... 74 б.). Осы ... ... ат-тонын ала қашты [44, 61 б.] қалыпты тұлғасының үлгісінде
жасалған, тек ... ... ... ... айтылуында
ұқсастықтар болғанымен беретін мағыналар әр түрлі. 1) ат-тонын ала қашты –
азар да безер болды, ... алып ... [44, 61 б.] 2) ...... жағдайы жақсы, бай адамдармен сыйласу ... мына ағаш ... ... ... ... жайып, жастық тастасаң
болды, бөтен қолқамыз жоқ, – деп ... ... ... төрге өтіп кетті
(О. ... 61 б.). ... ... ұқсас мағынасы бөлек
фразеологиялық тіркестер мынадай жолдар арқылы жасалып отыр:
1) ағаш атқа ... өсек ... ... ... [44, 10 ... ағаш ... ... – тіркесі тура мағынасында қолданылған, яғни
үстелге отырғысы келмейтіндіктері туралы айтып тұр.
Аруақ ... ... ... ... Оны ешқашан жариялауға
болмайтыны өкінішті! (Ж. Сабыржанұлы, 55 б.). 1) ФТ ... ... ... сыналтқан; 2) аяғына салды – жауын тізе бүктірді, ... [44, 77 б.]; 3) ... ... ... ... ... мағынасынан
өзгеше, Абайша еркінсіппін деген тосын, кездейсоқ ... ... Әй, ана бала ... ... ғой, немене, белің кетіп қала ма? Бұра
демесі бар ма? (Ж. ... 344 б.). 1) ... ... белі ... ... қуат ... ... 2) белің кетіп қала ма? – шаршап ... ... ... ... фразеологиялық тіркестердің
беретін мағыналары екі түрлі.
Аузын шөпке жеткізбей ... ... аты ... тістеп аш қалған қонақ
оның үйіне екінші қайта өзі де ... ... (Ж. ... 82 б.). 1)
тілін тістеу – сөйлемей қойды, ... ... ... салды [44, 535 б.]; 2)
тілін тістеу – нәр ... ... ... мағынада айтылады.
- Шығара ма, соттай ма?! – деп елең еттім мен. Тергеуші тіс ... ... ... әрине (Ж. Ахмади, 18 б.). 1) бір қайнауы ішінде – ... шала ... ... ... мәселе, жұмыс туралы айтылады [44,
134 б.]; 2) бір ... ... – сыры ... бір ... ішіне бүгу
дегенді білдіреді.
Жақсы айғыр айбатымен үйірін қорғаса, құж ... бұқа сом ... ... қорғайтыны сияқты, «елім» деп еңіреген ерлер ... ... ... ... иісі ... етектен жиып ел етіп кеткен
(Ж. ... 18 б.). 1) ... жиды – есін ... ... түзеліп ықшамдалды [44, 171 б.]; 2) етектен жиып – елдің басын
біріктіру, қосу ... ... ... Нормалы қолданыстағы ФТ эллипсис
құбылысына ұшыраған және ел ету компоненті қосылып омонимдік ... ... ... ... кеңейе түскен.
Туған анаң, менің қызым әлі сенің қызығыңды көрмеп еді. Жасым жеткен
шағымда екі көзім ойылып сол аңырап ... ... да (Ж. ... 18 ... ... ойды – қорлық көрсетті, сорлатты, басына әңгір таяқ ойнатты ... б.]; 2) екі ... ... – ОФТ қиындық көрмесем, қор боп қалмасам
болғаны деп қам жеу ... ... тұр және ... ... екі ... қосу ... ... тіркес окказионал сипатына ие ... ... ... мән ... ... ... ... сөз саптасына таң бола бастаған Аққайша қасын
кере, іш жия қарап қалғанда, ... ... ... ... жөнелген
төре:
- Атам дұрыс айтады, Аққайша ханым. Атаң қазақ «Екі кісі ... ... кісі ... ... деп неге ... (Ж. ... 92 б.). 1) ішін жиды –
сыр сақтады, тіс ... [44, 586 б.]; 2) іш жия – ... ... ... ... ... ... бірдей ФТ-лардың мағыналары әртүрлі,
контекст ішіндегі окказионал тұлғаның мағынасы қалыпты ... ... ... ақыл ... ... ... сен, өтің жарылғанша
ішіп, өлігіңді көрсетіп жүрме. Мен енді өлмесем, өспеспін ... 148 б.). 1) Өті ...... ... [44, 438 б.]; 2) ...... салу ... айтылады.
Ағаның аяқты бұлайша салып сөйлейтін себебі, Амангелді селосындағы он
бір жылдық кешкі мектептің директоры – өзі. 1) аяқ ...... ... аяқ салды – еркін сөйледі мағынасында айтылады (О. Әубәкіров,
11 б.).
Ішсеңіз де, абайлап, дарытпай ішіңіз. Қонағымызда тастап, ... ... деп ... ... шырт ете түсті (О. Әубәкіров, 148 б.). 1) қоңыз
тергізді – қорлады, азап шектірді, тентіретіп жіберді [44, 350 б.]; ... теру – ... ... кетпеу деген тар мағынада берілген. Сөйлемдегі
ОФТ-ның қалыпты тұлғадан мағынасы өзгеше.
в) ФТ-дың дыбыстық ... ... ... ОФТ сипатына енуі
Біз қарастырғалы отырған келесі тәсіл ФТ-дың дыбыстық өзгеріске ұшырап
ОФТ сипатына ие ... ... сөз ... ... ... олардың дыбыстық түрлену нұсқалары да бар.
Автордың сөз қолданысының ... ... ... кей сыңарларын дыбыстық өзгеріске түсіріп, мағынасын қайта
жаңғыртып ... ... ... ... ... ... ... Өйткені
көркем тіл кестесінде қаламгер фразеологиялық сөз орамдарын тұрпаты жағынан
бірыңғай, бір сарынмен ... ... ... ... ... лайықты іс-
әрекет жасайды. Осы ... ... ... де автордың сондай
ізденістерінің бірі.
Күлкі ... ... ... де ... шәк келтірмей, «іннің» аузында
ыржалақтап мен отырмын... (Ж. Сабыржанұлы, 318 б.).
Осы берілген мысалдардың алғашқысында «шәк келтірмеу» – шек ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Шек/шәк
сөздері е~ә дауысты дыбыстарының сәйкестігіне ұшыраған және осындай өзгеріс
негізінде жасалған ФТ мағынасы өзгермеген.
Сонымен қатар ... ... ... ... орамдар да бар.
Пошымының дізе бүктірмес «дінсіз» күндері осылай қауырт өтіп ... ... 9 б.). ... ФТ-ны өзгертуде екі түрлі әдіс қолданылған:
1) контексте «дізе бүктірмес» деп нормалы ... ... ... ... бас иді. [44, 534 б.]; 2) ... ... т мен ұяң ... сәйкестігі арқылы жасалған. Қазақ тілінде сөздің басқы және
ортаңғы позициясында т ... ... жиі ... ... ... ... ... жанрында жарыса қолданылады. Мұндай құбылыстарды көбінесе
диалектілік өзгертулерге жатқызамыз.
Басшы қарғаның пысы басты ма, әлде тісі басты ма, ... ... ... қарқылдап жүрген қарғалар қалыпқа келіп, ... ... ... ... болды (О. Әубәкіров, 89 б.). Қалыпты қолданыста
«мысы ...... ... ... ... алмады [44, 399]
мағынасын білдіреді. Мұнда да мысы ... ... м үнді ... ... жоқ п қатаң дауыссыз дыбысымен сәйкесіп тұр; 2) ФТ-ға
қосымша «әлде тісі басты ма» ... қосу ... ... ... ... ... екінші компоненттегі «тісі ... ... түрі ... ... (қинау, қорқыту) және «тісі батпады»
(батылы бармады, күші жетпеді [44, 538 б.] ... ... ... ... ... бар. С мен т қытың дыбыстарының алмасуы
арқылы жасалған. Контекст барысында әбден реконструкцияға ... ... ма, әлде тісі ... ма» ... ... үрку, аяғын тарту» деген
мағынаны береді.
Намыс жыным қозып, тұлан түтіп, қан ... ... (Ж. ... 186 ... ... тұтты» тіркесі нормалы қолданыста «түлен түртті» – шайтан түртіп
бір бәлеге ұрындырғалы тұр [44, 526 б.] деп ... ... ... ... ұ, а, ы жуан ... ү, е, і ... алмастырылған; 2) дыбыстық өзгеріске түскен компоненттің
алдына «жыны ... – ашуы ... ыза ... [44, 222 б.] ... ... ... ... қосқан; 3) «тұлан тұтып» тіркесіне ... ... ... ... арқылы эмотивтік әсерге қол жеткізген.
Осы процестер негізінде пайда болған жыным қозып, тұлан тұтып, қан ... ... ... «өте ... ашуланып, біреуге соқтыққысы келген
адам ... ... ... ... ... да бір кітабымның қолжазбасы
саржамбас болып жатыр. Тек ... ... Осы ... ... ... ... ... жамбас болды» – ешқайда шықпай, ұзақ жатып
алды [44, 454 б.] деп берілген. Сары жамбас/ саржамбас ... ... ... ... ... ұшыраған; екіншіден, бөлек жазылатын сары
жамбас тіркесі біріктіріліп жазылған.
Үш жылдан кейін Ақбайтал ... ... ... қара боп ... ... ... шал да бір рет барып көріп қайтқан (Ж. Ахмади, 11
б.). Контекстегі ... ... ... ... ... «қарайып
жүрген» деп айтылады «жалғыз өзі ғана, аман-есен жүрген» ... ... ... қарайып/қалбайып сөздерінде р~л сәйкестіктері
жасалған, ... ... ... ... біртектілігі
жағынан жақын осы екі р~л дыбыстары жиі алмасып отырады, сонымен бірге бұл
сөздердің құрамына «б» ... ... ... ... ... ғана өзі, өзінен басқа қасында ешкім жоқтығын, ешкімнің
болмайтыныдығын» білдіріп тұр.
Тіл дыбыстары ... ... ... принципіне негізделе
отырып өзгеру барысында сәйкестіктер түзеді. ФТ құрамындағы сөздер дыбыстық
сәйкестікке ұшырағанымен, олардың мағыналары өзгеріске ұшырамайды.
2.8 Бұқаралық ... ... ... қолданылуы және
оның окказионалдық сипаты
Тіл білімінде бұқаралық ақпарат құралдарының тілін, оның қоғамдағы
қызметі мен ... ... ... өз ... ... келеді. Себебі
бұқаралық ақпарат құралдары қоғам ... ... ... ... таңда БАҚ тілі мен оның ... ... ... әр ... ... ... ... негізінен мерзімді
баспасөз, теле-радио деп бөлсек, соның ішінде әсіресе баспасөз тілінің
ерекшеліктерін газет ... ... жөн ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы
туралы қазақ тіл ... А. ... ...... ... һәм ... деп «Қазақ» газетінде айтқан пікірі қазіргі күнге дейін
қазақ баспасөзі тарихын, қалыптасуын, дамуын, баспасөз ... оның ... ... т.б. егжей-тегжейлі зерттеп жүрген ғалымдар Х. ... ... Ү. ... ... Н. Қаршева, С. Исаев, Б. ... ... А. ... ... ... тапты.
Газет тіліне қатысты әдеби тіл тарихының мәселелері және ... ... ... ... ... стилистика, тіл мәдениеті т.б.
салалары бойынша І. Кеңесбаев, М. ... А. ... Р. ... Исаев, Т. Қордабаев, Ы. Ысқақов, Ә. Қайдар, Ш. Сарыбаев, М. Серғалиев,
Ө. ... Б. ... Ә. ... Г. ... Ш. ... ғалымдардың еңбектерінде айтылады.
Жалпы тіл дамуында баспасөз қызметінің мәні зор. Әсіресе, қоғам ... ... ... ... жаңа атаулар мен терминдарді қалыптастырып
отыр. Мұндай ... сөз ... ... ... әсері зор.
Тіл білімінде баспасөз тілі, оның стильдік ерекшеліктері мен ... ... ... мен ... ... ... ... қарастырылып, талданды.
Газет тіліндегі фразеологизмдердің стильдік ... ... ... ... ... ... пайымдаулар мен ғылыми
негіздемелер болғанымен, әлі де болса арнайы қарастыруды, ... ... ... ... Бір жағынан қоғам дамуына сәйкес газет
тілінің стилі мен коммуникативтік қызметі де ауқымды болып ... ... ... ... ... ... ... жеке бөліп қарастыру
тіл біліміндегі бүгінгі өзекті тақырыптардың бірі болып табылады.
Қазіргі баспасөз ... ... ... ... ... ... ... Тілдің коммуникативтік талаптарына сәйкес
ақпарат оқырманға түсінікті, стилі жатық болуы шарт. Сол себепті ... ... ... ... тіркестердің баспасөз тіліндегі қолданыс аясы
кең. Тұрақты ... ... ... ... ... келе ... шұрайлы, бейнелі сөз орамдары. Баспасөз ... ... ... жиі қолдануы қоғамдық сананың ... ... ... С. ... [130, 47 б.] ... коммуникация тіліндегі
фразеологизмдердің қолданыс ерекшеліктерін қарастыра келіп, оны стильдік
тұрғыдан үш топқа бөліп ... ... ... әдетте функционалдық стильдердің бәрінде
бірдей жұмсалады: Құлан таза айықты, өкпесін ... ... ... тиек етті, көңіл қосты т.б.
2) Кітаби фразеолгизмдер, көбіне жазба тілде, әсіресе ... ... ... тілде, ғылыми тілде жиі қолданылатын ... ... іс, ... топ, ... беру ... алтын ұя, аптал
азамат, тарих сахнасы т.б.
Сөйлеу тіліне тән фразеологизмдер: дайын асқа тік қасық, жерден ... ... ... ... таңдай қақтырды, он саусағынан өнер тамған т.б.
Жалпы алғанда қазіргі газет ... ... ... ... сөз ... ... ... саралап береді. Себебі кез келген
газеттің стильдік ерекшелігі оның тілінен көрінеді. Зерттеуші И.А. Федосова
баспасөз тілінің ... ... ... ... ...... ... подсистема литературного языка, отражаюшая ... и ... ... ... ... в ... затем или
закрепляются или исчезают. ... ... ... ... ... деп ... [131, с. 79]. ... баспасөз тілінде айрықша рөл атқаратынын білдіреді.
Сонымен бірге баспасөз тіліндегі, оның стильдік ... ... ... ... ... ... мұндай тіркестедің
тақырып атуы етіп ... ... ... в виду ... ... ... ... основного содержания
публикуемого материала, не удивительно, что такой ... ... ... ...... теориялық пікірге ерекше назар
аударғанда жөн көрдік [132, с. ... ... ... ... рөлі ... ... кезде
Ә. Хазимованың: «...Баспасөз бетіндегі мақалалар мен тұрақты
айдарларға назар салсақ, құптарлық ізденістерді байқаймыз. ... ... ... ... «Көзден ғайып болды», «Алаяқ директордың ақыры», «Аузы
күйген үріп ішер», «Кедейшіліктің құрығынан ... т.б. ... ... ... сөз ... ... болады.
...Жалпы, тақырып – газет материалының аты ғана емес, оның ... ... сөз. ... пен ... ... ... сыңарындай бір-
бірін толықтырып тұратындықтан, оқырман тақырыпқа ... ... ... сөз ... ... аңғаратындай болу керек» [133, 64 б.], –
деген тұжырымы үлкен ой ... ... ... ... ... ... ... негіз болған жағдайда, оның тақырыптық мәнінен мәтін
құрылымын айқын аңғаруға болады. Яғни тақырып арқылы ... ... ... Бұл тіл ... Ю.Н. ... ... ... ... прецедентті мәтін ретінде тану мәселесі
зерттеуші С. Жапақовтың [130, 76 б.] ... ... ... ... ... Ал ... бетіндегі фразеологизмдердің прецедентті
мәтін ретінде ақпарат беруін: «Прецедентные входят в ... ... ... ... Как ... ... языка
газет, умелое использование в публистической речи ... ... ... ... ... и ... ... речь,
придает ей разговорный характер, делает ее более яркой, ... ... ... ... ... и ... ... деген теориялық
пайымдаумен түсіндіруге болады [131, с. 89].
Қазақ ... ... «Өз ... ... (Жас ... ... ем іздегенше» (Ана тілі, 26.03.07); «Қырық кісі бір жақ, қыңыр ... жақ» ... ... ... дақ, ... ... ... 29.01.07); Бірлік түбі – береке (Айғақ, 16.02.07); Арпа ішінде
бір бидай (Айғақ, 12.02.07) т.б. ... ... ... ... ... тұлғалар арқылы берілуі тұрақты тіркестердің коммуникативтік
қызметі мен ақпарат байлығын ... ... ... атауынан
мақаланың мазмұны айқынырақ аңғарылып, ... ... ... тұлғалар мақала туралы ақпарат беретін прецедентті мәтін
қызметін атқарып тұр. Сонымен бірге ... ... ... ... ... байланысты уәжді, уәжсіз өзгертіп
қолдануды жиі кездестеруге болады. Яғни, ... ... ... ... ... компоненттерін түсіріп немесе ауыстырып қолдану
құбылысы басым.
Газет тілінің өзіндік ерекшелігі мен стильдік ... ... ... ... Р. ... ... тілі – ... тіліміздің актив жанры. Ол
оқушысымен күнбе-күн тілдеседі, оқушысына хабар таратады. Сонымен бірге
газет тілінің ... тіл ... ... ... жайы да ... ... талап біреу. Ол – тілінің тұжырымды дәл, түсінікті
болуы. Газеттің стиль ізденуі осы ... ... ... ... газет тілінде көп жаңа тіркестер туып жатады, сөздердің тосын
жұмсалуы байқалады, жаңа термин сөздер туып ... ... ... ... 74 б.].
Ғалымның пікірін дәлелдейтін мұндай қолданыстар газет тілінде жиі
кездесетіні ақиқат. Мысалы: солақай саясат, ақпарат ... қара ... ... көк ... т.б. ... тың қолданыс аясы өте кең. Сенімді ақпарат
көздерінің мәліметіне қарағанда, ... ... ... идеология
саласында айтарлықтай іс-шаралар ... ... ... ... 19.10.06). Енді жасырудың еш қажеті жоқ шығар, соның алдында
ғана тағы да ... ... ... ... Жүсіптің бірқатар
етжақындары атылып кеткен еді (Жас Алаш, 08.06.06). Кеңестік кезең тұсында
«қара маржанымен» (көмір) ... ... ... ... республикамыздағы
тамақ өнеркәсібі саласының көш бастаушысына айналды. ... ... ... шығарып жүрген өздері, босанбайтын, қолында ұялы
телефоны бар, ... көк ... көп ... ... (Жас Алаш,
10.02.07).
Жалпы стильдік құрылымдарда, оның ... ... ... ... мағынасына контекстің әсері ерекше болып тұр. Егер
нормаға сай қалыптасқан сөз, сөз ... ... ... ... ... окказионал сөздер осының негізінде өз мазмұнын аша ... ... ... ... ... қасиетке ие бола алмайды. Яғни дәстүрлі
тілдік қолданыстағы окказионализмдер контекстен тыс ... ... ... ... ... ... жоғарыда берілген қара
маржан, көк қағаз т.б. тіркестердің мәні контекс арқылы айқындалса, ... ... ... т.б. ... ... ... тыс тұрып та
өз мағынасында қызмет атқара алады.
Зерттеушілердің пайымдауынша, окказионал сөз ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерінің қалыптасуының сан
алуандығын көрсетеді ... ... ... бар. ... ... ... ... ескі форма мен жаңа ... ... ... ... ... ... бағытталған жеке сөз үлгісі.
Сөзжасамның бұл тәсілі көркемдік стиль болсын, публицистік стиль
болсын, кең қолданылады. ... ... ... ... айрықша.
Б. Момынова «Газет лексикасы (жүйесі мен құрылымы)» атты ... ... ... ... ... ... ... баға береді: «Окказионализмдер – сөйлеу кезінде елден ... ... етіп ... ... ... Окказионализмдердің жасалу жолдары да
узуалды сөздерден басқаша болып келеді. Олар өнімділігі (деривациялануы) аз
не мүлде аз ... ... ... ... жасалу жолына шек
қойылмайды.
Тілдегі окказионал құбылыстар көбінесе ... ... ... ... ... жанрларында барша бояу, бар ... ... өз ... ... ... контексте дәл беретіндіктен,
олардың тілдік қасиеті мәтін арқылы толық көрінеді. Сондықтан да ... ұғым ... ... тілдік жүйеде қабылдана қоюы екіталай ... бұл ... ... ... әлеуетті окказионализмдер
болатындығын жоққа шығармайды. Ал ... ... ... ... ... ... ... қатарының окказионалдармен толығуы тосындау құбылыс»
[135, 76 б.].
Дегенмен, соңғы кезде күнделікті ... ... жиі ... ... ... ... мақсатты ауытқу арқылы жасалған окказионал
тіркестердің оқырманға тигізер әсері ... ... ... ... сөзжасам сан алуан. Әсіресе жеке
қолданыс ... ... ... ... ... ... мәні ... радионың құлағын бұрайтын әдетім бар (Ана тілі, 08.05.06).
Әрбір тасынан тарихтың иісі аңқып тұрған ... ... ... ... ірі ... ... мен аудандарда жалғасын таппақ ... ... ... ... ... деп, тұз ... сасыған етті
айтады.Соңғы кезде бұл сөзді сұйық жүріске бой алдырған ... ... ... ... ... рухы ... ... намысты бабаларды іздеп бардық (Жас Алаш,
02.11.06).
Айдың-күннің аманында ... мен ... ... ... ... ... де кек қайтарамыз деп иығын жұлып жеп
Америка отыр (Қазақ ... ... ... өзім ... ... қарадым. Балық. Үлкендігі жеңді білектей
(Қазақ әдебиеті, 29.11.06).
Контексте берілген авторлық сөзжасам үлгілері: ... ... ... иісі аңқып тұру, сұйық ... бой ... ... ... ... ... ... білектей т.б. тіркестердің мағынасы мен
стильдік ерекшелігі мәтін ... ... тұр. Яғни ... байлаулы
мағына. Ал контекстен тыс тұрып дәл осы мағынаны бере алмауы мүмкін. Себебі
бұл окказионал тіркестер ... жеке ... ... ... болады. Орыс ғалымы Н.М. Шанский авторлық қолданыстың стильдік
мақсаттарын зерттей келе: «Қаламгердің фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ал ... тәсілдері
үнемі әр алуан. Нақты бір стильдік мақсат үшін фразеологиялық оралымдар
ешбір өзгеріссіз де, ... ... ... ... ... ... сапаға түсірген түрлендіру арқылы да қолданылады
[136, 135 б.], – деген ... ... Яғни ... сөзжасамның негізі
белгілі бір мақсатқа қарай жасалып, контекске жеке ... ... ... қабылдануына сай ... ... ... ... ... авторлық жаңа ... ... ... ... ... ... болады. Сөйтіп
авторлық сөзжасам үлгілерінің кейбірі «уақытша» қызмет ... енді ... ... ... ... да, ... ... қажеттілігін
өтейді.
Біраздан бері республиканың ақпарат аспаны айғайға толы (Ана тілі,
08.06.06).
Ол бұдан 20 жыл ... ... ... ... еді» ... аяқ доп ... ішкен мамандар (Жас Алаш, 19.10.06).
Әуелі Президент «НАН» комбинатының сынақтан өтуі барысын қадағалады.
Бұрынғы ... ... оның не ... бар ... ... ... жұлдыздарының қайтадан өнер көгіне самғауына тілектеспіз
(Түркістан, 02.07.06).
Әуелде, Мәскеудің Домодедово әуежайынан Мәскеу-Алматы бағытындағы «ТУ-
154» әуе ... ... ... ... ... ... ... естіп,
сондай толқыдым (Түркістан, 14.07.06).
Сөйлемдердегі ақпарат аспаны, аяқ доп өнері майын ішкен, егін ... ... әуе ... сынды тіркестер қазіргі уақытта, әсіресе
публицистикада ... ... ... жүр. ... ... ... бір жағынан, бірден-бір сөз жасаушы форманттар болғандықтан,
лингвистикалық сипатқа ие ... ... ... да баламалармен қатар
тұрады. Жаңа сөз тудыру кезінде ... ... оның ... ... ... Өйткені фразеологизмдер коннотативті
мағынаны негіздейді.
Яғни публицистикалық мәтіннің тақырыбына негіз болатын экономикалық,
құқықтық, саяси-қоғамдық, әлеуметтік ... ... ... ... көлік,
тұлпар, азамат т.б. сөздер жеке тұрғанда тек ... ... ... ал ... ... билік сахнасы; темір көлік; темір тұлпар; ... т.б. ... ... ... ... мағына үстейді де,
коннотативті мәнге (К1) ие болады. Бұл құбылыс ... ... ... Кейбір зерттеушілер лингвистикада болмысты атаудың бұл
тәсілдерін алғашқы және ... атау деп ... ... сөзжасамды зерттеу кезінде біз коннотативті мағыналы
тіркестерге баса назар аударамыз. Тілдік тұлғалардың коннотативті ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Осындай
құбылыстың әсерінен газет тілінде: еңбек ... ат ... ... ... сыр ... т.б. ... пайда бола бастады.
Дегенмен мұндай тіркестердің өзі келе-келе авторлық жаңа қолданысқа түсіп,
талғам-талғаусыз жұмсала беретін болды.
Келешектің ... ... ... күн сайын құбылуы, зорлықтың
қан ... «жас ... ... ауыр жүк ... отыр (Жас ... ... беделімен материалдық жағдайы әлсіздігіне қарамастан білім
майданының майталмандары болашақ ұрпақ үшін, бала үшін ... ... ... ... өмір бар ... осы ... ... тауып отыр
(Қазақ әдебиеті, 25.06.06).
Ес білгеннен көргені техника ... ... ... ... өсті (Жас ... ... ... осындай сөзжасам негізінде авторлық қолданыстағы саяси
науқан, білім майданының майталмандары, ... ... ... ... ... ... ... уәжділік талаптарынан әлдеқайда алыс
кеткен. Бұл біз жоғарыда айтқан «уақытша өмір сүрудің» бір көрінісі.
Бұл бұқаралық ... ... ... беру ... мен ... ... кері ... тигізері сөзсіз. Өйткені бұл
әлеуметтік-қоғамдық сананың қабылдауы мен ойлауына, тіл ... ... бере ... ... Осы орайда: қазіргі лингвистикалық
ғылым бұқаралық коммуникация тілін зерттеуге көп көңіл бөліп ... ... ... әлемнің қыр-сыры туралы мәлімет бере отырып, оның ойлау
жүйесіне, сана-сезіміне, дүниетанымына, қазіргі уақыттың ... ... әсер ... ... из найболее распространенным и доступным СМИ,
наряду с ... ... ... ... и ... ... ... воздействия на общественное сознание, является и пресса» [137,
с. 15] деген тұжырым осы бұқаралық ақпарат құралдары тілінің ... ... тың ой деп ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, оның
тіліміздің дамуына қосар үлесін таразылай келіп, ... Ш. ... ... оның ... ... ... ... қорымызды
байытуда ақпарат құралдарының маңызы ерекше. Оның ... ... неше ... амал-тәсілдері арқылы, жаңа қолданыстарды ... ... ... ... ... баспасөз, ақпарат құралдарын
бірінші орынға қояр едік. Журналистер әдеби ... баюы мен ... ... ... ... үлес ... келеді деген пікір айтады [138,
121 б.].
Осындай пікірлерге назар аудара ... ... ... ... окказионалдардың пайда болуы тіліміздің қорын дамытуға ерекше
қызмет атқарып отырғанын ... ... ... ... фразеологиялық бірліктердің ... ... ... ... шыға отырып, стильдік ерекшеліктерді
дұрыс саралай білген жөн. Өйткені баспасөз – ... көзі мен ... ... ... ... ... ... тіліндегі ақпарат
– қоғамдық мәні бар, халықтың танымын қанағаттандыратын ақпарат.
Тіліміздегі тұрақты тіркестер айтылар ойды, жинақы әрі ... ... ... ... ... ... мен мақал-мәтелдер
белгілі бір айтылар ақпараттың мазмұнды, дәйекті түрде дәл ... ... де, ... ... де ... ... ... тілдік қолданысқа түседі. БАҚ-та оның ішінде ... ... сөз ... ... ... тән ... ... компоненттік
құрылымы өзгеріске түсіп берілуі жиі кездеседі. Мысалы: Қайсысының жаны
жаһаннамға ... тұр деп ... ... ... ... түйгеніміз
де ақиқат (Егемен Қазақстан, 20.03.07);
Мемлекет басшысы тарапынан зор ... ... әділ ... ... ... отбасы, ошақ қасындағы әңгімеге айналып, жұрттың шындық
жөніндегі көзқарасы көктен келуі әбден мүмкін (Жас Алаш, 09.01.07).
Ал бірден губернаторын сайлауға ... ... ... өз ... ... отыр ... 14.11.06).
Он ән қалт еткізбей, сүттей ұйытып тыңдалды (Жас Алаш, 15.01.07).
Беріліп отырған мысалдар баспасөз тілінде, әсіресе «Жас Алаш» газетінде
тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... ... ... жанымызды шүберек таппай, беторамалға
түйгеніміз; ... ... ... мүмкін; өз бармағын өзі тістеп отыр;
сүттей ұйытып тыңдалды ... ... ... ... ... ... аяғы аспанна келді, бармағын тістеді, сүттей ұйыды екені
белгілі. Берілген ... ... ... ... ... ... ... мәнді тіркестер мен авторлық
сөзжасамдардың өнімін айғақтайтын окказионал ... ... ... ойы мен ... ... тыс жатқан мағыналас фразалық
тіркестердің сипатымен айқындалады, яғни ... ... ... қалыптасқан нормадағы фразеологизмдер мазмұны сабақтастығымен
анықталады.
Жалпы тілдік тұлғалардың денотативті мағынасы контекстегі ... және ... ... негізінде коннотативті мәнге ие
болады. Бұл мәтінде лексеманың семантикалық обьективтілігін күрделендіре
түседі. Баспасөз бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... компоненттік құрылымын өзгертуге бейім тұрады
деу де қателік. Газет тіліндегі қолданысқа түскен ... ... өз ... өз ... сай ... ... мына ... болады:
У-шу, азан-қазан боп жататын ауыл бүгінде тып-тыныш ... ... ... мына ... ... ... қылықтарынан аяқ тартайын деді
(Айғақ, 29.08.06).
Ертең той болғанда жұрт осы «тастанды» қонақ үйден таяқ ... ... ... мазарына тәу етуге келеді (Жас Алаш, 27.09.06.).
Мен ... ... мен ... ... ... ... көз ... (Егемен Қазақстан, 29.09.06).
Қазақ спотр журналистикасының көкжиегін кеңейтіп, тіліне әдеби нәр
берген ... төл ...... ... аға салған даңғыл
жолда бәсекелестерінен қара үзіп, дара шықты (Жас Алаш, 05.12.06) ... ... ... бұл мысалдарда фразеологизмдер коннотативті
мағынасына сәйкес орынды берілген. ... ... ... аяқ ... ... жер, көз ... қара үзді т.б. ... тіркестер жоғарыдағы
мысалдарда сөйлемнің ... ... оның ... стильдік
ерекшеліктерін айқындап тұр. Яғни тілдік тұлғадағы ... ... ... мән алуы үшін адресант белгілі бір контексте тұрақты
тіркестерді мәтін мазмұнымен сабақтастырады.
Қазіргі баспасөз ... ... ... өзара тығыз байланысты екі
лексикалық ойға ерекше тәуелді. Оның бірі – ... ... ... ... сөз ... Бұл ... тілден тыс болмыстың, ұжымдық
тәжірибенің бойына тілдік ... ... ... ... Екінші тілдің
коммуникативті қызметінің дамуы үшін тілді тұтынушылардың ... ... ... ... ... болу ... ... бір затты,
құбылысты нақты бір тілдік тұлғамен таңбалаудың қажеттілігінен ... ... ... ... соңғы жылдары сөзжасам негізінде жаңа
атаулармен бірге тіркестер, перифраздар ... ... әуе ... сахнасы; қара алтын (мұнай); ақ алтын (мақта); ақпарат айдыны; жаңа
қазақ; темір тұлпар; көгілдір отын; егін ... ақ ... ... жан ... ... қазіргі қазақ газеттерінде жиі қолданылады:
Әрбір бөлмеде ауырған науқастардың жай-күйімен танысып, егу жұмыстарын
жүргізіп, ... ақ ... ... ... ... ... көрсететін едік
(Айғақ, 12.09.06).
Халық қалаулылары бұл мәселе жөнінде «тазаланып, өңделетін ... ... ... ... ғана ... (Жас Алаш, 04.10.06).
Қазақстанның билік сахнасында үш рет ауысқан үкімет іскерлі де ... ... ... (Ана ... ... ... ... ақындары Ақмарал Леубаева мен Алтынкүл
Қасымбекованың екеуін де бөле-жармай бас жүлдеге ... деп ... ... тұлпардың» кілтін қолдарына ұстатты (Жас Алаш, 30.09.06) т.б.
Жалпы баспасөз бетіндегі окказионал сөздердің пайда болуы, жаңа тілдік
қолданыстардың орын алуы ... ... Оның ... ... ... ... ... стильдік жағынан біренеше түрге
бөлінеді. Бұқаралық ақпарат ... ... ... Қалыпты фразеологизмдердің бір компоненті түсіріліп, айтылады:
қағанағы қарқ, жүзден жүйрік, т.б.
2. ... ... ... ... өзгертіліп айтылуы: сыртым-
бүтін, ішім-жоқ.
3. Қалыпты фразеологиялық тіркесіне нормадан тыс, жаңа мағыналар
үстемелеуі: арнасы ... – беті ... ... ... ... ... ... беруге
болады.
Орыстың белгілі ғалымы В.Г. Костомаров газет тіліндегі фразеологоиялық
тұлғаларды арнайы зерттей отырып, оған ... ... ... как ... ... ... средств выражения,
свойственных преимущественно или ... ... ... общения,
является важным компонентом понятия стиля. Приминительно к газетному языку,
конструктивный принцип которого предпологает ... ... ... ... ... ... ... фразеологизирующихся
реализации представляется ... ... ... ... ... к обострению
нежелательных общеязыковых ... ... ... ... и ... ... словом и денотатом и т.д.» [139,
с. 237].
Окказионалды сөздердің семантикалық ... ... ... ... сөзден шектеуге болатын ақпарат ретінде қарастырылады. Бұл
көрсетілген ақпараттар ... ... ... сол ... ... ... ... стилистикалық және прагматикалық
аспектілерін қосуымызға ерік береді.
Авторлық сөзжасамдарды зерттеу ... ... сөз ... ... ... форманы таңбаға айналдырып, форманы ерекше
ақпараттармен толықтырады. Берілген ... әрі ... ... ... әрі
аяқталған мақсат ретінде көрініс береді, бірақ ақпаратты, әсіресе оның
обективті ... беру ... өзі ... ... ... беру ... табылады. Окказионалды сөздердің және
публицистикалық мәтіннің құрылу ... ... ... ... байланысты болған дұрыс. Қоғамдық сананың қабылдауы ... ... ... мен құрылымының коммуникативті қызметіне
байланысты.
Белгілі ғалым, ... О. ... ... ... ... стилін
жан-жақты талдай отырып, оны бірнеше топқа бөледі. Соның ... жаңа ... ... келіп: «Баспасөз тілінің басты
белгілерінің бірі оқиға мен хабарды, ақпаратты оқырманға тез жеткізу болып
табылады. Ол үшін ПС ... ... ... мен ... ... стандарт деп атайды. Стандарт құрылымы жиі қолданылу нәтижесінде
бейнелілігін, экспрессивтік бояуын жоғалтып, штампқа ... [140, ... – деп ... де, мысалдармен дәлелдейді. Сол тәрізді қазіргі ... ... асты елі, ... демалысы, ғасыр дерті, халық
қалаулылары,өмір ... қара ... т.б. ... жиі ... ... сөзжасам тәсілі арқылы тілдік қолданысқа түсіп,
қалыптасты. Мұны ... А. ... ... ... ... ... қазақ баспасөзінде орыс тілінен тікелей
аударылған қара ... ... отын ... ... ... ... перифразалармен қатар клише, таптаурын тіркестер де жиі қолданысқа
түскен еді. ... бір ғана ... ... сөзге байланысты еселі еңбек,
еңбек биігі, еңбек ырғағы, еңбек межесі, еңбек саңлағы, еңбек майталманы,
еңбек озаты ... ... ... ... ... ... ... айналған болатын» деген пікірі де дәлелдейді [141, 12 б.].
Қазіргі қазақ лингвистикасындағы публицистикалық ... ... оны ... ... өз нәтижесін беріп келеді. Дегенмен қоғам
дамуының ... ... жаңа ... жаңа ... ... алып
келуде. Осы тұрғыда жоғарыда талданған окказионал қолданыстардың кейбірі
зерттеушілер көрсеткендей орыс тілінен тікелей ... ... ... қазақтың төл сөзінен пайда болған атаулар. «Публицистикалық ... ... ... ... ғана ... ... ... олардың тілімізде
өмір сүруіне де жағдай жасайды. Кез келген жаңа қолданыс қалыптасқаннан
кейін пайдаланылмаса жаңа ... ... ... ... жаңа ... жаңа
сөз қолданыстың функционалдық сипатқа ие болуы, ... ... ... ... мерзімді баспасөз арқылы іске асатын
күрделі ... [140, 386 ... ... ... ... ... ... стилі болсын сөздің,
тұрақты тіркестерінің нормаға сай қолданылуы тілдің коммуникативтік
қызметіне ерекше әсер ... ... ... мәні ... ... ... сай берілуі баспасөз тілінің ерекшелігін айқындайды.
Баспасөз тілінің ... ... М. ... «Тіл ... ... мәдени дәрежесімен, әдеби тілдің қандай белесте ... ... ... ... ... ... тіл жұмсау, сөйлеу ... ... ... әдеби тілдің мәдениеті де соғұрлым биік ... ... ... бір не ... адам ... ол ... ... қоғам мүшелерінің белсене қатысуымен, ... ... ... ... ... ... ... сараланады, қоғамдық қызметі арта
түседі. Қазақ әдеби тілін осылайша ... ... ... 9 ... ... ... ... сөздердің қалыптасуы тек
жалпы халықтық тілдегі фразеологизмдердің мәнін, құрылымын өзгерту арқылы
жасалып ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... қолданыстар арқылы жасалған окказионалдардың қызметі
арқылы да көрінеді. Мысалы:
Бұл жерде ... ... ... ... тұр ... әдебиеті,
11.02.07).
Әли аға шындықтың шырағын жағып жүрген жан (Жас Алаш, 09.04.07).
Біз әлі күнге ... ... ... ... ... ... жүрген сияқтымыз (Қазақстан әйелдері, 01.07).
Ұйқым өлді буланып, бұлтқа ... ... ... ... (Қазақстан әйелдері, 11.06).
Биыл наурыздың 14-і күні осы «Мұрагерлер» операциясының соңына Алматы
облыстық соты ... ... ... ... (Қаз. әйел. 08. 06).
Соңғы кездері саңырауқұлақтай қаптаған басылымдардың ... ... ... ... ... (Ана тілі, 03.02.07).
Дүние жүзінің еңбектеген баласынан еңкейген кәрісіне ... ... ... ... ... В. ... да ... алғаш сенген – осы спорттан тісі сарғайған Панос Элладес, Эмануел Стюарт
(Жас Алаш, 13.01.07).
Мінез – үстел тоқпақтау, артистерді ... ... ... ... ... қуып шығу емес, мінез өнер жасауға қызмет ету керек.
Содан барып ... ет (Ана ... ... ... ... Қасен Саматыров пен алматылық Бекжан
Әмірбаевтар ... ... он жыл ... Қасен жоқ, арнасы тарылып қалыпты
(Жас Алаш, 29.05.06).
Бұл мысалдарда авторлық сөзжасамның ... ... ... ... ... ... томпақ әрекеттер, шындықтың шырағын
жағу, махаббаттасып жүрген, ұйқым өлді, ... ... ... үстел тоқпақтау, арнасы тарылып қалыпты тәрізді тіркестер автор
тарапынан жасалған ... ... ... ... ... тапқан бұл мысалда кітаби стилі, сөйлеу тілі
стилінің үлгілері қатар жүр. Бұл ... ... ... ... ... ... іздеудің нышаны айтарлықтай байқалмайды. Мұндай
құбылыстың жиі кездесуі көбіне тіл біліміндегі фразеология саласына ... ... ... ... окказионалдың жасалуына тілдің басқа
саласынан гөрі фразеологизмнің табиғаты ... ... Бір ... ... берілуі қандай дәрежеде болмасын, ... ... ... ... ... ... бағынышты болып
келеді. Яғни қоғамдық сана окказионалды фразеологизмдердің мағынасын жалпы
халықтық нормадағы үлгісі ... тез ... ... ... мұның барлығы
уәжділік сипатқа байланысты ... ... ... сөздердің тілдік
қолданысқа бейімделіп кетуі оның мотивациясы мен ... ... ... Ал ... ... ... көпшілігі мұндай
талаптардың өресінен шыға бермейтіні ақиқат. Дегенмен ... ... ... ... ... негізі болғандықтан,
белгілі бір деңгейде тілдік қолданыста пайдаланылып тұр.
Осылайша біз ... ... ... ... мен окказионалды қолданыс ерекшеліктерін көрсеттік.
Жалпы баспасөз бетінде мұндай сөз оралымдарын авторлық мақсатта қолдану
деңгейі ... ... ... ... ... бар.
Себебі аймақтық баспасөз тіліндегі сөз ... ... ... онда жергілікті тілдік ерекшеліктердің әсері байқалып тұрады. Ал
публицистикалық тұрғыдан стильдік ... ... ... ... ... ... қазіргі стилистика саласындағы публицистика мәселесі мен
тіл мәдениеті тұрғысына арналған, оның ішінде ... ... ... құбылысын қарастыруға арналған қадам. Мұның өзі тіл тазалығы мен
тіл мәдениетінің бүгінгі таңдағы өзекті де, кезек күттірмейтін мәселесі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Халықтық ... ... ... ... тіркестер
ретінде білеміз. Бірақ тілдің жанды құбылыс екендігін ескеретін ... ... ... ... ... ... қалыптасқан тілдік норма
заңдылықтары тілдің дамуы ... ... ... ... Тіл ... ... қайшылықтарға жеке авторлық қолданыс
негізінде қалыптасатын окказионал фразеологизмдер жатады. Қазіргі ... ... ... ... қарастыру маңызды
орын алады.
Бүгінгі таңда окказионалды фразеологиялық тұлғаларды ... ... ... ... Окказионалды ФТ-лар ауызекі ... ... ... көп ... ... байланысты біз
окказионал фразеологизмдердің табиғатын терең түсіну мақсатында ... ... ... ... фразеологизмдер туралы ой-
пікірлеріне үңілуден бастаған ... ... ... бұл ... окказионал фразеологизмдердің төмендегідей ерекшеліктері мен
туындау себебін, қызметін анықтадық. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
тіл байлығы ретінде қарастырдық. Осыдан барып тілімізде ... ... ... фразеологизмдерді халықтың игілігі деп білеміз.
Себебі автордың жеке ... тың, соны ... ... ... ... бір ... ... бұл еңбекте барынша ... ... ... ... ... ... бөліп, жеке-
жеке қарастырдық:
• Окказионал фразеологизмдердің ... бір ... ғана ... ... ... жиі қолдануына байланысты
жалпытілдік қолданысқа енуге мүмкіндігі бар ... ... ... және ... ... ... ... нормалы
қолданыстағы фразеологизмдерде тіркес тиянақтылығы, мағына
тұтастығы, қолдану тиянақтылығы ... ... ... ... осыларға қоса ... ... ... ... ... жүретіндерді
атаймыз;
• окказионалды фразеологиялық деривацияның лингвистикалық механизмінде
тілдің фразеологиялық қорын ... ... ... ... фраза туындатушы, бұрмалаушы сала болатындығын және форма
туындатудың бұл түрі ... ... ... ... ... айтылады;
• фразеологиядағы эксплицитті-имплицитті мәселелердің деривациялық
әлеуетінде 70-ші жылдардан басталған фразеологизмдердегі эксплицитті-
имплициттіліктің ... ... ... ... ... ... тіркестердің құрылымдық компоненттерінің көбеюі
және азаюымен байланысты екендігі талданады;
• окказионал фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ФТ-ның құрылымдық-семантикалық
ерекшеліктерімен байланысты болады және ішкі форма фразеологизм
мағынасының маңызды бөлігі ... ... ... ... ... прагматикасы
тараушасында антропоцентристік әрекетке негізделген ... ... ... туралы және олардың
сатиралық шығармаларда көп кездесу ... сөз ... ... фразеологизмдердің узуал фразеологизмдерден айырмашылығын
былайша бөліп қарастырдық:
– окказионал фразеологизмдер мәтін ішінде анықталады және одан ... ... ... ... ... келеді;
– өміршең емес;
– сөйлеуде кенеттен пайда болады;
– құрылымы, құрамы тұрақсыз;
– қолдану тұрақтылығы жоқ;
– мәтінге, сөйлеуге экспрессивті реңк ... ... ... де ... ... ... окказионалды өзектілену типтерінде ФТ
окказионалды өзектілігі екі ... ... ... белгілерінің өзгерісі бойынша құрылымдық-семантикалық
және окказионалды семантиканың жасалуы түрінде қарастырылады;
• сөйлеу тілі ... ... ... ... ... рөлі атты ... ФТ
прагмосемантикасындағы окказионалды өзектіленуі семантикалық және
прагматикалық тәсілдер арқылы қарастырылады.
Біз ... ... ... тарауында тұрақты тіркестердің нормадан
мақсатты, мақсатсыз ... ... мен ... ... БАҚ
беттеріндегі окказионал фразеологизмдерге құрылымдық-семантикалық ... және ... ... прагматикалық әлеуеті зерттелді.
Сондай-ақ осы тарауда эмотивтік және экспрессивті сипаттағы жаңа, тың
тіркестер тудырудың ең өнімді ... ... ... тіркестердің тоғысуы
негізінде пайда болатын контаминация құбылысын; ФТ-лардың ... ... ... ... ФТ ... ... ... эллипсис;
ФТ компоненттері арасына сөз ... ... ... дистакт; ФТ
құрамындағы сөздердің орындарын ауыстыру арқылы ... ... ... екі ... ... фразеологизмнің тоғысуы,
фразеологиялық тұлғалардың компоненттерін ауыстыру немесе ... ... ... ... ... қарастырылды.
Сонымен қатар БАҚ ... ... ... қоланылу
деңгейі мен түрлерінің әр алуан екендігі ... Жеке ... ... ... ... айдар атаулары ретінде
келетіндігін және оқырманға әсер ету ... БАҚ ... ОФ ... ... осы ... ... қазақ тілінің стилистика саласындағы
көркем әдебиет, сөйлеу жанры, публицистика ... мен тіл ... ... ... ... ... жаңа ... ие болуын
қарастырдық. Мұның өзі тіл тазалығы мен тіл мәдениетінің бүгінгі таңдағы
өзекті де, кезек ... ... ... ... Фельдман Н.И. Окказиональные слова и лексикография // Вопросы
языкознания. – 1957. – № 4. – С. ... ... И.С. ... русского языка. – М.: Наука, 1990. – 999 с.
3 Виноградов В.В. Об основных типах ... ... в ... // Труды комиссии по истории АН СССР. – 1947. – № 3. – С. ... ... Г. ... ... Көмекші оқу құралы. –
Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
5 Әміров Р. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. – ... ... 1977. – 114 ... Балақаев М., Жанпейсов Е., Томанов М., Манасбаев М. Қазақ тілінің
стилистикасы. – Алматы: Ғылым, 1974. – 127 ... ... Г. ... көркем әдебиетіндегі окказионал сөздер: филол. ғыл.
канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 1991. – 145 ... ... Х. Сөз және оның ... ... ... ғыл. д-ры
дис.: 10.02.02. – Алматы: Ғылым, 1987. – 392 б.
9 ... Қ. ... ... жаңа ... мен жаңа ... ғыл. ... дис.: ... – Алматы, 1995. – 195 б.
10 Алдашева А. Қазіргі қазақ әдеби тіліндегі жаңа ... ... ... дис.: ...... 1992. – 143 ... Еспекова Л. Қадыр Мырзалиев поэзиясындағы окказионализмдер: филол.
ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 1998. – 166 ... ... А. ... есть ... // Журналист. – 1968. – № 3. – С. 20-27.
13 Блинова Е.В. ... от ... ... и
фразеотворчество в художественном тексте: дис. канд. филол. наук: 10.02.02.
– Кострома, 2005. – 212 с.
14 Балақаев М. ... ... ...... ... 1987. – 249 б.
15 Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің ...... ... – 184 б.
16 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (ХV-ХІХ ғғ.). – Алматы: ... 1993. – 320 ... ... С. ... әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Мектеп, 1989. – ... ... Н. Сөз ...... Мектеп, 1984. – 120 б.
19 Дүйсембекова Л. Іс қағаздарын қазақша жүргізу. – Алматы: Ана ... – 208 ... ... В. ... ... речи и ... задачи русского
языкознания // Вопросы языкознания. – 1964. – № 3. – С. 9-15.
21 ... З. ... ... тілі ... ... ... филол. ғыл. д-ры дис.: 10.02.02. – Алматы, 2001. –
246 б.
22 Уәлиұлы Н. Фразеология және тілдік ...... ... ... 1998. – 128 ... Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 224 б.
24 Әлкебаева Д. Қазақ тілінің ...... ... – 244 ... Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. – Алматы: Мектеп, 1995. – 172 б.
26 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері.
... ... 1998. – 194 ... Щерба Л.В. Спорные вопросы русской грамматики // Русский язык в
школе. – 1939. – № 1. – С. ... ... М.С. ... ... тілі. – Алматы: Санат, 1995. – 172 ... ... В.В. ... и ... – М.: ... 1977. –
312 с.
30 Виноградов В.В. Русский язык (грамматическое учение о слове). – М.:
Наука, 1972. – 614 с.
31 ... А.В. ... ... ... ... ... оценки // Русский язык в школе. – 1980. – № 8. – С. ... ... Л.И., ... Л.И. ... ... в сфере
фразеологии // Вопросы языкознания. – 1970. – № 2. – С. ... ... М.А. От ... ... ... в ... ... языка // Frazeologia slowianska. Ksie_ga ... prof, dr hab. Halinie ... Red. naukowa ... ... Wojciech Chlebda. – Opole, 2001. – s. ... Ларин Б.А. Очерки по фразеологии // История русского языка и ... / Отв. ред. А.Б. ... – М.: ... 1977. – С. ... С.И. Лексикология. Лексикография. Культура речи. – М.: Высшая
школа, 1974. – 31 с.
36 Бабкин А.М. Русская фразеология: ее развития и ...... 1970. – 263 ... ... И.И. ... ... немецкого языка. – М.: Изд.
инстр. лит., 1970. – 126 с.
38 Гольцекер Ю.П. Семантические трансформации диалектных фразеологизмов
на ... СССР // ... ... ФЕ. – ... 1983. – С. ... ... Л.И. ... по общей русской фразеологии. – Самарканд:
СГПУ, 1973. – 145 ... Н.Л. ... ... ... как проблема перевода // Теория перевода и научные
основы подготовки переводчиков: В 2-х ч. – М.: ... 1975. – Ч. 2. – С. ... Н.И. Речь как ... ... – М.: ... школа, 1982.
– 125 с.
42 Кононенко В.И. Символы во фразеологизмах // Русский язык в ... – № 6. – С. ... Р.Ю. ... неологизмы: словообразовательный аспект. –
Ростов н/Д: Наука, 1986. – 214 с.
44 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – ... ... – 712 ... Э.И. Окказиональные элементы в современной речи ... ... – М., 1972. – С. ... ... И.М. Имплицитный компонент фразеологической семантики в
современном английском языке (на материале ... ФЕ): дис. ... ... 10.02.02. – М., 1994. – 244 с.
47 Мокиенко В.М. Славянская ... – М.: Изд. ... лит., ... 160 ... В.Х. Проблема имплицитного (логико-методический анализ).
– Ереван: Наука, 1983. – 195 с.
49 ... А.М. ... ... ... ... современного русского языка: Учеб. пособие по ... ... ... 1979. – 234 ... ... Н.М., Боброва Т.А. О национально маркированной номинации в
русском ... // ... язык в ... – 1997. – № 6. – С. ... Авакова Р.А. Қазақ фразеологизмдерінің семантикасы: филол. ғыл. д-ры
дис. автореф.: 10.02.02. – Алматы, 2001. – 47 ... ... В.П. ... ... – М.: ... 1986. – 197 ... Телия В.К. Русская фразеология. – М.: Наука, 1996. – 118 с.
54 ... Ю.П. ... ... и ... ... ... номинация: Особенности семантики фразеологизмов:
Межвуз. сб. – Ростов н/Д: ... 1984. – С. ... ... А.В. Курс ... ... английского языка. – М.:
Изд. иностр. лит., 1986. – 255 ... ... А.А. ... и ... – М.: ... 1976. – 176 ... ... В.В. Об основных типах фразеологических единиц в русском
языке // Лексикология и ... – М.: ... 1977. – С. ... ... А.М. ... ... анализа фразеологических
единиц современного русского языка. – М.: ... ... 1979. – 110 ... ... ... язык. Анализ языковых единиц / Под. ред.
Е.И. Дибровой: В 2-х ч. – М.: ... 2001. – Ч. 1. – С. ... ... И.Ю. ... ... окказиональных фразеологизмов //
Проблемы семантики и функционирования языковых единиц разных уровней:
Материалы ІІ ... ... ...... 2004. – С. ... ... Р. Ауызекі сөйлеу тілінің ... ... ... ... 1977. – 92 ... Гак Г.В. Языковые преобразования. – М.: ... ... ... – 768 ... ... А.М. Русская фразеолгия: ее развития и ...... 1970. – 263 ... ... П.С. ... как философская позиция // Философская
антропология. – М.: Мир, 2001. – 160 ... Е.С. ... ... ... ... выражения языковой личности автора художественного текста: Дис.
канд. филол. наук. – М., 2006. – 185 ... ... В.И. ... ... ... // ... аспекты фразеологии: Тез. докл. междунар. конф. – Волгоград:
Перемена, 1999. – С. 5-7.
67 Моррис Ч. Основания ... ... // ... – М.: ... 1983.
– 186 с.
68 Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік ... ... ... ғыл. д-ры дис.: ... – Алматы, 2001. –
246 б.
69 Арутюнова Н., ... Е. ... ... и ... ... //
Новое в зарубежной лингвистике. – М., 1985. – Вып. 16. – С. 3-42.
70 ... Г. Сила ... ... и ... ... языка.
– М.: Прогресс, 1967. – 216 с.
71 Булыгина Т. О ... и ... ... // Изв. АН СССР.
Серия лит. и яз. – 1981. – № 4. – С. ... ... В.Н. ... ... ... ... и
лингвокультрологический аспекты // Школа «Языки славянской культуры». – М.:
Наука, 1996. – С. 91-101.
73 Молотков А.И. ... ... ... ... – Л.: ... отд., 1977. – 283 ... ... Р.А. Человек и его язык. – Л.: Изд. Моск. ун-та, 1976. – 429
с.
75 Алефриенко Н.Ф. ... ... ... Монография.
– Волгоград: Перемена, 1999. – 274 с.
76 Никонов В.М. Коннатативные аспекты прагматически ориентированных
фразем // ... ... ... Тез. ...... ... 1999. – С. 18-20.
77 Вакуров В.Н. Основы стилистики фразеологических единиц (на ... ... – М.: ... ... 1983. – 176 ... Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптасуы. – ... ... ... 208 ... Лопатин В. Окказиональные слова // Рождение слова. – М.: ... 1993. – 235 ... ... Г.К. Окказиональные преобразование пословиц и поговорок в
казахском языке: дис. канд. филол. наук: 10.02.02. – ... 1992. – 244 ... Н.Л. ... ... преобразования ФЕ как система
элементарных приемов // Лингвистические исследования. – М.: Изд. МГУ, ... С. ... ... И.Р. ... как ... ... описания. – М.:
УМС, 2005. – 139 с.
83 Кубрякова Е.С., Александрова О.В. Типы ... ... ... ... – М.: Наука, 1981. – 260 с.
84 Болотнова А.С. Художественный текст в ... ... ... анализ единиц лексического уровня. – Томск: Изд. Томского ин-
та, 1992. – 312 с.
85 Гальперин И.Р. Информативность ... ... – М.: ... 1974. ... ... ... Т.В. Речевой жанр: Опыт общефилологического осмысления //
Междунар. научн-худож. журн. – 1995. – № 1-2. – С. ... ... М.М. ... ... творчества. – М.: Просвещение, 1975.
– 423 с.
88 Шурина Ю.В. Речевые жанры комического // Жанры речи: Сб. научн. ... ... ... ... «Колледж», 1999. – С. 146-156.
89 Федосюк М.Ю. Нерешенные вопросы теории речевых жанров // ... – 1997. – №5. – С. ... ... Н.Ф. Фразеология в системе современного русского языка.
– Волгоград: Перемена, 1993. – 149 с.
91 Кожина М.Н. О ... ... и ... // ... ... Тез. ... науч. конф. – Пермь: Изд. Пермьского унив., 1997. –
С. 41-42.
92 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – М.: Наука, 1986. ... ... П.Ф. ... и ... в ... ... // ... в
зарубежной лингвистике. – М., 1986. – Вып. 17. – С. ... Т.М. ... ... // ... ... ... / Гл. ред. В.Н. ... – М., 1998. – С. 267-268.
95 Мецлер А.А. Прагматика коммуникативных ...... ... ... 1990. – 104 ... И.П. Прагматическая структура высказывания // Языковое общение
и его единицы. – Калинин, 1986. – С. 15-21.
97 Эмирова А.М. Русская ... в ... ... ... ФАН, 1988. – 92 с.
98 Маслова В.А. Лингвистический анализ экспрессивности ...... ... 1997. – 156 ... ... М.В. Основы лингистической теории значения: Учеб. пособие. –
М.: Высшая школа, 1998. – 168 с.
100 Арутюнова Н.Д. ... и язык (к ... ... ... мира)
// Вопросы языкознания. – 1987. – № 3. – С. ... ... Г.В. ... ... // Сб. ... тр. Моск. гос. пед.
ин-та иностр. языков им. М. Тореза. – М., 1980. – Вып. 151. – С. ... ... А.И., ... Г.Д. К вопросу о теме и денотате текста //
Известия АН ... Сер. лит. и яз. – 1981. – № 1. – С. ... ... И.В. ... литературного имени собственного (на
мат. худ. литературы ХІХ-ХХ вв.): дис. канд. филол. наук: 10.02.02. ... ... 2000. – 225 ... В.А. ... ... к проблеме коммуникативности
текста // Коммуникативные аспекты значения: Межвуз. сб. ... ... ... гос. пед ин-т им. А.С. ... – Волгоград: ВГПИ, 1990. – С.
148-156.
105 Шаховский В.И. Эмотивная семантика ... как ... // ... аспекты значения: Межвуз. сб. науч. работ /
Волгогр. гос. пед ин-т им. А.С. Серафимовича. – ... ... 1987. ... ... Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның ...... ... – 183 ... ... М., ... М. Қазақ тілінің мәдениеті. – Алматы: Зият
Пресс, 2006. – 140 б.
108 Сыздық Р. Тілдік норма және оның ... ... ... ... 2001 ж. – 230 ... ... Н. ... сөз мәдениетінің теориялық негіздері: фил. ғыл. д-
ры. дис.: ...... 2007. – 336 ... ... А.М. ... ... ее развития и источники. – ... 1970. – 263 ... О.С. ... по ... и ... лексикологии. – М.:
Просвещение, 1957. – 270 с.
112 Салқынбай А., Абақан Е. ... ... ...... 1998. – 304 ... А.И. ... фразеологии русского языка. – Л.: Наука,
Ленингр. отд., 1977. – 283 ... ... Э.Б. ... трансформации фразеологизмов // Русский язык в
школе. – М., 1971. – № 3. – С. ... Н.М. ... ... ... ... – М.: Высшая
школа, 1969. – 205 с.
116 Мокиенко В.М. Основы фразеологии русского языка. – Л.: Наука, 1986.
– 145 с.
117 ... Т.В. ... ... выражения категории
интенсивности: Автореф. дис. канд. филол. наук. – Волгоград, 1997. – 24 ... ... В.А. ... ... язык. Лексика. – М.: Просвещение,
1977. – 337 с.
119 Кирюшкина Т.В. Особенности ... ... ... ... ... ... в аспекте их
структурного и ... ... на ... ... и ... ... // Единицы языка и их
функционирование: ... сб. ...... 2000. – Вып. 6. – С. ... ... Г.И. ... в ... Ганса Фаллады: дис. канд.
филол. наук: 10.02.02. – Минск: Наука, 1966. – 200 ... Г.С. ... ... и ... ... создания
комического в советском фелетоне. – М.: Изд. Моск. ун-та, 1970. – 235 с.
122 Мокиенко В.М. Славянская фразеология. – М.: ... ... 1989. ... ... Л.М. ... ... ... конфигурации. – Нальчик: Книга, 1987. – 220 с.
124 Шадрин Н.Л. ... ... ... ФЕ к ... и речи // ... ... ... – Л.: Изд-во Ленингр. гос. ун-
та им. А.А. Жданова, 1979. – 276 с.
125 Фюрстенберг А.И. Техника каламбура // Аврора. – 1988. – № 1. – ... А.Ф. ... ... в ... и ...... 1996. – 300 с.
127 Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. ... 2-ое изд. – Л.: ... 1981. – 295 ... ... Н.И. ... ... ... – Л.: Наука, 1987. –
273 с.
129 Мелерович А.М., Мокиенко В.М. Фразеологизмы в русской ... – М.: ... ... 1999. – 345 ... Жапақов С. Эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік негіздері:
филол. ғыл. ... дис.: ...... 2003. – 125 б.
131 Федосова И.А. Функционально-стилистическая дифференциация русской
фразеологии. – ... н/Д: ... 1997. – 211 ... ... С.П. ... стиля английских газетных зоголовков //
Язык и стиль. – М.: Просвещение, 1965. – С. ... ... Ә. ... ... ... ... ғыл. канд. дис. – Алматы, 2002. – 121 б.
134 Әмір Р. Тіл мәдениеті және ... // ... ... ... сөз ... жөнінде. – Алматы: Мектеп, 1972. – 11-17 бб.
135 Момынова Б. Газет лексикасы: жүйесі мен ...... ... – 228 ... Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. – М.: Высшая
школа, 1985. – 265 с.
137 Володина М.Н. Аспекты изучения ... СМИ на ... МГУ им. ... // ... ... ... Серия филол.
– 2002. – № 6. – С. 19-23.
138 Сарыбаев Ш. ... тіл ... ...... Арыс, 2000. –
345 б.
139 Костомаров В.Г. Русский язык на ... ... – М.: Изд. ... 1971. – 237 с.
140 Бүркіт О. Қазақ әдеби тілінің публицистикалық стилі: Филол. ғыл.
канд. дис. – Алматы, 1996. – 145 ... ... А. ... новообразования в современном ... ... (на ... ... ... 1976-1991 гг.):
Автореф. дис. канд. фиол. наук. – Алматы, 1992. – 12 с.
142 ... М. Тіл ... және ... // ... тіл ...... 1972. – 9 б.
Қосымша
КӨркем Әдебиеттер тізімі
1 Сабыржанұлы Ж. Өкпелесең, өзің біл. – ... Үш ... 2001. – 349 ... ... Ж. ... ... ажал аңду салады. – Алматы: Қайнар, 2000. –
192 б.
3 Мұқанов С. ... ... мен ...... Атамұра, 2002. – 288
б.
4 Сәрсенбаев О. Гүлжаһан. Таңдамалы шығармалар: 2 томдық. – Алматы:
Жазушы, 1992. – 1 т. – 428 б.
5 ... Қ. ... ... ... 2 ... – Алматы:
Жазушы, 1989. – 1 т. – 458 б.
6 Тұрлыбек Д. ... ...... ... Әлем, 1999. – 168 б.
7 Әмірбек К. Мың бір мысал. – Алматы: ... 1991. – 187 ... ... О. Мың ...... Жазушы, 1989. – 239 б.
9 Мұқанов С. Өмір мектебі. Азапты жолда: 6 томдық. – Алматы: ... ... – 458 ... ... Б. ... кезек. – Алматы: Үш қиян, 2000. – 290 б.
11 Әмірбек К. Тілім қышып барады. – Алматы: ... 1998. – 340 ... ... Ә. Азу тіс. – ... ... ... 2002. – 225 б.
13 Бөкеев О. Сайтан көпір. – Алматы: Жазушы, 2001. – 441 ... ... С. Өмір ...... Үш ... 2001. – 349 б.
15 Сүлейменов А. Бесатар. – Алматы: ... 1997. – 335 ... ... Ә. ... – Алматы: Жазушы, 1978. – 348 б.
17 Досжанов Д. Мұхтар жолы. – ... ... 1988. – 400 ... ... Ғ. Ұлпан. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 285 б.
19 Әлімбек Т. Тойда жолығайық. – Алматы: ... ... 2005. – 96 ... ... Б. Балалық шақ. Таңдамалы шығармалар: 2 томдық. – ... 1993. – 2 т. – 379 ... ... Ж. ...... Жазушы, 1997. – 454 б.
23 Қабышев Ғ. Айғыр кемпір. – ... ... 2005. – 360 ... ... А. Ай жаңғырық. – Алматы: Жазушы, 1996. – 381 б.
25 Мағауин М. Қияндағы қыстау. – ... ... 1977. – 273 ... ... Ә. ... ...... Үш қиян, 2001. – 511 б.
-----------------------
Окказионал фразеологиялық тұлғалар
Мақсатсыз ауытқу
Фразеологиялық тұлғалар
Мақсатты ауытқу
Эгологизм
Жеке ... ... ... ... ... ... неологизмдер
Жеке авторлық неологизмдер
Жеке сөздер
Авторлық сөздер

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 120 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б.Cоқпақбаев шығармалары72 бет
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды аудару мәселесі62 бет
Мағыналас фразеологизмдер81 бет
Соматикалық фразеологизмдер122 бет
Сын есім компонентті фразеологизмдер36 бет
Фразеологизмдердің зерттелуі49 бет
Фразеологизмдердің мағыналық категориялары24 бет
Фразеология. Фразеологизмдерді аудару24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь