Қазақ зиялыларының көзқарасына қатысты құжаттар

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2.4

І.Тарау. Қазақ зиялылары қызметін зерттеудегі Халық Ағарту Комиссариатының құжаттары дерек көзі ретінде. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.20

ІІ.Тарау. Қазақ зиялыларының көзқарасына қатысты құжаттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21.44
ІІІ.Тарау. Қазақ зиялыларының басапасөздегі мақалаларының деректік құндылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45.51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53.55
Кіріспе
Қазақстан тарихының деректанулық негіздерін оқып үйрену келешек кәсіби тарихшы мамандар даярлауда ерекше орын алады.
Басқа да халықтар тарихы сияқты, қазақ. халқының тарихы да өзінің тума төл деректерінің негізінде жазылады. Сондықтан ұлттық деректерімізді тани білу еліміз тарихын оқып - үйренудің шешуші шарттарының бірі.
Деректану, тарихнамамен қатар, келешек тарихшы мамандардың теориялық - методологиялық және арнайы дайындығын қамтамасыз ететін іргелі пәндер санатына қосылады. Деректанудың іргелілігі ең алдымен тарих ғылымының өзіндік ерекшелігінен туындайды: тарих объектісі — "қоғамның өткенін" — тарихшы тікелей зерттей алмайды, ол тек тарих ғылымынын тікелей зерттеу объектісі болып табылатын тарихи деректерді сыни талдау арқылы ғана зерттей алады. Тарихи деректерді сын елегінен ғылыми негізде өткізудің қажеттігі мен маңызы туралы белгілі орыс ғалымы Лев Гумилев: "Оларға тарихи сын әдістерін қолданбай деректерді оқу ешқандай мән-мағына бермейді" - деп, жазды /1/.
Сол деректерді сыни талдау арқылы пайдалануға кәсіпқой тарихшыларды үйрететін ғылым - деректану ғылымы.
Сондықтанда менің диплом жұмысымның негізгі обьекті ретінде алынған және деректану ғылымына тиісті болған проблемалардың бірі Халық Ағарту Комиссариатының тиісті құжаттары.
Қазақстанның 1920-30 жылдарындағы тарихын зерттеу деректерді талдау жұмысын қажет етеді. Тарих ғылымында әр уақыттың, әр кезеңнің өзіндік құндылығы бар. Әсіресе, Кеңес өкіметімен бірге Қазақстанда жаңадан дүниеге келген мемлекеттік мекемелердің алғашқы жиырма жылдағы өсіп-өркендеуін терең деректанулық талдау жасау арқылы көрсетуге болады. Кеңес өкіметінің кұрылуымен катар жаңа мемлекеттік мекеме жүйесі де қалыптаса бастады. 1920 жылғы қазан айында Қазақ АКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі болды. Құрылтай съезінің шешімінің негізінде республика территориясында мәдени құрылысты басқарушы біріккен орталық орган құрылды. Ол - Халық Ағарту Комиссариаты (бұдан былай ХАК) еді. ХАК-ы республикадағы мәдени кұрылыстың барлық салаларымен айналысатын орталық мемлекеттік мекеме. /2/. Комиссариаттың мемлекеттік мекеме ретінде қалыптасуы және 1920-1936 жылдардағы қызметі Ш.Тәукебаева еңбегінде терең талдауға алынған /3/.
Дипломдық жұмысты зерттеудегі біздің негізгі мақсатымыз — осы аталған мекемеге қатысты зиялылардың қызметін баяндауда құжат деректік материалдарды көрсету. Мәселен, сол тарихи кезендегі азаттық қозғалыстың басшыларының бірі А. Байтұрсынов жаңа кұрылған Комиссариаттың тұңғыш басшысы болды, соған байланысты бұл мекеменің қызметінің бағыттары мен мазмұнын айкындауда оның ролі зор еді. Міне, осы мазмұндағы тұжырымды А. Кенжин, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, М. Жолдыбаев, К. Тоқтыбаев және басқа осы уақытқа дейін мемлекеттік және қоғамдық қызметтері зерттеушілер назарынан тыс қалып келген алаш және кеңестік зиялылар жөнінде айтуға болады.
Кеңес өкіметі алғашқы жылдарындағы мекемелер жаңадан ашылғандықтан нормативті және басқарушы құжаттар саны өте көп болды. Коммунистік партия алғашқы жылдарда бірден орталықтандырылған толыққанды үкімет жүйесін құрып кете алмағандығын ағарту мекемелерінің құжаттарынан көреміз. Шын мәнінде, Комиссариаттың практикалық қызметі, тек 1921 жылдың қаңтарынан бастап қана жүзеге асты. 1921 жылдың шілдесіне дейін барлық губерниялық және уездік халық ағарту бөлімдерінің толық бағынуы және басшылықтың орталықтандырылуы жүргізілмеген еді /4/. Жылдар бойы тоталитарлық жүйе орнығып келген кеңес тарихын зерттеушіге деректердің толықтығы мен көптүрлілігін көрсету міндет. Құжаттарды талдау барысында оның ауқымының өте кең екендігіне көз жеткіздік. Сондықтан жұмыс барысында құжаттарды мазмұн жағынан түрге бөлу принципі негізге алынды. Бұл принцип кеңес тарихшылары арасында 1930 жылдарда-ақ орнықты қолға алынды және соңынан М.Н.Тихомировтың КСРО тарихынан деректану оқулығында жан-жақты баяндалды. Нормативті және басқарушы құжаттар жайлы академик И.Д.Ковальченко былай деді: "Басқарушы құжаттар ұйымдастырушылық негізінде жатқан, басқару қызметтін жүзеге асыру үшін жасалады. Оған шешімдер, қарарлар, бұйрықтар, нұсқаулар, өкімдер, үкімдер жатады. Басқарушы құжаттарда мекеменің, ұйымның қызметінің тек қана бастапқы қалыбы емес, оның жүзеге асуындағы белгілі шаралар көрініс табады. Ұйымдастырушы-басқарушы құжаттарындағы ерекше көптүрлілікті хаттамалар, Коллегияның және коллективті ұйымның мәжілістерінің стенографиясы құрайды. Хаттамалар мен стенографиялар — мәселенің талқылануының және шешілуінің өнделген жобасы" /5/. Барлық басқарушы шешім әрқашан қаралып отырған мәселемен және объектпен қаралады. Объектілікпен, ақиқаттылықтан, оперативтіліктен және ақпарат толықтығынан қабылданған шешімнің дұрыстығы, нақтылығы көрінеді. Ақпаратты көрсетуші (фактінің көріну нәтижесі объективті шындықтың және адамның ойлау қызметінің құбылысы) құжат болып табылады /6/ Мемлекеттік мекеме жүйесінде қордаланған басқарушы құжаттардың тасқыны көп болғандықтан, зерттеліп отырған тақырыпқа байланысты құжаттарды талдау жұмысы қолданылған принцип нәтижесінде объективтілікті көрсетеді.
Қазіргі Ресей тарихшылары посткеңестік деректану ғылымында позитивисттік ағым орын алғанын айта келіп, деректану ғылымында жаңа әдіс ұсынды. Жаңа әдіс бойынша тарихи деректі мақсатқа ұмтылған адам қызметі, мәдениет құбылысы ретінде, адам қызметі процесінде құрылған мәдени шығарма ретінде қарау ұсынылды. Бұл әдісті басшылыққа ала отырып, диплом жұмысында 1920-36 жылдардағы қазақ зиялыларының ағарту саласындағы қызметін қоғам өмірімен, әлеуметтік жағдайлармен байланыстыра отырып зерттеуді мақсат етіп қойдым.


Дипломдық жұмысты зерттеудегі біздің негізгі міндеттері.
Басқару құжаттары мекеменің қызметінің барысын және құрылымының мазмұнын көрсету. Комиссариат жұмысында кездескен ең көп түрлері үкімдер, мәжіліс хаттамалары, мұғалімдер және партия-кеңес сьездерінің материалдарын талдау болып табылады.
ХКК-і мен Қазақ АКСР Орталық Комитетінің қаулыларын қарау барысында қазақ зиялы қауымының білім беру саласындағы, мектеп ісіндегі, оқулықтар шығару мәселесіндегі еңбегі баяндалады. Қаулыларда көрсетілген материалдарды зерттеу одардың мазмұнын, ұқсас құжаттар құрылымында зандық актілердің маңыздылығын анықгап, терең зерттеулерге жол ашады.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан және қорытынды, пайдаланған әдебиеттерден тұрады
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.

1.Гумилев.Л.Н. Древние тюрки.М.1993.с.86.
2.Таукебаева Ш. Становление государственных учреждений Казахстана по образованию, культуре и науке (1917-1936 гг.):
Алматы.- 1999.-30с.
3. Сонда.
4.Ә.Бөкейханов. Таңдамалы.А.2004.
5. Источниковедение истории СССР. Под редакцией И.Д.Ковальченко.- Москва:«Высшая школа», 1981.- 496 с; Ковальченко И.Д. Исторический источник и историческое познание (методические аспекты).- Томск: Издательство Томского Университета,1973.- 208 с.
6.Доқументы и делопроизводство. Справочное пособие.- Москва :Экономика, 1991. с.3-4.
7.Тастанов Ш.Ю. Казахская советская интеллигенция.- Алма-Ата: Наука, 1982.-С. 62.
8.Меметов В.С., Данияев А.А. О месте и роли интеллигенции в политической истории общества //Интеллигенция в политической истории XX века/Сб. науч.тр.-Ивановский Государственный Университет, 1993. С. 3.
9.Тастанов Ш.Ю., Сулейменов Р.Б. Интеллигенция и перестройка // Известия АН КазССР.- 1990.- №4.-с. 3-15.
10.Сапаргалиев Г. Советское государство в борьбе за развитие
социалистической культуры в Казахстане.-Алма-Ата: Издательство Академии Наук КазССР, 1957. - 142 с
11.Чокаев М. Туркестан под властью Советов. - Алма-Ата: Ғылым,
1993. - 79 с.
12. Козыбаев М. Историография Казахстана: уроки истории.- Алма-Ата: "Рауан", 1990. с. 57.
13.Жаманбаев К. Высшая школа в Казахстане.- Алма-Ата: «Казахстан», 1972. -184 с.
14. Омарбеков Т. Мәдени құрылыс тарихы: тапшыл көзқарас сабақтары // Ақиқат.-1996.-№3.-29-32-Б.; Омарбеков Т. Сауатсыздықты жою: науканшылдық және оның салдарлары //Ақикат.- 1996.-№2.-3,0-35-Б.
15.Сулейменов Р.Б. Выступления участников юбилейной сессии общего собрания АН КазССР//Вестник АН КазССР.-1989.- №8.-С.34-38.; Сулейменов Р.Б. Историография культурной революции.//Историческая наука Советского Казахстана./Сб.науч.тр.-Алма-Ата:Гылым,1990.-206с.
16.Сулейменов Р.Б. Великий Октябрь и культурные преобразования Казахстане.- Алма-Ата: Наука КазССР, 1987.- 86 с.-С. 53.
17. Әбжанов Х.М., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті туралы.- Алматы: Респ. мәдениет қызметкерлерінің мамандығын арттыру. институты, 1992.-127 б.
18. Қойгелдиев М. Қазақстандағы 20-30 жылдардағы репрессиялаусаясаты және қазақ зиялыларының тағдыры. //Ураз Джандосов- выдающийся государственный деятель и просветитель./Материалы научной конференции.- Алматы,1999. С20-23.
19.Омарбеков Т. Сауатсыздықты жою: науқаншылдық және оның салдарлары.//Ақиқат.-1996.- №2.-30-35-Б.
20. Сулейменов Р.Б. Историография.культурной революции// Историческая наука Советского Казахстана / Сб. науч. тр. Алма- Ата: Гылым, 1990.-С. 209.
21.Годы работы в Казпедвуз. Ташкент.1928г.
22. Әбжанов X. Мәдени құрылыстың ақтандақгары // Қазақ тарихы.- 1993.- 47-50-Б.
23. Белышев И.С., Кузьмичев А.С. Формирование интеллигенции в вузах и техникумах в 1917-1928 годах // Интеллигенция в политической истории XX века / Сб. науч. тр. — Иваново, 1993.-102 с- С. 42.
24.Сулейменов Р., Бисенов X. Социалистический путь культурного прогресса отсталых народов.-Алма-Ата: «Наука«,1967.-422с.
25.Әбжанов X. Мәдени құрылыстың ақтандақгары // Қазақ тарихы.- 1993. 52Б.
26. Культурное строительство в Казахстане. 1933-июнь 1941 г.Сборник доқументов и материалов.- Алма-Ата: Казахстан, 1985.- 283 с.
27.Асанова С.А. К вопросу о понятии "национальная интеллигенция" //Вопросы истории, историографии и источниковедения Казахстана / Сб. статей молодых ученых. Выпуск ІУ.-,Алматы, 1993. -С. 11-12.
28.Сулейменов Р. Выступления участников юбилейной сессии общего собрания АН КазССР // Вестник АН КазССР.- 1989.-№8-34-38-Б.
29.Таукебаева Ш. Қазақстандағы халық ағарту ісі мекемелерінің қызметі (1920-1930жж.)//Ақиқат.-1998.- №6. 86 -87-Б.
30. Сулейменов Р. Т. Жургенев.-Алма-Ата: «Казахстан», 1968.-104 с.
31.Нүрпейісов К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен мәдениет саласындағы қарсылығы (20-30 жылдар мысалында)
// Столичное обозрение.- 1998.- №7.
32. Қойгелдиев М.Қ., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді?-Алматы: Ана тілі, 1993.- 208 б.
33.Первый Казахский университет в Ташкенте. Сборник материалов и документов. Ташкент.2005.С.68.
34.Сонда.
35.Панфилова А.М. Советская периодическая печать как исторический источник. М.,- «Высшая школа», 1970-326с- С.2
Омарбеков Т. Мәдени құрылыс тарихы: тапшыл көзқарас сабақтары //Ақиқат-19986.-№3. -б.29-32., Сауатсыздықты жою: науқаншылдық және оның салдары // Ақиқат.-1996 №2.б.-30-35
36.Қойгелдиев М.Қ., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? – Алматы: Ана тілі, 1993.-208 б.
37.Мендешов С. Состояние и задачи подготовки национальных кадров.// Народное хозяйство Казахстана -1933-№3 С.-41-46
38.Сулейменов Р.Б. Историография культурной революции // Историческая наука Советского Казахстана /Сб.науч.труд. Алматы:Ғылым,1990.-С.209
39.Нүрпейісов К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен мәдениет саласындағы қарсылығы (20-30 жылдар мысалында) //Столичное обозрение - 1998. - №7
40.Т.Омарбеков. Ш.Омарбеков Қазақстан тарихына және тарихнамасына ұлттық көзқарас. А. 2004ж. 179б.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.............................................2-4
І-Тарау. Қазақ зиялылары қызметін зерттеудегі Халық Ағарту
Комиссариатының құжаттары дерек көзі ретінде.
............................................................................
...........................5-20
ІІ-Тарау. Қазақ зиялыларының көзқарасына қатысты
құжаттар....................................................................
......................................................21-44
ІІІ-Тарау. Қазақ зиялыларының басапасөздегі мақалаларының ... ... ... ... ... оқып үйрену келешек кәсіби
тарихшы мамандар даярлауда ерекше орын алады.
Басқа да халықтар тарихы сияқты, қазақ. халқының тарихы да ... тума ... ... ... Сондықтан ұлттық деректерімізді тани білу
еліміз тарихын оқып - үйренудің шешуші шарттарының ... ... ... ... ... мамандардың теориялық -
методологиялық және арнайы ... ... ... ... ... ... ... іргелілігі ең алдымен ... ... ... туындайды: тарих объектісі — "қоғамның өткенін" ... ... ... ... ол тек ... ... тікелей зерттеу
объектісі болып табылатын тарихи деректерді сыни талдау арқылы ғана зерттей
алады. Тарихи деректерді сын елегінен ... ... ... ... ... ... белгілі орыс ғалымы Лев Гумилев: ... ... ... ... ... оқу ... мән-мағына бермейді" - деп,
жазды /1/.
Сол деректерді сыни талдау арқылы пайдалануға ... ... ... - ... ... менің диплом жұмысымның негізгі обьекті ретінде ... ... ... ... ... проблемалардың бірі Халық Ағарту
Комиссариатының тиісті ... 1920-30 ... ... ... деректерді талдау
жұмысын қажет етеді. Тарих ғылымында әр уақыттың, әр кезеңнің ... бар. ... ... өкіметімен бірге Қазақстанда жаңадан дүниеге
келген мемлекеттік мекемелердің алғашқы жиырма ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады. Кеңес өкіметінің
кұрылуымен ... жаңа ... ... ... де ... бастады. 1920
жылғы қазан айында Қазақ АКСР ... ... ... ... Құрылтай
съезінің шешімінің негізінде республика территориясында мәдени құрылысты
басқарушы біріккен орталық орган құрылды. Ол - ... ... ... былай ХАК) еді. ХАК-ы республикадағы мәдени кұрылыстың барлық
салаларымен ... ... ... ... /2/. ... мекеме ретінде қалыптасуы және 1920-1936 жылдардағы қызметі
Ш.Тәукебаева еңбегінде терең ... ... ... ... ... біздің негізгі мақсатымыз — осы аталған
мекемеге ... ... ... ... ... деректік
материалдарды көрсету. Мәселен, сол тарихи кезендегі ... ... бірі А. ... жаңа ... ... ... ... соған байланысты бұл мекеменің қызметінің бағыттары мен
мазмұнын айкындауда оның ролі зор еді. ... осы ... ... ... Ж. Аймауытов, М. Дулатов, М. Жолдыбаев, К. Тоқтыбаев және ... ... ... ... және ... ... ... назарынан
тыс қалып келген алаш және кеңестік зиялылар жөнінде айтуға болады.
Кеңес өкіметі ... ... ... ... ашылғандықтан
нормативті және басқарушы құжаттар саны өте көп болды. ... ... ... ... орталықтандырылған толыққанды үкімет жүйесін құрып
кете алмағандығын ... ... ... ... Шын ... практикалық қызметі, тек 1921 жылдың қаңтарынан бастап қана
жүзеге асты. 1921 жылдың шілдесіне ... ... ... және ... ... бөлімдерінің толық бағынуы және басшылықтың орталықтандырылуы
жүргізілмеген еді /4/. Жылдар бойы ... жүйе ... ... ... зерттеушіге деректердің толықтығы мен көптүрлілігін көрсету міндет.
Құжаттарды талдау барысында оның ауқымының өте кең ... ... ... ... барысында құжаттарды мазмұн жағынан түрге бөлу
принципі негізге алынды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алынды және соңынан М.Н.Тихомировтың КСРО
тарихынан деректану оқулығында ... ... ... ... құжаттар жайлы академик И.Д.Ковальченко былай деді: "Басқарушы
құжаттар ұйымдастырушылық негізінде ... ... ... ... ... ... Оған ... қарарлар, бұйрықтар, нұсқаулар, өкімдер,
үкімдер жатады. Басқарушы құжаттарда мекеменің, ұйымның қызметінің тек қана
бастапқы қалыбы емес, оның ... ... ... ... ... табады.
Ұйымдастырушы-басқарушы құжаттарындағы ерекше көптүрлілікті ... және ... ... ... ... ... мен стенографиялар — мәселенің ... және ... ... /5/. ... ... ... әрқашан қаралып отырған
мәселемен және объектпен қаралады. ... ... және ... ... ... ... ... көрінеді. Ақпаратты көрсетуші (фактінің ... ... ... және ... ... қызметінің құбылысы) құжат болып
табылады /6/ ... ... ... ... ... ... көп болғандықтан, зерттеліп отырған тақырыпқа байланысты құжаттарды
талдау жұмысы қолданылған принцип нәтижесінде объективтілікті көрсетеді.
Қазіргі Ресей тарихшылары посткеңестік деректану ғылымында ... орын ... айта ... ... ... жаңа әдіс ұсынды. Жаңа
әдіс бойынша тарихи деректі мақсатқа ... адам ... ... ... адам ... ... ... мәдени шығарма ретінде
қарау ұсынылды. Бұл әдісті басшылыққа ала отырып, диплом жұмысында ... ... ... ... ... ... ... өмірімен,
әлеуметтік жағдайлармен байланыстыра отырып зерттеуді мақсат етіп қойдым.
Дипломдық ... ... ... ... ... құжаттары мекеменің қызметінің барысын және құрылымының мазмұнын
көрсету. ... ... ... ең көп түрлері үкімдер, мәжіліс
хаттамалары, мұғалімдер және партия-кеңес сьездерінің материалдарын талдау
болып табылады.
ХКК-і мен ... АКСР ... ... ... ... барысында
қазақ зиялы қауымының білім беру ... ... ... ... мәселесіндегі еңбегі баяндалады. ... ... ... ... ... ... құжаттар құрылымында зандық
актілердің маңыздылығын анықгап, терең зерттеулерге жол ... ... ... Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан және
қорытынды, пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
І-Тарау. Қазақ зиялылары қызметін зерттеудегі Халық Ағарту Комиссариатының
құжаттары дерек көзі ... ... ... ... ... ... 1920 жылы ... Қазақ АКСР-інің құрылуымен қатар ХАК-ының қызметінің басталуына
септігін тигізді. Зиялылардың ... ... ... ... большевиктердің
өз мүдделілігі болғанын, Қазақ ревкомының 1920 жылғы 27 ... ... ... "Кеңес өкіметінің құрылысы мен ... ... ... ... ... көп ... ... Сондықтан әскери
ревком барлық зиялы қауым күшін жұмысқа тартуды қажет деп санайды" /7/. ХКК-
інің төрағасы В.И.Ленин де ... ... ... тартудың қажеттілігі
туралы айтты. Ол пролетариаттық ... ... ... ... бос ... ... ... баса айта келіп, пролетарлық
табынушылыққа қарсы ... ... ... ... дағдарысы қоғамның бастаушы
тобы пролетариат болуында"/8/. Осы жерде жалпы интеллигенция деген сөзге
тоқталып өтелік. Бұрынғы ... ... ... ... ... Ресей тарихшылары осы мәселе төңірегінде ... ... ... ... ... ... латыншадан аударғанда
- түсіну, білу деген мағынаны білдіреді. Кеңес өкіметі кезінде зиялыларды
тапқа жатқызбай, әлеуметтік топ деп ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, рухани жағынан толыққан ... ... Біз 1920- ... тарихында орны бар, қазақтың зиялыларының қызметін
еңбегімізде көрсетпекпіз. Кеңестік әдебиеттерде Қазақстан зиялылар тобы
Кеңес өкіметі тұсында қалыптасты деген ... орын алып ... Ал ... қазақ зиялыларының қалыптасуына зор үлес косып, оларды даярлаған
алаштық азаматтар еді. Олардың дені Комиссариатта қызмет етуімен ... ... ... ... ... ... сауаттандыру ісінің
жандануына жол ашты. Бұл ... ... де ... еді. ... Комитетінің хатшысы Ф.И.Голощекин /кеңестік қудалауды бастаушы/
көрсеткеніндей, басты мәдени жұмыстың ... ... әсер ... ... ... шешілетін орында алашордалық зиялылардың қызмет
етуі кеңес өкіметі тарапынан үлкен ... ... ... ... ... ... ... бөлуге болады.
Бірінші кезең-қазақ зиялыларының, яғни Алаш ... ... ... ... ... ... ... Олар
объективтілігімен көзге түседі. Жалпы кезеңді қарай отырып, бүкіл Қазақстан
халық ағарту ... осы ... ... ... ... ерен
еңбегінің арқасында дами алды деген пікірге келдік. ... ... - ... репрессияға ұшырап, оқу-ағарту саласынан біржола
ығыстырылғаннан кейінгі ... ... ... ... бағынған
Комиссариаттың бюрократиялық жүйесі қалыптасқанын көрсетсе де, деректерде
халық ... ісін сол даму ... ... әрі ... алып кеткен
екінші топ — кеңестік зиялы қауым қызметі де маңызды. Бұл кезеңде де ... ... ... ... ... ... ... роль атқара
берді.
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев және
басқа ... ... ... зор ... ... /9/. Қазіргі
тарихшылар арасында Кеңес өкіметінің алғашқы ... ... ... зиялылар туралы көптеген ... бар. ... ... ... -деп көрсетті Х.М.Әбжанов,- ескі ... ... ... ... ... ... Сол ... Кеңес
өкіметінің практикасы мен саясаты халықтың қайта өрлеуі мен оның мақсатқа
ұмтылуына сай ... бұл ... ... ... ... әсер
етпей қоймады"/10/. Ш.Тастановтың айтуынша, алаш ... ... ... толтыру үшін керек болды /11/. Ұлттық зиялылардың
Кеңес өкіметі жағына шығуы Қазақстандағы мәдени құрылыстың ... ... ... ... ... /12/. Көрнекті тарихшы К.Нүрпейісұлы
мәселені былай көрсетті: "Жиырмасыншы ... ... ... ... ... белгілі қайраткерлері Қазақстан
мен Түркістан ... ... ... ... ... қызметтер
атқарды. Мәселен, А.Байтұрсынов Қазақ АКСР-нің Халық ... ... ... Республиканың Орталық Атқару Комитетінде ... ... Алаш ... ... ... ... тобы
ҚазАКСР мен Түркістан АКСР-інің ... ... және ... ... ... ... Осындай адамдардың ықплымен Алаш
Қозғалысының мүшелері баспасөз, ... ... өнер ... ... ... орындарда шешуші буындарды басқарды."
Көріп отырғанымыздай, Алаш қайраткерлерінің Кеңес өкіметінің ағарту
жүйесіне тартылуы большевиктердің мәдени саладағы ... ... ... болды.
Жалпы ағарту мәселесіне байланысты алғашқы өкімет кұжаты ретінде 1920
жылғы 26 тамыздағы Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитеті және РСФСР ... және ... қол ... ... ... Кеңестік Социалистік
Республикасын құру туралы" декретін алуға болады. Қазақстан Кеңесі Құрылтай
съезі ... ... ... ... ... ... халыққа
білім беру туралы мәселе де ... ... ... жол ... - ... онда, - жұмысшыларға, кедей ... ... ... ... ... толық жан-жақты және ақысыз ... ... ... біруақытта халықтың сауатсыздығын жоюға қадам басуды,
өсіп келе ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз
етуді міндет етіп қою керек" /13/. Құжаттар туралы айтқанда, олардың
құрамының әртүрлілігіне ... ... ... ... ХАК-ынан түскен
қаулылар, екіншіден, Қазақстан ХКК-і мен ... ... ... ... ... әрине, ХАК-ының өз қаулылары. Қаулылар таза ресми
құжаттар болғандықтан, саны көп емес, ... ... ... ... жұмысының
мәселелерін ашып бере алмайды, бірақ олардың ... оқу ... ... және ... заң ... шығу ... ... бір дәрежеде қоғам өмірін көрсетіп тұрады. Бұл ... ... ... жүйе ... Қазақ АКСР
мекемелері Ресей ХКК-іне тәуелді болды. Олар өз ... ... ... ... ... ... ... жалпы орталықтандыру жүйесі
болмағандықтан, құрылым әлсіз болған соң, Комиссариат қызметіне тікелей
басшылық жасай алмады.
Комиссариаттың бастапқы ... бірі ... ... төрағасы
В.И.Лениннің қосымша істеген жұмыс үшін қызметкерлер мен жұмысшыларға
қосымша ақы беру ... 1920 ... 16 ... құжатын айтуға болады.
Қаулы өкіметтің ағарту қызметкерлерінің жағдайын көтеру үшін жасаған шарасы
еді.
Ал олардың зиялыларға тікелей қатыстысы ... ... ... ... ... қол койған 1920 жылғы 10 қазандағы қаулысы.
Онда Халық Ағарту Комиссарының баяндамасымен ... ... ... ... Коллегиясына Комиссариат бекіткен міндеттер мен жоспарларды
жүзеге асыру үшін кең ... ... ... ... ... балалар мен ересектерге сауат үйрету және ... ... ... осы ... ... ... басқа жұмыстардан
босатып, тартуды тапсырды.
Сонымең катар, Комиссариаттың барлық тәжірибелі қызметкерлерін ... ... ... олар онда ... ... ... ... қайтару керектігін көрсетіп өтті. Қаулы қазақ зиялыларының белді-
белді өкілдеріне Комиссариат қызметіне араласуына ашылған даңғыл жол ... да ... ... астамы сауатсыз ... ... деп ... ... арқылы халықты сауаттандыру мүмкін, емес.
Кеңес белсенділері бұл ... ... ... Мұнда ағарту
қызметкерлерін сақтау мақсатында шаралар кабылданды. Кеңестік жұмысшыларды
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... олардың нормасын дәрігерлер мен инженерлермен бірдей ету, Азық-түлік
Комиссариатына арнайы киім дайындау үшін мануфактура беру, мұғалім ... ... ... ісі ... ... ... күттірмейтін
екпінді жұмыстарының біріне айналды.
Көптеген жағдайларда жобалар жүзеге асырылып отырылған. Мәселен, ХКК-і
қаулысы. Онда ... және ... ... ... ... жақсарту
шаралары айтылады. Жобаның қаулы болып шыққанын зерттеуші А.И.Сембаевтың
көрсетуінен білеміз. Онда: "аштық ... соң ... жаңа ... ... ... ... ... Комитеті 1921 жылы "ағарту
қызметкерлерінің арасындағы жұмыс туралы" қаулы қабылдады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... айтылды.
Қазақ АКСР-і құрылып, оның Комиссариат қызметін бастаған тұсы ... ... ... ... ... тап ... ... Комиссариаттың жергілікті
орындармен қатынасы үзіліп, елдегі ағарту жұмысына басшылық ету қиынға соға
бастады.
Азамат соғысы ... ... ... тұралатқаны соншалық, мәдени
құрылыстың кеңейтілген бағдарламасын жаңа экономикалық саясат басталғанға
дейін ... тура ... ... және басқа мүмкіншіліктердің
жетіспеуі онсыз да өсіп келе жатқан мектеп жүйесінің барлық ... ... ... ... шығу үшін ... ... арнап қаулыларын шығарып, оларды аштықка ұшырағандарға көмек
көрсету қызметіне ... ... ... ... ... Президиумді
Комиссардың -Орынбасары А.Кенжин, әлеуметтік ... ... ... 1921 жыл - ... ... ... ... негізінің) шиеленіскен тұсы. Сол үшін Комиссариаттың жергілікті
комитеттері қызметкерлер арасында еңбек тәртібін көтеру туралы қаулылар
шығарып ... 1921 жылы 1 ... ... ... ... ... көтеру ісінде барлық қолдан ... ... ... еңбек тәртібінің төмендейтінін айтты. Әрине, онсыз да
әлеуметтік жағынан қорғалмаған, жалақысы аз ағарту ... ... ... ... ... ... бастады. Әлеуметтік
жағдайлардың күрделенуі тек ... тән ... ... ... Бұл ... ... ... толық орнап, аяғынан тұрып кете
алмауынан келіп ... ... ... байланысты Кеңес өкіметінің
басшысы В.И.Ленин қаулылар ... 1921 жылы 16 ... ... ... пен ... мекемелерін әлеуметтік жағынан қамтамасыз етуді
жақсарту шаралары айтылды. Ол үшін ... ... ... ... ... жеке ... ... фермаларын ұйымдастыруға құқық берді.
Сонымен қатар фабрика-завод кәсіпорындары және кеңес органдары ағарту
мекемелерін ... ... ... ... ... ... басқа жерлерде ағарту қызметкерлерін азық-түлікпен ауыл
тұрғындарын қамтамасыз етуі тиіс болды. Бұл ... ... ... АКСР ХКК-
інде "Ағарту мекемелерін жабдықтау үшін ауылшаруашылық фермаларын және
өндіріс мекемелерін кәсіпорындарын ұйымдастыру ... ... ... ... ... Қазақстан ХАК-ы мен оның ... ... ... үшін ... ... және жеке ... ... тапсырылды. Ал, Қырпромбюро, Жер ... ... ... ... және басқа Комиссариаттарға көмек
көрсету міндеттелді. Өкімет ... қиын ... ... ешқандай
көмек бере алмаған соң, осы шараларды ... ... ... ... ... ... зиялылары жалпыхалықтық үндеуге
айналдырып, халықты оқу білімді қолдауға ... ... ... ... ... ісіне қандай әсері болғанын шынтуайтты көрсете келіп,
объективті жағдайды аша алады. ... ... ... ... ... ... ... құрылымының
жетілдірілмегені ХАК-ы аппаратының жұмысына кері әсерін тигізді. Ескі
әкімшіл ... ... ... ... ... қалуы Халық
Комиссариаттарының нығаюына жағдай жасамады. Әсіресе, төменгі ... ... ... ... ... ... ... .
Комиссар А.Байтұрсынов ХКК-нің сұрауына байланысты Комиссариат
Коллегиясының ... ... ... ... енгізу туралы қаулы
шығаруының себептерін былай түсіндірді: "көп қазақ болыстықтарында бір, екі
мектеп ... ... ... ... ісімен айналысатын адам ... ... ... ... да ... жоқ, ... Комиссариат
халық ағарту аппаратының халыққа жақындауы үшін, қаулыны шығаруға мәжбүр
болды".
Қаулыларды іс жүргізу материалдары ... ... ... ... ... Комиссариат қызметіне, ондағы зиялыларды калыптастыру ... аша ... ... ... кезіндегі әлеуметтік мәселенің ең күрделісі,
шешуін таппағаны-мұғалімдердің ... ... ... Бұл ... ... ... ... отырды. Басшы органдар Комиссариаттың
жағдайымен, құрлымымен танысып, мағлұмат алып ... ... ... ... ... ... территориялық бөлініске байланысты
қосылған облыстарда ауылшаруашылық, педагогикалық, орман ... ... ... жою ... ... ... ... ауылдық мектептердің күшеюі үшін бар мүмкіндіктерін салып,
барлық округтік халық ағарту бөлімдеріне жолдаулар ... ... ... ауыл ... ... ... ... (оқулық құрал-жабдық, мектеп жабдықтары) болмауы,
мұғалім кадрлардың аздығы. Тіпті, төрт жылдық мектептерді ... ... ... Бұл ... шешу зиялылардың міндетіне енді. Елде қиын
жағдай орнап, Кеңес өкіметі тәртібін орната ... ... ... ұлттық
зиялылардың басым бөлігі ағарту салаларын көтеруге күшін салып ... ... бірі - ... ... ... үшін оқу ... ... Педагогикалық техникумдар мен халықка білім беру ... ... ... ... ... ете ... Қазақ Ағарту институтында қазақ зиялылары көптеп қызмет
етті. Осыны ескеріп, республиканың өкіметі Қазақ ... ... ... ... оқу орынын ұйымдастырмақшы болды. 1926 жылғы
2 маусымда Қазақ АКСР ХКК-ның үкімінде: ... ... үшін ... ... ... ... жоғары оқу орнын құру қажеттілігін ... ... ... ... ... ... "қазақ педагогикалық
институты" деген атпен кайта кұрылған педагогикалық жоғары оқу орны ... ... ... ... болып Орта Азия Мемлекеттік
Университетінің түлегі, ... ... ... ... ... ... Қазақ Ағарту институтының ... ... ... өз ... жоғары оқу орнын ашуға әзірлік болмағанын
көрсетеді, екіншіден, Қазақстанның астанасының жиі-жиі ... де ... ... ... әсер ... ... ... Қазақ АКСР-інде жоғары
оқу орнын ашуға деген жұмыс жүріп жатты. Жоғары оқу орындарының ашылуының
қажеттілігі мынандай мәселелерден ... ... ... облыстарында мамандардың жетіспеушілігі өткір көрінді.
РСФСР-дің жоғары оқу орындары арқылы мамандарды даярлау баяу жүрді;
* ... ... ... керекті қарқынмен жүзеге асуы тек кана жоғары
оқу орны өмір сұрген жағдайда ғана мүмкін ... ... ... ... ... ... ... кадрлар даярлау қазақ
жоғары оқу орны мен ғылыми зерттеу институттары арқылы жүргізілуі тиіс;
* ... оқу ... ... келетін қазақ жастарынын саны әр жыл сайын
көбейді және олардың бәрін Қазақстаннан тыс жерлерге ... ... ... айтқанда, жоғары оқу орындары ашылмайынша, халыққа білім беру
жүйесінің дұрыс құрылуы ... емес ... оқу ... ашу қазақ халқы үшін аса маңызды еді, бұл білімді
адамдарды даярлаудың ең кажетті жолы. ... ... ... ордаларының
негізі Комиссариатта жасалғанын дәлелдейді. Алдыңғы қаулыларды салыстыру
соңғыларының шығуындағы алға басушылықты ... 1928 ... ... ... ... Комиссары О.Жандосовтың атына ХКК-нің баяндамасы
бойынша РСФСР ХКК-нің қаулысы келіп түсті. Қаулыда ҚазАКСР үкіметінің
шаруашылық және ... ... ... туралы баяндамасын тыңдалғаны
айтылып, Қазақстандағы мәдени ... ... ... ... ... 1930 ... ең ... шараларының бірі-жалпыға бірдей білім
беру мәселесі. Қазақ зиялылары бұл шараны қуана қарсы алды.
Ағарту тарихын ... ... ... ... пікір айтты:
"Тұтастай алғанда, сауатсыздықгың жойылуы Қазақстанда большевиктер жүзеге
асырған мәдени ... ... ... ... Осы ... ... ... еске алған орынды. Ол ағартушылар легінің қазақ ... ... ... ... ол алаш ... ұлт ... ... ықпалы, халық рухын көтеріп, өзінен озық- халықтарды қуып ... ... ... ... ... зиялы қауым элитасының
(С.Сейфуллин, С.Мендешев, А.Байтұрсынов, Сәдуакасов) жігерлі істері ерекше
болды" /15/.
1930 жылы 25 ... ... ... Комитеті "Жалпыға бірдей білім
берудің барысы туралы" қаулы шығарды. Қаулыда жетістіктерге қарамастан,
өлкелік, ... ... ... және ... ... жалпыға бірдей
білім беру директивасын орындалмағаны көрсетілді. Оған бірнеше себептер
болды: әкімшілік - кеңсе жұмысындағы ... ... ... ... ... білім беру майданында оқулықтармен қамтамасыз
ету міндеті орындалмауы, кәсіподақтардың жалпыға білім беруге ... ... ... айналысуы. Өлкелік Комитет пен ... ... ... ... ... мен ... одақ және
оның жергілікті органдары мұғалімдерді жабдықтау ... ... ... ... ... мен аудандар жалпыға білім беру
туралы мәселені қолдамады, ХАК-ы жалпыға білім беру ... ... ... ... кейбір аудандардың өз ерекшеліктерін ... ... ... ... және ... ... жүйелеу жұмысы
жүргізілмеді.
БКП/б/ Өлкелік Комитеті осы жағдайларды ескере келіп, ... ... ... ... ... алдағы үш кезеңде барлық балаларды оқумен
қамту ісінде шешуші болып табылатын қажетті ... ... ... ... ... ... оқумен қамтудың саяси мәнісін көрсете отырып,
аудандық комитеттерді бұл мәселе төңірегінде ... ... ... оқушыларды ыстық тамақтармен қамту туралы өкіметтің директивасын
орындау керек;
- аудандық комитеттер кедей оқушыларды жылы киім және аяқ ... ету үшін ... ... ... ... ... ... арқылы біз сол жылдардағы ... ғана ... ... ... ... көре аламыз. ... ... ... ... ... ... ... асыра көрсету болмауы
олардың ақиқаттылығын аша түседі. Қаулыға дерек ретінде ... ол ... бір ... болып табылатындықтан, оның жасаушылары шындықты
обьективті түрде көрсетті. Құжаттың обьективтілігі сонда, ... ... ... ... ... шындықты айтуға мәжбүр ... ... ... ... ... зертеушілердің замана
талабына сай субьективті дерекке айналдырғанын көреміз. Деректанулық талдау
кезінде ... ... бірі ... ... ... ... кеңестік әдебиеттерде қоғам өміріндегі ағарту мәселесінің орнын
көрсеткен, тарихи ақиқатты анықтаған сәттер болды. Қаулылар бізге ... ... ... ... Елде ... бірдей міндетті
білім беру реформасын енгізу жағдайы қалыптаспағаны қаулыдағы мәселелердің
шиеленісуінен ... ... ... ... сай жазылса да, құжаттарды
пайдалану кезінде обьективтілік принципі қолданылғанын ағарту саласының ірі
зерттеушісі Р.Б.Сүлейменовтың сауатсыздықгы жою ... ... ... Оның ... ... ... ... жұмыстарына
көтерме сөздер, ұрандар көмектеспеді, ... ... ... ... әсер ... ... ... жылдан бастап қазақ зиялыларының репрессияға ұшырай бастағаны
жалпыға ... беру ... ... ... ... ең үлкен
тосқауылдардың бірі ... ... ... іске аспай қалуы,
кадрлардың азайып кетуі ... ... ... ірі ... ... мүмкіндік бермеді. Мұғалім кадрлардың білімінің төмендеуі жалпыға
бірдей білім беру реформасын бүкілхалықтық даңғазаға, сапасыздыққа, ... әкеп ... ... ... реформаны жокқа шығара алмаймыз, ... ... ... кұшейіп көрсетілді: Қиындықтарға және елдегі
ағарту саласының бостаңдығына қарамастан, ХКК-і 1931 жылы жалпыға ... ... ... ... ... ... ... шығарды.
Сонымен қатар 1930 жылы 27 тамызда жалпыға бірдей бастауыш білім беру
туралы қаулы шыққан болатын. Қаулылар Кеңес өкіметінің білім беру ... ... ... өзі жол ... «мәдени революциясын»
большевиктер Қазақстанда мүмкіндігінше кұштеп болса да үкімет ... ... ... ал ... ел ... емес еді.
Кеңес өкіметі жылдарында "мәдени революция" реформасы жүргізілді. Бұл
туралы мәдениет тарихын зерттеуші ғалым ... ... ... ... - ... құрылыстың негізгі күрамдас бөлігі, қоғамның рухани
өмірінің түбегейлі ... ... ... барлық еңбекшілерді
социалистік құрылыстың барысында мәдени-тарихи процестің әлеуметтік-саяси
белсенді мүшелеріне ... жаңа ... ... ... етеді.
Қазақстандағы мәдени революция өзінің даму барысында және жүзеге ... ... ... ... ... ... өткізді.
Совет өкіметінің алғашқы он жылдығында мәдени құрылысқа партиялық-
мемлекеттік басшылық жасаудың обьективті лениндік принциптері творчестволық
қолданыс ... ... ... ... ... өсуі ... ... өмір сұруге деген ынтасы бұрын-сонды болмаған қарқында
жүрді. Ал 1920-жылдардың аяғына қарай орныққан ... ... ... ... ... десе ... Бұл ... жарты ғасырдан астам
уақытқа созылды. ... ... ... ... бүркемелеген
сталиншілдік басқару аппараты қолына алып алған соң социализм құру ... оның ... ... адам танығысыз бұрмаланды" /17/.
«Мәдени революция» жүргізілуінде халық ... ісі, ... ... ... ... ... белгілі бір орынға ие болды. Алайда
«мәдени революция» бұл мәселені шеше алмады.
«Мәдени революция» ... ... ... ... ... ... тәрбиеге бейімдеу жолындағы мақсатын жүзеге ... ... ... ... ... қазақ халқын оқу-білімге шақырумен
қатар, орыстандыру саясатының бүркемеленген түрін алып ... ... ... ... ... ... желеумен, рухани отарлаудың
жаңа әдістерін қолдана бастады. Сондықтан 1920-30-жылдардағы мәдени
революция кезінде біз ... ісін ... ... жағынан көрінді деп айта
алмаймыз.
1920 жылдарда азамат соғысы, ... жаңа ... ... ... қаптаған реформалар елді титықтатса, 1930 жылдардың
басындағы ... ... ... ... ... ... ағарту саласы туралы ойландыртпады. Осылайша, ... ... ... ... жағдайы мүмкіншілік бермеді. 1930
жылдардағы халық ағарту ... ... ... көрсетсек:
Қазақстан мектептері Кеңестер Одағының алдыңғы қатарлы мектептерінің
дәрежесінен артта қалды. Негізгі кемшілік ... ... ... көп ... және ... класстардың аз болуында еді .
Сауатсыздықгы жою ісі мандымады. Барлық губернияларда сауатсыздықгы жоюға
қабілетті ... ... ... Бар ... ... ... қиын ... жағдайға душар болды .
3. Мұның бәрі 1928 жылдан басталған қазақ зиялы қауымының ... ... еді. 1930 және 1932 ... ... сот процестері
нәтижёсінде 60-тан астам алаш қозғалысының басшылары ... ... ... ... осы ... ... жоқ/18/.
4. Астық дайындау, ет дайындау, егін егу ... ... ... ... ... бұл мәселеге пәлендей мән бере қойған жоқ. Оның
үстіне қазақ шаруалары әлеуметтік ... ... мен орын ... ... ... ... ... жою жоспарын 1932
жылға дейін орындап шығуға мүмкіндік бермеді /19/.
Сонымен қатар, қазақ зиялыларының С.Мендешев, ... ... ... ... өкілдері реформаға зор ыкыласпен кірісті. Елде
көптеген мектептер ашылып, ... ... ... ... ... ауыл мектептерінде, жаңадан ашылған оқу орындарында болашақ Кеңес
өкіметіне қызмет ететін кадрлар ... ... ... келе
жатты. Сол кезеңнің контексінде қарасақ, қаулылар жүзеге асуы мүмкін емес
еді.
Ағарту жұмысының ... ... ... ... ... өз ... Қазақстандағы жалпыға бірдей білім берудің
жүзеге асырылуының бірінші ... ... /20/. Олар ... ... ... баға ... ... төңкерісінен кейін қазақ халқының мәдени
дамуы сүбелі де мазмұнды тұтас бір дәуірді алып ... ... ... ... Бір ... ... жартылай өмір кешкен халық адамзат ақыл-ойының
сапалы жаңа биігі марксизм-ленинизмен табысты. ... ... ... ... ... ... ... театры мен оркестрін, баспасөзі мен
мектебін құра алды.Үлы Қазаннан бастау ... ... ... ... ... төнген небір ьдысталаң сәттерде жұмысшылар мен жастарға
қоғам мүшелерінің бәріне кұш-қуат беріп, болашакқа ... ... алға ... ... ... саясаттың үлкен бір күрделі бөлігі сауатсыздықгы
жою ісі туралы ... екі ... ... ... ... құжаттарының
ішінде ағарту ісін жүргізуде зор үлесі адамдарды қудалау туралы ... ... ... ... ... кездеседі. Қор құжаттары кешенді
түрде бұрын қаралмағандықган, бұл деректер Кеңес өкіметінің саясатын ... ... ... ... тарихи ақиқат тұрғысынан көрсетеді. Дерек
арқылы ... ... ... ... ... 1930 жылы ... ҚазМУ-дың профессоры Х.Досмұхамбетовтың іске ... ОГПУ ... ... ... ... ... Комиссариат
қызметкерлерінің репрессияға ұшырауының басталғанын көрсетеді. Материалды
тарихи шындық тұрғысынан қарағанда, замана тіршілігін ... ... ... ... Себебі бұл өкіметтің қуғын-сұргін саясатының
бет-пердесін айқын ... ... ... 1930 ... ... ... қаулы-
Комиссариаттың есеп баяндамасы бойынша Қазақ Орталық Атқару Комитетінің III
сессиясының ... ... ... соңғы ұш жылының ... ... ... ... мәдени құрылыс орнатудағы үлкен
жетістіктерін көрсете келіп, соңғы үш жылда ... ... ... саны ... 603 ... ... ... 13.560-ға,
ФЗУ-ларда 386-дан 15.314-ке, жоғарғы оқу орындарында 625-тен 2.475-ке жетті
деп көрсетілді. Сауатсыздықты жою 1929 жылы 140 мың, 1930 жылы 275 ... жылы 600 мың, 1932 жылы 800 мың ... ... және ... оқу
орындарының дәрежесі көтерілгені айтылды.
Мектеп ісі жолға қойылып, оқу ана тілінде жүргізілді, ... ... ... ... маркстік-лениндік педагогика іске аса
бастады. Қаулы осылайша жеткен ... ... ... келесі
бөлігі-жетістіктермен қатар алып тастауға болмайтын кемшіліктер. Кеңес
әкіметі ... ... ... ... ... ретінде мәдени майданда көп
уақыт бойы «алашордашылдардың ... ... ... алмауын»
көрсетті. Егер сол ... ... ... ... ... ісін кеңестік даму дәрежесіне жеткізген алаш кайраткерлері.
Жалпы 1930 жылдардағы құжаттарда алаш қайраткерлерінің куғын-сүргінге
ұшырауына байланысты ... ... ... ... ... ... өздерінің әлеуметтік-экономикалық саладағы артта ... ... ... ... ... ... ... қауымының
кызметімен байланыстырды. Ал, шындығында олар енді он жыл Ағарту ... ... ... өкіметі мәдени төңкерістің нәтижесіне жетуші еді. ... ... ... ... ... бұл салада
орыстандыру саясаты да ене бастады. Қазақ мектебін ... ... ... бастады. ХАК-ы және оның жергілікті органдарының жұмысының әлсіреуі,
кеңестік, кәсіподақтық, шаруашылық ... ... ... ... ... ... - революцияның бәсең жүруінің келесі себептері
болды. Бұл ... ... ... ... ... Комитет пен БКП/б/ Өлкелік Комитетінің қаулылары жүзеге аспады,
сондықтан мектептер төмен дәрежеде қалды;
-мектептерде жалпы білім беру ісі ... ... ... ... формальды сипат алды;
* бастауыш және орта мектептің материалдық базасы нашар болды;
* жоғары мектептерге қазақ еңбекшілерінің балалары қабылданбады;
ересек ... ... жою ... ... мұғалімдерге деген лениндік көзқарас жүзеге аспады жабдықтау,
жалақыны уақытында ... ... ... ... ... ... ... келеңсіздіктердің тууына алаш
қайраткерлерінің қатысы жоқ екендігін көреміз. Жоғарыда аталған мәселелер
үкімет халықтың әлеуметтік жағдайын және ... ... ... ... ... туындады.
Жоғарғы дәрежедегі өкімет қаулыларында бұл мәселелердің ашылып
көрсетілуі халық ағарту құрылысының ... ... ... ... Ағарту саласындағы қазақ зиялы қауымының өкілдерінің ... ... ... ... ... өкелді, өсіп-өркендеп келе
жатқан құрылым бұзылып, регресс басталды. Сондықтан жоғарыда ... ... осы ... ... ... ... мәдени
қурылыстың кезекті міндеттерін белгіледі.' Онда мына мәселелер көрсетілді:
- ... ... беру ... ... ... ... бірдей білім
беру және бастауыш, орта мектеп туралы ... АКСР ... ... ... және ... ... ... толық жүзеге асуын
қадағалау, сонымен қатар жалпыға бірдей жетіжылдық білім беруге көшу ... ... ... ... қол жеткізу, мектептердің ұлттық
күрамын жақсарту, отырықшыланатын ... ... ... ... ... және ... ... енгізу; политехникалық
мектеп үшін күрес, ХАК-ы мен оның органдарын, мектеп пен мұғалімдерді жедел
бағдарламалық - ... ... ... ... пен ... ... қажетті кадрлармен қамтамасыз ету
үшін жалпы және арнаулы білім алуды көтеру және ... ... ... ... ... ... ... құру және қалыптастыру (жаңа мектеп
үйлерінің құрылысын жөндеу, оқу құралдары мен оқулықтарды өндіру) барлық
кеңес органдарының шаруашылықтық, профессионалдық, ... ... ... ... ... ... ... орындалуы;
Қазақ АКСР-індегі мәдени құрылыстың осы ... ... ... ... ... ... құрылымы және ... ... ... ХАК-ының күресі ұлттық ғылыми техникалық кадр ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асыру туралы бөлігі Орталық
Комитеттің ... ... ... және орта ... туралы қаулысының
жүзеге аспағанын дәлелдей түседі. Бұдан мынандай қорытындыға келуге болады,
қаулының қарастырылып отырған бөлігіндегі ... ... ... ... анықтай алады. Әрбір практикалық жүзеге асырылуы
тиіс ... ... ... орындалмай отырған өзекті мәселелерді
қозғайды.
Қазақ Орталық Атқару Комитетінің сессиясының негізгі мақсаты-орта мектеп
туралы қаулыны тез әрі ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін ХАК-ы мен оның ... ... ... ... ... ... ... туралы
шаралар жергілікті жерлерде істелетіндіктен, байланыс болуы маңызды. Сондай-
ақ, директивалық органдардың басты қаулылардың орындалуын ... ... және ... ... мекемелердің жұмыс істеу
жоспары мен құрылымын ... ... ... алуы ... ісіңің
төмендеуіне алаңдаушылықган еді. ХАК-ының шараларды жүргізуіне материалдық
жетіспеушілік және ... ... ... ... Келесі мәселе етіп
алынған оқулықтар ... ... ... ... ... ... ... шығарған оқулықтары жарамсыз деп табылды.
Оқулықтар туралы белгілі тарихшы М.Қойгелдиевтің пікірі: «тарихи шындық
сондай, 1920-30 ... ... ... мен ... оқу ... ... мен оқу күралдарының авторлары негізінен . партияда
жоқ кезінде алаш қозғалысына ... ат ... ... ... ... ... қатарында А.Байтұрсынов, ... ... ... ... және басқа
көптеген жазушылар бар еді. Алаштық атанған ... ... тобы ... ... жүйесінде, ғылым, өнер, баспа орындарында жұмыс жасап
жүрді»/21/.
1928 жылдан бастап Комиссариаттың ауыл ... ... етуі ... ... ... зиялылардың қудалануы,
коммунистердің ішінде авторлардың әлі толық даярланып бітпеуі енді-енді
дамып келе ... ... ... ... ... жалпыға білім беруді
орындауға кедергі болды.
Сондықтан қаулыда ... ... ... ... пайдалану,
оқулықтарды уақытылы шығару туралы бөлімдер бар. ... ... ... ... ... тура ... Алайда қаулылар оқулық
мәселесін шеше алмады.
Жалпыға бірдей білім беру реформасының толыққанды ... ... ... ... ... ... бөлу ... Ал,
шаруашылық Халық Комиссариаттары мен колхоз ... ... мен ... мектептер мен халыққа білім беру бөлімдеріне, жабдықтау Халық
Комиссариатына, ... ... ... ... ... азық-
түлікпен, киіммен қамтамасыз ету туралы бөлімдер бар. Жалпыға бірдей білім
беру ... ... ... ... ... ... көтерілген үлкен
мәселе - кадрлардың жетіспеушілігі, жеткен күннің өзінде де білімдерінің
төмендігі. Бұл үшін ... ... ... міндеттелді. Мәселені тез арада
шешу мүмкін емес еді, бүтіндей \ мұғалімдер армиясын ... ... ... мәселесін жаңа көзқараспен зерттеп жүрген тарихшы Х.Әбжановтың
көрсетуінше, ұлт мектебін ... ... оның ... мен ... қаулы-қарарлар, уәделер, партиялық тапсырмалар аз емес-тін/22/.
Сондықтан қаулылар дерек ... ... ... ... ... ... ... қалды. Қаулыда көрсетілген Қазақстанда
түрі ұлттық, мазмұны социалистік мәдениет орнату мәселесі ... ... ... ... ... ... тұсында мазмұны социалистік
мәдениет орнату басым болды. Оның түп-тамыры 1930 жылдардағы «идеологиялық
тазартулардан» басталып, жаңа ... ... ... ... социалистік
қалыпқа салынып, біркелкі коммунистік партияның ықпалынан шыға ... буын ... ... ... ... Зиялылар тәрбиелеуші
басты мекеме ХАК-ы болғандықтан, 1930 жылдардан бастап толық коммунистік
идея, ... ... үшін ... ете ... ... ... бір ... ХКК-і мен Қазақ Орталық Атқару
Комитетінің қорларында сақталған. 1934 жылы 3 сәуірдегі Қазақ АКСР ... ... ... ... ... ... ... қазақ
бастауыш және орта мектептері үшін 97 тұрақты оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... ... баспасына
оқулықтарды уақытында шығарып, кітап орталығына мектептерге оқу ... ... ... ... жоспарлау комитетіне оқулықтарға қағазды бірінші кезекте
бөліп, қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... тексеріп, әрбір мектептің нақты игіліктерін және нормаға сай ... ... ... ... ... мен ... ... өлкелік қордан 100 мың сом бөлу көзделді.
Оқулықтар туралы ... ... ... 1929 ... 5 тамыздағы
«Халыққа білім беру саласындағы басшы кадрлар туралы" қаулысында «кеңес
аппаратын ... ... ... ... беру ... ... ... шеттететін идеологиялық бөтен элементтерден тазалауға ерекше
назар бөлу ... деп ... /23/. ... ... ... қарсы көзқарас қалыптасты. Мәселеге назарды 1930 ... ҮІІ- ... ... ... ... «Қазақстанда ұлттық пиғылдағы алаш орда идсологиясымен
тәрбиеленген зиялылар әлі де болса ... ... ... ... ... ... басты салаларына көрнекті әсерін сақтауда»
Партия конференциясы әрі қарай ... ... ... құрылыста өз
басшылықтарын күшейтуге шақырды ... ... ... реформасы елде қызу жүріп жатқан болса да ... ... ... басылуы мен дайындығы қанағаттанарлықсыз болды. 1934-35 оқу
жылында ауыл мектептерінің ... ... 60 ... ... етті /24/. ... ... ... шешуге бүкіл күшті жұмсап,
1930 және 1936 ... ... ... ... оқулықтарын шығара бастады. Бүкіл оқулықтардың жүзеге
аспай ... ... ... ... ... әсер ... ... оқу-ағарту ісінің үкіметтік материалдарына кешенді түрде
деректанулық сын және ... ... ... ... ... екі кезеңге бөлуге болады:
-1920 жылдан бастап 1930 жылға ... - ... ... ... ... шарықтау шегі. Халықтың ғасырлар бойы қол жетпей
келген өзгерістерді қызу қолдауына сүйеніп, қазақ ағартушыларының сан ... ... және 1936 ... дейін - ... ... ... ... ... ХАК-ынан ұлттық зиялыларды алыстатып,
Комиссариатты тікелей партиялық органдардың ыкпалымен басқаруы;
Әрбір ... ... ... ... ... Бұрынғы кеңестік
әдебиеттерде бұл құжаттар Кеңес өкіметінің мәдени саланы күшейтуге ... ... ... ... орын ... Ал қазір тарихи тұрғыдан
келіп, объективті ... ... ... жылы ... жетіспеушілігі айқын көрінді. Осы жылы 4 карашада
ХКК-інің қаулысында ... ... және ... ... жағдайы туралы
айтылды. Қаулының шығуына ХАК-нан ... ... ... ... ... және басылуы туралы баяндамалары әсер етті. ХКК-нің
төрағасы О. Исаевтің ХАК-ы мен Қазақ баспасының ... ... ... әлі, де ... ... әсіресе жергілікті
атқару комитеттері мен органдардың ... ... ... ... ... және орта ... ... туралы қаулылардың жиі-
жиі шығуы мәселенің шиеленіскенін дәлелдейді.
1935 жылғы 3 ... ... АҚСР ... ... ... ... қаулысында - 1935-жылғы 7 тамыздағы КСРО ХҚК-і және ... ... ... ... ... жасалады. Деректе
Қазақстанның бастауыш және орта мектептері туралы оқу жылының басына қарай
қазақ оқулықтарын басып шығару және ... ... ... ... ... ... ... жағдайына қарамастан, ХАК-ы,
қазақ баспасы және ... ... ... ... ... ... оқулықтармен жеткілікті түрде қамтамасыз ету үшін барлық
қажетті шараларды ... ...... ... ... ... бастауыш мектеп үшін 277 мың дана 14 тақырыптағы ... ... ... ... мен қазақ баспасына оқулықтарды қазақ тіліне
аударуды тапсырды. 1930-1931 жылдары босап ... ... ... үшін ... жақтың жиі-жиі қаулылары ХАК-ын аудару жұмысына ерекше
мән беруге мәжбүр етті.
Жаңа коммунистік ... ... ... ... ... ... ... толтыруға тура келді. Бұл да 1930 ... ... ... бір ... ... АКСР БКПІбІ Өлкелік Комитетінің 1935 жылы қарашада шығарған «ҚАКСР
жоғары оқу орындарында оқытуды қазақ тіліне ... ... ... ... кең ... ... маңызы бар мәселені көтерді.
Бастауыш және орта мектептерді толыққанды тұрақты білім ордасына ... ... ... ... тілін жоғары оқу орны дәрежесіне көтеру мүмкін
емес еді. Қаулының бөлімдерінде ... ... көз ... оқу ... қазақ тілін енгізу ХАК-ы мен Халық Комиссарларын
толғандырып жүрген ... бірі ... ... ... ... ... 1935, жылы ... дүниеге келуі, онда бар болғаны 11 баланың
оныншы класта оқуын еске алсақ, шараның іске асуының еш ... ... ... оқу ... ... ... оқу орындарының бірінші
курстарында ... ... ... ... үшін ... дәрежелі оқытушыларды
даярлау мақсатында бірнеше жұмыстар жүргізу көзделді. Ол үшін қазақ баспасы
мен ХАК-ына ... оқу ... ... ... ... ... шығару және аудару тапсырылып, оқулықтардың бекітілуі және қаралуы.
үшін Комиссариат жанынан Т.Жүргенев ... ... ... ... ... ... үшін бүкіл мүмкіндіктер пайдаланылған болатын. Егер
бұл шараларға бүкіл зиялылар күшін жұмсап, үкіметтің қолдауына ие ... асуы ... еді. Оған ... ... ... әсер етті. Бүкіл
Кеңестер Одағында, соның ішінде Қазақстанда жүргізілген 1937 ... ... ... ... ... көрнекті өкілдерінің қызметін жалғастыруға
мүмкіндік бермеді. Жаңа буын кеңестік ... ... ... ... ... бітпеуі, патша өкіметінің оқу орындарында тәрбиеленген
зиялылардың қуғынға ... екі ... ... ... ... ... бұл ... ағарту ісін дағдарысқа ұшыратты.
ХКК-нің төрағасы Ораз Исаев пен Мемлекеттік Жоспарлау Комитетінің
төрағасы ... ... ... Қазақ АКСР (Орталық
Комитетінің III сессиясы «1936 жылғы Қазақ ... ... ... ... құрылысының жоспары» туралы қаулы қабылдады. Қаулының
ағарту және өнер ... ... ... білім беру жағдайына кеңінен
тоқталды. Қазақ Орталық Атқару Комитетінің төрағасы Ү.Құлымбетов қол қойған
қаулы арқылы жоғары партия ... ... ... ... ... ... ... қаржы жыл сайын өсіп отырды. 1935 жылы 11.825
мың сом қаржы бөлінсе, 1936 жылы 217.014 мың сом ... ... ... және орта ... ... ... санын 9.318 мыңға жеткізу,
облыс қалаларында педагогикалық институттар ашу, әсіресе мектептердің
үйлерін салу, бастауыш мектепті 4 ... ... ... ... ... ... үлкен мәселе — жоғары білікті
мұғалім кадрларының жетіспеуі. Ол үшін Орталық Атқару Комитетінің ... ... ... ... ... даярлау ісін күшейтуте
шақырды .
1934-36 жылдарда ауыл мектептерінің жайы туралы бірнеше қаулылар жарық
көрді. 1934 жылы 15 ... ... ... ... ... ... қол қойған «Ауылдық кеңестер жанындағы халыққа ... ... ... ... ... КСРО ... Атқару Комитеті мен
Қазақ Орталық Атқару Комитетінің бірқатар директивалары мен ... ауыл ... ... секция жұмысы қанағаттанарлықсыз болып
калуда деп көрсетті ... жылы ... ... жою бастауыш және орта мектепті
жүзеге асырамыз деген ұрандар орындалмаған. 1936 жылы ... ... ... ... ... бастауыш, ортадан жоғары, орта мектептерін жаңа
оқу жылына даярлау туралы» қаулысы 1935 ... ... ... ... ... болғанын көрсетті. Осылайша, жалпыға бірдей білім беру ... өте қиын ... ... ... және ... ... жоқ
уәде үлкен шара жүзеге асуы мүмкін емес. Мектептер қаулап ашылғанмен, ... ... ... ... жетіспеушілігі, елдегі ұжымдастыру,
отырықшыландыру, 1932 жылғы аштық, ет ... ... ... өкілдерінің қудалануы салдарынан туған түрлі қиыншылықтардың әсері
болғанын қаулылардың өне ... ... ... ... ... қатты шешім
жасау арқылы Кеңес үкімет органдары белгілі жетістіктерге ие ... ... ... ... орындарының мәдени төңкеріс ісінде жетістіктерге
жетуінің ең басты себептері:
-жоғарғы органдардың ағарту ісіне тікелей араласуы, жиі-жиі ... ... ... ... етуі;
-материалдық көмекті үсті-үстіне көбейтіп отыруы, мектеп үйлерін,
құрал-жабдықгарды органдардың қадағалауы;
-мұғалім кадрларын ... ... ... ... ... мән беру;
-қазақ зиялыларын Комиссариатқа тарту арқылы ағарту ісінде білімді
адамдардың қызмет етуі;
Ағарту ісіне ... ... ... түрде зерттеп, саралау Кеңес
өкіметінің мәдени төңкеріс деп жариялаған кезендегі қызметін ... ... ... ... ... көзқарасына қатысты құжаттар.
Комиссариатта қызмет еткен зиялылар тарихына байланысты көптеген
материалдарды жоғары ... ... ... ... ... мәселені кеңінен ашуға тырыстық. Мұнда ХАК-ында қызмет ... және ... ... ... ... ... қауымы өкілдерінің
сіңірген еңбектерін көре аламыз. ХАК-ының құжаттарынан: ... ... ... Комиссариат Коллегиясы мекеменің бүкіл әлеуметтік-
экономикалық мәселелерін шешті. Ал басты рольде ... ... ... зиялы қауымының өкілдері еді. ... ... ... ... ... ... ... және қаралып жатқан сұрақты нақты
көрсетуіне ... ... ... екі ... бөледі. Олар "жабық"
және "таратылмалы" деп айтылады. "Жабық" түрдегіге тек қана айтылған мәселе
және қабылданған шешім ... ... ... ... ... толық тарқатылып ашылмайды, себебі ... ... ... қатысқан адамдар мен шақырылғандар тізімі бізге ... ... ... ... ... ... қаншалықгы араласқанын, білім
беру мәселесін шешуге еткен еңбектерін талдауға көмектеседі. Мысалы, Халық
Комиссарлары ... ... ... ... ... ... Комиссариатының қызметкерлері Ж.
Аймауытов, К. Тоқтыбаев, М.Дулатов, Е.Омаров, Т.Шонановтардың, ... ... ... ... ... ... ... сараптау арқылы білеміз.
Зерттеуші Ш.Тәукебаеваның пікірінше, ХАК-ының алғашқы кездегі сипаты
ұйымдастырушылық-нұсқаулық дәрежесінде анықталған /32,15/. ... ... ... ... мекеменің іс жүргізу тәжірибесінің әлі дамып
кете алмағандығы деп білеміз. Ал кейінгі жылдарда мәжілістерде ... ... ... ... ... Өйткені бюрократиялық жүйенің
орнығып, Комиссариаттың көптеген мәселелерін жоғары ... - ... ... ... ... ... ... жүргізу кезінде құжаттық материалдардың ХАК-
ы қорында жинақталуын екі ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге атсалысқан тұсы - 1920-25 жылдар, бұл ... ... бір ... ... ... ... маңызды роль атқарды,
яғни объективті факторлар орын алды. Осы жылдарда мәселелер ХАК- ның өзінде
шешілді, кейбір ... ғана ... ... бекітіп отырды. Бұдан
Комиссариаттың жартылай болса да тәуелсіз мекеме ... ... ... - 1925-36 ... ... ... ... қалыптаса бастап,
кейін мүлдем орнығып алған тұсы. Көптеген маңызды мәселелер ... ... ... ... ... бастады. Бірақ деректанулық ... ... ... ... ... ықпал етеді. Іс жүргізу құжаттарына
талдау бізге қор материалдарына кешенді түрде зерттеу жасауға көмектесіп,
деректердің құндылығын ... ... ... ... өкіметінің құжаттарына сыни көзқараспен
қарай келе, құжаттардың субъективті болуына себеп болатын мына ... ... ... «Бұл ... үшін ... деп ... ... тууына әртүрлі жағдайлар болуы мүмкін: этикалық ойлар,
ақпараттық құпиялығы және т.б. ... ... ... ... ... ... ... айтқан фрагментінің қалып қойған жерін өндеу
жұмысын жасау міндеті тұрмайды, себебі оны ... ... ... ... ... соң сөйлеген адам немесе қатысқандардың біреуі бұл эпизодты
естеліктерінде көрсетуі ... ... ... ғана ... ... құжаттарында мәжілісте сөйлеген адамның сөзін тура күйінде
емес, мазмұндап беру кең орын ... Бұл ... ... ... ... ... ... сөздің қысқартылып қалуымен автордың айтқан
ойлары толық айтылмауы мүмкін.
Ағарту саласының қалыптасу ... 1920 ... ... маңызға ие
болды. ХАК-ы ... ... ... ... 1920 жылдың қазан айында
құрылғаны белгілі. Алайда одан ... ... АКСР ... ... ... ... "Қазақстандағы социалистік құрылыс үшін кадр дайындау
туралы" баяндамасы тындалып, ... ... ... ... ... Атқару
Комитеті және ХКК-і Президиумының баяндамаға ... ... ... үшін кадр даярлау туралы қаулысының жобасын негізге алу
айтылды /26/. Құжат Кеңес өкіметінің кадр ... ... ... ... ... өтпелі кезенде арнаулы ... ... ... халықтың санасына жаңа, социалистік идеологияны ендіруге арналды.
Кеңес мемлекеті жаңа еңбек ... ... ... ... жол
бастаушысына, ал мектепті социалистік қоғамның жаңа адамын ... ... Ал бұл ... орындау ХАК-ының тікелей міндетіне енді.
Комиссариаттың кадр мәселесі туралы қаулылар кабылдауы осы міндеттерден
туындады.
ХАК-ының Коллегиясының қай ... ... ... құжаттар жоқ
болғанымен, Коллегия мәжілісінің алғашқы хаттамалары тамыз, ... ... ... 1920 ... 16 казан айынан бастап мәжіліс
төрағасы А. Байтұрсынов болғанын деректерде кездеседі. 19 ... ... ... ... мәжілісінде Акулов, Киров, Радус-Зенкович,
Авдеевтар қатысып, Халық Комиссариатының Коллгияларын бекітті. Соның ішінде
ХАК-ының Коллегиясына А. Байтұрсынов пен ... ... Осы ... ... ... ... ХАК-ының Коллегиясына А. Байтұрсынов,
Ж.Аймауытов, Акуловтарды мүше етіп берді. ... ... жиі ... 25 ... ... ... Ж.Аймауытовтың орнына Бояновты
бекітті. 5 қарашадағы жоғарыда көрсетілген Бюроның мәжілісінде 5 қарашадағы
Акуловтың ХАК-ы ... ... ... ... мүшесі
Ж.Аймауытовты Семей қаласынан тез арада шақыртып, Б.Сәрсеновты және ... ... ... ... ... ... .
ХАК-ы жаңадан құрылып, аяғынан тұрып кету үшін қазақтың окыған
азаматтарын ... ... ... ... ... Кадр тапшылығы, әсіресе оқу
саласында қатты білінді. Қазақстанның партиялық ұйымдары ... шешу ... ... ... ... болды. 1920 жылы 8 қарашада ХКК-інің
мәжілісінде ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерін атқарып отырған
қызметіне қарамастан шақырту;
з) сауатты қазақтарды тарту;
и) ... ... ... ... А. ... ... ХКК-іне
көрсетуін тапсыру керек;
м) қазақ тілінде ... ... ... ... ... күшейтуге шаралар қолдану;
Алайда біз бұл қаулы бүкіл кадр жетіспеушілігін толық шеше алды деп айта
алмаймыз. Мәселенің 30-шы ... да ... ... он жыл ... ... ... аспағанын білеміз.
Кейінгі жылдарда қазақ зиялыларын қызметке шақыру, жалғаса бастады. 1922
жылғы 14 қыркүйекте Комиссариат Коллегиясы ... ... ... ... ... ... үшін ... қызметкерлерін облыстардан
шақырту туралы қаулы қабылданды. Шақырылған қызметкерлер мыналар: Ырғыздан
-Т.Шонанов, Костанайдан - Е.Омаров,, ... - ... ... -
Байсауов, Жанбайдан-Ишанов, Тоқпақбаев, Бекбатырова, Ордадан - ... - ... ... ... ... - ... зиялылар ағарту ісін дамытуға үлес қосып, Комиссариатты рухани ... ... ... ... зерттеуші С.Асанованың төмендегі пікірі
бойынша ол қазақ зиялылары қазақ халқын тотальды кеңестендіру ... ... ... тек қана ... ... рухани көсемдерін құртқан
соң ғана Қазақстанда "Кіші Қазан" идеясы мен ... ... ... ... аса ... /27/.
Осы жылдардағы үлкен мәселелердің бірі — оқулық жазу. Оқулықтар жазу ісіне
Комиссариатта қызмет еткен зиялылар ғана ... ... ... ... ... 1921 ... 2 ... Коллегия мәжілісінде
көрсетілгендей, Чулошниковтың Хрестоматиясына Ә.Бөкейханов ... ... ... ... ... ХАК-ы оқу-әдістемелік оқулықтар
шығарумсн айналысқан алғашқы мемлекеттік мекеме болды.
Комиссариат ... ... ... ... ... ету ... орынға қойылды. Бастаманы Комиссариаттағы қазақ
зиялы кауым ... ... ... Негізінен қазақ тіліндегі оқулықтар
шығуының бастамасы А. Байтұрсыновтың Халық Ағарту Комиссары, ... ... ... ... кездерінде қызу қолға алынды. Халық Ағарту
Комиссары және ҚАКСР Мемлекеттік баспасының ... ... А. ... I және II ... біріккен еңбек мектебі үшін
оқулықтарды қазақ тіліне аудару, құрастыру туралы мәселе ... ... ... ... ... ... ... Б.Сәрсенов, Ж.Аймауытов, С.Сейфуллин, Ә.Бөкейханов,
С.Айтқожиндар ... ... А. ... әлі ... ... I және ... мектептер үшін қазақ ... ... ... ал ... еңбек мектептерінің 1 басқышының І, ІІ, ІІІ тобы үшін ... ғана ... айта ... I және II басқыш үшін қазақ тілінде
оқулықтар жазу және ... тез ... ... қажеттілігі туындап
отырғанын көрсетті. Комиссар ағарту саласын дамытуда екі өзекті мәселені
дәл таба ... ... оқу ісі алға ... ... емес ... жиылыста қатысқан адамдар қазақ зиялы қауымының маңдай алды,
өкілдері болды. Оларды А. Байтұрсынов арнайы ... ... ... тұр. А. ... ... іске ... үшін төмендегідей қаулы
қабылдатты: бұл мақсатқа ... ... ... ... ... ... ... Сейітбаттал Мұстафин сияқты жазғысы ... ... 1 және 2 ... біріккен еңбек мектебі бағдарламасына
сай келетін мынадай ... ... ... геометрия,
жаратылыстану, физика, алгебра, география, жалпы тарих және ... ... ... осы ... әдістеме, педагогика және дидактика, оқу
хрестоматиясы, синтаксис және қазақ ... ... ... ... ... ... және тілек білдіргендерге төменде көрсетілген
пәндер тапсырылды:
1. Арифметика - И. Тұрғанбаев
2. ... - ... ... - ... Физика - Ф.Ғалымжанов
5. География - Ә.Бөкейханов
6. Қазақ тарихы - М.Жұмабаев
7. Мектеп гигиенасы — Ж.Тлеулин
8. Жалпы тарих — ... ...... Педагогика — М. Жұмабаев
11. Дидактика - Ж.Аймауытов.
...6. Бұл пәндер бойынша әдістеме құрастыру осы айтылған адамдарға алған
пәндері бойынша ... ... ... ... құрастыру төмендегі адамдарға тапсырылуы керек:
І.Хрестоматия — С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов
2. қазақ тілінің синтаксисі — А.Байтұрсынов
3. сөз ... ... — М. ... ... мен ... 1-ші ... ... бітіру керектігі
айтылды.
...14. Үлкендер үшін хрестоматия ... ... ... ... ... ... ... оқулықтарының, бағдарламалық-әдістемелік
жүйесінің негізін салушылар әрі ... ... ірге ... болды. Аталған зиялылардың бір ...... ... Кітап жазушылардың тізбесін қарап отырсақ,
бәрі дерлік Алаш партиясының лидерлері болған көрнекті қайраткерлер. Қазақ
зиялы кауым ... ... жазу ... ... ... жан-
жақты білімдерін дәлелдеді. Мұндай универсалдылықтың құпиясын қазақ ауылын
ірі және көлемді әлеуметтік өзгерістерге қызу ... ... ... ретінде өте ерте қалыптасқандығынан іздеу керек шығар /28/. Олардың
Комиссариатпен тығыз жұмыс жасауына Алаш партиясының ... ... ... ... болып қызмет етуі үлкен әсер етті. Оқулық шығару -
зиялылардың кеңестік ... ... ... практикалық кызметтерінің
басы еді. Ал А.Байтұрсыновтың оқулықтар шығару ісі өзінше бір зерттеу
объектісі ... ... ... 10 ... ... Орталық Атқару Комитетінің
президиумының мәжілісі А.Байтұрсыновка жіберген жолдамасында РСФСР ... аз ... ... ... ... Республикасын мекендейтін
халықтардың мәдени-ағарту қызметінің ... ... ... ... ... жіберді. барлық Атқару Комитеті жұмыстың ... ... ... тұратын жауапты комиссияға тапсырды.
Комиссия құрамын ХАК-ынан А. ... ... ... ... Заң ... ... ... тартылды және жұмысқа
қатысуға Ә.Бөкейхановтың, Мендешовтың құқы болды. Жұмыс ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов болып
таылды .
Сондай-ақ, осы жылы ... ... ... ... ... ... ... Атқару Комитетінің Қаулысы көрсетілді, онда
халыққа білім беру мәселесі мемлекеттің өмірінде алдыңғы ... ... ... ... Комиссариатқа мықты қызметкерлерді тартып,
толық әскери пакетпен қамтамасыз ету қажеттігін айтты.
ХАК-ы бұл ... ... ең ірі ... бірі ... оқу орындары түгелдей, театр және өнер, ғылым және баспа өндірісі
қарады. Республика өмірінде бұл ... ... ... ... ... оның әлі де ... ... көпшілік құратын жергілікті халықтың күнделікті
тыныс-тіршілігімен, ұлттық санасының жаңару, өсу процесін бастан кешірумен
тығыз байланысты болуында еді /29/.
Алғашқы ... ... ашу ... 1921 жылы туындағаны белгілі.
Қазақстандағы жоғары оқу орындары мәселесінде ХАК-ы мен Оның ... роль ... ... ... ... ... Комиссариатта
үлкен жиылыс болып, оған көптеген адамдар шақырылды. Мәжілісте Мемлекеттік
Университетті ұйымдастыру уақытылы деп ... онда ... ... жер өндеу, агрономия және орман шаруашылығы,
техникалық факультет, ... ... ... медициналық
факультеттер ашылмақшы болды. Кейінгі 11 маусымдағы ... ... ... ... ... ... қатысып, Мемлекеттік Университетте мелиоративтік бөлім ашу
туралы баяндама тындалып, оның ашылуын ... ... ... ... ғана ... ... ... келді.
Комиссариаттың бұндай қаулылар қабылдауын, тарихшы Р.Б.Сүлейменов,
мамандарға қажеттіліктің өте жоғары болуынан республика ... мен ... ... ... ... мен ... есептеспей алға
жүгірді, тек қана орта мектептерді ғана емес, жоғары оқу орындарын ашуға да
тырысқандықтан туындады деп ... ... ... ол 1921 жылы ... ... 15 қыркүйектен Орынборда Мемлекеттік университет ашуға қаулы
шығарғанмен, тек жұмысшы факультетін ашуға ғана ... ... ... идеясы кейінге калдырылды деп көрсетті.
Кеңестік тарихшылар арасында алғашқы болып ... ... ... ... Қ.Жаманбаевтың пікірінше, жергілікті партия және кеңес
органдары жоғары оқу орындарының дамуына көп ... ... ... ... ... ашылды. Зерттеуші, әрі қарай 1921 ... ... ... ... ... биологиялық, шаруашылық,
эқономикалық, тау-кен, техникалық, педогикалық, әлеуметтік ... ... атын деп ... ... ... оқу ... ... жетекші роль атқарғанын
ескерсек, мекеменің хаттамаларына шолу жасау арқылы университеттің ашылу
идеясы тек қана ... ... ... ... ... ... ... зиялы атқарушының идеяны жүзеге асыруда мүмкіншіліктері болмағандарын
мойындағанын көрсетеді. Әрине, Қ.Жаманбаев жоғары оқу базасының реалды
мүмкіндіктерді ... ... ... оқытушы
кадрлардың, сонымен қатар, қажетті дайындалған жастардың жетіспеушілігін,
оқу базасының жоқтығын айтып ... ... ... ... ... ... еді. Оған себептер көп болды: -материалдық ... ... база ... ... мектептерде орнығып бітпеген (Бұл жерде тарихшы
Қ.Жаманбаев орыс көрсетіп өтті : "істің ... ... үшін ... ... ... ... ... кеңейтіп, дайындық курстары мен жұмысшы
факультеттерін ашу керек". 1921 жылғы мәжіліс хатта 29 шілдедегі паек ... ... ... күзде тек қана жұмысшы факультетін ашу ... ... ... ХКК-і мен Облыстық Комитеттен сұрауға шешім
қабылдады. Ал техникалық және ... ... ... жақсы
жағдай қалыптасқанға дейін қалдырылды .
Жұмысшы факультеттері қаптап ашылып жатты. Құжат дерек ретінде қоғамдағы
құбылыстарды объективті ... ... бұл сол ... ... ... ... тұрғысынан ашып берді. Комиссариатта қызмет еткен зиялылар
тарихын қарау кезінде, көптеген ... ... сын ... ... ... шынайы ашатынын байқадық);
-педагогикалық персоналдың жетіспеуі, қазақтың барлық ... ... ... ... ... ... ... персоналдың
жетіспеушілігін жоғарыда айтылған мәжілісте қабылданған қаулыдан көруге
болады. Себебі ... ... өз ... көрсетіп отырған);
-қазақ балаларының Университетте оқуға мүмкіншіліктерінің болмауы.
Мемлекет ... ... ... ... болмады. Сондықтан барлық оқу
орындарын орыс тілінде етіп ... (Бұл ... ... ... 1921 ... ... ... мәжілісіндегі Маркевич пен Б.Сәрсенов арасындағы
айтыстан ашылды. Айтыстың шығу ... ... ... ... ... ... Маркевич Университетке ақтардың тартылмауын
Б.Сәрсеновтың кінәсінен десе, Б.Сәрсенов университетке ... ... ... ... ... ... айтты. Бұдан қажетті қазақ
балаларының санын санай алмаған).
Зиялы қауым тарихына байланысты деректерді ... ... әр ... ... ... байқаймыз. Қазақ өлеңдерін жинау
жұмысына қазақ зиялылары А. ... ... ... ... ... ... құндылығы сонда, ондағы қазақ
әндерінің жазылуына қазақ зиялы қауымының үлесі аса зор ... ... ... ... ... А.Затаевичтың жинаған қазақ ... мен ... ... үшін 1921 ... 9 ... Халық Ағарту
Комиссары А.Байтұрсыновтың төрағалығымен ... Муза ... ... Онда ... ... ... баға беріліп, оған
едәуір көлемде ақшалай сыйлық берілді. Қазақ зиялы қауым өкілдері ... ... ... ... ... ... ... оған моральдық және материалдық үлкен көмек ... ... ... ... кезіндегі жұмысы туралы баяндамалары
Комиссариат Коллегиясында ... ... ... ... ... еңбегінің Қазақстан үшін өте құндылығын мойындап, оған барлық
жағдайды жасауға тырысты.
А.Байтұрсыновтың Комиссар болған кезінде еткен ... ... ... ... ... Ол оқу-ағарту жұмысындағы үлкен кедергі болған
оқу-әдістемелік оқулықтарды шығарып, Қазақстан ғылымының ... ... ... Бұл жұмысты Академиялық Орталықтың төрағасы болып тұрған кезінде
одан әрі жалғастырды. Комиссар ... ... ... ... тағайындау үшін таңдап алынған адамдардан ... ... ... қазақ зиялылары, оқыған азаматтар Ж.Аймауытов,
Б.Сәрсенов, Чулошников және А.Байтұрсыновтың өзі ... ... ... ... секторға қажетті адамдарды басқа мекемелердегі жұмыстарын
азайту арқылы толықтай қызмет етуіне жағдай жасау. Комиссия қызметкерлерді
іріктеп алып ... ... көп ... мәселе — Коллегия
мәжілістерінде қызметкерлердің әлеуметтік жағдайы жиі қаралуы. Комиссариат
Коллегиясының мүшелері ... ... ... ... және
мануфактураны тікелей өздері бөліп отырды. Бұл, ... ... тым ... ... ... ... ... мәселені шешуді тікелей ... ... ... ... ... беру мүмкіншілігі болмаған кезде, қиын жағдайда әділетсіздік
орын алмауы үшін ... шара деп айта ... ... ... кейін басқа Халық Комиссариаттардың міндетіне енген шараны
Комиссариат өзі атқаруға мәжбүр болды.
Әлеуметтік жағдайдың мүлдем шиеленісіп ... Оны 1922 жылы ... ... ... Халық Комиссариатының Орталық қазыналы Есеп Басқармасы
жанындағы ведомствоаралық ... ... ... ... ... ҚАКСР кіші ХКК-інде көтерген ұсыныдын көрсетуінен білеміз. ХАК-ы
қаусынысында 1921 жылғы 22 ... ... ... ... ... кіріс есебіне жататын шығындардың халық казынасының жалпы
мемлекеттік ... ... ... ... ... Комиссариаттың мұндай
шараға баруы шарасыздықтан болды. Мемлекеттің халық ағарту саласына ... ... ... ... ... себепті осындай көмек
сұрауға мәжбүр болды. Алайда, 1922 ... 27-30 ... ... ... ... басқармасының өкіміне сай, жергілікті қажеттілікті қанағаттандыру
орталықган тек қана ... ... ... мен ... атқару
комитеттері атынан сұралатын болғандықтан орындалмайтын еді. ... ... ... осы уақытта дейін шығындар жалпы мемлекеттік ... ... ... пен ... ... ... ... жергілікті оқу бөлімдерінің жағдайлары өте
төмен болды. Оны ... ... ... ... ... ... хаттамалардың жүйесінен көреміз. Мысалы, Адай, Семей, Актөбе
уездерінде ... ... ... ... мектептерді жақсарту,
мектептерді өзін-өзі қамтамасыз етуте ... ... ... ... Комиссариаттың экономикалық және өнеркәсіптік органдарға
мектептер мен басқа ағарту ... ... ... ... ... ... қаралып отырылды.
Ағарту саласына мемлекет тарапынан бөлінген шаралардың аздығынан
Комиссариат ... ... сала ... ... ... ие ... себептері патша өкіметінің кезінде оқу-ағарту ісінде көп ... ... ... ... ... рухты көтеріп, жалпыхалықтың білім
алуға шақыруы идеясымен ұштасып және қазақ ... бұл істі ... ... ... ... ... ... білуінде еді. Бірақ ХАК-ы
әлеуметтік-экономикалық жағдайды ескере отырып, өзін-өзі камтамасыз ... ... ... ... жоқ. 1921 жылы ... ... ... жоқ еді, барлық ауылдық мектептер мемлекет есебінен,
күшейтілген көлемде қаржы бөлу арқылы қамтамасыз етілді. ... ... ... ... ... емес еді, ... негізгі аштыққа
ұшыраған аудандар солар болды, екіншіден, мектептер ... ... ... тағы бір мәселе - қызметкерлердің жағдайының
төмендігі. Ағарту қызметкерлері ... ... ... ... жұмысымызда бұл, мәселеге бірнеше рет тоқталамыз. Оларға жалақыны
үздіксіз төлеп ... ... ... ... Бұл тек ... ... толы ... жылдарда ғана емес,
бүкіл ҚАКСР-і өмір сүріп тұрған уақытта ... ... ... ... ... тарапынан бөлінген натуралды ... ... өмір ... көрсетеді.
Комиссариаттың әлеуметтік-экономикалық базасы төмен болғандықтан, ағарту
ісінде шапшаңдатылған шаралар жүргізуге мәжбүр болды. ... ... ... ... ... әкімшіліктік жұмысты өздері
атқарғанымен, ағарту ... ... ... ... бірлесіп шешті. Сонымен қатар, Комиссариат
экономикалық жағдайын ... үшін жеке ... ... аша ... ісінде мұндай реформаның орын алуы РКП/б/ Облыстық Комитетінде
1921 жылы 15 ... ... ... ХАК-ының мемлекеттік қамтамасыз
етілетін мектептерді тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ... жайынан шыққан еді. Бұған мынадай түзету
ендірді: "Басқарма аппараты ... ... ... ... алмайтын жерлерде мектептер мемлекет есебінен өмір сүрулері тиіс".
Ағарту саласындағы бүкіл әлеуметтік-экономикалық жағдайдың бағыт алуы осы
қаулы негізінде жүзеге асты.
Ағарту ... ... ... ... 6-7 ай бойы ... ... ... Орталық Атқару Комитетінің ХАК-ын ... ... ... ... керек деген екі қаулы шығарғанына
қарамастан, Ағарту қажеттілігіне броньнан 2-3 пайыз ғана ... ... ... басу ісі ... жатты. Мекемені шаруашылық
есепке көшіру туралы нұсқау ... ... ... қаржылы болды.
Мемлекеттік баспаның шаруашылық есепке ... ... ... ... үлкен кедергі болды. Сондықтан кітап шығару ісінің нашарлығына
кейінгі кеңес әдебиеттерінде орын ... ... ... баспа
ісін басып алуы" деген пікіріне осы деректі қарсы ... ... ... ... ... кері ... ... зиян әлеуметтік-экономикалық
мәселелерді шеше алмауынан туындағанын ... ... ... ... ... ... Комиссариатқа жаңа экономикалық саясат
реформасы ене бастағанын көрсетті. Мектепті жергілікті өзін-өзі қамтамасыз
ету ... ... ... ... және ... ... А.Кенжиннің баяндамасын талдап, әлеуметтік-экономикалық, кадрлар
жетіспеушілігіне, ... ... ... ... ... ... ... қолдану баса айтылды .
Қаржы Халық Комисариатының көрсеткеніндей, (жергілікті қажеттіліктерді
өтеу үшін губерниялық кеңестер сьезі мен губерниялық ... ... ... ... ... ... ... Атқару Комитеті мен Кеңестер
сьезі мәжілісінің күн тәртібіне ... ... ... ... ... ... Ә.Жангелдин, А.Асылбеков, Коростелевтер
қатысты, ал ХАК-ынан А.Кенжин, А.Байтұрсынов қатысты. Комиссар А.Кенжиннің
баяндамасынан Қазақ ... ... ... ... ... ... ХАК-ына мемлекеттен бөлінетін қаржы өте аз, сонымен қатар
мәдени-ағарту мскемелерінде ... ... ... ... қаржы
жетіспейді, бұл бағыттағы жұмыс аяқталмаған. Қазақ ... ... ... ... ... беру ... қиын ... шыға
келіп, қаулы қабылдады. Қаулыда ХАК-ының көптеген жұмысын қанағаттанарлық
деп ... жаңа ... ... ... ағарту саласында қолға
алынған жұмыс дұрыс жүргізілді, сондықтан губерниялық атқару комитеттерін
ауылдардағы ... ... ... ... тұрғын үйлермен
қамтамасыз етуде тез шаралар ... ... ... ... өмірінде мұндай жағдайлардың
орын алуына қоғам өмірі де әсер ... ... ... ... өкіметінің
алғашқы жылдарында "соғыс коммунизмі", "жаңа экономикалық саясат" секілді
күрделі экономикалық өзгерістер ағарту саласының ... әсер ... Оқу ... ... ... көшу, өзін-өзі қамтамасыз ету
мәселелері қоғамдағы реформалармен байланысты туындап жатса керек. Алайда,
экономикалық өзгерістер ... ... ... әсер ете ... Оның бірнеше
себептері бар : ең алдымен, бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... шетел интервенциясы сияқты бірнеше соғыстың ... ... ... да ... халықтың ағарту ісін қолдай алмауы,
екіншіден, елдегі бірінен соң бірі ... ... ... ... Комиссариатты көтеруге зор үлес қосқан А. Байтұрсынов және басқа
қазақ зиялыларының қызмет барысында жай түрде ... ... ... ... ... С.Сейфуллин, С.Мендешов,
В.А.Радус-Зенкович, С.Пестковский және басқалар жаңа мәдениет құрылысында
тарихи және әлеуметтік жағдаймен және азамат ... ... ... ... ... ... ... өмірімен тығыз байланысты болып, жағдайды ашып
көрсетуі тарихи. ақиқатты объективтілік ... ... ... ... тек ... ісіндегі кездескен қиындықтарды ғана емес, бүкіл қоғам
өміріндегі қарама- қайшылық тенденциясын ашып ... Ал ... ... жүзеге асты деп айта ... ... ... өз
идеологиясына сай емес реформаларды ауызша айтқанмен, ... ... ... ... шараларды күрделі мәселелерден келіп туындаған
шарасыздық процесі деп қарауға болады.
А.Байтұрсыновтың 1923 жылғы 50 жылдық мерейтойы аталып өткені белгілі,
Мерейтойды ... ... ... оған ... ... ... ... қылып С.Сейфуллинді тағайындады. Мерейтойда ... ... сөз ... ... қазақ халқы өміріндегі, соның
ішінде ... ... зор ... ... ... ... ... Байтұрсынұлын бүкіл қазақ даласы
біледі, бәрі оны сыйлайды, оның ... ... ... Бірақ оны толық
бағаламайды. Оны біз ақын, публицист, қоғам қайраткері, педагог ретінде
бағалаймыз, ... ол ... ... ... ... ... бағалы
жаңалық жасаған ғалым ретінде орныға алмады. Ахмет Байтұрсынов бірнеше
томдық ... ... ол оған ... ... келген қазақ тілінің заңдары
туралы бірде-бір трактат жазған жоқ. А. Байтұрсыновтың ғылымға ... ... ... қалғанымыз - қазақ тілінде грамматиканың қоғамдық
ережесін мазмұндаудан басқа қазақ грамматикасы үшін өзі жеке ... ... ... қайраткері, қазақ зиялыларының белді бір өкілі М.Дулатов
А. Байтұрсыновтың ағартушылығына тоқтала келіп, "Кеңес өкіметі ... ... әр ... ... ... ... және ... қатар
мұғалімдік-педагогтік қызметін тоқтатпады. ... ... ... ... және ... ... ғылыми-әдеби комиссияның.
төрағасы және қазақ өлкесін зерттеу қоғамының құрметті төрағасы. ... ... ... ... біз ... ... синтаксисін, қазақ тілінің этимологиясын, сөз өнері теориясын
және ... ... ... ... бұл ... еңбегімен қазақ
сөз өнерін жоғары басқышка көтеріп және ... ... пен ана тілі ... фундамент салды".
А.Байтұрсынов туралы кеңес партия қызметкерлері де әділ баға берді.
С.Сәдуақасов: "А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... етті. Ол
тас үй қалады. Ахметтің қалаған үйінде тазалық пен тәртіп сақтау. — ... Біз әке ... ... керек". С.Сейфуллин: "Ол қазақты
бай мен кедейге бөлген жоқ. Қазақ ұлты үшін ол коммунистік ... ... тек ... ... ... оны бай, ... деп бөлмейді, адал
ұлтшыл", С.Қожанов: "Байтұрсынов қазақ тілін барлық қоспалардан тазалап,
оның құрылуы үшін ... ... ... қазақ орфографиясының мәселелерін
шешті, қазақ мектептері үшін ... ... ... ... ... ұлттық
мәдениеттің негізін салушы болды " .
Қазақстандағы зиялы қауымды шеттету "жасырын түрде" жүргізіле бастады.
РКП/б/ Орталық ... ... ... ... ... ... "оңшылдар" мен "солшылдар" туралы көрсетуі ... ... ... ... ... қауым өкілдеріне қырын қарауды
бастады. ... ... ... А. ... ... ... ... ығыстырылуы, оның басқа пікірлестерін де ... ... таза ... ... ... жазу істеріне итеру
процестері. Бірақ Кеңес өкіметі оларды мүлдем алып тастауға дайын емес еді.
Кеңес өкіметі халық ... ... ... ... ... ... алмаушы еді. А. Байтұрсынов ағартушылық қызметін Академиялық
Орталықга жалғастыра ... ... ... ... ... өкілеттілігі жоғары болды. Орталықтың қызмет аясына ... ... ... ... ... беру және ... ... бойынша теориялық жұмыс, ғылыми мекемелер, ... ... мен ... оқу орны ... ... және ... ... /31/
Академиялық Орталықтың 30-қаңтардағы Коллегиясының қазақ тіліндегі
оқулыктарды құрастыру үшін қазақ әдеби қызметкерлерін жұмысқа ... ... күн ... ... ... Коллегиясы Академиялық Орталыққа
қазақ тіліндегі оқулықтар ... ... ... ... шарттар
жасап, оқулық жазу жұмысын орындаушы әдеби қызметкерлерді ... ... ... ... ... ... , Орталық
Қазақ Орталық Атқару Комитеті алдына оларды жауапты ... ... ... ... қойды. А.Байтұрсыновтың бұл мәселені қоюынан
қазақ зиялыларын Академиялық Орталыққа да тартқанын көреміз. ... ... ... еді. ... ... ... Президиумының мәжілістеріндегі
қазақ зиялыларының тарихын қарап отырсақ, Кеңес өкіметінің партияда жоқ
зиялыларға қарсы күрес ... ... ... куә ... ... 15 ... ... Облыстық Комитетінің Президиумының
мәжілісінде Комиссариаттар Коллегиясы туралы сөз ... ... ... К.Тоқтыбаевты жер Халық Комиссариатына ауыстыру керек деп шешті.
Себебі К.Тоқтыбаев идеологиялық ... ... ... жоқ
қызметкерлердің әсеріне тез беріледі. С.Меңдешевті С.Сейфуллин ... ... ... ... ... ... ұят деп есептеді.
Қазақ зиялыларын "алашордашыл" деп қудалаудың бұл кезде
ақырындап басталғаны 1922 жылы 16 ... ... ... ... ... ... қызмет еткен зиялылардың бірі
А.Кенжин туралы мәселенің қаралуы.
Алаштықтар туралы Кеңес өкіметі әлі ... бір ... ... Кеңестік қызметтегі қазақ зиялыларының ішінде де теріс ... еді. ... ... туралы мәселені талқылауды
өткізуге материалдар жетіспеушілігінен күн тәртібінен алып тастау керек деп
шешті. А.Кенжиннің өзі бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Ә.Жангелдин А.Кенжиннің "алашордашыл" екендігін енді
ғана естіп отырғанын айтты. Алайда бұл мәжілістің қаулысынан көргеніміздей,
бұдан ... ... ... ... қызметке ауысты. ХАК-ында басталған
тазалау бірте-бірте ... ала ... 1925 жылы 20 ... ... ... Бюро ... ... аппаратын тазалау жөнінде
мәселе күн тәртібіне ашық қойылды. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ақ гвардияшылдардан тазалау деп айтылды. ХАК-
ына жүргізіле бастаған ... ... ... ... қолға алынуы.
Ресей тарихшысы В.А.Куманов мәселені былай көрсетті, XX ғасырдың
екінші он ... ... ... ... ... ... ... концепцияға көптеген қарама-кайшылықгар ... ... ... ... ... ... бюрократиялық
кұрылымның орнығуынан отандық зиялылардың шығармашылық қызметіне — еркін
ойлау мүмкіндігіне, ... ... ... және өнер сферасындагы жеке
пікірлеріне белсенді түрде шабуыл жасала бастады. Қазақстандағы ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының ең көп қызмет
еткен ХАК-ын қатаң бақылауға алудан ... ... ... ... хатшысы Ф.И.Голощекиннің өзі де ұлттық қазақ зиялыларының мәдени
жұмыстың басты салаларында қызмет етуіне ... ... ... ... бар ... көрсеткен еді. Сондықтан бүкіл тағайындау жоғары орындарда
қабылданып, олар ХАК-інің жағдай ымен ... ... ... ... ... 1926 ... халық санағы бойынша,
республика халқының 25 ... ... ... ... ... ... ... ұрандатуы сарынымен айтылған пікірі деп
қабылдаймыз. Осы баяндама мектеп-коммуналар туралы айта келіп, ... ... ... негізгі мақсаты балаларды коммунистік
қозғалыстың жолбастаушылары және коллективизм рухын ... ету ... ... ... ... енгізген өзін-өзі қамтамасыз етудің
оқу ісін күшейтуге ешкандай үлес қоса ... ... ... ... ... ... бөлу ... туындағанын көрсеткен. Осы
жылдары Халық Ағарту ... ... ... ... ... қызметіне
1924 жылы 19 мамырдағы РКП/б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің хатшысы ... ... ... хаттамада берілді. Пікірде Ж.Залиевтің Комиссар қызметінде
екі жылдай еңбек ... бұл ... ... қызметінде кейбір алға
басушылықтар болғандығын, алайда бұл жетістіктерді Комиссар қызметінен
болды деп ... ... ол ... қатты инициатива танытпағанын
айтты. Оның қызмет еткен тұсында қызметкерлерді ... мен ... ... нашар болды, сондықтан Залиевті болашақта кішірейтілген көлемдегі кеңес
жұмысына пайдалану керек деп ... ... ... жарқын кезең 1925 жылғы 13 ... ... ... ... ... ... Комиссары болып бекуімен басталды - ... ... ... ... ... ... ... Киселевтар
енді. С.Сәдуақасов келген бойда облыстардағы ... ... беру ... ... ... ... С.Сәдуақасовтың көтерген ең үлкен
мәселесі - мектеп ісі болды. Мектеп ісінің дамуы ... ... ... әсер ... жылы 2 ақпанда С.Сәдуақасов мектеп ісі туралы ХКК-нің мәжілісінде
баяндама жасады. Ол ... ... ... ... ... комитетін
құруға мүмкіндік алды. ... ... ... ... ... ... Қаржы Халық Комиссариатынан - Анненков, Сауда
Халық Комиссариатынан - Носов, Жер ... ... - ... ... ... ... ... жетістігі - мектеп
құрылысына материалдық жағдай жасауға қол жеткізді.
С.Сәдуақасов мектеп құрылысының ... ... ... ... ... Біз Комиссар С.Сәдуақасовты Қазақстандағы мектеп құрылысын
мемлекеттік деңгейге көтеріп, ... ... ... ат ... ... белсенді өкілі деп толық айта аламыз. Ал Қазақстандағы ... төрт ... ... ... ... ... ... орын алып келді. Ал ХКК-і жанындағы орталық қауыл мектеп
құрылысы ... ... ... ... білгеніміздей,
Қазақстандағы мектеп үйінің түрі туралы мәселе қаралған кезде, екі ... ... ... үшін үй салу ... ... ... ... С.Сәдуақасовтың жеке ойлап табуы емес, қоғамдағы ішкі-
сыртқы факторлардан туындаған жағдай деп ... ... ... ... Комиссариаттың бүкіл мәселесі Коллегия
мәжілісінде шешілуін тоқтатты. Жалпы осы ... ... ... ... ... ... қаулылар, съезд материалдары
арқылы шешілді. Байқағанымыз басқару жұмысын жоғары партия, кеңес оргаидары
колдарына ала бастады. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... тың күшеюі болса, екіншіден, ағарту саласына кеңес
құрылысының екпінді бөлігі ретінде үлкен мән берілді. Тарихшы ... ... ... басшылығына Ф.И.Голощекиннің келуімен
байланыстырады. Негізінен осы ... ... ... ... жұмысы да Ф.И.Голощекиннің түпкі мақсатын, яғни Өлкелік ... ... ... және ... С.Сәдуақасов туралы жағымсыз пікір
туғызуды көздегенін байқау қиын емес /32/.
1926 жылдың 20 қаңтарында БКП/б/ Өлкелік Комитетінің Бюро ... ... ... ... ... ... ... күн
тәртібінде ХАК-ын тексеру жұмысын ... ... ... ... ... ... Комиссариаттың қазынасы және оны
жұмсау, жергілікті жерлермен басшылық әдістері, ... ... ... ... қамтамасыз ету т.б.
Мәжілісте Комиссариат жұмысының үлкен мәселе болып ... ... ... ... ... ... жинақталуында, олардың бірлесіп
қызмет етуінде. Тексеріс жүргізгеннен кейінгі берілген қортындылар мен
ұсыныстар оған ... бола ... ... аппараттың жағдайы туралы
қорытындыда Комиссариат қызметкерлерінің таңдап ... ... деп баға ... кейбір партияда жоқ адамдарды іскерлік
жағынан өз жұмысына сай. келмейтіндіктен ауыстыру ... ... ... пайдалану жолында кейрбіреуінің тәжірибе жағдайына ... және ... ... ... бөлу ... ... қайта
қарауды ұсынды. Кейбір қызметкерлердің арасында, деп көрсетті Комиссия,
қарым-қатынас ... ... ... ... ... тіпті
жұмыста кері әсер ететін қызметтік бағынбаушылық орын ... ... ... ... ... ... ... жоюға барлық шараларды қолдану ұсунылды.
Тексерудің мақсаты- ... ... ... ... ... ... әрекеттерін ашу. Жиі-жиі басшылық аппаратты
сынға алу зиялылардың еңбегін жоққа ... еді. ... ... ... ... ... қызметке арнайы көңіл бөлінуі ... ... ... шоғырлануынан туындады.
Ф.И.Голощекиннің Қазақстандағы ең бірінші жүргізген реформаларының
бірі - қазақ зиялыларының қызметін ... ... көп ... таса ... мүмкін емес. Ф.И.Голощекин РКП/б/ Бүкіл қазақстандық
конференциясында сөйлеген сәзінде қазақ ... ... ... жоғарыдағы деректі қарау кезінде, оның Ф.И.Голощекин бастаған
өкіметтің тікелей ... ... ... тек ... ... - іс ... тек ... "төмендетумен" шектеліп қана ... ... ... ... ... ... жүзеге асырыла бастағанын
көреміз. Тексеру кезінде ерекше қаралған мәселе Комиссариаттың мектептерді
оқулықтармен, оқу құралдарымен ... ... ... ... ... ... оқулықтармен 10 ... ғана ... ... ... 200.000 ... ... көрсетілді. Сондықтан
Комиссариатқа қазақ мектептері үшін идеологиялық ... ... ... ... ... ... негізгі оқулықтардың жоқтығы орталық
басылым беттерінен де, кейбір ... ... ... де
көрінеді деп кінә тағылды .
1926 жылғы 17 және ... ... Бюро ... ... тексеру жұмыстарының нәтижесі бойынша баяндама жасаған жұмысшы-
шаруа инспекциясы Комиссариатының өкілі Смирягиннің ... ... ... ... ... еді. Ол ... мектептеріндегі оқулықтардың
идеологиялық тұрғыдан жарамсыздығын, бастауыш кластарға ... ... ... ... сай ... айтты /54,83/.
Оқулықтардың идеологиялық тұрғыдан дұрыс жазылуына тоқталуды партияда жоқ
қазақ зиялыларының жазған оқулықтарын ... ... және ... қарсы
қудалаудың басты рычагы деп қарауға ... ... ... ... оқулықтар туралы жоспарлары БКП /б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің
Секретариатының мәжілістерінде қаралып ... бірі 1927 жылы 14 ... ... ... ... арналған
кітаптар. Кітаптардың ішінде А.Байтұрсыновтың "Балалар ... және ... "Оқу ... ... ... құралы",
Айбасовтың "Жаратылыстануы", Ж.Күдериннің "Ботаникасы", Х.Досмұхамбетовтың
"Зоологиясы", Е.Омаровтың "Геометриясы", ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің
тарихы" және көптеген ... ... бар. ... ... - ... ... Сондықтан кітаптар цензураға ұшырай бастады. ... 13 ... ... ... ... ... ... мәжілісіндегі
"Басылымдардың саяси редакциялану тәртібі" туралы мәселе қаралды. Мәселенің
күн тәртібіне қойылуының ... ...... ... ... ... ету үшін. ХАК-ының қызметкерлері шығарған оқулықтарға
цензура басталып кетті.
Алаш азаматтарына кудалау басталған түста кеңес қызметіндегі бір ... ... ... ... көрінді. Кеңес, партия ... ... ... ... ... ... Осы ... дейін
оқулықтарды шығартушылар Алаш лидерлері ... ... ... ... ... идеологиялық тұрғыдан тексеруге жұмсады. БКП/б/ Қазақ
Өлкелік Комитетінің үгіт-насихат бөлімінің ерекше жұмысы осы ... ... ... ... ... мәселесі жиі қаралып
отырылды. Соның-бірі ... ... ... туралы. Мәжілісте
қабылданған қаулыны қарар болсақ, әліппе шығару ... ... ... ... : ... әліппенің әдісіне барлық
ережелер талаптардың сай келуі, екіншіден, идеологиялық .жағынан дұрыс
болуы, ... ... ... ... ... ... ... тарапынан саяси қыспақ күшейтілді. ... ... ... Академиялық орталығы конкурсқа тек
қана Малабаевтың "Америкалық әдіс бойынша әліппе" атты ... ... ... ... ... Кеңестің төрағасы М.Жолдыбаев ХАК-ы
оның орнына А.Байтұрсыновтың американдық және дыбыстық әдістерге сүйеніп
оқуга мүмкіндік беретін әліппесін ... ... ... ... еісіншіден, қазақ мұғалімдері арасында американдық ... ... ... ... ... М. ... ... А.Байтұрсыновтан айырмашылығы аз, бір
ғана айырмашылық, А.Байтұрсынов ... ... ... материалдарды,
ал Малабаев саяси жақтарды қарайды. Сонымен қатар, материалдарды ... және ... ... ... А. ... Малабаевтан жоғары тұрды".
Деректерді саралау партияда жоқ зиялыларға қысым ... ... ... ... ... ... ... көмек беру жолында өкімет
шешімдеріне де қарсы тұрғандарын көрсетті. Ал А. ... ... ... ... әрине, онда саяси коммунистік идеологияның
болмауынан. Әйтпесе, сол уақытқа дейін ... ... ... жүзеге
аспай қалуы мүмкін емес, сонымен қатар онсыз да оқу ... ... ... кітап шығаруға өкіметтің мүдделі емес екендігі ... ... осы ... ... де ... ... ... Қазақ Өлкелік Комитетінің 1927 жылғы 2 наурыздағы мәжілісінде
С.Сәдуақасовты Халық Ағарту Комиссары ... ... ... ... ... қойылған. Қаулыда Бюро карарында көрсетілген ... ... ... ... ... тек объективті жағдайлардан ғана емес,
С.Сәдуақадсовтың дұрыс басқара алмауынан болғандықтан ... ... оны ... ... мәжбүр болды деп көрсетті. С.Сәдуақасовты
айыптау орталық партия, кеңес органдарының саясатына ... және ... ... ... шығуынан туындады.
С.Сәдуақасовтың Комиссариатта істеген қызметін ... ... ... ... пен Ф.Голощекин арасындағы
пікірталас былайша туындаған : ... ... ... ... соң ... ... жоқ ... қырын қарау, оларды
белсенді қызметтен ығыстыру науқаны ... ... ... ... партияда жоқ алаштық интеллигенция ... ... ... ... Оның бұл ... Қазақ Өлкелік |Комитетіндегі Голощекин
бастаған солшыл топ ... ... ... ... ... ал ... өзі болса алашордашылдардың советтік
және партиялық аппараттағы өкілі қатарына жатқызылды". ... ... ... ... ... ... ... Қазақ Өлкелік
Комитетінің мәжілістерінде С.Сәдуақасов мәселесі жиі қаралып отырылды.
Ал осы жылы 9 ... ... ... ... Комитетінің Бюросы мәжілісінде
С.Сәдуақасовты республика мекемелеріндегі кызметтерінен босатып, ауыл
мектептері үшін керекті оқулықтар мен кітапшалар ... ... Ал ... ХАК-ына С.Сәдуақасовты ғылыми қызметкер етіп қабылдау ұсынылды.
247 мамырдағы БКП/б/ Қазақ ... ... ... ... мынадай кітаптар жазу тапсырылды :
-тап күресінің хрестоматиясы /оқу кұралы, компеляция/;
-мәдени жорықтағы ауыл ұйымының ... ... ... ... экономикалық географиясы /партия мектептері, жұмысшы
факультеттеріне арналған ... осы оқу ... ... ... көмек /бас ғылыми кеңес бағдарламасы негізінде
мұғалімдер үшін түсіндірме әдістемелік жазба мен ауыл ... ... ... үшін ... ... ... коммунистерінің кітапханасына" редакция
жүргізетін Коллегияға тапсырылды. С.Сәдуақасовқа мұндай кітаптарды жазуды
тапсыру ... ... ... ... тақырыбынан-ақ көрініп тұр.
Бұл кітаптарды жазу ісі С.Сәдуақасовқа БКП/б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің
оның нағыз ... ... ... үшін ұсынып отырған үлкен сыны еді.
С.Сәдуақасовтың белгіленген ... ... ... және оның ... ... ... ... коммунистік идеологияны дәріптейтін
кітаптармен жұмыс істеуге ашық қарсылығы 1927 ... 18 ... ... ... ... Бюро мәжілісінде арнайы қаралды.
БКП/б/ Қазақ Өлкелік Комитетінің Секретариатының "ерекше ... ... ... ... ... ... кудалау жалғаса берді.
Соның бірі 1928 жылғы 23 шілдедегі мәжілісте "Сәдуақадсовшылдыққа қарсы"
жинағын бекіту болды. Бұл ... ... ... ... партия ұйымдарының кең түрде атсалысуын білдіретін. ... ... ... ... ... зиялыларының
кітаптарын шығарып отырды. Себебі онда зиялылардың үлкен тобы шоғырланған
еді. Кеңесте І.Қабылов, Т.Шонанов, Ә.Сыдықов, М.Жоддыбаевтар қызмет ... ... 1929 жылы 6 ... ... Ж.Аймауытовтың
балаларға арналған кітаптары, Ә.Сыдықовтың орыс мектептері үшін қазақ тілі
оқулықтары шығарылды. Бірақ бұл бірлі-жарым оқиға еді, ... сол ... ... ... ... ... ашық көрініске ие болды:
1920 жылдан 1930 жылдарға өту ... ... ... ... ... есте ... 20-жылдардың ортасынан Қазақ
Университетінің ашылуы туралы сөз қозғала ... ... ... болып есептелетін ХАК-ында бұл мәселе қызу қолдау тауып,
мәжілістердің күн ... ... ... ... ... ... ... ашылуының алғышарттары жиі көтеріліп
отырды. Кеңес тарихнамасында Қазақ Университетінің ... кең ... ... ... ... ... етуінен ХАК-ында
қзызмет еткен зиялылар назардан тыс қалып келді. ХАК-ының материалдарын
талдау кезінде ... тың ... ... Қор ... ... зор үлес ... ... еңбегін кең түрде ашады.
Жоғары оқу орнын ашу ... 1925 ... ... ... көптеген себептерге
байланысты Университет ашылуы кейінге ысырыла берді.
Қазақстанда Университет ашу мәселесі 1925 жылы 4 тамызда ... ... ... Қазақ Республикасында жоғары оқу орны 5-7 жылдан соң
ашылуы мүмкін деп ... Осы ... ... ... ... хаттарын
қарап отырсақ, Университет ашылу мәселесі қарала бастаған. Комиссариат
педагогикалық ... ... көп ... 1925 жылы ... ... ... ... педагогикалық институты деп қайта құрды /33/.
Казақ педагогикалық институты Қазақстанда құрылған ең ... ... ... ... ... Ташкент қаласында ашылуы, оның мәдени орталық және
қазақ зиялыларының көп шоғырланған жері болғандықтан таңдалды. 1926 жылы ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
педагогикалық институты етіп қайта кұруға қаулы қабылдап, оны РСФСР оқу
орындары жүйесіне РСФСР ХАК-ы мен ... ... ... Осы ... ... ... ... Жоспарлау Комитетінің әлеуметтік-мәдени
секциясының ... ... өкіл ... С.Сәдуақасов қатысып,
Қазақстан педагогикалық институтының Педагогикалық жоғары оқу орны болып
қайта ісурылып, оның ... ... ... ... ... ... ... кезде бұл мәселені қабылдамай тастады. Оның орнына
1927-28 оқу жылына Қазан Шығыс Педагогикалық Институтында немесе Саратов
Университетінің ... ... ... ... бөлімін
құру туралы мәселені шешуді үсынды. Алайда Ташкенттегі Қазақ Педагогикалық
институты өз жұмысын бастап ... ... ... Қазақ Мемлекеттік Университетін ашу болды.
1927 жылдың 18, қаңтарында Қазақ Педагогикалық институтының басқармасында
мәжіліс ... оған ... ... ... мүшелері
Х.Досмүқамбетов, С.Сейдузов, І.Қабылов, жаратылыс-математика факультетінің
деканы Ә.Ермеков катысты. Халық ... ... ... ... ... ... Қазақ Мемлекеттік
Университеті етіп қайта құру туралы баяндамасы тыңдалды. ... ... ... ... айналдыру қабылданып, оның
материалдық жағдайын көтерумен қатар оқу орнын Қазақстанның өз қалаларында
ашу ... ... ... 17 ... ... ... мәжілісіне көптеген
зиялылар қатысып, ҚАКСР-інде Қазақ Мемлекеттік Университетін құру ... ... ... жасаған Д.Авксентьевский ... ... ... ... туған табиғи-тарихи ... ... ... ... ХАК-ы Қазақстанның нақты астанасы
болмағандықтан, жоғары оқу орнын ашу ... емес деп ... ... ... ... бұл аргумент қазір күшін жойды, себебі
Қазақстан астанасы ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік Университеті ауыл қажеттігін өтей ... және ... ... ... аз, ... ... ана тілінде оқыту тек
мектептерде ғана емес, жоғары оқу орындарында да керектігін ашып ... өз ... ... ... ашылуына ғылыми дайындалған
мамандар жетісетіндігін, сондықтан Университет ашылуына Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... туып және
зиялылар бұл идеяны қолдағанын айта аламыз. Мәжіліс қаулысын қарар болсақ,
онда Қазақ Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қазақ тұрғындарының арасындағы кең көлемдегі сауатсыздық, медициналық
персоналдың болмауынан және ... ... ... ... арасында
аурулардың таралуы;
б) халық шаруашылығының экстенсивті ... ... ... ... ... ... ... ветеринарлар
жетіспеушілігі;
в) мемлекеттік күрделі машинаны басқарудың және ... ... ... ... жасалмауы;
д) ғылымды қазақ тілінде дамыта алмау;
Осы себептерден ХАК-ы 1927-28 оқу жылынан ... ... ... педагогикалық, ауылшаруашылық, медициналық факультеттерімен ашты
/34/. Университет ашылуына орай қаулылар жиі-жиі шығып, ... ... ... 1928 ... 10 маусымдағы ХКК-інің қаулысында былай
көрсетілді: "РСФСР ... ... сай 1928 ... 1 қазанынан КазМУ
педагогикалық факультеті ұш ... ... ... және лингвистикалық-әдеби". Университет ... ... ... ... өсіп келе жатқан қажеттіліктерден туындаған.
Педагогикалық факультетке ерекше мән ... оған ... ... Басқа факультеттердің ашылу мүмкіндігі болмады, себебі кадрлар мен
студенттерді жинау ... ... ... 1930-31 оқу ... ... Педагогикалық институты етіп қайта құрды. Университет
ашылуына әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... орын алуы ... болды:
-Қазақстанда ағарту жүйелерінің кең қарқынмен дамып, өрістеуі;
-барлық салалардағы арнаулы мамандардың ... ... ... ... деген энтузиазмның кең орын алуы;
-қазақ зиялыларының ұлттық мәдениет пен өркениетті дамытуға умтылуы;
Қазақ Университетінің ашылуы ... ... ... ... ... оның ... ... істер атқарған, зиялылардың.жаста
жалынды өкілі О.Жандосов жалғастырып ... Ораз ... ... Университетінің ашылуындағы басты мәселелерді шешудегі белсенді
рольді атқарды. Университеттің 1928 жылы жұмысқа кірісуі сол жылы ... ... ... ... Бұл ... ... ... Құдабаев және Қазақ ... ... ... ... Мәжілісте Қазақ Мемлекеттік
Университетінің 1928 жылы 1 қазаннан бастап іске ... ... ... 1 шілдедегі Комиссариат Коллегиясы О.Жандосов төрағалық етіп, Қазақ
педагогикалық институтының кейбір ... ... ... ... ... туралы мәселе күн тәртібіне қойылды. Қаулыда
Қазақ педагогикалық институтынан ... ... ... Орта Азия Мемлекеттік Университетінен Кун мен
Смирновты шақыру ұйғарылды. Бұл ... ... ... бойы ... ... ... ... күшейгенін ескерсек, БКП/б/ Орталық
Комитетінің назарына ерекше ілініп жүрген Алаш ... ... ... Х.Досмүқамбетовтардың жұмысқа алынуы ... ... ... шын ... ... ... жүзеге асты.
Сонымен қатар, Коллегия мәжілісінде Университетті ... ... ... ... қаралды. Ұйымдастыру Комиссиясының
құрамына: О.Жандосов, ... ... ... ... кірді. Зиялылар арасында идеологиялық
бөліну болмады. Коллегия мәжілістерінде Университет жайы да ... ... 31 ... ... ... ... ... жергілікті тұрғындарға
жеңілдік жасау мақсатында оқуға түсу бағдарламаларын қайта қарау үшін
Комиссия ... ... ... О.Жандосов, Баруличев және
С.Асфандияровтар енді.
Қазақ Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... зиялыларының алдында қазақ балаларын оқуға алуға
байланысты қиындықтар туған еді. ... ... ... мектептерінің
ақсауы, екіншіден, Университет бағдарламаларын меңгеріп ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық қиын жағдайлардан ... ... Осы ... ... үсынуымен М.Әуезовті Ташкент Қазақ Ағарту институтына
оқытушы етіп ... және Орта Азия ... ... ... ... ... қаралып, қолдауға ие болды. Қазақ Мемлекеттік
Университетінің ашылуы туралы шешім ХКК-інің ... ... ... қабылданып, материалдық және экономикалық мәселелер шешілді .
Университет ... ... ... ... мақсаты-коммунистік
идеологияны ұстанушы жастарды даярлау болды. Бұны 1929 жылғы БКП/б/ Қазақ
Өлкелік ... ... ... ... ... "Жаңа
инженер, техник, агроном, педагогикалық кадрларды өсірмең, ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығын қалпына келтіре алмаймыз. Бізге халық шаруашылығының
нағыз ... ... ... ... ... және партиялық шешімдерімізді социалистік құрылыстың барлық
салаларында дұрыс жүргізе алатын, ... ... ... ... жеңе ... кадрлар даярлау керек". Алайда Қазақ Мемлекеттік
Университетін Кеңес өкіметінің саясатын жүргізуші, кеңестік идеологияны
дәріптейтін орын ... деп айта ... ... ... қарап
отырсақ, университет ашылуының басты қызметі демократияшыл ... ... ... Олар ... ... ... ... үшін емес, өркениетке жететін демократиялық жол арқылы қазақ жастарына
білімге сара жол салуға көмектесті.
Деректерді талдауда ... ... ... орын ... ... ... ... асты. Бұл тенденцияның
салдарынан зиялылардың ролі ашылмады. ҚазМУ-дың ұйымдастыру комиссиясының
мәжілістерін ... ... онда ... С. ... қатар
Х.Досмұхамбетовтың да ролі ... ... ... ... ... осы Университет профессоры А. Байтұрсынов та
қатысып отырды. Мәжілістерден ... ... ... ... ... ... Х.Досмұхамбетов Университетте көп жұмыс
істей алмаған. Бүған себеп ОГПУ ... ... ... ... ХАК-ына келіп түскен "ерекше құпия" белгісі бар ... ... ... ... Кодексінің 142-бабы бойынша
қудалануына байланысты ... ... ... делінді. Бүйрықтың
негізінде Х.Досмұхамбетов жұмыстан шығарылды. Комиссариатта ... ... ... ... енді ... ... ... бүйрықгарымен злялылар
жұмыстан шығарыла бастады. Қазақ зиялыларының Комиссариаттағы шоғырланған
жері — Ғылыми-Әдістемелік Кеңес болды. ... ... ... жұмысы — оқулықтардың жағдайы шешілді. 1929 жылы Кеңес мәжілісіне
қазақ зиялыларынан ... Т. ... Ә. ... О. ... ... ... Ембергенов, М. Мурзиндер қатысып, 1928-29 оқу жылында
төмендегі кітаптардың ... мен ... ... ... ... ... ... әліппе - Т.Шонанов, география және өлкетану —
Иванов, II ... ... ... негізінде жоғарылатылған
мектептер үшін оқу ... ... ... ... - С.Сейфуллин,
Ж.Аймауытов, Мұратов, қазақ ... ... ...... ... ... ... дүниетанымынан аударылған
физикалық география - Ж.Күдерин, қазақ халқының тарихы - Ә.Әйтиевтер т.б.
Деректерден көріп отырғанымыздай, ... ... ... саны ... Осы мәжілісте бекітілген Ғылыми-Әдістемелік ... ... ... бекітті. Президиум төрағасы -
І.Қабылов, мүшелері - ... ... ... ... ... Өлкелік комитеттің үгіт-насихат бөлімінен өкіл болып
Мартыненко, әдістемелік ғылыми кеңес қызметкерлері Т.Шонанов, Ә.Сыдықов,
Қ.Жұбанов, Қ.Арифановтар болды. ... үш ... ... ... Төраға - І.Қабылов. мүшелері О.Жандосов,
Брихничев, Есова, Нұрмағамбетова, Ғ. Мұстафин.
2.Тіл және ... ... ... - М.Жолдыбаев. мүшелері -І.Кабылов,
Тоқжігітов, Т.Шонанов, М.Мурзин, К.Жұбанов, Ж.Аймауытов, А.Байділдин.
3.Ғылыми-өлкетану секциясы. Төраға - Т.Шонанов, мүшелері -Ф.Оликов.
Жаңа алфавиттің жүзеге асуы ... ... ... партия және кеңес
орындарында шешілді. Алайда реформадан туындаған терминологиялық ... ... ... ... ... 1929 ... ... мәжілісінде терминологиялық комиссияның құрамына төраға -
М.Жолдыбаев, ... - ... ... ... ... Есова, Ә.Байділдин, Ерімбетовтер кірді. ... ... 1929 жыл ... ... ... жаңа ... өзгере бастауына бастама болды. Бұрынғы Алаш ... ... ... ... жаңа ... рухында
тәрбиеленген болмаса да, ... ... ... істеп қалыптасқан
зиялылар келді. Ендігі қызмет осы зиялылардың қолымен, солардың басқаруымен
жүзеге асар еді. ... ... ... ... ... ... оқулықтар мен оқу құралдары болды.
1929 жылы 9 қаңтарда Ғылыми-Әдістемелік Кеңестің ғылыми-педагогикалық
секциясының ... ... ... ... ... құрастырушылары бекітілді. Олар Алмағамбетов., Б.Малдыбаев,
Ә.Сыдықов, І.Қабылов, ... ... ... және т.б. Жаңа
оқулықтар бекіту жұмысы үздіксіз жүріп жатты.
Ол бұрынғыдай Ғылыми-Әдістемелік Кеңесте емес, көптеген мемлекеттік
мекемелер ... ... ... ... 1929 жылғы 9 ақпандағы Ғылыми-
Әдістемелік Кеңес пен НКА ... ... ... кеңейтілген
мәжілісінде оқулықтар және оларға берілген пікірлер туралы қаулы ... ... ... қабылдап, кейбірін ... ... ... сай ... оқулықтар болды, ал тексеру
Комиссариаттың бүкіл оқулықтарын ... ... және ... ... ... ... ... бастап бүкіл оқулықтар мен оқу бағдарламаларын кайта жасау
тенденциясы кең орын алды. Бұл Кеңес өкіметінің бюрократиялық құрылымының
күшеюі және ... ... ... ... ... басталуы еді. 1932
жылы 20 қаңтарда мәжілісте оқулықтар басылуы туралы Кеңесбаевтың баяндамасы
тыңдалып, Орталық ... пен ... ... ... ... ... ... туралы" қаулысы негізінде жасалынған жаңа бағдарламасы
қабылданды. Бағдарламаның жасалуын мәжілісте мектептерде ескі бағдарламамен
жасалынған ... ... ... ... үшін істелінді деп
түсіндірідді. Сондықтан Комиссариат бастауыш мектептерді оқулықтармен қамту
мақсатында қаулы шығарды:
1.жаңа оқулықтарды басуды ... I ... ... осы ... ... қалмай шығарылсын;
2.жұмысты орындау үшін мына авторларды 15 ... ... ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев, Ү.Құлымбетов,
Әбдірахманов, Хасанов және т.б. мәжілісте жаңа бағдарламаның идеологиялық
және әдістік талаптарына жауап бере алмайтын оқулықтарды ... ... ... және орта ... ... бұрын шыққан кітаптарды қарау
үшін бригада құруға қаулы қабылдады.
3.Қазақ зиялыларының басапасөздегі мақалаларының ... ... ... ... Кеңес өкіметінің өмірге келген күнінен бастап
екпінді құрылыстың біріне айнала бастады. Сондықтан ағарту мәселесі туралы
баспасөз материалдарын ... ... ... ... көптеген құнды
пікірлеріне жолығамыз. Себебі олар ... ... ... реформасын
жаппай қолдаушылар болды.
Кеңес идеологиясынада мынандай стереотип орын алды: «өкіметті қолына
алған соң, жұмысшы табы ... ... ... пролетарлық басылымдар
құрды, кеңестік басылым - ең әділетті, ең обьективті». Дәлелдеу ... ... ... ... ... ... қаруы ретінде
қызмет етуі керек...» Бұл цитатаны кеңес ... ... ... күшті
құралы,коллективтік насихаттың және коммунизм құру жолындағы күрестің
ұйымдастырушысы ... ... мен ... жиі ... ... ... ... құрылысының орнатудағы басты құрал
ретінде пайдаланды. Лениннің өзі «журнал насихатқа, ... ... ... керек» деп көрсетті.[35] Бірақ кеңес ... ... бұл ... ... өз үстемдігін жүргізіп, өз идеологиясын басылым арқылы
таратып ... ой ... аз беру ... ... ... ... және шаруа бұқарасының істе, күнделікті ... ... ... Бұл ... ... коммунистік екенін тексеріп отыру
керек...»- «Біздің газеттердің сипаты туралы» мақаласында ашып ... ... ... ... ... ... ... күші
етіп, халықты коммунистік идеологияны дәріптеуге шақырғанын білеміз. Егер
басында кеңес басылымдарына сенімсіздік туралы сұрақ ... ... ... бұл ... деректанулық зерттеушілік ролі ... сын ... ғана ... тек ... шынтуайттылығын ғана
қалыптастырумен шектелмеу керек. Енді ғалымдардың алдында кеңес мерзімді
басылымын ... ... ... ... ... қоғамдағы
идеологиялық стереотиптің құрылуы мен әрбір жеке адамға әсер ету механизмін
анықтауды қайта жасау міндеті тұр . Бюрократиялық жүйе ... ең ... ... ... ... ... ... Кеңес
өкіметінің алғашқы жылдарында-ақ мерзімді басылым туралы ... ... ... РКП /б/ YIII-съезінің «Партия және ... ... Х1 ... ... және ... ... Х11 ... «Үгіт,
насихат, басылым мәселелері туралы», 1921 жылғы 18 ... РКП ... ... ... ... мен ... ... комитеттеріне
«Мерзімді басылымға назар аудару туралы жолдауы», 1924 ... 6 ... ... Комиететінің «Басылым саласындағы партияның кезекті
міндеттері туралы», 1924 ... 22 ... ... және ... ... басшылықты күшейту туралы»[36] Қаулылапдың атауынан
көріп тұрғанымыздай, мерзімді басылым негізгі кеңестік ... ... ... органдары бар күштерін салып бақты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген. 1921жылдың
басында партиялық жұмысты нұсқауландыру, тексеру және ... үшін РКП ... ... ... бөлімі жанындағы басылым бөлімі құрылады:
басылым бөлімдері, оның бөлімшелері партияның республикалық, облыстық және
губерниялық комитеттерінде ... ... мен ... барлық уақытты
белгілі бір қоғамдық топтардың идеологиясы мен іс тәжірибесінің өзара қарым-
қатынастарының және пікірталастарының ... ... ... ... ... ... ... басылымдардың ішінде
жанрға бөліп қарастырсақ, мақалаларды кешенді алып ... ... ... ... төмендегідей талдадық:
-жалпы саяси мақалалар, олар қоғамдық идеологияны сипаттайды. Ағарту
реформаларының осы ... ... ... ... бір бөлігі
ретінде қаралғандықтан, бұл мақалалардың ағарту тарихын, дамуын ... ... ролі ... ... Кеңес өкіметінің саясатын таратыушылар
болып табылады. Біз үгіт насихат мақалаларын қарау арқылы ... ... ... қарсы бағытталған саясаттың мәнін ашпақпыз;
-оперативті мақалалар экономикалық және ... ... ең ... ... ... жұмысымыздың негізгі осы мақалалар болып
табылады, себебі қазақ ұлттық зиялы қауымының негізгі көтерген ... ... даму ... еді;
А.Байтұрсынов 1913 жылы «Қазақ» газетінің бірінші нөміріндегі
оқырмандарға арнау сөзінде басапасөздің ... ... ... ... болатын: Әуелі, газета- халықтың көзі, құлағы, һәм тілі... Екінші,
газет-жұрттың уланбасына медет нәрсе. Олай ... ... ... ... ... көп ... оқығаны көп ғалым адамдары ... ... ... ... жол көрсетіп, жөн сілтеп ... етіп ... ...... ... ... Төртінші, газет-халықтың дауысы».
Осыдан көріп отырғанымыздай, қазақ зиялылары мерзімді басылымның халықтың
санасына әсер ете білетін ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі кезінде де жүргізді. Кеңес ... ... ... ... бола алмады. Тарихшы М.Қойгелдиев бұл кезеңді ... - ... мен оның ... ... ... ... ... С.Садуақасов, жаңа жағдайға бейімделіп, олардың
халықтың рухани өмірінде алатын табиғи орнына дақ түсірерлік ... ... ... ол ескі интеллигенция өкілдеріне шамасы келгенше
көмегін ... өзі ... ... ... ... ... да ... білдіруге жағдай жасады. Өйткені, бұрын бар
демократиялық ... ... ... ... ... ... партияда жоқ творчестволық интеллегенцияға өз пікірлерін
жариялап тұрарлық ... ... жоқ еді» [37] ХАК- дағы ... ... ... ашу үшін біз ... газет- журналдардағы авторлық
мақалаларын алдық. Жалпы авторлық мақалаларда әр ... ... ... ... негізінде қорытынды жасалып, баға ... ғана ... ... ғана ... ... ... жағымсыз құбылыстар,
қиындықтар, жетіспеушіліктер ашылады. 1920-30 жылдарда ... ... ... пікірлерін білдіріп, ағарту мәселесін кең талдады. Алғашқы
кезең- демократияшыл қазақ зиялы қауымының ХАК-ында қызмет еткен тұсы ... ... ... ... табылады. Журнал-газет мақалаларының тарихи
дерек құндылығы сынды, олар дәл сол ... ... ... ... мен ... ... ашып ... Олардың негізгі
ұстаған мақсаты мерзімді басылым арқылы халыққа, оның ішінде ... ... ... ... ... жылы Ә. Байділдинге Москвадан С. Сәдуақасов жазған ... ... ... ... біздің болашақтағы міндетіміз мынадай болуы тиіс,
біз үкіметті ... алу үшін ... бұны ... ... ... өзінде қазір бұны істетпейміз. Сондықтан бар ... ... ... керек.» Сондай-ақ бұл пікірді Әлихан Бөкейханов
та қолдап, Әділевке мынадай ... ... ... ... ... ... ... және өз кітаптарын шығарудан басқа, Алашқа қызмет
ету жолы біз үшін жабылды» [38] Олар ... өз ... ... ... ... рөлі зор ... жариялап отырды.
Сондықтан мерзімді басылым мақалалары тарихи ... ... ... ... ... ... табылады. Қаншама большевиктік болғанымен,
1920-30 ... ... ... ... ... өкіметінің
саясатын толық қолдамайтын, тәуелсіз мақалалар ... ... ... ... авторлары қазақ зиялы қауымының көрнекті өкілдері болды.
Ал 1930-36 ... ... ... ... ... ... жетістіктерді асыра айту орын алды. Бұл кездегі авторларда
кеңес қызметкерлері еді, ... ... ... коммунистік құрылыстың
«жаңа мәдениетін дәріптеу» болып келеді. 1930-36 жылдарға тән мәселі,
авторлар ... еді. ... ... ... ... ... мен кеңес органдарының мәдени немесе ағарту ... ... ... ... ... ... құрылымдық жол
болмады.Авторлар мақалаларында тек ... сол ... ... ... ... ... мекемелерінің жұмысына байланысты аспектілерді аша
алады. Н.Нұрмахов, Г.Береза, О.Сафро, Х. Амрин, С. Меңдешев, Г. ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың
бірінші қорытындыларын, қалалардағы, ... және ... ... ... ... құру спецификасын сипаттады. Ш.Әлжанов, Г.
Дейнега, Ж.Сәдуақасов қазақ жастарын республика мектептері мен ... ... ... үлкен көңіл аударып, Қазақстан мектептерінің
оқу тәрбие жұмысындағы жетіспеушіліктерін мен ... ... ... ... ... орын алуының себебі - Кеңес үкіметі 1930 жылдарға
таман әміршіл- әкімшіл саясатты күшейтіп, ... ... ... ... ... ... енгізіп, партияда жоқ зиялылардың ең көп
қызмет еткен саласы ХАК- ына ... ... ... еді. Осы ... да ... ... ... ағарту саласындағы жетістіктерін
көрсетуді ... ... ... ... дақпырттап айту
мақалаларда кең орын алып, ... ... ... ... біз ... ... қарасақ, әр-бір мақаланың соңында оқу
ісінің ... ... ... ... біз ... ... ... сескеніп, кемшіліктерді елеусіз көрсетуге
тырысқанын байқаймыз. ... ... мен ... ... бірі ... ... жатты. Зерттеу жұмысымызда бұл қарама-қайшылықты ... ... ... осы екі тобы өз ... ағарту және мәдени
саладағы өзгерістерді объективті түрде аша ... ... ... жақсы жақтарын ғана көрсетіп қоймай, өмір шындығын, қоғам тынысын кең
түрде ... Біз ... ... принциптермен қарауға
тырыстық. Публицистика дегеніміз- публикаға арналған еркін, ... жеке ... бәрі ... мүмкін- ғылыми аргументтен бастап индивидуалды байқау
эмоцияға дейін. Ол әрқашан қоғамдық іс ... ... және ... ... ... ... материалдарының деректі құндылығы
сонда- деректер ешқандай ... ... дәл сол ... ... ашып ... дәл оқиға болып жатқан кездегі көзқарасты көрсететін
еді. Осыған байланысты да көптеген қазақ зиялы ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар олар
өз идеяларын қалың бұқараға ... ... бір ... ... етіп
отырды.
1925 жылға дейін Қазақстанда баспасөз қызметі бір арнаға түспеді.
Бұрынғы «Қазақ», «Айқап», «Сарыарқа» ... ... ... болып жабылуынан кейін Қазақстанда әр түрлі басылымдар
шығып тұрды. Бұл басылымдарға Кеңес өкіметі толық ... 1925 ... ... алмады. Оған, әрине, алғашқы кездегі елдегі ... ... ... ... шешілмеуі,
өкіметтің толық билікті қолына алмауы себеп болды. Жалпы Ресейлік көлемде
баспасөзге ... мән ... ... да, ... үкіметі мерзімді
басылымды идеологияландыруды 1925 жылдан бастады. 1925жылы 2-мамырда РКП/б/
Ортралық Комитетінің ... ... ... баспасөзінің
жағдайы және оны жақсароту шаралары туралы » мәселе қаралды. Бұл мәселені
қарау қазақ зиялыларының ... ... ... еді. Онда ... дұрыстауда мына шаралар орын алғанын көреміз
а) Қазақ ... ... мен ... ... ... ... ... басшылықтың нашарлауы;
б) кейбір мерзімді басылымдарда ұлттық партияда жоқ зиялылардың басшы
саяси линияға әсер етуінің барлығы ( «Ақжол », «Сана », ... ... ... және саяси дәрежесінің төмен болуы
(«Еңбекші қазақ», «Кедей», «Ақжол», «Сана», ... », ... ... кемшіліктерді көрсете отыра, Қазақ облстық комитетіне мына
шараларды жасауды ұсынды:
1.Қазақ республикасында мерзімді басылымға ... ... ... ... ... журналист-коммунистерді басқа
жұмыстардан босатып қою керек.
2.Антикеңестік элементтердің ұлттық әсер ... жою ... ... ... журналдарында партиялық қызметкерледің құрамын күщейту.
Сонымен қатар партияда жоқ ... ... ... ... қамтамасыз
еткен жағдайда ғана баспасөзге жұмысқа тарту керек.
3.«Ақжол», «Еңбекші ... ... ... ... журналист қазақтарды даярлау үшін курстар ұйымдастыру;
Сондай-ақ мәжіліс мына қаулыларды қабылдады:
4. ... ... ... (өз ... ... ... ... қажет.Баспасөз бөліміне журанлдың мазмұны мен көрінісі туралы ... беру ... ... ... ... педагогикалық және әдеби «Сана»
журналын шығару туралы мақсатсыз деп есептеп, Қазақ ... ... ... ... ... ауыл мұғалімдеріне арналған журнал
шығаруды ұсынды.
6.Қазақ облыстық комитетіне мерзімді емес басылымдарға басшылықты
күшейту ... ... ... ... ... арналған
кітап, әліппе т.б) және қоғамдық саяси және ... ... ... (тілі мен мазмұнының ыңғайлығына) назар ... ... ... ... ... ... ескерту жасылынды.Бұл ескертуден соң
Қазақ өлкелік Комитетінің басылым бөлігі мен губерниялық ... ... ... ... ... ... ... жасады.Онда
өлкелік газет және журналдарға қызметкерлерді таңдауды ... ... ... ... және ... Қазақстан»
журналының түрін анықтап оған ... ... ... бұйрық
берілді Қазақ мерзімді басылымдарына жоғарыдан цензура басталды. Цензураның
әсері ең ... ... ... сөз ... еркін ойлауына соққы
болып тиді. Қазақстанға жасалынған бұл ... әрі ... ... Бүкіл
қазақ зиялыларын қудалауға және мерзімді ... ... ... 1925 жылы 28 ... ... ... ... бюросының
барлық мүшелеріне арналған хаты ... әсер ... ... ... ... ... журналдың «ақгвардияшыл» М.Шоқаевқа
материал беріп ... ... ... ... сынды түсінемін,
коммунистердің қызметін сынауға болады. Бірақ жамандық әкелетін сын-біздің
сын емес. Бұндай сынға Кеңестер елінде орын ... ... Сын ... ... ... ... қарсы құрал болуы мүмкін. ... ... ... ... сіздерден «Ақжол» журналын тез арада қайта
құрып, ондағы партияда жоқ зиялыларды қуып, оны ... ... ... ... шара ... ... И.В.Сталиннің бұл
сөзі Қазақстандағы мерзімді басылымға деген сенімсіздікті тудырып, ... жол ... ... жоқ ... ... жариялау қиынға
соқты. Зиялыларға жасырын түрде қуғын басталды. Саяси-ағарту бөлімдері
күшейтіліп, мерзімді ... ... ... ... ... 1925 ... ... «Ақжол» газетіне байланысты жорлдаған
хатындағы партияда жоқ ... ... ... ... түсініп, басшылыққа алған Ф.И.Голощекин қоғамдық-саяси өмірден қол
үзбеген ұлттық интеллигенцияның алғашқы буын ... ... ... ... деп ... ... ... қудалау
және репрессиялық шараларды іске асырды [40] Алайда біз бұл хат дәл ... іс ... ... асты деп айта алмаймыз. Себебі баспасөзді
идеологияландыратын зиялы ... әлі ... еді. Ал ... ... ... ... зиялылары еді. Сондықтан
1925 жылға дейінгі аралықта коммунистік, партияның бұл саладағы ... ... ... жоқ. Тек ... ашық ... ғана цензураны
орнатты. Алайда, Қазақстан өкіметіне қаулылар түсіп жатты.Олардың негізгі
мақсаты - қазақ баспасөзіне айтылған ... ... ... ... ... 23 ... ... Комитеттің Ұйымдастыру Бюросының мәжілісінде
«Қазақ басылымдары туралы»арнайы ... ... Онда ... атап ... ... ... ... Комитеті тарапынан қазақ ... ... ... ... ... органдарының құрылымының ұйымдастырылу дәрежесінің
төмендігі;
в) жергілікті халықтың күнделіктіқажеттігіне журнал ... ... ... ... ... ... ... олқылықтарды жою мақсатында, Қазақ өлкелік Комитетіне тапсырылды:
1.Партиялық басшылықты күшейту.
2.Басшылық органдарды ... және ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі жалпы саяси басылымдарын
редакциялық жөндеуден өткізуде ... ... ... ... ... арнайы саяси редакциядан өткізу жұмысына
Ә.Бөкейхановты ... ... ... қаулылар қазақ баспасөзіне үлкен соққы болып тиді, ... ... ... ағарту мәселелерін жазуға шектеу салынбады.
Сондықтан ... ... ... тек қана ... және ... ... мәжбүр болды. Басқа салаларға қарағанда оларға жол жабылған еді.
Ағарту туралы мақалаларды оқып ... ... ... аты мен ... ... ... Бұдан мынандай қорытынды шығаруға болады, қудалау
басталған соң қазақ зиялылары ағарту және ... ... ... күдік
түспеген соң, өз пікірлерін осы тұрғыдағы мақалалар ... ... ... ... ... ... саяси-экономикалық көзқарастарын
жалпы ағарту туралы мақалалардан табуға ... Бұл ... ... ... ... ... ... белгілі қазақ зиялылары
болғандықтан олар партияда жоқ ... ... ... отырды.
Қорытынды.
Деректік базаның кеңеюіне, ғылыми айналымға жаңа деректер тобының молынан
тартылуына байланысты, нақты бір ... ... ... немесе
процестің әр түрлі деректерде әртүрлі бейнеленетіндігі көріне бастады.
Сондықтан оларды ... ... ... ... ... ... жолдармен жасалынған және ұзақ жылдарға созылған іс-тәжірибелік
сынақтан өткен ... ... ... ... бейнелейді" деген проблеманы
шешуге көмектесетін, жазба деректерді ... ... ... ... ... (археологиялык.) деректерден бөлек зерттеліне бастады.
Бүгінгі күні ... ... ... ... сала-лардан тұратын, жан-
жақты дамыған ғылымға айналды.
Тарихи деректерді белгілі бір уақыттағы тарихи және әлеуметтік жағдайда
болып өткен уакиғаны ... ... ... және өзін ... ... ... беретін тарихи таным қүралы ретінде зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... және методтарын меңгеруге көмектесу.
ХАК-ының өз қаулылары ресми құжаттар болғандықтан, саны көп емес, халық
ағарту ісінің барлық жұмысының мәселелерін ашып бере ... ... ... оқу ... ... ... және ... заң актілерінің
шығу себептерін анықтау белгілі бір дәрежеде қоғам өмірін ... ... ... ... бойы ... үлес ... ... кудалауға
ұшырап, оларды жаңа кадрлар ... ... ... ... 1920 ... қайта бастауға тура келді. Бұл Қазақстанның ағарту
саласының басынан бірнеше рет ... ... ... ... күшейтіп,
барлық салада қайта құру реформаларын жасауға әкеп соқты. 1940 жылға дейін
ағарту жұмысының дами ... ... ... осы. ... енді ... ... ... саласы он жылдан кейін қайта құруды тез игеріп кете
алмады. ... ... ... ... ... ... ... және жоғары партия орындарының хаттамалары
қазақ ... ... ... әрі ... ... ... ... Әр
түрлі деректердің мәліметтерін салыстыру тарихи хағдайдың ... ... ... ... бірін-бірі бірлесіп толықтырып, құбылыстың әр
түрлілігін бейнелейді. Құжаттарды талқылау ұзақ та қиын ... ... ... үшін ... таңдап алу принципіне, яғни оның ішінде
деректе оқиғаның, не құбылыстың көрінуінің шындыққа қаншалықты ... ... ... ... ... ... және негізгі
мазмұнының деректе бейнелену деңгейін көрсету маңызды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1.Гумилев.Л.Н. Древние тюрки.М.1993.с.86.
2.Таукебаева Ш. ... ... ... ... ... ... и науке (1917-1936 гг.):
Алматы.- 1999.-30с.
3. Сонда.
4.Ә.Бөкейханов. Таңдамалы.А.2004.
5. Источниковедение истории СССР. Под редакцией ... ... 1981.- 496 с; ... И.Д. ... ... ... ... (методические аспекты).- Томск: ... ... 208 ... и ... ... пособие.- Москва :Экономика,
1991. с.3-4.
7.Тастанов Ш.Ю. ... ... ... ... ... ... ... В.С., Данияев А.А. О месте и роли интеллигенции в политической
истории общества //Интеллигенция в ... ... XX ... ... ... 1993. С. ... Ш.Ю., Сулейменов Р.Б. Интеллигенция и перестройка // Известия АН
КазССР.- 1990.- №4.-с. 3-15.
10.Сапаргалиев Г. Советское государство в ... за ... ... в Казахстане.-Алма-Ата: Издательство Академии
Наук КазССР, 1957. - 142 с
11.Чокаев М. Туркестан под властью ... - ... ... - 79 с.
12. Козыбаев М. Историография Казахстана: уроки ... ... 1990. с. ... К. ... школа в Казахстане.- Алма-Ата: «Казахстан», 1972.
-184 с.
14. Омарбеков Т. ... ... ... ... ... ... //
Ақиқат.-1996.-№3.-29-32-Б.; Омарбеков Т. Сауатсыздықты жою: науканшылдық
және оның салдарлары //Ақикат.- 1996.-№2.-3,0-35-Б.
15.Сулейменов Р.Б. Выступления участников юбилейной ... ... ... ... АН КазССР.-1989.- №8.-С.34-38.; Сулейменов ... ... ... ... ... Р.Б. ... Октябрь и культурные преобразования Казахстане.-
Алма-Ата: Наука КазССР, 1987.- 86 с.-С. 53.
17. Әбжанов Х.М., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті туралы.-
Алматы: ... ... ... ... ... ... б.
18. Қойгелдиев М. Қазақстандағы 20-30 жылдардағы репрессиялаусаясаты және
қазақ зиялыларының тағдыры. //Ураз Джандосов- ... ... и ... ... конференции.- Алматы,1999. С20-
23.
19.Омарбеков Т. ... жою: ... және ... ... ... Р.Б. ... ... Историческая наука
Советского Казахстана / Сб. науч. тр. Алма- Ата: Гылым, 1990.-С. 209.
21.Годы работы в Казпедвуз. Ташкент.1928г.
22. Әбжанов X. ... ... ... // ... ... 1993.- ... ... И.С., Кузьмичев А.С. Формирование интеллигенции в вузах и
техникумах в 1917-1928 годах // ... в ... ... ... / Сб. ... тр. — ... ... с- С. 42.
24.Сулейменов Р., Бисенов X. ... путь ... ... ... ... X. Мәдени құрылыстың ақтандақгары // Қазақ тарихы.- 1993. 52Б.
26. ... ... в ... 1933-июнь 1941 г.Сборник
доқументов и ... ... ... 1985.- 283 с.
27.Асанова С.А. К вопросу о понятии "национальная интеллигенция" //Вопросы
истории, историографии и ... ... / Сб. ... ... Выпуск ІУ.-,Алматы, 1993. -С. 11-12.
28.Сулейменов Р. Выступления участников юбилейной сессии общего собрания АН
КазССР // ... АН ... ... Ш. ... ... ... ісі мекемелерінің қызметі (1920-
1930жж.)//Ақиқат.-1998.- №6. 86 -87-Б.
30. Сулейменов Р. Т. Жургенев.-Алма-Ата: «Казахстан», 1968.-104 с.
31.Нүрпейісов К. Қазақ интеллигенциясының ... ... ... ... ... қарсылығы (20-30 жылдар мысалында)
// Столичное обозрение.- 1998.- №7.
32. Қойгелдиев М.Қ., Омарбеков Т. Тарих ... не ... ... 1993.- 208 ... ... ... в Ташкенте. Сборник материалов и
документов. Ташкент.2005.С.68.
34.Сонда.
35.Панфилова А.М. Советская периодическая ... как ... ... ... ... ... С.2
Омарбеков Т. Мәдени құрылыс тарихы: тапшыл көзқарас сабақтары ... ... ... жою: ... және оның ... ... ... М.Қ., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? – ... ... ... ... С. ... и ... ... национальных кадров.//
Народное хозяйство Казахстана ... ... Р.Б. ... ... ... // ... наука
Советского Казахстана /Сб.науч.труд. Алматы:Ғылым,1990.-С.209
39.Нүрпейісов К. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым ... ... ... (20-30 ... ... //Столичное
обозрение - 1998. - №7
40.Т.Омарбеков. Ш.Омарбеков ... ... және ... ... А. 2004ж. 179б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық ағарту комиссариатының қорындағы қазақ зиялылардың көзқарасына қатысты құжаттар53 бет
Алаш зиялылары15 бет
Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ: СОҢҒЫ “МӘДЕНИ МҰРА”9 бет
Тіл саясаты5 бет
Қарқара көтерілісі22 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи талдау72 бет
Ресей жоғары оқу орындарында оқыған қазақтар, олардың қоғамдық-саяси қызметі (хіх ғ. аяғы – хх ғ. 20-30жж.)8 бет
Саяси қуғын-сүргін құрбандары болған қазақ зиялыларының педагогикалық көзқарастары167 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь