Радиоактивті қалдықтарды көмуді әлемдік тәжірибеде талдау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1. Радиоактивті қалдықтардың көздері, көлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Радиоактивті қалдықтарды жинау және сорттау ... ... ... ... ... ... ... . 10

2. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ТАЗАЛАП, ЖОЮ ШАРАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2.1. Радиоактивті қалдықтарды көмуге дайындау ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

3. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ЖЕР АСТЫНА КӨМУДІҢ ЖАЛПЫ МАҚСАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
3.1. Радиоактивті қалдықтардың көмуіне қойылатын негізгі талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
3.2. Радиоактивті қалдықтарды көму әдістері мен тәсілдері ... ... ... ... .39

4. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ЖЕР АСТЫНА КӨМУДІҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
4.1. Зерттеудің этаптары және жалпы сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 43
4.2. Көму аудандарын таңдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
4.3. Көму технологиясының элементерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

5. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ӘЛЕМДІК ТӘЖІРЕБИЕДЕ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
5.1. Радиоактивті қалдықтардың жер астындағы қоймалары мен қорымдарын құрудың қазіргі программалары мен жобалары ... ... ... ... 56
5.2. Солтүстік Еуропа территориясындағы радиоактивті қалдықтарды
көмудің тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
5.3. Қазақстанда қалдықтарды орналастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68
5.3.1. Радиоактивті қалдықтарды орналастыру орындарының қазіргі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76
ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78
Радиоактивті қалдықтар – бұл кендерді және табиғи байлықтарды өндіру және қайта өңдеу кезінде пайда болатын уран, торий, радий элементтерінің қалдықтары; реаторлар және үдеткіштер мен жұмыс кезінде пайда болатын жасанды радионуклидтер; реактордың мерзімі біткен, бұзуға жатқызылған; радиохимиялық қондырғылар және басқада құрал – жабдықтар.
Радиоактивті қалдықтар – бұл құрамында адамның техникалық әсер етуімен пайда болатын радионуклидтері бар және аз ғана көлемде игерілген жанама биологиялық немесе техникалық улы заттар. Радиоактивті қалдықтар қоршаған ортаға есепсіз түсіп отыратын және ыдырайтын ауаға тарайтын радиоактивті заттармен ерекшеленеді. Бұл қалдықтардың ерекшелігі олардың белсенділігі жер қойнауынан шығарып алынғанан кейінгі биосфераға түсетін табиғи радионуклидтермен емес, елеулі мөлшерде бұрын болмаған жасанды радионуклидтермен анықталынады.
Радиоактивті қалдықтар белсенділгіне байланысты жоғары белсенді, орта белсенді және төмен белсенді болып бөлінеді.
Радиоактивті қалдықтармен нақты жұмыстардың түрлері оларды практикалық игеру сатысынан бастап отандық және халықаралық (МАГАТЭ) ереже, норма және сипаттамаларымен реттейді.

Теориялық және практикалық маңыздылығы
Қазіргі ғылым мен техниканың даму деңгейінде пайдаланылмайтын және экологиялық көзқарастан қатер туғызатын әлемде радиоактивті қалдықтардың елеулі мөлшері жасақталған. Соңғы жиырма жыл радиоактивті қалдықтарды қалай мәселесін жария ету үнемі көтерілуде. Толық болмасада радиоактивті қалдықты жер астына көмуді шешу мәселесінің отандық нормативті құқықтық базасы жасалды.

Мақсаттар мен міндеттер
Диплом жұмысының негізгі мақсаты ол радиоактивті қалдықтарды көмуді әлемдік тәжірибеде талдауын зерттеп, соған байланысты келесі міндеттер қойылды:
• радиоактивті қалдықтардың көздері, көлемін және оларды жинау және сорттауын анықтау;
• радиоактивті қалдықтарды тазалап, жою шараларын қарастыру;
• радиоактивті қалдықтарды көму әдістері мен тәсілдерін зерттеу;
• радиоактивті қалдықтарды жер астына көмудің ғылыми негіздерінің ерекшелігін зерттеу,
• радиоактивті қалдықтарды әлемдік тәжіребиеде талдау.
1. Мельников Н.Н. и др. Подземное захоронение радиоактивных отходов. / Апатиты.-1994.
2. Трофименко А.П. Информационный анализ состояния работ в мире по обращению с радиоактивными отходами. // Атомная техника за рубежом.- 1991.- №1.
3. Есенаманова М.С. Способы и методы утилизации и захоронения радиоактивных отходов. Вестник Министерства образования и науки Национальной академии наук Республики Казахстан, №2, 2003.
4. Егоров Н.Н. Регенерация и локализиция радиоактивных отходов ядерного топливного цикла // Атомная энергия.-1993.
5. Никифоров А.С. Техническая политика обращения с радиоактивными отходами. // Теплоэнергетика.-1990.
6. Шербенок Г.У. Основные положения норм и правил по безопасной транспортиравке радиоактивных веществ. // Атомная техника за рубежом.-1989.
7. Трофименко А.П. Информационный анализ состояния работ в мире по обращению с радиоактивными отходами. // Атомная техника за рубежом.-1991.
8. Елагин Ю.П. Решение проблемы размещения радиоактивных отходов и отработавшего топлива в европейских странах. // Атомная техника за рубежом.-1996. №6.
9. Кочкин Б.Т. Выбор места размещения могильников высокорадиоактивных ядерных отходов. // Геоэкология.-1996. №3.
10. Методика оценки безопасного захоронения радиоактивных отходов низкого и среднего уровня активности: Научно-технический отчет.Алматы-1993.
11. Бабаев Н.С. Ядерная энергетика, человек и окружающая среда. / М.: Энергоатомиздат.-1984.
12. Марк И. Долгосрочное освоение радиоактивных отходов во Франции: Обзор.-1993.
13. Лаверов Н.П. Основные задачи радиоэклогии в связи с захоронением радиоактивных отходов. // Атомная энергия.-1991.
14. Обрашение с радиоактивными отходами атомных электростанций. Свод положений. // Серия изданий МАГАТЭ по безопасности №69. Нормы МАГАТЭ по безопасности.-1987.
15. Лисицын А.К. и др. Критерии выбра мест захоронения жидких радиоактивных и токсичных промышленных отходов в осадочном чехле. // Геоэкология.-1996. №1.
16. Дашко Р.Э. Инженерно-геологическая и геоэкологическая оценка нижнекембрийских синих глин как среды размещения радиоактивных отходов. / Геоэкология, инженерная геология, гидрогеология, геокрилогия. №3, 2006.
17. Радиоактивные загрязнения внешност среды. / Госатомиздат.-1962.
18. Интернет. Радиоактивті қалдықтарды көму.// http: //www.google. kz/
19. ПБТРВ-73. Правила безопасной транспортировки радиоактивных веществ.// М.: Энергоатомиздат.- 1983.
20. Санитарные правила обращения с радиоакттвными отходами. // Алматы.-1997.
21. Козлов В.Ф. Справочник по радиационной безопасностин. // М.: Энергоатомиздат.-1991.
22. Моисеев А.А. Справочник по дозиметрии и радиационной защите. // М.: Энергоатомиздат.-1990.
23. Учебно-методическое руководство по радиоэкологии и обращению с радиоактивными отходами для условий Казахстана./ Учебно-методическое руководство по радиоэкологии и обращению с радиоактивными отходами для условий Казахстана. Алматы.- 2002.
24. Экологические требования к использованию радиационных материалов, атомной энергии и обеспечению радиационной безопасности.// Экологический кодекс Республики Казахстан.-2007.
25. Қазақстан Республикасында радиоактивті қалдықтарды көмудің тәртібі туралы ереже./ Қоршаған ортаны қорғау нормативтік актілер жинағы. Алматы.-2005.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
Х.ДОСМУХАМЕДОВ АТЫНДАҒЫ АТЫРАУ МЕМЛЕКЕТТІК ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ЖІБЕРІЛЕДІ»
кафедра
меңгерушісі,
___________
“_____”____________2007 ж.
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Радиоактивті қалдықтарды көмуді әлемдік тәжірибеде талдау
Атырау ... ... ... ... ... Радиоактивті қалдықтарды жинау және
сорттау............................. 10
2. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ТАЗАЛАП, ЖОЮ
ШАРАЛАРЫ....................................................................
....................................12
2.1. Радиоактивті қалдықтарды көмуге
дайындау..................................23
3. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ЖЕР АСТЫНА КӨМУДІҢ ... ... ... ... ... негізгі
талаптар....................................................................
............................................37
3.2. Радиоактивті қалдықтарды көму әдістері мен
тәсілдері.................39
4. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ЖЕР ... ... ... ... Зерттеудің этаптары және жалпы
сипаты......................................... 43
4.2. Көму аудандарын
таңдау......................................................................
.46
4.3. Көму технологиясының элементерін
зерттеу....................................51
5. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАРДЫ ӘЛЕМДІК ТӘЖІРЕБИЕДЕ
ТАЛДАУ......................................................................
.........................................56
5.1. ... ... жер ... ... мен
қорымдарын құрудың қазіргі программалары мен жобалары................56
5.2. Солтүстік Еуропа территориясындағы радиоактивті қалдықтарды
көмудің
тәжірибесі..................................................................
................62
5.3. ... ... ... ... ... орындарының қазіргі
жағдайы....................................................................
..............................70
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
................................76
ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ............................................78
КІРІСПЕ
Тақырыптың актуалдық негіздемесі
Радиоактивті қалдықтар – бұл ... және ... ... ... ... өңдеу кезінде пайда болатын уран, торий, ... ... ... және ... мен ... ... пайда болатын
жасанды радионуклидтер; реактордың мерзімі біткен, бұзуға жатқызылған;
радиохимиялық қондырғылар және ... ...... ... – бұл ... ... техникалық әсер
етуімен пайда болатын радионуклидтері бар және аз ғана ... ... ... ... ... улы заттар. Радиоактивті қалдықтар
қоршаған ортаға есепсіз түсіп отыратын және ... ... ... ... ... Бұл ... ... олардың
белсенділігі жер қойнауынан шығарып алынғанан кейінгі ... ... ... ... ... ... бұрын болмаған жасанды
радионуклидтермен анықталынады.
Радиоактивті қалдықтар белсенділгіне байланысты жоғары белсенді, орта
белсенді және ... ... ... ... қалдықтармен нақты жұмыстардың түрлері оларды
практикалық игеру ... ... ... және ... ... ... және ... реттейді.
Теориялық және практикалық маңыздылығы
Қазіргі ғылым мен техниканың даму деңгейінде пайдаланылмайтын ... ... ... ... ... радиоактивті қалдықтардың
елеулі мөлшері жасақталған. Соңғы жиырма жыл радиоактивті қалдықтарды қалай
мәселесін жария ету үнемі ... ... ... радиоактивті қалдықты
жер астына көмуді шешу ... ... ... ... ... мен міндеттер
Диплом жұмысының негізгі мақсаты ол ... ... ... ... ... ... ... байланысты келесі міндеттер
қойылды:
• радиоактивті ... ... ... және ... ... және
сорттауын анықтау;
• радиоактивті қалдықтарды тазалап, жою ... ... ... ... көму әдістері мен тәсілдерін зерттеу;
• радиоактивті қалдықтарды жер ... ... ... ... ... ... қалдықтарды әлемдік тәжіребиеде талдау.
1. РАДИОАКТИВТІ ҚАЛДЫҚТАР
1.1. Радиоактивті қалдықтардың көздері, көлемі
Осы күнгі радиоактивті қалдықтар және ... ... болу ... Газ ... ядролық отын бөлшектенгенде және ... ... ... ... ... ... олар ... бөлшегін құрайды.
Мол тараған түрі сұйық радиоактивті қалдық, олар радиоактивті ... ... ... өндірістерде үнемі жасақталады. Сұйық қалдықтарға
әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... ертінділерді тазалауда пайда болатын ластанған пульпо тектес
перлит ... ... ... және ... ... ... қайта
өңдеуде және бұдан басқа мекемелердің іс әрекетінің өнімі ретінде. Олар
әртүрлі байламдар ... ... ... қою шламдар, қоқыс
және басқа ... ... ... ... ... тарағаны криптон-85, көміртегі-14,
водорол-3 (тритий) және ... Бұл ... ... ... ... ... ... ериді). Әдетте мұндай қалдықтарды ары ... ... газ ... ... ... ... энергетикалық қондырғылардың жұмысында радиоактивті заттармен
ластанған және құрамында орта белсенді ... ... ... су және ... ... қалдықтар пайда ... АЭС ... ... және ... сирек кездесетін элементті жоғары
белсенді ... ... Бұл ... ... ... ... ... плутоний-239, плутоний-240,
плутоний-237, кюрий-243 және кюрий-244 /2/. Нормативті документтерге сәйкес
/5,6,9/ су құрамында белгісіз нуклидтердің қосындысы 3(10-11 Ku/л ... ... ... ... болып есептелінеді. Қатты қалдықтар
радиоактивті болып саналады, егер олардың үлес белсенділігі төмендегі
өлшемді ... ... үшін – 74 ... (2·10-6 Ku/кг) көп болса;
гамма-белсенді заттар үшін – 10-7 г экв. радия көп болса;
альфа-белсенді ... үшін – 7,4 ... ... Ku/кг көп ... элементтердің радионуклидтері үшін 0,37 кБк/кг (10-8)
Ku/кг көп болса және де егер ... ... ... 100 см² ... 5
альфа-бөлшек/см² мин. немесе 50 бета-бөлшек см² мин. ... үлес ... ... қатты радиоактивті қалдықтардың
классификациясы 1 кестеде берілген.
1 ... үлес ... ... қатты радиоактивті қалдықтардың
классификациясы.
|№ |белсенділігі |Белсенділік деңгейі, Ku/кг |беткі деңгейден 0,1 м|
| ... | ... ... |
| ... | ... ... |
| | | ... |
| | ... ... |
| | | |ну | |
|1 |ТБҚ ... ... |3·10-7-3·10-4 |
|2 |ОБҚ ... ... ... |
|3 |ЖБҚ |>10-2 |>10-1 |>10-2 ... ... ... ... төмендегідей бірнеше факторларға
байланысты: белсенділік шамасынан, сәулеленудің түрі мен энергиясынан,
қалдықтағы радиоактивті ... ... ... ... ... ... ... түрі мен күйі.
Ең ірі радиоактивті қалдық шығаратын ... атом ... ... ... ... региондарда жағдай өзгеше болуы мүмкін. Радиоактивті
қалдықтардың өндірілуі тек ядролық энергетиканың ... ғана ... ... аз ... басқа өндірістерде және ... де ... ... Бұл уран ... ... мен қайта өңдеуде,
уранды байыту мен өңдеу, бөлінетін және синтез ... ... ... ... мен ... ... Және де ... двигатель
қондырғылары, экспериментальдық реакторлар, тездеткіштер радионуклидтерді
бөлінуі мен ... алу, ... ... ... ... да радиоактивті қалдық пайда болады /2./. Радиоактивті
материалдармен байланысты апат және апатты ... да ... ... Бұл
жағдайлар әртүрлі белсенділіктегі радиоактивті қалдықтардың пайда ... ... 1 ... ... ... жалпы түрінің
классификациясы берілген /3/.
1 ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарды жою басталғанша дейін іс
қимылдың анық ... болу ... ... әлемдік тәжірибеде
көрсетілген. Халықаралық эксперттер бұл жөнінде радиоактивті ... ... ... ... ... ... қалай жұмыс
жасау бағдарламасын жасау үшін алдын ала ... ... ... ... екендігін ұсынады. Атом өндірісінде шетел ... бұл ... ... ... ... жұмсалады /4/. Радиоактивті
қалдықтармен қалай жұмыс ... ... ... жөніндегі ережелер
радиоактивті қалдықтар пайда болған жерінде басқа ... ... ... ... ... ... ... физикалық күйі (қатты, сұйық);
- шыққан тегі (органикалық, бейорганикалық, биологиялық);
- қалдықтағы радионуклидтердің ыдырау мерзімі (15 тәулікке ... ... ... жарылу және жану қауіпсіздігі;
- қалдық шығаратындардың (алдын ала белгіленген) оны қайта өңдеу мен
сақтаудағы ... ... жылы ... ... ... ... 5 мың м³, орта активті
қалдық 80 мың м³, төменгі активті қалдық 500 мың м³ ... 2000 ... 835 мың м³, ... 1,5 млн. м³, ... 3,6 млн. м³ орта ... ... қалдықтар жинақталып және қайта өңделген. Швецияның ядролық
энергетикалық бағдарламасы бойынша 7800 т. ... отын ... ... м³ өндіріс қалдықтары және 130 мың м³ АЭС-н демонтаждағаннан ... ... ... /5/. Осы ... ТМД елдерінде 160 т. әйнектелген
3,6·106 Ku жоғарғы белсенді қалдық сақталуда. АЭС алаңдарында 135 мың ... ... 35·10³ Ku), 80 мың м³ ... және 100 мың м³ ... ... ... және орта белсенді қалдықтар ... ... бар ... ... кем /5/.
Радиоактивті қалдықтарды жер ... ... ... жоспарлары мен
жобалары АЭС пайдаланудан алу ... ... ... құптайтынын айта
кеткен жөн. Бірінші көңіл аударатын мәселе осы көлемдегі ... ... (2 ... ... мвт ... PWR ... бір ... пайдаланудан
алғандағы көмуге жататын радиоактивті қалдықтардың көлемі
|№ |Компоненттер ... ... ... |
| | ... т ... |пайдалану |
| | | ... ... ... | | | |жою, т ... ... ... металл |10389 |- |- |
| ... | | | |
| ... ... |- |1411 |5152 |
| ... |- |776 |3050 ... ... |139090 |562 |138528 ... ... ... |5844 |56 |5788 ... ... зонасындағы | | | |
| ... ... саны | | | |
| ... кейінгі қосымша |155323 |2805 |152518 ... ... | | | |
| | |- |409 |- ... ... қалдықтарды жинау және сорттау
Жинау мен сорттау ядролық отынды тізбегінде және өнеркәсіптің басқада
салалары қатарында пайда ... ... ... алады. Ядролық
энергетиканың түрлі этапы үшін бұл ... ... ... ... ... ... ... өңдеуде, әдетте, әуелі беткі ... ... ... ... ... құрамына байланысты вагондар
әртүрлі үйінділерге бағытталады. Таза жыныс үйінділерінен бастап, ... ... ... ... Одан әрі руда байтатын фабрикаларға қайта
жіберіледі. Одан ... ... одан әрі ... ... ... жұмыс біткеннен кейін, алдыңғы ... 5 ... ... руда ... ... ... отыра тау
бұрындысы шегіне көмеді.
Радиоактивті қалдықтардың келесі жиналуы мен сортталуы металл уранда
байыту мен шығару және ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі органикалық және неорганикалық ертінділер және
қайта өңдеуге ... ... ... ... ... ... радионуклидтерге негізделген сұйық қалдықтар пайда болады. Бұл сұйық
қалдықтар орташа және төмен белсенділерге жатады.
Қалдықтардың пайда болуының ... ... АЭС және ... ... ... Бұл тізбек бойынша отынның бөлінуі мен активация
процессі нәтижесінде және көлемі жағынан конструкциясы ... ... өте ... ... ... ыдырау кезеңі 1 секундтан мың жыл және
одан жоғары (трансуранды элементтер) дейінгі ... ... ... ... ... реакторлармен жұмыс кезінде үнемі пайда болатын,
құрамында игі газы және ... ... ... ... ... ... бар иод пен ... тұрады. Бұл газдар
100-150м газ шығаратын түтін ... ... ... ... ... өтеді және әртүрлі сүзгілерде ... ... ... ... ... қалдықтардың көлемі кемиді (кейбір
деректерде 10 есеге). АЭС ... ... және ... ... ... ... ... қатты және сұйық қалдықтар пайда ... және ... ... ... ... бұл қалдықтар
жылдар бойы радиоактивтілігі төмендегенше сақталады.
2. ... ... ... ЖОЮ ... ... ... жою ... актуалдығы уақытша
сақтау орнындағы пайдаланылған қалдықтардың үлкен көлемінің жиналуымен ... ... ... қондырғыларды пайдаланудан алып тастаумен
байланысты.
Мысалы, Францияда табиғаттың ... ... ... ... ... алу және оның ... белсенділігін химиялық,
электрохимиялық, физикалық әдістермен жою және оларды ластанған материалдар
орналасқан жерлерде пайдалану, ... ... ... ... ... және көшпелі станцияларды қайта өңдеуді құру жөніндегі зерттеу
проблемасын ... және ... ... ... ... ... фирмалар мен ұйымдар
іске асырады (көму орнын). Халықаралық тәжірибеде осындай фирмалардың
жұмысында және ... ... және ... ... ... орында радиоактивті қалдықтармен қатынасы программасын іске ... ... ... шешеді.
Кейбір мемлекеттерде (Канада, Финляндия, Швейцария, Швеция,
Ұлыбритания) қалдықтарды көмуге ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарды федералдық үкімет қарастырады
және шешеді немесе лицензиялайды.
Мысалы, неміс АЭС-ның қалдықтарын жою 1976 жылы ... ... ... ... ... басшылар заңға сүйене ... ... ... ... ... ... бай тәжірибесі бар радиоактивті заттармен
байланысты АЭС және басқада өндірістерде көптеген ... ... ... ... және ... бір ... ... жақын
болғандықтан радиоактивті қалдықтарды ... ... ... ... кезінде белгілі бір қызығушылықтар туғызды.
— — — — — — — — — — — — — — — — — — — — ... — — — — — — — — — — — ... — — — — ... — — — — — — — — — — — — — — — — — — — Көму — — — — — — — — — — — ... — — — — ... ... Радиоактивті қалдықтармен қатынасының нұсқаулары мен әдістері
2 суретте радиоактивті қалдықтармен қатынасының ... ... ... ... ... ... және орта ... /6/.
Ленинград облысының ядролық объектілеріндегі радиоактивті қалдықтармен
қатынасының этап бойынша жүйесі 3 суретте көрсетілген. ...... ... ... ... қалдықтарды қайта өңдеу жағдайы
мен технологиясына жауап беретін бұл жүйенің іске ... ... 4 ... ... ... ... ... тыс жинау мен
тасымалдау үшін мыналар қолданылуы ... ... ... үшін – ... ... жабдықталған
жинақ-контейнерлер, сонымен бірге өзбеттік бума түріндегі ... ... ... ... үшін – жинақ-контейнерлер немесе арнаулы цистерналар.
Жинақ контейнерлер бірнеше рет пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... ... мен конструкциясы радиоактивті
қалдықтардың типтері мен ... ... ... белсенділігімен анықталынады. Олар механикалық мықты болуы
керек. Сұйық ... ... ... ... ... ... ... сыйымдылыққа айдау үшін тетікті
қосуды қамтамасыз ететін ... ... және ... ... керек.
Жинақ–контейнерлерді толтыру сұйық радиоактивті қалдықтарды бөліп құю
мүмкіншілігін болдырмау жағдайда жүргізіледі. ... ... ... 100 ... (10 ... жоғары болмау керек.
Контейнерлердің сыртқы беті радиоактивті ластануы көрсетілген нормадан
жоғары болмауы ... және ... ... ... ... траншейн типті қоймаға
немесе жер асты камерасына салады. Бұндай қоймаларға ... ... ... қатты және сұйық радиоактивті қалдықтар көміледі.
Сурет 3. Радиоактивті қалдықтармен жұмыс жасау ... ... 4. ... қалдықтарды өңдеу схемасы
Олар алдын ала қарастырылған қауіпсіз жағдайда пайда болған жерлерінде
болуы ... ... ... көму жақсы дамыған. Ресей
территориясында, мысалға, көмуге дайындық кезінде радиоактивті қалдықтармен
қатынасты операциясын арнайы ... ... ... ... ... радиоактивті қалдықтардың бумаларын келесі параметрлер бойынша
бақылау жасау ... ... ... ... ... ... төзімділігі, бумалардың ішкі бетінде бирканың немесе
радиоактивті ... ... мен ... ... ... мәліметтері
жазылған басқада құжаттардың бар болуы, жер бетіндегі сәулелену мөлшерінің
күші, сыртқы ортаның ... ... ... мен оның ... ... және ... ... керек. Көму кезінде қысымына,
температурасына, ылғалдылығына, ... ... ... және ... ... ... ... жоғары белсенді қалдықтарды отынды қайта өңдеуден кейін
жер бетілік немесе жай қазылған металды немесе ... ... ... ... ... ... жоғары белсенді қалдықтар уақытша (20-
30 жыл) арнайы сыйымдылық қоймаларында сұйық күйінде ... ... ... ... және орта белсенді қалдықтар
өздігінен жану немесе қалдықтың жанғыштығымен ... ... ... ... температурада ғана тұрақты болады. Битумды қоспа қабаттануы ... ... ... ... ... ... 107 Гр ... жарылғыш газ бөледі.
Бетонның құрамындағы судың радиолизінен шыққан сутегі радиоактивті
қалдықтарды цементтеген кездеде ... ... ... /3/. ... ... ... тыс ... сулардың ықпалымен бетонның ыдырауы мүмкін
(коррозия) /7/.
Радионуклидтердің альфа және бета ... ... ... ... ... ... ... еніп кету қатері
тууы мүмкін. Мысалы, ... ... ... және ... пайда болуы мүмкін. Олар жабық энергиясын, механикалық
қасиеттерін өзгертуі, ... еру ... ... ... ... сақтайтын контейнерлер (отынның өзі секілді) 100
р/с дейін сәулеленуі мүмкін. Контейнерлердегі радионуклидтің пайда ... ... ... мен ... ... жылдамдығына байланысты
өсуі мүмкін /8/.
Челябинск-40 әскери өндірісіндегі сұйық қалдықтарды сақтауда ыдыстарды
салқындату ... ... ... Бір ... бойынша қалдықтардың кебуінен
химиялық жарылғыш заттар концентрациясынан жарылу қауіпі пайда болған. Бұл
Орал мен Сібірдің елеулі ... ... ... ... жарылысқа әкеліп соғуы мүмкін еді (журнал «Энергия» №1-3,10,11 ... ... ... 29.10.91).
Әртүрлі белсенді радиоактивті қалдықтар сақтау практикасы апатты
жағдайлар мен апаттар ... ... ... ... ... жөніндегі келесі негізгі спецификалық мәселелерді шешу ... ... ... ... газ өткіздірмеу, судан
оңашалау, радионуклидтерді таратпау, бақылау;
орта белсенді ... газ ... ... таратпау, бақылау;
төмен белсенді қалдықтар: судан оңашалау, радионуклидтерді таратпау,
бақылау.
Бұдан басқа, ... ... ... ... оның ішінде
трансуранды элементтер, байланысты түсінік – ядролық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... жағдай
радиоактивті қалдықтардағы бөлінгіш заттардың концентрациясы 100 л 50 ... ... ... ... көп өсуіне байланысты ... жер ... өмір сүру және ... ... ... ... ... жою керектігі туындап отыр.
Радиоактивті қалдықтарды көму ... ... ... ... құру және жоба ... ... ... аспектілерге мән берген:
1. Қалдықтарды шығару принципі, егер жоспарланған болса;
2. Жерге орнату, қабылдау және өңдеу, ... ... ... ... көмекші қондырғылар, көтергіштер, желдеткіштер және басқалар.
3. Қоймалардың орналасуы және ... су ... ... ... аз ... ... тәуелділік, негізгі формация шекарасының
тәуелділігі, ығысу мен басқада геологиялық құрылымның тәуелділігі.
4. Қоймаларға түсу кезіндегі барлық есептерін ... ... ... ... ... ... мөлшері, қайта орауға берілген қорлар, қалдықтарға кірер жол.
Қоймаларды пайдалану кезінде келесі тәсілдерді пайдалану ... ... ... ... және ... сәйкестендіруді қайталау;
б) қалдықтарды орналастыру;
в) ұңғымаларды және қуыстарды бітеу;
г) мәліметтерді тіркеу;
д) ... ... ... жағдайдағы шаралар:
а) жұмысшыларды қорғау, көшіру т.б.;
б) апат салдарын жою – активтілігін ... апат ... жою ... ... қойма мен буфер аймағының радиологиялық, механикалық, жылу және
гидрологиялық сипаттамасы.
б) шеттетілген жердің биосфераға әсері.
Толық толтырылғаннан кейінгі шаралар:
а) ... қою ... ... ... ... ... ... таңбалау тәртібі;
г) қоршаған ортаны ұзақ уақыт тексеру тәртібі.
Қойма – қорымды толтырғаннан кейін оған бару ... ... ... бар. ... ... жапқаннан кейін оған қайта
барудың ешқандай реті жоқ ... ... ... жапқаннан кейін
бақылап тұру үшін оған кіру жолы болу керек дейді. Бұл мәселеде МАГАТЭ-нің
позициясы – ... ... оны ... ... ... ... ғылыми – техникалық негізделуі мен оның құрылысы ... ... ... ... ... /9/. ... ... бөлектеу тәсілдері көму ... табу ... ... ... бір ... ... ... қалдықтарды көму
философиясы байқалады. Кейбір елдер төменгі және орта ... ... ... қабаттарында көмуге болады десе, басқалары
қалдықтың барлық түрлерінде ... ... ... (жер ... көму ... ... /10/. ... және терең емес көму
бағдарламасының айырмасына әртүрлі факторлар кіреді. Оның ... ... ... белсенді қалдықтар мен орта белсенді қалдықтарды терең емес
көму жүйесі ... ... ... ... және осы ... ішінде
лицензиялау мен реттеуде бастап сақтаудың аралық тәсілдері ретінде қабылдау
сияқты қиындықтар жеткілікті. Ал тереңге көмудің тәжірибесі ... ... ... ... ... ... категорияларын сақтау
қоймалары құрылысының оптимизациясы, қауіпсіздікті жоғарлату, ... ... ... ... ортаға әсерін төмендетуі
бойынша жұмыстар жүргізілуде.
Шартқа сәкестендірілген жоғары белсенді қалдықтармен шығатын отындарды
соңғы көмудің ... ... ... технологиясы 2000-2020 жылдар
аралығында болатындығы күтілуде.
Радиоактивті қалдықтармен қатысы кезіндегі пайдаланылған технологиялар
қатарына ... ... ... сақтау (мысалы, қысқа уақытқа
және ұзақ уақытқа) және өңдеу кіреді.
Көп барьерлі қорғау принципіне негізделген биосферадан алыстату үшін
радиоактвті қалдықтарды ... ... ... ... болады:
1. Қалдықтарды жинау және сорттау;
2. Қалдықтарды уақытша сақтау;
3. Қалдықтарды шартқа сәйкестендіру, сақтауға ыңғайлы етіп сұйық және
біртіндеп қатты қалдықтарды ... ... ... және көму ... үшін ... ... шеттету және контейнерге салу, қатты
қалдықтар үшін өртеу, ... ... ... және контейнерге
салу);
4. Шартқа сәйкестендірген қалдықтарды уақытша көму;
5. Көму орнына қалдықтары бар бумаларды тасымалдау;
6. Радиоактивті ... ... ... көму.
Отынмен қарым-қатынас екі айрықша белгіленген бағытта белгіленген:
- шартқа сәйкес пайдаланылған отынды ... ... ... ... ... ... қайта өңдеу үшін бөлінетін материалдарды
(плутоний-239 және уран-235) және отын ... ... ... қалған қалдықты көму.
Пайдаланған отынды және басқада жоғары белсенді қалдықтарды ... мен көму ... әр ... ұлттық жоспары 3 ... ал ... көму ... жұмыстардың жағдайы 4 кестеде
берілген /11/.
Қазіргі уақытта көптеген мемлекеттерде отынды химиялық ... ... ... ... қарастырылған, яғни 5-50 жылға сақтау соңғы көмуге дұрыс
дайындауға мүмкіндік береді.
3 кесте
Пайдаланған отынды және жоғары белсенді қалдықтарды өңдеу мен ... ... ... жоспар
|Елдер |Геологиял|Жыныс түрі ... ... ... |
| |ық | | ... |
| ... | ... қалдықтар |
| |а көму | | | |
| | | ... |шет | |
| | | | ... ... |+ ... |+ | ... ... ... |+ | |+ |+ ... блоктар |
|Үндістан |+ ... |+ | ... ... ... |+ |тұз, саз | | | ... |+ |туф | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... |+ |тұз, |+ |+ ... блоктар |
| | ... | | | |
| | |саз, | | | ... |+ ... | |+ ... ... |
| | ... | | | |
| | | | | | ... |+ ... | |+ ... ... |
| | ... | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... |+ ... |+ |+ ... ... |
| | ... тас, | | | |
| | |туф | | | |
| | | | | | |
4 ... ... ... ... белсенді қалдықтарды әлемнің әр
елдерінде жер астына көмуі бойынша ... ... ... ... объектілері |Жер асты ... |
| | ... |
| ... ... |Жер асты |Құрылыс ... |
| ... ... ... | | |
| | | ... ... | |
| | | ... | |
| | | |жыл) | | ... |+ | | | | ... |+ | | |+ |+ ... |+ | | | | ... |+ | | | | ... |+ | | |+ |+ ... |+ | |2005 | | ... |+ | |2020 |+ |+ ... |+ | | | | ... |+ |+ |2003 |+ | ... |+ |+ |2009 | | ... |+ |+ |2020 |+ |+ ... |+ |+ |2020 |+ |+ ... |+ |+ |2020 | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... ... ... ... ... кезде соңғы көмуге белсенділігі түрлі деңгейдегі радиоактивті
қалдықтардың ... ... ... Шын ... бұл ... ... ... ұзақтығымен шамалас келетін көп уақыт аралығында ішкі
әсер етушілікке ... ... және ... ... қалдықтарды өндірістік
пайдаланылмаған методика бойынша түрлі әдістермен қатты ... ... ... бұл ... де ... ... ... процессі үнемі
жетілдіріп отырады. Көп қолданылатыны келесі әдістер:
Радиоактивті газдар криогенді техникалармен төмен ... ... ... ... ... ... ... қалдықтар қосылған жеріндегі құрамында байланған ... Онда газ ... ... ... бар ... ішкі
молекулярлы күштерінің есебімен ұсталынып қалады.
Жоғары белсенді ... ... ... буландыру арқылы
тазартады, содан кейін шыны ... ... ... ал шыны ... алмасуды жақсарту үшін металл матрицаларға жиі қосады. Сұйық орта
белсенді ... ... ... ... ... ... керамикада
қатайтады, ал төмен белсенді радиоактивті қалдықтарды битумдермен
араластырып жібереді ... ... ... ... ... 20% ... таблетка
түріндегі формаға келтіреді немесе ұнтақ түрінде буады. Битумделген ... ... ... ... толтырады, олар 350°С температураға
дейін де тұрақты болады.
1 м³ сұйықтықтан шыққан ... ... ... ... ... шыққан көлеміне сәкес келетін қатаюы кезінен
3,6 есеге, бетондағыдан 10 есеге төмен болатын 0,2-0,3 м³ ... ... Ал ... ... ... 100 және ... сәкес келеді. Боросиликатты және фосфатты шыныдан басқа басқада шыны
тәрізді жоғары температурада еритін қоспалар «Синрок» технологиясы ... ... ... ... ... ... ... негізіндегі
керамика және басқалар қолданылады.
Жоғары және орта ... ... ... ... буады. Қолайсыз түзілістерді кеседі, үлкен мөлшердегі
мономенттерді уатады. ... ... ... ... ... және ... қатты радиоактивті қалдықтарды тотықтырғышқа ... ... ... ... қосады.
Осылайша, радиоактивті қалдықтарды көмуге дайындау кезіндегі
нәтижелерден кейде қалдықтардың ... ... ... ... ... сұйық және салқындатылған қатты ... ... ... ... көмуге арналған радиоактивті қалдықтардың
физико – химиялық құрамы жиі белсенділік көрсетеді.
Радиоактивті қалдықтарды көму ... ... ... ... ... қолданған. Ең ... ... ... ... ... ... 1000 ... жоғары
ұзақ өмір сүретін өнімдер) жеке фракцияға бөледі, жартылай ыдырау кезеңі
бірнеше жылға ... ... ... ... Жоғарғы белсенді
қалдықтардан бөлінген изотоптарды ... ... ... ... ... ... Қатайтылған қалдықтарды түпкілікті көму
алдында арнайы контейнерлерге, бөшкелерге, барабандарға, қораптарға ... ... ... ... қалдықтарды дайындаудың қосымша
нақты мысалы ретінде ... ... ... «Три – Майл – ... ... ... өнімдерді бөлу адсорбциясы үшін бейорганикалық материал – цеолит
қолданылған. Адсорбциаланған радиоактивті ... ... ... соза отырып, цеолиттің бөлігін белгілі бір ... ... 1323К ... ... ... және шыны блок ... салқындатады. Нәтижесінде тиімді байланысқан радиобелсенділік
пайда ... ... ... ... ... бетонды контейнерлерге салып,
көмуге жіберіледі. Бұл кезде ... ... ... ... ішкі ... болаттан жасалып, коррозияға қарсы эпоксидті
жабылған құрыштан жасалған бетоннан жасалған биіктігі 2,1 м және ені 1,5 ... ... ... ... сәйкес жасалған. Қайта ... ... ... ... ... ... ... орта және төмен белсенді радиоактивті қалдықтар: ертінділерді
жинау және орташаланған ертіндіні құрамында 200-300 г/л дейін тұз ... ... 40-50% ... ... ... ... ... дейін
конденсатты ион алмастыру арқылы тазалау; атмосфераға шығармас бұрын газ
фазаларын тазалау; көлемі 200 л ... ... ... ... орайды;
б) Орта және төмен белсенді қатты радиоактивті қалдықтар: ластануына
қарай топқа және қайта өңдеу әдістері бойынша жинау және ... ... ... ... ... ... белсенді қалдықтарды ыссы күйінде
тайлау; жанбайтын төмен белсенді қалдықтарды салқын күйінде айрықша тайлау;
өңделмейтін ... және орта ... ... үзі және ... ... орта ... ... көлемі 200 л бөшкеге өлшеп, орау; өңделген
және өңделмейтін ... және орта ... ... ... бір ... ... ... салқындатылған және өңделмейтін
қалдықтары бар контейнерлерді көмуге жіберу;
в) Қатты ... ... ... ... ... ... үзу және ... үзілген қалдықтарды ... ... ашық ... ... ... ... металл контейнерлерде (бөшкелер) құйып, жамап ... ... ... ... ... ... (5
кесте). АЭС-нан шығатын салқындатылған радиоактивті ... ... үшін ... ... ... болаттан жасалған бөшкелер қолайлы.
Төменгі және орта белсенді қалдықтар үшін қосымша ... ... ... ... ... (НЗК) қолданылады. Контейнерлерге төрт
салқындататын радиоактивті қалдықтар бөшкелер сиятындай етіп ... ... ... ... ... қорғаныспен қамтамасыз етеді. НЗК
контейнерлерді көму орындарына жеткізу үшін ... ... ...... ... және орта ... қалдықтар үшін
тасымалданатын оранған жинақтың жалпы салмағы ... 12 т ... ... ... ... ... ... бетонды БК
контейнерлері құрамында жоғарғы белсенді қалдықтар бар болаттан жасалған
бөшкелерге орналастыруға арналған. БК ... көму ... В ... ... ... ... Жоғарғы белсенді қалдықтар
үшін жинақтың жалпы көлемі 7,5 т құрайды.
Сонымен бірге БК ... орта ... ... ... ... Орта белсенді қалдықтар үшін транспортты – технологиялық
операцияның кейбір көлемін үлкейту мен ... ... ... ету ... ... жүкті тиеу мен түсіру механизмдерінің
қажеттілігін төмендетуге көмектеседі.
5 кесте
Радиоактивті қалдықтардың жер астына көмуді жүзеге асыру ... ... ... ... (БТЖ) ... ... ... мм|биікті|қорған|толық|
|ың түрлері| |белгіленген |ғы, | |гі, ... ... |
| | ... |мм | | | ... | | | | | | |ғы, ... ... |Қатайтылға және |600 |- |900 |5 |0,5 ... ... ... | | | | | ... | ... | | | | ... | |0,2 м³ ... | | | | | |
| | ... үшін| | | | | |
| | ... ... | | | | | |
| |НЗК ... ... |1350 |1750 |1750 |200 |6,7 |
| ... ... төрт | | | | | |
| ... |бөшкені | | | | | |
| | ... ... | | | | |
| | |НЗК ... | |1900 | | | |
| |А ... ... ... | | | | |
| ... ... |1450 | |1900 |20 |2,8 |
| ... ... | | | | |
| ... |ЖБҚ 0,2м³ | |- | | | |
| ... ... ... | | | | |
| ... |Қалдықтар |600 | |900 |5 |0,5 ... | ... бір | | | | | ... | ... | | | | | ... | ... ... |- | | | ... |БК ... |БК | | | | | |
| ... ... |1400 | |1700 |20 |1,8 |
| ... |орналастыру үшін| | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | |- | | | |
| | | | | | | | |
| |В ... | |1500 | |4900 |165 |25,0 |
| ... | | | | | |
| |тал | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | | | | | | | ... ені мен ... және төменгі қабырғасының қалыңдығы 650 мм,
қақпағы 50 мм болатын бетон контейнер 300 кг дейін ... ... ... ... ішкі ... ... ... 6 мм
болатын полиэтилен қабатымен жабылған. Себебі ісініп кететін ... ... ... ... ... материалына
(құрамына) әсер етуінің алдын алады.
Контейнерлерді су асты қабатында ұзақ уақыт орналастырып, ... ... ... әсер ... ... ... бір уақыт
өткеннен кейін радиоактивті қалдықтарды көзбен шолып өлшеп және ... ... ... Судың сынамаларына гамма – ... ... ... жасайды. Химиялық анализ кезінде құрамындағы ... ... ... ... ... ... хлор ... сонымен
бірге күкірттің қалдығын және кремнийдің тотығын, судың ... ... ... ... ... зерттеулер нәтижесінде контейнерлердің
салмағы мен көлемінің өзгермегені ... ... ... ... қалыпты пайдалану шарты үшін
радиациялық қауіпсіз ... ... ... ... ... ... тарау қуатын, қоршаған ортаға газтәрізді заттардың
таралуын ... ... ... ... ... ... рауалы
қалдықтардың сандық белгісін қолдана отырып ... ... ... ... ... ... концентрациясын соның ішінде
қалдықтардың пішінін, пайдаланылған контейнерлердің ... ... бос ... толтыратын адсорбциялау түрлерін есептеуге болады
/12/.
Қалдықтарды буып ораудың алдында ең әуелі олардың ... мен ... есеп ... көму ... ... ... барлық нұсқаларын
есепке алу қажет, сонымен бірге көму шартының ... бұза ... ... ... болжау қажет.
Бүкіл әлемде радиоактивті заттармен жұмыс жасайтын мамандандырылған
фирмаларда ... ... ... ... жаңа ... және ... ... әдісті жарату бойынша кең ... ... ... ... қалдықтарды өңдеу әдістері дамуда,
яғни электрліфильтрлеу, құрғату және ... ... ... ... /13/. 1991 жылы ... ... толық
масштабты өндірістік құрылғы құрылды.
Осы қарастырылғаннан басқа көмуге дайындайтын спецификалық әдістерді
қарастыратын қалдықтардың ... ... бар. Бұл – ... ... ... ... ... ҚАЛДЫҚТАРДЫ ЖЕР АСТЫНДА КӨМУДІҢ ЖАЛПЫ МАҚСАТЫ
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... үшін қолайлы жерлердің жоқтығынан табиғи суларға жіберу
туралы шешім ... ... ... жою ... ... және барлық елдер бұл тәсілден бас тарты.
Радиоактивті қалдықтарды жер ... ... ... ... құрылыстарға сәкес келеді. Улы газдар, ертінділер, қышқылды ... ... ... планетамыздың терең жерлеріне көмілген. Зиянды
химиялық ертінділер ... ... ... ... адам ... қауіпті элементтер қатары бар жерлерді құрайды. Бірақта мұндай
объектілердің жер астында орналасуы биосфера үшін қауіпсіз.
МАГАТЭ ... ... ... көму ... кеңес беру
топтарының сипаттамалары бойынша «жер ... ... ... жер ... ... барлық түрлерін, терең емес бос жыныста ... ... ... ... ... көмуге дейінгілердің барлығы кіру
қажет. Көмудің басты шарты мен негізгі мәні радионуклидтердің ... мен ... ... келгенше биосфераға түсуін болдырмау қажет.
Жер астында көмуге жарайтын ... ... ... ... отынды пайдаланғанда шығатын жоғары белсенді қалдықтар;
б) отынның қабығы және техникалық ... ... орта ... ... ... ... ... трансуранды қалдықтар;
е) бөлінген газдар;
ж) қондырғылардың зақымдалған бөлігі, сынақтар және приборлар;
з) ... ... ... ... деп ... ... радиоактивті қалдықтарды айырып көму неғұрлым
мақсатқа сәйкес келеді. МАГАТЭ-нің комиссиясының ... ... ... ... қатты радиоактивті қалдықтарды терең емес жерлерде орналастыру;
б) қатты және ... ... ... ... ораналастыру;
в) қатты қалдықтарды жыныс сілемдерінің қуысында орналастыру;
г) сұйық қалдықтарды жыныс қабатында сумен басып тығыздау;
д) ұзақ өмір сүретін қатты ... ... ... ... ... ... ... ережелеріне сәкес көму тәсілдерін таңдау кезінде келесі
жағдайлар дәлелденуі керек:
а) алдына ... ... ... ... ... ... барлық түрлері арасындағы әрекеттестік бойынша реттеу қызметті;
б) аймақты таңдау;
в) қалдықтардың жарамды критерилері;
г) жобалау және құрылысы;
д) пайдалану және жұмысты аяқтау.
Көму орындарын ... ... ... шешу ... екі тенденция
қолданылады. Олар: «аймақтық» және ... /15/. ... ... ... көму үшін сәйкесті жағдайлар кездесе бермейді. Бір
орында ... ... ... ... ... ... проблемасы үлкен көлемді радиоактивті қалдықтарды
қауіпсіз және үнемді етіп тасымалдау болып табылады. ... ... ... ... ... жер ... ... негіздеу бойынша
ғылыми – зерттеу кешені мен тәжірибелек – конструкциялық жұмыстар болып
табылады. Радиоактивті ... ... ... кезінде жер
астындағы құрылысқа жер асты суының әсер ету ... және ... ... ... ... шаралардың қолданылуы маңызды /16/. Жер
суының көріну қаупі кезінде арнайы инженерлік шаралар ... ... ... мен күресуде таңдалған әдістер ядролық энергетикада жер
асты объектілері үшін шет елдерде ... ... ... ... жер асты ... ... ... жағдайларды
қамтамасыз ету үшін қорғаудың көп барьерлі концепциясы жалпы қабылданған.
Ол көздердің ... ... ... ... ... ... ... бақылап отырады. Концепцияның жүзеге ... 5 ... ... ... | ... ... ... №1 ... | ... | ... | ... ... ... ... №2 ... ... | ... қабырғалы | ... ... | ... ... ... №3 ... | ... | ... ... | ... ... | ... | ... сы ... тежеу |Қорғау барьері №4 ... ... | ... орау | |
5 ... ... ... ... қалдықтарды
орналастыру көп барьерлі принципі
Барьерлер радионуклидтерді ұстап ... және ... ... ... ... ... ... көп болса және
оралдың мөлшері және олардың ұстап тұру ... ... ... ... ... енуі төмен болады.
Барьерлер екі негізгі типке бөлінеді: инженерлік және ... ... ... ... – радиоактивті заттар, металл контейнері
және контейнер мен геологиялық (жер үсті ... жер ... орта ... ... ... ... тұрады. Қатты қалдықтардан тұратын
консервілеуші (бұзылмайтындай ету) матрица бірінші барьер болып ... ... ... матрица орналасқан металл контейнер. Контейнерлер
мен ... ... ... ... ... ... коррозиялық тұрақтылығы талапқа сай болу керек. Үшінші ... ... ... мен жер асты ... ... ... толтыратын материалдар атқарады.
Барьерлердің тиімділігі қорымдардың жойылғанға дейінгі уақытымен
анықталады. Әдетте ... ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтанда олар қорымдарды пайдаланғанға
деінгі уақытша барьер болып есептелінеді.
Ұзақ уақыт ішінде қалдықтардың физико – ... ... ... ... ... ең ... ... қуысқа дейін түрінің
өзгерпеуін қамтамасыз етеді.
Көбіне сенімді барьер деп ... ... және ... құйылған
аралық матрицаларды есептейді. Өйткені олар жасанды материалдардан жасалған
барьерлерге қарағанда тұрақты болады.
Соңғы кезде ... ... ... ... ... ... түрлі жағдайда пайдалану көбейген. 6, 7 суреттерде үңгірлерде,
ұңғымаларда және ... ... ... ... ... қалдықтарды
көмудің схемасы көрсетілген. Ұзақ уақытты барьерлер жүйесінде қалдықтардың
көмілмей қалуы мүмкін емес. Тіпті, қауіпті деген қалдықтар ... ... ... ішінде Германияда, Швецарияда, Канадада қалдықтары бар
бумаларды қорғау кешенінде сілем ... ... және ... ... ... ... деп саналады /16/.
Сурет 6. Қатты қалдықтардың көмуінде пайдаланатын көп барьерлі жүйе
Сурет 7. Ұңғымаларда өндіруде жоғары белсенді ... ... ... ... ... жер асты ... орналасу
аймағының, сонымен бірге олардың конструкциясын, ... ... ... ... ... ... орындарын
таңдауды анықтайтын факторлар:
- жыныс сілемдерін ... ... ... ... және ... ... ... қоршап тұрған тау жыныстары сілемдерінде гидрогеологиялық
процесстер;
- Жыныс сілемдерінде көмілетін қалдықтардың ... ... ... ... және пайда болған процесстердің бұзылуының сол кезде
туындауы;
- Инженерлік барьер ... ... ... ... ... ... барьерлерді құру туралы сұрақтарға МАГАТЭ актуалды мәселе
ретінде қарастыруда. Бұл өңдеу жұмыстарымен және ... ... ... ... ... жасап жатқан мамандарға қазіргі халықаралық
ережелерді, критерилерді және нормаларды есепке ... ... ... ... осы ... ... ... қанағаттандыратын негізгі
сапасы мыналар: жылу беруі және оның тау сілемдерінде ... жер ... ... және ... ... ... ... газдарға кедергі
болу, радионуклидтерді ұстап қалу, тектоникалық және технологиялық күштің
әсері ... тау ... және ... қорымдардың элементерінің
бұзылуына және түрлерінің өзгеруіне жол бермейді.
Радиоактивті ... ... ... практикада қысқа
өмір сүретін изотоптары бар төмен белсенді қалдықтарды жер беті ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары
бар алдын ала дайындалған бумалар салынатын әлсіз көмілген траншейндер мен
бункерлер қорымдар ... ... ... қатты, қатайтылған (цементелген,
битумделген) қалдықтарды орға көму кезінде ... ... ... ... ... салыстырмалы бета – белсенділігі 370 кБк/кг (10/-5/
Ku/кг), цементелген ... – 370 ... ... ... ... (10/-4/Ku/кг) аспауы керек;
- ордың тереңдігі 5м, битумды блоктың төселу қалыңдығы -3м кем ... ... ... ... уақ және ... түйіршікті қалыңдығы
10м кем болмайтын тұндырма жыныс орналасу қажет;
- цементті және ... ... ... маусымдық тоңдану
қалыңдығынан төмен жерде орналасу керек.
Көптеген мемлекеттерде радиоактивті ... ... ... ... тартпаушылықтың бір нұсқасы ретінде ұңғымаларды қорымда
көму қарастырылуда. Бұл бағытта ... ... ... ... ... ... жүргізуде. Ұңғымаларды тасты жыныста, тұзды
формацияда, сазды жерлерде ... Олар жеке ... және ... ... ... көму үшін ... ... (8 сурет) немесе жер асты
құрылысының бір бөлігі болып табылады (9 сурет).
Қазіргі уақытта қорымдар мен қоймаларға ... ... ... ... ... құрылуы үшін қажетті белгілі геологиялық
формациялар таңдалды, радиоактивті қалдықтардың аралас жыныстарға ... ... әсер ... ... ... ... ... жағдайлар үшін
орындалды, мамандардың айтуынша радиоактивті қалдықтарды көмудің соңғы
сатысының мерзімі 1000 ... ... ... ... 8. ... бетте бұрғыланған тік скважинаның қатты қалдықтардың
ұңғыма схемасы
Сурет 9. Жылу ... ... ... арналған немесе жер асты
құрылысының тік скважиналар
Қажетті және маңызды жағдайлар қорымдар мен қоймаларда радиоактивті
қалдықтардың ... ... ... жете ... сонымен
қатар, осы объектілерге жақын жатқан әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... негізгі талаптар
Көптеген Еуропа елдері үшін қазіргі атом электр станцияларының және
электроэнергиясының импортының санының кемуі ... ... ... әсерлі. Қазіргі уақытта қоғамдағы басты ... ... ... электр энергиясын алу процесі емес, радиоактивті қалдықтардың
жиналуы және оны қауіпсіз етіп сақтау немесе осы ... ... ... шешімдердің жоқтығы болып отыр. 30 жылға дейін жартылай ыдырайтын
(соның ішінде Cs-137, Sr-90) радиоактивті ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі керек. Осы уақыт ішінде оның белсенділігі
1000 есеге дейін кемиді.
Қорымдарды мұқият құру қажеттігі ... ... ... ... ... қорғау төтенше жағдайлардың болуынан көрінеді. Осы преамбула бір
мақсатқа негізделеді, яғни ғылым мен техника түрлі токсинді ... ... ... ... сақтау мен көмудің қауіпсіздігі үшін
білім мен технологияның жиынтығынан тұрады.
Радиоактивті қалдықтарды сақтау мен көму ... ... ... ... ... ... ... Осы принциптерден шығатыны
әлемдік практикада жартылай ыдырау 30 жылға дейінгі радионуклидтер басым,
төмен және орта ... ... ... қолдану қабылданған. Ұзақ өмір
сүретін альфа сәулелі ... ... ... ... ... ... дейін төмендеуі 10 және 100 мың жылға дейін
жүреді. Осы мерзімге дейін ... ... ... ... ... ... ... сарапшыларының пікірінше ұзақ өмір сүретін
радиоактивті қалдықтардың жоғары ... ... ... ... изоляциясын шешу проблемасы геологиялық формацияда олардың жер асты
көму тәсілдерін дамытуда болып табылады. Көп ... ... ... ... ... келді: минералдық құрамына, механикалық
және температуралық теңдігі және гидрофизикалық мінездемесіне ... ... үшін ... ... бәрінінде тасты ... ... және ... ... ... ... тұз
(NaCL) басқа жыныстарға қарағанда біршама созылмалы келеді және жоғары
жатқан қабатына әсер ... ... ... жиі кездеседі. Тұздың
созылымдылығы топырақта жарылу тектоникалық әсерден ... ... ... газ бен ... өткізбейтіндей күйге келтіреді. Магматикалық
және метаморфологиялық жыныстар – граниттер, ... ... ... ... ... көму үшін ... орта сапасында қаралады. Олар
ұзақ мерзімді тұрақтылығына, салыстырмалы жағының жылу ... ... ... ... ... және ... құрамды және шығу тегі
бар туфтар, соның ішінде цеолиттер аса қажетті болып ... Саз ... ... тізбектің кесілген жері жатады. Олардың ... ... ... ... бар. ... ... белсенді
қалдықтарды көму үшін олардың қажеттері төмен, өйткені жылу желісі аз ... ... ... өзгерумен байланысты. Құм және ... ... ... ... ... жер асты сулары үшін
қолданады.
3.2. Радиоактивті қалдықтарды көму әдістері мен ... ... ... ... әсер ... үшін ... ... әдістері мен тәсілдері бар. Қатты, сұйық, газтәрізді қалдықтардың
жеке – жеке әдістері де, ... де ... ... ... ... сүзгі арқылы өткізіп, ұзын трубалар арқылы қоршаған
ауаға ... ... ... жер ... ... ... шекті
концентрацияға жетеді деп болжанған және де газтәрізді өнімдер қысқа ... ... ... мөлшері өте азғантай газдар үшін шекті
рауалы концентрациясы 2·10-9 Ku/л құрайды. Технологиялық процессі жылу
таратушыда ... және онда ... ... газдардың жойылып отыруын
бақылап отырады.
Контурдан және технологиялық ... ... ... ... N, H тұрады. Олар су буы және газтәрізді өнімдердің ... ... ... ... Бұл газдардың белсенділігі айтарлықтай жоғары,
сондықтан оларды атмосфераға тастамас ... ... ... яғни табиғи
ыдырау есебіне дейін белсенділігі азайғанша ұстап тұрады.
Сұйық қалдықтар арнайы сыйымдылыққа ... ... ... тұрады.
Сұйықтықтың дезактивациясы үшін ағынды суларды тазалау технологиясында
мынандай әдістер қолданылады:
1. Химиялық (тұнбаға түсіру, коагуляция);
2. ...... ... ... ... ... ... дистилляция).
Ал, қатты жоғары белсенді қалдықтар әйнектеледі. Бұндай ... ... ... ... отын ... ... болып, бөлінген
өнімнен (стронций, цезий және басқалар) және трансуран элементтерінен (
нептуний, ... және ... ... ... шыны ... қосып тот
баспайтын құрыштан жасалған ... ... ... да, ... ... ... ... құрғақ шақтыда уақытша
сақтайды. Контейнерлер мен оған салынған қалдықтардың химиялық сәйкестігі,
контейнердің мықтылығы, коррозиялық ... ... сай ... ... ... ... тот баспайтын болаттан жасалған контейнерге құйып,
ауа өтпейтіндей етіп бітейді. Егер бірінші контейнердің құрамын ұзақ ... ... ... ... үшін тот ... ... немесе мыс
қортпасынан жасалған екінші контейнерге ... ... (10 ... 10. Жоғары белсенді қалдықтарға арналған контейнер
Контейнерлер мен жер асты ... ... ... үстіңгі
жарлары арасындағы кеңістікті толтыратын ... көп ... яғни олар ... ... ... ... жылулық
әсерін азайтады, оларға жер асты суы мен су айналымының кіруін тарылтады.
Саңылаудағы ... ... ... ... және ... ... ... қайта бөлінуіне жағдай туғызады.
Контейнерлер мен матрицаның ... ... ... ұзақ ... ... ... ұстауға мүмкіндік туғызатын
толтырудың соңғы қолданысы маңызды ... ... ... ... ... ... ... кен орны
геологиялық формацияның үш типін көрсетті. Олар саз балшық (аллювый), тасты
жыныс (гранит, ... ... ... тұз. ... бәрі кең таралған,
жеткілікті аумақ пен қабаттардың қалыңдығына ие.
Саз балшық жер үсті ... ... ... ... өмір сүретін
радионуклидтермен салыстырғанда орташа белсенді қалдықтарды көму бөлімдері
үшін ... ал ... ... және ... тұз – ұзақ өмір ... бар радиоактивті қалдықтарды және белсенділігі жоғары
радиоактивті қалдықтарды ... көму ... ... үшін ... миграциялаушы суы жоқ тұзды сілемдер ең қолайлы. Онда газтәрізді
және сұйық қоспалар жоқ. Олар ... жылу ... ... ... жоғарырақ радиоактивті қалдықтарды көмуге болады.
Радиоактивті қалдықтардың барлық түрлерін көму үшін ... ... өте ... емес ... ... Белсенділігі орташа және төмен
қалдықтарды жер асты орнында ақтара төгуге немесе бөшкеге немесе конистрге
салуға ... ал ... ... ... ... ... және
жердің горизонтальды бойымен қазылған орынға негіздеп ұңғымаларға түсіреді.
Белсенділігі төмен немесе орта қалдықтарды сақтау кезінде жар ... ... ... ... ... булануы мен
минералдардың ыдырауы жүрмейді. Керісінше, белсенділігі жоғары қалдықтардан
жылудың бөлінуі радионуклидтерді реттейтін тұздардың еруіне және ... ... ... Тасты жыныста да ерітінді зонасын жасауға болады.
Оны қуаттылығы 5 кТ ... жер асты ... ... қуыстарда
қалдықтарды көму проектілерінің біріне қолданылады. Судың ... ... пен ... қызуы нәтижесінде жыныстың еруі жүреді, соңында қатты
радиоактивті қалдықтарды көму жүреді, ... ... ... ... жер ... ... ... ҚАЛДЫҚТАРДЫ ЖЕР АСТЫНА КӨМУДІҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІНІҢ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
4.1. Зерттеудің кезеңдері және ... ... ... жер астына көму жобасы сияқты күрделі
техникалық жобаларды іске асырудың негізгі ... ... деп шет ... ... техникалық және ғылыми ерекшеліктерді атайды, сонымен бірге
қабылдайтын шешімнің қауіпсіздігін дәлелдеу, ... және ... ... ... қол ... ... табылады /18/.
Бұл бөлімде әлемдік тәжірибе негізінде радиоактивті ... ... көму ... ... ... ... оңашалау мәселелерін шешу
кезіндегі сапасы мен уақыт бойынша қажетті ... ... ... Бұл ... ... ... ... жүйесін екі өлшемде
бағалауға мүмкіндік береді.
О.Л. Кедровский мен ... шет ... ... ... ... ... көму мәселелерімен байланысты ғылыми
зерттеулерінің алты этапы құрылды.
1-ші этапында дайындық сатысы қолда бар ... және ... ... ... ... ... үшін жер ... алдын ала негіздеу мүмкіндіктерін орындайды.
2-ші этап қолайлы геологиялық аймақтарды ... және ... ... ... алумен байланысты.
3-ші этапта табылған аймақтарда геофизикалық және ... ... ... ... ... ... қорымдарды орналастыратын нақты жыныс
сілемдерінде арнайы жер асты лабораториясын жүргізу қарастырылады. Бұл ... ... ...... қасиеті, реология, құрылымы,
ылғалдылығы, сіңімділігі, жылулық қасиеті және ... ... ... ... тау ... аймақтан аймаққа ауысатын бір түрге ие болсада
кең ... ... ... ... ... жер астында көмуіне ... ... ... және ... процесстердің өзгеше ерекшелегі табиғи орта ... ... ... ... ... бұл оның
қайталануына құбылмалылығына, біртекті еместердің ... ... ... формацияда радиоактивті қалдықтарды оңашалайтын техникалық
шешімдерді сенімді түрде өңдеу ... ... ... ... ... ... және ... жағдайда ондағы процесстердің ағымы болып
табылады. Мұндай мәліметтер қорымдардың ... ... ... ... жер асты ... ғылыми зерттеу программасына
сәйкесті жұмыстардың қортынды кезінде алынуы мүмкін.
Радиоактивті қалдықтарды оңашалау бойынша ірі жер асты кешенін ... ... ... ... арнайы жер асты лабораторияларын
құру шет елдерде өткізілген жер астында көму саласында ғылыми – техникалық
саясатқа ... ... ... ... лаборатория салу, онда зерттеу жұмыстарын жүргізу ғылыми –
техникалық саясаттың ... және ... ... болып табылады. Шет
елдегі жер асты лабораториясында ... ...... ... ... О.Л. ... мен И.Ю. Шищицтің ойынша
мұндай лабораторияларды зерттеудегі негізгі сұрақтары мыналар:
- Жыныстың геологиялық құрылымы жөнінде ... ... алу ... ... ... қол ... Араласқан жыныстардың жылулық механикалық, сорбциондық және ... ... ... мен ... ... мен ... өзгеруіне
технологиялық күштердің (жылулық, радиациялық және химиялық әсерлері)
әсерін зерттеу;
- ... ... ... ... және ... ... зерттеу;
- Нақты қалдықтарды көму кезінде тау ... ... ... ... ... ... қалдықтардың және олардың бумаларының ... ... ... ... кезінде жұмыстарды сәулеленуден ... мен ... ... Қалдықтармен жұмыс жасайтын және оларды іс жүзінде жер ... ... ... мен ... зерттеу.
5 және 6 этапы қорымдарды пайдалану және сақтау процесстерінде
қабылданатын ... ... ... ... ... ... зерттеулер ұзақ уақытты қамтиды. Зерттеулердің соның ... ... ... ... ... жер астына көму тәсілдері,
құралдары және ... ... ... күрделі, көпфакторлы, геотехникалы
жүйелі кешенді үлгі қалыптасады. Кешенді үлгі /19/:
1. Табиғи шарттардың ... ... ... ...... үлгі ... аймақтары геолого – гидрологиялық үлгі
- аймақтың геомеханикалық үлгісі
- аймақтың геолого – техникалық ... Көму ... ... ... ... үлгісі
- миграциялау үлгісі
- физикалық жылу үлгісі
- жер жағдайын бақылаудың үлгісі;
3. Эколого – экономикалық үлгі.
Радиоактивті қалдықтарды көму ... мен ... ... бар барлық этаптарды зерттеудің негізгі бағыты мынандай:
- регионның таңдаған аудандарында кешенді геологиялық зерттеу;
- беттік жыныстың сілемдері мен аудандарын, ... ... ... арқылы кешенді геологиялық зерттеу;
- сілемді ішкі жағынан алдын ала тексерілген тау өнімдері және жер асты
лабораториялары ... ...... ... ... ... және ... материалдармен әрекеттесуінің
физико – химиялық процесстерін зерттеу;
- минеральды буферлік материалдарды лабораториялық және ... ... ... ... Көму ... ... тәжірибеде көму үшін аудандарды таңдауға үлкен мән ... осы ... ... бөлу пайызы жобаның бағасының белгілі бөлігін
құрайды. Мысалы, Швециядағы ... ... ... ... қойманы салу
құрылысы кезінде геологиялық және гидрогеологиялық ... ... ... ... ... 20 млн. швед ... бөлінген. Әрине
бұл сұрақтарды шешу ғылыми зерттеу және ... және ... ... мекемелері мамандарын қызықтырады. Сонымен қатар
Германияда геологиялық білім мен күкірттің, ірге тас, ... және ... ... ... ... ... ... жер асты
қоймаларының геотехнологиялық қауіпсіздігі ... ... ... дайындауда және бақылауда. Радиоактивті қалдықтарды көму ... ... 2020 ... дейін жасалған НИОКР Швейцарь программасын АЭС-ның
жоғары белсенді қалдықтарын көму қамтамасыз етеді және ол төрт этап бойынша
орындалады:
1980-1990 жж. – ... салу үшін ... ... аймақтық
зерттеу және ауданды таңдау (бұл уақыт ішінде мүмкін аудандардың саны 100-
ден 20-ға дейін ...... ... одан әрі тексеру және қорымдарды
орналастыратын жерлер жөнінде соңғы шешімдер;
1995-2005жж. – ... жер асты ... ... ... ... ...... белсенді қалдықтарды соңғы көму ... ... ... ... ... ... нақты жағдайының есебімен
қабылданады. Сонымен қатар бірлесіп көму бойынша халықаралық келісімдер
туындауы мүмкін. Қорымдарды ... ... ... ... ... ... ... жыныс сілемдерінің жағдайы мен мінездемесі
және радиоактивті қалдықтарды орналастырудың ... ... ... ... өткендей көп жылдық зерттеулер нәтижесінде қатты
радиоактивті қалдықтары бар қорымдарды ... үшін ... ... үш типі ... Олар: тасты жыныс, саз, ... ... ... өмір ... ... бар орта ... ... ал тасты жыныс пен тасты тұзды жерлер – ұзақ өмір ... бар ... ... мен ... белсенді қалдықтарды
көмудің терең пункттерін салу үшін пайдаланады /20/. ... ... ... қалдықтарды туфта типтік жыныста (тұз, тасты жыныс – базальт)
көму қарастырылған. 6 кестеде геологиялық ... ... ... орналастырудың мүмкіншілік нұсқаулары келтірілген /1/. Құрылыстар
және жер асты қорымдарының типтеріне жерлерді ... ... ... негізгі
талаптар есепке алынуы қажет /21/:
- геологиялық формация аудандарының өткізгіштігі 10-5-10-4 м/күн жоғары
болмауы қажет, ал бөлек ... 10-3 ... ... ... ... кесте
Геологиялық формацияда қорымдардың әртүрлі типтерін орналастырудың мүмкін
нұсқалары
|Геологиялық |Геологиялық |Қалдықтардың ... ... ... | ... ... | |
| | | |
| | ... ... |Төмен белсенді|
| | ... ... ... |
| | ... ... | ... асты ... ... тұз ... |- ... |Оралған |
| ... ... ... |
| ... | ... ... |
| |(500м және | ... |
| |одан жоғары)| ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... | | | ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | ... ... ... |- |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| ... ... жер асты ... | |
| ... | ... |
| ... | ... |
| |кен ... | ... |
| ... кем| ... |
| ... | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... салып |
| | | ... тиеп |
| | | ... |
| | ... | | |
| | ... ... | |
| | ... | |
| | ... ... | |
| | |бар ... |
| | ... ... | |
| | ... өнімді|қалдықтарды| |
| | ... ... ... |
| | ... ... | |
| | | ... ... |
| | | ... |
| ... ... ... белсенділіктегі қалдықтарды|
| ... үшін жер ... ... ... |
| ... ... ... Тек жер астында құрылыстарды |
| ... ... ... қалдықтар үшін мақсатты емес. |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... | |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | |
| | | |
| |Ірі ... |
| | ... жер асты ... |
| | ... |Өндіретін |Оралған, |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... |жөндеп |камерада |
| | ... ... |
| | ... | ... |
| | ... | | |
| ... ... әртүрлі белсенділіктегі қалдықтарды|
| ... үшін жер ... ... ... |
| ... ... ... Тек жер ... ... |
| ... ... ... ... үшін ... ... |
| | ... | |
| ... | ... ... ұңғымалар |
| ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| ... | |
| ... | |
| |кен ... |
| |кем ... | |
| | | ... жер асты ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... |қалдықтарды|қалдықтарды |
| | ... ... |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | |бар ... | |
| | ... | | |
- ... ... аудандары қабаты, жарық өткізгіштігі жоғары
болатын аймаққа ие болмауы қажет, ... ... су ... ... ... ... технологиялық күштің әсерінен жыныстың бұзылуы және түрін өзгертуі
санитарлық мүмкін зонаның шегінен шықпауы керек;
- ... ... ... ... ... ... сәйкесті
орналасуы жиналған орындарынан көму орындарына қалдықтарды жеткізу
жағдайлары есебімен анықталуы қажет.
Көптеген мемлекеттер ... ... ... кезеңінде белгілі жер
асты лабораторияларын максимальды түрде пайдалануда.
Халықаралық жобаға сәйкес арнайы ... ... ... ... жүргізілген болатын, соның ішінде аралас ... ... ... ... ... ... бойынша тәжірибені бентонитпен нығыздалған жыныс ... ... ... ... (40%) және ... түйіршіктерінің (60%)
қосындыларынан түзілген қабаттан оңашаланған радиоактивті қалдықтары бар
жер астында өңдейтін тік жерлерде ... ... тік ... ... ... ұзын анкерамен байланысқан бетонды қабатпен жекеленген.
Радиациялы қауіпті ... ... ... ... ... бір – бірінен 100м-ге жетпейтіндей, ... ... ... ... ... бұрғылаған. Орталық бірінші ұңғымада тереңдігі
бойынша дифференцияланған және жиынтықтың ... ... ... қысымын сақтау кезінде уақытымен таңбаланған ... ... ... ... ... ... ұңғылары бойынша
диференцияланғаны ... ... ... ... ... Бірақ берілген тасты ... ... ... ... ... ... емес ... бұрғыланған ұңғымалар ортасынан
басталады.
АҚШ-ғы қорғаныс мақсатында ядролық материалдардан алынған ... ... ... ... және көму кезінде стронций, цезий
және плутонийдің радионуклидтері топыраққа түскен кезде олар ... ... ... ... Ал, ... ... және ... қозғалмалы келеді. Олар топырақ қабатынан өтіп жер ... ... ... ... ... сәулелердің күшті әсері және кейбір жағдайда
жоғары температураның әсер етуі ... мен ... ... өзгеріске ұшырау, фазалық ... ... ... ... ... ... және ... қабырғаларының тұтастығына
әсерін тигізуі мүмкін.
4.3. Көму технологиясының элементтерін зерттеу
Радиоактивті қалдықтарды жер ... көму ... құру ... ... ғылыми зерттеулер тәжірибесі кешенді табиғи
бақылаудың қорғаныс ... бірі ... ... сілемдері мен
аудандарға қатысты емес, сонымен ... ... ... ... сонымен бірге жалпы кешенді жұмыс және техникалық қондырғыларға
белгілі ... ... ... ... ... ... радиоактивті қалдықтардың
бағытын көмудің нақты жағдайға ең жақын жағдайда зерттеп біледі. Көптеген
мемлекеттерде жер асты ... ... ... ... ... ... бар ... контейнерлерді сынайды және қойманың
барлық ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жобаларға АҚШ-та «Тұзды погреб»,
«Клаймекс», Германияда «Ассе», Швецарияда «Стрипа», Канадада «Лак ду Бонне»
және басқалар ... ... және ... ... ... ... тау ... жағдайда толық масштабты тәжіребиелер жолымен
қайтадан сыналады немесе болашақ қорымның ... ... ... ... анықтаудың ең жоғарғы деңгейімен оларды еліктеу жолдарымен қайта
зерттейді. ... және ... ... ... ... ... бар ... оңашалау әртүрлі әсерлерге ... бар ... ... мен ... ... зерттейді.
Зерттеу жобалары ұйымдарында Швецияның тәжіребиелері ... ... ... ... ... өнімдерімен толтырылған және
«Стрипа» жер асты лабораториясында қайтадан жабдықталған. ... ... ... ... ... Швецария),
сонымен бірге Канада, АҚШ және Жапония мемлекеттерінің ... ... ... ... ... жаңа ... схемаларын
және тау құрылыстары жұмыстарын жүргізу әдістерін жүргізеді, толық кешенді
геофизикалық, геотехникалық, гидрогеологиялық және геохимиялық ... ... және ... жыныс параметрлерінің жаңа
әдістерін зерттейді. Сынау аймағының жер асты лабораториясының схемасы ... ... ... ... ... жер асты ... схемасы
Технологиялық тәжірибиенің жалпы кешеніндегі жауапты орын нақты
радиоактивті ... ... ... және ... ... табылады.
Мысал ретінде WJPP лабораториясындағы табиғи жұмыстарға ... ... ... (7 ... асты ... соның ішінде жоғары белсенді қалдықтарды
сақтайтын қоймалардың қауіпсіздігін жобалаған кезде маңызды қиындықтар жер
асты ... көму ... ... ... ... ... қолданғанда туындайды. Ол үшін, яғни ... шешу үшін ... ... ... ... ... ... зерттеу қажет.
7 кесте
Радиоактивті қалдықтардың қорымдарға әсер етуін бағалау бойынша
жоспарланған тәжірибиелер
|Қалдықтар және |Зерттеу кезеңі, |RH типті ораманы көму кезінде ... ... |жыл ... эффектілер және оларды бағалау |
|сипаттамалары | | ... бар |75 ... ... ... ... ... арнайы |
|капсулдар | ... ... ... бағалау |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... әсер етуі, қаптамаларға жақын |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... өңдеу (қалдықтарды|
|«1000-жылдық» |Бастап санағаннан|сілтісіздендіру, қаптамадағы ... ... ... ... ... ... жойылуы, |
|үлгілер) |1000 жылға дейін |салынған және ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... | ... ... ... |
| | ... ... ... | ... және ... ... |
| | ... ... ... ... | ... ... ... |
| | ... ... қоршаған ортаны қорғау |
| | ... ... ... ... ... жер асты зертеулерге арналған өзіндік полигон құрған. Мұнда
уран кені ауданында 6 м және тереңдігі 152 м болатын ... ... ... ... ... қалу ... және табиғи жағдайда
ортаның геохимиялық жағдайын зерттеу үшін ... ... шет ... дамыған ұлттық программалар бойынша іс ... үшін ... ... ... ... ... ... геологиялық және
технологиялық зерттеулерді орындайтын жер асты лабораториялары ... ... ... ... ... ... бола ... Мұнда нақты
объектінің нақты сұрақтары бойынша тек ... ... 750 адам ... сонымен қатар қорымдарды іс жүзінде өңдеу бойынша ... ... ... ...... ... радиоактивті
қалдықтар үшін контейнерлердің тұтастығын натурамен сынауды зерттейді.
Сенімді таңдалған аудандар мен ... ... ... ... ... ... 12 ... көрсетілген.
12 сурет. Сенімді таңдалған аудандар мен көмудің пайдаланылған
технологиялар
Берілген жағдайда нұсқаулардың ... ... WJPP ... ... ... ... қалдықтар түсуі керек болады,
сонымен бірге АҚШ-ның барлық территорияларынан ... ... ... Сол ... ... 25 жыл бойы ядролық қаруды өндіретін 17 ... мың ... ... ... ... тасымалдау жоспарланған
болатын /22/.
Жер асты лабораториялары жұмыстарының этаптары Ресейде де жүрді. Нақты
тау сілемдерін және оның технологиялық күшті ... ... ... мақсатында, сонымен қатар технологиялық процесстерді тексері мен
өңдеу үшін жер асты ... ... ... ... ... және қатты радиоактивті қалдықтардың барлығымен
тәжіребие жүргізуге және герметикалық материалдарды (саз, бетон, цемент,
полимерлер және басқалар) ... ... ... ... ... ... ... ТАЛДАУ
5.1. Радиоактивті қалдықтардың жер астындағы сақтау орындары мен
қорымдарын құрудың қазіргі программалары мен жобалары
Әлемде ... ... ... қорымдарға және көметін басқа
орындарда көму жүйесінің негіздеу, жобалау, модельдеу және элементтерді
табиғи зерттеу ... аз ... ... ... ... ... қоймаларды құру үшін орындалатын ұлттық және ... мен ... ... ... ... ... қалдықтарды ұзақ
уақыт сақтау кезінде радионуклидтердің қозғалысын және олардың қоршаған
ортаға ... ... ... ... мәліметтері аз емес.
Кейбір мемлекеттер төмен белсенді қалдықтар мен орта белсенді қалдықтарды
өндірістік ... көму ... ... ... ... ... ... геологиялық формацияда көму мүмкіндіктерін қарастыруда.
Бірақта мәселенің соңғы шешімі 2000-2020 жылдар аралығында қабылданады.
Төмен ... ... ... ... ... мысал ретінде
мынаны алуға болады; «Три – Майл – ... ... ... ... белсенді қалдықтар үшін арналған экологиялық аумақта жоюға болады.
Бұл аумақта құрғатқыш ... бар, ол ... жер асты суы ... ... жинақ сыйымдылығына өтеді.Судың бақыланбай шығуы есепке алынбайды. Су
шұңқырында бетонды негізінде қалдықтары бар ... ... ... м³ ... ... ... Бір ... толтырғаннан кейін бетонды
жабумен жауып, белсенділігі төмен деңгейдегі контейнерлердің келесі қатарын
белгілейді. Қабаттың ... ... ... ... ... жабады да,
бетіне тамыр жүйесі тереңге кетпейтін өсімдіктер өсіреді.
Ал, ұзақ өмір ... орта ... ... көму ... ... ... ... бұл қалдықтарды мұхит түбінің
геологиялық формациясында жою ... ... ... ... ядролық отындары мен қондырғылары теңіз жағасында
немесе сол ... ... ... жер ... көму ... негізінен өткізгіш қабатта сұйық
қалдықтардың тербелуінен шектеулі болған /2/. ... ... ... ... ... ... ... көздерін көму
тәжіребиеде бар /23/. Мұндай көмулер үшін ... ... жер ... ... Пайдаланған көздерге арналған типті қоймаларда
диаметрі 400 мм, ... 1500 мм ... ... ... ... 6 м-ге тең ... ... құдыққа орналастырады. Қойманың тиеу
каналы ... 108 мм ... имек ... ... Ол ... 32 ... 450 мм-лі цилиндрді көмуге ... ... ... ... 503К ... ... 1,184 · 1015 Бк (50кг-экв.Ra) тең
қалдықтарды салуға есептелінген.
Ғылыми зерттеу институттарының мәліметі бойынша қатты және ... ... ... ... ... ... ... тұз сілемдерін іздеуге үлкен көңіл бөледі. Тасты тұз сілемдерінде
орналастыру көзделген арнайы жер асты ... ... ... 13 ... ... ... ... үлкен мән беріледі. АҚШ-та, Еуропада
радиоактивті қалдықтардың нақты қоймаларының жағдайы ... ... ... ... ... толы зерттеу
материалдары қазіргі ең қиын ... ... ... ... Жер асты өңдеуде радиоактивті қалдықтарды көму бойынша кейбір
зерттеу және өндірістік жобалар 8 ... ... ... қалдықтар мен орта белсенді қалдықтарды ... көму ... ... ... ... негізінен
принципті іске асқан қалдықтар ретінде қарастырылады. ... ... одан әрі ... экономиканы жоғарлату үшін жүргізіледі.
Бірақта көптеген елдерде әлі де ... бұл ... жою ... және ... ... ... соңғы
шешімдерін тапқан жоқ.
Төмен белсенді қалдықтар мен орта ... ... ... ... ... жүргізілген /2/. Гермадия қатты
радиоактивті қалдықтарды өндірістік көмуді ... ... ... ... шахталары).
Ал жоғары белсенді қалдықтарды өндірістік көму бірде бір мемлекетте
жүзеге асырылмаған. Көптеген жер асты ... кең ... осы ... ... ... ... ... өздерінің
ұлттық және халықаралық программаларда жоғары белсенді қалдықтарды көмуді
жоспарлаған. Зерттеу полигондары және жер асты ... ... ... ... көму және ... ... ... жасаған
бірнеше мысалдар белгілі.
Германияда радиоактивті қалдықтарды көму тұз сілемдерінде жүреді.
Тұздың қасиеттері өте көп. Олар ... ... көму ... ... ... ... ... бойынша олардың ішіндегі
негізгілері мыналар:
- Тасты тұздардың серпімділігі жер асты қысымының әсері кезінде ... ... мен ... жерлердің алдын алады;
- Тұзда ұзақ уақыт бойы тұрақты болып тұратын үлкен қуыс ... ... ... тұз ... жыныстарға қарағанда жоғары белсенді қалдықтарды көму
кезінде пайдалы жоғарғы коэффицентті жылу өткізгіштік қасиеті бар;
- Тасты тұздың суда ... ... ... ... ... тұрақты
болып келеді, сондықтанда тұз кен орындарының ... ... ... ... ... ... тән көмудің де кері жақтары да ... оң ... кері ... ... ... ... түрде формасын
өзгертуі және жыныстармен араласуы жарықтарының пайда болуы мен судың
өтуіне алып ... ... ... ... ... ... ... тұз
кендерінде жоғары белсенді қалдықтарды орналастыруға болмайды.
«Конрад» ... ... ... ... мен орта ... ... қорымдар концепциясы кеуекті материалдарды қолдануға
негізделген. ... ... ... ... заттармен
толтырады да, камераның 25% көлемін толтырмай қалдырады. Қорымдардың ауа
жібермейтін қондырғылары конструкциясы тиелген ... ұшып ... ... ... ... ... Көму орындарына
радиоактивті қалдықтар транспорттармен тасымалданады.
Сурет 13. Ғылыми зерттеу институттары ... ... жер ... ... ... орын, 2- көму скважинасы, 3- тасымалдау ... ... ... 6- ... ... ... 7,9- жұмыс және қосымша
белдеу (горизонт), 8- технологиялық өнімділік.
|№ |Жобаның аты ... ... |Тау ... ... |Мемлекет, |Жүзеге асырған |
| | | ... ... | ... ... |
| | | | | | ... | |
|1 ... ... |қолданыстан |Жоғары |Тұзды ... |АҚШ, ... |1965-67 ж. |
| | ... ... ... |формация |геотехнологиялық, |штаты, Лионс | |
| | ... ... | ... ... | |
| | | | | ... қасиеттері | | |
| | | | | ... ... алу| | |
| | | | | ... жіне көмуді | | |
| | | | | ... ... үшін | | |
| | | | | ... ... | | |
| | | | | ... ... | | |
| | | | | ... | | ... ... ... |Альфа – |Тұзды ... ... |АҚШ, Нью – |1974 ж. – |
| ... ... |сәулелі |формация ... ... ... ... уақыт. |
| |тәжіребиелі ... 4 ... | ... | | |
| ... УИПП|км-ге | | ... ... | | |
| |(WJPP) ... | | ... | | |
| | ... | | | | | ... |АЭС | ... |Сусыз |Радиоактивті |АҚШ, ... |2003 ж. ... |
| ... |300м ... ... ... 70 мың |штаты, Юкка тауы|пайдалана |
| ... ... | |т. уран | ... |
| ... |жер асты | | ... ... | |
| ... |өңдеулер | | ... | | ... ... | ... ... ізбес| |ГФР ... басы ... | ... ... ... |Барлық мемлекеттер | |1992 ж. |
| | ... ... ... |территориялары | | |
| | ... ... | ... іс ... | |
| | ... ... | ... | | |
| | | ... | | | | ... ... | ... ... ... |ГФР |2007ж. |
| | |840м ... | |Радиоактивті | | |
| | ... ... | ... іс жүзінде | | |
| | ... | | ... | | |
| | ... | | | | | |
| | ... | | | | | ... ... |қойма ... ... | ... ... |
| | |130м ... ... | | ... |
| | ... ... | ... ... | | |
| | ... ... | ... ... | | |
| | | ... | |қалдықтарды көму | | |
| | | ... | | | | ... ... | ... |- | ... |2000ж. ... |
| ... |Тереңдігі |белсенді | | | ... |
| ... ... өңделген|қалдықтар | ... ... 55 мың| | |
| | ... | | |м³ ... | | |
| | ... | | ... көму | | |
8 ... қалдықтарды жер астында көму брйынша жүзеге асыратын шет
ел жобалары.
5.2. Солтүстік Еуропа территорияларындағы радиоактивті қалдықтарды
көмудің ... ... ... ... ... көму ... ... жер асты кешеніне, табиғи буферлі материалдар және тасты
жыныстармен араласқан табиғи ... ... ... ... барьерлерге үлкен мән береді. Радиоактивті ... ... көму ... үшін ... ... ... «Стрипа» швед
шахтасында граниттердің қорғау қасиеттерін, соның ішінде ... ... ... ... (40%) ... және бентонитті
түйіршіктермен (60%) тығыздап байланыстыруды зерттейді.
Швецияда пайдаланған отындардан ... ... ... қалдықтарды
көму үшін арналған құрғақ жер асты қоймаларының жобасы өңделген болатын. Ол
жынысының көлемі анықталған тасты ... ... ... ... Жоғары белсенді қалдықтарға арналған жыныстың сыйымдылығын
қосқандағы көлемі кеннің ауызының ені 5м ... және ... ... ... қосындысымен толтырылған негізгі сілемдерден алыстатылады.
Құрғақ бентонит бірнеше уақыт суды өзіне сіңіріп, ... ішкі ... ... ... ... Бұл ұзақ ... бойы эффективті болатын
берік барьер салуға ... ... Ал ... орта ... ... ... ... 14 суретте көрсетілген.
Қалдықтар орналасқан сыйымдылықты түгелдей қоршап тұратын ... ... ... арқасында тасты сілемдердің өткізгіштігіне қатал
талапты орындаудың қажеттілігі болмайды. ... ... ... сілемдерде
жүйе құруға болмайды. Сазды барьерлердің ішіне ... ... ... ... ... блоктың жалпы ені мен
биіктігі 120-да 168м тең. Құрылыс ... ... ... ... ала ... оның ... жағдайына қолайлы әсер туғызады, ал ол
жынысты тыңның оңашалау қасиетіне де қолайлы. Сазды ... ... ... ... ... шөгуі мен жер сілкіністеріне
тұрақтылығын жоғарлатады. Радиоактивті ... ... ... да, жер ... ... ... қалдықтардан бөлінетін
жылудың тегіс таралуын қамтамасыз ... ауа ... ... ... ... ... сақтау үшін қуысқа орналастыратын жыныс барьерлерінің
температурасы 200°С дейін жетеді. ... жұқа ... ... бұзылуы мүмкін. Бірақта анкерлерді орнату және қалдықтары бар
орамаларды қуысты кеңістік салу ... ... ... ... ... бұзылуының алдын алады.
Натрийлі бентонит (монтмориллонит) қоспаның 20% құрайды, ... ... ... ... құрайды. Бентонит пен суды сіңіру - өте
жай процесс, ол жер асты ... ... ... тәуелді емес. Қалыңдығы
5м сазды барьерлерді толықтыру уақытты ... 1000 ... ... ... ... су ... ... өтпейді. Кварц құмы судың сіңірілуімен
байланысты оның тығыздалуы кезінде бентониттің ... ... ... ... ... ... Нығыздалған бентонит үшін сіңімділік 5
·10-14м/с қатарын құрайды. Бентонит арқылы суды сүзу процессі потенциальды
ағымнан гөрі ... ... ... ... ... ... ... уақыты 105-106 жылды ... ... ... ғана ... су
радионуклидтерді шығару үшін жағдай ... ... ... ... ... (оңашалануы) болып қала береді, тіпті ... ... ... ... бар конисторларды ұшында ұстап қалу
қондырғысы бар ... ... ... ... 3,6 м) ... ... орналастырады. Ал қалған бөлігін радиоактивті қалдықтары жоқ
бетонды шарлармен ... ... ... ... ... ... орналастыру үшін диаметрі 4,8 м ... ... ... ... ... ... және оларды қажетті жағдайда алып
тастау тік шахталар арқылы орындалады. Алқапты толтырғаннан ... ... ... ... ... тығын қондырғысы арқылы оңашалайды және
барлық көлемді соңғы бетониттермен толтырады.
Солтүстік Еуропа елдері арнайы орындарда түрлі белсенді ... жер ... көму ... ... ... іс ... ... Мысалы, Кольск жарты ... тау ... және ... ... Швецияда 12 реакторлардан бастап ядролық қалдықтардың
барлық көлемін орналастыру үшін жер қойнауында қойманы құру ... ... ... орындалды. Қоймада төмен белсенді қалдықтар мен орта белсенді
қалдықтарды орналастырылған. Сонымен бірге жоғары белсенді ... ... бойы ... ... құрылысы үшін тасты жыныс таңдаланып алынды. Жынысты сілем
құрамында 1700-1900 млн. жыл бұрын пайда ... ... бар. Олар ... бар, ... ... ... әртүрлі зоналардан құрылған.
Қоймаларды орналастыратын жерлерге жақын, соның айналасында геологиялық
жарық жерлер және сызат жерлердің тез ... ... бар. ... ... ... көп ... ... Тасты сілемдердің
жарықтары аймақтық құрылымға ие. Жер асты ... ... ... ... ... ... 10-7-10-10 м/с . Аралас жыныс сілемдері
су өткізгіш.
Ең жауапты құрылыс тік цилиндрлі кен орны болып табылады. Онда ... ... ... пен ... ... ... жасалған түгелдей
биіктігі 50 м бетонды бункерден тұрғызылған. Бункер ... мен ... ... ... ... ... толтырылған. Қалдықтарды
орналастыру үшін буекерлерде қуыс салынған. Қуыстың әрқайсысы қалдықтарды
орналастырғаннан кейін бетонды тығынмен жабылады. ... ... ... қалдықтарға жету мүмкіндігі бар. Қойманың келесі ... ... аз ... ... ... ... ... қорғаныш перделер қарастырылмаған. Қоршаған ... ... ... ... қоймалардағы тасты сілем атқаруда.
Радиоактивті қалдықтарды қоймаға тасымалдамас бұрын олардың толықтай
жабдықталып, сақтауға ... ... ... ... етіп ... ету үшін ... ... жүйелерін дайындап алады. Олар порт
өнімділігі, тиеу құрылымдары, контейнерлер. Радиоактивтілік деңгейі ... ... ... ... жол ... ... салып тасымалдай береді. Пайдаланған ядролық отын мен
реакторларды ... ... ... үшін ... ... ... құрылған «Сигун» кемесімен тасымалдайды. CLAB ... ... ... қоймадан қалдықтардың түсуі жоспарланып отыр.
Бұл қалдықтардың құрамында кобальт-60 және цезий-137 радионуклидтері ... ... ... ... 12 реактор функциялары нәтижесінде жинақталған
цезий 137 ... ... ... шамамен 3·106ГБк құрайды.
Барьерлер өздерінің оңашалау ... ... ... және тіпті қалдықтар
орамаларының қорғау қасиеттерін есепке алмағанда радионуклидтердің кемуінің
жылдамдығы төмен күйінде ... ... ... кейін қоймаларды толық оңашалап,
оның соңынан жабылуы жүреді. Қуыстарға барар ... ... ... ... ал ... ... ұсақ ... толтырылады.
Қойманы жауып болғаннан кейін барлық жер беті орындарды жойып, олардың
орнын жасыл желектермен басады.
Құрылымдары мен ... ұзақ ... ... ... ... ... таңдауда қолайлылық маңызды. «Фосмарк» қоймасы ... ... ... ... ... ... ... жақсы
зерттелген және онда суды салқындататын екі туннель салынған.
Жақсы жекелейтін ... бар ... ... тас, бентонит, бетон
негізінде инженерлі барьерлермен жинақталғанда көмудің ... ... ... оптимальды қамтамасыз ету және радиоактивті қалдықтардың
барлық түрлерін көму ... ... ... ... үлгі құруға
мүмкіндік береді.
«Олкилуото» қоймасында шамамен 90 мың м³ радиоактивті қалдықтарды көму
қарастырылған. Қойманы құруға кеткен шығын 17 млн. доллар ... ... ... ... ... кезінде жер қойнауына радиоактивті
қалдықтардың аймақтық ... ... ... болатын орталар
граниттер, гиббро және басқада жыныстар және ... ... ... ... нұсқаулардың біріне тірі габаритті кен орны мамандардың жер
асты кешені ұсынылған ... 14. Ең ... ... активті қалдықтарға арналған камераның
схемасы: 1 – негізгі жыныстар; 2 – ... ... 3 – ... ... 4 ... ... ... 5 – темір бетонды цилиндр; 6 – камералардың тік
қалқа; 7 - контейнерлер
9 кесте
Солтүстік Еуропа территориясындағы радиоактивті қалдықтардың жер асты
қоймалары
|Елдер ... ... ... ... |Геологиялық |Орналасқан жері |
| | | ... ... ... | |
| | | | ... | | ... |Ловиса, |АЭС қалдықтарын |Төмен белсенді, орта|Құрылыс ... тұз |АЭС ... |
| ... ... және көму ... ... |салу |және ... |
| | | ... ... | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | ... ... ... ... ... ... |Пайдалану|- |Құрғақ және |
| | ... ... ... ... | ... |
| | ... және көму | | | ... АЭС |
| | | | | | ... |
|Швеция |CLAB және |Барлық АЭС отындарын|Жоғары белсенді ... |- |
| ... ... және көму ... ... | | |
| | ... АЭС | ... | | ... ... |қалдықтарын сақтау |Төмен белсенді, орта|Жоба |Тасты сілем ... ... ... ... көму |белсенді, жоғары |алдындағы|және ... ... | | ... ... ... |жергілікті |жеткізушілермен |
| | | | | ... |бір ... |
| | | | | ... | ... Қазақстанда қалдықтарды орналастыру
Қазақстанда уран ірі кен орнын қарқынды ... ... ... бағалары
бойынша олардың қорлары республикада әлемнің 25-30% сәйкес келеді) және
Семей полигоныныда ядролық қондырғыларды ... жыл бойы ... ... ... ... ... ... әртүрлі
белсенділіктегі радиоактивті қалдықтар үлкен көлемде пайда болды. Кадастрға
барлығы 529 сақтау және көму ... ... ... уран ... және ... өңдей таралаулары бойынша -127;
- урансыз өндіру тараулары (мұнай, көмір, фосфорит, сирек ... ... б.) – ... ... ... ...... Ядролық энергетикалық қондырғылар бойынша /24/
Радиоактивті қалдықтардың негізгі көлемі уран өндіру және қайта ... ... ... Олар ... ... ... Жамбыл,
Шымкент, Қызылорда және Шығыс Қазақстан облыстарында ... ... ... ... ... ... БН-350 ... қондырғыларында (Ақтау қаласы) және мұнай және газ ... ... – газ ... ... өндірістерінде пайда болады. Оларға территориялары
жағынан Батыс Қазақстан және ... ... ... және ... шыққан радиоактивті қалдықтар жақын орналасқан. Уран
өндіріуші және ... ... ... ... үш түрі ... және үйінді;
қалдық сулар суаты;
арнайы қорымдар.
Бірінші екі түрі уран ... ... ... ... ... Енді ... кейбір бөлігі қазіргі радиоактивті қалдықтарды
пайдалану санитарлық ережелеріне сәйкес келмуі. ... ... ... бірде бір жоба мемлекеттік экологиялық сараптамадан ... және ... ... белсенділігі төмен қалдықтары мекеменің өз
күшімен жобалары және құрылыстары ... ... ... ... ... қоймаларына көмілуі қажет.
Үшінші типтің (арнайы ... ... ... мемлекеттік
сараптаманың оң бағаларын алуы мүмкін. ... ... ... ... ... қалдықтардың тигізетін әсерінен қоршаған ортаны
қорғау бойынша инженерлі барьерлер қарастырылған.
Жер асты ядролық жарылыстардан шыққан қалдықтар (12,9 млн. Ku) ... ... ... өмір бойына сақталады.. Жер асты ядролық
жарылыстар кезінде тау жыныстарында пайда болған қуыстардың рекультивациясы
арнайы зерттеуді талап ... ... ... Батыс Қазақстан және
Ақтөбе облысының жер беттік ... ... ... қажет етеді /20/.
Қоймаларды салу жобалары мемлекеттік экологиялық сараптамаға 1990
жылға дейін ... ... ... ... ... ... қалдықтар) ертеректе бастапқы қалпына келтіру үшін Ресейге
жіберіліп отырған.
Қазіргі ... БН-350 ... ... ... отындарды
соңғы көму қарастырылған. Ақтау қаласындағы БН-350 энергетикалық реакторда
сұйық қалдықтар технологиялық қондырғылардың бәсеңсуінен, ион ... ... ... және ... жуудан пайда болған.
Сұйық қалдықтар арнайы су ... ... ... ... ... 3·10-9 Ku/л (1/10 Бк/л) ... ... канализацияға жіберіледі.
Қазақстан Республикасында атомдық өндірістік кешендердің барлығында
дерлік өздерінің радиоактивті ... ... ... ... ... ... бөлек изотоптарды медицинада немесе
өндірістерде пайдалану үшін бөлу мақсатында немесе ... ... ... ... біткеннен кейін қорымдарға ауыстыру мақсатында
жоюға болады.
5.3.1. Радиоактивті қалдықтарды ... ... ... уақытта Қазақстанда мекемелер өзі жасап шығаратын радиоактивті
қалдықтарын сақтайтын қоймалары өз ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мекеме
«Ұлттық ядролық орталық» ядролық физика институтының қоймасын алуға болады.
Қазіргі уақытта онда 80 пайызға дейін толтырылған.
Атом ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Ол 1/100 пайызға дейін толтырылған. Қойма
қазіргі халықаралық нормаға сәйкес ... ... ... ауданында Республикалық иондаушы сәулелер шығаратын ... ұзақ ... ... ... орналасқан. Ульбин металлургиялық
зауытта ... ... ... ... ... мен сұйық
радиоактивті қалдықтардың қоймалары бар. Олар ... «Б» ... ... ... мен ... ... ... көлемі 82,4 м³).
Ақтау қаласының Маңшылақ энергокомбинатындағы «Бн-350» реакторы
ауданындағы қатты ... ... ... ... ... көлемі 6064,5т қалдықтармен 75 пайызы толтырылған. Сыйымдылығы 6
мың м³ ... ... ... қоймасы МАЭК территориясында
орналасқан. Оның 90 пайызы ... ... ... ... ... ... жою ... өзекті мәселелер туындайды. Жоба
бар.
Маңғыстау облысындағы «Ақтау ЛТД» территориясында иондаушы ... үш ... бар. ... ЛТД» ... ... орналасқан 7,55 га ауданды гипсті жиі ... ... ... бірге бетонды траншеяға салынған
концентрат көлемі 3900 т. және белсенділігі 2000 Ku ... ... ... санитарно-техникалық нормалар күшіне енгеннен
кейін салынған және ... ... ... Қазіргі уақытта
еліміздің және ұлттық ядролық ... ... ... жұмыстарымен
бақыланып отыр.
Тек көпетеген қоймалар толтырылған. Онда сақталынып ... ... ... ... ... және ұзақ уақыт
сақтауға орналастырылуы керек. Бұл пайда болған ... шығу ... ... ... және ... ... шешуі бойынша Қазақстанда қалдықтарды қайта ... ... ... ... құрылысын негіздеу болып отыр.
Қоймада жер асты суы ... ... ... үшін ... ... ... отыратын ұңғымалар жүйесі болады.
Негізінен қоймалардағы радиоациялық жағдай нормативті талаптарға сәйкес
келеді. Алынған ... ... ... қауіптілік
деңгейі бойынша объектінің классификациясы жасалынған.
Уран өндіру мекемелерін тоқтатып қою және уран кен орындарының қайта
өңдеуді жою ... ... ж. ... және ... ... ... ... РММ төмен белсенді қалдықтарды көму және
солтүстік Қазақстанда бұзылған жерлерді ... ... ... ... ... ... түріне және қалдықтардың жағдайына
(сұйық/қатты), радиоактивтілік деңгейі, изотопты құрамын, сақтау тереңдігі,
сонымен ... бұл ... ... өңдеу және салқындату технологиялары
бойынша анықталады. ... ... ... ... ... ... Ұзақ уақытты қоймаға қайта өңделген және салқындатылған, яғни
пайдаланылған ... ... ... ... және салқындату процестері
қалдықтарды бірнеше көлемге радиоактивті ... ... ... ... ... ... ... матрицаға салады, ол
радионуклидтерді ұстап ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізіледі: сонымен бірге термореактивті ... ... ... ... ... ... әйнектелген,
цементтелген және басқада жолдармен тұрақтандыратын қалдықтар металл
бөшкелерде, темір бетонды металл ... ... да, ұзақ ... ... ... елде қабылданған стандарттар халықаралық
деңгейге ... ... ... МАГАТЭ-нің «Радиоактивті қалдықтармен
қарым – қатынасы» конвенциясына қол қойды. Технологияны таңдау қалдықтардың
химиялық ... ... ... ... ... мен ... салу ... міндетті рет бойынша радионуклидтердің
шығу жолында қосымша қорғаныс барьерлері салынады. Бұл ... ... ... ... ... болып табылады. Қоймаларды қауіпсіз
сақтау үшін гранит, саз немесе тұз сияқты тау ... ... ... ... ... бетонның қабырғасында және
гидроизолциялайтын қабаттарды жабу кезінде, қойманың ... ... ... жабады. Ашық үйінділер таза топырақ қабаттарымен ... ... ... ... коммерциялық мақсатта әкелінетін қалдықтардың
көму орныдарын жоспарлау жөніндегі сұрақ парламент қабырғасында шешіледі.
1993 жылдан бері біздің елімізде ... ... ... ... ... ... ... Сол кезде жоғары белсенді қалдықтар мен
орта белсенді қалдықтарды ... етіп көму ... ... ... орында Азғыр полигонындағы жер асты қуысының тұз
қабаты тұрды. Бұл жерде көму ... ... ... ... Яғни халықаралық экологиялық сараптамадан өту қажет. Радиоактивті
қалдықтарды тасымалдағанда қауіпсіз етіп ... ... ... ... қалдықтар қайта өңделген, салқындатылған, ... ... ... Бұл ... ... етіп тасымалдауға мүмкіндік
береді. Қазіргі уақытта батыс Қазақстандағы мұнай операцияларын жүргізу
кезінде пайда ... ... ... көму ... ... ... ... уран тұзының болатындығы және ол құбырлардың
қабырғасында жиналатындығы бәрімізге белгілі. ... ... ... ... тазалайтын тәжірибелі зауыттар бар. Олар санитарлық
нормаларға сәйкес.
Уранды ... ... ... ... жер ... үлкен көлемде жыныс
шығады. Оның ішінде тек концентрациялы табиғи уранның азғантай бөлігі ... ... және ... ... ғана ... ... жерде
құрамында уран, торий қатары бар табиғи радионулидтері бар үлкен ... ... ... ... ... талап ететін төмен белсенді қалдықтары бар
жыныс көлемі де кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... жыныстар ұсақ болған және қарқынды түрде Rn-222 бөледі де, ол жел
болған кезде ... ... ... ... ... ... 3,85
күн). Қазақстанда уранды қайта өңдеу мекемелерінде төмендегідей типтегі
қорымдарды пайдаланады (15 сурет). ... ... ... ... 15 – ... су ... (а) және өткізгіштік (б) барьерлер
концепциясы
1998 жылы «Өзенмұнайгаз» ААҚ, «Маңғыстау атом энергетика комбинаты»
РМК-ның шарт бойынша нормативті жұмыс ... ... ... сәулелердің
көздерінің 451 көмді. Қазіргі уақытта компонияның мекемелерінде пайдалану
мерзімі біткен иондаушы сәулелердің көздерін ... ... ... «Барс -321 ИМ» сияқты деңгей өлшегіштерге ауыстырылды.
Изатопты иондаушы ... ... ... шарт ... ... облысының жер қойнауын пайдалану және оны қорғау мемлекеттік
инспекциясы Қазақстан Республикасы үкіметінің 2000 ... 21 ... ... №108 ... ... ... пайдалану құқығы
жөніндегі заңдарды бекіту туралы» ... ... ... кен ... ... ... ... объектілерін пайдалануға шығаруға
тиым салды. Өйткені, Маңғыстау облысындағы Өзен газ мұнай кен ... ... ... 1995 жылы 5 ... ... ... берілген МГ №254 (мұнай) ... ... жер ... ... ... лицензиясы негізінде
өндіруде. Өзен кен орынының ... ... ... ... ... қауіпсіз орындауда тартып алынбайтын өндірістік ... ... және ... ... мен өмірін қорғау бойынша
өтетін шаралар ... ... ... ... ... ... ластанған мұнай шығару ... ... ... ... үшін ... ... Ал ол ... басқа жерде
арнайы қондырғыларда тазартып, радиометриялық бақылаулар жүргізіп, қайтадан
мұнай өндіру процесстеріне қайтарады. Осындай себептер бойынша ... ... ... ... жылы қабылданған Қазақстан Республикасының экологиялық кодексінің
39, 43 бөлімдерінде радиационды материалдарды, атом ... және ... ұзақ ... ... мен ... қойылатын
бірнеше экологиялық талаптар қарастырылған. 39 бөлімнің 270 ... ... ... ... ... ... ... көму мақсатында әкелуге тиым салынады.Тек ... ... ... қайта өңдеу мақсатында шығаруға ... ... ... ... ... ... ... шаралар өткізбей радиоактивті қалдықтарды және материалдарды
жер ... және жер ... ... тиым ... ... Яғни
радиоактивті материалдарды қолдану кезінде экологиялық талаптарды қатаң
сақтау қажет: жеке және заңды тұлғалар ... ... ... ... пайдалану, тазалау, жою жөніндегі қабылданатын заңдарды
сақтауға міндетті және ... әсер ... ... ... ... ... қажет екндігі жөнінде атылса, 43 бөлімнің 309 ... ... ... мен көму пунктерінің барлық жобалары
мемлекеттік экологиялық, санитарно – ... ... ... жеңіл өткізгіштер және сорбционды сыйымдылық ... ... ... саз, ... ... ... құру арқылы
радиоактивті қалдықтарды сақтау мен көму ... улы ... ... қорғау қажет /25/. Төмен белсенді қалдықтар үшін уран және урансыз
тау өндіру және қайта өңдеу мекемелері ... ... бар ... ... Орта ... ... үшін уранды және урансыз тау
өндіру және қайта өңдеу мекемелері ... ... ... ... радионуклидті материалдарды сорбциялайтын тау кен ... ... ... ... ... тиым ... ... қалдықтар
қоршаған ортада жұмсақ тау жыныстарына дейін құрғатылады /26/.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ғылым мен техниканың даму ... ... ... ... ... ... терең геологиялық формацияда көму радиациялық
жағдайдың ... ... ... жолы ... ... Төменгі және
орта белсенді қалдықтар ядролық қондырғылардағы ... бар ... кем. ... ... жер астына көмудің нақты жоспарлары
мен ... АЭС ... алу ... ... ... құптайтынын
айта кеткен жөн. Бірінші көңіл аударатын мәселе осы көлемдегі радиоактивті
қалдықтарды оңашалау.
Радиоактивті ... ... жою ... ... ... ... пайдаланылған қалдықтардың үлкен көлемінің жиналуымен және
бірнеше ядролық энергетикалық қондырғыларды ... алып ... ... ... ... ... белсенді қалдықтарды отынды қайта өңдеуден кейін
жер бетілік немесе жай қазылған металды немесе темір бетонды ... ... ... ... жоғары белсенді қалдықтар уақытша (20-
30 жыл) арнайы сыйымдылық қоймаларында сұйық күйінде сақталады. Битумдалған
төмен белсенді қалдықтар және орта ... ... ... жану ... ... ... ... блоктар тек 350°С температурада
ғана тұрақты болады. Битумды қоспа ... және ... ... мүмкін.
Радиоактивті қалдықтарды жер астына орналастыру ... ... ... ... келеді. Улы газдар, ертінділер, қышқылды және
негізді сулар біздің планетамыздың терең ... ... ... ... ... ішінде радиоактивті ертінділер адам үшін
потенциальды қауіпті элементтер қатары бар жерлерді құрайды. ... ... жер ... орналасуы биосфера үшін қауіпсіз.
Әлемдік тәжірибе негізінде радиоактивті қалдықтарды жер астына көму
жолымен оларды сенімді түрде оңашалау мәселелерін шешу кезіндегі ... ... ... ... ... ... жүйелігін қарастырдым. Бұл ғылыми
жоспардың сұрақтарының барлық жүйесін екі ... ... ... ... ... ... радиоактивті қалдықтарды көмуді
әлемдік тәжірибеде талдап шықтым. Әлемдік тәжірибенің бағалауы бойынша
радиоактивті қалдықтардың жер асты ... ... үшін тұз, ... ... ... ... таңдалды.
Менің ойымша, гелогиялық формацияны қарастыру үшін ... ... ... ... технологиялық және таза ... ... ... ... ... қатар әлемдегі әрбір елдерде қоймалар
орындарын аудандардағы жер асты ... ... ... ... ... беру қажет, радиоактивті қалдықтардың тазалап,
жою мәселерін ... ... іске ... ... ... іске асыру керек және геологиялық формацияда радиоактивті
қалдықтарды оңашалайтын техникалық шешімдерді сенімді түрде ... ірі ... ... ... ... ... геологиялық аудандарда
лабораторияларды құру шет елдерде өткізілген жер асты көму ... ... ... ... сәйкес келеді. Радиоактивті қалдықтардың санының көп
өсуіне байланысты адамзаттың жер ... өмір сүру және ... ... да асатын уақытқа оларды жою керек.
Ал, біздің елімізде қазіргі уақытта уран ... және ... ... және ... ... кешендердің барлығында дерлік өздерінің
сақтау қоймалары бар екендігі белгілі. ... ... ... ... білеміз. Осыған байланысты қалдықтарды жою ... ... ... Бұл ... ... ... – Қазақстан
Республикасының энергетика және минералды ресурстар министрлігінің шешуі
бойынша қалдықтарды қайта ... ... ... ... Әрине біздің
елімізде қалдықтарды көму әлемдік ... ... ... ... ... ... қалдықтарды көмуге орын таңдап, ... ... деп ... Ол үшін ... ... ... ... жөнінде және де радиоактивті заттардың қоршаған ортаға түсуін
болдырмау керектігі жөнінде бірнеше шаралар өткізілуі ... Көму ... ... ... Бұл ... ... бәрі де Парламент, Үкімет және
қоғамның бақылауында болуы керек. Ол үшін барлық жобалар түсінікті ... ... және ... ... ... ... ... керек.
Парламент қажетті ақшаларға қатысты шешім қабылдау қажет. Және ... ... ... ... ... атом ... пайдаланудың және қалдықтарды ұзақ уақыт
сақтау мен шешуге қойылатын экологиялық талаптар орындалуы қажет. Сонымен
бірге ... ... мен ... ... сол ... ... ... ұңғымаларды жою және ... ... ... ... ... бар ... ... қажет. Осы іс шараладың жүргізілуі нәтижесінде ғана халықтың сәуле алуы
мен қоршаған ортаның радиактивтік ластануы төмендейді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. ... Н.Н. и др. ... ... радиоактивных отходов. /
Апатиты.-1994.
2. Трофименко А.П. Информационный анализ состояния работ в мире по
обращению с радиоактивными отходами. // ... ... за ... ... ... М.С. ... и ... утилизации и захоронения
радиоактивных ... ... ... ... и ... ... наук Республики Казахстан, №2, 2003.
4. Егоров Н.Н. Регенерация и ... ... ... ... ... // ... энергия.-1993.
5. Никифоров А.С. Техническая политика обращения с ... // ... ... Г.У. ... ... норм и ... по безопасной
транспортиравке радиоактивных веществ. // Атомная техника за рубежом.-1989.
7. Трофименко А.П. ... ... ... работ в мире по
обращению с радиоактивными отходами. // ... ... за ... ... Ю.П. ... ... размещения радиоактивных отходов и
отработавшего ... в ... ... // ... ... за
рубежом.-1996. №6.
9. Кочкин Б.Т. Выбор места размещения могильников высокорадиоактивных
ядерных отходов. // Геоэкология.-1996. №3.
10. Методика ... ... ... радиоактивных отходов
низкого и среднего уровня активности: Научно-технический отчет.Алматы-1993.
11. Бабаев Н.С. Ядерная энергетика, человек и окружающая среда. / ... Марк И. ... ... ... ... во Франции:
Обзор.-1993.
13. Лаверов Н.П. Основные задачи радиоэклогии в связи с ... ... // ... ... Обрашение с радиоактивными отходами атомных электростанций. Свод
положений. // Серия изданий МАГАТЭ по безопасности №69. ... ... ... ... А.К. и др. ... выбра мест захоронения жидких
радиоактивных и токсичных ... ... в ... ... ... ... Дашко Р.Э. Инженерно-геологическая и геоэкологическая оценка
нижнекембрийских синих глин как ... ... ... ... /
Геоэкология, инженерная геология, гидрогеология, геокрилогия. №3, 2006.
17. Радиоактивные загрязнения внешност среды. / Госатомиздат.-1962.
18. Интернет. Радиоактивті қалдықтарды ... http: ... ... ... ... ... транспортировки радиоактивных
веществ.// М.: Энергоатомиздат.- 1983.
20. Санитарные правила обращения с ... ... // ... Козлов В.Ф. Справочник по радиационной безопасностин. // ... ... А.А. ... по ... и радиационной защите. //
М.: Энергоатомиздат.-1990.
23. Учебно-методическое руководство по ... и ... ... ... для условий Казахстана./ ... по ... и ... с радиоактивными отходами для
условий Казахстана. Алматы.- 2002.
24. Экологические требования к использованию радиационных материалов,
атомной энергии и ... ... ... ... ... Казахстан.-2007.
25. Қазақстан Республикасында радиоактивті қалдықтарды көмудің тәртібі
туралы ... ... ... ... ... актілер жинағы. Алматы.-
2005.
-----------------------
Қалдықтар
Қалдықтар
Су
Су
Саз
Топырақ
Өткізгіш қабат (құм)
Топырақ
Сыртқы қақпақ (С71500)
Жинақтау және ... мен ҚРҚ ... және ... ... контейнерге орналастыру
Уақытша сақтау
Бастапқы бақылау
Тұрақты бақылау
Тасымалдау
БТЖ қалыптастыру
БТЖ тасымалдау
Көму
Бастапқы бақылау
Мониторинг
Сұйық
радиоактивті қалдықтар
Қатты
радиоактивті
қалдықтар
Өртеу
Құралдар мен арнайы ... ... ... су
өртеуге
цемент
қатырауға
тазартуға
Ішкі қақпақ (құйма 625)
Сыртқы қақпақ (С71500)
Ішкі қақпақ (құйма 625)
Құйылған канистра
(304 л)
Ішкі қабат (құйма 625)
Сыртқы қабат (С71500)
Бағыттаушы ... ... = 3,680 ... = 1,709 ... ... = 13,494 ... ... = 22,222 кг
Орау және контейнер
Ионды алмасу
Буландыру
Концентрациялау
Кристалдау
Битумдау
Кептіру
Химиялық өңдеу
Сұйық пен ... ... ... ... арналған өңдеу
Жобалау
Әкімшілік
Сорттау
Престеу
Жандыру
Көлемді механикалық азайту
Өңдеудің болмауы
Цементтеу
Битумдау
Полиэтиленге кіргізу
Орында полимеризациялау
Контейнер
Арадағы қойма
Аймақта
Аймақтан тыс
Қойма типі
Көлем
Транспорттау
Автомобильді көлік
Теміржол көлігі
Маршруттың ... ... алу және ... ... ... ... ... мен тәсілдер
Бастапқы көздеудің мезгілі
Көмудің операциялары
Аумақ
Әдістемесі
Орындалуы
Көлемі
Көлем
Сұйықтар және қалдықтар
Қатты
қалдықтар
Дезактивация және қайта өңдеу
Орналастыру
Процедуралар
Сапасын қамтамасыздыру
Орау критериясы
Инспекциялық процедуралар
Арнайы емес ораулар
Көлем
Негізгі немесе қосымша
Am241 ... ... ... ... ... ... изотоптар
Мақсатты синтездің изотоптары
Агрегатты жағдайы
Қатты
Сұйық
Газ тәрізді
Жартылай ыдырау мезгілі Т1/2
Аз өмір ... Т1/2≤ 1 ... өмір ... ≤100 ... өмір ... ... ... сәулелендіру
Өндеушілер
Атомдық энергетика
Әскері объектілер
Радиоактивті материалдарды өндіретіндер
Экспериментті құрылыстар
Радиоактивті көздермен құралдар
Авариялар
Формасы
Жинақталған
Жинақталмаған
Пайда болуы
Жоспарлы
Кездейсоқ
Көмудің операциялары

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қоқыс жағатын және жылу беретін зауыт»13 бет
Қалдықтарды қауіпсіз жою мәселесі5 бет
5в050700 «Менеджмент» мамандығы 1-курс студенттері үшін іс-тәжірибеден өту туралы есебі12 бет
«Жылуэнергоремонт» ЖШС-де іс-тәжірибеден өту есебі61 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет
АО "КазАвтоТранс" кәсіпорынында тәжірибеден өту21 бет
Атомның құрылуы. Радиоактивтілігі10 бет
Ауыз судың радиоактивті элементтермен ластануы6 бет
Егістік тәжірибеде орындалатын байқау жұмыстары9 бет
Егістік тәжірибеде орындалатын бақылау жұмыстары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь