Адам мен жануарлар физиологиясы (2-бөлім. Висцеральдык жүйелер)

АЛҒЫ СӨЗ
КІРІСПЕ
ІШКІ СЕКРЕЦИЯ БЕЗДЕРІ
Гормондар эсер етуінің түрлері, жолдары және механизмдері
Гипоталамус . гипофиз жүйесі
Аралшық без
Бүйрек үсті бездері
ҚАЛҚАНША БЕЗ
ҚАЛҚАН СЕРІК БЕЗДЕРІ
ЖЫНЫС БЕЗДЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТІ
АЙЫРШЫҚ БЕЗ
ЭПИФИЗ /ПИНЕАЛЬДЫҚ БЕЗ/
Эндокриндік емес функцияларын гормон жасаумен үшгастыратын клеткалар әрекеті
ҚАН ЖҮЙЕСІ
Физиология - "физис" - табиғат, "логөс" - ілім деген грек сөздерінен қүралады. Адам мен жануарлар физиологиясы осы организмдердің сыртқы қоршаған ортамен байланысы күйінде атқаратын қызметін зертгейді, олардың іске асу зандылықтарын ашады.
Физиологиялық тіршілік әрекетінің негізінде физиологиялық процестер жатады. Физиологиялық процестер тірі материяда жаңа сапалы мазмүнға ие болатын онда жүретін физикалық және химиялық нроцестердің күрделі бірлігінің формасы. Физиологиялық процестер физиологиялық функцияларды қамтамасыз етеді. Физиологиялық функция - гірі жүйедегі әртүрлі бөліктердің, структуралық элементтерінің өзара әрекеттесуініц көріністері. Функция /кызмет/ организмдегі, органдардағы, клеткалардагы зат алмасу процесініц орта жағдайының алуан өзгерістеріне бейімделуі барысындағы, әрі сол организмнің ортаға белсенді ықпалы барысындағы өзгерістерініц нәтижесі. Функция деп жүйеніц немесе органныц спецификалық әрекетін айгады.
Физиологияныц негізгі міндеті - жануар және адам организмдеріндегі тіршілік процестерінің, мәселен нерв жүйесі мен басқа да жүйелер қызметтерінің спецификалық физиологиялық заңдарын одан әрі ашу, анықтау. Себебі, осы арқылы ол процестерді басқарудыц жетілген әдістерін табуға болады.
Физиология сөйтіп, тіршіліктің мән-магынасын, оның химиясы мен физикасын зерттеп білуге катысады.
Физиологияныц өз алдына қоятын мақсаты: 1. Тірі организмдегі қалыпты функциялардыц іске асуының заңцарын қоршаган ортаныц үнемі өзгермелі және дамымалы жағдайларымен байланыстыра зерттеу; 2. Сол тірі организмдегі функциялардыц онтогенез және филогенез барысындагы дамуын әрі олардыц өзара байланыстарын зерттеу.
Физиологиялық процестерді зерттеудің әртүрлі децгейлері бар: молекулалық, мембраналық, субклеткалық, клеткалық, тканьдік, органдық, жүйелік және организмдік.
        
        И.М. Төленбек
Адам мен жануарлар физиологиясы (2-бөлім. Висцеральдык жүйелер), жалпы
редакциясын басқарған И.Төленбек/окулык/ - Алматы. Ы.Алтынсарин атындағы
Қазактың ... ... ның ... ... ... 2000 ж., ... 5-8380-1834-8
Окулык адам мен жануарлар организмдерінің сырткы коршаған ортамен
байланыс кезінде аткаратын кызметін зерттейді, олардың іске ... ... ... ... ©
© Ы.Алтынсарин атындағы Қазактьщ білімакадемиясының Республикалык баспа
кабинеті, 2000
Еңбек жоғары оку орындары жаратылыстану факультеттері- нің студентгері
мен ... ... ... ... Х.Д.Дүйсенбин- биология ғылымдарының док-
торы, Үлтгык Ғылым акаде- миясының корреспондент
мұшесі, профессор
А-Аскарова - ... ... ... адам мен ... ... кафедрасының
меңгеру- шісі, биология ғылымдарының кандидаты
Баспаға Ы.Алтынсарин атындағы Қазактың ... ... ... ... ... ... ... отырған оқулық пединституттар мен университетгердің биологиядан
маман дайындайтын факультетгері студентгеріне арналып ... Бүл ... мен ... физиологиясының жалпы курсының висцеральдық жүйелерге
қатысты тараулары /ішкі секреция бездері, қан, қан айналу, тыныс алу, ... зат пен ... ... ... шығару процестері/ және тері қызметі
қамтылды. Сондай-ақ бірінші бөлімге ... И.М. ... ... 1992, "Сенсорлық жүйелер /анализаторлар/ физиологиясы",
1994/ симагаңдықтан енбей қалған "Кіріспе. Физиология пәні, даму этаптары,
зерттеу әдістері" деген тақырышы осы бөлімге ... ... ... ... ... екі оқу ... ... берілген болатын.
Бірақ онда қарастырылған мәселелер толыгымен жоғары оқу орнына арналған
типгік багдарлама талаптары негізінде баяндалганын айгуымыз керек. Ендігі
міндет, сол ... оқу ... ... және ... ... ... ... кейінгі жаңалықтары мен уақыттың жаңа талаптары
түргысынан өндеп, толықтырып, оқулықтың 1-бөлімі деген атпен баспага үсыну.
Егер осы жоспар іске асса, адам мен ... ... ... курсы
бас-аягы түгенделіп, ресми түрде университеттер мен пединституттардагы
биология мамандыгы бойынша жоғары білім алуіа ... ... ... ... ... ... ретінде қызмет атқармақ.
Ішкі мүшелер /висцеральдық/ жүйелеріне қатысты біраз материадцар бүдан
ертерек жарық көрген оқу ... ... Ф.А, ... ... ... және гигиенаны оқытудың кейбір мәселелері", 1970;
"Адам физиологиясы", 1985/ баяндалган еді. Одан бергі өткен уақыт ішінде
физиология гылымы жаңа көзқарастармен, теориялармен, ... да ... ... ... ... ... ... үшін заман талабына
лайықтанған жаңа оқулықты жазып, бастыру кезек күтгірмейтін, шүгыл
қажеттілік деп ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы /30- 40 жылга жуық/
жоғары оқу орындарында осы пәннен лекция және лабораториялық сабақтар
жүргізудегі тәжірибесін, сондай-ақ халықаралық ... ... ... да ... ... ... кітаптар мен материадцарды пайдаланды.
Баяндалган деректер ауқымы, жүйесі яғни оқулық мазмүны бүгінгі таңца ресми
түрде қолданылып жүрген ... оқу ... ... ... тиісті мәселелер ылғи да мүлтіксіз, сц жогары ... ... ... ... ... "Көш жүре ... оқушы қауым оіі байқаған кем-кетіктерді хабарлап жатса, біздер
оларды алгіл ... ... ... ... ... ... пәні жане оныц ... мен даму этаптары.
Физиология - "физис" - табиғат, "логөс" - ілім деген грек сөздерінен
қүралады. Адам мен жануарлар ... осы ... ... ... ... ... ... қызметін зертгейді, олардың
іске асу зандылықтарын ашады.
Физиологиялық тіршілік ... ... ... ... ... процестер тірі материяда жаңа сапалы мазмүнға ие
болатын онда ... ... және ... ... ... ... ... процестер физиологиялық функцияларды
қамтамасыз етеді. Физиологиялық функция - гірі ... ... ... ... ... әрекеттесуініц көріністері.
Функция /кызмет/ организмдегі, органдардағы, клеткалардагы зат алмасу
процесініц орта жағдайының алуан өзгерістеріне бейімделуі барысындағы, әрі
сол организмнің ортаға ... ... ... ... нәтижесі.
Функция деп жүйеніц немесе органныц спецификалық әрекетін ... ... ... - ... және адам ... ... ... нерв жүйесі мен басқа да жүйелер
қызметтерінің спецификалық физиологиялық заңдарын одан әрі ашу, анықтау.
Себебі, осы арқылы ол процестерді басқарудыц жетілген әдістерін ... ... ... ... оның ... мен физикасын
зерттеп білуге катысады.
Физиологияныц өз алдына қоятын мақсаты: 1. Тірі организмдегі қалыпты
функциялардыц іске ... ... ... ортаныц үнемі өзгермелі және
дамымалы жағдайларымен байланыстыра зерттеу; 2. Сол тірі организмдегі
функциялардыц онтогенез және ... ... ... әрі ... ... ... ... зерттеудің әртүрлі децгейлері бар:
молекулалық, мембраналық, субклеткалық, клеткалық, тканьдік, органдық,
жүйелік және ... ... өмір сүру ... білу үшін, ец бірінші рет, оныц
жеке органдарыныц қызметін, олардыц бір-бірімен
және сыртқы ... ... ... ... ... бүл жеке ... зерттеу әруақта организмнің тіршілік ету ортасына байланысты жалпы
өмір сүру қызметін толық білу ... ... ... ... Осындай
синтездік физиология ғана организм функцияларын толық білуге және оны
басқару ... ... ... бере ... ... ... ... бір-бірімен өте тыгыз байланысып
жатқандықтан, оларды зерттеуде коптеген қиындықтар кездеседі. Сондықтан
ондагы әртүрлі органдар жүмысын, оган организмде жүретін басқа ... ... ... ... ... ... нәрсе болып табылады.
Осындай күрделі қүбылыстарды олардыц жәй түріне айналдырып және ... ... ... жолын анализ /талдау/ жолы деп атайды. Бүган
мысал организмнен болініп алынган белгілі бір органдардың жүмысына қолдан
жасалган ортада бақылау жүргізу. Бірақ, ... ... ... процестер
сол орган қалыпты организм денесінде түрганда қалай жүреді деген сүраққа
жауап бсрс ... ... ... ... операция жасау /тірідей кесу/
әдістемесі де қанагаттаңдыра алмайды. Себебі, мүнда орган қызметін бақылау
қалыпты тіршілік еіу ортасынан әлдеқайда алыс жатқан наркозбен үйықтатылган
жануарлар ... ... ... ... әдіспен зертгеуді теріске
шыгаруга болмайды. Бірак, негізгі мақсат жартылай емес, бөлшекгенбеген ,
біріүгас жамуар организмін ... ... ... ... ... ... ... созылмалы /үзақ уақыт бакылауга мүмкіндік беретін/
тәжірибелер жасау әдісін енгізді /фистула қою өдісі деп те ... ... ... ... ... ... ... отырып операция
жасалган жоне одан жазылган жануарларда жүрпзіледі. Мүпдай ж;шуарлардыц
дені сау және барлык оргапдар қалілпи ки ШВТ ... ... ... ... оріан кызмстіне галдау жүргізуге де және оны организмнің
басқа
Депо
Метаболизм

Шыгару звеносы
Эффектор звеносы
1-сурет. Жалпы гуморальдық ретгеу жүйесінің звенолары. Үзіліссіз /түтас/
стрелкалар - тура ... ... ... ... - ... осы ... жеке ... қысқаша түсінік берейік. Келтірілген
схемадан көрініп турғанындай, эндокриндік бездер қызметі екі жолмен
басқарылады. Бірі - ... ... ... ... ... іске ... ... нерв импульстері
гормон жасайтын /синтездейтін/ және бөлетін эндокриндік қүрылымдарга
тікелей беріледі. Бүл жолды нервтік, цереброгландулярлық ... ... ... тыс/ деп ... ... ... ... қызметіне бүл механизм ортақ. Екіншісі гумораддық. Мүнда орталық
нерв жүйесінің ... ... ... ... клеткаларға гипофиз
арқылы беріледі. Осыдан оны церебропитуитарлық /ми-гипофиз/ немесе
гипофизарлық деп те атайды.
Бүл жолмен ... ... ... деп аталатын арнайы гормондар
әрекетінен қызметін езгертетін эндокриндік бездер /қалқанша без, бүйрек
үсті безінің қыртысы/ басқарылады. ... ... ... ... ... ... негізгі жолы - кері байланысқа негізделген
жергілікті өздігінен реттелу болып есептеледі. Мысалы, Лангерганс
аралшықтарында жасалатын, қандағы қант ... ... ... қандагы глюкоза шамасына орай; паратирин, кальцитонин гормонда-
рының секрециясы қандагы кальций мөлшеріне байланысты озгереді. Мүндайда
нейро-гуморальдық басқарудың звенолары тек жергілікті ... ... ... әлсіретеді.
Эндокриндік функцияларды басқарушы орталық қүрылым- гипоталамус. Орталық
нерв жүйесінің бүл бөлімі басқарудың екі жолын да /нервтік пен
гипофизарлық/ іске асырады. Гипоталамустың нейро-секреторлық деп ... ... ... пептидтер-нейрогормондар синтездеп, боле алады
/нейросекреция/. Ендеше бүл клеткаларда нервтік /әрекет потенциалын
тудырушы/ және секреторлық /гормон ... ... ... ... ... ... ... арқылы басқара алады.
Эндокриндік клеткалар жасайтын гормондар химиялық габигаты түргысынан үш
топка жатады:
1. Амин қышқылдарыныц ... ... ... ... эпифиз
гормондары/.
2. Пегггидті және белокгы қосылыстар /гипоталамикалық нейропептидтер,
гипофиз, аралшық без, қалқан серік безі гормондары/.
3. Стероидтылар /бүйрек үсті ... ... ... ... ... және ... ... гөрмон-кальцитриол/.
Гормондар синтезделуі үздіксіз жүреді. Синтезделу қарқыны мен секреция
/бөлініп шығу/ қарқыны өзара байланысты. Клеткадан секрециялану өссе
синтезделу де ... және ... без ... ... жасалган гормон үшін депо рөлін де атқара
алады. Мәселен, ... үсті ... ішкі ... ми ... ... ... қалқанша бездің фолликулдарындагы /көшршіктеріндегі/
коллоид осындай қүрылымдар. Деподағы гормондар белоктармен, макроэргиялық
фосфатгармен, нуклеопротеид- термен ... ... ... ... ... Кейбір шрмондарды /мысалы, катехоламиндерді/, оларды
жасамайтын ткань клеткалары қаннан өзіне ... алып та ... ... түра ... ... ... ішкі ортада /қанда, лимфада, ткань
сүйықтығында/ бос күйінде және байланысқан күйде болады. Оларды
байланыстырып тасуга плазма белоктары, эритроциттер, тромбоциттер қатысады.
Қанның гормондық ... бос ... ... ... ... ... қарқынын оның жартылай ыдырау уақытын /Т У2/ ягни
тиісті молшерінің екі есеге азаю уақытын табу арқылы анықтайды. ... ... ... түрліше. Мысалы, катехоламиндерде бүл көрсеткіш
0,5-2 мин. аралыгында, ал тироксинде торт тәулікке дейін созылады.
Метаболикалық түрленістер барысында жаңа ақпараттық ... ... ... бүлардың оздеріне тән метаболикалық, физиологиялық
ерекшеліктері болады. Мысалы, ... ... ... болатын
үшиодтирониннің физиологиялық белсенділігі тироксиннен әлдеқайда күиггі
болады. Гормондар метаболизмі ферментгер әсерінен эндокриндік бездердің
өздерінде, ... ... ... ... ... ... гормондардың дер кезінде денеден шытарылып отыруының да үлкен
маңызы бар. Егер, мәселен, бір гормонның бауырда ... ... ... әрі оның ... ... ... ... оның тиісті тканьге
әсері шамадан тыс күшейеді. Мүндайда сол гормонның синтезі мен сеқрециясы
өзгермеуі де мүмкін.
Гормондар метаболитгерінің ... ... ... ... ... орай, олардың несеп /зәр/ қүрамындагы мөлшерін анықтау арқылы
белгілі бір бездің қызметін бағалауга да болады. Бүйректен баска, аталган
өнімдерді сыртқа шығаруга тер ... ас ... ... бауыр /от
түрінде/ қатысады.
Эффекторлық звенода гормондық ретгеудің биохимиялық және физиологиялық
көріністері іске асады. Эффектор клеткалары кез-келген гормон ... Ол тек ... ... ... "таниды" және гормон да өзінің
тасылуының барысында өзіне керегін "іздейді", "табады". Ендеше әр гормонның
өзінің "нысана-клеткасы", ... ... ... Бүл ... байланысты екі
жақты күрделі процестің мәнісі мынада. Гормон молекуласында арнайы қызмет
атқаруға маманданған топтар - ... ... ... оның ... тән болатын спецификалы ерекшелікті анықтайды, екіншісі - оның
белсенділігшін; деңгейін анықтайды, үшіншісі - нысана іздеуші, т.б. Ал
эффектор клеткасының мембранасында өзіне тиісті ... ... ... Бүл ... - ... макромолекуладан қүралады. Осы
макромолекуланың арнайы бөлімі /тобы/ тиісті гормонның "нысана іздеуші"
гапгомерімен изоморфты ... Сол ... де ... ... "таниды",
бір-бірімен "табысады" ягни өзара әрекетгесуге түсіп, гормон- рецегггорлық
кешен түзіледі.
Гормондар эсер етуінің түрлері, жолдары және механизмдері
Гормондардың организмдегі әрекетінің бес түрін ажыратады. ... ... ... ... ... /түзету
енгізуші/, реактогендік. Енді осыларды қысқаша жеке-жеке қарастырайық. 1.
"Нысана - тканьдегі" зат алмасу процесінің ... үш ... ... іске асырады. Біріншіден, гормондар клетка мен оныц оршноидтары
мембранасының өткізгідггігін өзгертеді. Осыдан ... ... ... және ... ... ... ... ақырында клеткадагы метаболизмнің барлық түрлері
өзгеріске түседі; екіншіден, гормондар клеткадагы ... ... Бүл ... ... мен ... ... кофактор-
лармен байланыстың жеңілдеуінен, фермент молекулаларының ыдырау қарқынының
азайып-көбеюінен, проферментгер белсенділігінін; кеміп-күшеюінен корінеді.
Үшіншіден, гормондар клетка ядросының ... ... ... ... жолдармен эсер ету арқылы ферменттер синтезін жандандыра немесе баса
алады.
2. Морфогенетикалық эсер ... ... ... және ... ... ... нәтижесінде пішін түзілу, жіктелу
/дифференцировка/, қүрылымдық элементгер осуінен корінеді.
3. Кинетикалық эсер ... бір ... ... әрекетінің іске қосылуынан
корінеді. Мәселен, адреналин бауырдагы гликогеннің ыдырауына, қанга
глюкозаның түсуіне себепші; окцитоцин - ... ... ... тудырады.
4. Корригациялаушы эсер - қызмет атқарып түрган органның жүмыс қарқынын
кемітуден немесе ... ... ... ... ... ... ... инсулин оның гликоген жасау қызметін
жақсартады.
Ерекше ескеретін жәй, гормон әсерінің шамасы, багыты әу бастагы куй
ережесі арқылы ... Бүл ... ... ... тудыратын эффект
гормон қасиеті мен мөлшеріне гана емес, сондай-ақ клетка мембранасындагы
рецеіггордың қасиеті мен санына да байланысты.
5. ... эсер ... сол ... ... ... ... ... медиаторларга жауап беру қабілетінің /реактивтік/
деңгейін өзгертуден көрінеді. Мысалы, кальций реттеуші гормондар нефронның
дистальды бөлімінің вазопрессин әсеріне сезгіштігін төмендетеді, фолликулин
прогестеронның жатырдың кілегей ... ... ... ... іске асу үшін ... ... ... мөлшерінің
қатысуы керек /пермиссивтік-шешуші фактор - әсері/.
Гормондардың эсер ету механизмінің баламалы екі жолы бар деп ... - ... ... арқылы өте алмайтын немесе өтуі қиын гіептидты
гормондар мен ... ... ... - ... ... ... клетка
цитоплазмасындағы рецепторлармен өзара әрекетгесу нәтижесінде өз әрекетін
іске асыратын стероидты гормондар мен қалқанша без ... ... ... ... ... гормондар және катехоламиндер клетка
мембранасының сыртқы бетіндегі спецификалық рецепторлармен гормон-
рецепторлық кешвн түзеді. Бүдан әрі осы ... ... өз ... ... және ... іске ... ягни ... эффект тудыратын соңгы /екінші қатардагы/ аралық қосылыстар
/посредники/ пайда болады. ... ... ... ... төрт ... 1. ... - ... аденозин-моно-фосфат /ц. АМФ/; 2.
Гуанилаіциюіаза - циклды гуанозин-моно-фосфат /ц.ГМФ/; 3. Фосфолипаза С -
инозитол-үш-фосфат /ИФ3/; 4. Ионданган кальций.
Аталған жүйелер әрекетінің күрделі механизмге ... көз ... ... жүйе туралы толыгырақ сөз етейік.
Аденилатциклаза - ц.АМФ жуйесі. Клетка мембранасындагы аденилатциклаза
ферменті - белсенді және белсенді емес деп аталатын екі ... бола ... ... ... өтуі ... ... ... Өйткені бүл кешен гуанил нуклеотидініц /ГТФ/ ерекше ... ... ... ... іске асырады. Бүдан соц GS-
белок әсерінен аденилатциклазага магний /Mg/ қосылады. Осыдан
аденилатциклаза ... ... ... ... ... АТФ ... ... Ал бүл өз тарапынан клетка цитоплазмасындагы
протеинкиназаныц екі типінің белсенділігін артгарады. Бүлардыц әсерінен
клетка ішіндегі көптеген белоктардың фосфорлануы жүреді, осыдан мембрана
өткізгшггігі, ферменттер саны мен ... ... ... ... ... кәдімгі гормондар тудыратын метаболикалық әрі осыган орай
функциональдық өзгерістер жүреді /2-сурет/.
|_|> |
| |Гормон |
| | |
| ... |і |
| | ... |
| ... |к |
| |■ J ... ГТФ ... \ |г ... |
|атф+н2о |._» цАМФ _ _ |
| |л |
| ... |
| |\ |
| |+ V ... ... ... і ... ... ... , фосфорлануы.
Метилдену тежелуі
Қосылыстар' метилденуі
L
J L
Метаболизм және клетка функциялары
2-сурет. Гормондық әрекеттіц аденилатциклаза - ц.АМФ жүйесі ... іске ... ... мөтінде.
Протеинюшазалар белсенділігін артгырудан басқа, ц.АМФ - тің клетка
ішіндегі ... ... ... үш ... ... ... ... - кальций-кальмодулин жүйесі; екіншісі - трансметилаза жүйесі және
үшіншісі - аденозин - 5 - монофосфат - ... ... ... ... РНК- ның барлық типтерін, хроматин мен мембрана белоктарын, сондай-ақ
біраз тканьдік гормондардың, мембрана фосфоли- пидтерінің метилденуін
қамтамасыз етеді. Бүдан пролиферация ... ... ... ... ... және ... каналдар қасиеттеріне
ійрмондық \/ әсерлер іске асады. Әсіресе, гормондар молекулалары мен
мембранадагы рецепторлық белоктар өзара әрекетгесуіне эсер етеді. Ерекше
айтарлық нәрсе, аталган жүйелер ылги бір ... га, бір ... ... ... ... болғанда олар гормондық эффектіні тоқтатып та
тастайды. Мәселен, ц. АМФ ніц арнайы ферменті фосфодиэстераза
аденилатциклаза - ... ... ... ... ... ... /2-сурет/. Өйткені ол ц.АМФ-ні гидролиздеп, бүдан аденозин-5-
монофосфат түзіледі. Бүл өнім одан әрі ыдырап, клеткада ... ... ... ... ... күрт басып тастайды. Міне осыдан біраз
гормондық әсерлерде ... ... ... ... ... ... кальций гормон-
рецепторлық кешен түзілгеннен соц клетка ішіне клетка аралық ортадан
түседі. Сондай-ақ ол ретгеуші белок G- ныц қатысуында гормон-рецепторлық
кешен ... ... ... ... ... ... фосфолипаза-С
қызметіне де байланысты /3-сурет/. Өйткені бүл фермент әсерінен мембрана
фосфолипидтері гидролизденіп, бүдан екі соңғы аралық ... ... және ... ... болады. Міне осы инозитол-3-фосфат кальций
иондарын клетка ішіндегі деполардан-эндоплазмалық ретикулумнан шығарады.
Бүл аталған жолдармен цитоплазмага өткен кальций ет клеткаларында арнайы
белок ... С мен, ал ... ... ... ... - ... түседі. Калыдаймен байланысқан кальмодулин өзініц кеңістіктік
конфигурациясын өзгертеді де, ... ... ... Бүдан белоктар фосфорлануы жүреді. Клетка ішіндегі кальцийдіц
қысқа уақытқа көбеюінен түзілетін бүл ... ... ... түрткі бола
Диацилглицерол
Инозитол-З-фосфат
Мобилизация Са
Протеинкиназа - С
Фосфолипаза А-2
Арахидон қышқылы
Простаноидтар
Кальмодулин + Са
Гәуелді протеинкиназа К-т
Белокгар фосфорлануы
3-сурет. Фосфолипаза С - ... ... ... ... іске асу ... Түсіндірмесі мөтінде.
алады. Мәселен, оның әсерінен ет жиырылуы, гормондар секрециясы,
медиаторлар босауы, ДНК синтезі, клеткалар қозғалысының өзгерістері,
мембрана арқылы заттардың тасы- малдануы, ферменттер ... іске ... ... ... ... соңғы аралық қосылыстардың
барлығы дерлік /ц.ГМФ-тан басқасы/ жасала алады және олар бір-бірімен
түрліше өзара байланыс
""?
і
ц.АМФ
ЯДРО
орнатады. Мысалы: 1. ... ... ... тең ... түрде қагысу,
2. Аралық қосылыстар тиісті кезекпен бірінің әсерін келесісі жалғастыру, 3.
Аралық қосылыстардың бірінің негізгі рөл атқаруы, 4. ... ... ... ... ... ... жүре алу/, 5. ... антогонист болуы /бірі - реакцияны тудырады, екішдісі - оны
тежейді/.
Гормон
Мембраналық рецептор
мембрана аденилатциклаза
Цитоплазмалық рецептор
Ядролық рецептор
|'Хромати|1 г |. ... |/ N | ... | ... | | |
|v > | | |
| |* ДНК | ... белоі
мРНК тРНК р/РНК
Рибосомалар
Белоктар мен ферменттер синтезі
мембрана
4-сурет. Стероидгы гормондар өрекеті механизмінің схемасы. ... ... эсер ету ... келеек, /4- сурет/ оларды
мембраналық рецептор спецификалық түрде "танып", клетканың ішіне өткізеді.
Онда ерекше цитоплаз- малық белок-рецептор болады. Ол гормонмен ... ... ... ол ... ... ... Бүл жерде үшінші рецептор
бар. Онымен қосылудан гормон-ядро рецепторы кешені түзіледі. Бүл кешен
хроматиндік акцептормен, спецификалық қышқыл белокпен, ... ... ... ... ... ... ... және
рибосомалық РНК синтезделеді. Осы тәріздес белок пен ... ... ... цитоплазмада, рибосомада да жалтасады. Әдетте бүл
процестер жүру үшін ядрода гормон-рецепторлық кешен бірнеше сағаттар ... ... Таты бір ... ... жай бар. ... ... ... ц.АМФ және ионданған кальцийдіц мөлшері де көбейеді. Өйткені,
шамасы, олар клеткадагы соцғы аралық қосылыстардыц да жүйесін жандандыра
алатын ... ... Ал ... ... өз тарапынан клетка ядросындагы
гендер транскрипциясына тандамалы түрде эсер ете алады. Бүл эсер клетканыц
сыртқы ... ... ... ... ... де, ... ... клетка ішіне өтуі арқылы да іске аса алады. Пептидті гормон-
рецепторлық кешеннің интернализа- циясы /ішке өтуі/ эндоцитоз арқылы
жүреді. Цитоплазмада гормон-рецепторлық кешені бар ... ... ... ... бүзады. Дегенмен, біраз бүзылмаган кешендер, жоға- рыда
айтқандай, клетка ішілік белсенділік көрсете алады екен.
Гормон-рецепторлық кешеннің интернализациясы клетка ... ... ... ... ... ... әкеліп согады.
Осьщан, шамасы, гормонныц артық мөлшері секрецияланганда эффектор
сезгідггігінің төмендеуі немесе оныц десенситизациясы жүретін болуы керек
/теріс кері байланыс/. Бүган қарама-қарсы қүбылыс- ... ... ... ... да ... кері ... байланыс
арқылы түсіндіруге болады. Бүл жагдайда мембранада бос рецепторлық орындар
көбейеді. Өйткені, бір жагынан, интернализация азаяды, ... ... ... ... орын ауыстыра алатындықтан оныц
беткейіндегі рецепторлардыц белсенді учаскелері кобейеді. Қорытып айгқанда,
гормондар клеткага ақпараттық ... ... ал ... өз ... ... өз ыңгайына қарай өзгерте алады.
Белгілі бір гормондар барлық органдарға бірдей эсер ете бермейді, белтілі
бір органдарга, ... ғана эсер ... ... ... ... жоқ. Сол ... жануардың бір түрінің гормоны не соның
сығындысы екінші бір жануар денесінде де сондай эсер ете алады.
Клеткалық қүрылысы жоқ ортада гормондар әрекет ... олар ... ... ... ... ... ... қалқанша бездің
гормоны - тироксин - митохондриядагы тотыгу процестеріне эсер етеді. Үйқы
безінің гормоны - инсулин - клетка ... ... ... ... ... ... организм қажетіне және қоршаган орта жагдайларына
тікелей байланысты болады. Гормондар реттеушілер деп есептелсе, реттеушілер
мен бүлар реттейтін процестердің арасында екі жақты ... бар. ... бір ... ... ... ... көбірек жасалса, соган орай
ол органның қызметі белгілі бір ... ... ... енді ... былай,
жогарыдагы гормон аз бөлінеді не тоқтап қалады.
Ішкі секреция бездерінің кызметін және олар бөліп шыгаратын гормондардың
маңызын зерттеп білу үшін әр ... ... ... ... не ... ... бір ... операция жасап алып тастау.
Безі алынып тасталган организмніц органдары қызметіндегі туган озгерістер
арқылы бездіц рөлін анықтайды.
2. ... бір ... не ... тірі ... екінші бір
жеріне көшіріп, қондыру немесе жамау.
Жамалатын органның бөлшегін трансплантат деп атайды. ... ... ... ... ... ... бір ... екінші орынга соныц оз
безін жамау.
ә/ Гомотрансплантация - бір түрге жататын жануарлардыц бірініц ... ... ... ... ... ... ... Гетеротрансплантация - эр түрлі түрге, туысқа жататын жануарлардыц безін
бір-біріне көшіріп ... ... ... ... ... нәтижесінде тоқтап
қалған органдар қызметін трансплантация арқылы қайта қалпына келтіруге
болады. Көшіріліп қондырылған трансплантат біраз уақытқа дейін сол жердіц
тканімен ... ... ... де, ... ... ... ыдырап, сіңіп
кетеді. Сондықтан органныц бүзылган қызметін бүл жолмен ... ғана ... ... ... ішкі ... ... экстрактын /сыгындысын/ енгізу және
үнтақ күйіндегі не шикі күйіндегі безбен тамақтандыру. Бүл да алынып
тасталган бездің ... ... ғана ... ... ... ... Хирургиялық жолмен екі организмді бір- біріне тігу не
болмаса олардыц қан тамырларын бір-бірімен бітістіру. Мүндай ... бір безі жоқ ... ... безі бар ... ... ... ... қалыпты өмір сүреді.
5. Ішкі секреция бездерініц гиперфункциясы немесе гипофункциясы кезінде
ауырған адамга ... ... ... ... ... ... бөлігін
операция жасап алып тастайды да, гипофункция кезінде оган басқа жануардан
без алып қондырады.
6. Зерттеп отырған ... ... бір ... бар ... сол ... келетін
және одан кететін қандагы сол гормонныц концентрациясын анықтау арқылы
біледі /ангиостомия әдісі/.
7. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... анықталды. Олар таза күйінде бөлініп алынды. Гормондардыц
синтетикалық препаратгары ... және ... ... ... ... ... ... түзіле алатындыгы анықталды.
8. Эндокриндік бездердің функциальдық күйін багалау үшін гистофизиологиялық
әдісті де қолданады. Мүнда специфи- калық гистологиялық, гистохимиялық
әдістердіц көмегімен, электрондық ... ... ... циклыныц әртүрлі этаптарында, сондай-ақ түрлі физиологиялық
жүктемелер бергенде тиісті безде ... ... ... ... ... ... Биотестілеу әдісін де аз қолданбайды. Бұл үшін көбінесе шрмондық
бірлікті анықтайды. Оның мәнісі - ауырган жануардың ... ... ... ... ... өз ... келтіре алатын без
сыгындысыныц немесе ондагы гормон мөлшерін табу және оның ... беру ... ем ... Кейікгі кездерде гормон концектрациясын анықтау үшін
радиоиммунологиялық әдісті көп қолданады. Бүл мақсатта зерттелетін
гормонды спецификалы түрде өзіне байланыстыратын иммуноглобулиндерді
/антиденелерді/ пайдаланады. Бірақ бүл әдіс ... ... ... ... ... Ал ол оның биологиялық
белсенділігімен ылги да сай келе бермейді. Осыган орай, енді ... үшін ... ... ... ... ... өсуін, дамуын ішкі секреция бездерінің гормонымен реттеу
жалпы ... ең ... ... ... ... Ол нерв жүйесі жаңа
гана пайда болып келе ... ... ... ... ... ... Ал жогаргы сатыдагы жануарларда ішкі секреция бездерініц
қызметі нерв жүйесіне багына отырып, организмдегі түрлі органдардыц бір-
бірімен және ... ... ... ... ... ягни организмніц
сыртқы орта өзгерістеріне бейімделушілігін жецілдетеді. Сондықтан, ішкі
секреция бездерінің қызметін және одан бөлінетін гормондардыц ... ... ... ... ... ... мен ... зор.
Гипоталамус - гипофиз жүйесі
Гормондық реттеудіц жалпы мәселелерін сөз ... ... ... ... ... нервтік қүрылымы-гипоталамус.
Оныц нейронда- рыныц сомасында /денесінде/ жасалатын нейросекреция
/нейрогормон/ дән түрінде /гранула ... ... да, ... бойлап
мидыц басқа қүрылымдарына, ликворга /ми-жүлын сүйықтыгына/, немесе
гипофизге тасымалданады.
Осыған орай гипоталамустың терт түрлі нейроэндокриндік жүйесін ... ... - ... жүйесі. Мүнда нейросекретор- лық
клеткалар аксондары мидың гипоталаамустан басқа қүрылымдарына /таламусқа,
лимбиялык жүйеге, сопакша миға/ ... ... Ал ... ... және ... рөл ... /вазопрессин, эндогендік
опиилар, нейротензин, Р-заты, соматостатин, киоторфин, т.б./.
2. Гипоталам-аденогипофиз /алдыңғы гипофиз/ жүйесі. Гипоталамустың
гипофизтропты зонасында орналасқан үсақ нейросекреторлық ... ... ... ... ... аденогипофиздің
безді клеткаларының қызметін реттейді. Гипофиз гормондарының синтезі мен
бөлінуіне комектесетін нейропептидтерді рилизинг- гормондар немесе
либериндер деп, ол процесті ... ... ... статиндер деп
атайды. Нейросекреторлық клеткалар аксондары гипофиздің ортаңғы
үстіртіндегі қан тамырлары қабыргасында аяқталады. Бүл жерді гипоталам ... ... ... ... ... деп есептейді.
Гипофизтропты гормондар аденогипофизге оның қақпа веналары арқылы түседі.
Одан ары капиллярлар торына отіп, ақырында гормон жасайтын нысана -
клеткаларга жетеді.
Аденогипофиздің без ... эсер ... алты ... - ... және
үш ингибирлеуші гормондар бар. /1-кесте/. Бүлардың атгары эздері реттейтін
гипофиз гормондарынан шыққан. Мысалы, гипофиздің тиреотропты клеткаларына
эсер ететінін тиреотропин-рилизинг гормон /ТРГ/ ... ... ... т.с.с.
3. Гипоталам - артқы гипофиз /нейрогипофиз/ жүйесі. Жогары сатылы
омыртқалыларда гипоталамдық болім оның супраоптикалык, және
паравентрикулярлық ядроларындагы ірі нейросекреторлық клеткалары болып
есептеледі. Бүлардың ... ... ... ... ... Бүл ... бойлап нейрофизин /нейрогормон тасушы қосылыс/
қүрамында жылжитын нейросекрет нейрогемальдық органда-гипофиздің артқы
болімінде аяқталады. Аталган ... ... ... ... ... ... ... /АДГ/ және окситоцин жасалады.
Супраоптикалык ядрода негізінен вазопрессин, ал паравентрикулярлық ядрода
кобіне окситоцин
жасалады. Бүл ... ... ... түрады, яғни нанопептидтер
болып есеіггеледі. Оларды нейрогипофиз деполайды.
Гипоталамустың гапофизтропты гормондары
1-кесте
|Қысқарган |Толык атгары ... ... | ... клеткалары|
| | ... ... |
| | ... |
|1 |2 |3 ... ... ... |ттг |
| ... | |
| ... |
| ... ... | ... ... ... ... |рилизинг-гормоны, | |
| ... | |
| ... (Го- | |
| ... |
| ... | ... /КРФ/ ... |
| ... мон ... | |
| ... | ... |Өсу ... |ГР /өг/ ... |ризилинг-гор- моны, | |
| ... | ... ... |ПРЛ |
| ... нм | |
| ... прп ... | |
| ... | ... ... |мсг |
| ... ның | |
| ... | |
| ... | |
| ... | ... ... |ГР /өг/ ... ... ... | ... |өсу ... | |
| ... ... | |
| ... | |
| ... тид | ... |пролактиннің |ПРЛ ... ... | |
| ... ... | |
| ... | |
| ... | ... ... |мсг |
| ... ды | |
| ... ... | |
| |/фак | |
| ... ... | ... - ... нефрон каналшалары қабырға- сының су
өткізгіштігін жақсартады да, оның реабсорбциясы күшейеді. Бүдан несептің
осмос қысымы жоғарылайды, оның ... ... ... ... ... байланысты, шөлейт жерлерде тіршіліх етуге бейімделген жануарларда
/мысалы түйеде/ ылгадцы жерде өмір ... ... /мыс. ... ... ... ... едәуір артық болады.
Окситоциннің организмдегі рөлі әрқилы. Ол жатырдың, қан тамырларының
қабырғасындағы ... ... ... ... ... әйелдердің
босануына көмектеседі; сүт бездеріндегі /желіндегі/ миоэпителиалдық
клеткаларды жиырып ию процесін іске асырады.
4. Гипоталам-метагипофиз жүйесі. ... ... - ... ... және ... ... клеткалардан бастау алады.
Бүлардың аксондары гипофиздің алдыңгы және аралық бөліктерінің шекарасында
аяқталады және меланостатин мен мелано- либеринді тасымалдайды. Бүлар
окситоциннің фрагменттері.
Гипофиз. Мвдың ... ... ... ... гипофиздің
негізгі үш бөлігі /аденогипофиз, нейрогипофиз және метагипофиз/
гипоталамустың арнайы зоналарымен тікелей байланыс орнатып, аталған
жүйелерді қүрады. Сөйтіп, организмдегі үйлестіруші /координациялаушы/
механизмнің нервтік және ... ... ... ... ... ... ... алдыңгы бөлігінің /аденогипофиздің/ секреторлық клеткалары
адам мен көптеген омыртқалы жануарларда тропты гормондар деп аталатын,
шеткі басқа эндокриндік бездерге эсер ... төрт ... және ... ... ... нысана-тканьдер мен органдарғаәсер ететін үш гормон
жасайды. Олар мыналар:
Тропты гормондар
|Толық аттары ... ... ... ... |ФСГ ... Лютеиндеуші гормон|лг ттг ... ... ... ... | ... ... ... соматотропты|ӨГ,СТГ ... | ... ... |ПРЛ /ЛТГ/ ... | ... ... |МСГ ... | ... ... ... хромофобтылар, қалгандары
хромофильділер. Соңғылардың 30-35%-і ацидофильді клеткалар да, 5-10%-і
базофильділер. Нағыз секреторлық клеткаларга осы хромофильділер жатады.
Оның ішінде ацидофильді ... өсу ... ... ... ... ... ал ... - адренокортикотропты /АКТГ/,
тиреотропты /ТТГ/, гонадотропты /ГТГ/ - фолликул стимулдеуші - ФСГ және
лютеиндеуші - ЛГ-гормондарын жасайды. Хромофобты ... ... және ... ... ... ... ... клеткаларда гормондардыц жасалуы және одан бөлінуі былайша іске
асады. Капиллярдан клеткага микропиноцитоз жолымен секрет өнімдеріне қажет
заттар өтеді. Цитоплазмада ... ... де, олар ... ... Тордан бөлініл шыгатын көпіршіктер Гольджи кешеніне түседі
және осы жерде секрет өнімдерінің ақыргы синтезі жүреді. Пісіп-жетілген
сеқреторлық гранулалар клетка аралық кеңістікке ... ... ... бірі - ... ... ... екендігі
жогарыда айтылды. Бүл гормон бүйрек үсті безінің екі ... - ... және ... /ретикулярлы/ қабатгарының жетілуі мен қызметіне
керек. Шоғырлы зонада глюкокортикоидтар, ал ... - ... ... ... ... ... ... жоқ. Қалыпты жагдайда
оның қандагы мөлшері өте болымсыз /0-5 нг/мл/. Стресс /ширыгу/кезінде оныц
жасалуы және секрециясы бірнеше минугган соң-ақ күшейіп, қандагы мөлшері
де ... ... ... емес ... ... да эсер ете алады.
Мәселен, ол май тканінде липолиз жүргізеді; қандагы ... ... ... күшейеді. Гормонныц синтезі мен секрециясына гипоталамустын
рилизинг-гормоны және кері байланыс
механизмі ... ... ... үсті безі гормондарының шамасы эсер етеді.
Тиреотропты гормон /тиреотропин,ТТГ/ - қалқанша бездіц өсуі мен дамуына,
оның гормондары - тироксин /Т4/ мен трииодтирониннің Дз/ ... ... ... ... ... - ризилинг-гормоны /ТРГ/ және
қандагы қалқанша без гормондары ТТГ ... мен ... ... гормондарга /ГТГ/ - фолликул стимулдеуиіі /ФСГ/ және
лютеиндвуиіі /ЛГ/ гормон жатады. Атгарына сәйкес, біріншісі аналық ... ... ... ... ал ... үрық
каналшаларының жетілуіне, сперманың жіктелуіне керек. Лютеиндеуші гормон
Грааф көпіршігінің жарылуына /овуляцияга/, сары ... ... ... ... және аталық жыныс бездерінде гормондар жасалуга
көмектеседі. Бүл екі гормонныц әрекетгері көп жагдайда синергистер ретінде
байқалады.
Гипофизі ... ... ... ... гонадотропты
гормон енгізсе, бүзылган /атрофияга үшыраған/ гонадалар (жыныс бездері)
қайта жанданады және ... ... ... ... Әр ... ... екеуі де жасалады және оларда жыныстық ерекшелік байқалмайды.
Жануардың бір түрінің гонадотропиндері басқа түрдегілерге көп жагдайларда
эсер ете ... және эсер ... ... ол ... ... ... синтезі мен секрециясын реттеуге гипоталамустыц тиісті
ризилинг-гормоны және қандагы жыныс гормондарыныц мөлшері қатысады.
Аденогипозиздің ... ... ... ... емес ... ... эсер ... Топ қүрамына үш гормон: осу
гормоны /ӨГ/ немесе соматотропты гормон /СГ/, пролактин /ПРЛ/ ... ... /МСГ/ ... ... ... ... және басқа да сүйектердіц
шеміршектерінің сүйектенуіне эсер етеді. Егер гормон жасалу жас шақта ... ... ... ... бойы ... тыс ... кетеді. Бірақ та
дененіц салыстырмалы пропорциясы сақталады. Мүндайлардың бойы орта
бойлылардан 1,5 еседей биік ... ... ... өсу ... ер
кісілерде кездеседі және жыныстық жетілу кезеңімен сәйкес келеді.
Алыгггардың психикасы мен ой-өрісі өзінің дамуы жағынан төменгі деңгейде
болады, жыныстық әлсіздік ... Ол адам ... ... ... ... ... коруге болады. Бүл айтылгандарга керісінше, балада осу
гормоны жетіспесе /бездің гипофункциясында/, өсу тоқталады. Шеміршек
сүйекке айналмайды. Жыныс мүшелері де ... ... ... ... 1
м. ден аспайды. Бірақ дене пропорциясы сақталады. Бүл ауруды ергежейлік
/карликтік/ деп атайды.
Алыгггық ... ... ... бір ... ... ... деп ... Оларда үзынынан осу тоқталады. Бірақ осу қабілетін
әлі тоқтатпаған майда сүйектер мен бетгің, қол-аяқтың, жүректің, үйқы
безінің, бауырдың, кок ... ... ... ... ... қатты
үлкейіп, мүрын мен астыңғы жақ үзарады, еріндері қалындайды. Тіл колемінің
үлкейгендігі соншалық, тііггі ауызға симай кетеді. Мүнымен бірге олар ... ... су, ... ... ... ... ... жыныстық
қабілеті нашарлауы байқалады.
Өсу гормонының әрекетін іске асыруға арнайы зат - ... ... ... ... қатысады деп есептеледі. Ал оның өзінің жасалуына осу
гормоны эсер етеді.
Өсу гормонының ... ... ... ... ... және ... озгереді. ӨГ кобінесе анаболикалық багытга эсер етеді. Ол клетка
мембранасының инсулин гормоны жақсартатын глюкоза өткізгіштігін /глюко-
зага толеранттықты/ кемітеді, ... ... ... ... ... глюконеогенез /аминқышқылдарынан, алмасудың басқа аралық
онімдерінен глюкоза жасалу/ жанданады.
Тәулік барысында осу гормонының жасалу қарқыны оте күиггі /10-20 есеге
жуық/ озгеріп отырады. ... ... ... ең коп ... ... жүреді.
Гормон секрециясын реттеушілер - гипоталамустың рилизинг-гормоны /ӨГ-РГ/
мен соматостатин /ӨГ-ИГ/. Бүлардың озара қатынасы, шамасы, лимбиялық жүйе
күйіне байланысты болу ... ... ... ... азаюы
гипоталамустагы глюкорецепторларды тітіркендіріл, осу гормонының жасалуын
күшейтеді. Қандагы аминқышқыддары мен бос май ... да ... ... ... ... өсу ... секрециясын күшейтеді. Бүл эсер,
мүмкін, адренергиялық орталық қүрылымдар арқылы орындалатын болар.
Пролактин /ПРЛ/ - сүт бездерінің ... сүт ... ... ... ... ... бүл гормон сары дененің сақталуына және
оның белсенділігіне эсер етеді. Осыған орай оны лютеотропты гормон деп те
атайды /ЛТГ/. Ол ФСГ секрециясын ... ... ... ... мен
үрық копіршіктерінің осуіне комектеседі. Пролактин әсерінен қандағы қант
мөлшері көбейеді /гипергликемия/, май алмасуы озгереді.
Пролактиннің түрлі ... ... ... ... торт ... ... ... Су, минералдық заттар алмасуына және осморетгеуге әсері. Біраз
балықтардың түщы суда қалыпты тіршілік етуі үшін ... ... ... өледі, ал ПРЛ ендірсе, тіршілігін жалғастыра алады.
ПРЛ клетка мембранасының су өткізгіпггігіне эсер етеді, натрий иондарын
шығаруды төмендетеді.
2. Эпидермис ... және ... ... ... ... ... ... сүтінің" жасалуы үшін, қанаттардың
өсуі үшін қажет.
3. Репродуктивтік /үрпақ жалғастыру/ іс-әрекетке ... ... ... ПРЛ ... гормондары тәрізді рол атқарады.
4. Май алмасуга әсері, ал біраз төменгі сатылы омыртқалыларда өсуді
ретгеуге қатысу.
Төменгі ... ... ... ... ... ... ... жагынан сүт қоректілер пролактинінен озгеше; ол жогары ... ... ... ... Пролактин мен осу гормонының ізашары біреу деп
есептеледі. Мүмкін, сондықтан да олардыц қүрылымдары мен ететін әсерлері
үксас болуы керек.
Гипоталамуста ... ... және ... бар. ... ... гормондары күшейге алады.
Меланоцит стимулдеуші гормон /МСГ/ тері ... ... ... ... ... саны мен ... ... МСГ-ніц қатысуында тері мен жүннің түсініц жыл маусымдарына
лайық езгеруі жүреді. Гипоталамуста МСГ-нің рилизинг және ... бар. ... ... ... ... ерекше бір топ клеткаларда /Лангерганс аралшықтары/
тікелей қанға түсетін гормон түзіледі /ішкі секрет/. Сондықтан, бүл бездің
ішкі секрециялык ... ... сөз ... оны ... без деп ... бездің ішкі секрециялық қызметінің бүзылуы диабет ауруын
тудырады. Мүндай жағдайда организмнің қабылдаған қантының көп мөлшері
пайдаланылмайды, бауырдың ... ... ... де ... ... ... қант мөлшері шамадан тыс көбейіп кетеді /гипергликемия/.
Қалыпты жағдайда кандағы қанттың мөлшері 0,1-0,12% болады және бүйрек
арқылы қант сыртқа шыгарылмайды, ягни ... қант ... Ал ... ... ... 0,3- 0,8 процентке жетеді де, кант бүйрек арқылы
сыртқа шыгарыла бастайды, несепте қант байқалады - ... Көп ... ... ... көп ... су шыгарумен үпггасады. Диабетпен ауырган
адам тәулігіне 8-10 л несеп ... ... ... Сондықтан мүндай
адамдар сыртқа шыққан судың орнын толтыру үшін көп мөлшерде су ... 30-40 ... ... ... мүндай бүзылуы - майлар мен белоктардың алмасуын да
бүзады. Егерде жай уақытта май су мен көмір қышқыл ... ... ... ал оның ... ... ... алмасу өнімдері - кетонды денелер
түзіледі. Әдеттеіі жагдайда белокгардың 60 проценті углеводтарга айналады.
Осындай глюкозага айналу процесінде белоктың алмасуы ... ... ... өнімдері түзіледі. Белоктың ыдырауынан пайда болтан қышқыл
өнімдер мен кетонды денелер қан реакциясын қышқылдық жагына ауыстырады
/ацидоз/. ... ... ... ... ... алу жиілейді, жүректің
жүмысы нашарлайды, адам есінен танады. Акырында адам өледі.
Диабеттің үйқы безімен байланысын иттерде жасалган тәжірибелерден
байқауга болады. Үйқы безін алып ... штің ... 4-5 ... ... ... ... Мүндай итте диабет ауруы дамиды, 15-20 күннен кейін ол
өледі.
Диабетпен ... ... ... ... ... күннің өзінде де одан
жазылу қиын. Тек үйқы безінің гормонын тапқаннан кейін гана диабетпен
ауыргандарды емдеуге мүмкіндік ... 1901 жылы орыс ... ... JI. ... бөліп алу әдісін алташ үсынган. Бүган дейін гормонды жеке бөліп
ала-алмаудың себебін ол үйқы безінің сөліндегі ферменттердщ сол ... ... деп ... ... ... ... гормонды фермент
ыдырата алмау үшін, үйқы безінің сөлі шыгатын өзекті ... ... ... жасайтын клеткалар бүзылады да, Лангерганс аралшықтары өз қалпында
сақталады. Мүндай бездің сығындысында гормон болады. Соболев Л. гормон ... ... үйқы ... ... да ... себебі, ондай безде
гормон болады. Бірақ Соболевтің үсынысы практикада жүзеге асырылмады. Тек
1922 жылы ... ... ... пен Бест ... ... ... отырып, үйқы безінің гормоны - инсулинді ашты. Қазіргі кезде
инсулинді алу үшін ... үйқы ... аз ... түз ... қосылган
су мен спиртгің қоспасында езеді. Осындай жагдайда протеолитгік ферментгер
активтігінен айырылады да, ... бүза ... ... ... ... оңай бүзатын болгандықтан, онымен ауруды емдегенде
ішуге болмайды, тек тер астына не ... ... ... ... зат болгандықтан басқа белокгардың қатысуында оның
мөлшерін жеке анықтайтын химиялық әдіс осы уақытқа ... жоқ. ... ... оның ... ... ... еске ... Инсулиннің әрекет бірлігіне салмагы 2 кг, 24 сагат ашықтырылган үй
қоянының ... қант ... 45 мг ... дейін төмендете алатын
мөлшерінің Уз алады. Стандартгы препараттардың 1 мг затында орта ... ... бар. ... ... ... тәулігіне инсулинді бірнеше рет енгізу
керек /20-40 тіпті 100 бірлікке дейін/. Инсулин углеводтардың алмасуына
эсер етеді. Олардың тотыгуын күшейтеді, бауырдың гликоген түзу ... ... ... ... ол ... кант мөлшерін азайтады,
бауырдагы гликоген мөлшерін көбейтеді. Үйқы безі алынып тасталған итке
инсулинді унемі беріп отыруы арқылы оның ... көп ... ... ... ауыртан адамдарга да мезгіл-мезгіл инсулин беру арқылы оларДың
өмірін сақтап, жүмыс қабілетін төмендетпеуге болады. Инсулинді көп мөлшерде
сиырдың бауырынан алады. Инсулиннің ... ... нерв пен ... ... ... ... ... инсулинді көп мөлшерде енгізсе,
қандагы қан мөлшері нормадан төмен, тіпті 0,045 процентке дейін түсіп кетуі
мүмкін. Мүндай ... ... ... ... Ет ... температура
төмендейді, адам есінен адасады. Организмнің осындай күйін инсулиндік
немесе ... шок деп ... ... қант ... не ... шок ... Сонымен инсулин мен адреналин бір-біріне қарама-
қарсы эсер етеді. Аралшық безден бүдан басқа глюкагон /қанда қантты
көбейтеді/, ... ... ... ... ... ... ... нерв әсерін күшейтеді/,
центропнеин /тыныс алу орталығын қоздырады, бронхаларды кеңейтеді/
гормондары да бөлінеді.
Глюкагон күиггі контрисулярлық гормон болып есептеледі және оның
тканьдердегі әрекеті аденилатциклаза - ц АМФ ... ... іске ... ... ететін әсерлерін бірнеше тарапта айтуга болады:
1. Бауыр мен еттердегі глюкогенолизді ... ... ... ... ... және май ... ... бауырда кетонды денелер синтезделуін күшейтеді де, олардыц тотыгуын
әлсіретеді;
5. ... ... ... ... ... ... синтезін көбейтеді.
Үйқы безінің эндокриндік бөлімінің қызметін симпатикалық және
парасимпатикалық нерв ... ... ... оның ... ... сол бездің өзіндегі глюкоза деңгейінің
өзгерістеріпе де байланысты ... ... ... ... ... ... ... полипептидтер де қатысады. Бул жолдагы глюкозаныц әсерінен
энтероглюкагон жасалып шыгады да, одан әрі ... ... ол ... ... ... инсулин секрециясын жақсартады.
Глюкогон секрециясының реттелуі алдыңғы гипотайустегі глюкорецепторлар
тітіркенуінің есебінен орындалады. Бүлар қандағы глюкоза мөлшерінің ... ... ... ... ... ... ... Симпатикалық әсерлер, керісінше, оны күшейтеді.
Бүйрек үсті бездері
Бүл бүйректің үстінде ... ... ... ... 5- 8 г. ... үсті
бездері өте жиі қан тамырларымен жабдықталған 2 қабатган түрады: 1/ ішкі ми
қабаты, 2/ ... - ... ... Бүл ... әрқайсысы өздерінде
түзілген гормонын қанға қүяды.
1. Ішкі ми қабатыныц /адренал немесе хромафин безінің/ қызметі. Ішкі ми
қабатында адреналин және норадреналин ... ... ... ... Қазір оны өнеркәсіп жолымен алып отырмыз. Адреналиннің әрекеті
симпатикалық нерв системасының әрекетіне үқсас. Себебі, ... үсті ... ми ... мен ... нерв системасының организмнің
эмбриональдық даму кезіндегі шыгу тегі бір деп ... ... ... қозган кезде олардыц үштарында адреналинге үқсас симпатии
деген зат пайда ... ... ... козу ... жетеді.
Адреналинніц әрекетінен жүрек жүмысы күшейеді және жиілейді, жүрек
еттерініц қозгыштыгы ... ... ... ... өзіндегі және мидагы қан
тамырларынан басқалары/ жиырылады. Жүрек қызметінің жиілеуі мен қан
тамырларыныц тарылуы қан қысымын жоғарылатады /0,036 мг адреналинніц ... ... ... ... ... ... ... қозгалысын
/перистальтикасын/ тежейді. Өт және несеп жүретін жолдардыц бірыцгай салалы
еттерін жиырылтады да, несеп пен от ... ... ... ... босатады. Оныц әсерінен түк түбіндегі етгер де ... тік түра ... ... ... ... адреналин әрекетінен жүмыс
қабілетгілігін қайта қалпына келтіре алады. Ескеретін жагдай, адреналинніц
әсері тек оныц ... гана ... ... ... ... да
байланысты болады. Сондықтан, кейде бір дозаныц өзі жоғарыдагы айтқан
қызметгерге керісінше де эсер етуі ... ... ... алнасуына әсері зор. Оның әсерінен
бауырдагы глюкогеннің глюкозаға айналу процесі жылдамдайды. Сөйгіп, қандагы
қант мөлшері көбейіп, қанттың артығы ... ... ... үсті бездеріне эсер ететін симпатикалық нервтер секреторлық
нервтерге жатады. Оларды тітіркендіргенде адреналин көп мөлшерде түзіледі.
Адреналиннің бөлінуіне эсер ... нерв ... ... ... түрлі психикалық өзгерістер кезінде қанға көп мөлшерде бөлінеді.
Мысалы, ашуланғанда, қорыққанда, т.б. эмоциялық күйде ... ... ... адам ... ... Себебі, терідегі қан тамырлары
адреналиннің әсерінен тарылып, қан ішкі органдарга қүйылады. Жануарлардың
түгі ... көзі ... ... көп ... адреналин олардагы
етгердің жиырылуына себеп болады. Жай тыныштық қалыптағы организмге біраз
мөлшерде адреналин ... ... ... ... ... ... ... шаш тік түру, сүрлану т.б./.
2. Қыртыс қабаты /адренокортикал немесе интерренал бездері/. Оның
организм үшін маңызы өте зор. Себебі, егер ... үсті ... ішкі ... алып тастаса, жануар аздап өмір сүреді, ал қыртыс қабатын алып
тастаса, ... өмір сүре ... ... қабатган алынатын гормондардыц
жалпы аты кортикостерон деп аталады. Одан осы кезде 20-га жуық ... ... ... ... ... ... Егер ... алып тастаса, жануардың еті босайды, тез шаршайды, углевод, белок,
май, судың ... ... Қан ... қабаттың гормондары никотин, стрихнин сияқты улардың әрекетін
әлсіретеді.
Бүйрек үсті безінің гипофункциясы кезінде пайда ... ... ... деп атайды. Бүл жагдайда адамның терісі қола түстес болып кетеді.
Ауру адам жүдейді, арықтайды, тамаққа тәбеті жогалады, қандагы қант ... қан ... ... Бүйрек үсті безі қыртыс қабатыныц
гипофункциясы кезінде организмніц клеткалары мен сүйықтықтарындагы ... ... ... ... ... ... ... мөлшері азаяды
да, керісінше калийдің мөлшері көбейеді. Бүйрек үсті безі ... ... егер оган ... ... Na ... ал диэтадағы К мөлшерін
кемітетін болса, көп уақытқа ... ... ... ... ... қабат жасайтын гормовдарды үш топқа бөледі.
1. Минералкортикоидтар - альдостерон, кортикостерон, дезок-
сикортикостерон.
2. Глюкокортикоидтар - кортизон, гидрокортизон, кортикостерон.
3. Жыныс гормондары - ... ... ... ... ... жас ... уақытынан ерте жыныс
гормондары пайда болады. Жыныс мүшелері ерте жетіледі: 2 жастагы қызда
менструация байқалган; 4-6-дагы балага сақал шыққан. Әйелдердің даусы
жуандайды, ... ... ... ... организмдегі минералдық затгар алмасуын, ең алдымен
қан плазмасындагы натрий мен калийдің деңгейін реттеуге қатысады.
Минералкортоидтар ішіндегі ең ... ... Ол ... ... мен ... реабсорбциясын жогарылатады да, қанда,
лимфада, ткань сүйықтыгында ас түзының мөлшерін көбейтеді. Осымен қатар
бүйрек каналшаларында калийдің реабсорбциясын ... оның ... ... ... қан мен ... ... ас түзыныц
концентрациясыныц көбеюі олардыц осмос қысымын жогарылатады; организмде
судыц ... және ... қан ... жогарылауына жагдай жасайды.
Негізі, бүйрек үсті бездері бөлетін минералкортикоидтардыц мөлшері
организмдегі натрий мен калийдің шамасына тікелей ... ... ... ... арқылы ондагы натрий мөлшерін көбейтсе, альдостеронныц
секрециясы тежеледі, ендеше несеп арқылы натрийдіц сыртқа шығарылуы
күшейеді. Организмде ... ... ... ... ... да, ал бүл ... каналшаларында натрийдіц реабсорбциясын
көбейтеді. Альдостерон термен бірге шығатын натрийдің де молшерін азайта
алады. Болінетін альдостеронныц ... қан ... мен ... натрийдің абсолютгі шамасына ғана тәуедці емес, совдай-ақ
натрий мен калий иондары концентрация- ларының өзара қатынасына да
байланысты. Мәселен, альдостерон секрециясының күшеюі ... тек ... ... ... тана ... ... бірге ондагы калий иондарының
көбейіп кетуінен де байқалады. Бүтан керісінше, қанда калий ... ... ... секрециясы төмендейді. Сөйтіп, натрий
иондары мен калий иондары минералкортикоидтардыц ... ... ... эсер ... ... Дегенмен, қандағы калий иондарының өзгерістері
бүйрек үсті бездерінің қыртыс қабатындағы клеткаларга натрий иондары
концентрациясының өзгерістерінен торі әдцеқайда әлсіз эсер ... ... ... ... алатын факторлардың тағы бірі қан
плазмасы мен ткань сүйықтыгының мөлшері. Бүлардың көбеюі альдостерон
секрециясын ... де, ... ... ... шыгуы көбейеді, олай
болса онымен байланысқан су да коп шығарыла бастайды.
Альдостерон секрециясын ретгеу гипоталамус ... ... ... ... ... ... организмдегі натрий, калий
иондары мен су мөлшеріне байланыстылығы жойылады; олардыц секрециясы күрт
томендеп кетеді. Бүйрек үсті бездерін жабдықтайтын ... киса ... ... ... ... ... ... ретгеушілік
әсері тоқтамайды. Гипоталамус өзінің әсерін вегативтік нерв системасыныц
талшықтары арқылы және ... ... іске ... ... нерв ... ... ... активті зат бөліп, сол арқылы
бүйрек үсті безіне эсер етіп, одан альдостерон секрециясы көбейеді деп те
есептеледі.
Глюкокортикоидтар углевод, белок, май, ... эсер ... ... бауырда глюкоза жасалуын күшейтіп қандагы қант молшерін осіреді. Бүл
процесс амин қышқылдарыныц дезаминденуініц жэне олардыц азотсыз
қалдықтарыныц углеводқа ... ... ... ... ... Әрі ... гликоген мөлшерініц кобеюі, әрі қандагы қант
молшерінің осуі глюкокортикоидтар әсерініц адреналин әсерінен озгешелігі
болып саналады. Өйткені адреналин қандаты қант ... ... де, ... гликогенді азайтады. Глюкокорти- коидтарды енгізуден ткань
белокгарыныц ыдырауы күшейеді, әрі олардыц синтезі төмендейді, осыдан
тканьдағы жалпы белок ... ... ... бүл ... ... ... ... мен тканьдердегі белокгар /мысалы скелет етіндегі
жиыргыш белокгар/ мөлшері озгеріссіз қалады. Глюкокортикоидтар майды оның
деполарынан ... ... ... ... ... ... ... көмекгеседі. Сондай-ақ олар қайта қалыпқа келтіру
/репарация/ процесіне де қатысады.
Бүл гормондар мөлшерінің азаюы организмнід әр түрлі зиянды әсерлерге
/инфекцияларга, қолайсыз жагдайларга/ қарсы ... ... ... ... ... ... процесін
тежеп, қабыну процестерінің асқынуына жол бермейді. Сондықтан да оларды
қабынуга қарсы гормондар деп те атайды. Ал ... ... ... жатады. Түрлі экстремальдық факторлар әсерінен
/ауыртудан, зақымданудан, қан жогалтудан, шамадан тыс ... ... ... ... ... асқынган психикалык
күйзелістерден т.б./ глюкокортикоидтар жасалу күшейеді. Мүндай жагдайларда
алдымен бүйрек үсті безінің ішкі ақшыл қабатынан жасалатын адреналиннің
қанга түсуі рефлекгорлық түрде ... Қан ... ... ... ... ... ... босатқыиі деп аталатын
полипептидтің жасалуын болдырады. Ал бүл одан әрі аденогипофизден
адренокортикотропты гормонныц /АКТГ/ бөлінуін жақсартады. АКТГ өз ... үсті ... ... ... ... ... ... және басқа да қолайсыз жагдайлар әсерінен адренокортикотропты
гормонныц көбеюін, ал бүдан әрі глюкокортикоидтар секрециясының күшеюін
тудыратын организм күйін ... ... Ганс ... "иіирыгу" немесе
"стресс" терминімен атауды үсынды. Стрессті тудыратын факторларды
стрессорлық әсерлер деп атайды. Селье ... ... ... үш ... ... деп ... 1/ "дабыл" фазасы, мүнда қолайсыз факторлар
әсерінен адренокортикотропты гормон мен глюкокортикоидтар секрециясы
күшейеді; 2/ резистентгік фазада қандагы көбейген глюкокортикоидтар
организмнің ... ... ... ... ... ... 3/ "қал- ... фазасында бүйрек усті бездері организм үшін
қоргаушы /адаптивті/ гормондар болтан глюкокортикоидтарды жеткілікті
молшерде жасай алмайды да, организм жағдайы нашарлайды. Бірақ, стрессорлық
факторлар әсеріне ... ... ... ... жалпы адаптациялық синдром /байқалатын спецификалық емес
реакциялардың жиынтыгы/ тек глюкокортикоидтар тудыратын процестермен гана
шектеледі деу жаңсақтық ... еді. ... ... ... ... ... ... механизм басқарады және онда субмолекулалық,
молекулалык, органеллалық, клеткалық, тканьдік, органдық, системалық,
организмдік деңгейлер болады. Ал бүлардың бәрінің үйлесуі, өзара келісуі,
ақырында организмнің қиын орта ... ... етуі ... ... механизмдер арқылы реттеліп іске асады.
ҚАЛҚАНША БЕЗ
Бүл кеңірдектің аддында орналасқан сыңар орган. Салмагы 30-дан 60 ... 2 ... ... ... Жаңа ... баланың қалқанша безінің
салмагы 1-7 г, тіпті 10 грамга дейін жетеді. Жыныстық жетілу кезінде бездің
аумагы үлкейеді, ал қартайганда кішірейеді. Қалқанша ... қан ... ... ... Денедегі барлық қан сагатына бір рет осы без аркылы өте
алады. Қалқанша бездің ішінде көпіршіктер - ... ... ... қою, ... ... күйде кездесетін коллоид массасы бар. Оның түсі
мөдцір келеді,
Қалқанша бездің ... - ... - 65 ... ... йоды ... зат. ... тироксин қолдан синтетикалық жолмен алынган
тироксиннен 3 еседей активті болады. ... ... ... қарсы
әрекет ететін дийодтирозин деген зат болінеді.
Организмде тироксин йод пен тирозиннен синтезделеді. Адамның қалқанша
безі тәулігіне 0,25 мг ... сай ... ... мөлшерін түзеді. Сонда
қалқанша безде үдайы гормон түзіліп түру ... ... ... ... ... ... ... сумен йод баруы керек. Тироксиннің басқа
гормондардан айырмасы сол - әсері кеш білінеді, бірақ көп уақытқа созылады.
Тироксин тканьдегі тыныс ... ... Дені сау ... ... 2 ... ... зат алмасу шамамен 20 процентке жоғарылайды, содан
салмақты жоғалта бастайды. Қанға тироксиннің түсуі толық тоқтаса, ... ... алып ... ... ... 25-40 процентке төмендейді.
Тироксин негізгі алмасудың жоғарылауы не төмендеуіне, белоктың, углеводтың
және майдың алмасуына эсер етеді. Ересек жануарларга қалқанша бездің
препаратын ендірсе, олар 70 ... ... ... қор ... ... келе ... организмге тироксинді енгізгенде оның өсуі жылдамдайды.
Осының нәтижесінде олардың сыртқы түрі, дене ... ... ... бір ... алып /Ф.Д.Агафонов бойынша/, оны баланың терісінің
астына жамаса, баланың салмағы өседі.
Тирокеинді тетраиодтиронин /Т4/ деп те ... ... ... трииодтиронин
деп аталатын гормон бар. Ол тироксин тәрізді эре кет корсете ді, аз
мөлшерде жасалады, бірақ тетраиодтирониннен әлде қайда белсенді болады.
Тиреоидты ... ... ... ... ... деп ... ... байланысқан түрде болады.
Сүтқоректілердің қалқанша безінде фолликулдардап белек ... ... ... С-клеткалар деп аталатын клеткалар кальцитонин /немесе
тиреокальцитонин/ гормонын жасайды. Ол ... ... ... ... ... мөлшерін азайтады. Бүл гормонды жасайтын клеткалар
омыртқалылардың ультимобранхиальдық ... ... ... ... ... ... алып ... кейін, жануарларда ми мен
жүлынныц сүр затыныц бүзылғандыгы байқалған /П.Автократов, 1888ж./.
И.П.ГІавловтын лабораториясында иттерде қалканша без алынып тасталган ... ... бөлу ... ... тежелу көп қиындықпен жүрген.
Осындай иттерге қалканша без гормонын ендіргенде ми ... ... ... ... келген. Бірақ итке тироксинніц шамадан тыс коп
молшерін жіберсе оларда ... ... ... ... ... тамаққа
тәбеті тартпай, үйқышыл келеді. Керісінше, тироксинніц аз ... ... ... ... ... күшейтеді және жогаргы шегіне 4-күні гана
жетеді. Тироксин симпатикалык нерв системасын да күшті қоздырады.
Жануарларда ... нерв ... үзақ ... ... көздіц
қарашығы үлкейеді, зат алмасу жогарылайды /А.В.Тонких, 1939ж/. Осындай
қүбылыстар қалқанша бездің гиперфунк- циясы кезінде де ... ... ... ... ... тыс ... ... үлкеюі
оның гиперфункциясымен байланысты болады. Мүнда тек дәнекер тканінің
есебінен өссе, онда керісінше, гипофункцияга ... ... ... ... ... ... Бүл жагдайда зат алмасу
жогарылайды, адам қатты арықтайды, жүрек соғуы жылдамдайды, температура
көтеріледі, жүмыс істегенде тез шаршайды және терлегіш ... ... ... ... сау ... ... 2-3 есе коп болады.
Осының бәрі симпатикалық нерв системасының қозуының ... ... ... ... адамдар өте тітіркенгіш қорқақ
келеді. Отгегін пайдалану көбейгендіктен, ауру адамдар биіктікке шыққанда
қиналады.
Гипофункция /жай зоб, микседема, кретинизм-меңіреулік/. Кейбір таулы
жерлерде - Памирде, ... ... ... ... халықтың алқымдары
іседі, себебі оларда қалқанша бездің көлемі үлкейеді. Оның көлемінің
үлкейетіндігі соншалықты, ... 5-6 ... ... Жай ... icy
фоликулдар көлемдерінің үлкеюіне байланысты болады. Бірақ онда гормон
жасалу не ... ... ... ... аз ... Мүндай алқым icy
ішетін суда йодтың жеткіліксіздігінен, ягни қанда йодтың аз болуынан
болады. Йодгың мүндай ... ... ... санының көбеюімен
толықтырылады. Кейде, жыныстық өсіп-жетілу кезінде және аягы ... ... йоды ... су ішкеннің өзінде де қалқанша бездің гормонына
қажетгілік артқандықтан организм қосымша йодтың түсуін керек етеді.
5-сурет. Микседемамен ауырған әйел.
Микседема /кілегейлі ісік/ - ... ... зоб ... ... ... мысалы Шотландияда, Оңтүстік Америкада жиі кездеседі.
Бүл ауру кезінде беттің, мойынның, қол-аяқтың ... ... сары ... ... шашы және ... түседі. Жыныс бездері зақымдалады,
көбінесе әйелдерде менструация тоқталады, жүрек кеңейеді, ... саны 40-50 ... ... ... негізгі зат алмасу да 40-50
процент дейін азаяды, дене температурасы төмендейді, кору және есту
ортандары зақымдалады, ақыл-ес ... ... ... нерв системасы
нашар қозатын болады.
Зоб ауруы коп таралган жерлерде ақыл-ойы кем адам көп ... ... ауыр ... ... ... ... ... іспейді. Көпшілік
жатдайларда ақыл-ой кемдік /6-сурет/ 1 немесе 2 жасында, кейде іште
жатқанныц өзінде басталады.
6-сурет. Кретинизм /12 жастағы қыз/
Бұл тамақ пен суда ... ... ... Мұны ... ... ... тоқтауы, дене скелетінің жетілмеуі, тагы басқалар
жатады. Жаңа туған меңіреулердің бойының өсуі дүрыс, бірақ олар психикалық
жағынан баяу жетіледі және оларда жаңа ... ... ... ... ... ауыр ... адамның сөзі бүзылады. Бала организмінде тироксиннің
жетіспеуіділігінен шартсыз рефлекстердің сапасы өзгереді, шартты рефлекстік
қызметі бүзылады. Организмде оның ... ... ... ... ... ... ... жандандыра алады. Егер итбалықты
йоды жоқ суда үстаса, ол бақаға айналмайды. Ал суга йод немесе ... ... ... ... ... өзінің ересек формасына айналады.
Тиреоидоэктомия жыныс бездерінің дамуын тоқтатады. Тиреоидтық гормондар
әртүрлі жануарлардың маусымдық адаіггациясында улкен рөл атқарады. Мұнда
олар, әсіресе ... ... үсті ... ... ... ... эсер ... түскен йодгың барлыгы дерлік қалқанша безде жиналады. Ал
қалқанша бездің жасап шыгаратын гормонының молшері организмдегі барлық йод
молшеріне байланысты болады. Гормонныц қанға ... ... ... түзілген ерекше тиреотроптық гормонмен ретгеледі. Тиреотропты
гормонныц /ТТГ/ өзінің жасалуы гипоталамустың рилизинг гормонына ... ... ... ... ... ... ... етіп, ондагы аденилатциклаза белсенділігін арттыру арқылы гормондар
синтезі мен секрециясын ... ТТГ иод ... ... фазаларын,
тирозинніц йодгануын, тироксинніц синтезін, тиреоглобулинніц ыдырап,
тиреоидтық гормондардыц босауын жандандырады..
Қалқанша без осымен қатар үйқы безімен де байланысады, оныц ішкі
секрециялық қызметін тежейді. Ал ... үсті ... ... ... ... ... Қалқанша бездіц секрециясыныц реттелуі және
оныц басқа бездермен өзара байланысы орталық нерв ... ... ... ... рол ... ... тиісті. Теріс кері байланыс
принципі бойынша Т3 пен Т4 тіц ... ... ... ... Т3 пен Т4 ... арқылы ТТГ концентрациясын азайтуга болады.
Тироксин ТТГ-ніц гана емес, шамасы ТРГ-ніц де, тігггі озініц де жасалуы мен
секрециясын тежей ... деп ... ... БЕЗДЕРІ
Бүл - жүп орган. Әрқайсысыныц салмагы 0,1 г. Олар қалқанша безіне жабысып
жатады. Оныц жүмысы бүзылса не оны алып ... адам ... ... ... ... серік бездерін алып тастаганда жеке ет топтарыныц
жиырылуынан дірілдеу пайда болады. ... ... ды, ... ... ең соңында еттердің дірідцеуінен тыныс ала алмай ит түншығып
өледі.
Тетания кезінде дірілдеудің болатын ... ... ... ... Егер ... ... орга- низмнің 100 мл қанында 9-12 мг кальций
болса, безді алып тастағаннан кейін ол 5-7 миллиграмға дейін ... ... ... ... түссе, тетания ауруы жойылады. Бүл ауру
/балаларда, аяғы ауыр әйелдерде/ адамдарда қол-аяқтың, беттің дірілдеуін
тудырады. Қолдары жүмылып ... Тісі ... шашы ... арықтайды
т.б. Қалқан серік бездің гормоны - паратгормон. Оның химиялық күрамы,
әрекет ету ... осы ... ... белгісіз.
ЖЫНЫС БЕЗДЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТІ
Жыныс бездері аралас бездерге жатады, себебі олар сыртқы және ... ... ... ... ... немесе үрық клеткаларының-
сперматазоидтар мен аналық үрық клет- каларыныц жасалып, бөлінуі жатады. Ал
ілпсі секрецияга қан мен лимфага ... ... ... ... ... ... мен ... олардыц жасаган гормондарыныц
түсуінен белгілі жаста жыныстық пісіп-жетілу іске асады. Жыныстық пісіп-
жетілудіц озі әр ... ... ... ... ... 12-14 ... ... 13-16 жаста, ал Солтүстікте - 16-19 жаста. ... ... ... және ... ... ... ... болуына
байланысты болады. Алгашқы жыныстық белгілерге жыныс бездері /аталық түқым
безі, аналық түқым безі/ және жыныс органдары /еркек жыныс ... ... ... ... жолдар/ жатады. Жыныстық пісіп- жетілуімен
байланысты еркектерге піскен сперматозоидтар, ал әйелдерде аналық клеткалар
түзіле бастайды. Соцгы жыныстық белгілерге-әйелдер мен еркектерді бір-
бірінен ... ... ... ... ... соцгы жыныс
белгілеріне олардыц дене пішінініц өзгеруі /төс бездерінің пайда болуы/,
мінез-қүлықтарыныц өзгеруі жатады. Ал ... ... ... дауыстыц
озгеруі, мінез- қүлықтыц өзгеруі соцғы жыныстық белгілерге жатады.
Сөйтіп, жыныс бездерініц дамуыныц ... ... ... ... ... ... мен
әйедцердің әрқайсысының өздеріне тән ерекшеліктері қалыптасады. Жыныс
бездерінің гормондары организмге түрліше эсер ететінін, сол бездерді кесіп
алып тастаганда яғни ... ... ... ... ... ... ... бОлады. Піштірілген организмде алгашқы және соңгы
жыныстық белгілер өзгереді. Бүл озгерістер организмді қай кезде піштіргенге
байланысты болады. Егер оны жас ... ... ... ... ... тіпті әрбір жынысқа тән ерекшеліктер білінбейді. Скелеті өзгеріп,
қол-аяқтары шамадан тыс үзарып кетеді. Шеміршектің сүйекке айналуы
баяулайды. Піштірілген организмдердің бойы үзын ... ... ... сай ... ... жыныс безін сылып алып тастаса, жамбас сүйекгер өспей,
бала кезіндегі ... ... ... ... бездері де жетілмейді.
Еркектердің жыныс безін сылып тастаганда, сақал-мүрты шықпайды, даусы ... ... ... ... ... ересек жастарында піштірсе, онда оларда алгашқы жыныстық
белгілер ... ... ... ... осуін тоқтатады, дауыс өзгеріп,
жас баланың дауысындай жіңішкеріп, зат алмасу 20 проценттей төмендейді.
Тері астындагы клечаткаға майдың ... ... ... ... ... ... ... Піштірудің нәтижесінде организмнің
орталық нерв системасында да біраз нормага жатпайтын өзгерістер болады,
белгілі бір сигналдық тітіркендіргіштерге тәртіпсіз қозгалыстар жасап,
жауап береді т.б. /иттерге ... ... ... ... ... ... ... мекиен, 3-піштірілген қо- раз, 4-піштірілген мекиен, 5-ме-
киеннің жыныс безі ... ... ... ... безі көш- ... қондырыл- ған піштірілген мекиен.
Жыныс бездері гормондарыныц организмнің морфологиясы мен физиологиялық
қызметтеріне ететін әсерлерін жынысты ... үшін ... анық ... ... ... ... пен қораздың жынысын
өзгерту. Қораздың аталық үрық бездерін алып, оның орнына тауықтың аналық
үрық бездерін қондырады. Ал ... ... үрық ... алып, оның орнына
қораздың аталық үрық бездері қондырылады. Сонда қораз бен тауықтың сыртқы
бейнесі мен ... өте ... ... ... ... айдары
кішірейеді, оларға тән қораздану қимылдар жоғалады. Ал тауықтың
қауырсындары ашық түске боялады, оларға айдар шыгады, қоразданған қызба
мінез пайда болады /7-сурет/. Осы ... ... ... үрық бездерін ауыстырып қондырғанда да байқалады /олардың
еркектері өз балаларын ... үшін ... сүт бөле ... ... ... бездерінің организмнің күрделі процестеріне терең өзгерістер
енгізе алатын фактісінен, оларды пайдалана отырып, қарт адамдарды жасартуға
да болар ... ой ... және ... ... де ... ... бірі -
кәрі кісілерге жас маймылдардың жыныс бездерін ауыстырып қондыру. Бүл
жағдайда оларды жасартуга да ... екен ... ... үшін ... шыгаратын жолды байлап тастау әдісін де пайдалануға болады. Бүл
екі ... ... ... де кәрі ... ... ... ... Олардың көңілі өседі, жыныстық қатынастарға қабілеті
пайда болады. Бірақ, бірнеше ай ... соң ... ... ... ... ... ... бүрынгыдан да тез жүретін болады.
Сөйтіп, жасарту жөніндегі жасалған әрекетгер әзір тиісті нәтиже ... ... бүл ... ... ерте ... ... ... деген
қорытындыта әкелмеуге тиіс. Совет оқымыстысы акад. А.А.Богомольцтің айтуы
бойынша, адам 140 жасқа дейін қалыпты өмір сүре алады.
Жыныс бездерінің эндокриндік қызметі олардағы ... ... ... ... Лейдиг клеткалары, аналық бездегі сары дене клеткалары/,
сондай-ақ гаметогенез процесіне қатысатын клеткаларға да /аталық бездегі
Сертоли клеткалары, аналық ... ... ... тән. ... ... ... де, ... бездерде де әрі аталық гормондар /андрогендер/,
әрі аналық жыныс гормондары /эстрогендер/ жасалады. Бүлардың бәрі
холестерин туындылары стероидтарға ... ... ... қызметі. Үрық безінің аталық клетка -
сперматазоид жасалатын және оның пісіл-жетілетін негізгі қүрылымы - ирек
урық каналшалары. ... ... ... іш ... ... ... қапталған да, ал олардыц арасында сперма- тогендік эпителий
клеткалары орналасқан. Соңғылардың ішкі қабаты сперматогониялар болып
есеигеледі.
Сертоли клеткалары сперматидтер пісіп-жетілуін қамтамасыз ... ... және ... ... атқарады. Секреторлық қызметі
каналшалар к/ысына сперматозоидтар жүзіп жүретін сүйықтық бөлуден көрініс
табады. Ал инкреторлық қызметі екі процестен қүралады: 1. ... ... ... ... ... ... гормонын жасау. Бүл гормон кері
байланыс принципі арқылы гипофиздіц фоллитропин синтездеуі мен секрециясын
тежейді. 2. Периканалша лимфасына эстрогендер жасап түсіру. Каналшалар
иірімдері ... ... ... ... қабатгасып орналасқан
мезенхималық клеткалар жиынтығын Лейдиг клеткалары деп атайды. Осы
клеткалар үрық каналшаларынан лимфа ... ... ... Лейдиг
клеткалары аталық жыныс гормондарын, әсіресе, тестостеронды жасаушы ец
басты ... ... ... Үрық ... ... өнімдер жасау
қызметі аденогипофиздің лютропині /Лейдиг клеткаларын/ және одан сәл бәстеу
түрде фоллитропині /Сертоли клеткаларын/ әсерлерінен реттеледі.
Тестостеронның ... ... және ... дық ... І.эмбригенезде жыныстық жіктелуді /дифференцировканы/ қамтамасыз
ету; 2. алғашқы және соңғы жыныстық ... ... 3. ... ... пен ... ... ететін орталық нерв жуйесіндегі
қүрылымдарды қалыптастыру; 4. қанқаның, бүлшық етгің өсуін, тері ... ... ... ... ... ... ... әсерді іске
асыру; 5. Сперматогенезді ретгеу; 6. Денеде азотты, калийді, фосфатты,
кальцийді үстау; 7. РНК ... ... 8. ... ... ... гормон соңгы жыныстық белгілерге эсер етеді. Егерде
піиггірген организмдерге осы гормонды ендірсе, организмде қайгадан әр
жыныстың өзіне тән сыртқы ерекшеліктері пайда болады.
Аналық ... ... ... Бүлар аналық жыныс бездерінде
жасалады. Олардың ең негізгілері - эстрадиол және прогестерон. Екі
гормонның екеуінің де химиялық қүрылысы белгілі. Эстрадиол фолликулдарда,
ал прогрестерон сары ... ... ... жыныс органдарының өсіл дамуына және соңгы жыныстық ... ... эсер ... Оның әсерінен периодтық қан кету байқалады
/менструация/, әйелдердің сүт бездері осіп-жетіледі. Химиялық қүрылысы
жагынан бүл еркек ... ... - ... өте ... ... ... - бала көтеру гормоны - сары денеде
жасалады да, бала көтеру процесінің пайда ... жэне оныц ... ... ... Егер бала ... бас кезінде сары денені бүзса, онда бала
котеру тоқталып, үрық организмнен шыгарылып тасталады. Прогестеронның
әсерінен жатырдың қабыргалары ... ... де, ... ... дайындалады. Бүл жатырға түскеннен соң, қопсып көтеріліп, әдейі
дайындалган жатыр қабыргаларына оңай бекінеді. ... ... ... ... одан әрі болдырмайды, ягни жаңа жүмыртқа
түзілмейді.
Сондықтан, кейде сары дене ... бала ... де ... ... бала көтеру кезінде сүт бездерінің өсуін күшейгеді, сөйтіп,
организм келешек үрпақты қоректендіруге дайындалады. ... ... эсер ... олардың жиырылуын болдырмайды. Мүның бала көтерудің
қалыпты жүруі үшін, ягни бала тастамау үшін маңызы өте зор.
Бізге ... ... ... - ... пен ... түзілуі
және бөлінуі жыныс бездерінің сыртқы секрециясы болып табылады. Жыныс
бездерінің сыртқы секрециясы көбеюге багытталган. Барлық тірі ... ... ... әр ... ... көбею түрліше
жүреді. Мысалы: төменгі сатыдагы организмдерде көбею бір клетканың екіге
бөлінуі арқылы жүреді. Ал ... ... ... ол тек жыныстық
жолмен жүреді. Жогары сатыдагы организмдерде жаңа тірі дене екі клетканың
бір-біріне ... ... гана ... ... бірі ... ... екіншісі аналық жынысты организмде пайда болады.
Аналық жыныс ... ... ... ... ... байланысты /13-16 жастан/ басталады. Туганнан соц 1- күннен
бастап-ақ аналық бездің ... ... ... ... Алгашқы
фолликулдардыц жалпы саны 40 мыцнан 200 мыцга жетеді. Бірак та бір айда бір
ғана ... ... ягни бір гана ... ... соз. Бүкіл өмірі
бойында, егер әйелдіц ж^ныстық өмірі 30 жылга созылады десек, 400-дей
жүмыртқа пісіп жетіледі. Жүмыртқаныц аналық ... ... мен ... шыгуы біраз процестермен байланысты.
Пісіп жетілген алгашқы фолликул не болмаса ... ... ... олардыц іші сүйықтықпен толган болады. Фолликулдыц пісіп-жетілуі
орта ... 28 ... ... Осы ... аяқ ... фолликул бездің
бетіне шыгады да жарылады, ал ондагы сүйықтық жүмыртқамен бірге қүрсақ
қуысына қүйылады /овуляция/. Одан әрі жүмыртқа жүретін жолга түседі де ... ... ... Егер жүмыртқа сол жерде үрықтанса, жатырдыц
қабыргасында бекініп қалады, ал ... ... ... ... ... орнына сары дене пайда болады. Егер эйел бала
көтерсе, сары дене сақталады да, ал бала ... сары дене де ... Сары ... ... кетуі келесі фолликулдың пісіл-жетілуіне
туғызады.
Жүмыртқаның периодтық пісіп-жетілуі мен жатырга келіп түсуі етеккір
/менструация/ процесімен де байланысты. Менструация әйел жынысының
балағатқа толуынан басталып, ... ... ... ... ... дейін үздіксіз периодты түрде қайталап отырады
/жыныстық цикл/.
Менструация орта ... 28 ... бір рет ... және ол ... ... өзгерістермен байланысты болады. Біз жоғарыда жатырдыц
кілегей қабығы қопсып, өсіл, ісініп, үрықтанған жүмыртқаны қабылдауга
дайындалады деп айгқанбыз. Егер жүмыртқа үрықтанбаса, жатырга үрықтанбаган
жүмыртқа ... де ... ... ... бүзылып, бөлініп, жатырдан
шыгарылып тасталады. Осы процесс қан кетуге себеп болады. Менструация ... ... және ... ... кезінде 50-ден 250 миллилитрге дейін
қан кетеді. Менструациядан соц, жогарыда айтқан цикл ... ... ... әйелдердегі жыныстық циклды кейде менструальдық цикл деп
те ... ... ... ... қызметімен байланысты
өзгерістерініц өзіндік ерекшеліктері болады. Бүларда жыныстық циклдыц
үзақтыгы, жиілігі, сыртқы белгілері т.б. әр түрлі. Кейбір үй ... ... ... ... ... ... 2 уақыт /көктем, күз/
байқалады, ал басқаларында /сиыр, жылқы, қой, шошқа/ және кемірушілерде
/қоян, егеуқүйрық, тышқан/ жыныстық цикл ... 2-3 ... ... ... ... кезіндегі периодгық өзгерістердіц жалпы комплексін
эстральдық цикл деп атайды. Мүныц өзі бірнеше фазалардан түрады.
1. Проэструс фазасында - фолликулдар жетіледі, жатырдыц кілегей ... оган қан көп ... ... ... ... фазасы - мүныц үзақтыгы онша емес. Көпшілігінде ... ... ... - 6, ... ... 9-14 күнге созылады/.
Бүл фазада фолликулдыц пісіп жетілуі аяқталады. Жатырдыц кілегей қабыгы
бүрынгыдан да гөрі өсе түседі. Басқа кезде жабық ... ... ... ... зат көп ... да осы ... ... Мал тынышсызданып кетеді. Осы кезеңнің
белгілі бір уақытында шағылысу процесі жүреді де жүмыртқа үрықтанады.
3. Постэструс фазасында сары дене ... ... ... процесі
жүрмеген жағдайда біраз уақыттан кейін ол бүзылып кетеді.
4. Соңгы фаза - анэструс фазасы ... ... ... ... жыныстық
активтікке дейін тоқтайды.
Шәуеттің қүрамында су және 10 проценттей күргақ заттар болады. Әсіресе
онда ... ... көп. ... негізгі бөлегін сперматазоидтар алып
жатады. Шәуеттің әрбір қүйылтанында 200 миллиондай сперматазоидтар шығады.
Сперматазоидгар аталық үрық безінде түзіледі де одан әрі ... жолы ... ... ... де ... ... сол жерде сақталады.
Үрықтану процесі жүмыртқа клетка мен сперматазоид әйелдің жыныс жолдарында
қосылганда жүреді.
Пісіп-жетілген жүмыртқа жарылган фолликулдан оның ... ... ... ... одан ... ... ... сол арқылы жатырға
қарай жай қозғалып отырады. Егер осы қозғалу жолында жүмыртқа
сперматазоидпен ... онда ... ... жүреді. Бүл тек
сперматазоидтың қозғалғыштығы арқасында гана мүмкін. Қынапқа түскен
сперматазоидтар әйелдің жыныс мүшесінен болінетін сүйықтықтың ағысына қарсы
секундына 3-4 мм жылдамдықпен қозғалады. ... ... ... одан
денесіне және жүмыртқа түтігінің жоғаргы бөлімдеріне өтеді де сонда
жүмыртқа клеткасымен қосылады. Үрықтану тіпті аналық бездің ... ... ... ... жүмыртқа жатырға түсіп, оның қабыргасына бекінеді.
Жүмыртқаның желімтек қабығы сперматазоидтың ерекше ферментінен бүзылады,
сөйтііп жүмыртқаның үрықтануы жеңілдейді. ... аз ... ... аз болады ягни үрықтану болмайды. Кей жағдайларда үрықтанган жүмыртқа
жатырга жетпейді де жүмыртқа түтігінін, қабыргасына бекінеді, мүндай
жагдайда жатырдан тыс бала ... ... 200 млн ... ... тек ... гана ... жүмырткамен кездескенде, сперматазоидтың басы жүмыртқаның
ішіне енеді де қабықпен жабылады. Сөйтіп басқа сперматазоидтардың енуіне
мүмкіндік ... ... ... ... қабыргасына бекін- геннен
бастап, әйел организміңце көіггеген өзгерістер болады. Солардың бірі,
жарылған фолликудцың ... ... ... сары ... ... Сары ... ... бездері сияқ- ты қызмет атқара бастайды ягни бала көтеру
процесінің қалып- ты жүруін қамтамасыз ететін прогестин дейтін гормон
бөледі.
Прогестин үрықтың жатырда сақталуын, ... бала ... ... ... ... ... ... сүт бездерінің өсіп, сүтке толуын
қамтамасыз етеді.
Сүт бездері бала туған күннен бастап секрет боле ... Ал ... 3 ... ... басталады. Алғашқы 2-3 күнде бөлінетін сүйықтықты
уыз деп атайды. Оныц ... ... ... - ... казеин өте аз және
түсі сары болады. Сүт жаңа туган баланың ең қажетті тамағы болып табылады.
Оның қүрамында су, ... және ... ... бар. ... ақ
түсі онда жүзіп жүрген май бөлшектерінің барлығына байланысты. 1 мм3 сүтте
4-6 миллиондай май тампшлары болады. Сүтте 2-4 ... ... май ... басқа онда белок, углевод және түздар кездеседі. Белоктардыц ішінде ец
мацыздысы - ... ... ... сүт ... мен сүт ... ... Углеводтар сүт қанты - лактоза түрінде кездеседі /3-6 %/. 0,75
проценттей натрий, калий, ... ... ... ... қышқыл және түз
қышқылыныц түздары болады. Витаминдерден А,В,С және Д бар. Сүттіц қүрамды
болшектері осіп келе ... ... ... ... өтейді.
Тез өсетін сүтқоректілердің сүтінде, өсіп келе жатқан организмніц жаца
клеткаларын түзу үшін ... ... коп ... ... ... сүтінде
белок 1,2-2,12 %; Са - 13,6%, Р - 12,4 %; ... ... ... - 3,3 %, Са
- 28,4%, Р - 21,6%; коянныц сүтінде белок - 15,5%, Са 40,9%, Р - ... ... ... 100 ... ... озгеше болады: адамда -
70, коянда - 160. Осыган орай адамныц салмагы 6 айда екі есе ... ... ... 6 ... екі есе ... ... сүтініц бір қасиеті - баланыц осуіне байланысты өзгеріл отырады.
Себебі, бала өскен сайын оныц қажеттілігі озгеріп отырады. Мүныц тагы бір
қасиеті, онда ... ... ... ... ... қорганыш
денелер болады.
Сүтгің қүрамында гемоглобиннің түзілуіне керекті темір аз. Бірақта,
баланың темірге қажетгілігі ... ... 5-6 ... соң ... ... бала іште өсу ... ана қанынан жеткілікті мөлшерде темірді өз
бойына жинап ... ... ... ... ... Сары ... гормоны
сүт бездерінің өсіп жетілуіне эсер етсе, гипофиздің алдыңғы болімінің
гормоны сүтгің бөлінуіне эсер етеді. Сүттің бөлінуіне жасалған әр ... ... оның ... ми ... ... ... БЕЗ
Төстің арғы жағында жатады. Оның төменгі жағы қолқа, ал жоғарғы жагы
кеңірдекпен жанасады. Айыршық бездің ... ... ... ... жасы мен айыршық бездің қызметінің арасында белгілі бір
байланыс бар. Оның салмагы жыныстық жетілу дәуіріне дейін өседі де, ... ... ... ... Ақырында без жогалып, оның орнында май
тканьдерінің жиынтығы қалады. Жануарларга жүргізілген түрлі бақылаулар мен
тәжірибелер нәтижесінде, айыршық бездің көптеген органдардың қызметімен
байланысы ... ... ... ... дейін айыршық без күшті өсіп,
жыныс бездерінің организмге тигізетін әсерін тежеп отырады деп есептеледі.
Безді алып тастаса минералдық алмасу бүзылады, сүйекгер жүмсарады, ... ... ... жері өте баяу ... ... ... ... кезге дейін айыршық бездің гормоны бөлініп алынбаган. Ал оның безі
түрлі улы заттардың уын жогалтуга да қатысады. Айыршық без ... ... ... ... жасау арқылы шёшуші рол
атқарады.
ЭПИФИЗ /ПИНЕАЛЬДЫҚ БЕЗ/
Сүтқорекгілерде эпифиз о ^таңгы ... ... ... ... ... төмпешіктері арасындагы ойыста орналасқан. Бүл бездің
қызметі кейінгі кезге дейін жүмбақ болып келді. ХҮІІ гасырда Р.Декарт
оны"жан түрагы" деп есептеді. XIX ... ... ... ... ... ... /ерте/ жыныстық жетілудің болатындыгы
анықталды. Осыдан оның жыныстық қызметке қатысы ... ... ... ... отырғандай без симпатикалық нервтермен жабдықталады.
Тармақталған нервтік байланыстардың аздығы оның ... жиі ... ... сүйықтығымен тікелей жанасатындыгымен толықтырылады.
Гистологиялық қүрылымы жагынан эпифиз клеткалары секреторлық клеткаларга
үқсайды. Ондагы көпіршіктердің заттары қанға және ... - ми ... ... ... ... ... ... ерекше биологиялық
активті мелатонин заты жасалатыны анықталды. Мелатонин бақалардың меланофор
клеткаларын кішірейтіп, олардың түсін агартады. /интермединнің ... ... ... жыныс бездерінің қызметіне эсер етеді:
төлдерде жыныстық дамуды тежейді, ал ересек малдардың жыныс безін
кішірейтеді, ... ... ... ... ... мелатонин жасалу
азаяды, ал қараңтыда, керісінше, көбейеді.
Эпифиз сондай-ақ серотанинге бай болады. Серотонин мелатонин синтезделуге
қатынасады. Серотонин жарық кезде көп ... ... ... ... ... ... қызметін тежеу процесіне қатысады. Жарық пен қараңгыда
өз қызметін периодты өзгертетіндіктен оны ... ... ... емес ... ... ... үшгастыратын клеткалар
әрекеті
Плацента /бала жолдасы, шу/. Плацента ана организмімен және үрықпен өте
тығыз байланысты болғандықтан, әдетте, "ана-плацента-урық" немесе
"фетоплаценталық кешен" ... ... ... ... плацентада
синтезделетін гормон эстриол үшін тек ананыц эстрадиолы ғана емес, сондай-
ақ үрықтыц бүйрек үсті безінде жасалатын ... ... да ... ... сыртқа шығарылатын эстриол үрықтыц тіршілік қабілетіне
көрсеткіш бола ... ... ... ... ... жергілікті әрекет
көрсетеді. Ол белгілі дәрежеде егіздердің дүниеге келуінің ... ... ... Екі қабатгық кезде плацента жасайтын гормонныц ең көбі -
хориондық гонадотропин, үрықтың дамуы мен жіктелуіне гана емес, ана
организміндегі метаболизмге эсер етеді, ... онда су мен ... ... ... ... ... иммундік белсенділіктің
артуына комектеседі.
Бүйрек. Бүйректегі клеткалардың айрықша тобы жасайтын ... ... ... ... ... ... Д3 тің белсенді метаболиті, стероидтарға жатады.
Қанда альфа - ... ... ... ... ... ... ... митохондрияларында жасалады. Гормонныц жасалүын
паратирин /қалқансерік безінің гормоны/ реттейді. Гшіорільцемия да ... эсер ... деп ... ... кері ... ... паратирин секрециясын тежейді. Кальцитриолдыц инакгивациясы бауырда
жүреді. Гормон ішекте кальций және фосфаттар сіцірілуін жандандырады, ал
бүйректегі каналшалар ... бүл ... ... ... оныц ... көбеюін, осу мен минералдануды
жандандырады. Кальцитриолдыц жетіспеушілігінен рахит ауруы байқалады:
балаларда шеміршектіц жетілуі және ... ... ... ... ... ... ... Бүлармен коса нерв - ет
қозғыштығы бүзылады, ет әлсіздігі білінеді.
Ренин бүйректіц юкстагломерулярлық аппаратында /ЮГА/ әкелгііп артерия
/афферентік артерияныц/ юкстагломерулярлық шумағындағы /ЮГШ/ миоэпителий
клеткаларында ... ... ... ... эсер ететін төрт түрлі
фактор бар:
1. Әкелгіш артериядагы қан қысымы томендесе гормон секрециясы көбейеді, ал
қысым жогарыласа - гормон секрециясы төмендейді.
2. ... ... ... натрий кобейсе ренин секрециясы да
өседі. Өйткені тыгыз дақтагы /macula densa/ Na - рецепторлар қозуы артады.
Бүдан гуморальдық ... ... ... ЮГШ ... ... олардың
ренин жасаушылық қызметін күшейтеді.
3. ЮГШ элементтерін жабдықтайтын симпатикалық нерв тармақтары норадреналин
медиаторының көмегімен ... ... ... ... ... ... ... кері байланыс механизмі арқылы - қандағы ангиотензин мен
альдостерон деңгейі ондағы натрий, калий мөлшерін, артериалық қысымды
озгертеді. Ангиотензин әсерінен простагландиндер ... ... ... ... ... ... қатысады.
Ренин коптеген тканьдердің қан тамырлары қабырғасында, мида, сілекей
бездерінде де жасалады.
Рениннің әсерінен бауырда ... ... ... ... ... ыдырайды. Бүдан белсенділігі шамалы декапептид-ангиотензин
- 1 пайда болады. Ал бүл бүйрек, өкпе және басқа да тканьдердің
тамырларында түрлендіргіш фермент /карбоксикатепсин, ... - 2/ ... - ... - ... айналады. Ол бүйрек үсті безінің қыртыс
қабатындағы шүмақты зонада альдостерон жасалуын жақсар- тады. Осыдан да бүл
жүйені ... - ... - ... ... /РААЖ/ деп атайды.
Ангиотензин - II - іске асыратын басқа да ... ... бар. ... ол
артерия тамырларын тарылтады; симпатика- лық нерв жүйесінің белсенділігін
арттырады және синапстарда норадреналиннің ... мен ... ... ... ... бүйректе натрий реабсорбциясын
жақсартып, шүмақтық сүзілуді әлсіретедц шөлдеу сезімінің және су ... ... ... ... ... ... ... РААЖ бүкіл организмдегі
және бүйректегі қан айналуды, айналыста болатын і

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рецепторлар14 бет
Созылмалы гепатит кезіндегі егеуқұйрықтардың оқшауланған қуығының жиырылу белсенділігін зерттеу51 бет
Улы гепатит кезіндегі шажырқай лимфа түйінінің жиырылу белсенділігі және оны түзету жолдарын зерттеу65 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдердің жалпы өсу мен даму заңдылықтары3 бет
Өсімдік морфологиясы6 бет
Өсімдіктер физиологиясы6 бет
Өсімдіктердің дамуы6 бет
Өсу мен даму антропометриясы5 бет
"Қабылдау бөлімі" бағдарламасы63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь