Радиоэкология туралы түсінік. Қазақстандағы радиоэкологиялық жағдай

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.Радиоэкология туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1.Радиоэкология және техника ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Радиоактивті қалдықтарды жинау және сорттау ... ... ... ... ... ... ... . 10

2.Қазақстандағы радиоэкологиялық жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2.1. Ауыз судың радиоактивті элементтермен ластануы. ... ... ..23
2.2.Радиоактивті қалдықрджы тазалап , жою шаралары

3. Радиациядан қорғану шаралары.
Қазіргі кезеңнің өзекті мәселелерінің бірі – радиациялық ластану болып табылады. Радиактивті ластанумен күресу тек алдын-алу сипатында ғана болады. Себебі табиғи ортаның мұндай ластануын нейтралдайтын биологиялық ыдырату әдістері жоқ. Қоректік тізбек бойынша тарала отырып, радиактивтік заттар азық-түлік өнімдерімен бірге адам ағзасына түсіп адам денсаулығына зиянды мөлшерге ісер етеді. Радиацияның тірі оранизмдер тигізетін әсері қандай деген сұраққа тоқталатын болсақ иондалатын сәулеленудің тірі организмдерге деңгейде – молекулалық, организмдік және популяциялық деңгейде әсер ететінін биология ғылымдары толығымен дәлелдеп шықты. Иондалатын сәулеленудің биосферадағы тірі организмдерге біркелкі болатынын толығымен дәлелдеді.
Иондалатын сәулеленудің әсері екі түрде болады. Біріншісі – төте түрде әсер етсе, ал екіншісі – жанама түрде әсер етеді.
Иондалатын сәулелену организмге төте түрде әсер еткенде тірі организмдердің молекулалары радиациялық және химиялық өзгерістерге қатты ұшырайды. Организмдегі молекулалар күшті қозғалыс жасап, олардың химиялық және физикалық қасиеттері өзгеріп кетеді. Ал радиация жанама түрде әрекет еткен кезде – клеткалардағы органойдтардың ұсақ субмикроскопиялық құрамдары (митохондрий, рибосомалар, эндоплазмотикалық тор, Гольджи аппараты т.б.) сандары тыс көбейіп кетеді де, физиологиялық және биохимиялық процестердің қалыпты өтуіне кедергі жасайды. Клеткалар мен органойдтардың мембрандарының бұзылуына әкеп соғады. Клеткалардағы су және зат алмасу процестері тоқталып қалады. Өйткені клеткалардағы су радиацияның әсерімен радиолизге ұшырайды.
γ.................→H2O → H2O+e-
e-................. H2O → H2O
Судың иондарды бірнеше секундтың ішінде 10-15, 10-10 химиялық активті бос радикалдары түзіп және өте улы пероксидтері түзеді.
H2O → H+ + OH+e-
H2O → H + OH
OH →H2O2
суда еріген оттек өте күшті толықтырғыш күштің бірі болып саналады. HO2(H + O2)→ HO2 сондай-ақ жаңадан пероксидтер) HO2+ Н → H2O2 осы тотытқыштар өте ұзақ мөлшерде тіршілік етпеседе, бірақ организмдегі барлық биологиялық ммолекулалардың қызметін мүлдем өзгертіп жібереді. Әсіресе нуклеин қышқылдарының (дезоксибиронуклеин қышқылы - ДНҚ-ның, рибонуклеин қышқылын - РНК-ның ) химиялық құрылысы өзгеріп, атқаратын қызметінен мүлдем айырылып қалады. Ферменттердің, белоктардың және липидтердің құрамы өзгереді.
1. Мельников Н.Н. и др. Подземное захоронение радиоактивных отходов. / Апатиты.-1994.
2. Трофименко А.П. Информационный анализ состояния работ в мире по обращению с радиоактивными отходами. // Атомная техника за рубежом.- 1991.- №1.
3. Есенаманова М.С. Способы и методы утилизации и захоронения радиоактивных отходов. Вестник Министерства образования и науки Национальной академии наук Республики Казахстан, №2, 2003.
4. Егоров Н.Н. Регенерация и локализиция радиоактивных отходов ядерного топливного цикла // Атомная энергия.-1993.
5. Никифоров А.С. Техническая политика обращения с радиоактивными отходами. // Теплоэнергетика.-1990.
6. Шербенок Г.У. Основные положения норм и правил по безопасной транспортиравке радиоактивных веществ. // Атомная техника за рубежом.-1989.
7. Трофименко А.П. Информационный анализ состояния работ в мире по обращению с радиоактивными отходами. // Атомная техника за рубежом.-1991.
8. Елагин Ю.П. Решение проблемы размещения радиоактивных отходов и отработавшего топлива в европейских странах. // Атомная техника за рубежом.-1996. №6.
9. Кочкин Б.Т. Выбор места размещения могильников высокорадиоактивных ядерных отходов. // Геоэкология.-1996. №3.
10. Методика оценки безопасного захоронения радиоактивных отходов низкого и среднего уровня активности: Научно-технический отчет.Алматы-1993.
11. Бабаев Н.С. Ядерная энергетика, человек и окружающая среда. / М.: Энергоатомиздат.-1984.
12. Марк И. Долгосрочное освоение радиоактивных отходов во Франции: Обзор.-1993.
13. Лаверов Н.П. Основные задачи радиоэклогии в связи с захоронением радиоактивных отходов. // Атомная энергия.-1991.
14. Обрашение с радиоактивными отходами атомных электростанций. Свод положений. // Серия изданий МАГАТЭ по безопасности №69. Нормы МАГАТЭ по безопасности.-1987.
15. Лисицын А.К. и др. Критерии выбра мест захоронения жидких радиоактивных и токсичных промышленных отходов в осадочном чехле. // Геоэкология.-1996. №1.
16. Дашко Р.Э. Инженерно-геологическая и геоэкологическая оценка нижнекембрийских синих глин как среды размещения радиоактивных отходов. / Геоэкология, инженерная геология, гидрогеология, геокрилогия. №3, 2006.
17. Радиоактивные загрязнения внешност среды. / Госатомиздат.-1962.
18. Интернет. Радиоактивті қалдықтарды көму.// http: //www.google. kz/
19. ПБТРВ-73. Правила безопасной транспортировки радиоактивных веществ.// М.: Энергоатомиздат.- 1983.
20. Санитарные правила обращения с радиоакттвными отходами. // Алматы.-1997.
21. Козлов В.Ф. Справочник по радиационной безопасностин. // М.: Энергоатомиздат.-1991.
22. Моисеев А.А. Справочник по дозиметрии и радиационной защите. // М.: Энергоатомиздат.-1990.
23. Учебно-методическое руководство по радиоэкологии и обращению с радиоактивными отходами для условий Казахстана./ Учебно-методическое руководство по радиоэкологии и обращению с радиоактивными отходами для условий Казахстана. Алматы.- 2002.
24. Экологические требования к использованию радиационных материалов, атомной энергии и обеспечению радиационной безопасности.// Экологический кодекс Республики Казахстан.-2007.
25. Қазақстан Республикасында радиоактивті қалдықтарды көмудің тәртібі туралы ереже./ Қоршаған ортаны қорғау нормативтік актілер жинағы. Алматы.-2005.
        
        ЖОСПАРЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...........................................4
1.Радиоэкология туралы
түсінік.................................................................6
1.1.Радиоэкология және техника.....................................6
1.2. Радиоактивті қалдықтарды жинау және
сорттау............................. 10
2.Қазақстандағы радиоэкологиялық
жағдай......................................................................
..................................12
2.1. Ауыз судың радиоактивті элементтермен ластануы. ... ... ... , жою шаралары
3. Радиациядан қорғану шаралары.
КІРІСПЕ
Қазіргі кезеңнің өзекті мәселелерінің бірі – радиациялық ластану
болып табылады. Радиактивті ластанумен күресу тек ... ... ... ... табиғи ортаның мұндай ластануын нейтралдайтын биологиялық
ыдырату әдістері жоқ. Қоректік тізбек бойынша тарала ... ... ... ... бірге адам ағзасына түсіп адам денсаулығына
зиянды мөлшерге ісер ... ... тірі ... ... әсері
қандай деген сұраққа тоқталатын ... ... ... ... ...... организмдік және популяциялық
деңгейде әсер ететінін биология ... ... ... ... ... биосферадағы тірі организмдерге біркелкі болатынын
толығымен дәлелдеді.
Иондалатын сәулеленудің әсері екі түрде болады. ... – төте ... ... ал ...... ... әсер ... сәулелену организмге төте түрде әсер еткенде тірі
организмдердің молекулалары ... және ... ... ... Организмдегі молекулалар күшті қозғалыс жасап, олардың химиялық
және физикалық қасиеттері өзгеріп кетеді. Ал ... ... ... ... ...... органойдтардың ұсақ субмикроскопиялық құрамдары
(митохондрий, рибосомалар, эндоплазмотикалық тор, ... ... ... тыс ... ... де, ... және ... процестердің
қалыпты өтуіне кедергі жасайды. Клеткалар мен органойдтардың мембрандарының
бұзылуына әкеп соғады. Клеткалардағы су және зат алмасу процестері ... ... ... су ... ... ... ... → H2O+e-
e-................. H2O → H2O
Судың иондарды бірнеше секундтың ішінде 10-15, 10-10 химиялық активті
бос радикалдары түзіп және өте улы пероксидтері ... → H+ + ... → H + ... →H2O2
суда еріген оттек өте күшті толықтырғыш күштің бірі ... ... + O2)→ HO2 ... ... ... HO2+ Н → H2O2 осы
тотытқыштар өте ұзақ мөлшерде тіршілік етпеседе, бірақ организмдегі ... ... ... ... ... жібереді. Әсіресе
нуклеин қышқылдарының (дезоксибиронуклеин қышқылы - ДНҚ-ның, ... - ... ) ... ... ... ... ... мүлдем
айырылып қалады. Ферменттердің, белоктардың және липидтердің құрамы
өзгереді.
Судың ... ... ... органикалық қосылыстармен реакцияға
түсіп, органикалық пероксидтер түзеді. Олар ... ... ... ... ... ... сәулеленудің бәрін зиянды деп айта беруге болмайды.
Олардың ... ... ... ... пайдалы әсерін тигізеді.
Дегенмен кейінгі жылдары ... ... ... ... ... ... дем ... ауаны, ішетін ауыз суымызды,
жейтін тағамымызды, өсімдік ... мен ... ... ... ... бастады. Радиациялық сәулеленудің зиянды әрекеттері жер шарының
белгілі бір ... ғана ... деп айту ... ... Олар ... бір
аймақпен шектелмейді. Оларда шекара деген болмайды. Оларға тоқтау болатын
биосферада құдіретті күш жоқ.
Адамзат баласы қаншама ... ... ол ... ... де. ... ... суын ... жібереді, ағысы қатты өзендердің суын басқа
жаққа бұрып жіберіп арнасынан айырады, ит ... ... ну ... ... отап ... ... ... барлығын кейінгі жылдары
өз көзімізбен көріп отырмыз. Адамзат ... ... ... байлықтарының шегініске түспейтіні жоқ. ... ... ... ... ... ... ... тартып
аламыз деген әлемге әйгілі ұрандарының болғанын ... ... ... ... неге әкеп ... ... көріп отыр.
1. РАДИОЭКОЛОГИЯ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК
Радиоэкология - Radius - сәуле деген латынның бір сөзі, oikos - үй,
айналаны қоршаған сыртқы орта және logos - ілім ... ... екі ... биология ғылымдарының ғылыми терминдерінің бірі. Ол табиғаттағы
радиоактивті элементтердің олардың радионукледтерінің таралуын,
концентрациясын, иондалатын сәулененудің организмге, ... ... ... , ... және ... ... ... әсерін
зерттейтін биология ғылымдарының көрнекті салаларының ең бастысы.
Оның негізін 1930 жылы ... ... ... ... әйгілі еңбегінде академик В.И. Вернадский құрды.
Басқа ғылымдар сияқты радиоэкологияның пайда болу жолдары, даму
кезеңдері, басқаша айтқанда өзінің тарихы бар. Олар үш ... ... ... - ... ... ... ... тигізетін
әсерін зерттеу 1895 жылдан басталып, 1930 жылдарға дейін созылады. Бұл
кезде ... ... ... ... ( В.К. ... ... жылы орыс
физиологы И.Р. Тарханов рентген сәулесінің " Тіршілік әрекетіне әсері"
деген ғылыми еңбегін жариялады. А. Беккерель 1896 жылы уран тұздарының
өткір сәуле ... ... ... М. ... ... ... мен радидің радиоактивті сәуле таратындығын анықтады. Олар
радиоактивтілік деген терминді ... ... 1913 жылы ... мен ... (Англия) бір-біріне тәуелсіз ығысу ережесін
тұжырымдады. 1911 жылы ... ... в ... и ... ... ... еңбегін жариялады. Ол бұл еңбегінде иондалатын сәулеленудің тірі
организмдерге тигізетін ... ... ... ... - ... ... Эйнштейн - "Радиоактивтілік ққбылыс тарихи
дәуірге дейінгі адамзат ... отты ... ... ... ең үлкен
революциялық күші" - деп жазды. Иә, радиоактивтіліктің ашылуы көптеген
көкейтесті мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызды.
Атом және оның ядросы қалай құрылғанын толығырақ ... ... ... сәулененудің көздері мен радионуклеидтер
қалай пайда болатыны анықталды.
Радионуклеидтер дегеніміз - ядросының зарядтарының өзгерген түрі. Өте
қауіпті құбылыс. Радиоэкологияның бірінеші ... атом ... ... ... мен ... жинақталады.
Атом - заттың химиялық қасиеттері толық сақталынатын кіші бөлігі. Ол
он зарядталған атом ядросының және оны айнала қозғалатын теріс зарядты
электрондардан ... Атом ... ... ... ... Ол дүркін-
дүркін энергия бөліп шығарады.
Атом ядросы дегеніміз - нуклондардан ... мен ... ... ең ауыр және ... бөлімі.
Радиоактивті элементтердің изатоптары альфа-, бета-, және гамма
сәулелерін таратады да, ... ... ... Бұл ... Ал ... дегеніміз - гректің : isos - біркелкі және ... ... екі ... ... Изтоп атомдарында пратондар мен электрондар
саны әртүрлі келеді. Сондықтан да изатоптар химиялық қасиеті бірдей болады
да, ал атомдық ... ... ... ... жылы ... зерттеулер кең жүргізіліп, неше түрлі маңызды
жаңалақтар ашылды. Иондалынатын сәулеленудің организмге мутациялық
өзгерістер жасайтынын радиогенетиктер ... ... ... генетикалық фактор ретінде анықталды.
1930 жылдары ядролық физика және техниканың жедел дамуы,сонымен ... ... ... және ... ... кең көлемде зертеліне
бастады.Ядролық энергияның тірі организмдерге тигізетін әсері туралы
алғашқы ғылыми деректер алына бастады. Мұның өзі радиоэкологияның дамуына
үлкен әсер ... ... - 1930 ... ... 1950 ... ... ... Бұл уақытта радиоэкологиялық зерттеулер жүргізілді. Иондалатын
сәулененудің нәтижесінде радиобиология ... ... ... ... ... ... ... сәулененудің
биологиялық әсерін зерттеуге көп көңіл бөлінді. Радиобиология және
радиоэкология ғылымдарының жеке дербес ғылым саласы деп аталуына байланысты
көптеген ғылыми зерттеулер ... Осы ... атом ... ... және сутек бомбыларын жасаудың алғашқы кезеңдері басталды. Олар
лабораториялық сынаулардан өткізілді. ... ... ... ... ... және ... ... ауаға, суға
тарап, табиғатты ласта"тыны анықталды.сонымен бірге кқптеген өсімдік
жануарлардың органдарымен тканьдерінде радионкклидтер жиналып, организмнің
ішкі органдары сәле ... ... ... Бұл ... ... ашу ... шаруашылығын үлкен пайда келтіретіні анықталды.
Радиоэкологиялық зерттеулерінің нәтижесінде атом қаруын сынауды шектеу,
соғыс ... оны ... ... ... ... ... цикл ... радиоактивті қалдықтарды айналадағы сыртқы қоршаған
ортаға таратуда залалсыздандыру шараларына мүмкіншілік туды. Осы кезеңде
радиоэкологияның некізгі әрекетәнде жан-жақты сипаттама берілді. Сәуле
шығару дозасына ... ... ... ... тәжірибелер жасалынып, нағыз ғылыми деректер алынды.Сондай-ақ
алғашқы теориялар ғылымғы келді. Радиоэкологияға сапалық баға берілді.
Радиоактивтік сәулелеудің клеткалардың гинетикалық аппаратына қалай
әсер ... ... ... жүргізілді. Атом ядросы энергиясын
игерудің жолдары ашылды. Әсіресе бейбіт мақсатқа атом энергиясын
пайдалаудың тәсілдері белгіленді.Бірақ өкінішке ... атом ... ... ... ... ... атом ... Херосима мен Нагасаки
қалаларында (Жапония) сыналды. Ол биология ғылымына Херосима және Нагасаки
трагедиясы деген қалыптасты. Өйткені атом ... ... ... ... ... бөлініп шығып, мыңдаған адамдарды сәуле
ауруына шалдықтырды. Адамзат баласы өмірінде мұндай құбылыс-соңды ... еді. ... да ... ... ... ... емдеу әдісін
табу және сәулеге қарсы қорғану тәсілдерін жетілдіру ... ... ... - 1950 ... басталып , күні бүгінге дейін соқылып
келеді. Бұл уақытта радиоактивтік сәулеленудің биологиялық объектілерге
тигізетін ... ... ... ... ... жинақталады. Иондалатын
сәулелену шығару әсерінің заңдылықтары және миханизмдерін зерттеу дамый
түсті. Олардың ... ... ... ... ... ... ... және эксприменталдық
зерттеулері кең өріс алды. Сонымен бірге радиоэкология саласын қалыптастыру
жөнінде міндеттер қойылды. Радиоэкологияны зерттеулердің жаңа тәсілдері
жасалынып, атом ядросын энергиясын ... ... ... ... ... ... ... адамзат баласы өмірінің
түрлі сфераларында қолданудың көптеген жаңа жолдары ашылды.
Иондалатын ... ... ... ... пайдаланып
өсімдіктердің жаңадан 200 түрі алынды. Мал шаруашылығында және ... ... ... ... ... ... анықталды.
Радиоэкологияның пайда болуының өзі радиоактивтік сәулеленудің
табиғатта мөлшерден тыс көбеюіне ... ... ... ... ... ... екі түрі ... Олар: табиғи
радиоактивті элементтер және жасанды радиоактивті изотоптар. Табиғи
радиоактивті элементтердің ең бастысы - уран, торий,плутоний және ... ... ... - ... ... ... ( ... тездеткіштер) ядролық реакциялар жасау нәтижесінде алынады.
Қазіргі кезде ғалым биологтары жасанды радиоактивті изотоптардың ... ... ... ... ... мен нейтрондар саны арасында белгілі
қарым - қатнас болады. Осы қарым-қатнастан сәл ғана ауытқыса ядро
турақсызданып өздігінен ... ... Олар ... ... бір ... ... өзгереді.
Элементтердің ыдырау мерзімі мыңдаған және миллиондан жылдар бойына
созылады. Ал жсанды радиоактивті изотоптардың ... ... ... ... сағат ішінде өте шығады.
Табиғи радиоактивті элемент - көміртек , оның ыдырау мерізімі 14 мың ... ... Осы ... ... ол ... сәулесін таратып отырады. Егер
тірі организмге бір жағдайлар мен ... ... сәл ... ... болса, ол организмді 14 мың жыл бойына талқындайды. Тіпті
адам баласы немесе тірі организм ... ... ... кейінде
өзінің ыдырау процесін бір мезгілде тоқтатпайды.Радиоактивтік сәулелену
организм қалай ... ... ... ... ... олар ... су, жейтін
тағамдар, шаң-тозаңдар арқылы организмге келеді. Ауадағы шаңтозаңдардың
құрамындағы ... ... ... ... және ... жерге
оралады. Сөйтіп, табиғатта айналым жасайды да жер-көкті ластайды.
Радиоактивті ыдыраудың ең басты түрлері: альфа-ыдырау, бета
ыдырау,электрондық ... және ... ... ... ыдырау өздігінен болатын радиоактивті ыдырау. Ол кейде атом
ядросының альфа бөлшектері бөлініп шығады. Альфа ... - ... ... ... электор заряды (Z) екіге , ал массалық саны
(A) ... ... жаңа ... яғни жаңа химиялық элемент пайда болады.
Сутек ядросының Гелий ядросына айналуы термоядролық реакция болып
есептеледі. Термоядролық реакциялар ... ... ... көп ... ... Бір кезде аса қатерлі әскери қаруы ретінде сыналған - ... осы ... ... ... ... ... іс
жүзіндегі қолтаңбасының бір көрінісі. Сутек бомбасы тұңғыш рет 1953 жылы
шілденің 13 - ші жұлдызында Семей тормоядролық сынау полигонында сыналған
болатын. Ол ... ... ... деректер бар .
Термоядролық реакция дегеніміз- жеңіл атом ядросының өте ... ... ... ... ... ... Жеңіл ядролар
арасында жүретін термоядролық реакцияда өте көп энергия бөлінеді.
Альфа-бөлшектерінің атом ядролық клондық әсерленуінің потенциялық энергиясы
бөлшекті мешікті энергиясынан әлде ... ... ... әсері нәтижесінде тірі организм сәле ауруына шалдығады.
Бета ыдырау - радиоактивтік ыдырау кезінде атом ядросынан электроның не
позитронның ... ... ... ... ... бастапқы ядродан заряды- 1- тең санға өзгерген
жаңа ядро, яғни жаңа химиялық ... ... ... ... және ... ... ... сәулелену пайда болады. Альфа, бета және
гамма-сәуле шығару атомынан соншалықты көп ... ... Бұл ... шаруашылығына пайдалануға болады. Бірақ оларды жалпы қырып - жоятын
әскери қаруларға қолданып ... , бета және ... ... ... ... ... ... жоқ. Олар тереңдігі 27 сантиметр судан, қалыңдығы 17,4 сантиметр
темірбитоннан, қалыңдығы 76 ... ... өтіп ... ... ... не дәмі болмайды, Адамның көзіне де көрінбейді....
Үшінші кезеңде физика , химия және биология ғылымдарының қарқынды ... деп ... ... Осы ... ... биофизика және
биохимияның зерттеу әдістері кең және терең қолданыла бастады. Бұл дәуірде
радиоэкологиялық генетикалық ... ... ... ... ... ... физика және техниканың жедел дамуына сонымен бірге ядрорлық қаруды
сынау ... ... ... ... ... ... ... биологиялық әсерін зерттеуге көп көңіл бөлінді.
Радиоэкологияның алдына көп клеткалы организмдердің радиосезімталдық
қасиетінің себебін табу, ... ... ... тиюдің жолын анықту сәуле
тиюдің одан кейінгі салдарының (өмір қысқаруы , қатерлі ісік пайда болу,
иммунитет әлсіреуі) пайда болу себептері мен заңдылықтарын ... ... ... ... ... үшін ... сәуле тиюден қорғау
шараларын іздестіру, радияциациядан зақымданған организмді ... , ... ... ... ... ... ... адамзат баласына
қауіптілігін болжау ионданатын сәулеленуді медицинада, биологияда және
ауылшаруашылығында ... ... ... жаңа ... ... ... ... жылдары радиоэкология сәуле тию салдарынан
дезоксирибонуклеин қышқылының /ДНК/ структурасы мен метболизмі бұзылатыны
анықталды.
1970-1980 жылдары жануарлар организмін радиация әсерінен қорғайтын
заттар (ралиопротекторлар) ашылады. Сәуле ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізіліп , ғылымға және практикаға қажетті
ғылыми аса бағалы қорытындылар алынды. Адамның космос кеңістігіне шығуына
және оны ... ... ... ... ... ... жоғары нерв
жүйесі әрекетіне т.б. тигізетін әсерін зерттеуге көп көңіл бөлуінен
радиоэкологияның жедел дамып, келе жатқан жаңа ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
қолайлы болғандықтан , радиоэкологияның тағы бір саласы микробиологиялық
радиоэкологияның тағы бір саласы микробиологиялық радиоэкологияның дамуына
жол ашылды.
Радиоэкология биологияда 1980-1990 жылдары ... ... ... қайта
қалпына келу - реперация құбылысын ашты. Бұл ДНК молекуласының радиациялық
заңымен арнайы ферменттік жүйелер тез жоятынын және клеткалардың
генетикалық аппаратының беріктігін көрсетті. ... ... және ... хросома қатыстылығы, сульфгидрильді топ саны т.б. маңызы
туралы және бұған қоса басқадай ғылыми мәліметтер көбейе
бастады.Радиоэкология зерттеулер иондалатын сәулелену, қатерлісік, ... ... ... ауыл шаруашылық өсімдіктер мен жануарлар зиянкестеріне
қарсы күрес жүргізуге пайдаланады. Ауыл шаруашылық өсімдіктерінің жаңа
сорттарын ... ... ... ... ... ... ұшырату
жолымен екпе өсімдіктер түсімін арттырудың азық-түліктің сақтау мерзімін
ұзартудың, медициналық препараттардың стеризациялаудың ғылыми негізі болды.
Тақырыптың актуалдық ... ... ... ... қалдықтар –
ядролық сынақтардың нәтижесінде пайда болған радиоактивті әсерлер ... және ... ... ... және қайта өңдеу кезінде пайда
болатын уран, торий, радий элементтерінің қалдықтары; ... ... мен ... ... пайда болатын ... ... ... ... бұзуға жатқызылған; радиохимиялық қондырғылар
және ... ...... ... – бұл ... ... ... әсер
етуімен пайда болатын радионуклидтері бар және аз ғана көлемде ... ... ... ... улы ... Радиоактивті қалдықтар
қоршаған ортаға есепсіз түсіп отыратын және ... ... ... ... ... Бұл қалдықтардың ерекшелігі олардың
белсенділігі жер қойнауынан шығарып алынғанан ... ... ... ... ... ... мөлшерде бұрын болмаған жасанды
радионуклидтермен анықталынады.
Мақсаттар мен міндеттер
Диплом жұмысының негізгі мақсаты ол ... ... ... ... ... ... зияндылығы радиоактивті
қалдықтарды көмуді әлемдік тәжірибеде талдауын зерттеп, соған байланысты
келесі ... ... ... ... адам ... ... ... зияндылығы
• радиоактивті қалдықтардың көздері, көлемін және оларды ... ... ... радиоактивті қалдықтарды тазалап, жою шараларын қарастыру;
• Қазақстандағы радиоактивті ластанудың деңгейі.
1.1. ... ЖӘНЕ ... ... ... мен ... ... зор роль атқарды. Ол
заттың қасиетімен құрылысын қарқынды ... ... басы ... ... ... ... ... энергияны өнеркәсіпте
пайдалану перспективасына жол ашты. Радиоактивті зерттеулерге және оларды
қолдануға сәйкес жұмыстар үшін ... , ... және ... ғылымдары
бойынша көптеген ғалымдарға (А.Беккерель, М. Складовская-Кюри, П.Кюри, Э.
Ферми, Э.Резерфорд, И.Жалио-Кюри, О.Ган, Г.Сиборг және т.б.) Нобель сыйлығы
берілді.
Радтоактивті изотоптар - химиялық элементтердің ... ... ... ... ... (мұның 50-ге жуығы ғылымға
белгілі) және жасанды радиактивті изотоптар.
Радиоактивті элементтер - изотоптарының бәрі радиоактивті элементтер.
Радиоактивті элементтерге технеций (рет саны 43), ... (61) , ... және ... ... ... бұлардан кейін орналасқан
барлық химиялық элементтер жатады. Радиоактивті элементтердің ядросы а-,b-
,және g-, сәулелер бөліп,өздігімен ыдырап , басқа бір элементке өзгеріп
отырады. Радиоактивті ... ... ... ... ... дәрежесінің сан көрсеткіші-жартылай ыдырау мерзімі (T). Кейбір
радиоактивті ядро өте тұрақсыз, секундтың 3*10 -ның -7 ... ... ... ... ыдырау мерзімі өте ұзақ изотоптар ғана
сақталады. Мысалы, уран изотопының 238 ( жартылай ыдырау мерзімі 7 - ті мың
жыл), Т ( ... 9 ... уран ... келе ... ... Қорғасын- радиоактивтің ыдыраудың соңғы бөлімі. Биосферада
кездесетін тау жыныстарының, неше түрлі минералды және ... ... ... ... анықтау үшін ( радиокөміртек) әдісі
пайдаланады. Бұл әдіс радиоактивті ... ... ... кездесетін бір қатар радиоактивті элементтер-актиний,
радий,франций радом, астний,повоний,нептуний,плутоний және т.б.
радиоактивті қатарлардың ыдырау өкілдері болғандықтан 2 ші ... ... деп ... элементтердің бір-бірінен табиғаты, жартылай ыдырау
мерзімі, шығаратын түрлері және энергиясы жөнінен айырмашылығы болады.
Гамма сәулелерінің тарататын изотоптар металдармен қорытпалардың қауын
табуға,кейбір барлау ісінде, ... ... ісік ... ... ... ... ... атом боктерияларында электр
энергиясын алу үшін пайдаланады.Жер бетіндегі тірі организмдердің
радиоактивтілік сәулеленулерге қарсы тұратын қаблеттілігі бар ма деген
сұраққа келетін болсақ, иә, бар деп ... ... ... ... өзі ... өте ... ... бірі. Ол қорғаныс
заттардың белоктардыб углеводтарды, ферменттерді, липидтерді және басқадай
заттарды синтездеп шығарады. Өйткені биосферада ... ... ... ... өсімдіктер әлемі иондалатын сәулеленуің сыртқы және ішкі
әсерінен үнемі сәулеленіп тұрады,яғни табиғи радиациялық фон деп аталатын
жағдайында ... ... ... ... ... ... ... екі еседей өсті. Ал термоядролық сынау жүргізілетін аймақтарда 4-
5 есе артты.
Радиоактивті элементтердің табиғата мөлшерден тыс ... ... ... төзімділігі мен бейімделген артама деген сұрау өзінен-өзі
ойға оралады? Әрине, эвалюциялық дамудың талай қиында, қыңырда жолдардан
өткен адамзат баласының ... ... ... эрекеттеріне
төзімділігі мен бейімденілінуі арта түсетіні сөзсіз. Өйткені радиоактивті
элементерінің изотоптарын ғылыми зертеулерге пайдалану кезінде тірі
организмдердің биологиялық төзімділігі не бір ... ... ... ... ... ... үш
қасиеті бар екенін ғаламдар ерте кезден біледі.
Бірінші қасиеті - тіршіліктің жаңаланып отыруы, екіншісі - ... ... ... ... ... бұл ... мутация деп
аталады. Үшінші қасиеті - жаңадан пайда болған биологиялық қасиеттердің
тұқымында бекіп, бір ұрпақтан екінші ұрпаққа белгілі - бір ... ... Егер ... ... ... жанарып отырмаса, онда тіршілік
иелері бірден тоқтаған болар еді. Тұқым қуу қасиеті туралы болмаса,
ешқандай өзгерістер болмас еді. Және тірішілік ... ... ... ... ... ... ... биосфера әлеміндегі миллиондаған тірі
организмнің сансыз формаларын дамытпас еді.
Адамзат баласы, жан-жануарлар дүниесі,өсімдіктер әлемі өздерінің:
миллиард жыл ... ... өсу мен даму ... неше ... ... өткен. Тіршіліктің жер бетінде пайда болуының ең
алғашқы сатысында радиоактивтік фоннан әлде қайда жоғары болған. Сондықтан
да көне ... ... ... ... ( ... ... жалаңаш тұқымдылар) радиацияға өте төзімді
келеді.
Осы кезде адамзат баласы радиациямен қоян-қолтық келіп отырған кез.
Өйткені радиактивтің сәулеленудің көлемі жылдан-жылға ... ... ... ... жағдайын қиындатып тұрғандардың
бірі – уран өндіретін орындар. Бұрынғы кезде Кеңес Одағында өндірілген
уранның 40 ... ... ... ... ... ... Оның қауіпті
қалдықтары күні бүгінгі дейін тау-тау болып жер ... ... ... Оның
үгінділерін, шаң-тозаңдарын Қазақстанның ерсілі-қарсылы соққан ... ... ... ... және ... ... жатыр. Оған ешқандай тоқтату
болатын ... күш ... ... радиоактивтік мөлшері 200 мың кюриге тең. Кюри –
радиоактивті ... ... ... ... 1 кюри – ... – 3,7*1010 рет ... ... ... ... ... ... Қазақстанның барлық
жерлерінен кездестіруге болады. Талдықорған облысы, Панфилов (Жаркент)
ауданының ... 28 мың ... ... ... ... ... 325 мың ... Алтай өндірістік кеншінің
(Шығыс Қазақстан облысы) 280 мың тоннадай ... ... ... ... ... күні ... ... үйіліп жатыр.
Радиоактивті элементтердің қалдықтары бар қоқыстар үйіндісін Каспий
теңізі жағалауларындағы тау-кен металлургияның ... ... ... ... ... ... ... «Востокцветмет» өндірістік бірлестігінің (Шығыс Қазақстан
облысы), ... ... ... ... ... ... және Ақмола
облыстары) территорияларынан кездестіруге болады.
Бұл ғылыми ... ... ... және ... ... ... Үлбі комбинатының тағы басқа өндіріс орындарының
радиоактивтік элементтердің қалдықтары бар ... ... тау ... ... ... қолымызда нақтылы алынған ғылыми деректер болмады.
Кейбір жерлерде радиоактивті элементтердің қалдықтары бар қоқыстарды
құрылыс материалдары ... ... үй, ... ... ... әрбір жерлерінен кездесіп қалады. Жезқазған облысының Ақшатау
ауылында ... ... бар ... 276 пәтерлі үй
соғылған. ... ол ... ... Неге ... ол ... ... күштілігі соншалық болған, адамзат баласының тұруына
мүмкіншілік болмаған. Ол радиациялық сәулелену ... тірі ... ... еді. Ал ... аса ... ... мөлшерді түйендететін
арнайы құбылыс жұмысын қайтадан жүргізуді қажет еткен.
Осыған байланысты үй, қора-жай салынуға арналған ... ... ... ... ... өткізіп алған жөн. Ол өте қиын
жұмыс.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... істейтін 1523 ғылыми-зерттеу институттары
мен және басқадай ... бар. ... ... ... ... алынған 100
мың радиоактивті заттар бар, олардың ... 18 ... ... ... ... ... 26 мың ... тең. Осы айтылғандардың
11709-ы (3964 кюри) Алматыда, 1755- (613 ... ... 809-ы ... ... жатыр.
Арнаулы түрде жүргізілген зерттеулердің қорытындыларына қаранғанда
қалай болса солай ... ... ... ... ... ... ... мен елді мекендерінің
айналасынан табылады.
Алматы қаласының маңайындағы алаңдардың 21 ... ...... – 8, ... – 15, ... қалай болса солай шашылып
–төгілетін радиоактивті элементтердің суық және қатты түріндегі ... ... ... ... 18 ... маңайындағы 67
жерінен радиоактивті қалдықтары табылған.
Радиоактивті элементтердің қалдықтарын жою ... ... ... келетін болсақ, оны жою дүниежүзілік шешімі табылмай келе ... ... бірі ... есептелінеді, ғалымдардың айтуына қарағанда
термоядролық технологиялық басты қиындығы жоғары ... ... ... плутоний, дейтрид, метил және ... жою ... ... ... ... Америка Құрама Штаттарында
осындай элементтер қалдықтарының 340 мың тоннасы жинақталған. Сонымен ... ... литр ... ... элементтердің қалдықтары бар.
Бұрынғы Кеңес Одағындағы әскери – ... ... ... (кемелерінің) радиоактивті отындарының қалдықтары қаншама
десеңізші? ... Қиыр ... ... – теңіз күштерінің шоғырланған
атом сүңгуір кемелерінің қалдықтарын жою шешімі табылмай келе ... ... ... ... ... Қазақстанның кең-байтақ
жеріне әкеліп көміліп жатқан. Қазірдің өзінде де бұл процесс тоқталды деп
айту қиын. Ол ... ... ... ... беттеріне жарияланып
тұрады. Әсіресе тәуелсіз баспасөз беттерінде жарияланады. Бұған құлақ түріп
жатқан ешкімде жоқ.
Радиоактивті элементтердің ... жою ... ... деп ... ... ... Вашингтон штаттарында ғана соңғы
жылдардың ішінде радиоактивті элементтердің айналадағы қоршаған ортаға ағып
кеткені байқалған. Ол әр жылы ... ... яғни 15 рет ағып ... 1400 ... ... ... тарап кеткен.
Біздің Қазақстан Республикасы нағыз радиоактивтік элементтердің
қалдықтарының қоймасы деп ... ... Оған ... ... ... ... ... жеріне басқа мемлекеттерде пайдаланылған
радиоактивті элементтердің ... ... ... деп ... ... ... түрде шарт жасалады екен. Сол шартта қай мемлекет
қанша радиоактивті элементтердің қалдықтарын көмуге мүмкіншіліктері ... үшін ... ... ... ... табады. Осындай жағдай біздің
Қазақстан Республикасында да болуы мүмкін. Россия Федерациясы Венгриядан,
Германиядан ... 81960000 ... ... ... ... алып келіп өңдеуден өткізіп, оған жылына 100 миллион ... ... Егер ... ... ... материалдарды өңдеп
отырмаса миллиондаған адамдар жұмыс қалар еді.
Айта ... бір жайт ... осы ... ... ... ... сақтайтын бірден-бір арнаулы орын жоқ. Оны салу
туралы Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 1979 жылғы наурыздың ... ... ... ... ... тек ... жүзінде қалып қойды.
Атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану ғылымдарының ежелден келе
жатқан армандарының бірі. Осы ... атом ... ... ... мұң-мұқтаждарын өтеп келеді. 1954 жылы Москвадан жүз ... ... ... ... ... жүзінде тұңғыш рет атом электр
станциясы (АЗС) ... іске ... ... ... Жер деп ... осындай станциялардың саны 200-ден асады, олардың жалпы қуаты
дүние жүзіндегі энергетика қуатының 6 асады. Ал 2000 жылы ... саны ... 55 ... ... ... ... болып отыр. Бейбітшілік атомы
шөлейт өлкелерге жаңа өмір ... ... ... өзі ... ... ... суларды тұщысыздандыру тек атом электр станциясының қуатымен
іске асатыны белгілі болып отыр. Маңғышлақ түбегіндегі Ақтау қаласында 1973
жылы ... атом ... ... бар. ... белгілі бұл облыстың
табиғи байлығы ұзақ жылдар бойы игерілмей жатты. Оған себеп тұщы ... ... Бұл ... ... су жердің үстінде де, жердің
астында да жеткілікті болатын. ... тұщы суды ... алу ... ... ... ... таба ... келеді. Ғалымдар мен мамандар бірнеше
жоспарлар ... онда ... көп ... және өте ... ... ... ... ішінде Жайық өзенінен құбыр тартып тұщы су
әкелу ... ... ... ... ... ... қазу қажеті
екеніде қаралған. Бұлардың барлығы іс жүзіне аспастан бос қағаз және сөз
жүзінде қалып ... ... Бұл ... жайт ... ... ... ... бағытталған яғни электр энергиясын өндіретін, су ... жылу ... атом ... ... салынды. Сөйтіп бейбітшілік
атомы шөлейт өлкеге жаңа өмір-тіршілік ... Бұл қиял емес еді. ... ... ... болатын. Су тұщытатын қондырғы атом
электр станциясының энергетикасы мен ... ... литр су ... ... Ақтау қаласының әрбір тұрғыны күн тәулігіне 450-500 литр тұщы
су пайдаланады. Бұл москвалықтар пайдаланатын орташа су ... мен ... ... ... де ... ... ... су Бакуден, Махачқаладан теңіз
арқылы танкерлермен күндіз-түні бүр ... ... ... ... ... ... ... өлшенетін еді. Енді Ақтаудың өзінің суы жеткілікті
және 15-20 есе арзанға ... ... ... шет ... ... қонақтардың бірі құрметті
қонақтар ... ... деп ... кеткен: «Сіздердің инженер-техник
қызметкерлеріңіз бен жұмысшыларыңыз дүние жүзінде бірінші рет қаланы тұщы
сумен ... ... ... ... ісі ... айға ... тең.
Қазіргі уақытта біздің елімізде электр станциясын және жылу атом ... ... және ... көп ... ... ... ҚАЛДЫҚТАР
1.2. Радиоактивті қалдықтардың көздері, көлемі
Радиоактивті қалдықтар мен аз мөлшердегі ... ... ... ... байланыста болады. Радиоактивті қалдықтарды қауіпсіз түрде сақтау
бүкіл жер жүзі бойынша әлі ... ... ... ... ... ... бойынша дүние жүзілік стандартқа сай келетін радиоактивті
қалдықтарды сақтайтын бірде-бір орындар жоқ екенін ғалымддар мен ... ... ... ... ... ... ... көп өндіретін
мемлекеттердің бірі.Сонымен бірге уран өңдейтін ... ... ... ... ... ... ... радиоактивті элементтердің
қалдықтары бар десеңізші.
Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... ... ... ... сақтайтын
дүние жүзілік стандартқа сай келмейтін орын бар екені белгілі, онда ...  225 млн ... ... аз ... ... ... жалпы
радиоактивтілік күші 57,6 мың км. ... ... ... ... келе ... 100 мың ... ... өндіретін орындар бар.
Семей полигонының территориясында 5,8 млн ... ... ... ... орын бар, ... радиоактивті қосылыстар жер астында
6,5 млн тонна қалдық ... ... ... күші 11,8 мың Ки. ... ... радиоактивті қалдықтар сақталынады. Ол ... ... ... қалдықтары. Олар ашық жерлерде сақталынады. Ресейдің
Селябі қаласында радиоактивті қалдықтардың 1 млрд Ки ... ... ... ... бар. ... ... ... радиоактивті қалдықтардың бәрінде радиациялық сәулеленудің
мөлшері аз. ... ... ... болып үйіліп кез-келген
далаларда жатады. Олар қысы-жазы жауған ... ... ... ... ... ... ... Қазақ даласында ерсілі-қарсылы соққан
жерлерде, радиоактивті ... бар ... ... ... ... ... ... Құрама Штаттарында радиоактивті қалдықтардың ... ... ... ... ... ... те жоқ. Тек қана ... кезде
оларды анықтау үшін ғылыми зерттеу ... ... ... ... жүргізу үшін үкімет 5 млрд доллар қаржы бөліп отыр. Ол жұмыстың
қорытындылары 2005 жылы ғана ... ... ... ... жатқан радиоактивті элементтердің қалдықтары қаншама
десеңізші. Олар ... ... ... ... бір құдайдың өзі ғана
біледі. Өйткені оны ... шығу ... ... ... Республикасы
территориясындағы радиоактивті қалдықтардың толық картасы жасалынып, ол ... ... ... ... ... ... ... радиоактивті
қалдықтарды сақтайтын қосымша түрде, бірнеше қоймалар жасалынуы жоспарланып
отыр. Олар іске ... жоқ ... ... ... ... ол жағын болжап
айту қиын.
Осы күнгі радиоактивті қалдықтар және олардың ... болу ... Газ ... ... отын ... және ... ... болады. Жалпы көлем ішінде олар елеусіз бөлшегін құрайды.
Мол тараған түрі сұйық радиоактивті қалдық, олар ... ... ... ... ... үнемі жасақталады. Сұйық қалдықтарға
әртүрлі ... ... ... ... ... ... қайта
өңдеудегі ертінділерді тазалауда ... ... ... пульпо тектес
перлит /1/.
Қатты қалдықтар сұйық және газтәріздес ... ... ... және ... ... мекемелердің іс әрекетінің өнімі ретінде. Олар
әртүрлі байламдар түрінде, конструкциялардың бөлшегі, қою ... ... ... ... ... мүмкін.
Газтәрізді қалдықтардың құрамында тарағаны криптон-85, көміртегі-14,
водорол-3 (тритий) және иод-29. Бұл нуклидтер атмосфераға түскен кезде
ауаға араласады (ауада ... ... ... ... ары ... ... газ түрінен қатты түрге айналдырады.
Ядролық энергетикалық қондырғылардың жұмысында радиоактивті заттармен
ластанған және құрамында орта белсенді стронций-90, цезий-137, ... су және ... ... ... ... ... АЭС ... тансуранды және жерде сирек кездесетін элементті жоғары
белсенді қалдықтар ... Бұл ... ... ... америций-241, плутоний-238, плутоний-239, плутоний-240,
плутоний-237, кюрий-243 және кюрий-244 /2/. ... ... ... су құрамында белгісіз нуклидтердің қосындысы 3(10-11 Ku/л асқан
концентрация сұйық радиоактивті қалдық болып есептелінеді. ... ... ... ... егер ... үлес ... төмендегі
өлшемді құраса:
бета-белсенді заттар үшін – 74 кБк/кг (2·10-6 Ku/кг) көп ... ... үшін – 10-7 г экв. ... көп ... ... үшін – 7,4 ... ... Ku/кг көп болса,
трансуранды элементтердің радионуклидтері үшін 0,37 кБк/кг (10-8)
Ku/кг көп болса және де егер беткі ластану деңгейі 100 см² ... ... мин. ... 50 ... см² мин. ... үлес деңгейі бойынша қатты радиоактивті қалдықтардың
классификациясы 1 кестеде берілген.
1 кесте
Белсенділігінің үлес ... ... ... ... ... |белсенділігі |Белсенділік деңгейі, Ku/кг |беткі деңгейден 0,1 м|
| |бойынша | ... ... |
| ... | ... ... |
| | | ... |
| | ... ... |
| | | |ну | |
|1 |ТБҚ ... ... ... |
|2 |ОБҚ ... |10-4-10-1 ... |
|3 |ЖБҚ |>10-2 |>10-1 |>10-2 ... ... ... дәрежесі төмендегідей бірнеше факторларға
байланысты: белсенділік ... ... түрі мен ... ... ... ... ... қалдықтардың
физикалық күйінен, қалдықтардың ыдысының түрі мен күйі.
Ең ірі радиоактивті ... ... ... атом энергетикасы болып
табылады. Кейбір бөлек региондарда жағдай өзгеше болуы мүмкін. Радиоактивті
қалдықтардың ... тек ... ... ... ғана ... ... аз ... басқа өндірістерде және ... де ... ... Бұл уран ... ... мен қайта өңдеуде,
уранды байыту мен өңдеу, бөлінетін және синтез реакцияларының ... ... ... мен ... ... Және де ... двигатель
қондырғылары, экспериментальдық реакторлар, тездеткіштер радионуклидтерді
бөлінуі мен ... алу, ... ... ... ... да ... қалдық пайда болады /2./. Радиоактивті
материалдармен байланысты апат және апатты жағдайларды да ... ... ... ... ... ... ... пайда болуына
әкеліп соқтырады. 1 суретте ... ... ... ... ... ... ... Радиоактивті қалдықтардың жалпы түрінің классификациясы
Қондырғылардан радиоактивті қалдықтарды жою ... ... ... анық ... болу ... ... ... тәжірибеде
көрсетілген. Халықаралық эксперттер бұл жөнінде радиоактивті қалдықтарды
өндіретін немесе қайта өңдейтіндерге ... ... ... ... ... жасау үшін алдын ала тәуелсіз эксперттерден кеңес ... ... ... Атом ... шетел елдерде бұл қағиданы
елемегендіктен ондаған миллион доллар ... /4/. ... ... ... ... ... ... жөніндегі ережелер
радиоактивті қалдықтар пайда болған жерінде басқа ... ... ... ... ... талап етеді:
- физикалық күйі (қатты, сұйық);
- шыққан тегі (органикалық, бейорганикалық, биологиялық);
- қалдықтағы радионуклидтердің ыдырау мерзімі (15 ... ... ... ... ... және жану ... ... шығаратындардың (алдын ала белгіленген) оны ... ... ... ... ... жылы Ұлыбританияда жоғары активті қалдық 5 мың м³, орта ... 80 мың м³, ... ... ... 500 мың м³ құрады. 2000 ... 835 мың м³, ... 1,5 млн. м³, ... 3,6 млн. м³ орта ... ... ... ... және қайта өңделген. Швецияның ядролық
энергетикалық бағдарламасы бойынша 7800 т. ... отын ... ... м³ ... қалдықтары және 130 мың м³ АЭС-н демонтаждағаннан шыққан
қалдықтар пайда болған /5/. Осы уақытта ТМД ... 160 т. ... Ku ... ... қалдық сақталуда. АЭС алаңдарында 135 мың м³
сұйық ... 35·10³ Ku), 80 мың м³ ... және 100 мың м³ ... ... ... және орта ... ... ядролық
қондырғылардағы белсенділіктен бар болғаны 0,1%-дан кем /5/.
Радиоактивті қалдықтарды жер астына көмудің нақты ... ... АЭС ... алу ... ... дәрежеде құптайтынын айта
кеткен жөн. Бірінші көңіл аударатын мәселе осы ... ... ... (2 ... ... мвт ... PWR реакторы бір энергоблокты пайдаланудан
алғандағы көмуге жататын радиоактивті қалдықтардың көлемі
|№ ... ... ... ... |
| | ... т ... ... |
| | | ... ... ... | | | |жою, т ... ... ... металл |10389 |- |- |
| ... | | | |
| ... ... |- |1411 |5152 |
| ... |- |776 |3050 ... ... |139090 |562 |138528 ... |Темір арматура |5844 |56 |5788 ... ... ... | | | |
| ... жалпы саны | | | |
| ... ... ... |155323 |2805 |152518 ... ... | | | |
| | |- |409 |- ... Радиоактивті қалдықтарды жинау және сорттау
Жинау мен сорттау ядролық отынды тізбегінде және өнеркәсіптің ... ... ... ... барлық қалдықтарды алады. Ядролық
энергетиканың түрлі этапы үшін бұл ... ... ... ... ... жерлерін қайта өңдеуде, әдетте, әуелі беткі жынысқа
көтерілген жынысты сорттайды: ... ... ... ... ... үйінділерге бағытталады. Таза жыныс үйінділерінен бастап, үйіндіден
бай рудаларға дейін бағытталады. Одан әрі руда ... ... ... Одан қайта өңделіп, одан әрі гидрометаллургиялық зауыттарға
жіберіледі. Рудниктерде жұмыс біткеннен ... ... ... 5 ... ... руда үйінділерін ережелерін сақтай отыра тау
бұрындысы шегіне көмеді.
Радиоактивті қалдықтардың келесі жиналуы мен сортталуы ... ... мен ... және отынды дайындау зауыттарында жүреді. Әдетте ... ... ... ... және ... ... ... өңдеуге дейін зауыт территорияларында сақталынатын, белсенділігі тек
табиғи радионуклидтерге негізделген сұйық қалдықтар пайда болады. Бұл сұйық
қалдықтар орташа және ... ... ... ... ... ... ... АЭС және зерттеу
реакторлар әрекеті жатады. Бұл тізбек бойынша отынның бөлінуі мен ... ... және ... ... конструкциясы айтарлықтай емес,
бірақ өте ... ... ... ... ... 1 ... мың жыл және
одан жоғары (трансуранды элементтер) ... ... ... ... тәрізді қалдықтар реакторлармен жұмыс кезінде үнемі пайда болатын,
құрамында игі газы және ... ... ... ... ... ... бар иод пен аэролдардан тұрады. Бұл газдар
100-150м газ шығаратын түтін арқылы ... ... ... ... ... және ... сүзгілерде уақытша ұсталады. Отынның
регенерациясы кезінде радиоактивті қалдықтардың ... ... ... 10 есеге). АЭС концервациясы процесінде және отынды қайта өңдеу
кезінде белсенділігі ... ... және ... ... пайда болады.
Категориялары және физикалық жағдайлары бойынша ... бұл ... бойы ... ... сақталады.
2. Қазақстандағы радиоэкологиялық жағдай
Өміріне, экономикалық жағдайына, ... ... ... ... ... ... елі табиғат қойынында бірге өсіп,
қайнасып келе ... жұрт ... ... ... ... ... етене бауыр, жанашыр етіп жіберген сияқты.
Қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... көрсететін деректерді тарихтан
ғана емес, бүгінгі өмірден, тұрмыстың сан-сала, сан ... ... Қай ... босғасына бас сұқсаңыз да оюлы
сырмақ, текемет, тұс ... ... ... ер-тоқым, ыдыс-аяқ, үй
жиһазары, я болмаса өтнекті киім-кешектің бір жұрнағын кездестіреміз.
Ол көзі ... ... ... ... ... ... ... терең
ұялаған, туған табиғатына тін көркемдік сезімінің ... ... ... ... да сол ... ... жол, ... дүние.
Ес білгеннен бастап аға-анасынан, үлкендерден өне бойы ... ... ... ... өзіде табиғатқа нұқсан
келтірмей, келешек ұрпақтарды да сол ... ... ... Алдындағы малы мен айналасындағы ... ... ... ... ... ... байтақ табиғатының байда көрікті
болуы Қазақстан жерінде малдыңда, аңдар мен ... да ... ... өте қолайлы табиғи жағдай туғызған. Олар тыныш кең
дүниеде емін-еркін өсті. Қазіргі ... ... ... табиғат
байлықтары орасан зор шегініске ... Оны ... өзі ... ... ... апатына ұшыраған аймақтардың саны
қаншама десеңізші. Осы кездегі ғылым мен ... ... қай ... ... да, аз ... ... өзгертіп
жіберуге шамасы келеді. Ол өзгерістердің көптеген ... ... ... ... мен ... пайдасыз болып
келетіні келешек ұрпаққа да зияны тиетіні қазіргі кезде ... ... ... ... әйгілі болып отырған Арал теңізінің
экологиялық апаты. Ол өз ... 70-80 ... ... ... күні ... ... түбі 23 мың ... километрдей
жерді алып жатыр. Тұзды құм 2 миллион құнарлы ... ... ... ... ... күйзеліске ұшырап кетті.
Радиоактивті элементтердің ... ... ... кездестіруге болады. Талдықорған облысы, Панфилов (Жаркент)
ауданының территорияларында 28 мың ... ... ... ... ... 325 мың ... Алтай өндірістік кеншінің
(Шығыс Қазақстан облысы) 280 мың ... ... ... ... ... болып күні бүгінге дейін үйіліп жатыр.
Радиоактивті элементтердің қалдықтары бар қоқыстар үйіндісін Каспий
теңізі жағалауларындағы ... ... ... ... ... бірлестігінің (Жамбыл, Шымкент, Жезқазған
облыстары), ... ... ... ... ... ... ... химиялық комбинатының (Көкшетау облысы және Ақмола
облыстары) территорияларынан кездестіруге болады.
Бұл ғылыми ... ... ... және ... Алатауының
өңіріндегі Өскемендегі Үлбі комбинатының тағы басқа өндіріс ... ... ... бар ... ... тау ... қалды. Өйткені қолымызда нақтылы алынған ғылыми деректер болмады.
Кейбір ... ... ... ... бар ... ... ... пайдаланып, үй, қора-қопсы салған адамдар
Қазақстанның әрбір жерлерінен кездесіп қалады. Жезқазған облысының ... ... ... бар материалдардан 276 ... ... ... ол ... ... Неге ... ол ... радиацияның күштілігі соншалық болған, адамзат баласының тұруына
мүмкіншілік болмаған. Ол радиациялық ... ... тірі ... ... еді. Ал ... аса ... ... мөлшерді түйендететін
арнайы құбылыс жұмысын қайтадан жүргізуді қажет еткен.
Осыған ... үй, ... ... ... материалдарды алдын-
ала дозиметрикалық (радиациялық) бақылаудан өткізіп алған жөн. Ол өте қиын
жұмыс.
Қазақстан Республикасында жасанды ... ... ... ... істейтін 1523 ғылыми-зерттеу институттары
мен және басқадай мекемелер бар. Оларда арнаулы түрде есепке алынған ... ... ... бар, ... ... 18 мыңға жуығы амплитудағы
қалдық. Олардың радиоактивтілігі 26 мың кюриге тең. Осы ... (3964 ... ... 1755- (613 ... ... 809-ы (18303
кюри) Павлодарда жатыр.
Арнаулы түрде жүргізілген зерттеулердің қорытындыларына ... ... ... ... ... ... элементтердің
қалдықтары республикамыздың әрбір қалалары мен елді ... ... ... ... ... 21 ... ... – 12,
Семейдің – 8, ... – 15, ... ... болса солай шашылып
–төгілетін ... ... суық және ... ... қалдықтары
табылған. Жалпы Қазақстан Республикасының 18 қалаларының маңайындағы 67
жерінен радиоактивті қалдықтары табылған.
Радиоактивті элементтердің қалдықтарын жою ... ... ... ... ... оны жою ... ... табылмай келе жатқан
үлкен мәселенің бірі болып ... ... ... қарағанда
термоядролық технологиялық басты қиындығы жоғары активтік «цезий-137»,
«стронций-90», «уран-237», ... ... ... және басқалардың
қалдықтарын жою жолдарын табуда жатыр. Қазіргі ... ... ... ... ... 340 мың ... ... Сонымен қатар
50 миллион литр сұйық радиоактивті элементтердің қалдықтары бар.
Бұрынғы Кеңес Одағындағы әскери – ... ... ... ... ... ... ... қаншама
десеңізші? Әсіресе, Қиыр Шығыстағы әскери – теңіз ... ... ... ... ... жою шешімі табылмай келе жатыр.
Бұрынғы кезде ... ... ... ... ... ... ... жатқан. Қазірдің өзінде де бұл процесс тоқталды ... ... Ол ... ... ... ... ... жарияланып
тұрады. Әсіресе тәуелсіз баспасөз беттерінде жарияланады. Бұған құлақ түріп
жатқан ... ... ... ... жою ... жетілдірілген
әдіс деп айтуға болмайды. Ричленде, Вашингтон штаттарында ғана соңғы
жылдардың ... ... ... ... қоршаған ортаға ағып
кеткені байқалған. Ол әр жылы қайталған тұрған, яғни 15 рет ағып ... 1400 ... ... ... ... ... ... Республикасы нағыз радиоактивтік ... ... деп ... ... Оған дәлел ретінде тәуелсіз
газеттердің бірінде қазақ жеріне басқа ... ... ... ... көміп тастайды деп жариялады.
Мемлекет арасында құпия түрде шарт жасалады ... Сол ... қай ... ... ... қалдықтарын көмуге мүмкіншіліктері бар,
сол үшін миллиондаған доллар алады, пайда ... ... ... ... ... да болуы мүмкін. Россия Федерациясы Венгриядан,
Германиядан жылына 81960000 килограмм ... ... ... алып ... ... ... оған ... 100 миллион доллар
алатыны байқалады. Егер осындай мөлшерде ... ... ... ... ... ... қалар еді.
Айта кететін бір жайт Қазақстанда осы күнге дейін радиоактивті
элементтердің ... ... ... ... орын жоқ. Оны ... Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің 1979 жылғы наурыздың ... ... ... ... ... тек ... жүзінде қалып қойды.
Атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану ғылымдарының ежелден келе
жатқан армандарының бірі. Осы ... атом ... ... ... ... өтеп ... 1954 жылы ... жүз километрден
сәл қашығырақ Обнинск қаласында дүние жүзінде ... рет атом ... (АЗС) ... іске ... ... ... Жер деп ... осындай станциялардың саны 200-ден асады, олардың жалпы қуаты
дүние жүзіндегі энергетика қуатының 6 асады. Ал 2000 жылы олардың саны ... 55 ... ... ... белгілі болып отыр. Бейбітшілік атомы
шөлейт өлкелерге жаңа өмір тіршілік әкелетінін өмірдің өзі көрсетіп ... ... ... ... тек атом ... ... ... асатыны белгілі болып отыр. Маңғышлақ түбегіндегі Ақтау қаласында 1973
жылы салынған атом электр станциясы бар. ... ... бұл ... ... ұзақ жылдар бойы игерілмей жатты. Оған ... тұщы ... ... Бұл ... тұзды су жердің үстінде де, жердің
астында да жеткілікті болатын. ... тұщы суды ... алу ... ... ... ... таба алмай келеді. Ғалымдар мен ... ... ... онда ... көп ... және өте қымбат түсетін
проектілерді ... ... ... ... ... ... ... тұщы су
әкелу көзделген болатын. ... ... ... ... қазу ... ... Бұлардың барлығы іс жүзіне аспастан бос қағаз және ... ... ... ... Бұл ... жайт ... ... тапты. Екі
мақсатқа бағытталған яғни электр энергиясын өндіретін, су ... жылу ... атом ... ... салынды. Сөйтіп бейбітшілік
атомы шөлейт өлкеге жаңа өмір-тіршілік әкелді. Бұл қиял емес еді. ... ... ... болатын. Су тұщытатын қондырғы атом
электр станциясының энергетикасы мен тәулігіне 50 000 000 000 литр су бере
алады. Қазір Ақтау қаласының ... ... күн ... 450-500 литр ... пайдаланады. Бұл москвалықтар пайдаланатын орташа су мөлшері мен ... ... ... де жетеді. Бұрын мұнда су Бакуден, Махачқаладан теңіз
арқылы танкерлермен күндіз-түні бүр ... ... ... ... Бұл
судың бағасы алтынмен өлшенетін еді. Енді ... ... суы ... 15-20 есе ... ... жетістік туралы шет елден келген қонақтардың бірі ... ... ... деп ... кеткен: «Сіздердің инженер-техник
қызметкерлеріңіз бен жұмысшыларыңыз дүние жүзінде бірінші рет ... ... ... ... жасаған қаһармандық ісі адамның айға ... ... ... ... ... электр станциясын және жылу атом электр
сташнциясын жобалау және ... көп ... ... ... ... ... ... Рымғали Нұрғалиұлы оқушы жастар мен өткізген бір
әңгімесінде: Семей ... ... ... ... өз ... ... ... болатын деді. Себебі: ол жерде атом
бомбасын сынау қажеттілігі туған ... ... ... ... онша алыс жер емес еді. Атом ... жару ... ... километрдей жер болатын.
Атом бомбасы ... ... ... ... өткен соң,халық
өз мекендеріне ... ... ... ... бір ... ... иттер мен мысықтардың көріністері ғажап еді. Жүндері
біраз уақыттың ... ... өсіп ... кеткен. Даладағы
малдардың көріністері адам шошырлықтай ... ... ... ... Не шөп, не су іше ... ... өсетіні байқалады. Оны сол
жердің тұрғын халықтары күзетші әскерлерге бірдеңе ( ... ... ... ... ... ... ... шауып алып
келген. Мұндай жағдай күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... өсетіні қараңғы халық қайдан білсін.
Мұны ғалымдар ... ... деп ... Бұл өте ... ... ... радиоактивтік апаттың ең алғашқы бастамасы
болатын. Кейінгі кездерде бұл қауіпті құбылыс ... ... ... ... ... елі жақсы біледі.
Радиоактивті ... ең ... ... ... атом ... станциясының қайғылы оқиғасы болатын. Оның
негізгі ... ... ... ... еді. Бұл радиоактивті
элементтің атом ядросы ... ... одан адам ... ... шығады. Сонымен бірге радиоактивті сәулелену бөліп ... ... ... ... ... ... кеткен. Тірі
организмдерге мутациялық құбылыстарды тудыруда. Мәселен, сол ... ... бие ... аяғы бар бір құлын ... Бұл ... ... 1989 ... 23 ... ... ... болатын. Бұл оқиға сол кездегі халық депутаттарын қатты
толғандырған. ... ... ... ... еш ... ... кезде адамның жаны ашитын құбылыстар, мутациялар ... ... ... ... ... ... радиацияның
зардабын кімдер тартып келді? Сол ... ... ... ... ... барлық атом бомбалары мен термоядролық сынаулар
өте құпия және өте ... ... ... Атом ... ... ... фоны ... жағдайда деп
баспасөз беттерінде хабарланып жатты. Радио мен ... ... ... беріліп тұрды. Сонымен бірге коммунистердің мықты
ұрандарының бірі – “ ... ... ... бәрі де халықтың игілігі
үшін” болған соң ... ... ... айналасында не қандай
сұмдықтардың болып жатқанын.
Ежелден ақкөңіл, қулық-сұмдықты білмейтін ... елі ... ... ғой. ... элементтердің апатына араша тұратын
адамдар болмады. Партия және үкімет ... ... де ... ... болып отыра берді. “Айт өтіп, той тарқағаннан соң
кейбір ақын жазушылар: ... ... ... ... ... ... ... бетке ұстады. Бұл жұмыс өте ... ... еді. ...... деген қозғалыс дүние жүзіне
тарап кетті.
Халықты алдау мен арбау күні ... ... ... жоқ.
Өйткені
наурыздың 12 жұлдызында 1993 жылы ... ... ... ... ... Республикасының Ұлттық академиясының кейбір
ғалымдарымен , ... және ... ... ... ... ... территориясында радиациялық
фон қалыпты жағдайда деп есептейді. Бұл қағидамен келісуге болмайды.
Неге ... осы ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы жағдай басқа
республикалардың бірінен де кездестіре ... ... ... ... арасында бұрынғы кезде көп кездескен. ... ... үшін ... ... керек болса, сондай
қорытындыларды беріп отырған. Сонымен бірге Қазақстан ... ... ... даярланбаған болатын.
Мамандардың болмауынан осындай ... ... ... ... ... республикасы бойынша жүргізілген
емес.
Бір кезде атом бомбасы және ... ... ... орыс ғалымдары болатын жергілікті ғалымдардың ешқандай
қатынасы жоқ еді. Шет ... ... ... ... жаны
қайдан ашысын? Қазан айының 24 ... 1992 жылы ... ... ... ... өнеркәсіптік аудан экологиялық апат
жағдайында, қалалық кеңестің сессиясы Өскеменнің экологиялық жағдайы
Чернобыльмен ... деп ... ... ... Қызылқоға, Теңіз аудандарындағы 1 миллион
гектардан артық шұрайлы ... алып ... ... ... ... бойы ракеталар сыналып, атом бомбалары ... ... ... ... ... ... үшін 20 миппион гектар
жерді адамдар бөліп алған. Ол ... ... ... неше ... ... кезде ол жерлер не еін ... ... ... ... ... Қазақ елі өз жеріне өзі ие емес еді.
Империялық ... ... ... отырды. Бұрынғы кездегі партия
және үкімет басшылары тек ... ... ... деумен болады.
Сонымен бірге олар биология, химия, экология ғылымдарынан хабары жоқ
болсада, бұл ... ... ... ... кетті.
Осы кезде тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... бойы ата – ... ... ... ақ
найзаның ұшымен қорғап келген биоресурстарға ... ... ... ... етіп ... жер, су, ... әлемі, жануарлар дүниесі
олардың радиоэкологиялық апатқа ұшырамауы – өзіміздің сана ... ... ... саналы және сауатты азамат қазақ
жерінде экологиялық апаттардың болмауына тырысу керек. ... ... ... ... ... ... ... қорытындыларына қарағанда және
бүкіл дүние жүзілік ғылыми әдебиеттердің деректерін ... ... аз ... болсада рак дертін ... ... ... ... ... ... ... кейбір аудандарында) неше
түрлі қауіпті аурулар халық арасына кең көлемде таралуда. ... ... ... ... әр жүз мың ... ... ... ауруға шалдыққын адамдардың саны ... ... ақыл ... ... ... 4612-ге, невроз және жүйке тамыр аурулары бар
адамдар 3692-ге көбейген. Ал сары ... іш ... ... ... ... халықты әбден әлсіретті. Әсіресе Қазақстанның
радиоактивтік сәулелену жағдайы да өте ... ... ... алсаңызда, радиоэкологиялық апатқа ұшырамаған аймақты таба
алмайсыз.
Қайғы-қасіретке толы аудандар көп ... ... ... болмаған жер аз кездеседі. Атырау облысының
Қаракөл-Шонай жеріндегі, Абыралы қойнауының жазық ... ... аты шулы ... ... ... ... Маңғыстау түбегіндегі
полигон соңғы жылдары ғана белгілі болды.1946 жылдан 1989 ... ... ... 642 ... ... ... сынаудан өткізген.
Бұрынғы Кеңес Одағында және ... ... ... атом ... мен ... ... |Жыл ... Құрама ... ... ... |
| | ... | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... полигонында термоядролық сынаудың ашық аспанда
жүргізілгені туралы ғылыми ... ... ... ... ... ... – 115, ... – 2 термоядролық сынау өткізілген
деседі. Ал шын ... бұл ... ... әлде қайда көп
екені байқалады.
2.1. Ауыз судың радиоактивті элементтермен ластануы
Ауыз судың радиоактивті элементтердің қалдықтарымен ластануы – ... ... ... ... ... бірі болып есептелінеді. Кейінгі
жылдары ауыз сулардың радиоактивті ... ... ... баласына айтарлықтай қауіп төндіруде. Ауыз сулардың әр түрлі
радиоактивті элементтердің қалдықтары - ... ... тағы ... улы қосылыстар жыл өткен сайын көбейе түсуде. ... неше ... ... ... ... ... және ... неше түрлі улы қосылыстардың мөлшерден ... ... ... өзен мен көл ... ауыз су ... ... ... отыр. Олардың зиянды әрекеттер жаңадан дүниеге келген
сәбилердің 20-30 проценті кемтар болып тұратыны анықталды.
Радиоактивті элементтердің қалдықтары темоядролық ... ... ... өте көп ... ... ... ... анықтап
шықты. Әсіресе бұл проблема халық өте көп және жиі орналасқан аймақтарда
үлкен ... ... ... елді ... тым үлкен орын алып
отыр.
Радиоактивті элементтер өзен ... мен көл, ... ... ... тыс ластайтыны кейінгі кезде толығымен анықталды. Тұщы сулардың
ластануы – қоғам ... ... ... мәселе. Кейінгі жылдары ауыз судың
ластануы ... ... ... ... ... ... ауыз ... туралы шексіз жаза ... ... Бұл ... ... Бірақ
дүниежүзілік мұхиттың ластануы бұдан да ... ... ... ... ... ... рет ... шыққан кезде ұлы саяхатшы Тур
Хейердалмен оның серіктері дүние жүзі мұхиты ... ... ... 1970 жылы 31 майда кеменің борт журналында төмендегідей жазу
пайда ... ... ... – шоқ-шоқ болып жиналған жылқы тезегіндей
орасан көлемді – ... ... ... қисапсыз көп. Сондай-ақ
пластик құтылар, металл оконистрлер, көгілдір ... ... ... жасалған нендей бір заттар, ағаш жәшік пен картон ... ... ... адам ... ... ... ... десеңізші!
Таяу маңда бірде-бір кеме жоқты».
Раң 17 майда Мароккан порты Сафиден шығып, 40 күндей ... ... ... ... ... ... үнемі ластанған мұхит болды, оның
үстіне ... ... ... ... ... ... дейін кездеседі.
Мұндай ластарының іздері басым болды. Мұнай обасы кездейсоқ проблема емес.
Жыл сайын көптеген мұнай ... ... ... ұшырап жатады. Олардан
төгілген мұнай қаншама десеңізші! Мәселен, «Тюри-Каньон» танкері аварияға
ұшырағанда бірден 119 мың ... ... ағып ... ... сәуірдің аяғындағы «Гамильтон-Трейдер»танкері Ливерпуль
бұғазында саботаж кемесінен соғысуы мыңдаған тонна мұнайды ... ... ... ... бұғаз бетіне тез жайылып арала бастады. Уэльстің
солтүстік жағалауларына Ланкалигер мен Камберленд ... ... ... ... ... ... жайлап қинаған ажал ... ... ... ... ғайып болды. Танкерлердің бұдан ... ірі ... ... бұлардың салдарынан мұнай ласы ... ... мың ... ... ... ... ... құртып кетті, дүние жүзілік ең таңдаулы курорттарының
жаға жайларына жетіп, оларды ұзақ уақыт ... ... ... ... өте қауіпті. Жыл сайын әр елдің кеме верфілерді ... ... ... ірі кемелер түсіруде. Танкер флоты рекордшыларының су
сыйымдылығы қазірдің өзінде-ақ 500 мың тоннадан асты. Сөйтіп, егер бұрын су
сыйымдылығы 20-30 ... ... ... ұшырауы өте қолайсыз жағдай ... ... мына ... ... ... ... бақытсыздықпен
салыстыруға болады.
Мұнайдың әр тоннасы 12 шаршы километр теңіз бетін ... ... ... ... ... ... біле ... енді Тур
Хейердал сипаттаған фактілерді жақсы түсінуге ... ... ... ... ... ... пайда болуы жер бетіндегі және теңіз,
мұхит суларындағы тірі организмдердің ... және ... ... ... Міне ... обасының» зардабы осындай.
Планета халқының үштен бірі қазірден өзінен-ақ су тапшылығына ұшырап
отыр. Су таза ... ... ... ... суды ... ... алады.
Гонконг ауыз суды Қытайдан түтік құбыры ... ... ... сумен тұтас
бір мемлекет – Алжир тіршілік етіп отыр. ... ... ... ... даму деңгейіне ... ... ... ... ... жер бетіндегі судың ластануы 1900 жылмен
салыстырғанда 1960 ... ... 6 ... жуық ... 60 ... ... ағын ... – 10 еседей артқан.
Тұрмыстық сулар Америка Құрама Штаттарында жылына 20 ... - 49 ... литр ... Америка қалаларың канализация
жүйелеріне жыл сайын түсетін тастандылар көлемі 245 миллиард литрге ... ... орта ... дейін 25 процент тұрмысқа ағын су ешбір
тазалаусыз 31 ... ... ... ... соң ... ... тек 41
проценті ғана азды-көпті қанағаттанарлық тазаланатын.
Осының бәрі Америка Құрама Штаттарында 25 өзен, соның ішінде Миссисипи
мен Миннесота (Манкейго ... ... өзен ... ... үшін де жарамсыз
деп танылған) сияқты ірі өзендер ... ... Ұлы ... көлі
күйзеліс жағдайында болып шықты.
Тіршілік иелері қаншама әлсіз ... ... ... ... ... ... жүйе екені байқалады. Су
техникалық прогрестің жедел дамуын тез ... ... ... – қалың жұртшылыққа басқа қауіп-
қатерден гөрі жақсы таныс. Оны ... ... ... ... ... Бұл ... де. Жапониядағы атом бомбасының жарылу қасіретінің
салдарынан апат ... ... ... ... ... ... ... қарсы шығу біздің міндетіміз. Ядролық жарылыстың зәрлі
сәукелесі бірде-бір сауатты және ... ... ... ... ... ... ... түгелдей жойылмай отыр. Әлі ... ... ... ... жоқ. Лобнор полигондағы ядролық сынақтар күні
бүгінге дейін тоқталған жоқ.
Ядролық жарылу кезінде ... ... ... ... шығады.
Ол радиоактивті элементтердің ыдырауынан пайда ... ... ... процесі өте ұзаққа созылатын құбылыс. Мәселен, цирконийдің -93
ыдырау мөлшері миллион жылға созылса, ал ...... үш ... ... Өзімізді радиоактивтік қалдықтардан қауіпсіздене отырып, кейінгі
ұрпақтарымыз үшін біз мейлінше қисапсыз да көп ... ... ... ... ... заттардың ыдырауы ең алдымен аэробты (ауамен)
тыныс алатын микроорганизмдердің қатысуымен іске асады. Ол үшін суда ... ... ... ... Әрине, бұл процесс органикалық қоспалар белгілі
мөлшерде ... қана ... ... ... ... заттардың көлемі артқан сайын оны ыдыратуға өте көп
мөлшерде оттек жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... бірге оттексіз жүргізетін ... ... ... ... ... Бұл ... түзілетін заттардың сапасы
бөлек. Онда метан, аминдер, күкірт және фосфор улы қосылыстоары ... ... ... ... ... ... улы химиялық қосындылардың көбеюі
бірінші кезекте. Су ... ... ... ... ... қалуына әрекет жасайды. Су өсімдіктері де жойылып кетеді. ... ... ... – су біртіндеп кедейленіп кетеді. Ең ақырында судың
ластануының зардабын адамзат ... өзі және оның ... ... Оның ... бүкіл тіршілік үшін және адамның өз денсаулығы
үшін және тіршілік иелері үшін қаншама ауыр жүк ... ... ... да ... ... ... елдерде суды тазарту бірінші кезекте
қолға алынған.
Суды технологиялық пайдалану ... оның ... ... ... ... ... да суды тазалайтын құралдар мен техниканың маңызы
ерекше болуға ... Суды ... ... ... үш категорияға
бөлінеді. Олар: физикалық, химиялық және биологиялық категориялар.
Физиологиялық тазарту- ... ... ... ... ... ... майұстағыштар, мұнайұстағыштар және т.б. пайдаланады.
Физикалық тазарту арқылы тұрмыстық қылдық ... ... ... ... ... суды ... рөлі ... зор. Мұнда ауыр бөлшектер
төмен шөгері. Ал жеңіл заттар су ... ... ... ... – бұл әдіс ... ... түсіп,
ерімеген коллойдтық және ішінара еріген заттардың ыдырауына ... ... ... ... негізделінген. Неше түрлі химиялық
препараттарды да пайдаланады. Мысалы, иониттерді су ... ... ... – бұл су ... тәсілі көптеген пайда әкеледі. Ол
үшін неше түрлі микроорганизмдерді ... Олар ... ... ... ... бактерияларды жойып жіберіп отырады. Биологиялық ... ... ... ... ... ... ... ластағыштарын минералдаудан тұрады. Олар табиғи немесе жасанды
жағдайда жүзеге асырылады. Бұл әдіс микроорганизмдердің ... ... ... ... үшін ... қабілетіне негізделген. Оттектің
қатысуымен болатын биологиялық тотығу нәтижесінде ... лас ... ... ... ... ... ... қызметі арқасында массасы да ұлғая түседі.
Атом технологиясының ... ... ... сыртқы ортаға қауіпті
факторлері болу мүмкіндігі табиғи ... ... ... мен ... атом өнеркәсібі дамуының ең алғашқы бастамасының ядролық
сәулеленуден ... ... ... жасап келеді. Және қауіпсіздіктің
барлығын іс жүзінде шешу жолдарында ғылыми зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... етуге
жұмылдыруға болма деген сұрақ бірден пайда болады. Бұған болады деп жауап
қайтаруға мүмкіншілік ... Атом ... ... ... ... оның ... ... қолдауға болатыны байқалып отыр.
Ауыл шаруашылық ... ... ... ... жаңа ... ... материалдарталу мақсатында өсімдік және мал шаруашылығында және
олардың иммунологиялық сәйкестігін ... ... ... ... ... әсер ететін құрал ретінде иондалатын сәулеленуді ... ... ... ... ... қолдану (дайын
өнімдерді сақтау мерзімін ұзарту, консервілеу, жемшөп сапасын жақсарту, мал
шаруашылығы мен мал дәрігерлігі үшін ... мен ... ... және т.б) қолданады. Насеком зиянкестерге және ... пен ... ... ... ... ... ... пайдаланады.
Ауыл шарушылығын өркендету қарқынын тездету оны интенсивтендіру маңызы
ерекше міндет болып саналады. Елімізде ауыл шаруашылығы өнімін ... оның ... ... ... ... ... бағдарламасы бірте-
бірте жүзеге асырылуда. Бұл жолда барлық резервті пайдалану ... Ол ... ... ... ауыл ... ... мен практикасы ауыл
шаруашылығы өндірісінде ... ... ... жаңа ... ... ... болып отыр.
Ауыл шаруашылығында атом ғылымы мен ... ... ... ауыл ... ... дамытудың жаңа ақиқат
факторларының бірі болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... өсімдік және мал организмінің
өміршеңдігін ғылыми негізде басқаруға шын мағынасында ... ... ... ... Бұл ең ... ... жаңа түрі ... технологияны өркендетудің жаңа нақты негізін қалады.
Қазір ол медицинада, ауыл шаруашылығында, мал шаруашылығында, балық өсіру
шаруашылығында, айналаны қоршап ... ... ... ... ... ... ... ашып отырған атом энергиясының байлығы адамдардың
пайдасы мен игілігіне жұмсалу мен бірге осы заманғы ғылым мен ... ... көп ... ... ... де ... ... тұрғыдан зерттеу атом мен оның ядросы ... ... ... иондалатын сәулелену көздері мен
радионуклеидтерді ашуға ядро реакторларын ... ... ... ғылым мен халық шаруашылығының көптеген салаларының дамуына зор
әсер етеді.
Радиобиологияда және атом ғылымы мен ... ... ... ... ... тегі биогендік шикізатқа байланысты түрлі ... атом ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдағы маңызды зор үлкен ғылыми жетістіктерге қол
жетіп отырғанның өзінде атом ядросының энергиясын пайдалану қазіргі ... ... оның ... ... ... білінеді. Осының ішінде
өмір сүруді қамтамасыз ететін әлемдік мәселелерді ... ... зор ... ... ... ЖОЮ ШАРАЛАРЫ
Радиоактивті қалдықтардың тазалап, жою мәселесінің актуалдығы ... ... ... ... ... ... ... және
бірнеше ядролық энергетикалық қондырғыларды ... алып ... ... ... ... ластануы жөніндегі жаңа
маңызды мәліметтерді алу және оның ... ... ... ... әдістермен жою және оларды ластанған материалдар
орналасқан жерлерде пайдалану, сұйық қалдықтарды қайта өңдеу проблемаларын
зерттеу және ... ... ... өңдеуді құру жөніндегі зерттеу
проблемасын өңдеді және ... ... ... ... ... фирмалар мен ұйымдар
іске асырады (көму ... ... ... ... ... және олардың мемлекетпен және басқада фирмалармен қатынасы
бірінші орында радиоактивті қалдықтармен ... ... іске ... жөніндегі сұрақты шешеді.
Кейбір мемлекеттерде (Канада, Финляндия, Швейцария, Швеция,
Ұлыбритания) қалдықтарды ... ... ... ... ... жағдайда қойма жөніндегі сұрақтарды федералдық үкімет қарастырады
және ... ... ... ... ... ... жою 1976 жылы енгізілген атомдық
заңдарға негіздеп жүргізеді. Федералды ... ... ... ... ... қатынасты стратегияны шығарды.
Радиоактивті қалдықтармен бай тәжірибесі бар ... ... АЭС және ... ... ... элементтер (тасымалдау
операциясы, қорғаныш әрекеттер және ... бір ... ... ... ... қалдықтарды жерастылық көмудің соңғы
технологиясын өңдеу ... ... бір ... ... — — — — — — — — — — — — — — — — — — — Өңдеу — — — — — — — — — — — ... — — — — ... — — — — — — — — — — — — — — — — — — — Көму — — — — — — — — — — — ... — — — — ... ... ... қалдықтармен қатынасының нұсқаулары мен әдістері
2 суретте радиоактивті қалдықтармен қатынасының нұсқаулары мен
әдістері ... ... ... ... және орта ... ... ... ядролық объектілеріндегі радиоактивті қалдықтармен
қатынасының этап бойынша жүйесі 3 суретте көрсетілген. Санкт – ... ... ... ... ... ... өңдеу жағдайы
мен технологиясына жауап беретін бұл жүйенің іске асыратын бөлігі 4 суретте
беріледі.
Радиоактивті қалдықтарды өндірілген жерінен мекемеден тыс ... ... үшін ... ... ... ... қалдықтар үшін – біріншілік бумалармен жабдықталған
жинақ-контейнерлер, сонымен бірге өзбеттік бума ... ... ... қаптар;
сұйық қалдықтар үшін – жинақ-контейнерлер немесе арнаулы ... ... ... рет ... ... мөлшерде және
үйлесімді пішінде болуы керек.
Жинақ-контейнерлердің ... мен ... ... ... мен ... ... ... белсенділігімен анықталынады. Олар механикалық мықты ... ... ... ... ... жинақ-контейнерлер
қалдықтарды ваккумдау әдісімен ... ... ... үшін ... ... ... ... түрде және мойынымен жабдықталған
болуы керек.
Жинақ–контейнерлерді толтыру сұйық радиоактивті қалдықтарды ... ... ... ... ... Жинақ-контейнерден сәулелену
мөлшері қуаттылығы 100 мкЗв/сағ. (10 ... ... ... ... ... беті ... ... көрсетілген нормадан
жоғары болмауы керек.
Орта және ... ... ... ... траншейн типті қоймаға
немесе жер асты ... ... ... ... ... ... ... қатты және сұйық радиоактивті қалдықтар көміледі.
Сурет 3. Радиоактивті қалдықтармен жұмыс жасау ... ... 4. ... ... өңдеу схемасы
Олар алдын ала қарастырылған қауіпсіз жағдайда пайда болған жерлерінде
болуы керек.
Радиоактивті ... ... көму ... ... Ресей
территориясында, мысалға, көмуге дайындық кезінде радиоактивті қалдықтармен
қатынасты операциясын арнайы жасалған ... ... ... ... ... ... бумаларын келесі параметрлер бойынша
бақылау жасау қажет: бумалардың салмағы, ... ... ... ... ... ішкі ... ... немесе
радиоактивті қалдықтардың бумалары мен құрамы туралы қосымша мәліметтері
жазылған басқада құжаттардың бар болуы, жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... мен оның көлемі,
сенімді бекітілгеніне және саңылаусыз болуы керек. Көму ... ... ... бөліну өнімінің құрамына және басқада
параметрлерге бақылаулар жасайды.
Көп ... ... ... ... ... қайта өңдеуден кейін
жер бетілік немесе жай ... ... ... ... ... сыйымдылыққа
салады. Мысалы, әскери өндірістерде жоғары белсенді қалдықтар ... ... жыл) ... ... ... ... күйінде сақталады.
Битумдалған төмен белсенді қалдықтар және орта белсенді ... жану ... ... ... жүреді. Битумды блоктар тек
350°С температурада ғана тұрақты болады. ... ... ... ... ... ... ... Сіңірілген мөлшері 107 Гр битум
ісініп жарылғыш газ бөледі.
Бетонның құрамындағы судың радиолизінен ... ... ... ... кездеде пайда болуы мүмкін /3/. Бұдан ... ... тыс ... ... ... ... ыдырауы мүмкін
(коррозия) /7/.
Радионуклидтердің альфа және бета ... ... ... ... әсерінен биосфераға радионуклидтердің еніп кету қатері
тууы мүмкін. ... ... ... ... және ... пайда болуы мүмкін. Олар жабық энергиясын, механикалық
қасиеттерін өзгертуі, ... еру ... ... ... ... ... ... (отынның өзі секілді) 100
р/с дейін сәулеленуі мүмкін. ... ... ... ... ... коррозия мен отынның ыдырау жылдамдығына байланысты
өсуі мүмкін /8/.
Челябинск-40 әскери өндірісіндегі ... ... ... ... ... тоқтап қалды. Бір хабар бойынша ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. Бұл
Орал мен Сібірдің елеулі территориясын радиоактивті қалдықтармен ластайтын
қуатты жарылысқа ... ... ... еді ... ... ... ... Комсомольская правда 29.10.91).
Әртүрлі белсенді радиоактивті қалдықтар сақтау ... ... мен ... ... ... ... қауіпсіздігін шешу
керектігі жөніндегі келесі негізгі спецификалық мәселелерді шешу керектігін
көрсетті:
жоғары белсенді қалдықтар: салқындату, газ ... ... ... ... ... белсенді қалдықтар: газ шығарттырмау, ... ... ... белсенді қалдықтар: судан оңашалау, радионуклидтерді таратпау,
бақылау.
Бұдан басқа, бөліну заттарының кретикалық ... оның ... ... ... ...... ... сақталу
керек. Германияның нормативі бойынша ядролық қауіпсіздік ... ... ... ... ... 100 л 50 г
аспау керек.
Радиоактивті қалдықтардың санының көп ... ... ... жер бетінде өмір сүру және биологиялық процестердің ұзақтығынан
да асатын уақытқа жою керектігі туындап отыр.
Радиоактивті қалдықтарды көму ... ... ... ... құру және жоба есебі кезінде келесі аспектілерге мән берген:
1. Қалдықтарды шығару принципі, егер жоспарланған болса;
2. Жерге орнату, қабылдау және ... ... ... ... ... ... қондырғылар, көтергіштер, желдеткіштер және басқалар.
3. Қоймалардың орналасуы және тереңдігі: су тұтқыш горизонттар мен
басқада аз көздердің арасындағы ... ... ... ... ... мен ... ... құрылымның тәуелділігі.
4. Қоймаларға түсу кезіндегі барлық есептерін тексеру.
5. Радиациялық қорғаудың ... ... ... ... қайта орауға берілген қорлар, қалдықтарға кірер жол.
Қоймаларды пайдалану ... ... ... пайдалану ұсынылады:
Пайдалану шаралары:
а) қабылдау, қарау және шартқа ... ... ... орналастыру;
в) ұңғымаларды және қуыстарды бітеу;
г) мәліметтерді тіркеу;
д) жұмысшыларды радиациядан қорғау.
Апат жағдайдағы шаралар:
а) жұмысшыларды қорғау, ... ... апат ... жою – ... ... апат ... жою бағдарламасы.
Қойманы тексеру:
а) қойма мен буфер аймағының радиологиялық, ... жылу ... ... ... ... ... әсері.
Толық толтырылғаннан кейінгі шаралар:
а) сақтап қою тәртібі;
б) қойманың жұмысын тоқтату тәртібі;
в) қойманы таңбалау тәртібі;
г) ... ... ұзақ ... ... тәртібі.
Қойма – қорымды толтырғаннан кейін оған бару ... ... ... бар. Кейбіреулер қорымды жапқаннан кейін оған қайта
барудың ешқандай реті жоқ ... ... ... ... ... тұру үшін оған кіру жолы болу ... ... Бұл мәселеде МАГАТЭ-нің
позициясы – ... ... оны ... ... ... барлық ғылыми – техникалық негізделуі мен оның құрылысы оны
пайдалануға берместен ... ... ... /9/. ... радиоактвті
қалдықтарды бөлектеу тәсілдері көму орындарын табу ... ... ... бір ... ... ... қалдықтарды көму
философиясы байқалады. Кейбір елдер төменгі және орта ... ... ... ... ... ... десе, басқалары
қалдықтың барлық түрлерінде терең геологиялық формацияларға (жер қыртысы
қабаттары) көму ... ... /10/. ... және ... емес ... ... әртүрлі факторлар кіреді. Оның ішінде біршама
елдерде төмен белсенді қалдықтар мен орта белсенді ... ... ... ... ... үлкен тәжірибе жинақталған және осы уақыт ішінде
лицензиялау мен реттеуде ... ... ... ... ... ... қиындықтар жеткілікті. Ал тереңге көмудің тәжірибесі жоққа жақын.
Қазіргі уақытта радиоактивті қалдықтардың барлық категорияларын сақтау
қоймалары құрылысының ... ... ... ... ... максимальдығын, қоршаған ортаға әсерін ... ... ... сәкестендірілген жоғары белсенді қалдықтармен шығатын отындарды
соңғы көмудің бірінші толық масштабты ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі пайдаланылған технологиялар
қатарына радиоактивті қалдықтарды тасымалдау, сақтау ... ... ... ұзақ уақытқа) және өңдеу кіреді.
Көп барьерлі қорғау принципіне ... ... ... ... ... ... ... түрінде баяндауға болады:
1. Қалдықтарды жинау және сорттау;
2. Қалдықтарды ... ... ... ... ... ... ыңғайлы етіп сұйық және
біртіндеп қатты қалдықтарды формаға келтіру, тасымалдау және көму (сұйық
қалдықтар үшін ... ... ... және ... ... қатты
қалдықтар үшін өртеу, тығыздау, ... ... және ... ... ... қалдықтарды уақытша көму;
5. Көму орнына қалдықтары бар бумаларды тасымалдау;
6. Радиоактивті қалдықтарды аймақтық қорымдарға көму.
Отынмен қарым-қатынас екі айрықша ... ... ... ... ... ... ... қалдық ретінде тікелей көму;
- пайдаланылған отынды қайта өңдеу үшін бөлінетін материалдарды
(плутоний-239 және ... және отын ... ... шығарып
алғаннан қалған қалдықты көму.
Пайдаланған отынды және басқада ... ... ... қайта
өңдеу мен көму туралы әр мемлекеттердің ұлттық жоспары 3 ... ал ... көму ... ... ... 4 ... ... уақытта көптеген мемлекеттерде отынды химиялық қайта өңдеп
ұзақ уақыт сақтау қарастырылған, яғни 5-50 жылға сақтау соңғы ... ... ... ... ... отынды және жоғары белсенді қалдықтарды өңдеу мен көмуі
бойынша жасалған ұлттық ... ... түрі ... ... ... |
| |ық | | ... |
| ... | ... ... |
| |а көму | | | |
| | | ... |шет | |
| | | | ... ... |+ ... |+ | ... блоктар |
|Ұлыбритания |+ | |+ |+ ... ... ... |+ ... |+ | ... ... ... |+ |тұз, саз | | | ... |+ |туф | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... |+ |тұз, |+ |+ ... блоктар |
| | ... | | | |
| | |саз, | | | ... |+ ... | |+ ... ... |
| | ... | | | |
| | | | | | ... |+ ... | |+ ... ... |
| | ... | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... |+ ... |+ |+ ... блоктар |
| | ... тас, | | | |
| | |туф | | | |
| | | | | | |
4 ... ... ... ... ... қалдықтарды әлемнің әр
елдерінде жер астына көмуі бойынша кешенді жұмыстардың жағдайы
|Елдер |Өндіріс объектілері |Жер асты ... |
| | ... |
| ... ... |Жер асты ... ... |
| ... |таңдау |қоймаларын | | |
| | | ... ... | |
| | | ... | |
| | | |жыл) | | ... |+ | | | | ... |+ | | |+ |+ ... |+ | | | | ... |+ | | | | ... |+ | | |+ |+ ... |+ | |2005 | | ... |+ | |2020 |+ |+ ... |+ | | | | ... |+ |+ |2003 |+ | ... |+ |+ |2009 | | ... |+ |+ |2020 |+ |+ ... |+ |+ |2020 |+ |+ ... |+ |+ |2020 | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... және маңызды жағдайлар қорымдар мен қоймаларда радиоактивті
қалдықтардың әлеуметтік экономикалық аспектілерді жете зерттеу, ... осы ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
3.1. Радиоактивті қалдықтардың көмуіне қойылатын негізгі талаптар
Көптеген Еуропа елдері үшін қазіргі атом электр станцияларының ... ... ... ... ... ... өміріне
едәуір әсерлі. Қазіргі уақытта қоғамдағы ... ... ... ... ... ... алу ... емес, радиоактивті қалдықтардың
жиналуы және оны ... етіп ... ... осы ... ... асыру
жөніндегі шешімдердің жоқтығы болып отыр. 30 жылға дейін жартылай ыдырайтын
(соның ішінде Cs-137, Sr-90) радиоактивті ... ... ... жылға дейін қамтамасыз етілуі керек. Осы уақыт ішінде оның белсенділігі
1000 есеге дейін кемиді.
Қорымдарды мұқият құру қажеттігі ... ... ... түрлері
мен оларды қорғау төтенше жағдайлардың болуынан көрінеді. Осы ... ... ... яғни ғылым мен техника түрлі токсинді қалдықтарды,
соның ішінде радиоактвті қалдықтарын сақтау мен ... ... ... мен ... ... тұрады.
Радиоактивті қалдықтарды сақтау мен көму негізінде ... ... ... ... ... ... Осы принциптерден шығатыны
әлемдік практикада жартылай ыдырау 30 жылға дейінгі радионуклидтер басым,
төмен және орта ... ... ... ... ... Ұзақ өмір
сүретін альфа сәулелі актиноидтардан тұратын қалдықтар радиоактивтілігінің
экологиялық қауіпсіз деңгейге ... ... 10 және 100 мың ... ... Осы ... дейін дәлелді күдік туғызады. Сондықтанда МАГАТЭ-нің
әдейі ... ... ... ... ұзақ өмір ... ... жоғары салыстырмалы белсенділігінің тұрақты ұзақ
уақытты изоляциясын шешу проблемасы геологиялық формацияда олардың жер асты
көму тәсілдерін дамытуда ... ... Көп ... зерттеулер нәтижесінде
оқымыстылар мынандый қортындыға келді: ... ... ... ... ... және ... ... байланысты
соңғы көмуі үшін радиоактивті қалдықтарға ... ... ... ... және вулкандық жарылыстар жатады. Тасты тұз
(NaCL) басқа жыныстарға қарағанда ... ... ... және жоғары
жатқан қабатына әсер ... ... ... жиі ... ... топырақта жарылу тектоникалық әсерден ... ... ... газ бен ... ... ... ... Магматикалық
және метаморфологиялық жыныстар – граниттер, диариттер, ... ... ... ... көму үшін ... орта ... қаралады. Олар
ұзақ мерзімді тұрақтылығына, салыстырмалы жағының жылу өткізгіштікке ие.
Вулкандық жыныс араларында базальттар және әртүрлі ... және шығу ... ... ... ... ... аса ... болып саналады. Саз формалы
әдетте платформалық тізбектің кесілген жері жатады. Олардың ... ... ... ... бар. ... жоғары белсенді
қалдықтарды көму үшін олардың қажеттері төмен, өйткені жылу ... аз ... ... ... ... байланысты. Құм және құмды
цементтелген шөгінділер түрлі деңгейін әдетте жер асты ... ... ... ... көму ... мен ... қалдықтар қоршаған ортаға әсер етпеуі үшін оларды көмудің
бірнеше ... мен ... бар. ... ... ... ... – жеке әдістері де, ... де ... ... ... ... сүзгі арқылы өткізіп, ұзын трубалар арқылы қоршаған
ауаға шығарады. Радиоактивті газдар жер бетіне ... ... ... жетеді деп болжанған және де газтәрізді өнімдер қысқа өмір
сүретіндер. Атмосфераға тасталынатын мөлшері өте ... ... үшін ... ... 2·10-9 Ku/л ... ... ... жылу
таратушыда қатысатын және онда пайда болатын газдардың ... ... ... және ... ... ... әкететін газдар
әдетте N, H тұрады. Олар су буы және газтәрізді өнімдердің бөлінуінен және
активация қоспасынан тұрады. Бұл ... ... ... жоғары,
сондықтан оларды атмосфераға тастамас бұрын тазалап алады, яғни табиғи
ыдырау есебіне дейін белсенділігі ... ... ... қалдықтар арнайы сыйымдылыққа жиналып, табиғи ыдырағанша тұрады.
Сұйықтықтың дезактивациясы үшін ... ... ... ... ... ... Химиялық (тұнбаға түсіру, коагуляция);
2. Физико – химиялық (адсорбция, иондық алмасу);
3. Физикалық (буландыру, ... ... ... ... қалдықтар әйнектеледі. Бұндай категорияға
жататын қалдықтар негізінен реакторда отын жанғанда пайда болып, ... ... ... және ... және ... ... ... смериций және басқалар) тұрады. Оларды шыны массаға қосып тот
баспайтын құрыштан жасалған ... ... ... да, ... ... ауамен салқындатылған құрғақ шақтыда уақытша
сақтайды. Контейнерлер мен оған ... ... ... ... мықтылығы, коррозиялық тұрақтылығы талапқа сай болуы қажет.
Әдетте балқыған шыныны тот ... ... ... ... ... ... етіп ... Егер бірінші контейнердің құрамын ұзақ уақыт
бойы сумен байланысынан ... үшін тот ... ... ... ... жасалған екінші контейнерге салуға болады (10 сурет).
Сурет 10. ... ... ... ... ... мен жер асты ... жарлары, ұңғымалардың үстіңгі
жарлары арасындағы кеңістікті толтыратын материалдарды көп ... яғни олар ... ... араласатын контейнерлердің жылулық
әсерін азайтады, ... жер асты суы мен су ... ... ... ертінділердің химиялық құрамын араластыру және контейнер
айналасындағы механикалық күштің қайта бөлінуіне жағдай туғызады.
Контейнерлер мен ... ... ... кезінде
радионуклидтерді ұзақ уақыт өздерінің құрамында ұстауға мүмкіндік туғызатын
толтырудың соңғы қолданысы ... ... ... ... зерттеулер нәтижесінде радиоактивті қалдықтардың кен орны
геологиялық формацияның үш типін көрсетті. Олар саз балшық ... ... ... ... ... тасты тұз. Бұлардың бәрі кең таралған,
жеткілікті аумақ пен қабаттардың қалыңдығына ие.
Саз балшық жер үсті ... ... ... ... өмір сүретін
радионуклидтермен салыстырғанда орташа белсенді қалдықтарды көму ... ... ал ... ... және тасты тұз – ұзақ өмір ... бар ... ... және ... ... қалдықтарды тереңге көму орындары ... үшін ... ... суы жоқ ... ... ең ... Онда газтәрізді
және сұйық қоспалар жоқ. Олар күшті жылу өткізгіштер, сондықтанда оларға
белсенділігі жоғарырақ радиоактивті ... ... ... қалдықтардың барлық түрлерін көму үшін көбінесе сазды
тұзда өте терең емес ... ... ... орташа және төмен
қалдықтарды жер асты ... ... ... немесе бөшкеге немесе конистрге
салуға болады, ал ... ... ... ... ... және
жердің горизонтальды бойымен қазылған орынға негіздеп ұңғымаларға түсіреді.
Белсенділігі төмен немесе орта ... ... ... жар ... ... ... Сондықтан судың булануы ... ... ... ... белсенділігі жоғары қалдықтардан
жылудың бөлінуі радионуклидтерді реттейтін тұздардың еруіне және ... ... ... ... жыныста да ерітінді зонасын жасауға болады.
Оны қуаттылығы 5 кТ ... жер асты ... ... ... көму проектілерінің біріне қолданылады. Судың булануынан ... пен ... ... ... ... еруі жүреді, соңында қатты
радиоактивті қалдықтарды көму жүреді, бірақ сұйық қалдықтарды ... жер ... ... ... ... ... уран ірі кен орнын қарқынды түрде өңдеу (әртүрлі бағалары
бойынша ... ... ... ... 25-30% ... келеді) және
Семей полигоныныда ядролық қондырғыларды ... жыл бойы ... ... республиканың барлық территорияларында таралған ... ... ... ... көлемде пайда болды. Кадастрға
барлығы 529 сақтау және көму орындары, соның ішінде:
- уран өндіру және қайта өңдей таралаулары бойынша ... ... ... ... ... ... фосфорит, сирек металлдар және
т. б.) – 76,
- Ядролық жарылыстар бойынша – 305;
- Ядролық энергетикалық қондырғылар бойынша /24/
Радиоактивті қалдықтардың негізгі ... уран ... және ... өңдеу
өндірістерінде пайда болады. Олар Маңғыстауда, Көкшетау, ... ... ... және ... ... ... ... Сонымен
бірге Маңғыстау облысында радиоактивті ... БН-350 ... ... ... ... және ... және газ ... және
мұнай – газ қайта өңдеу өндірістерінде пайда ... ... ... ... ... және ... облыстарының мұнай және газ
өнеркәсіптерінен шыққан радиоактивті қалдықтар жақын ... ... және ... өңдеуші өнеркәсіптерде қойманың үш түрі құрылған:
террикондар және үйінді;
қалдық сулар суаты;
арнайы қорымдар.
Бірінші екі түрі уран ... ... ... кезінде құрылған
болатын. Енді олардың кейбір бөлігі қазіргі радиоактивті ... ... ... ... келмуі. Сонымен қатар қойма
жөніндегі бірде бір жоба ... ... ... ... және ... ... белсенділігі төмен қалдықтары мекеменің өз
күшімен жобалары және құрылыстары сараптамаға сәйкес келгеннен ... ... ... ... қажет.
Үшінші типтің (арнайы ... ... ... ... оң ... алуы мүмкін. Себебі олардың құрылыстары кезінде
көмілетін радиоактивті қалдықтардың тигізетін ... ... ... ... инженерлі барьерлер қарастырылған.
Жер асты ядролық жарылыстардан шыққан қалдықтар (12,9 млн. Ku) ... ... ... өмір ... ... Жер асты ... кезінде тау жыныстарында пайда болған қуыстардың рекультивациясы
арнайы ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан және
Ақтөбе облысының жер беттік ластануы қосымша ... ... ... /20/.
Қоймаларды салу жобалары мемлекеттік экологиялық сараптамаға 1990
жылға дейін түспеген. ... ... ... ... ... ... ертеректе бастапқы қалпына келтіру үшін Ресейге
жіберіліп отырған.
Қазіргі уақытта БН-350 реакторларынан шыққан пайдаланған ... көму ... ... ... БН-350 ... ... қалдықтар технологиялық қондырғылардың бәсеңсуінен, ион алмастыратын
арнайы канализациялардың репенерациясынан және оларды жуудан пайда болған.
Сұйық ... ... су ... ... құйылып дозиметриялық
бақылаудан өткізіліп 3·10-9 Ku/л (1/10 Бк/л) ... ... ... жіберіледі.
Қазақстан Республикасында атомдық өндірістік кешендердің барлығында
дерлік өздерінің радиоактивті ... ... ... ... ... ... бөлек изотоптарды медицинада немесе
өндірістерде ... үшін бөлу ... ... ... қалдықтрды
жобалаған сақтау мерзімі біткеннен кейін ... ... ... ... ... ... ... сайын адамдардың радиоактивті сәулеленумен зақымдануы көбейе
түсуде. Өйткені жыл сайын атом электр станциялары ... олар іске ... ... неше ... ... ... ... атом
бомбалары жарылып жатады. Олардан қаншама радиоактивті сәулелер ... ... ... ... ... осы ... ... күттірмейтін
өзекті мәселеге айналып отыр. Ағаштарды радиацияддан қорғау үшін неше түрлі
киімдер тігуді қажет етеді. Олардың құрамында ... ... Ол ... ... ... адам ... ... артпайды.
Космостан келетін космостық сәулелерден практика жүзінде адамзат
баласының қорғануға ... ... жоқ. Ол 1000 км ... ... өтіп ... де жер ... ... таралды. Космонавтарды
да космос сәулесін қорғау оңай шаруа емес екендігін ... өзі ... ... Жер ... ... ... кезден бастап, табиғи
радиоактивті заттардан қажетті дозасын алып отырған, әсіресе, ... ... ... Қалған бөлігі космос сәулесімен келеді. Жылына ... мР ... ... Жер шарының әрбір аймақтарына тұратын халықтар
әр мөлшерде радиация алады. Жылына жалпы алғанда ... ... ... иондалған сәулеленудің табиғи қайнар көзі
|Негізгі қайнар көзі ... орта ... ... % |
| Бэр 36 ... ... ... |30 |0,10 |15,3 ... | | | ... ... ... су, ... |50-30 |0,5-1,3 |68,8 ... | | | ... ... ... |30 |0,30 |15,1 ... мөлшері | | | ... көз қоры |2 |0,02 |1 ... ... доза |200 |2 |- ... ... ... ... нағыз мөлшері
белгіленген. ... ... ... ... ... ... радиациялық
доза 0,1 бэрдан аспауы керек. Профессионал мамандар дайындау оқу орындарына
ППД-ның (предельно допустимая доза) 5 ... ... ... ... ... ... да тұратын адамдардың ағзасында радиацияның мөлшері 0,5
бэр болуы мүмкін.
70 жыл өмір сүрген адам ... ... ... 14-15 бэр алуы
мүмкін. Бұл көрсеткіш ағзаларға онша ... ... ... Жер шарында тіршілік ететін әрбір адам өзінің өмір сүру
кезеңдерінде жылыына 250-400 м бэр ... ... ... ... ... радиоактивті элементтердегі сәулелену
(жылдық доза мөлшері)
|Қайнар көзі ... ... ... |
| | ... бір |
| | ... |
| Мбэр М3е ... ... |100-150 |1,0-1,5 |50-75 ... – 370 м бэр, | | | ... рентгеографиясы – 3 бэр,| | | ... ... 2-8 ... | | | ... км ... 12 км |2,5-5 ... |1,0-2,5 |
|ұшақтармен ұшу жылына 5 рет | | | ... көру ... 4 ... |0,01 |0,5 ... |0,1 |0,001 |0,05 ... (тас ... ... 20 км |0,6-0 ... ... | | | ... ... ... ... ... бар. ... ... және биологиялық тәсілдер.
Физикалық тәсіл. Бұл тәсілдің ұйғаруы бойынша, дер ... ... жылы ... жуып ... керек. Қолға арнаулы түрде дайындалған
перчаткаларды кию қажет. Қатты радиоактивті элементтердің ... ... ішкі ... өтіп кетпеуін қадағалап отыру керек.
Егер кішкентай бөлшектер ішкі органдарға өтсе, олар тез ... ... ... Әсіресе, радиий, уран, плутоний, стронций, иттрий және
цирконий бөлшектері ағзаларға өтсеөте қауіпті ісіктер ... ... ... ... ... Цезий тез еритін тұздарды түзеді. Сөйтіп
адам ағзаларының ... ... ... да ... ... таратады.
Радиоактивті стронцийдің бөлшектерін адам ағзаларынан шығару оңай
емес. Стронцийдің кальциймен ... ... ... ... ... – 137 ... ағзалардан шығару үшін көп
мөлшерде су ішу керек. Радиоактивті элементтерді ағзалардан ... ... ... ... мен ... ... көп мөлшерде пайдалану керек. С,
Д витаминін ішу өте пайдалы (сәбіз, редис). ... ... ... ... ... күшейтіп жіберуі мүмкін. Бірақ кейбір адамдар ... ... ... ... ... ... арақ ішіп ... Ол
адам күні бүгінге дейін тірі. Ал арақ ішпеген оның әріптестері ... ... да ... ол ... ... етіп ... ... отырады.
Біздіңше, азды-көпті арақ-шарап ішіп отырған жөн қой деген ... ... ... және ... жолдары. Радиацияға
қарсы қолданатын препараттарды ... деп ... ... ... ... қорғайды. Радиоактивті
элементтердің бөлшектері ағзалардан ... үшін неше ... ... ... ... радиациядан сақтап қалады. Иондалған сәулеленуді ем-дом
ретінде пайдалануға болады. Дерттерге диагностика қою үшін де ... ... ... мен қан, ауруларын емдеуге болады. Қауіпті ісіктерді
де емдеу үшін бета-сәулесін пайдаланады. Адамдарды ... ... ... ... ... аса ... ... Қазақстан
Республикасыннда адамдардың денсаулығына өте үлкен көңіл ... ... ... ұшыраған аймақтарда да тұратын халықтардың
денсаулығы қатаң бақылауға алынған. Осы айтылғандарды қорыта келе, радиация
(сәуле) ... ... үшін ... әсіресе, жеткіншектерге
радиоэкологиядан жан-жақты ... және ... беру ... ... ... баласы осы кезде бұрын-соңды болып көрмеген орасан көп ... ... ... мен ... дамыта түсуде. Оларды төтенше
түрде дамуы ... ... ... ... Ол ... ... салаларының бірі. Оның басты міндеттері жер бетіндегі
тіршіліктің пайда болуын, оның эволюциялық жолмен дамуын зерттеу. ... ... ... ... мен ... ... мен неше ... көрінбейтін микроорганизмдер әлемін зерттейді. Алынған мәліметтердің
негізінде сигнал хабарды дәл тіркейтін сезімтал ... мен ... ... ... ... ... ... орасан зор ілгерілеп, алға басты.
Осы уақыттың ішінде тіршілік дүниесі адамдар, жан-жануарлар, ... ... ... ... бар. Тірі организмдердің пайда болу
жолдарын, ... ... ... ... ... ... құпия сырлары әлі күнге дейін өз шешімін тапқан жоқ.
Адамзат баласын кім жаратты? немесе ... ... ... бұл ... ... ... ... ғылыми жолмен алынған
деректер жоқ. Азық-түлікті синтетикалық жолмен өңдіргенде миллиондаған бас
малдарды союдан аман-есен ... ... ... Бұл өте ... ... Тірі ... биологиялық көріністерді моделдеу ... ... Неше ... экологиялық проблемалар, әсіресе радиациялық
экология өз тұрғысынан шешімдерін тапқан жоқ.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Мельников Н.Н. и др. ... ... ... ... /
Апатиты.-1994.
2. Трофименко А.П. Информационный анализ состояния работ в мире по
обращению с радиоактивными отходами. // Атомная техника за ... ... ... М.С. ... и методы утилизации и захоронения
радиоактивных отходов. ... ... ... и ... ... наук ... ... №2, 2003.
4. Егоров Н.Н. ... и ... ... ... ... цикла // Атомная энергия.-1993.
5. Никифоров А.С. Техническая политика обращения с ... // ... ... Г.У. ... ... норм и ... по безопасной
транспортиравке радиоактивных веществ. // Атомная техника за рубежом.-1989.
7. Трофименко А.П. ... ... ... работ в мире по
обращению с ... ... // ... ... за рубежом.-1991.
8. Елагин Ю.П. Решение проблемы размещения радиоактивных ... ... ... в ... странах. // Атомная техника ... ... ... Б.Т. ... ... ... могильников высокорадиоактивных
ядерных отходов. // Геоэкология.-1996. №3.
10. Методика оценки безопасного захоронения радиоактивных ... и ... ... ... ... отчет.Алматы-1993.
11. Бабаев Н.С. Ядерная энергетика, человек и окружающая среда. / ... Марк И. ... ... ... ... во ... Лаверов Н.П. Основные задачи радиоэклогии в связи с захоронением
радиоактивных ... // ... ... ... с ... отходами атомных электростанций. Свод
положений. // Серия изданий МАГАТЭ по ... №69. ... ... по
безопасности.-1987.
15. Лисицын А.К. и др. Критерии выбра мест ... ... и ... ... отходов в осадочном чехле. //
Геоэкология.-1996. №1.
16. ... Р.Э. ... и ... ... ... глин как ... ... радиоактивных отходов. /
Геоэкология, инженерная геология, ... ... №3, ... Радиоактивные загрязнения внешност среды. / Госатомиздат.-1962.
18. Интернет. Радиоактивті қалдықтарды көму.// http: //www.google. kz/
19. ПБТРВ-73. ... ... ... ... М.: ... ... ... правила обращения с радиоакттвными отходами. // Алматы.-
1997.
21. Козлов В.Ф. Справочник по радиационной ... // ... ... А.А. ... по ... и ... ... //
М.: Энергоатомиздат.-1990.
23. Учебно-методическое руководство по радиоэкологии и обращению с
радиоактивными отходами для ... ... ... по ... и обращению с радиоактивными отходами ... ... ... ... Экологические требования к использованию радиационных материалов,
атомной ... и ... ... безопасности.// Экологический
кодекс Республики Казахстан.-2007.
25. Қазақстан Республикасында радиоактивті қалдықтарды көмудің тәртібі
туралы ереже./ Қоршаған ... ... ... актілер жинағы. Алматы.-
2005.
-----------------------
Контейнер
Автомобильді көлік
Теміржол көлігі
Маршруттың таңдауы
Жүктеме
Авариялық процедуралар
Транспорттау
Көлем
Ионды ... ... пен ... ... болмауы
Цементтеу
Битумдау
Полиэтиленге кіргізу
Орында полимеризациялау
Аймақта
Аймақтан тыс
Қойма типі
Көлем
Жобалау
Әкімшілік
Сорттау
Сыртқы қақпақ (С71500)
Ішкі қақпақ (құйма 625)
Сыртқы қақпақ (С71500)
Ішкі қақпақ (құйма 625)
Құйылған канистра
(304 ... ... ... ... қабат (С71500)
Бағыттаушы (құйма 625)
Ұзындығы = 3,680 м
Диаметрі = 1,709 м
Таза массасы = 13,494 кг
Жүктеу массасы = 22,222 ... ... ... өңдеу
Орау және контейнер
Арадағы қойма
Жинақтау және бөлу
Сұйықтар және қалдықтар
Am241 Np237
Pu238 ... ... ... ... белсенділігі
Циклотропты изотоптар
Мақсатты синтездің изотоптары
Агрегатты жағдайы
Қатты
Сұйық
Газ тәрізді
Жартылай ыдырау мезгілі Т1/2
Аз өмір сүретіндер Т1/2≤ 1 ... өмір ... ≤100 ... өмір ... Т1/2>100жыл
Сәулелендіру құрамы
α-сәулелендіру
β-сәулелендіру
βγ-сәулелендіру
Нейтронды сәулелендіру
Өндеушілер
Атомдық энергетика
Әскері объектілер
Радиоактивті материалдарды өндіретіндер
Экспериментті құрылыстар
Радиоактивті көздермен құралдар
Авариялар
Формасы
Жинақталған
Жинақталмаған
Пайда болуы
Жоспарлы
Кездейсоқ
Сақтау қоймасы
Құралдар мен арнайы киімдерді дезактивациялау
тазартылған су
концентраттар
битум
Өртеу
цемент
өртеуге
қатырауға
тазартуға
Қатты
радиоактивті
қалдықтар
Сұйық
радиоактивті қалдықтар
Мониторинг
Бастапқы бақылау
Орналастыру
Процедуралар
Дезактивация және ... ... ... ... емес ... алу және ... көздеу
Аумақ
Әдістемесі
Орындалуы
Көлемі
Көмудің операциялары
Аймақтың қасиеттері
Көздеудің орындауының әдістер мен тәсілдер
Бастапқы көздеудің мезгілі
Сапасын қамтамасыздыру
Көмудің ... ... ... болмауы
Көму
БТЖ тасымалдау
БТЖ қалыптастыру
Тасымалдау
Тұрақты бақылау
Бастапқы бақылау
Уақытша сақтау
РАҚ қорғау контейнерге орналастыру
ОРҚ мен ҚРҚ жинақтау және өңдеу
Салқындату
РАҚ

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңажол мұнай-кен орнының радиациалық жағдайын бағалау35 бет
Радиэкология және биосфера34 бет
Қоршаған ортаның радиоактивті ластануы және атом энергетикасы37 бет
Әскери-космостық кешеннің Ресей және Қазақстан Республикасы территориясындағы орналасуы және әрекеттері60 бет
ENRC корпорациясы үшін радиорелейлі жүйелер негізінде резервтік радиоарна құру16 бет
«Радиотехника және антенна негіздері» пәні бойынша емтихан сұрақтары14 бет
А. С. Поповтың радионы ойлап табуы. радиобайланыс принцптері15 бет
Адам денсаулығы және радиация13 бет
Алматы облысы үшін CDMA 450 технологиясының негізінде радиорұқсатты қолданумен көпарналы телекоммуникациялық жүйені жобалау (Телекоммуникация.Радиоэлеклектроника)42 бет
Атомның құрылуы. Радиоактивтілігі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь