Т. Әбдіковтің прозасын жанрлық, тақырыптық тұрғыдан кең көлемде қарастыру, қазақ прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық-әлеуметтік көзқарастарды адам мәселесі тұрғысынан саралау, қаламгердің дара стильдік белгілерін көрсету

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 ЖАЗУШЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ, ТАҚЫРЫПТЫҚ БОЛМЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1 Прозалық шығармаларының жанрлық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
1.2 Прозалық шығармаларының тақырыптық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ...32
1.2.1 Қаламгер шығармаларындағы заман көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
1.2.2 Жазушы шығармаларындағы философиялық мәселелер және психологизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59

2 Т. ӘБДІКОВТІҢ СУРЕТКЕРЛІК ШЕБЕРЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79
2.1 Т. Әбдіков прозасының көркемдік ерешеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..81
2.2 Т. Әбдіковтің шығармашылығындағы экзистенциализм ... ... ... ... ... ... ... ... 97
2.3 Жазушының стильдік және тілдік ізденістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 111

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .123

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...127
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ әдебиетінде өзіндік орны, қолтаңбасы бар, мол ізденетін, шығармашылық деңгейі жоғары қаламгерлеріміздің бірі – Төлен Әбдіков. Ол – қоғам қайраткері, жазушы, драматург. Қаламгер өз туындыларында адамның қоғамдағы орнын, қызметін, оның өз дәуірімен қарым-қатынасын көркемдікпен ашуға ұмтылған. Жазушы шығармаларында әрқилы тақырыптарды өрбіту арқылы қазақ халқының кеңес дәуіріндегі тақсіретін астарлы түрде болса да сабақтастыра білген. Ұлтымыздың жоғала жаздаған тілі мен дәстүрін, мінезі мен табиғи қасиеттерін көрсетуге, адам болмысының сан қатпарлы құпияларын ашуға ұмтылуы – жазушы шығармашылығының негізгі арқауы. Жазушы қазақ әдебиетіндегі «қос тұлғалылық», «жатсыну» теорияларын жаңа тұрғыдан, жаңа қырынан прозалық шығармалары («Оң қол» әңгімесі, «Парасат майданы» повесі) арқылы дамыта түсті. Төлен Әбдіков қаламының ұшқырлығы туралы ғалым
Г. Пірәлиева «...Оның қай туындысын алмаңыз, артық-ауыз әңгімеге, жалған сезім, жылтырауық теңеуге кездеспейсіз. Немесе, ділмарсыған кейіпкер, не автор жоқ. Мүмкіндігінше аз сөзге көп мағына сыйдыруға және әр сөзінің әйтеуір бір роль атқаруына аса жауапкершілікпен қарайтындығы – қаламгердің өзіндік қолтаңбасы, өзіндік әдіс-тәсілі» [1, 75 б.], – деп пікір айтқан.
Төлен Әбдіков шығармаларындағы образдар жүйесінің байлығы, тіл көркемдігі, сурет, бейне, мінездеу, психологиялық иірімдер, ішкі монолог пен диалог – түгелдей әдебиеттің классикалық үлгілерін үйренуден, оны өз жолымен дамытудан туған жаңалықтар.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ұлт болашағы оның тәуелсіздігінде екенін уақыт шындыққа шығарып берді. Ата-бабаларымыздың армандап өткен, жан алысып, жан берісіп күткен тәуелсіздігі қазіргі таңда тұғырына қонды. Кез келген ұлттың, халықтың тағдыры, басынан өткерген тарихи кезеңдері ең алдымен сол халықтың әдебиетінде із тастайтыны баршамызға мәлім. Міне, жазушы Т. Әбдіков жеке адамның санасындағы, ойлау жүйесіндегі сан алуан сезімдік, психологиялық, философиялық құбылыстарды, ой ағымына, түс көруді талдауға және де психологиялық сыртқы детальдарға бірден-бір ерекше көңіл аударатындығын ескере отырып, қаламгердің прозалық шығармаларының өзіндік сипаты, өзіндік қолтаңбасы мен стилі бар екендігін дәлелдеуге тырыстық.
Төлен Әбдіковтің шағын жанр – әңгімеден бастап, повестері мен романы жеке дара түбегейлі ғылыми тұрғыдан сараланбаған. Тек тәуелсіздік жылдардан бастап прозалық шығармалары салыстырмалы түрде ішінара қарастырыла бастады. Алайда жазушының прозалық шығармаларындағы әлеуметтік ахуал мен кейіпкер характері, тілі мен жазушының өзіндік стилі жүйелі түрде жан-жақты сөз болып, ғылыми тұрғыдан арнайы зерттеу нысанасына айналмағандықтан, қаламгердің прозалық шығармалары толығымен өз тиесілі бағасын ала қойған жоқ. Осы тұрғыдан келгенде, суреткер қаламынан туған шығармалардың мазмұны мен құрылымын, көркемдік ерекшеліктерін, шеберлік сырларын зерттеу – қазақ әдебиеті ғылымы үшін аса маңызды істердің бірі болып табылады. Өйткені жазушы Төлен Әбдіков прозасында қазақ баласына рухани азық болатын өзіндік ерекшелігі бар. Қаламгер шығармаларында тоталитарлық саясаттың қыспағы ашық та, айқын берілген. Сонымен қатар қаламгердің прозалық шығармаларын экзистенциализм тұрғысынан саралаймыз.
1 Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. Сұхбаттар.
– Алматы: М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты, 2001. – 276 б.
2 Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр. Анықтамалық. – Алматы: «Ана тілі», 2004.
3 Нұрпейісов Ә. Айқас алаңы – адамның жан дүниесі // Егемен Қазақстан. – 2004, – 31 желтоқсан. – 4 б
4 Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001.
– 448 б.
5 А.С. Пушкин о литературе. Избранное. – Москва: 88. – 45 стр
6 Исабеков Д. Адами парасат, әлеуметтік тереңдік //Заман Қазақстан.
– 2002. – 6 қыркүйек. – 14 б.
7 Әбдікұлы Т. Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы //Егемен Қазақстан. – 2005. – 29 қазан. – 3 б.
8 Нұрғалиев Р. Арқау. Екі томдық. – Алматы: Жазушы, – 1991 – Т.2.
– 576 б.
9 Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы.
– 1991. – Т.2. – 576 б.
10 Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-1989 жылдар): Филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы, 1997. – 30 б.
11 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, – 2002. – 290 б.
12 Кенжебай Ахмет. Әдебиеттануға кіріспе. – Алматы: 2004. – 235 б.
13 Нұрғали Р. Сөз өнері эстетикасы: Монография. – Астана: Елорда, 2003, – 424 б.
14 Чернец Л. Литературные жанры. – Москва: Изд Московского Университета, 1982. – 192 с.
15 Уэллек Р., Уоррен О. Теория литературы. – Москва,1978. – 248 с.
16 Тимофеев Л. Основы теории литературы. – М.: Просвещение, 1976. – 548стр.
17 Квятников А.П. Поэтический словарь. – Москва: Советская энциклопедия, 1966. – 375 с.
18 Абрамович Г.Л. Введение в литературоведение. – Москва, 1961.
– 587 стр.
19 Елеукенов Ш.От фольклора до романа-эпопеи. – Алма-Ата: Жазушы, 1987. – 349 стр.
20 Кузьмичов И. Литературные перекрестки: Типология жанров, их историческая судьба. – Волго-Вятское книжное изд., 1983. – 208 стр.
21 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш.Бес томдық шығармалар жинағы.
–Алматы:Алаш, 2003. – 283 б.
22 Бахтин М.М. Вопросы литературы и эстетики. – Москва: Искусство, 1975. – 504 стр.
23 Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде (1991-2001жылдар).
– Алматы: Алатау, 2006. – 352 б.
24 Белинский Б.Г. Собрание сочинений в трех томах. М., 1948. – Т.1.
– 112 стр
25 Әбдіков Т. «Оң қол» менің өзге шығармаларынма обал жасап жүрген секілді... // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 22 қыркүйек. -4 б.
26 Қазақ Ұлттық энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедия» Бас редакциясы, 2007. – 704б.
27 Қазақ әдебиеті: энциклопедия. ҚР Білім және ғылым министрлігі.
– Қазақстан даму институты 1999. – Т.9. – 550 б.
28 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құр. Ахметов З., Шаңбаев Т.
– Алматы, 1996. – 269 б.
29 Әзиев Ә. Қазақ повесі. – Алматы: Мектеп,1989. – 224 б.
30 Утехин Н.П. Введение. В кн.: Современная русская советская повесть.
– Ленинград: Наука, 1975. –504 стр,
31 Қабдолов З. Арна. – Алматы:Жазушы, 1988ж.,
32 Нағметов А. Қазіргі повесть және көркемдік ізденіс. –Алматы: Ғылым, 1985. –176 б.
33 Майтанов Б. Авторлық баяндау. ІІ кітап. Уақыт және қаламгер. 10 кітап. –Алматы: Жазушы 1984. – 272 б.
34 Құралқанова Б.Ш. Қазіргі қазақ повестері: Филол.ғыл.канд.автореф.:
– Алматы, 2007. – 30 б.
35 Хамзина Қ.М. Қазақ повестеріндегі көркем уақыт және кеңістік
(ХХ ғ.70-80жж): Филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы: 2004. – 30 б.
36 Әбдіков Т. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1992. – 512 б.
37 Құрманғали Қ. Қоңыр күз күмбірі. – Алматы: Санат, 2002. – 402 б.
38 Жақсылықов А.Ж., Жүсіпова А.Ш. Қазақ әдебиетіндегі модернизм ағымы. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 78 б.
39 Пірәлиева Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері: Филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы 2004.
40 Айтматов Ч.Т. В соавторстве с землею и водой. – Фрунзе: Кыргызстан, 1978. – 389 стр.
41 Хамзатов Р. Собр.соч. в 3-х т. – М.: Художественная лит., 1969.
– Т. 3. – 319стр.
42 Виноградов И. Вопросы марксисткой поэтики. – Москва, 1972.
– 169 стр.
43 Белая П.А. Литература в зеркале критики. − Москва,1986. − 167стр.
44 Әшімбаев С. Азаматтыққа адалдық. Әдеби сын мақалалар, зерттеулер, толғаныстар. – Алматы: Раритет, 2007. – 334 б.
45 Әбдіков Т. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1969. – 146 б.
46 Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-1989 жылдар): Филол.ғыл.канд.дис.: – Алматы, 1997.
47 Ержанов М. «Қонақтар» әңгімесі // Қазақ тілі мен әдебиеті – 2006. №2. – 35 б.
48 Исабеков Д. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Өлке, 2003.– Т.3. – 400 б.
49 Әбдікұлы Т. Әке. – Алматы: Қайнар, 2005. – 376 б.
50 Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Алматы: Ата-мұра, 2005. – Т.9. – 242 б.
51 Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым, 1982. – 148 б.
52 Нұрмағамбетов Т. Ата қоныс. – Алматы: Жазушы, 1977. – 160 б.
53 Әбдіков Т. Күзгі жапырақтар. – Алматы: Жазушы, 1971. – 158 б.
54 Мұратбеков С. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 2005. – Т.1. – 356 б.
55 Тұрғалиев О. Пенделік мұң мен періштелік үміт жаршысы. – Алматы: Жалын, 1997. – 255 б.
56 Әбдіков Т. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1991. – 510 б.
57 Абай. Құрастырушысы Г. Бельгер. – Алматы: Мектеп, 2003. – 248 б.
58 Белинский В. Полн.собр.соч.: в 8-ми томах. – Москва, 1964.
– Т.7. – 312 стр.
59 Мұратбеков С. Таңдамалы. Екі томдық. – Алматы: Жазушы, 1986. –Т.1. 412 б.
60 Нұрмағамбетов Т. Дарияның арғы беті. – Алматы: Жазушы, 1975.
– 247 б.
61 Томашевский Б. Теория литературы. – Москва, 1928. – 369 стр.
62 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. − Алматы: 1960. – 325 б.
63 Кекілбаев Ә. Талантты ұрпақтың тағылымды келбеті // Егемен Қазақстан. – 29 қараша. – 2002. – 5 б.
64 Әбдіков Т. Өліара. − Алматы: Жалын, 1985. − 394 б.
65 Гончаров И.А. Собр.соч.в восьми томах. – Москва: ТИХП, 1955-1956.
– Т.8. –113 стр.
66 Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ романының поэтикасы: Филол.ғыл.канд.дис.: – Алматы, 1969. – 337 б.
67 Әбдіков Т. Оң қол. –Алматы: Ата мұра, 2002. – 378 б.
68 Бөкеев О. Үркер ауып барады. – Алматы: Жазушы, 1981. – 527 б.
69 Әбдік Т. «Оң қол» үнемі жүрегімді жылытып тұрады // Нұр Астана.
– 2002. – 16 сәуір. 8 б.
70 Бөкеев О. Белеске беттеген бес жігіт //Қазақ әдебиеті. – 1983. – 25 февраль. – 6-7 б.б.
71 Тарази Ә., Ауыл шетіндегі үй. – Алматы: Атамұра, 2006. – 248 б.
72 Нұрғалиев Р. Телағыс. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440 б.
73 Керейқұлов Қ. Теңізге түскен жел қайық. – Алматы: Жалын, 1985.
– 328б.
74 Әбдіков Т. Ақиқат. − Алматы: Жазушы, 1974. − 184 б.
75 Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары: Зерттеу. – Астана: Елорда, 2001. – 312б.
76 Байғұт М. Ақпандағы мысықтар. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2000. –328 б.
77 Әбдіков Т. Сұхбат // Айқын. – 2005. – 3 наурыз. – 9 б.
78 Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы. – Алматы,1996. – 178 б.
79 Әбдіков Т. Айтылмаған ақиқат. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 б.
80 Достоевский Ф. Об искусстве. – М:1973. – 165 стр.
81 Кекілбаев Ә. Адамстанға саяхат // Егемен Қазақстан. – 2002. – 4 қыркүйек. – 3 б.
82 Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1994. – Т.1. – 356 б.
83 Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым, 1982. – 148 б.
84 Нұржекеұлы Б. // Жас Алаш. – 2002. – 5 қыркүйек. – 5 б.
85 Әбдік Т. // Айқын. – 2005. – 3 наурыз. – 9 бет.
86 Жанұзақова Қ. Мәңгілік майдан // Жұлдыз. – 2008. – №4.
87 Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. – Алматы: Жазушы, 1974. – 374 б.
88 Ефимов А.И. Стилистика хужожественной речи. – М: Издательство МГУ, 1957. – 285 стр.
89 Ахметов З. Автор образы. Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. – Алматы: Білік, 1999. – 680 б.
90 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1988. – 187 б.
91 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы: Санат, 1996. – 336 б.
92 Хамзин М. 60-80-інші жылдардағы қазақ романының стилі мен типологгиясы: Филол.ғыл.доктор.дис.: – Алматы, 97.
93 Әбдік Төлен. Бәріміз де Оңтүстіктенбіз (Сұхбат) // Оңтүстік Қазақстан. – 2007. – 18 қаңтар. – 2 б.
94 Елубаев С. Ақ боз үй: Роман, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1989.
95 Әуезов М.О. Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1958. – Т.12. – 498 б.
96 Хализев В.Е. Речь как предмет художественного изображения.– Москва: Литературные направления и стили, 1975.
97 Хамзина Қ.М. Қазақ повестеріндегі көркем уақыт пен кеңістік (ХХ ғ. 70-80 жж.): Филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы, 2004.
98 Гинзбург Л. О психологической прозе. – Ленинград: Ленингр.отдел.худ.лит., 1997. – 443 стр.
99 Белая Г. Худ. мир современной прозы. – М., 1983. – 192 с.
100 Литературный энциклопедический словарь. – Москва: Советская энциклопедия, 1987.
101 Шопенгауэр А. Избранное. – Москва: Дайк-Пресс, 2001.
102 Хайдеггер М. Время и бытие: Статьи и выступления: пер. С немецского яз. – Москва: Республика, 1993.
103 Аманшаев Е.Ә. Әдеби бейне жасаудың рухани және көркем арналары: Филол.ғыл.канд.автореф.: – Астана, 2005. – 30 б.
104 Қазақ Совет энциклопедиясы. –Алматы, 1978. – Т.12. – 600 б.
105 Молдабеков Ж. Адам құпиясы және қабілеті. // Ақиқат. – 1993. – №3. 21-26 б.
106 Коссак Е. Экзистенциализм в философии и литературе. Перев.с польск. – Москва: Политиздат, 1980. –360 стр.
107 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы: Санат, 1996. – 336 б.
108 Гегель Г. Энциклопедия философских наук. Философия духа.
– Москва: Мысль, 1977. – Т.3. – 118 стр.
109 Қабдолов З. Жебе. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – Алматы: Жазушы, 1977. 380 б.
110 Сүлейменов А. Шығармалар жинағы. – Алматы: Қазығұрт, 2006. – Т.1.
111 Черрнышевский Н.Г. Полн.собр.соч. – М., 1950. – Т.7. – 856 стр.
112 Жарылғапов Ж. 70-80 жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы: Филол.ғыл.канд.дисс.: - Алматы, 2000.
113 Смағұлова Н.Қ. Қазіргі қазақ әңгімелеріндегі тартыс табиғаты: Филол.ғыл.канд.автореф.: Астана, 2006.
114 Базарбаев М. Заман тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997.
– 504 б.
115 Хамзин М. 60-80 жылдардағы қазақ романының стилі мен типологиясы: Филол.ғыл.доктор.автореф.: – Алматы, 1997.
116 Әшімбаев С. Талантқа тағзым. – Алматы: Жазушы, 1982. – 124 б.
117 Шалабаев Б. Көркем проза тілі. – Алматы: Білім, 1994. – 128 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................................................4
1 ЖАЗУШЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ, ТАҚЫРЫПТЫҚ
БОЛМЫСЫ.....................................................................
.........................................10
1.1 Прозалық шығармаларының жанрлық
сипаты.................................................13
1.2 Прозалық шығармаларының ... ... ... заман
көрінісі................................................36
1.2.2 Жазушы шығармаларындағы философиялық мәселелер және
психологизм.................................................................
..............................................59
2 Т. ӘБДІКОВТІҢ СУРЕТКЕРЛІК ... Т. ... ... көркемдік
ерешеліктері..............................................81
2.2 Т. Әбдіковтің шығармашылығындағы
экзистенциализм................................97
2.3 Жазушының стильдік және тілдік
ізденістері................................................111
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
......................................123
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ.......................................................127
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ әдебиетінде өзіндік ... ... мол ... ... ... ... ... бірі –
Төлен Әбдіков. Ол – қоғам қайраткері, жазушы, драматург. Қаламгер ... ... ... ... ... оның өз ... қарым-
қатынасын көркемдікпен ашуға ұмтылған. Жазушы шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... тақсіретін
астарлы түрде болса да сабақтастыра білген. Ұлтымыздың жоғала жаздаған тілі
мен дәстүрін, мінезі мен табиғи қасиеттерін көрсетуге, адам ... ... ... ашуға ұмтылуы – жазушы шығармашылығының негізгі арқауы.
Жазушы қазақ әдебиетіндегі «қос тұлғалылық», «жатсыну» ... ... жаңа ... ... ... («Оң қол» ... ... повесі) арқылы дамыта түсті. Төлен Әбдіков қаламының ұшқырлығы
туралы ғалым
Г. ... ... қай ... алмаңыз, артық-ауыз әңгімеге, жалған
сезім, ... ... ... ... ділмарсыған кейіпкер, не
автор жоқ. Мүмкіндігінше аз сөзге көп мағына сыйдыруға және әр ... бір роль ... аса ... ...... ... ... әдіс-тәсілі» [1, 75 б.], – деп пікір айтқан.
Төлен ... ... ... ... ... тіл
көркемдігі, сурет, бейне, мінездеу, психологиялық иірімдер, ішкі монолог
пен диалог – түгелдей әдебиеттің ... ... ... оны ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Ұлт болашағы оның тәуелсіздігінде
екенін уақыт шындыққа шығарып берді. ... ... ... ... жан берісіп күткен тәуелсіздігі қазіргі таңда тұғырына ... ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдері ең
алдымен сол ... ... із ... ... ... ... Т. Әбдіков жеке адамның санасындағы, ойлау жүйесіндегі сан алуан
сезімдік, психологиялық, философиялық құбылыстарды, ой ... түс ... және де ... ... ... ... ерекше көңіл
аударатындығын ескере отырып, қаламгердің прозалық шығармаларының ... ... ... мен ... бар ... ... ... Әбдіковтің шағын жанр – әңгімеден бастап, повестері мен ... дара ... ... ... ... Тек ... ... прозалық шығармалары салыстырмалы түрде ішінара қарастырыла бастады.
Алайда ... ... ... әлеуметтік ахуал мен кейіпкер
характері, тілі мен жазушының өзіндік стилі ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан арнайы ... ... ... прозалық шығармалары толығымен өз тиесілі бағасын ала қойған
жоқ. Осы тұрғыдан келгенде, суреткер қаламынан туған ... ... ... ... ... шеберлік сырларын зерттеу – қазақ
әдебиеті ғылымы үшін аса маңызды істердің бірі болып ... ... ... ... прозасында қазақ баласына рухани азық болатын өзіндік
ерекшелігі бар. Қаламгер шығармаларында тоталитарлық ... ... ... ... ... Сонымен қатар қаламгердің прозалық шығармаларын
экзистенциализм тұрғысынан саралаймыз.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері ішінара зерттеу объектісіне алынғанымен,
әлі де саралауды қажет ... ... ... ... ... даму ... ... ғалымдар мен
қаламгерлердің: М. Әуезов, Б. Кенжебаев, З. Қабдолов, Е. ... ... С. ... М. ... З. ... М. ... Т. ... Нұрғали, Ж. Дәдебаев, С. Әшімханова, С. Әшімбаев, Б. Майтанов,
Г. Пірәлиева, Қ. Әбдезұлы, М. Хамзин, Ө. ... З.-Ғ. ... ... Б. ... Д. ... Р. Тұрысбек, С. Негимов,
А. Жақсылықов, Т. Есембеков, З. Сейітжанов, Т. Рахымжанов, А. Ысмақова,
Д. Хамзабекұлы, Қ. Жанұзақова, Т. Тебегенов, Р. ... Ө. ... ... т.б. ... мен ... ... ... шығармашылығы хақында пікір айтқандар
Ә. Нұрпейісов, О. Бөкеев, Д. Исабеков, Б. ... Қ. ... ... М. ... О. ... С. ... Ш. ... Жеңісұлы, Ж. Әбдіхалық және т.б.
Асылбекұлы Серік «Қазіргі қазақ повестеріндегі заман ... ... атты ... ... Т. Әбдіковтің повестерін
замандастары О. Бөкей, С. Мұратбеков, Ә. ... А. ... ... Ә. ... тағы ... шығармаларымен салыстырмалы түрде
қарастырады. Хамзин Мәуеннің «60-80 жылдардағы қазақ ... ... ... атты ... ... ... «Өліара» романына
талдау жүргізілсе, Оразбек Мақтагүл ... ... ... ... мен авторлық позицияның арақатынасы» /1980-2000 жылдар
әдебиет бойынша/ атты ... ... ... Т. Жұртбайдың «Жер бесік»,
З. Жәкеновтің «Зұлмат», С. Ерубаевтың «Ақ боз үй», Б. ... ... ... ... салыстырмалы түрде талдау жүргізген. Ал,
Жарылғапов ... ... «70-80 ... ... прозасындағы адам
концепциясы» (2001), Смағұлова Нүргүл ... ... ... ... ... (2006) атты ... ... прозалық шығармаларына экзистенциалистік тұрғыда Д. Исабековтің,
Ә. Кекілбаевтің, О. ... Ә. ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың
негізгі мақсаты – Т. Әбдіковтің прозасын жанрлық, тақырыптық ... ... ... қазақ прозасының ... ... ... көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, ... адам ... ... ... ... дара стильдік
белгілерін көрсету. Әсіресе, Төлен Әбдіковтің оқырманға ой ... ... ... тұрғыдан жазылған прозалық
шығармаларының жанрлық-тақырыптық ... ... ... ... ... саралауға, салыстыруға айрықша мән берілді.
Осыған орай аталған мақсатқа жету үшін алдымызға мынадай нақты ... Т. ... ... ... ... ... таныту;
– қаламгердің прозалық шығармаларының тақырыптық болмысын
айқындау;
– прозалық ... ... ... мен ... ... сомдаудағы сырын саралау;
– суреткердің көркем ойды астарлап ... ... ... ... кең ... күрделі философиялық, әдеби ағым –
экзистенциализмнің Т. ... ... ... ... қаламгер Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларындағы өмір құбылыстарын,
адамның ішкі жан ... ... ... ... нақтылы талдаулар негізінде көрсету.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Қазіргі таңға дейін біршама ғылыми еңбектерде
Төлен Әбдіков шығармалары талданып, ... ... ... ... еңбектері өз бағасын толыққанды алды дей ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан арнайы қарастырылған ... ... ... ... суреткерлік шеберлігіне, прозалық шығармаларының
жанрлық, тақырыптық ерекшеліктеріне, өмір ... ... ... ... ... ... баса назар аудардық. Зерттеу
жұмысында Төлен ... ... ... ... өзіндік стиль алып
келген, ерекше қолтаңбалы жазушы екеніне айрықша ... ... ... ... ... экзистенциалистік ағымда жазатын
жазушыларымыздың ішінде өзіндік орнын айқындауға тырыстық.
Төлен ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтарын саралай келіп, өз
көзқарасымызды білдірдік. Жазушы шығармашылығына қатысты ... ... ... ... айтылған тұжырымдар мен ой-пікірлер
бүгінгі күн талабына сай жүйеленді және жаңа ... ... ... мен пәні ... ҚҰ ... ... ... құжаттар мен жазушы мұрасын, БАҚ жүйесі
материалдарын, зерттеушілер еңбектерін негізгі назарда ұстадық.
Төлен Әбдіковтің ... (1969), ... ... (1971), «Ақиқат»
(1974), «Айтылмаған ақиқат» (1979), «Таңдамалы» (1992) шығармаларын, ... (2002), ... (2004) ... ... «Өліара» (1985),
«Ақшоққыда қыс қатты» (1987), «Парасат майданы» (2002) туындылары және
архив материалдарын деректілік ... ... ... ... және ... негіздері. Зерттеуді жазу барысында
әдебиет теориясы туралы іргелі зерттеулердегі, тақырып және жанр жөнінде
айтылған пікірлер мен қаламгерлер ... ... озық ... ... ... Әбдіковтің шығармашылығына қатысты еңбектердің нәтижелері қажетіне
қарай пайдаланылды. Осы ретте М. ... Қ. ... З. ... ... С. ... Р. ... Т. ... Р. Нұрғалиев, Б. Майтанов,
М. Хамзин, Ш. Елеукенов, Қ. Әбдезұлы, Ж. Тілепов, Ж. Дәдебаев,
З.-Ғ. Бисенғали, Г. Пірәлиева, Ә. ... Д. ... Ә. ... Оразбек, С. Әшімбаев, Ө. Күмісбаев, Д. Ысқақұлы, Р. ... ... ... Т. ... З. ... Т. ... ... Д. Хамзабекұлы, Қ. Жанұзақова, Т. Тебегенов, Ө. Әбдиманұлы,
Қ. Мәдібаева, С. ... Ж. ... Е. ... Б. ... Смағұлова, т.б. ғалымдардың еңбектеріндегі теориялық пікірлері ... ... ... ... ... В.Г. ... Гегель, М. Хайдеггер, М.М. Бахтин, Н.П. Утехин, Л. Тимофеев,
И. ... т.б. ... ... ... ... ... осы ... тұрақты еңбектеніп жүрген ғалымдарының еңбектеріндегі
теориялық пікірлер мақсатымызға орай қолданылды.
Зерттеу әдістері. Шығарманың ... ... ... автор идеясын тану
үшін жазушының көркем шығармасын талдау, ... ... ... топшылау әдістері қолданылды.
Сонымен қатар Т. Әбдіковтің прозалық ... ... ... ... ... ... шығармаларын саралауда
кешенді тәсілдер қолданылды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ... ... ... прозасы ХХ
ғасырдың соңы мен ХХІ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде елеулі рөл атқарды,
жазушы ... ... ... ... ... ... ... басқа қаламгерлердің жетілуіне негіз қалады.
– Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларын жаңа көзқарас пен уақыт талаптары
тұрғысынан зерделеу, жанрлық тұрғыдан талдап, саралау;
... ... ... ... ... ... ... терең және
дер кезінде көре білуі, соларды көркемдік тұрғыдан жинақтап, шынайы
суреткер ... ... ... пен ... жету ... ... ... Т. Әбдіковтің прозалық шығармаларын замандастары Ә. Нұрпейісов,
Д. Исабеков, О. Бөкей, М. Байғұт, С. ... А. ... ... Т. ... және т.б. ... ... ... талдап, ерекшеліктері мен сабақтастығын салыстыра отырып айқындау;
– Т. Әбдіковтің әңгіме-повестері мен ... ... ... толғаныстарының қазақ прозасының дамуына үлкен үлес
қосқандығын айқындау;
– кейіпкер бейнесін сомдаудағы қаламгердің суреткерлік шеберлігі ... ... ... ... сол ... ... ... өзіндік жазушылық әдіс-тәсілдері, дара қолтаңбасы және жазушылық,
стильдік ерекшеліктерінің сырын ашу;
– қаламгер қолтаңбасын ... ... ... ... ... ... ... оңтайымен және сәтті,
жемісті қолдана алған тілдік өрнектері, сөздік қоры ... ... ... ... жұмысының дереккөздері. Диссертацияда жазушы шеберлігі ... ... ... ... ... өмір шындығы,
қаһарманның көркемдік әлемі өзара байланыста ... ... ... ... ... ... ... байланысы,
ерекшеліктері әр алуан зерттеулермен, дерек көздерімен байытылды.
Диссертацияда М. Әуезовтің еңбектерін, З. ... ... ... (1971), ... (1988), «Сөз ... (1992),
Қ. Жұмалиевтің «Әдебиет теориясы» (1960), С. Қирабаевтың «Кеңес дәуіріндегі
қазақ әдебиеті» (1998), «Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет» (2001), Т. ... ... ... ... ... (1998), Т. ... дидары» (1985), «Жанр жайлауы» (2007), «Санадағы жаралар» (1992),
Б. Майтановтың ... ... ... ... (1982), «Қазақ романы
және психологиялық талдау» (1996), ... ... (2006), ... (2006), Р. ... ... және ... (1964),
Р. Нұрғалиевтің «Телағыс» (1986), Г. Пірәлиеваның «Әдебиет өрнектері, Әдеби
сын. Зерттеу. Сұхбаттар» (2001) Ш. Елеукеновтің «Қазақ әдебиеті тәуелсіздік
кезеңінде ... (2006), С. ... ... ... «Азаматтыққа адалдық. Әдеби сын мақалалар, зерттеулер, толғаныстар»
(2007), Ж. Тілепов «Тарих және әдебиет» (2001), Ж. ... ... (2001), ... ... ... (1988), Қ. Әбдезұлының «Тарих
және тағдыр» (2004), З.-Ғ. Бисенғалидің «ХХ ... ... ... (1997), Ө. ... «ХХ ... бас ... қазақ әдебиеті»
(2002), Ө. Күмісбаевтың «Терең тамырлар» (1994), Б. ... ... ... ... (1986), Б. ... «Қазіргі қазақ
әдебиетіндегі көркемдік даму арналары» (2001), Б. ... ... ... (1994), С. ... ... ... – қазақ мемлекетінің
жүрегі» (2003), Б. Құралқанованың «Қазіргі қазақ повестері» (2007) және
тағы да ... ... ... ... ... алдық.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңызы. Зерттеу жұмысында алынған
ғылыми нәтижелер мен тұжырымдарды ... ... ... орта ... жоғарғы сыныптарында және ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті
тарихын оқыту барысында, қазіргі заман әдебиеті курсы бойынша, арнаулы
курстар мен ... ... ... ... лицейлерде, қазақ тілі
мен әдебиеті пәнін тереңдетіп ... ... ... ... ... құралдар жазуда пайдалануға болады.
Жұмыстың жариялануы мен сарапталуы. Диссертацияның негізгі мазмұны мен
нәтижелері, оның тарауларында айтылған негізгі ... «ХХ ... ... ... мен зерттеуідің өзекті мәселелері» халықаралық ... ... ... 2008), ... оқулыра – 7: М. Әуезов
және қазақтанудың өзекті ... ... ... (Шымкент, 2008), «ХХІ ғасырдағы жоғары кәсіби білімді
мамандар даярлаудың мәселелері: кешегісі, бүгіні және ... ... ... ... 2009), «Қазақ мемлекеттілігі
және түркі ... ... ... ... ... ... ... 2009), «Х. Сүйіншәлиев және ... ... ... ... ... ... 2009) баындалып, «Қаз ҰУ Хабаршысы», «Қар МУ
Хабаршысы», «Ж. ... ... ... ҰУ ... ... ... ... тілі мен әдебиеті» ... ... ... ... ... ... екі ... әр бөлім бірнеше
тараудан және қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында пайдаланылған әдебиеттер
тізімі берілді.
1 ЖАЗУШЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ, ТАҚЫРЫПТЫҚ БОЛМЫСЫ
Кез ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдері
ең алдымен сол халықтың әдебиетінде із тастайтыны ақиқат. Қазіргі таңда
қазақ әдебиетінің әрқилы кезеңдерінде ... ... ... ... ... жан ... өз шығармаларымен айтулы үлес ... бірі – ... ... шығармалары адам мінезінің құпия сырларына үңілуімен, өмірдің
мән-мағынасына философиялық ... ... ... ... күрделі шындығын ашумен ... ... ... негізгі өзегі – пенде мұңы. Жеңіл-желпі желұшық мұң ... қара ... ... жатқан көштей күңіренте-сыңсытып өз жүрегінен
өткізген жалқының мұңы.
Төлен Әбдіков 1942 ... 4 ... ... ... ... ... Ә. Жангелдин атындағы ауданның Еңбек кеңшарында ... ... ... ... ... Университетінің филология
факультетін бітірген. 1964 жылы жас ... ... ... ... ... жарық көрді. 1967 жылы Ғ. Мүсірепов атындағы балалар және
жасөспірімдер драма театрында «Біз үшеу едік» атты пьесасы сахналанды. ... ... ... ... ... жеке ... ... қолына тиеді. 1965-
1970 жылдары «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») ... ... ... ... бас ... ... ... атқарса,
1977-1979 жылдары «Қазақ фильм» киностудиясында бас редактор, 1979-1990
жылдары ... КП ... ... ... ... Біраз жыл «Қазақ
әдебиеті» газетінің бас редакторы ... ... ... 1993 ... ... ... ... қызметте болады [2, 40 б.].
Төлен Әбдіковтің шығармалары 1964 жылдан жариялана бастаған. ... ... ... 1969), ... ... ... Жазушы,
1971), «Ақиқат» (Алматы: Жалын, 1974), «Айтылмаған ақиқат» (Алматы: Жалын,
1979), «Өліара» (Алматы: Жалын, 1985), ... ... 1991), «Оң ... Ата ... 2002), ... (Алматы: Қайнар, 2005) атты жинақтарының
қазақ әдебиетінің тарихына қосқан өзіндік үлесі бар.
Т. ... ... ... және ... ПЕН клуб ... жылы лауреаты аталған. «Парасат майданы» повесі жайында белгілі жазушы
Әбдіжәміл Нұрпейісов: «Төлен Әбдіковтің бұл ...... ... да ... ... ... жан айқайы. Менің досым Анатолий Ким ... әлі ... ... ... «Мына қазақтың
Кафкасы ғой!»,-деп өзінің таңғалғанын жасыра алмаған еді» [3, 4 б.], – деп
ой ... ... ... неше ... ... бар, ... Адам – олардың
барлығынан да ғажайып»,-деген екен. Сол айтқандай, қаламгерлік қабілеті тек
өзімізде ғана емес, әлемнің көптеген елдерінде лайықты бағасын ... ... ... жолы ... жазу ... үлкен жауапкершілік
жүгін жүктейтіні ақиқат.
Төлен Әбдіковтің әдебиеттегі қолтаңбасы ... ... ... ... сөз қолданысы, кейіпкерлерінің іс-әрекетін, мінез-құлқын сомдауы,
оқшау образдар жасауы, тосын тұлғалар табуы тайға таңба басқандай дәлелдеп-
ақ ... ... ... ерекшелігі жеке адамның санасындағы,
ойлау жүйесіндегі сан алуан ... ... ... сана қозғалысының пластикасын беру мен жан ... ой ... түс ... талдауға және де психологиялық сыртқы
детальдарға (ым мен ... ... ... ырғағындағы,
портреттегі физиологиялық, физиономиялық, сезімдік құбылыстарға) да көңіл
бөлген. Мысалы «Оң қол» ... ...... түсі ... автор
адам санасында үздіксіз жүріп жатқан үдерісті, үрей мен ... ... өлім ... ... жан толғанысын көркемдікпен кестелей білген.
Саябақтағы гүлді ... ... ... сезімін сынайтын сұлу да,
тәкаппар, адал да, ерке Алма ұйқыға ене ... ... ... ... опасыздық әрекеті тұқым қуалаған қауіпті сырқат, оны медицинада
дененің екіге жарылуы дейді, ал ... адам ... адам ... ... ... ... пайдалана білген. Шығарма сюжетін берудегі
суреткер шеберлігі сондай, әңгімені оқи отырып, көз ... өтіп ... ... ... бірге қуанасың, бірге қайғырасың, бірге
қорқасың. Бұл ... ... ... Т. ... ... ... ... жазушы оны өз қырынан дамыта, өрбіте білді.
Төлен Әбдіковтің шығармашылығында дәстүр жалғастығы да ... ... ... ... Мырзан Кенжебайдың баспасөз бетінде жарық көрген
мақалаларының бірінде кешегі Х. Есенжанов, Ғ. Мүсірепов,
Ғ. ... А. ... М. ... Т. ... ... ... Т. ... Б. Нұржекеев, Т. Нұрмағанбетов, Қ.
Мұханбетқалиев, С. Мұратбеков, Д. ... С. ... ... ... ... ... әдебиет игілігі үшін қызмет еткен
осынау бірнеше буын ... ... ... ... ... сөз ... да, Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларынан ... қоса ... ... да ... ... ... жазушы
шығармашылығындағы «Өліара» романын алсақ, мұнда жазушы тың тақырып ... ... ... ... ... ... өз ... бейнелейді. Алайда, Төлен Әбдіковтің бұл шығармасы жазушының жан-
жақты білетін, жан-жақты ... ... ... ... ... көретін, өз
халқының тағдырын өз өміріндей жан-тәнімен сезінетін ... ... ... Қирабаев бұл жайында былай пайымдайды: «...Аға ұрпақтың
монументтік өмір суреттерін бейнелеген ... ... ... ... халықтың тұрмыс-тіршілігінің жұпыны суреттерін, адам характерінің
қайшылықты диалектикасын ашу арқылы байытуға тырысты. Бұл – тарих сабағына
сын көзімен қарауға, адам ... ... ... ... ... ... Бұл ... С. Мұратбековтің, Д. Исабековтің,
Т. Әбдіковтің, Т. Нұрмағамбетовтың әңгіме-повестерін еске алу ... ... 165 б.]. ... ... ... ... ... жалғастықты
сақтай отырып, өзінің жаңашылдығымен ерекшеленген.
Орыстың классик ақыны А.С. Пушкиннің: «Точность и краткость – ... ... ... Она ... ... и мыслей – без них блестящие
выражения ни к чему не служат» [5, 45 б.], – ... сөзі ... ... ... қаламгерлік қасиеті туралы айтқандай, себебі қаламгердің
шығармалары шағын, әрі қысқа және сол ... ... бірі ... ... ... ... ... қозғайтындығын және нені жазса да
биік парасаттылықпен терең зерттеп, жеріне жеткізе жазатындығын жете сезіне
біліуіміз ... ... ... ... ... ... аз жазса да,
оқырманға терең ой тастайтындығымен, мәнді жазатындығымен, сөйлемдері қысқа
әрі нұсқа болып келетіндігімен ерекшеленеді. Бұл ... ... ... ... ... ... жазған жігіт емес. Әлі күнге шейін сол
ырғағын сақтап келеді»,– деп өте орынды ... [6, 14 б.]. Ол қай ... да, қай ... ... ... да ... адами проблемаларды
алға тартқандығымен көзге түседі.
«Барлық трагедия атаулының түп-төркіні ... ... ... ... ... ... ұлы гуманист жазушы Т. Манн бірде
өзіне қойылған «Еуропада фашизм қалай туды?» ... ... ... ... ... ... адамзат баласының қамын жеген, жан қияр да, жанашыр
перзенті болуы ... еш ... өзі үшін ғана ... Оның сыры да, жыры да ... ... мұрат-мақсатымен, әлеуметтік арман-мүддесімен ... ... ... ... ... ... тиіс.
Жазушы бір сұхбатында: «...Ел мүддесіне қиянат жасайтындар, сатқындар
мен жағымпаздар, алаяқтар, өтірікшілер, мансапқорлар, ... ... ... ... олармен тікелей күресуге менің шамам да, ... ... ... ... құралым – қаламым. Егер өз шығармаларымда жоғары
да айтылғандарды көркемдік тәсілмен әшкерелей алсам, ізгілікті ... ... ... ... сендіре алсам, мінеки, менің күресім де, жеңісім де
– осы»,–деп өзінің ... ... ... білдірген болатын.
Сонымен қатар Төлен Әбдіков қазіргі ... ... ...... ... қазіргі жастардың ата салтын, дәстүрін, төл әдебиеті мен
мәдениетіне немқұрайды қарап, қастерлемеуі жайында да өз ойын ... ... тіл ... ... ... ... байланысты.
Тілде жоқ тәуелсіздік – елде де жоқ» [7, 3 б.], – деген қаламгердің сөзінде
үлкен мән бар.
Бүгінгі қазақ ... ... ... ...... ... мәңгілік күрестің бар екенін анықтау ғана емес, осы екі ... ... ... ... ... Адам баласының өмір мен өлім
арасындағы қысқа ғұмыры осы мәңгі тайталаста қалай өтіп жатқанын ... ... Осы ... әлі де ... көптеген шығармалардың туары
анық және олар бүгінгі сананың өркендеуіне байланысты жаңа формамен, жаңа
мазмұнмен, жаңа ... ... ... ... жоқ. Жазушының құрылыс
материалы – өмір шындығы. Ол өмір шындығындағы мол материалдан құрастырып
күмбез ... ... Ол ... ... ... ... шығуы сол
күмбезді құрастырушы зергердің шеберлігіне байланысты. ... ... ... – сөз. Жазушы сөз ... шикі ... ... ... ... ... да қуантып, қайғыртып бірімен-
бірін тартысқа түсіріп, күреске араластырады. Сөйтіп, өмір шындығында ... ... ... ... ... ... оқырманның көз алдына
елестететіні аян.
Әдебиет – өмір шындығының сәулесі. Өмір шындығы дегеніміз де бірімен-
бірі ... ... ... жоқ мол ... ... сол мол ... ... қалай пайдаланамын десе де өз еркі. Жазушы бұл жағынан алып
қарағанда, ... ... ... ... ... пайдаланбасын өзі суреттеп
отырған өмір шындығын молынан қамти отырып, дәуір талабына сай ... бере ... ... Жазушы өзі өмір сүріп ... ... ... ... ... Т. ... өз ... осы заманның өмір
тынысын шебер ... ... ... ... ... сипаты
Қазақ прозасы шын мәнінде өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарының екінші
жартысында пайда ... Бұл ... ... жас ... ... ... түсіп, поэзиямен бірге проза жанры да ... ... ... ... ... ... және мемуарлық шығармалар туа бастады.
Прозалық ... ... ... ... ... тереңдей түсті.
ХХ ғасырдың басынан соңғы ширегіне дейінгі мезгілді қамтитын бір ғасыр
ішіндегі ... ... Алаш ... ... Жүсіпбек Аймауытов,
Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин, ... ... ... және тағы да ... көптеген аға буын
жазушыларымыздың шығармалары дүниеге келді.
ХХ ғасыр – ... ... ... ... ... ... ... жылдарындағы көркемдік
көкжиегіне көз салғанда, ... ... ... ... ... ... ... алып келген талантты да талапты бір топ қаламгерлерді
байқайтынымыз анық. ... ел ... ... ... ... ... бір-
бір шоқ жұлдызына айналған олар алдыңғы аға буын ... қала ... ... озық ... ... ... қазақ
әдебиетін мазмұн, түр, тақырып жағынан ерекше байытты.
Коммунистік партия мен кеңестік үкімет қанша ... ... ... ... сонымен бірге оның алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ой ... революциялық романтикаға көзсіз
табынған балаң қалпында мәңгіге ... қоя ... еді. ... ол ... ... ... ... уақыт алға озған сайын жаңа
мазмұнмен, тың идеялармен қаруланып, өсе ... Сол ... ... ... тұрғысынан біршама тосын, әрі тың құбылыс –
1970-1980 жылдары ... ... ... қазақ повестерін, олардың
авторлары Ә. Кекілбаев, Д. Исабеков, С. Мұратбеков, М. Мағауин, Т. Әбдіков,
Қ. Мұқанбетқалиев, Т. ... Б. ... О. ... А. ... ... тағы да ... талантты өнерпаздарымызда ұлттық көркем
өнеріміздің сахнасына шықты.
Бұл авторлардың қазақ прозасының көркемдік ... жаңа ... ... ... ... еді. Көркем әдебиеттің қоғамдық сананың бір
түрі ретінде әлеумет тарихымен ... ... ... ... құбылыс
екені рас болса, ... ... ... ... және
демографиялық жақтарынан біршама әл жиып, толыса бастаған ... ... ... енді көркемөнер мен ғылымда белгілі жаңа сапаларға көтерілуі
тиіс болатын.
Уақыт ағымына, шығармашылық үдерістің даму ... ... ... ... ... ... соны ... көріне алды. І.
Есенберлин, Ә. Нұрпейісов, С. Жүнісов, Ә. Әлімжанов,
Т. Әлімқұлов, С. Мұратбеков, Ә. Тарази, М. ... Ә. ... ... Қ. ... О. ... Т. ... Д. Исабеков, К. Сегізбаев,
Б. Мұқаев тағы да басқа жазушылардың шығармаларында ... ... ... өзгеше өріспен өрнектелді. 1980-2000 жылдар әдебиетінде ... ... ... ... ... ... ... соқпақ салуға
талпынды. Және ол ізденіс нәтижесіз де ... ... Р. ... ...... ... жанды
дүние, күрделі процесс. Бір әдебиет – дария, бір ...... бәрі ... өседі, өрбиді. Халық бар жерде әдебиет бар» [8, 209 б.], – ... ... ... ... ... адамның жан дүниесіне терең
үңіліп, оның ішкі қайшылықтарын, психологиясын көрсетуде жетекші орын ... ... ... 70-ші ... кеңге қанат жайып өркендей түсуі
заңды құбылыс. Себебі 60-70-ші жылдары қазақ прозасына келген
Ә. Кекілбаев, Қ. ... С. ... О. ... Д. ... ... Т. ... К. Сегізбаев сынды жазушыларымыздың қаламынан
ептеп өзгешелеу тұстары таныла бастады. Осы ерекшелікті ... ... ... ... ... ... процестің бір ерекшелігі – талантты
жастардың ... ... ... Он-он бес жылдардың айналасында әдебиетке
келген топ та біраз іріктеліп қалды. Олардың ... ... осы ... әдеби процеске белсене араласып, әдебиетіміздің жаңа ізденістерін,
табыстарын байытуға үлестерін қосып жүр. Олар өз ... ... ... ғана ... замандастарының ішкі сезім күйлерін, оларды толғандырған
ой-пікірлер байлығын ала ... [9, 544 б.], – деп өз ... ... ... ... ... мен ... жөнінен бұрынғыдан
да ауқымдана түскені былай тұрсын, көркемдік палитрасын дүние жүзінің ... ... ... ... ... ... Осылайша біздің ұлттық
рухани айналымымызға С. Мұратбековтің «Жусан исі», «Басында Үшқараның», Ә.
Кекілбаевтың «Ханшадария хикаясы», «Шыңырау», «Құс ... М. ... ... ... қыз», «Бір атаның балалары», Т. ... ... ... ... ... «Қыз ... пен ... Қ.
Мұқанбетқалиевтің «Ежелгі дұшпан», «Ескі достар»,
Д. Исабековтің ... мен ... ... ... О. Бөкейдің
«Қар қызы», «Жетім бота», «Қайдасың, қасқа ... Б. ... ... А. ... ... «Бесатар» т.б. секілді
тамаша повестері келіп еді.
Бұл ... ... ... тағы бір ... ... ... ... үстемдеу болған дидактизмнен, жайдақ, жадағай
идеяшылдықтан үзілді-кесілді бас ... ... ... тың ... мен ... алып ... ... берді, бұрын жетпіс жыл бойына айрықша әспеттеліп,
«қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға ... ... ... ... ... мен ... ... қаһармандары делінген тұлғалар енді
танымдық-көркемдік тұрғыдан мәнін жойды және ... ... ... ... қазақ повестеріндегі заман ... ... ... ... ... диссертация қорғаған
Серік Асылбекұлының: «Олар қазақ прозасына жаңа ... мен ... ғана алып ... жоқ, ... оны интеллектуальдық жағынан да
байытты, оның поэтикалық палитрасын кеңейтті. Cөйтіп, қазақ оқырмандарына
өздері өмір сүріп отырған заманның шындығын ашып ... [10, 28 ... ... қосылмасқа болмас. Қосыла отырып, зерттеу объектімізге
әдебиет атты аламан бәйгеде «жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» ... осы ... ... ішінде ешкімге ұқсамас мәнер-машығымен Төлен Әбдіковті
нысана етпекпіз.
Жазушының прозалық шығармалары жанрлық тұрғыдан бай. ... ... ... ... ... қалам тербеген. Біз ең алдымен «Жанр дегеніміз
не?» соны саралап ... З. ... ... жанр ... ... екі ... қолданылады. Біріншіден, әдебиеттің тектері – эпос,
лирика, драма; екіншіден, ... ... ...... повесть,
роман, баллада, поэма, комедия, трагедия т.б.» [11, 290 ... ... ... ... ... ал Кенжебай Ахметтің пайымдауынша:
«Көркем ... ... ... даму ... ... типі жанр ... [12, 235 б.].
Жанрлардың өмір сүруінің ең басты екі шарты ретінде оның әдеби ... мен ... ... ... ... ... ... Әртүрлі шығармалардың сыртқы бітімінде ұқсастық аз ... ... ... ... ... өмірді қабылдау және бейнелеу
тәсілдері жағынан байланыс болады. Оларды нақты бір жанрға телудегі ... ... да осы ... ... ... ... – арнасы кең, көп салалы өнер. Әдебиет туындыларының
құрылыс-қалпы, мағыналық сыйымдылығы, көркемдік сипаты, ... әр ... ... ... әдеби шығармалардың жүйесін тауып жіктеп-топтауға,
түр-түрге ... ... мән ... ... ... негізгі ізденіс бағыттарының бірі ... бір ... ... ... ... болып табылады. Жанр ұзақ та
күрделі даму кезеңдерінен өту барысында әр түрлі ... ... ... ... үлкен қызығушылық тудыра отырып, сан қилы ... ... ... ... Осы ... Р. ... ...
әдебиеттің тегі, әдебиеттегі түрлер, оның табиғатын танып, даму ... ... әр ... ... әр ... ... өз ... ұсынады» [13,
189 б.],–деп жазады.
Әдебиеттану ғылымындағы ең өзекті, әрі даулы мәселелерінің бірі ─ ... ... ... мен ... диалектикасы, дәстүр жалғастығы анық
көрініп, нақты тарихи дәуірдің эстетикалық бейнесі анықталады. Жанр ой ... ... мен ... ... ... етеді. Жанрдың дербес
стиль мен көркемдік әдісі тәрізді категориялармен диалектикалық байланысын
байқауға болады. Әдеби жанрлардың бай ... ... бар. ... ... ... ...... өзі «поэзия тектерін» талдаудан, жанрлар
(эпопея, трагедия) мен олардың ... ... ... «мәнін» анықтаудан» (Аристотель) басталған еді. Бұл ... ... ... ... әдеби үдерістің заңдылықтары, атап айтқанда,
мазмұн мен пішіннің, авторлық ой мен ... ... ... мәні мен оның ... ... ... ара ... көрініс
табады» [14, 43 б.].
Әдебиет дамуының әр түрлі кезеңдеріндегі жанрлардың өзгеру, бірігу,
жіктелу заңдылықтары, жанрлар жүйесінің қызметі, әр қилы ... ... ... ... ... ғалымдардың назарына ілігіп,
көптеген зерттеулердің нысанына айналды.
Соңғы уақытта әдебиеттану ... ... ... ... ... ... Олар бүгін ғана пайда болған жоқ. ... ... ... ... – 20 ... ... үшіншісі – «формалдық» және «морфологиялық» ... ...... ... Пропптың жанрлық-генетикалық
идеяларынан бастау алады.
Көркем шығарманың жанрлық белгілері ... ... ... ... байланысты екені белгілі. Дегенмен, жалпылама түрде
белгілі бір ұлттық әдебиет дамуындағы типтік, ... ... ... ... белгілерін көрсететін. Бұл кезеңде әдеби жанрларға
нақты талаптар қойылып, міндетті түрде жазушы тарапынан ... ... ... ... ... ... ұмтылған да жоқ.
Оларды толғандырған мәселелер ауқымына «жанр тазалығы», оның ... ... ... енді [15, 248 ... ғасырда жанрлық категорияларға деген көзқарас ... ... жаңа ... қағидалар ғасырлар бойы ... ... ... ... сақтай отырып қалыптасса; екінші жағынан,
«ескі» және «жаңа» жанрлар өзара ... ... ... «ескі»
жанрлар жаңадан игерілді.
Қазіргі әдебиеттану ғылымында «жанр» терминін кем ... үш ... ... «Әдебиеттің тектері мағынасында» қолданылады.
Л.И. Тимофеев былай деп жазады: «Жанр» француз тілінен аударғанда тек ... ... Біз ... ... екі ... ... жанр ... және жанрлық түр (түр мағынасында). Себебі түрдің ішінара
жанрға бөлінуі артық» [16, 344 б.]. Л.И. ... бұл ... ... Қ. ... те қостаған.
Екіншіден, «жанр» ұғымы әдеби түр деген мағынаны білдіреді.
А. Квятковскийдің «Поэтикалық сөздігінде» «жанр» осы ... ... ... түр) орыс ... жанр деген сөзбен бір текке
жататын әдеби шығармалардың белгілі бір түрі ... [17, 109 ... ... ... ... ... ... деп атау да
кездеседі. «Біздіңше, «тек» деп бейнелеу тәсілдерін ... ... ... ал ... ... эпикалық, лирикалық, драмалық тектердің
жіктелуін (роман, ода, комедия), ал ... деп ... ... ... (тарихи роман, сатиралық поэма) атаған дұрыс сияқты» [18, 213
б.],-деген пікір де ... ... ... ... үш ... ... шындыққа
жанасымды, яғни жанр – әдеби тектің түрі, «әдеби түрдің» ... ... ... ... ... және даму ... әр қилы
түсіндірген ғылыми мектеп, ағымдардың болғанын атап өттік. Әсіресе, шет ... ... жанр ... ... өте ... ... ... концепцияларды салыстыру мәселенің мәнін тереңірек түсінуге
көмектесетіні сөзсіз.
Әдебиеттанушылар тарапынан қызу пікірталас тудырған мәселелер қатарына
тек, жанр, жанрлық ... ... ... ... де жатқызуға
болады. Бірақ бұл мәселеге ... ... ... ... жүйесінің»
өзін анықтап алған жөн. «Жанрлар бір-бірімен қарым-қатынасқа түсіп, ... ... ... ... бір жүйе ... ... жанр – бұл
белгілі бір жүйе. Жүйелілік ... жанр ... ... ... Шындап келгенде, жанрлар бір-бірінен тәуелсіз өмір сүрмейді,
олар ... ... ... ... жанрлар жүйесін құрайды. Яғни
зерттеуші жекелеген жанрлардағы өзгерістерді ғана ... ... ... де ... ... білуі тиіс. Әдеби тек пен ... ... ... ... ... екі ... жөн көріп отырмыз. Біріншісі, «әдебиеттің тектері мен
жанрлардың арасына ... шек ... ... Сол сияқты жанрлық
түрлер де өз ерекшеліктерін ... ... ... ... ... Ш. Елеукеновтің пікірі [19, 13 б.]. Екіншісі, ... ... жанр ... ... ... ... еді: қазір
тектердің бірігуі (синтез) және жанрлардың жіктелуі (дифференциация) орын
алуда» [20, 4 б.] – ... ... ... ... ... ... әдеби тек
пен жанр ғана емес, жанрлар да бір-бірімен белсенді қарым-қатынасқа ... ... ... ... бір тек ... ... ... жіктеледі.
Біздің ойымызша, екі пікірдің де жаны бар. Ойымызды дәлелдеп көрейік:
сырттай ... екі ... ... ... ... сайып келгенде, екеуінің ұқсас тұстарын байқауға болады.
Мысалы, тектердің «синтезі» деген мәселеге ... ... және ... ... ... повесть жанр ретінде дамиды, бірақ не
тектік, не жанрлық сипатын жоғалтпайды.
Шағын көлемді ... ... ... әдеби туындыларда, негізінен, өмір
шындығы бір немесе бірер ықшам эпизод мөлшерінде, адам тағдыры бір ... ... ... ... ғана көрсетіледі. ... ... ... ... ... өтетін құбылыстардың бәрі емес, кейбір
үзіктері ғана суреттелетін болғандықтан, мұндай шығарманың көлемі де ... Адам ... ... көбіне қалыптасқан, дайын қалпында көрінеді. Олар:
миф, ертегі, мысал, новелла, әңгіме, очерк, фельетон, эссе және т.б. ... ... ... ... пен ... ... кең ... роман
жататыны бізге бұрыннан анық.
Осы ретте қазақ прозасына тән жанрлық ерекшелік ... ... ... тұжырымы еріксіз есімізге түседі: «Ұлы әңгіме, ... ұсақ ... ... бөлінерлері үлкен-кішілігінде ғана. Мазмұндау
жүйесі бәр-бәрінде де бір, айтылу аудандарында айырма бар: ұлы ... ... ... ... ... ұзақ әңгіме жақыннан айдаған ... ұсақ ... мүше ... ... келе ... аттарша бастайды» [21,
283 б.]. Демек, мәселе – мазмұнда екен. Романның көтеретін жүгін әңгімеге
де ... ... екен ... ... ... орыс әдебиет теоретигі
М.М. Бахтиннің 1960 жылдары «романдық ...... мен ... де тән»
деген әйгілі тұжырымын Ахмет ... ... ... 1926 ... ... ... отыз жыл бұрын айтып та қойғанын байқаймыз [22].
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық сипаты әр алуан болып
келеді. ... ... ... ... «Екі ... ... жұма», «Қонақтар», «Бас сүйек», «Оң қол», «Жат перзент», ... ... ... ... туралы сыр», «Қарасын», ... және тағы да ... ... «Күзгі жапырақтар», «Парасат
майданы», «Әке», «Оралу», «Ақиқат», «Қыз Бәтіш пен ... ... ... ... ... романы бар.
Шағын көлемді эпикалық түрдің негізі – ... ... – қиын ...... баяндап айтуға негізделетін, қара сөзбен жазылған шағын
көркем ... ... ... ... алдымен оқиғаны баяндау
тәсілі, композициялық, сюжеттік ... ... ... арқылы
айқындалады.
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларын жанрлық тұрғыдан ... ... ... ұсына аламыз.
1 сурет – Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық жіктелуі.
Әңгімеде әдетте бас-аяғы жинақы, тиянақты бір оқиға ғана айтылады. Зәки
Ахметовтің айтуынша, ... де, ... ... ... ... адам ... өмірі мен тағдыры көрінуі тиіс емес. Аса маңызды деген ... ... ... Әңгіме көлемі шағын шығарма болғанымен, қаламгер үшін
нағыз шеберлік мектебі екендігінде сөз жоқ. Оған ... ... ... ... ... ... ... прозаны суреткер дарынының ... ... ... туындылары десек, көркем әңгіме осы ... ... ... Ол ... өмір құбылысын қолма-қол бейнелеуге
ең ... ... ... ... ең көп ... мейлінше ықпалды әдеби
түрі болып табылады. Адам тағдырын әр қырынан алып көрсетуге де ... ... ... ... Оның ... ... меңгеріп, сарқа
пайдаланса, шағын әңгіме шеңберіне шалқар идеялық-мазмұн ... ... ... ... көз ... біздегі әңгіме жанрының да
өзіне тән өсу-даму жолын, бір сатыдан екінші сатыға көтеріліп өркендеп келе
жатқанын ... ... ... ... әңгіменің алғашқы үлгісін
қаламгер Ыбырай ... ... ... Одан ... 20-30 ... ... ... ерекше дамып, өркендеді.
Осы кезең қаламгерлері өмір сырын, әлеуметтік құбылыстарды, әңгіме ... ... ... ... ... әңгімелері адам тағдырын толғана
суреттеді, әңгіме ... өмір ... ... ... ... Бұл
қазақ қаламгерлері үшін үлкен жаңалық, ірі қадамы болған еді. Б. Майлин,
М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов әңгімелерін бүгінгі күнге ... ... ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық қуаттылығында болса
керек. Шағын әңгімеге көп ой сыйғызып, ... ... ... ... ... ... шеберлікті қажет етеді. Шағын әңгімеде қаһарманды жан-
жақты сипаттауға, оның алуан қырын кең қамти суреттеуге ... ... ... өзге ... ... ... Елеукенов өзінің «Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде» /1991-2001
жылдар/ атты ... ... ... ... ... ... ... түрі – әңгіме, одан соң повесть. Әңгіме адам өміріндегі тұтқиылдан
кездесетін бір оқиғаға, эпизодқа арқа ... ... ... ... Повесть яки хикаят бірер не ... ... ... ... неғұрлым ебдейлі жанр» [23, 145 б.] – ... ... ... жанр деуіміздің тағы бір себебі, ол оқырманын
тез табады. Әрі жеңіл, әрі тез оқылады да, өз әсерін ... ... ... ... да өмір ... ... дәлелдей келіп,
В.Г. Белинский «Былайша айтқанда, драмаға арқау бола ... ... ... бірақ ғасырлар бойы бастан кешіріп болмастай жәйттерді қас
қағым сәттің өзіне ... ... ... уақиғалар, жағдайлар болады;
повесть (повесть термині ол тұста ... де ... ... ... да, өзінің тар шеңберіне сыйғызып жібереді» [24, 112
б.]–деген болатын. ... ... ... ... ... ... шет қақпай
жасау ұғымы шықпайды. Демек, әңгіме заман сипатына, оқырман талабына лайық,
аса қажетті жанрдың бірі, сондықтан оның ... арта ... ... ... ... ... ... жазуға құлшыныс талабы
байқалады. Алайда біраз кезеңге дейін әңгіме жанрына өгей көзбен қараушылық
етек алып ... оның ... ... ... мектебі деген баршаға мәлім
қарапайым қағида, әңгіме тіл ... ... ... арылтып, жинақылыққа, нақтылыққа, шағын көлеммен шалқар ой
айта білуге үйрете білгендікте.
Ең бастысы, әңгіме баспа беттерінде жасыратыны жоқ, ... ... ... өте ... ... ... көз ... тауысып, «жанын жеп»
жазылған қарашықтай қастерлі ... ... ... деп ескерілмейді.
Т. Әбдіков – әңгіме жанрының қас шебері. Оның әңгімелері адам мінезінің
құпия ... ... ... ... ... ... ... оқшауланады. Әңгімелері жалаң идеяға құрылмаған. Онда
адамның өткінші дәурені, жалған дүниенің ... ... бар. ... ... ... бір ... тақырыбы мен идеясы айқын.
Жазушы Т. Әбдіковтің әңгіме жанрында бір топ ... бар: ... «Екі ... ... ... ... ... «Оң
қол», «Жат перзент», «Мансап», «Бір күндік ашу», «Көктерек», ... ... ... өмір ... суреттеуде де шеберліктің барлық
мүмкіндіктерін ыждаһаттылықпен жұмсай біледі. Қысқа әңгіме ... ... ... ... ... Т. ... ... шағын
туындысы арқылы көз жеткізуге болады. Жазушы өзі ... ... ең ... ... ... мән ... ұмтылады. Қаламгер өмірдің нұры мен
сәулесін, шындығы мен сырын зерттейді. Өзін де, ... де ... ... ... ... көркемдік сапасы, идеялық мазмұнның
қоғамдық ... қыры ... ... ... ... ... мен түйіндер осы мазмұннан туындайды. Төлен Әбдіковтің бұл бағыттағы
жетістігінің көрінісі ретінде «Қайырсыз жұма» әңгімесін атауға болады.
Қаламгер Т. ... ... ... «Оң қол» ... ... қолтаңбасы пайда болды. Бұл жайында жазушының өзі бір сұхбатында:
«Кейінірек үш-төрт жинақ шығарып ... ... ... «Оң қол» ... әңгіменің авторы ретінде ауызға алынып жүрдім. Әрине, ол әңгімені
жақсы көрген оқырманға мен дау айта ... ... үшін ... ... ... ... ... менің де қақым бар.
Керісінше, «Оң қол» менің ... ... ... обал ... ... бір қол ... ... адамның қайта-қайта көзге түсіп, өзінен
артық жігіттердің бағын байлап жүрген секілді елестейді» [25, 4 ... қол» ... ... ішіндегі өзіндік орны бар шығарма
екендігін атап өтеді. Расында да, ... өзі ... ... ... кең ... түрде бейнелейді.
Жазушы Т. Әбдіковтің ... ... ... ... тұста қазақ
әдебиетінде әңгіме жанры бойынша «бүгінгіні жазу», яғни ... ... жазу ... тапқан еді. Біз мұны О. Бөкейдің, С. Мұратбековтің,
Д. Исабековтің және тағы да басқа қаламдастарының ... ... ... ... ... жағынан алуан түрлі. Жазушы
Т. Әбдіков әңгімелерін ... ... ... заман көрінісі
тұрғысында да («Қонақтар», «Қайырсыз жұма», «Жат ... ... ... да («Оң ... ... «Көктерек»,
«Қарасын», «Бір күндік ашу») жазғандығын көреміз.
Олай дейтін себебіміз, «Оң қол», «Бассүйек» ... ... ... ... «Қонақтар», «Жат перзент», «Қайырсыз жұма» әңгімелерінде
қоғамның ... ... ... көрініс табады, ал «Көктерек»,
«Қарасын» әңгімесінде өмірдің мәнін ... ... ... ...... эстетиканың, публицистиканың, көркем әдебиеттің
тұрақталған, қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан ... ... ... ... әдеттен, көне соқпақтардан бөлек, тың ... ... ... ... Әдебиеттегі эссе соны пікірлерге көбірек мән
беріліп, оқырманды ой теңізінде жүздіретін таңдай қақтыратын, өзінше ... ... ... ... қыздырып, рухани әлеміңе ... ... ... ... қабылдауымен ерекшеленетін көркем
туынды екендігі белгілі. Эссе ... ... ... тіл ... ... әшекейлі композицияға құрылады. Өзгеше бітімді ... ... ... ... ... аңғарымпаздығын, жарқын,
тапқыр ойлылығын, өмір ... ... ... ... ... ... Эссе ... туған туындыларға
батыл болжамдар мен өткір ұсыныстар, пікір ... мен ... ... ... ... ... ... көкжиегін кеңейтуге қозғау
саларлық байламдар тән [26, 92 б.]. Қаламгер Т. ... ... ... атты ... «Әке» атты жинағында жарық көреді. Шығарма терең сыршыл
сезімге құрылған.
Повесть ... ... ... ... ... еңбектерге шолу жасау
барысында жанр тарихын, поэтикасын ... ... ... ... табиғатын зерттеу әдістемесінің ... ... ... ... ... ... белсенділігі ғана
тарихи-әдеби материалды теориялық тұрғыдан жинақтауға көмектеседі, дұрыс
әдістеме ғана повестің жанр ... ... ... бола ... ... ... концепциясын жасаудағы алғашқы қиындық
«повесть» терминіне берілген ... әр ... ... ... көне ... келе ... төл ... әдеби ескі термині.
Бұл әуелде өмірде болған әр алуан ірі оқиғаларды ... ... ... ... ою, ... (повествование) дәстүрінен туған. Былайша айтқанда
«повесть» орыстың ауыз ... ... ... ... ... ... ... Ерте кезде ол да солардың міндетіндей ғана
қызмет атқарған. Бірақ көп ... ... ... болған адамдарды, өткен
оқиғаларды тізіп, тарихтық мәні бар болмыстарды баяндаған. Арғы тегі ... ... ... бұл ... ... келе ... ... әдебиет
ағынының талқысына сай өзгертіп, белгілі бір ... ... ... ХІІ ... ... ... ... полкы туралы сөзде»:
«..туыстар, еліміздің ежелгі сөздерімен ... ... ... ...... Бұл ... повесть – болған оқиға жөнінде баяндау,
әңгімелесу деген мағынаны білдіреді, ол кезде мұндай ... ... ... ... ... ... – қазақ әдебиеттану ғылымындағы даулы,
екі ұшты пікір-тұжырымдарға негіз ... ... ... ... ... кейде бірін-бірі жоққа шығаратын ой-пікірлер
повесть жанрының басқа жанрлармен, оның ішінде ... және ... мен ... ... ... мүмкіндіктері мен табиғатына
байланысты туындап отырады.
Н. Ғабдуллин[27], С. Қирабаев [28], З. ... [29], Т. ... ... Ш. Елеукенов, Р. Нұрғали, Г.К. Бельгер, З.С. Кедрина, З.
Серікқалиев, ... С. ... Б. ... Қ. ... ... ... ... Т. Жұртбаев, А. Мұсаев,
А. Ісмақова, Г.Пірәлиева, Р. ... т.б. ... ... ... ... ... еңбектерінде жекелеген жазушылардың повестері
көркем тіл, сюжет, ... ... ... ... ... ... қазақ повестерінің архетиптері болып табылатын
халық прозасының ауызекі әңгіме, миф, ертегі, аңыз секілді ... ... сыры ... ... ... повесі» деген еңбегі повесть жанрының 1912-1940
жылдар аралығындағы даму кезеңін қамтыса, А. Нағметова өз ... ... ... жарық көрген қазақ повестерін қарастырады. Ал Ш. Уәлиханов
жазушы С. ... М. ... Д. ... Д. ... ... Н. Халикова қазіргі қазақ прозасындағы кейіпкерді ... ... ... ... жарық көрген қазақ повестеріндегі психологизм
мәселелерін өзек етеді.
Қазақ әдебиетінде повесть өмір құбылыстарын жан-жақты талдап, көркемдеп
көрсете ... ... мол, ... ... ... бірі ... 70-80 ... аралығындағы қазақ повестерінің сандық көрсеткіші
жоғарылай түскенін атап айтқан жөн. Тіпті көркем ... ... ... өзі ... ... кең ... ... кете алмай, тартына
көрінген секілді.
Әдебиетіміздің тарихына қарап отырсақ, қазақ ... ... ... ... ... басталғанын көреміз. Әуелі 1913 жылы жазылған
С. Көбеевтің «Қалың мал» атты шығармасы қазақ әдебиетінің тарихында роман
делініп жүр. ... оның ... ... ... талаптары
тұрғысынан қарайтын болсақ, романнан гөрі повесть жанрына жақын екендігін
айтады. Одан ... ... ... ... ... туындылар да,
негізінен, повесть жанрында жазылады. Демек, қазақ повесі – белгілі бір ... өсу ... бар ... ... жанр. Өйткені оның өзіндік
табиғатын, уақыт тынысын, белгілі бір сәттердегі ... ішкі ... ... ... ... әңгімелеуге жақындау көрінеді. Бір сөзбен
айтқанда, бұл ерекшелік қазақ оқырманының рухына жат емес.
«Оқиғаны ... ... ... ... жасау, қат-қабат
тартыстар сияқты кең тынысты танытарлық романда кездесетін тәсілдер повесте
бола бермейді. Повестке ... ... ... хроникалық әңгімелеу тәсілі
тән. Сөйтіп, повесть – эпикалық баяндау түрі мен ... ... ... ... ... ... [27, 505 б.],– ... ғылыми
анықтама осы пікірді тереңдете түседі.
Осы арада белгілі әдебиеттанушы Ш. ... ... аясы ... да ... Оның ... әр ... өз ... бар. Сондықтан
қойылар талап сол туындының ішкі мүмкіншілігіне сәйкес болуы керек»,-деген
тұжырымы жанрлық анықтамаға берілген үстеме түсінікте көрінеді.
Зәки ... ... ... – оқиғаны баяндап айтуға
негізделетін қара сөзбен ... ... ... ... ... ... Көлемі жағынан повесть кейде ұзақтау келіп, кішігірім ... да, ол ... ... ... ... желісінің
біркелкі өрістеп, байсалды түрде баяндалатындығымен ерекшеленеді» [28, ... ... ... ... ...... көлемді роман».
Ә. Әзиев «Қазақ повесі» [29, 16-21 б.] атты еңбегінде әңгіме мен
повестің, роман мен ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан
дәлелдеуге күш салған. Дегенмен, салыстырмалы әдіс те ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтаудың
қиындығы оның роман мен әңгіме ортасындағы ... ... ... ... ... көркемдік құрылымына «сіңіре» алатын қасиетінде» [30, 6
б.]. ... ... ... ... ... ... ... қиын екенін атағымыз келеді. Шығарма белгілі бір ... онда ... ... ... да ... ... Сол ... повесть жанрының роман поэтикасына және әңгіме мен очеркке жақын
тұстарын да ... тыс ... ... Осы ... ... ... байланыста болатынын байқаймыз.
Повестің ең басты және өзіндік ... бірі ... оның ... тұсында әдеби сахнаға шығатынын атауға болады. Повесть жанры
қоғамдық қажеттіліктерді ескере отырып, әр ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең негізгілеріне де назар аударады.
Яғни әдебиет дамуының белгілі бір кезеңіндегі повесть ... ... ... мүдделермен байланыстыру дұрыс. Повестің бұл қасиеттері
бүгінгі таңда да ... ... ... бір ... ... ... повестің өзгешелігі кейіпкердің
белгілі бір өмірлік кезеңін көрсететін жеке, ... өте ... ... ... ... ... Повесть романдағыдай кейіпкердің
туғанынан өлген шағына дейінгі өмірлік жолын бастан-аяқ ... ... ... ... өмірдің белгілі бір кесегін лайықтап қана алады және
әр қырынан көрсетеді. Мысалы, Т. Әбдіковтің «Қыз Бәтіш пен Ерсейіт» ... ... ... ... ... ... ... қамтымайды. Тек қарттың
басына тағдырдың салған тауқыметі мен ұлы Болаттан қалған ... ... ... шығарманы оқи отырып, өзі қорытынды жасап, ой түйеді.
Жалпы айтқанда, повесть – әңгімеден де, ... да ... ... Кез ... әдеби туындылар секілді повеске де бір өлшеммен қарауға
болмайды. ... ... ... ... ... ... пайдалану, түрліше көркемдік ізденістер байқалуы әбден орынды.
Жанр теориясына байланысты зерттеулерде ... ... ... да ... ... белгілі. Осыған орай әр түрлі жанрлар дамуындағы
«құбылулар», белгілі бір ... ... ... бәсеңдеуінің
себептерін, повестің жанрлық сипатын айқындауға ... ... ... ... ... ... ... уақыттағы ғылыми еңбектерге
шолу жасау барысында жанр тарихы мен ... ... әлі де ... ... ... ... ... кейде бірін-
бірі жоққа шығаратын ой-тұжырымдардың повесть жанрының басқа жанрлармен,
атап ... ... және ... ... мен ... ... мүмкіндіктері мен табиғатына байланысты туындап отырғанын байқадық.
Бұндай әртүрлі көзқарастардың пайда болуына әдеби процестегі ... ... мен ... бір-біріне «кірігуі», бірін-бірі мазмұн, пішін
жағынан байытуы,
70-80 жылдардағы повесть жанрының қарқынды дамуына түрткі болды.
Повестің жанрлық ... оның ... ... ... ішкі жан ... ... ... түсіндіруге ұмтылатын
субьективтік сипатын, көркем әдебиеттің басқа да жанрларының, фольклорлық
жанрлардың ... ... ... ... ... де өз бойында
«біріктіре» алатын әмбебаптылығын, әрі ... әрі ... ... ... ... ... әңгіме немесе романмен салыстырғанда өзгешелеу
болады. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ...
ондағы сюжеттің қызметін өзгеше бір тұрғыдан ... ... ... ... ... сюжет екінші кезекте қалғандай әсерде
боламыз. Дегенмен, бұл тұста біз «сюжет – оқиғалар және ... ойы мен ... ... онда адам характері, тағдыры, қарама-
қайшылықтары, қоғамдық ... мәні ... [17, 129 б.] – ... есте ... ... Себебі жазушы туындысы ішкі тақырып пен
идея жүзеге ... ... ... ... ... ... сырт
оқиғалар қақтығысының орнына психологиялық тартыс, ... ... ... ішкі жан ... иірімдері баса суреттеліп, кейіпкердің
өз көкірек сырына үңілуі мен ... ... ... ... ... ... ішкі жан дүниесіне, қиялына, психологиясына
терең бойлайды. «Қаһарманның рухани әлемін, жан ... ... ... ... немесе идеялық-эстетикалық, шығармашылық феномен ... [31, 3 б.]. ... ... қарай қозғалыс, оның ішкі
монолог, ой ағыны, «сенсорлық әсер» т.б. ... ... ... ... Т. ... повестерінде ерекше байқалады.
Повесте оқиға көбінесе бір сюжеттік ... ... ... да, онда
кейіпкер тағдыры тұтасынан көрінеді. «Повесте сюжеттік желінің ... ғана ... ... ... ... позициясына да байланысты. Себебі
повесть авторы әлеуметтік шындықтың, адам өмірінің драмалық тартысқа толы
тұсын, оқыс ... ... ... ... түрінде алып бейнелеуге
өте бейім тұрады» [32, 24 б.].
Өзге жанрларға қарағанда повестегі ... ... да ... бар. ... ... композициясы дегеніміз не?», ... ... ... ... ... ... келсек, жалпы «сюжет
композициясы» деген термин «фабула» мен «сюжет» ұғымдарының мәнін ұғындыру
барысында пайда ... ... ... шығармада суреттелген
оқиғалар арасындағы сыртқы байланыстардан басқа ішкі ... айта ... осы ішкі ... яғни ... сюжет композициясының зерттеу нысанына жатады дейді, сондай-ақ,
сюжет композициясында шығармада ... ... ... ... баяндалу ерекшелігі байқалатынын айта отырып, осы хронологиялық
тәртіптің бұзылуы, оқиғалар орнының ... да ... ... ... ... бірі ... ... бөледі.
Қазіргі қазақ повестеріндегі сюжеттің құрамдас бөлшектерінің өзара
байланысы белгілі бір ... ... ... ... ... хронологиялық тәртіптің сақталмауы заңды құбылыс. ... ... ... ... де («Әке», «Оралу») кездеседі. Осы
ерекшелік авторлық ұстаным сипатына, уақыт – кеңістік ... ... ... ... сюжеттен тыс элементтердің маңызы өте зор.
Шығармадағы баяндау типі мен баяндаушының рөлі де жанр ... ... ... ... шынайылығы мен нанымдылығы
характерлер ... ғана ... ... ... ... ... ... жеке авторлық бастаулар көріністерімен де
жеткізіледі. Бірінші ... ... ... ... ... ... пайдаланылады. Мұндай тәсіл кейіпкер немесе әңгімешінің қоршаған
орта туралы қабылдауын ... де, ... ішкі ... ... [33, 101 ... ... өзінің «Қазіргі повесть және көркемдік ... ... ... өмір оқиғалары, адамның түрлі тірлік-тынысы, ой-сезімі,
іс-әрекеті, арман-мақсаты негізінен алғанда ... ... баян ... ... ... ... түрінде, кейіпкердің жастық шағын, өткен
өмірін, әсіресе өмірінің өте бір қиын-қыстау кезеңдерін, драмалық тартысты
тұстарын еске алу ... ... ... ... ... сипат басым» [32, 24 б.],–деп жазады. Зерттеуші бұдан кейін
повесті романмен ... ... ... өмір ... ... ... ... оның баяндалу формасында объективтік ... ... ... ... субъективизм бірінші кезекке шығады деп
үзілді-кесілді айта алмаймыз. Себебі повестің эпикалық ... ... ... ... ... дау ... ... қатар лирикалық
бастаудың да маңызды рөл атқаратынын естен шығаруға болмайды. ... ... және ... ... арасында тепе-
теңдік орнайды. Сондай-ақ, повесте басқа жанрларға қарағанда баяндаушының
рөлі өте зор, ол ... ... және ... ... ... ... ... рухы мен стилін айқындайды,
құрылымына әсер етеді.
Б. Құралқанова ... ... ... бірі ... ... болатынын айтады [34, 27 б.]. Оның пайымдауынша, повесть
жанры осы ... ... ... Оған ... ... М.М.
Бахтиннің тұжырымын келтіреді: «Әдебиетте хронотоптың жанрлық мәні ерекше.
Жанр және жанрлық түрлер хронотоп арқылы анықталады деп ... ... және де ... ... ... ... ие» [16, 235 ... Әбдіковтің орта көлемді повесть туындылары да ... ... ... ... ... «Қыз Бәтіш пен Ерсейіт», «Ақиқат»,
«Тозақ оттары жымыңдайды», «Парасат майданы». Адам ... ... ... оның адам ... ... бірге, тұғырыққа тірейтінін
бейнелеу Т. Әбдіковтің повестеріне тән сипат.
Қ. Хамзина: «Шығармаларында ... ... пен ... ... ... кей ... ... уақытқа шолу ... ... жиі ... ... ... ... ... «Всякая власть
– от Бога, это я ... но и ... ... от Него ... ... ... оттары жымыңдайды» повесі осы ойымызға толықтай дәлел
бола ... 17 ... ... ... атты ... оқиғаның табиғи даму желісін
қуатты талант өрісінің аясында ұстай білген жазушы дара кейіпкердің ... ... ... ... кең ... дүние туғызған. Повестің
композициялық арқауы берік, ... ... ... ... Соның
жарқын дәлелі – аңыздар. Алғашқы аңыздағы алтын өзен – ... ... ...... айтуынша, өте ертеде араку тайпасы түнгей беттегі алтын
өзеннің қожасы болыпты-мыс. Өзеннің ... да, суы да ... ... Ауа да ... ... ... ... білмейтін, бейбіт ел
болыпты. Бірақ күндердің күнінде бой-басын қаптап алған, жүзі ... ... ... ... ... ... ... бәле күнгей
беттің бәрін кезіп, тыныстайтын ауаны арамдаған соң, ... ... ... әскер жинап, қалың елді қырып салған. Содан араку елі шегіне-шегіне
өзеннің бергі бетіне өтіп, қалың орманды панамалап қалыпты. Енді тағы да ... осы ... ... жеп, су ішуі ... ырым ... Тағы да ... әңгімесіне зер салсақ, «Ертеде елік пен адам дос ... ... ізгі ... мейірбан екенін білген соң, қашпай солардың
маңайында жүрген. Олар елікке жем ... су ... ... ... ... елік өзге ... ... бақытты тұрмыс кешіпті. Бірақ күндердің
күнінде қалың орман ішінде адасып қарны ашқан бір адам әлгі ... ... ... ... ... ... ... елік, әйтеуір қолға түспей
қашып шыққан. «Бұл қалай болды, – деп ойлапты ...... ізгі ... еді ғой. Олар өлтіруге тиісті емес еді ғой. Бұл ... ... аян ... «Ей, ... ... сен ... жасап адам баласымен дос
болдың. Олардың ізгі тілекті, ... ... рас, ... ... ... қош айтысуың үшін жүз мейірбан адамның ішінен бір ... ... ... ... емес ... ... Елік өз ... жетіп барып жан
тапсырыпты. Өлер алдында: «Адамдарды маңдарыңа жолатпаңдар. Өйткені олардың
ішінде бір ... ... ... ... ... ... жалғандығын суреттеудің қазақ ... ... Т. ... ... ... ... ... жер
ортасы жасқа келіп, өмірдің ащы-тұщы дәмін татқан, атақ пен даңқтан қажыған
шағында азапқа түсуі, қайғы-қасіретке батуын, Т. ... ... ... ... бас ... атақ пен ... ... қызылды-
жасылды желегінен өмірдің шын мәні неде екенін көре ... ... те ... ... түсініп, ақиқат дегеннің бәрі де қолдан
жасалған ... ... ... мойынсұнады, сондықтан Ақиқат - өлімді
таңдайды.
Роберттің трагедиясы – адам мен оны ... ... ... ... ... жеке ... ... трагедия. Қаламгер
шығармасына фантастикалық повесть деп ат ... ... ... деп ... ... көркем шындық басым. Сюжетке
адамдар арасындағы қарым-қатынас, байланыс арқау болған. Өмір атты ... ... ... ... ... ... ... әлдеқалай бір ауыр күн
туғанда өткеніне үңілетіні, толғанысқа түсетіні, ... ... ... бар кінәсі – өзгенің біле ... ... ... ... ... ешкім кіруге болмайтын есігінен енуі.
Қаламгер Төлен Әбдіковтің ... ... ... ... сюжеттік желісі түрлі кеңістік аясында берілсе де, адамзаттың
шыққан тегі – ортақ деген концепцияны ұстанады. ... ... ... повесінде анық сезіледі.
Шығармада суреттелген оқиғалардың хронологиялық ... ... ... ... ... ... болады.
Повесте екі сюжеттік желі тартылған: біріншісінде бас кейіпкердің қазіргі
хал жағдайы баяндалса, екіншісі оның ... өмір ... ... ... желі ... ұстаным арқылы біріктірілген.
Адам санасындағы өткен уақыт жаңғырығы, оның адам характерін ... ... ... ... Т. ... «Ақиқат» повесінде
көрінеді. ... бас ... ... ... ... азап
шегуі, сау жүріп жындыханаға түсуі, асылып өлуі – ... ... осы. ... Қ. ... [35] «Ақиқат» повесін ... ... ... деп ... шығармада бүгінгі заман шындығы ... ... ... ... да, ... ... фантастика
жанрында жазылған шығарма десек дұрыс болар. Себебі повестің ... ... ... ... оның ... тарихы, сана,
бақытсыздық, ғылым мен өркениет туралы ... ... ... ... ... ... ... Құрманғали:
«...Жазушының «Әке», «Оралу», «Күзгі жапырақтар», «Қыз ... пен ... ... ... де, ... ... ... де табиғи,
нанымды. Шығарма кейіпкерлері әйтеуір жүрген бір адам емес, нағыз ... ... ... ... да ... ... бай адамдар.
Мінез мүсіндеу, ой толғау, сөз саралау, оқиға өрбіту, сөйлем құрау ... ... ...... ... ... жорғадай желісінен
жаңылмай жетелейді де отырады» [37, 305 б.], – деген.
Төлен Әбдіковтің үздік шығармаларының бірі – ... ... ... Ш. ... бұл ... жайында: «Жазушы Т. Әбдіковтің жаңа
шығармасы соңғы жылдары өнер атаулыны ... ... ... ... ... айтысқа түсіп отыр. Айтыс болғанда, бұл – ... ... ... ... ... ... қайта қарауға
шақырады. Сонау Ренессанстан бері қарайғы адами ... ... ... бар» [23, 177 ... ... Яғни, ғалым повестің негізгі
темірқазығы – ... ... ... ... құндылықтар екенін атап
көрсетеді. Жалпы Т. Әбдіков повестерінің негізгі ... ... ... ... және ... ... пен кеңістіктің берілу сипатынан
байқалады.
ХХ ғасырдың 70-80 жылдары повесть ... ... ... ... жанрлық шектеулер ауқымынан, ... ... ... шыға ... ... ... ұмтылды, бұның өзі шығарманың сюжеттік-
композициялық құрылымын күрделендіре түсті. Қазақ прозаиктері «сана ... ... миф пен ... ... ұштастыру тәрізді соны
көркемдік әдіс-тісілдерді қолдана отырып, соны жанрлық ізденістер ауқымын
кеңейтті. Бұл ... олар ... мен ... ... мен ... ... тарихқа, қазіргі заманға жаңаша көзбен қарады.
Қазіргі қазақ повестерінің жанрлық ерекшеліктері жоғарыда келтірілген
белгілермен шектеледі және олар ... деп айта ... ... ... ... ... ... ортаға, ғылыми ойдың тереңдігіне
тікелей байланысты ... ... ... белгілі бір әдебиеттік жанр жетекшілік рөл
атқарады. Біздің жыл ... ... ... ... ... ХҮІІІ ғасырға дейінгі Батыс Еуропа әдебиетінде драмалық ... рөл ... ... ХІХ ... ... жартысынан бастап
эпикалық жанр, оның ішінде роман кең ... дами ... ... ... ... ... ... қазақ халқының төл
әдебиеті ХҮ ғасырлардан, яғни Асан қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Жиембет,
Шалкиіз толғауларынан бастау алады. Ал ... ... ... қалыптасқан,
яғни ХХ ғасырдың бас кезінен басталады деуге болады.
Қазір роман жанры барлық елде де өзінің ... ... ... ... ... ... ... роман жазу үрдісінде әлем әдебиетіндегі
классикалық ... ... ... ... ... ғасырларда
Еуропа әдебиеттерінде негізі қаланған психологиялық ... ... ... келе ... ... ... әр алуан жаңа жазылуында басты
кейіпкерлердің ішкі жан дүниесіндегі жағымды ойларының толассыз ... ... ... орта мен жеке адамдар
арасындағы үйлесіммен, сәйкессіздікпен ... ... ...... ... ... көшбасшылық рөлге ие болған жанр.
Роман жанрының өмірге келуі – адам баласының ... ... ... Белгілі бір жағдайда романдардың көбеюі – ұлт әдебиетінің дәрежесі
өскендігінің көрінісі. Демек, соңғы жылдары қазақ романы ... ... ... ... критерийі екені даусыз.
Қазіргі кездегі ... ... ... күрделілігімен
сипатталады. 70-жылдардан бастап қазақ әдебиетінде ... ... ... мен ... ... көре ... Көркем шығарманың
эстетикалық күрделігі жазушының шындықты басқаша көзқараспен ... ... ... ... ... дамуын бірқалыпта еместігін,
мәтіннің өзінділігін жоғары қоюмен сипатталады. Мұндай ерекшеліктерді ... Ә. ... Р. ... Мағауиннің, Х. Әдібаевтың және т.б. ... ... ... ... ... ... ... жеткізуімен,
кейіпкердің жеткізілуіндегі байланыс күрделі синтаксис түрінде қолдану
қазіргі қазақ ... ... ... болды. Осының нәтижесінде
әдеби көркем шығарманың интерпретациялық әдісіне құрылымдық түсініктеме
енгізілді.
Осы ... ... ... ... ... және поструктуралық
әдістерінің бірқатар тәжірибелерін ескерген жөн, ол ... ... А. ... пен А. ... ХХ ... 90 ... ... және философиялық аспектілер күшейе түскендігін
айтқан: «Ә. Нұрпейісовтің ... ... ... сана ... реалистік
әдістің шеңберіндегі шығарма. Сана ағымы және ассоциативтік процесс ... ... ... ... да кездестіреміз. Р. Сейсенбаевтың
романында адам санасы дағдарысының бейнесі оның 70-90 ... ... ... ... О. Бөкей прозасында тұлғаның ... 80 және ... ... мен ... қатынастардың
дамуының әлеуметтік-психологиялық процестер дамуының алғышарты болды», –
деп тұжырымдайды [38, 19 ... ... ... ... ... постмодернистік
романдардың жаңа формаларының дамуы – қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... және ... синтетикалық формалары ХХ ... ... және ... ... ой таразысынан өткізген материалдар арқылы дамыды.
Мысалы, Әкім Таразидің ... ... ... ... ... ... деп қарауға болады. Жаңа қазақ романының
құрылысы ой толғамдық ... көп ... және ... ... ... әдеби шығарманың құрылысында авторлық ойдың
көпқырлығы мен ... ... ... ... мен ... қарым-қатынаста небір күрделі форманы байқаймыз. Бұның
барлығы ... ... ... ... және ... кеңейгенін байқатады. Жаңа заманның әлеуметтік сұранысы
әдебиет құрылымындағы көптеген ... әсер ... ... ... ... ... ... Ішкі дауыс проблемасының
философиялық мәні бұл ... адам рухы мен тілі ... ... ... ... ... Ұлттық көркем тілдің мәні әлемнің
бейнесі ретінде ... ... 1985 жылы ... ... «Өліара» романының бірінші
кітабында психологиялық сарындар кездесетіні хақ. Әрі бұл – Т. Әбдіковтің
роман жанрындағы алғашқы ... ... аты ... ... ... қыс
пен көктем арасындағы өліара емес, қоғамдағы өліара өзек етіледі. Ұлы
төңкеріс ... ... ету ... ... ... ... кезеңі, сол бір аумалы-төкпелі ... ... ... дамуы, байларды кәмпескелеу, жер бөлісу секілді саясаттарда асыра
сілтеушіліктің болуы талай тарихи шындықтың бет-пердесін ашады.
«...Роман жанры бүгінде қазақ ... ... ... ... ... ... романдар халық ауыз әдебиетінен, фольклордан нәр
алғаны белгілі. Ол халық өмірінің айнасы ... ... ... ... ... ... гуманистік мәселелердің қамтылуы заңды
құбылыс. Бұл орайда суреткердің шығармашылық қуаты ... роль ... ... ғана ... жанрының жүгін көтереді» [29, 287 б.]. Бұл
анықтама жазушы қаламгер Т. ... де ... ... ... ... ...... халқының тұрмыс-тіршілігі мен сана-сезіміне түсіне ... ... алып ... ... ... ... орнауы,
колхоздастыру, тап күресі – адамдар өз өміріне өзі ие бола алмаған, адам
бойындағы сүйіспеншілік, ... ... ең асыл ... де саясаттың
айдауында кеткен заман.
«Өліараның» бірінші кітабында (романның екінші кітабы әлі жарық көрген
жоқ) қазақ даласына, ғасырлар бойғы ... ... ... ... бастаған, зұлымдық саясатпен, бір халыққа емес, сол тұстағы бүкіл
кеңестер халқына айрықша нәубет алып ... ... ... оқиғалар
романдағы бүкіл кейіпкерлердің сол оқиғаларға қарым-қатынасы, көзқарасы,
қабылдауы арқылы көрінген. Сірә, көлемді, ... кең ... ... ... ... ... ... өн бойында баяу дамитын оқиға көп
реттерде авторлық баяндау тәсілімен берілген. Ал, негізгі идея – сол ... ... аса зор ... ... ... шығармада жарқын,
көңілді сәттерден гөрі еңсені босататындай мұң, ... ... ... ... сәл ... ... ... Тек романдағы образдар
басында, жан әлемі мен ішкі дүниесіндегі ғаламат толқыныстар, буырқанған
сезімдер туған ... ... ... тән ... стилі де ширап, ширығып
шыға келеді.
Т. Әбдіковтің аталған шығармасында ашқан ешбір ... жоқ. ... ... ... бойында бұрыннан бар, ғұмыр жолында кездескен,
тағдырына жазылған ... да ... көне ... ... ... ... осындай қасиетімен қымбат, яғни өмірдің өзіндей көне шындықты
шынайы көрсеткен көркемдігімен қымбат. Өйткені өмір ... қой. ... ... ... өзге ... ... қандай мәнді мақсат болуы
мүмкін?! Жазушының шығармашылық жолы – ... ... ... ... осы мақсатқа арналғандығын атап өту қажет.
Біз Төлен Әбдіковті философиялық, психологиялық тұрғыда жазатын жазушы
есебінде танимыз. Жазушының ... ... ... ... ... ... ... Олар: заман шындығын көрсететін шығармалар;
философия-психологиялық сарындағы шығармалар. Алайда бір шығарманың ... ... ... ... заңды.
Жазушы шығармашылығының жанрлық ерекшеліктерінің бірі экзистенциалистік
ағымның басым ... ...... бір бағыты.
Модернизмнің әдебиеттегі негізі – ... ... ... ... ... тәжірибесінің терең және қарсы тұру мүмкін ... ... ... ... ... ... қоршаған ортадан
осы адамның күшпен алшақтануы, әрбір тұлғаның өмір сүруінің суынуы. Осы
әлемнің ... ... ... көре білуі, т.б. саяды. Қазақ
әдебиетіндегі постмодернистік форманың қалыптасуына орыс әдебиетінің ... ... Жаңа ... ... ... ... Р. ... Б. Мұқай, М. Омарова, А. ... Д. ... орыс ... қазақ жазушылар О. Марк, М. Исенов және т.б.
Жалғыздық қасіреті, қоршаған ортаны адамның жатсынуы. Қазақ әдебиетінде
модернизм адам табиғатының трагедиялығы, болмыстың адам ... ... ... ... ... ... айтылады.
Қазақ әдебиетінде 60-80 жылдары, яғни қаламгер Төлен Әбдіковтің қазақ
әдебиетінде бой ... ... ... ... ... ... меңзейтін, табиғатты жатсынуын бейнелейтін
шығармалар көбірек кездесті.
2. Прозалық шығармаларының тақырыптық ерекшеліктері
Тақырып деп ... ... ... атын ... ... сол ... сөз болатын мәселені тақырып дейміз. Демек, тақырып
деген атау – әрі ... әрі ... ... ... не көп, тақырып көп. Ақын,
жазушылар сол көп тақырыптарды суреттей ... бір ... ... сөз ... ... атты ... ... жазушының араласқан кезеңі
әр түрлі аталғанымен, ол – өз заманының перзенті, яғни ...... ұлы, өз ... үні. Ол өзі өмір ... отырған мезгіл мен
мекендегі қандай құбылыс болсын, оған енжар, бейтарап қарай алмайды. ... ... ол ... ... Ендеше оның қаламынан туған
шығармалар да бір емес, ... ... ... бір емес ... құрылады» [32, 106 б.].
Тақырып дегеніміз не? Бұл туралы әдебиет теориясы бойынша:
«Тақырып – әдеби шығармада сөз болатын басты ... ... ... арқауы, айтылатын жай-жағдайлардың бағыт-бағдары.
Шығарманы жазудағы автордың ой-ниеті тұрғысынан алғанда, тақырып –
алдымен болашақ ... ... ... ... ... ... суреттелетін өмір құбылыстарының шеңбер шегі. Ал шығарманы
талдау тұрғысынан қарасақ, ... – ол ... ... ... ... бөлшегі, айтылған, суреттелген жайлардың қоғамдық өмірдегі маңызды
мәселелер дәрежесіне көтеріліп, көркемдік шындыққа айналған қалпы», ... ... ... берілген. Бұл З. Ахметовтың берген анықтамасы.
Расында да солай «тақырып – әдеби шығармада сөз ... ... ... суреттелген жайлардың қоғамдық өмірдегі маңызды ... ... ... ... ... ... ... не нәрсе
қатты толғандырса, толқытса, сол түптің түбінде оның болашақ шығармаларының
тақырыптарына айналады. Осыны дәл ... ... ... ... ... бұл ... ... тілімен былайша қысқа түйіндейді: «Тақырып –
бұл сен, сенің тағдырың» [40, 389 ... пен идея – ... ... ... З. Қабдолов
толғаныстарының мәндісі – шығарма идеясына байланысты: «Идея дегеніміз не?
Егер ...... ... ... өмір ... ... ... келген
ойы, сол өмір құбылысына берген ... ... ... ... ... ... суреттеп отырған өмір құбылыстары арқылы оқырман назарын
неге аударса, қайда бағыттаса – сол ... ... ... ... мүмкін
емес» [11, 165 б.].
Тақырып деген неден шығады, тақырып пен идея ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың үлкен-
кішісі, жақсы не жаманы жоқ деп жатамыз. Дегенмен әр дәуірдің өз ... бар. Жаңа ... ... ... ... ... ... тағы
бар. Мәселен, кешегі кеңес үкіметінің тұсында, тіпті, күні ... ... ... ... ... тақырыптар туралы жазылса, сол ең ... ... ... деген көзқарастың үстем болғанын бүгінде несіне жасырайық.
Алайда, сол ... ... ... тағдырлар көмескі тартып, көрінсе де
екінші сатыға ығыстырылды емес пе?
Өмірдің мазмұны сан алуан тақырыптарға ... ... оны ... ... көз ... Көз болғанда да ол – тіршіліктің қарапайым көріністерін
характерлер мен образдар арқылы көре ... ... көз ... ... ... бір тақырып тауып беріңізші, қалғанын қатырамын» деп ... жас ... ... авар ... ... ... «Маған «тақырып
бер» деп айтпа, «көз бер» деп айт»[41, 65 б.],–деп кеңес берген екен. ... ... ... ақын ... мергендікпен дөп басып отыр, өмірде
тақырып көп, тіпті ол тіршілікте жыртылып артылады десе де ... ... көре ... ... ... ... ... жүректі айтыңыз. Жазушының
«Мынау бір жақсы, актуалды тақырып екен өзі, осыны ... ... ... жазу ... ... ... түк шықпайды, өйткені жүректі
толқытқан, жаныңды сан күйге бөлеп, ширықтырған тақырып қана ... ... қана ... ... ... мен ... жақсысы мен жаманы
дегендері болмайды, тек оның жүректен ... ... ... ... Осы ... ... Р. ... қолына жаңадан қалам алған жас
жазушыларға берген мына бір ақыл кеңесі өте орнымен айтылған. Ол ... ... ашып ... ... айта ... жас ... сындырма, ол кілтпен де өте оңай ашылады» [41, 65 б.],–деп кеңес
береді.
Әдебиеттің ежелден сөз етіп келе ... ... адам ... ... шындығына келіп саятыны, сондай-ақ оның адам мен қоғам, адам мен
табиғат арасындағы сан ... ... ... негізделетіні ақиқат.
Бұл жөнінде академик З. Қабдолов та: «Кез келген ... ... ... ... іздеп табарымыз, туып толғанарымыз – адам ... ... [11, 78 б.], – деп ой ... ... өз ... «тақырыпты» – алғаш «ішкі» және «сыртқы»
тақырып»–деп екіге ... Оның ... ... тақырып» дегеніміз –
шығармада бейнеленген белгілі бір көріністердің (объектілердің) әр ... ... ... нұсқасы. Ал: «ішкі тақырып» дегеніміз – сол
көріністің ... ... ... [42, 169 б]. Ал ... П.А. ... «Әдебиет айнасы» – деп аталатын монографиясында «Тақырып» мәселесі
жөніндегі пікірлерді ... ... ... ... ... оны
эстетикадан тыс шындық ретінде теңгермешілікпен бағалауымызды енді қоюымыз
керек және оны: ... ... (көп ... жеке ... ... ... ... шығармаларына байланысты өте аз қолданылады). 2. Жазушы
творчествосының ішкі тақырыбы. 3. Көркем шығарманың ішкі тақырыбы деп нақты
мынадай үш ... ... ... керек»,–дейді [43, 167 б.].
«Өз тақырыбы» дегеніміз – бұл жазушының шығармашылығындағы ішкі
үндестік пен ... ... ... ... Ал ... дүние
образы», «өзіндік көркем әлемі» дегеніміз – салыстырмалы ... ... ... ... ... шындығында бұл дүние – тіршілік құбылысын өзіне тән
көркемдік шеберлікпен бейнеленуі арқылы айтайын деген ойын ... ... ... ... ... шығармашылығының «ішкі тақырыбының»
қалыптасуына тікелей әсер ететін алғы шарт ... ... ... ... айқындау үшін қыруар еңбек керек.
Қаламгер шығармашылығының бастапқы кезеңінде оның ішкі ... ... өте келе ... ... ... бір ... ... әлемдегі белгілі бір құбылыстарға қызығушылықпен
қарайтынын және оны ... ... ... ... тұрақты сипат
алғаны байқалады.
Жазушы Т. Әбдіковтің алғашқы әңгімелері жастық шақ, ... ... 1969 жылы ... ... «Оң қол» әңгімесінен бастап ... ... ... ... ... Ол ... ... майданы», «Ақиқат», «Тозақ оттары жымыңдайды» ... ... ... ... қаламгер Т. Әбдіковтің өзіндік
тақырыбы философия-психологиялық сарында. Бұған жоғарыда ... ... ... қатар Төлен Әбдіковтің қазақ ауылының тұрмыс-
тіршілігіне, халқымыздың дүрбелең кезеңдеріне ... ... ... екендігін білеміз. Дегенмен Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының
басты тақырыбы – ... ... яғни өз ... өзің өмір ... ... ... қоғамның – уақытыңның парқы мен нарқын айыра білу һәм оны ...... үшін ... ... Кешегі – кешегілердің үлесі. ... ... ... Бір ... қандай қасиетіне қарап бағалаймыз?
Кісілігіне, парасаттылығына, адамгершілігіне, біліміне ме?
Қазақ әдебиетінде ... ... ... ... келген таңдаулы
қазақ повестерінің авторлары болашақ шығармаларының тақырыптарын өз көзімен
көрген, ... ... өмір ... ... сол ... тақырыпты ашатын сиқырлы алтын кілтті тапты да. ... ... ...... ... қазақ ауылдарының тыныс-
тіршілігі болды. М. Мағауиннің «Тазының өлімі» мен «Қара қыз»,
Ә. Кекілбаевтың «Шыңырауы» мен ... С. ... ... ... ... Т. Әбдіковтің «Ақиқаты» мен «Әкесі», «Оралуы»,
Б. Нұржекеевтің «Кінәлі ... Д. ... ... О. ... «Қар ... мен ... ... құлынымы»,
Т. Нұрмағамбетовтың «Түкпірдегі ауылы» мен «Қош бол, атасы»,
Ж. Түменбаевтың «Ауыл шетіндегі үйі» ... ... ... ... ... ... жауап бере алатын повестері нақ ... – ауыл ... ... ... ... бұл ... былай деп қалам тербеген: «Ауыл өмірі
тақырыбына жасы мен жасамысы болып, қалам сілтемеген, ой ... ... ... Бұл ... ... да ... шыққандығын,
ауылды бір-біріне ғашық жандардай жақсы ... ... ... ... ... ... көтерілмеген мәселенің әлі де көптігін
көрсетсе керек» [44, 70 б.]. ... бұл ... ... ... ... ... қаламгерлерінің сол кезеңдегі жан айқайы десек болады.
Жалпы ХХ ғасыр әдебиеті адамның ішкі ... ... ... ... өмірді жаңа қырынан таныды. Әдебиеттегі реалистік ... ... ... ... ... ... философиялық-эстетикалық
ұғымдағы туындылар алмастыра бастады. Адам санасындағы жаңаша ойлау процесі
әдебиетке жаңа мазмұн, әдебиетке деген философиялық, эстетикалық, ... ... ... ... ... ... әлемінде әртүрлі
бағыттағы шығармалар туындай бастады. Соның нәтижесінде 60-80 ... ... ... ... ... сипатына ие болды. Әлем әдебиетінде туындап
жатқан жаңаша көзқарастардың әсері қазақ прозасына да өз ... ... ... ... түрде өсіп, дами бастады. Қазақ әдебиетінің өсіп-
өркендеуіне қоғамда болып ... ... ... ... ... да
белгілі. Әйтсе де, 1960-1980 жылдар қазақ әдебиетіне батыстық әдеби үлгіге
емін-еркін араласа бастаған жаңа ... ... ... ... Олар
терең философиялық ойға құрылған, адамның ішкі ... ... ... құбылыстарды суреттеген туындыларды дүниеге алып келді. Бұл
кезеңде қазақ прозасында қоғамдағы терең қайшылықтар, атап ... ... ... рухани-психологиялық мәселелер біршама ашық түрде
көрініс тапты. ... ... адам ... анағұрлым тереңірек, жан-
жақтылық тұрғысынан келудің, ... ... ... ... ... үңілудің нәтижесінде туындады. Қазақ ... ... ... ... ізденістер байқалды. Бұл кешегі кеңестік мемлекет
аумағындағы бірнеше ұлттардың ... ... ... құбылыс болатын.
Өйткені адам тұлғасының, рухани әлемінің ... ... ... ... ... байланысты. Өркениет дамыған жерде
адамның тарихи процестің субъектісі ретіндегі маңызына, ... ... ... әлемдік көркем дамудағы қалыптасқан дәстүрлерге
сүйенді.
Ә. Кекілбаев: «Жазушының адамға деген ... ... ... ... сипаттары қалыптасады. Оның адам тіршілігінің
белгілі бір (не қаһармандық, не трагедиялық, не ... ... ... ... ... жанрлық бағытына да ... ... ... ... деген көзқарасы, тану деңгейі, оның
стиліне, туындыларының жанрына, тіпті дүниетанымы мен ... ... ... Адам ... қатысты проза саласында өнімді еңбек еткен
Әбіш Кекілбаев, Оралхан Бөкей, Дулат Исабеков, Әкім ... ... ... ... ... шығармаларының негізгі идеясы – адамгершілік екенін
жоғарыда айтқан болатынбыз. Сонымен бірге жазушының бір шығармасының өзінде
бірнеше ... ... ... ... повесін алайық, шығарманың
негізгі тақырыбы – махаббат. ... ... ... ... тақырыбы
болса, сонымен қатар туған елге деген сағыныш, Ұлы Отан ... ... ... ... да ... көрініс тапқан. Яғни, бізге белгілі
болғандай, бір шығарманың бойында ... ... ... ... ... Көркем әдебиет тек эстетикалық категория ... оның ... рөлі де ... ... ... ... ... тақырыбына қарай екі
топқа бөлуге болады: 1) Заман көрінісі сипатталған шығармалар;
2) Философия-психологиялық тақырыптағы шығармалар. Бірінші топтағы ... ... ХХ ... ... ... 70-80 ... ауыл ... иделогиясы, тәрбиесі, заман көрінісі сипатталған ... ... «Екі ... ... ... «Бір күндік
ашу», «Таласбай», «Көктерек», «Қарасын», әңгімелері, ... ... ... мен ... жапырақтар», «Әке», «Оралу» повестері және «Өліара»
романы); екінші ... ... адам ... ... шебер
көрсетіп, философиялық астар жатқан шығармаларын енгіздік («Оң қол», «Бас
сүйек», «Жат перзент», «Мансап», «Қайырсыз жұма» әңгімелері мен ... ... ... ... ... ... драматург Б. Шоу «Әрбір талантты жазушы ең әуелі өз замандастары
жайлы жазуы керек» деген екен. Т. ... та ... ... ... ... мұңы мен қуанышын, өз дәуірінің шындығын ... ... ... заман көрінісі
Ұлттық мүддені ашық түрде қорғап, ұлттың ұлылығын айту туралы ойлаудың
өзі қиын ... осы бір ... ... өз шығармаларында оны
астарлы түрде халыққа жеткізе білген. Осыған орай, ұлттық идея мен заман
тудырған, яғни ... ... дерт ... идея ... жазушыларымыздың
әңгімелеріне арқау болғаны хақ. Кеңес үкіметі тұсында оқып – білім ... ... ... оқыған азамат атанып жүрген жастардың бейнесін екі
жақты көрсету адам санасындағы, ой-пікіріндегі қайшылықты ... ... ... ... біз екі ... ... Жұмысымыздың бұл тарауында жазушының ... ... ... оқиғаларға байланысты жазылған, яғни заман көрінісін
сипаттаған прозалық ... ... ... ... ... бір тақырыптағы шығармада екінші тақырыпта кездеседі немесе
үндесіп жатады. Мысалға, «Әке» повесі ... ... ... ... ... ... Ал, «Өліара» романындағы тарихи
оқиғалар «Әке» повесінде де ұшырасады. Атап ... ХХ ... ... тарихи оқиғалар. Ал «Әке» повесі «Қонақтар» әңгімесінің жалғасы
секілді.
2 сурет – Т. Әбдіковтің ... ... ... ... мына ... шығармаларды жатқыздық: «Райхан», «Екі
кездесу», «Сәндікөл», «Қонақтар» «Бір ... ... ... ... ... «Сәби туралы сыр» эссесі мен «Күзгі жапырақтар»,
«Әке», «Оралу» повестері және ... ... ... ... жас ... тән аңғалдық,
тәжірибесіздік сезіледі. Жазушы Т. Әбдіковтің ең алғашқы ... ... ... шақ, ... ... ... шығарма. Жазушының алғашқы
әңгімесі болғандықтан болар, «Райхан» ... ... ... ... шынайылық сезіледі. Райхан өзінің махаббатын жан
құрбысы Дәмеш үшін құрбан қылады. Біз мұны біршама жыл ... ... ... ...... өзі өтірік айтса да, көз жасы өтірік айтпайды. Ал менің
жүрегімде сізге ... ... ... ма, ... ма, ол ... ... қазір қажеті шамалы. Тірліктегі іс-әрекет қызық пен қайғының өлшемі
тәрізді. Кей адам көңіл азабына ... ... сол ... қандай іске
болса да бара алады. Енді ... ... ... ... ... бөтен
бір қайратпен мәңгілікке бүркеп қалады. Сонда осы екеуінің өмірге ... ... ... ... таба ... ... 47 б.].
Тоқырау жылдарындағы ауылдың трагедиялық хал-күйін көрсететін
О. Бөкейдің «Қасқыр ұлыған ... Т. ... ... Сәрсенбаевтың «Қосқұдықтың басында», С. Мұратбековтің «Күсен-Күсеке», Т.
Нұрмағамбетовтің «Қорашылар», «Сушы», Т. Әлімқұловтың «Байырғы өңір» ... ... ... орны ... Бұл ... ... қазақ халқының бірін біліп істеген, бірін білмей істеген ауыр
хал-жағдайын көреміз.
Жазушы Т. Әбдіковтің «Қонақтар», С. ... ... ... «Қара шаңырақ», Т. Нұрмағанбетовтың «Ата қоныс» ... ... ... ... жасанды мінез-құлық, басқаға еліктеу, өзінің
төл әдет-ғұрпынан безу, жатсыну мәселелері ұрпақ ... ... ... ... әсер етуі ... ... жайында С. Асылбекұлы: «Егер ауылды қазақ халқының ұлттық қадір
қасиетінің баға жетпес қоймасы десек, күннен күнге, жылдан ... ... ... қазақ қарттарының алдыңғы қатарлы өкілдері сол ... ... ... мен ... ... діңгектері болатын.
Егер 1970-1980 жылдары жарық көрген қазақ көркем әдебиет туындыларында
«қара шалдар мен ақ ... (А. ... ... ... болса,
соның бәрі жоғарыдағы жағдайдың әсері еді. Д. Исабековтің «Дерменесіндегі»
Тоқсанбай, «Сүйекшісіндегі» Тұңғыш, ... ... ... «Әкесіндегі» Сейсен, «Қыз Бәтіш пен Ерсейітіндегі» Қожабегі, ... ... мен ... ... Балмейрам, «Ауыл шетіндегі
үйіндегі» Омарғали т.б. ... ... ... Бұл ... пен ... ғана ... күннен күнге, жылдан-жылға
деформацияға ұшырап, қоғамдық өмірден шеттеліп, өндіріс орындары мен үлкен
қалаларда ... ... ... бара ... ана ... ... қайнары да еді, сондықтан қазақ жазушыларының бұл толқыны үшін
олар тілді ... ... ... ... ... [46, 152
б.],–дей келе, Т. Нұрмағамбетовтың сөзімен нақтылайды: «Тіл ... ... ... ... ... ... қарияларының
тілдерінің шұрайлылығы мен көркемдігіне мен кәзір де таңданып отырамын. ... ... біз ... ... ... ... амалымыз да жоқ еді.
Балалар бөліне қоятындай бөлек бөлмесі жоқ үйде ол ... ... ... барасың? Бағыңа тырайып ұйықтап қалсақ ... түн ... ... ... қызық, кейде мезі етердей болып
көрінетін сол ... ... ... біз кейін ұқтық. Аңсадық!»
[46, 153 б.].
Ұлттық танымға жат заман ағымымен келген ой-пікір, көзқарас негізінде
істеген іс-әрекеттері, ... ... ... ... ... ... сезімді басынан кешіреді. Манарбек Ержанов айтқандай:
«Қонақтар»» әңгімесінің басты ...... ... ата-ана
алдындағы мәңгілік перзенттік парызы» [47, 35 б.].
«Қонақтар» әңгімесіндегі Ерғабыл қарт, «Ата» әңгімесіндегі Бекең, ... ... ... ... ... ... ... ретінде
көрінеді. Себебі аталған туындыларда өзінің сөзі мен ісі арқылы ... ... баға ... ... ... сенімі мен күдігі аралас
келетін осы қарттар бейнесі. Адам тіршілігінің бар мәні ... ... ... қарайлаудың қажеті жоқ деген жалаң ұранның, желбуаз
ойдың өткінші екенін сездіріп, ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланыстылығын сол алтын бастаудан нәр алып өскен
ұрпақтың бойында ұлттық рух биіктейтініне әрдайым сеніп, көңілдеріне ... аға буын ... ... ... ... ой-санасына кейбір
сәттерде көңілдері толмайтын.
Д. Исабековтің «Қара шаңырақ» ... де әке мен бала ... ... ...... ... ... ұлттық тәлім-
тәрбиесінен алыстап бара жатқан ұрпақ санасы. Шөмішбай қарт – қара шаңырақ
иесі. ... ... үшін ... ... де, ... ұғым. Ол – бүтін бір
тұқымның, әулеттің басын қосатын, қасиетті босаға. Осындай ... ... ... ... қарт үшін одан алыс ... ... ... әке-шешеміз бар-ау деп ойламайды ғой ... ... деп сүт ... ... ... ... ... деп күнде
тосамыз, дарбазаны жел сықырлатса да сендердің біреулерің екен деп елең ете
түсеміз...» [48, 42 б.] ... ... ... ... ... өкпесі,
сағынышы көрінеді.
Т. Әбдіковтің «Қонақтар» әңгімесі осы әңгімемен ... ... ... ... ... бір ... ... көрсетеді.
Ерғабыл қарт жалғыз баласын қалаға жіберіп, кемпірі екеуі-ақ қалады. Ал,
бала ... ... ... ... ... ... ... күн
түнейді. Қартқа қаладан келген келіннің қол-аяғының жалаңаштығы бір ... ... екі ... ... ... жат бауыр болған немересі
мынау – шала қазақ. Немерелерімізді алып ... ... ... мен ... ... ... жоқ деген сылтау айтып, тастамай кетеді. Қариялар үшін
бұдан ... ... жоқ та ... ... алып ... ой-сананың ана сүтімен адам бойына сіңетін
ұлттық танымнан биік тұрғысы келіп, аласұрып әрекет етуі ... ... ... ... ... көрсетілген. Халық ұғымында қыз бала ... ... ал ұл бала – сол ... ... ... ... ер ... бола
тұра үйіне қонақ болып келіп кетеді. Шаңырағының ыстығына күйіп, ... ...... ... ... жалғыз қалуы оны ойландырмайды.
Аздаған ақша беріп, ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ұлы Жеңісті өзінің туған топырағынан жырақ ұстауы өзі ғана
емес ... да ... етіп ... ... ... ... мен немеренің
қазақ тілін білмеуі қарт үшін ... ... ... үшін ... ... келгеннен бастап жұртты ұйытып әңгіме ... ... ... Мароккоға, Италияға барған сапарларын әңгімелейді.
Бөтен жат халықтардың дәстүрін, мәдениетін, адамдарын мақтады» [49, 20 ... ... сырт ... ... ... ... өз халықының
мәдениетінен алыстап бара жатқанын байқауға ... ... ... ... көп ойлайды. Себебі қарт ұлттың қымбат құндылықтарын сол ... ... ... ... ... ... жақ ... жыбырлап,
көздері қызарып жасаурап кетті. Тым әрі де, көз ... ... ... тым әрі де ... ... бір ... жүрегінің әлсіз түртіп,
онсыз да қаусағалы тұрған, әдіре қалғыр ит жанын күйзелткендей ... ... б.] ... жолдардан осыны аңғаруға болады. Ерғабыл қарттың ой-санасы
арқылы берілетін ... ... ... ... зәрулігінен туып отыр.
Жалпы, «Автор бұл әңгімеде ана тілі мен ... ... ... ... ... қатар көтерген. Біріншісі – бір жылдары емге ... ... ... мен ... ... екіншісі – жер асты тола байлықтың
қазаққа пайдасы тимей жатқаны. Жазушы оны болашаққа күрсіне қараған қарттың
көңіл-күйімен ... [50, 242 б.] ... ... ... ... ... көзімен көрсету, өзге
кейіпкерлердің іс-әрекетін, мінез-сипатын авторлық позициямен сәйкес бас
кейіпкердің ... ... ...... тән ... әдістердің
бірі» [51, 100 б.], – дейді. Бұл әдісті Төлен ... ... ... ... ... ... қартайған шағында Ерғабыл
қарияның ... ұлы ... ... ... ... ... ... толғанысы авторлық позициямен сәйкес келеді. Қартайған шал мен
кемпір жалғызсырап ауылда қалады. Шығармада ... ащы ... ... ... бейнеленген.
Әсіресе, «Қонақтар» әңгімесінде кездесетін мына бір кейіпкер
психологиясын ұмыта алмаймыз. ... ... ... ... жанұя құрған
баласын сағынған Ерғабыл шал (пәруайсыз ұлы бұл ... ... ... ... ... өткенде ел-жұртының өзін қалай шығарып салатынын
ойлайды:
«Әлдеқайда шалдың көз алдына өлгеннен кейін мұны жұрттың қалай шығарып
салатыны ... ... ... ... ... Айтыбай
шалдың сүйегін шығарғандағыдан бір ... ... ... ... ... одан көп ... ... пен Сарыөзек тегіс келген секілді.
Бата оқырын бергеннен кейін ... ... мүше алып ... да ... ... Е-е, қайран дүние кімге опа берген, бұл кісілер де кетті-ау дүниеден.
Мұндай кісілер енді тумайды, – деп аза тұтып, енді ... ... бала ... осы ғой! ... ... қандай ғып жөнелтті, ә!
Ойпырмай, мұндай ұлы дүбірмен біздің елде әлі ... шал ... ... ... бара жатқанға ұқсайды» [49].
Қызық па? Қызық. Егер жазушы мұны ... ... ... ... еді. Өйткені мұндай көрініс – классикалық әдебиетімізден таныс
нәрсе. Алайда бұл жағдайда кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... қол жетпес арманы секілді. Баласы ... ... ... суып бара ... іші ... «шіркін-ай, баласы әкесін
қандай ғып жөнелтті» дегізіп аттануды арман ететіні де сондықтан.
Тынымбай Нұрмағамбетов те ... мен ... ... ... ... «Қаратемір туралы екі әңгімесінің» негізгі оқиғасы –
қаладағы баласымен ауылдағы баласының тұрмыс ... ... екі ... ... ... ... ... Қаладағы баласы мен келіні жаңа
туған нәрестесін бағатын шешелерін өз қолында ... ... Ана тек ... қана ... ... ... та тасиды. Ауылдағы өмірлік қосағы шалын
қанша ойлап аяғанмен, жас нәрестені тастап кетуге ана жүрегі ... ... ... шаруа соңында. Баласы Нағиділлә – шаруаға ебі жоқ, босқа уақыт
өткізіп, көбіне арақ ... ... ... одан ... ... күн ... пәтуасіз жан. Сондықтан ... ... бұл ... ... ... қасына бара алмайды... Міне, осылайша ата-анасы бала
үшін бар қиыншылықты арқалап жүре ... ... ... ... ... ... ... туып қалады. Мереке кезінде де барып қайтуға ... ... ... да, ... де шешесі аяғын сындырып мертігіп қалған
соң, ендігі салмақ өздеріне түсетінін ... ... ... тастағанды
қолайлы санайды. Жазушы қара басының қамын ойлайтын бала ... Осы ... ... ... да бар. ... ауылдас құрдасынан
«кемпірің келді» дегенді естіп қуанышы қойнына сыймай келе ... ... ... ... ... ... орнына малдың жайын
сұрайды. Әкесі мен баласының арасындағы диалогтарды ... ... ... Юмормен берілген осы жолдардан біраз жағдайларды аңғарғандаймыз:
«–Көке, қой қай ... ... ... Шал есектің үстінен асыға-үсіге
домаланып түсті.
–Қойыңның тап құлағын ұрайын! – ... не ... ... ... ... Сонан соң есектің бас жібін ұстай бере: Анам келді, –деді.
–Е, әуелі солай демейсің бе! – ... ... ... ... ... ... Үйге қарай домаланып келе жатыр, тағы да қойыңның құлағын
ұрайын, –деп күңкілдеп қойды» [52, 114 ... ... мен Т. ... «Қош бол, ата» ... ... ... байқалады. Бұл жайында С. Әшімбаев: «Тынымбай жазушы
Т. Әбдіковтің «Көкжиек» атты кітабындағы «Қонақтар» деген ... ... жоқ па ол жағы ... ... Бәлкім оқымаған да болар? Мұндағы
айтайық дегеніміз Тынымбай повесіндегі Таласбай образы ... ... ... ... іс-әрекеті жағынан да ұқсас. Ол да ... ... ... ... ... ... күткен әке-шешенің
сүйіспеншілігі суреттелетін. Мұнда да әкеге баланың көп мінезі, ... ... да ... ... [44, 71 б.], ... ... ... Екі шығармада
да ауыл адамдарының бойындағы қарапайымдылық пен ізгілік, мейірім, көктем
күніндей шуақты сезім байлығы ... ... ... ... жылы режиссер С. Жармұхамедов «Өтелмеген парыз» кино фильм түсірген.
Сонымен қатар бұл топтағы Т. Әбдіковтің көлемі шағын ... ... «Бір ... ... ... ... ... «Қойшұғыл»
атты әңгімелері қазіргі кезде назарсыз қалып жүр. ... ... ... алынған. Кейіпкерлердің іс-әрекеті де таңсық емес. ... де ... ... Мұнда жазушы кіші ғана ... ... ... ... ... ... туған еліне, жеріне деген
сүйіспеншілігі сезіледі. Мұнда жазғы демалыста ... ... ... ... ... көздері арқылы жазушы туған жерге
деген сағынышты көрсетеді.
«Екі кездесу» ... адам ... ... ... ... екі жас ... ... алаңындағы ішкі тойтарысы
суреттеледі. Жалпы командаға жеңіс алып келу үшін ... ... ... Сейіт күрессіз бас кейіпкер Тастаннан жеңіліс
табады. Шығарманың негізгі ...... ... отансүйгіштік
сезім.
«Бір минут он бес секундта Қуатов таза ... ... - деп ... ... ... ... ... Мен не дерімді білмедім. Өзгені
табалаған жалған атаққа ие болу ... да оңай ... еді. ... ... ... бір зат тірелгендей көзім жасаурап, табиғатымда жоқ ... ... ... кетті. «Кешір, кешір, Сейіт, сен нағыз ер ... ...... Мың ... [53, 62 ... ... жазушының алғашқы шығармалары ... ... ... ... өмір, жастық шақ, достық,
махаббат тақырыбына жазылған. Уақыт өте ... ... ... ... ... ... ғана ... арқылы адамға әрқашанда бір
жанның мейірімі, шапағаты, махаббаты керек екендігі, тек ... ғана ... ... табатындығы пайымдалады. Жазушы: «Әйтеуір біреуге керексің.
Өзіңе шексіз берілген, сенен басқа ештеңе қажет қылмайтын жан иесін ... ... Оған тек бір ... ... ... ... [49, 371 ... тұжырымдайды.
Жазушы «Көктерек» әңгімесінде адам баласы өзінің мақсатына, арманына
жеткенде екі сезімге тап болатынын ... пен ... ... оны ... ... арқылы сабақтастыра білген: «Көктеректің ең
биік бұтағына жеткен ... мені ... ... биледі: бірі – қуаныш,
екіншісі – қорқыныш. Осы екі сезімнің бір-біріне ұқсас ... мен ... Екі ... ... ... ... теректің жіңішкерген діңін
қапсыра құшақтап, айналаға көз ... ... бар ... жаңа ... ашып ... де ... ... бірге жазушы кез келген адамның
жүрегінде сол бір тәтті ... ... ... ... ... иісі бар ... ... Көктерек өзімнің ішімде, жүрегімде деген сөз ғой.
Жадында сақтай алатының қандай ... Ел мен ... ... ... ... бар?..» [49, 366 б.].
Қаламгер «Таласбай» әңгімесінде: «Діни сенім де махабаттың бір түрі.
Кеңестік жүйе ... ... ... ... ... атылатындары атылып жатқанда діни сенімді өмірлерінің мәні деп
ұққан ... мың адам ... ... бастан кешкенін санап беру ... [49, 376 б.], – деп ... ... ... сол кездегі халықтың
рухани құлдырауын көрсетеді. Яғни, әңгіменің негізгі идеясы – Кеңес дәуірі
тұсындағы қазақ халқының ... ... ада ... ... ... жағынан жұпынылығы.
«Бір күндік ашу» әңгімесін оқып бір қарағанда, мәселен бір ... ... не бар, кім ... ... ... ой ... ... Алайда сол ашудың
сырын ашудағы жазушының кейіпкер жан-дүниесінің нәзік иірімдерін тап басып,
тани ... ... ... ... Оқиға желісіне адам
психологиясының бір сәт, бір мезеттік қана қыры ... ... ... сол бір ... ... адамға тән барша болмыстың құпиясын ашқандай
көрінеді. Онжылдықты былтыр бітіріп, қазір кітапханада жұмыс істеп жүрген
Айгүлдің ағасы ... әлі ... ... ... ... рас.
«Шынында да, ол – соқтауылдай қыз. Бірақ мұны айтқан ... ... ... ... ... біреу деп білер еді. «Жұмысқа ... ... ... сөз ... жүр ...... ... естігенде
табиғатында жоқ долылықпен түтігіп, тіпті жыларман ... ... ... ғой! ... ... деді ары ... батылы жетпей».
Қарындасын қызғанатын Ордабектің жан әлемі қандай табиғи, ұлттық ... ... ... Айгүл бейнесі тіпті бөлек. ... оның да ет пен ... ... адам ... оның да ... жақсы көріп, ғашық болуға
толық құқықты екенін кейіпкер жан әлемінің толқыныстары арқылы ... ... ... Адам ... бел-белестеріндегі бір кезең
алғашқы махаббат десек, шығарма финалы бас кейіпкердің өткен өмір ... ... ... ... ... ... ... «Менің қарындасым» атты әңгімесі де аға мен
қарындастың арасындағы сүйіспеншілік жайында ... ... ... ағасы
қарындасының бойжеткендігі мен алғашқы махаббатына түсінушілікпен қарайды:
«–Апа, апатай, керегі жоқ, ештеңе ... Сіз ... ... де
бәрібір, мен оған сенемін... –деді апамның құлағына жалынышты сыбырлап.
Қарындасымның сол ... ерке ... ... еніп, сұлулығына басқаша
бір жарастық беріп тұр. Тек көзінде ғана жан білмес терең сыр бар ... ... ... болсын, қарындасым», –деймін мен іштей» [54, 10
б.].
Т. Әбдіков өз ... ... ... ... ... Адамның
парасаты жазушы үшін алдына қойған үлкен мақсат сияқты. ... жаны ... ... бас ... ... ... беріледі. Өз дәуірінің
жастары алдындағы мәселені қозғай отыра автор жас жігіт пен ... ... әр ... ... мен өмірдегі өз орнын тауып, адамгершілік қасиетті
жоғары ұстауға шақырады. Парыз бен мансап, ар мен ұят, ... ... ... арпалыста бірінші қасиеттің жеңіп шығуы –
қаламгердің ... ... ... ... ... ... ... туралы сыр» атты
жалғыз эссесі бар. Қаламгер бұл шығармада нәзік те, сыршыл сезімге ... Осы ... ... ... да, ... да бала ... ... «Барлық жан иесі ұрпағымен мәңгілік. Сәби ... ... ... ... үлкен жеңістердің бірі. Бауыр етің – балаңның
өзіңнен ... Өзің ... ... ... санаңа нұр құйылып, тек өзіңнің
отбасың емес, бүкіл адамзат қауымының ... ... ... екенін
сезінесің. Өз балаңды жақсы көру арқылы жалпы бала ... ... ... ... ... Көшеде талтаңдап әрең жүріп бара жатқан кіп-кішкентай
сәбиді көрсең, қарадан қарап жүрегің елжірейді. Үйткені көкірегіңде: «Ол да
мен ... ... ... ... ой ... Сол ... өз ... бүкіл жаныңмен ұғасың» [49, 370 б.]. ... бала ... ... ... ой ... ... біз ... ғана емес,
бала бізді де тәрбиелейді. Сәби өзінің кіршіксіз ... ... ... лай ... ... жаңартып отырады. Өз бойыңнан өзің тапқан
әлдебір жанқиярлық, жауапкершілік, ізгілікке деген ...... ... ... [49, 370 ... Әбдіковтің алғашқы повестерінің бірі – «Күзгі жапырақтар» повесі.
Онде 60-70 жылдардағы қазақ жастарының ... сол ... ... көрсетеді. Жазушы Байтастың нәзік те пәк, жауапсыз махаббатын
суреттей отырып, өмірдің құндылығын көрсетуге тырысады. Оның ... ... ... ... ... дән ... ... кейін,
қауызынан бөлініп жерге түсіп, одан жел ... ұзақ ... ... ... ... тіреп, ақыры тамыр жайып өсіп-өркендей бастайды. Дала ... дән де ... ... ... жан секілді. Нәр беретін жер іздеп ... Егер ... ... ... ... онда ... биік ... ұмытылып,
тұрған жері көп саз, құнарсыз топырақ болса да, қанағат қылғандай алаңсыз
өсіп өркендей береді. Тамыр жайған соң ... ... ... [53, 11 б.]. ... ... ішкі ... ішкі толғанысы.
Қаламгер Т. Әбдіковтің қаһармандары да «Егер он сегіз мың ғаламның
ішіндегі ең ... ең ... әрі ең ... ең ... ...... оның өмір сүрудегі мақсаты не? Оның өмірінің мазмұны, мән-маңызы
не?» ... ... ... жауап іздейді. Оның қаламынан туған
шығармалардың ең басты түйіні де, ... ... де ... ... ... ... сұрапыл соғысты көрген жоқ. Соғысқа қатыспаса да,
балалық шағы ... ... ... Олар – ерте ... ... ... буын өкілдерінің шығармашылықтарында соғыс тақырыбы міндетті түрде
кездеседі. Соғыс тақырыбы ... ... ... ... белді
тақырыбына айналғанын білеміз. Өйткені соғыс ... ... ... ... ... сәби санасына өз өрнегін салып кеткен еді.
Әке – бір ... ... ... ... ... төрт ағасын ажал
жұтып, бүгін бір ... ... ... ... жан. ... бұл ... ... жүргеніне ол қысылады. Неге? Бұл өзі – ... ... ... тану ... ... ... нәзік нәрсе.
Яғни, өз бауырларының тындырған шаруасындай істі өзі ... ... ... ақжүрек бола алмағанын сезіне тұрып, «солар тірі болса,
менікінен гөрі ... ... ... ... дейтін өкінішке жақын сезім.
Сөйте тұра, лирикалық кейіпкер – ... өзі де ... ... ... ... аңсарды өзі ғана түсіне алатынын аңғаруға болады.
«Әке» повесінің ерекшелігі жайында Оңай Тұрғалиев: «Қазақ ... ... ... шығармалар жазылса да Төленнің «Әке» повесінің
көркемдік деңгейіне көтерілгендері ... деп ... да ... ... ... шығармадан әке өмірін
саралау арқылы үш ұрпақтың өмір ... ... ... ... ... ... ғана ... жетер тірлік демекпіз» [55, 255 б.], – деген еді.
Жазушы «Әке» повесінде біздің ... өсу, есею ... жеке адам ... ... көрсеткен. Жармағамбеттің бес
баласының (Нұржан, Қажаттар, Әбсаттар, ... ... ... соғысынан
бастап, жаңа қоғам үшін күрестің әр дәуірінде белсенді көрініп барып, ... ... ұлы ... ... ... қаза тапса, екінші ұлы
Қажаттар қорған салып, оны байлардан қорғап жүріп қаза табады. ... ... ... кезінде отбасымен қырылып кетсе, төртінші ұлы Дүйсен
Кеңес үкіметінің орнауы үшін талай қиын кезеңдерді ... ... ... ... жауы» деген жала жабылып, мерт болады. Ең кішісі Сейсен –
жасарын жасап, ... ... хәл ... ... ... ... Сейсеннің ойы,
өз өмірінің қиын күндерін еске түсіру арқылы шығарманы өрбітеді. Әдебиет –
тірі ... ... бұл – ... ... ... ... ... бейнеленген, күрестің философиялық маңызы мен сыры суреттелген.
Шегініспен ... ... ... ... ... дәуірлер шындығын,
адамдар еңбегін еске түсіреді.
Повесте Сейсен ... ... ... соң, ... ... ... ... өсіреді. Шығармада әке махаббаты мен балажандылық та көркем
көрініс тапқан: «...Әкем тағы бір-екі ... шығу ... ... ... ... ... келді.
– Ой, танауыңнан айналайын, – деді үйде отырғандай еміреніп.
Класс тағы да ду ... ... әке, ... ... ... ... ... ба? – дейді әкем басымнан сипап.
Кластың іші гу-гу.
– Әке қойшы ...... шыға ... ... Ұйықтарда шешеңнің мамасын ұстап жатушы ең, жалғыз өзің елегізіп
жүрген ... Осы оқуы ... ... ... баламды, –дейді.
Жерге кіруге шақ қалдым. Тіпті Жаңыл апай да күліп жіберді. Әкемнің
жырына да кірмейді» [49, 348 ... – ұзақ ... ... ... терең философиялық ойға
жетелейді. Мұнда адам тағдырының күңгейі мен ... ... ... ... соңы «Әке»-нің, яғни Сейсеннің өлімімен ... ... ... ... ... ... де ... едәуір
көрініс тапқан. Жазушы кейіпкердің жан ... ... ... ... ... молда дауыстап. – Тек жыламаңдар. Жәй талып
кетті. Талып кеткенде жыламас болар.
Молда мен ... алып ... ақ ... ... төсегіне керіп
байлады да, бізді ығыстырып, өздері шымылдықтың ішіне кірді. Операция жасап
жатқан дәрігердің ... ... ... де ... тұрған шымылдыққа
қарап қалыппыз.
Әлден уақытта шымылдықтың ішінен басы ... ... ... ... ... ... ... Өтегеннің:
– Аттанып кетті, – деген жарықшаң үнін естігенде барып, ... ... ... ... ... ... жүрген барлық өкініш, қайғы уыты кеудеме шауып,
бүкіл тірлігімнің құдайы – әкемнен мәңгі бақи айрылғанымды ... ... ... шымылдыққа ұмтылдым»[49].
Шығарма мазмұны оның берілу формасына байланысты екенін әбден зерттеген
жазушы Т. ... ... ... хал ... ... әкенің өмірін ол
оқырманның өзі аңғара бермейтін лирикалық шегіністер ... ... ... ... ести сала жеткен ұлы әке ... ... ... ... ... ... әңгімелерді есіне түсіреді. «Әке» повесінде «Қонақтар»
әңгімесінде көтерілген қазіргі кезеңдегі өзекті шиеленіс «Әке мен ... ... ... ... да, ... ... ... ауылда жалғыз тастап, тіпті баласында ата тәрбиесіне қимайды.
«Алғашқы ұлымызды мектепке берерде тағы да дау ... Әкем мен ... ... бер, ... ... ... де алданыш керек» дейді. Біз
қаладан оқытқымыз келеді...
...Жалпы барлық ата-аналар секілді, менде өзім ... ... ... екен ... ой ... тұңғыш рет маған кәдімгідей ренжіді. Сөйтіп жүргенде әкемнің
бауыры ауыратын болды. Өзі хатқа ... да, ... ... екі-үш
рет ауруханаға түсіп шықты дегенді естідім. «Келіп емдел» деп хат ... ... ... деген жауап алдым» [56, 356 б.]
«Әке» повесінде автор оқырманның зердесіне түйдек-түйдек ой тастайды.
«Менің есіме жамағайын ... бала ... ... ... ... естігенде әкемнің жылағаны түсті. «Шіркін-ай, ұрпақ қалмай қояр ма
деп қорқып жүруші ... ... ... ... ... ... аз ба?» ... шұбатылған бет орамалымен көзін сүрткен. Мен кезінде соған мүлде
түсіне алмай қойып едім. ... ... ... ... дегенге өз
басым қанша зорлансам да, ... ... ... ... бәрінен
айырылып, жалғыз қалған бейшара әкем жан басынан мынау тіршілікте қанша
қымбат екенін ... гөрі ... ... ... ...... автор.
Бұл ұрпақтың өз тегіне көз жіберіп, өткенін зерделеу болса, бір жағынан
өлім аузында жатқан ... ... ... дәл ... ... ... Бұл ... жазылуы жағынан да, көтерілген
идеясының ... де ... ... ... пен ... ... ... шындығымен тұла бойыңды
шымырлататын дүние: жалғыз баласынан айрылған Қожабек қарт қалада ... ... ... ... ... ... соны іздеуге шығады.
Баласының құрбы қыздары Валяға, Сәулеге, Гүлсімге ... ... ... бала ... екен, бірақ бір жастан асқанда шетінеп кетіпті. Содан
Гүлсімге жолығады. Сол ... ... ... ... ... кім ... Қожекең басын көтеріп, оның бетіне тура қарады. Тура қарады ... ... ... қалды. «Апырмай, ажары келіскен бала екен, осынша
қор ... ... [49, 229 б.]. ... ... осыншалық әдемі қыздың
тағдырын тас-талқан етіп кеткен өз ұлы екенін түсінгенде ұнжырғасы түсіп
ауылына қайтады.
«Бәрі біткенде, бәрі ... ... енді ... ... бар ма?» деп ... ... ... менің өмірімді улады. Бірақ
сендер оның қылмысын серілік деп атап ... ... Не ... – деп ...... ... Өлсем де бермеймін», –
дейді күйініп.
Соның бәрін өз құлағымен естіп, өз ... ... ... ... ... ... «Бәрі қолыңнан келгенде, қиянат қылмау қолыңнан
келмегені ме, жарығым-ау... Қалайша ... ... ... ... ... ... еді, адам ... қайтіп жіберсін... – Қожекең
көріскен адамдай құлпытасты құшақтап алды. – ... ... ... б.]. ... ... ұрпақты іздеп шыққан қарт одан қалған қиянатпен
ұшырасады.
Қожакең өмірінің соңын жалғыздықпен өткізеді. Ауыр жағдай. ... ... ... ... ... ... ... ғой. Оқырман
бойында Қожекеңе қатысты қалыптасқан пікір бар, ... бар. Жан ... атты ұлы ... ... ... шал ... ... қалған
перзентті іздегенде адами тұлғасының асқақтығымен ерекшелініп еді ғой. ... бері ... ... – үш жыл. ... өзінің асқақтығымен, жан әлемінің
тазалығымен, имандылығымен ұялап қалған қария тұлғасының насыбайға керекті
аздаған талға ие ... тым ... ... ... ... ... ... етеді... «Рахат болды-ау» деп
қояды.
Арсыз тіршілік!» [49, 234 ... ... ... «Қыз ... пен ... атты шығармасы оның
«Әке» туындысымен ұқсас, бағыттас екенін айту қажет. ... ... ... ... ... өз ... ... етсе де, шығарма
идеясы біртін-біртін ұмытылып бара жатқан ... ... ... озық ... ... ... ... Сол арқылы «Әр
халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан, қанына сіңген болмысы бар еді ғой, адам
қаншама жерден уақытқа тәуелді ... да, сол бір ... ... белгісі
ретінде сақтап қалуы керек емес пе?» ... ... ... ... ... көрі жақын қалғанда, тағдыр оған ерекше сый әзірлеп қойды?
Неліктен қағынан жеріген құландай оның ... өз ... ... ... сәбиден безді? Құдайым-ау, келін, ата-баба салтымен оң
аяғымен ... еді ғой, ... аузы ... ... ... алушы
еді ғой. Қарияны егілтіп, еңіретіп тұрған жайттар осы. Оқиға шиеленісіп,
дамыған сайын ... қай ... бұлт етіп ... табатынын күтесің.
Қазақ прозасында осы «Қыз Бәтіш пен Ерсейіт» повесімен үндес шығармалар
аз емес-ті. Мысалы Қабдеш Жұмаділовтің «Бір түп тораңғысында» алпыстағы ... арын ... ... ... ... келіншекке сөз салуға бекінеді.
Оның ұрпақ қалдыру жолындағы осы жанталасын ... ... ... ... «Бір шоқ ... ... ақсақалдың немересі дүние есігін
ашқан сәтте, өзі де сәби дауысын ести сала жүріп ... ... ... ... ... да жалғыз перзент қуанышы мен
қайғысы беріледі:
«Қартайған шағында жалғыз ұлын жер ... ... ... ... ... ұлдан қалған немереге тірелген тұста Тоқсанбай үйде қарап ... ... ... ... ... үшін ... ... қырдан
дәрілік шөп-дермене оруға талап ... ... ... ... ... ... ... ел қатарлы тіршілік ету де оңай болмай шығады –
ала жаздай көл-көсір бейнетпен ... ... ... ... ... ... жігіт Омаштың қалтасына түседі.
Ол Омашты кешіреді. Сүйегі сықырлаған, кәудірлеген «жаман» шал ... екі кісі ... ... жас ... мықты болып шығады».
Осы жерде еріксіз ұлы ... ... қара сөзі ... ... ... бала ... Ол не қылады? Өлсем орнымды бассын дейді,
артымнан құран оқысын ... ... ... ... дейді. Осыдан
басқасы бар ма?
…Қартайғанда асырасын десең, о да – бір бос сөз. Әуелі – өзің ... ... ... жоқ па? Екінші – балаң мейірімді болып,
асырарлық болып туа ма, жоқ па? ...... ... кім асырамайды? Малың
жоқ болса, қай асырау толымды болады?» [57, 184 б.].
«Шығармашылық еркіндігі, – деп жазады ұлы ... В. ...... ... ... ғана ... нәтижеленеді. Ол үшін зорланып,
өзіңнің ой-қиялыңды күштемеу керек, ол үшін арлы ... болу өз ... өмір ... ... мен ... адал ұлы болу ... шығармадан мүдде
сабақтастығы, мақсат ұштастығы сезіліп тұруы керек» [58, 312 б.].
Бүгінде соғыс жаңғырығы алыстап ... оның ... ... улы ... ... ... ... дей алмаймыз. Осы тақырып
аясында Төлен Әбдіковтің шығармасына сарындас туындылар Сайын ... да ... ... ... ... ... ... алма», «Көкорай»
повестерінде осы ... жан ... ... ... ... ... исі» − ... сұрапылы кезіндегі ауыл өмірін, ... ... ... ауыр ... ... ... ... мен
күрсінісін, көкірегіңді жас буса да, еріксіз езу ... бала ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы тақырыбына арналған туындылар адам жанын
сезім лапылымен жаулап алатын, ... ашық ... ... ... ... оқиғаларды суреттеу арқылы жан дүниеңнің ... ... ... ... ... ... еткізеді.
Неге? Негесі сол соғыс зардабы – үлкеннің де, ... де ... жан ... ... аяусыз тырнап өтетін ауыр құбылыс ... ... – адам ... ... жетімдік пен жесірлік, қамыққан
көңіл, төгілген көз ... ... ... ... қарғыс атқыр
қасірет, белдігінің беліне жыландай оратылып, өз деміңе ... ... ... ... ... ... ... сағынышының өзі – дос құрбыларының көңіл-
күйін тас түскен қара судай толқындататын типтік құбылыс. Бұл ... Т. ... ... ... бала ... ... де
кездеседі. «Әй, мен сендерге бір қызық айтайын ба?, – ... ол ... – Мен ... таң ... ... ағамды көрдім. Рас, айтам. Түнде
жатарда ағамның пальтосын басыма ... ... ... ... ... жатқам.
Ағамның иісі сіңіп қапты. Бір түрлі жусанның иісі сияқты жақсы иіс. ... ... ... ... ... да ұзақ-ұзақ иіскедім. Әжем ылғи:
«Ағаңды анау Жусанды – төбенің ... мал ... деп ... ... ... ... ... иісі содан қалған... Сөйтіп жатып едім, түсіме
кірді [59, 405 б.].
Көңілді босатар сағыныш емес пе! Бұл ... ... Аян ... көріңізші! Сол сағыныштың сүрінгенде қолтығынан демейтін, ... ... ... самғататын ұлы қуатын санамен түйсініп көріңізші! Кит
етсе, қанды жорық ұлы майданнан ... ... ... қатыгез
Тұржаннан аяусыз соққы жеп, тепкі көріп, көк ала қойдай ... ... ... ... ... да ...... күйініш – күйігі, күдік – түйткілі, жанын қаншалықты
азаптағанмен, қыңқ деп ... сыр ... ... ғана ... ... ... ... төзімнің беріктігімен өзгелерден даралана
суреттелген кейіпкер.
«Оралу» повесінде автор Ұлы Отан соғыс кезіндегі емес, соғыстан кейінгі
қазақ ... ... ... ... ... ... ... соғыстан кейінгі халықтың жағдайы, сана-сезімі,
көңіл-күйі болып табылады.
Балалық немесе жасөспірім шаққа оралу кейіпкер ... таза ... ... ... да ... ... Мәселен,
Қ. Ысқақовтың «Ананың ақ сүті» әңгімесіндегі Асқардың астанадағы тартысқа
толы күндерінде ата-анасын жоқтатпай өсірген аяулы әже, оның сүт ... ... иіс, ... жылдарындағы қысталаң кезең жайлы
естелігі үлкен рухани демеу болады. Сол бір ... ... ... ... ... ... өткен мезгілдің қойған қатал сыны мен
адамдар харакеті жігіттің азаматтық ... ... ... ... ... көрінген әпербақан Өзенбай енді кішірейе сөйлеп, ... ... ... ... ... ... ... Сүйікті әжесі
тартқан тауқыметті сезіне отырып, ертеде балалық көңілмен аңдамаған өмірдің
қалтарыс сырларын жаңа биіктен топшылай білуі ... ... ... ауыл тіршілігіне, қала тұрмысы мен қызмет бабында кездестірген
оқиғаларына деген байыпты ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін аңғартады. Ұрпақтар жалғастығына
адалдық, шыншылдық, ... ... ... ... Қ. ... ... моральдық сапалар ұлттық дәстүр-ғұрыптан табиғи
инстинкт ретінде басталып, интернационалдық тағлым нәтижесінде сана ұғымына
сай ұждандық-этикалық құймаға ... ... ... ... ... ... Т. ... повесіндегі кейіпкер де бастан кешеді. Алайда, Асқармен мамандығы,
жетістік тағдыры ортақ Әбдікәрім ойлары арқылы ... жер ... ... адал ... ... ... көлемде суреттеледі. Екеуінде де
лирикалық қаһарман тебіреністері сюжеттік желі ... ... ... ... ішкі ... әдеби тұлғаның сезім-толғаныстарынан келіп
туындайтын өмірлік наным-түсініктердің оқиғалық арнаға қарағанда доминантты
рөл атқаратынын дәлелдейді.
Балалық ... ... ... таныс ауыл көріністері «Оралуда»
кейіпкер жан әлемінің ... ... ... қамы үстіндегі
қарбаластарымен, күнделікті дағды-машығымен ... ... ... ... бейнеленеді. Белгісіз сағыныш, мұң мұнарымен оранған
жігіт сезіміндегі ... ... ... ... сұрау қойып,
жауап алатын сыршыл табиғатына тән биязы үнмен жарасымды бірлік табады.
Әбдікәрім – Төлен ... ... атты ... ... басты
кейіпкері. Повесте «Сіз қандай жансыз?» деп ... ойын да ... ... атқарып тұр.
Ойын арқылы жасалған мінездемеге үңілсек, Әбдікәрім жайында жақсы
мағлұмат аламыз: «Сіз әңгіме ... ... ... Сіз ... ... ... аз ... Аздап жеңілтектеу екеніңіз де рас. Бірақ
сіздің жаңалық атаулыға жаныңыз құштар. ... ... ... толы ... жаныңыз құштар, соған құмарсыз. Әрқашан әлденені
ойлап, жоспарлап, армандап жүресіз. Ол ... іске ... ... ... ... де ... бересіз... Сізді көп адам тағдырына риза
жан деп ойлайды. Ал сіз, шынында, көп ... риза ... ... ... риза емессіз. Рас, қабілетіңіз аз емес. Бірақ оны сыртқа шығаруға сізде
ынта жоқ...» [49, 164 ... да, ... ... ... ол сездірер сыр көп. Шығарма бас
кейіпкер – Әбдікәрім ... ... ... ... ... бала
махаббаты – Бәтиманы ауылына іздеп барып, өткен күндерін балалық ... ... Осы ... қолы ... күйінеді. Әбдікәрім мұны
мойындай тұрса да, бір жағынан өзіне-өзі қарсы шығып ақталады да. ... ... ... бақытты ететін махаббатын: «...таңғажайып
түсініксіз бірдеңе болып ... ... ... мен ... да ... әу баста адамдарға табиғат бөлген шамадан аспау керек ... одан аса ... ... ... – деп ... ... бұл шығарманы саралағанда былай дейді: «... Демек,
бұл – махаббаттың түсінікті, мағыналы болғандығы ғой; ... ... ... ... ғой. Ал ... да бір ... қуат мөлшері
табиғат берген шамадан аса ала ма? Ең өрлегенде сол шамаға ғана жете ... пе?.. ... ... осындай болары болып, бояуы сіңген адам? Ол ... ... ... Обломовы. Сылдыраған тәтті сөз, құрғақ қиял, іске
аспас идеяның ғана ... Адам ... ... рет ... ... ... ... махаббатта дәрменсіз көрсеткен ол енді тіпті де жанпидалық көрсете
алмаса ... Бір ауыз ... ... ол – ... ... ... ... қазақ прозасында психологизм мәселелерін терең зерттеп жүрген
көрнекті ғалым, ф.ғ.д. Б. Майтанов: ... ... ... ... ... ... бір ... белгі – қаһарманның туған жер, ұшқан
ұя туралы аса ... ... ... ... ... ... келу ... мен ой әлеміндегі бұрынғы көріністердің қабаттас
орналасуы, кешегі күн мен бүгінгі таңның салыстырмалы сипат ... Бұл ... ... ... ...... болған әлеуметтік – ұждандақ
өлшемдерге қайта үңілуі, қазіргі ... ... ... ... ... баға ... ... адамгершілік ізденістеріне
күнәсіз балалық шақтағы жарқын мұраттар сәулесінен нұр алуы десе де болады.
Кейіпкер ... ар, ... ... ... ... Содан тазарып, алдағы
күндердегі тіршілік күресіне жаңа қуат, соны ынтамен аттанады», – ... ... ... ... ... ... ауыл көріністері «Оралуда»
кейіпкер жан ... ... ... ... қамы үстіндегі
қарбаластарымен, күнделікті дағды-машығымен баяулық пен біршама баяндылық
танытатын ... ... ... ... ... ... ... оранған жігіт сезіміндегі психологиялық дәлдік, кейіпкердің өзіне-
өзі сұрау қойып, жауап алатын сыршыл табиғатына тән ... ... ... ... [51, 136-137 бб.] деп шығарма сюжеті мен кейіпкер характерін
психологиялық тұрғыдан жасаған көркемдік ізденістеріне терең үңіледі.
Жазушының ... ... бір ... ... ... С.
Мұратбековтің «Басында Үшқараның», Қ. Ысқақовтың «Ананың ақ сүті», Ә.
Сарбалаевтың «Тырналар ... ... ... ... ... арғы ... М. ... «Жалынды жаз» т.б.
әңгіме-повестерін атауға болады.
Дулат Исабековтің сол кезеңде дүниеге келген «Тіршілік», «Дермене»,
«Сүйекші», ... «Кеш ... ... ... де ... ... ... көтеруімен ғана емес, ... ... ... ... да ... ... Мұнда ауыл жастары
арасындағы махаббат, сезім мен сенім мәселелері – жас отаудың қалыптасуы,
жас ... ... ... ... ... арқылы көрініс табады. Образ
жасаудағы табиғилық, идея ашуға ықпал ... ... ... ... ... түйіндер өмір шындығына жақын келеді.
Т. Нұрмағамбетовтың «Дарияның арғы беті» – негізінен шындық өмірмен
байланысты шығарма. Бұл шығармада ... ... ... ... ... көрінеді. «...Сарықыз оянған сәтте үй-іші қап-қараңғы еді. Түсінің
күтпеген жерден үзіліп қалғанына өкінді. Қыз әкесіне жақындап ... ... ... ... еді... Әкесінің жүзіне ұзақ-ұзақ қарағысы келіп еді.
Әкесінің мойнынан ұзақ құшақтап тұрып мейірлене иіскегісі келіп ... ... ... ... ... ... қалды... Енді күн жылыған соң дарияның
жағасына барып, арғы бетке ... ... ... ... сапарға кеткен әкесін аңсап отырып Сарықыз үлкендердің
екіжүзділігіне, қатыгездігіне ... Бар ...... бір ... ... ... [60, 11 б.].
Жазушы Т. Әбдіковтің осы қасіретті жылдардың көріністерін суреттейтін
желілері С. Мұратбековтің «Жабайы алма» Д. Исабековтің «Біз ... ... О. ... ... де ... атты повестерін еріксіз еске
түсіреді. Аталған шығармаларды салыстыра қарағанда көп ... ... ... Өйткені бір қоғамда өмір сүріп, болып ... ... ... бастан кешірген соң ортақ тақырыптың болуы да заңдылық
нәрсе. Дегенмен Төлен Әбдіков олардан ... ... ... ... ... туындылардан төмен деген сөз ... ... ... ... ... ... ауыл ... дәл сол болып жатқан
уақыттағы өзі куә болған кейіпкерлердің ... мен ... ... де ... ... арқылы беріліп жатса, Т. Әбдіковтің ... ... ... етек ... кейінгі жылдары, яғни Әбдікәрімнің өткен өмір
жолына ой көзімен шолу ... ... ... Әбдіковтің «Өліара» романындағы айтылған ақиқатты біраз жазушылар
енді жазып жатыр. Сонау ... ... ... ... ... ... халық жауы ретінде ұсталып, атылып, ... ... ... ... шебер бейнелеген. Романға арқау болған оқиғалар –
бәріміздің кіндік қанымыз ... ... ... ... ... ... сұрапыл жағдайды бастан кешкен нәубет күндері.
Дүниежүзілік әдебиеттің білгірлері романның түрлері көп дегенді айтады.
Мысалы, Б. Томашевский [61, 203-204 б.] авантюрлік, ... ... ... ... сюжетсіз романдар болады десе,
Л.М. Тимофеев [17, 331 б.] философиялық, тұрмыстық, жанұялық, өндірістік,
әлеуметтік, психологиялық, авантюрлік, ... ... ... ... ... Ал Г.Л. Абрамович роман түрлерін тарихи дамуына қарай ... ... және ... романдар деп бөледі [19, ... ... ... ... ... ... профессор Қ. Жұмалиев:
«романдар тақырыптарына, суреттейін деген өмір ... ... не ... аударуларына қарай өзара бірнеше түрлерге бөлінуі мүмкін
(авантюрлік, психологиялық, сүйіспендік, тұрмыс-салт, ... ... ... ... [62, 233 б.], –дейді.
ХХ ғасырдың 70-80 жылдарында Т. ... Б. ... С. ... ... ... өзек ... айыру, итжеккенге айдап қорқыту-үркіту,
моральдық тұрғыдан сағын сындыру, аштан қыру ... иін ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси шаралардың халықты
әбден үрейлендіріп, ел есінде ... ... ... ... ... ... ... да анық жетті. Осы бір айықпас үрей
ХХ ғасыр ұрпақтарына да жазылмас дерт сияқты жабысты. Өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ... көкөрім
ұрпаққа да психологиялық тұрғыдан табиғи ... ... Бұл ... қазақ
прозасында философиялық, роман-эссе, деректі, постмодернистік бағыттағы
шығармалар көбейді. Оның ... ... жаңа ... ... ... әдебиетіндегі бірқалыпты идеялықтан арылудың нышаны ... және ... ... формалары ХХ ғасырдағы
әлеуметтік және тарихи мәселелерді ... ой ... ... арқылы дамыды.
Жалпы айтқанда, өткен өктем ғасырдың аумалы-төкпелі бет-бедері
Т. Әбдіковтің «Өліара» романында шынайы да ... ... ... ... ... оның кең қамтыған бейнесін
белгілеп беруші деп те айтады... Өмірді ... ... ... ... ... Оның ... жаңа дүние тудырады, сөйтіп ескіні жоққа
шығара отырып, жаңаға үндейді. Сондықтан өмір – күрес пен тартыс, ал өнер ... ... пен ... ... Демек, оның мақсаты – жай ғана бейнелеу
емес, бейнелей отырып жоққа шығару немесе дән риза ... ... ... ... ... тек ... ... «айнасы
ғана емес, жанды образдарды тудыруы мен қым-қиғаш оқиғаларға деген автордың
көзқарас-бағасын білдіруі немесе терістеуі мен ... қоса ... ... кез келген көркем дүние табиғатынан қаламгердің бейнелеп
отырған туындысына ... ... ... мен ... анықтап, ұғыну
деген сөз.
Төлен Әбдіковтің «Өліара» романы жайында З. ... ... ... ... ... роман өрісінде тәжірибесіздік аңғартып
алған» десе, Г. Пірәлиева: «...жаңа өмір ... ... ... ... ... ... өзгерістердің басын бір шалып
тізбелеуге жол бергені байқалады. Дегенмен ... ... бас ... ... ... ... ... адамдар арасындағы
қақтығыс шиеленісе түседі» [1], – дейді.
«Өліара» романы – ... ... ... ... ... да ... ... осыған дейінгі шағын жанрда қалыптасқан
стилі бірден көзге түседі. ... ... ... ... ... ... арқылы олардың болмыс-бітімін көрсету,
ал, сол ... ... ... оған тән ... аңғалдық, ақкөңілдік,
баршаға дос көңілмен қарайтын қадір-қасиеттерді індете көрсету –
Т. Әбдіковтің қаламгерлік ... тән ... ... ... мысалдар келтіре отырып, тарихи зердеге барлау жасау, жұрт
басында ауыр хал пайда болып, қара бұлт ... ... ғана ... ... ... өз өміріне көз жүгіртуі, оның мән-
маңызына үңілуі жазушының өзіндік машығына тән ... ... ... ... Д. ... Т. Әбдіков, А. Сейдімбек
шығармашылықтарының сабақтастығын айта келіп: ... ... ... ... ... осы бір сүрлеудің айдынды жолға
айналуына ... Ол да ... әрі ... әрі ... ... тіршілігіндегі көрінісін мейлінше етене жақын және ... ... ... Сол ... өз ... өмір жолын көркем шежірелеп шығуды місе
тұтпай, өз халқының жиырмасыншы ғасырдағы бастан кешкен итырқылжыңдарының
тарихи ... жіті ... ... туындылар алып келді. Дүниеге ... ... ... романының бірінші кітабы солай келді. Ол да тым
шамадан тыс ... ... ... ... ... ... қоғам
қалыптастырмақшы болған көзқарастар мен ... ... ... ... ... табандылық таныта білді»[63, 5 б.], – деп
ойын тұжырымдайды.
Жазушы ... ... ... ... ... ... ... романында кездесетін сатқындық Б. Мұқайдың «Жалғыз жалау»
романында да ... ... ... мен ... ... мен ... ... «Өліара» романындағы қаламгер көзқарасының өзіндік ерекшелігі – сол
мезгілдегі көзі ашық оқығандар мен ақындарға, ... ... ... ... ... ... әсеріне де айрықша тоқталады.
Т. Әбдіков кеңестік цензура мен бақылаудан қорықпастан Оймауыт пен
Сейіт арқылы Алаш ... ... ... да ... ашуға немесе
Алаш қайраткерлері идеясымен сусындаған кейбір алашшыл ел азаматтарының
бейнесін танытуға батыл қадам ... ... той ... сол ... ... ... қас жауы саналған Шәкәрімнің әйгілі «Қалқаман ... ... ... ... ... ... ... қамыққан көңіл-
күйінен де хабар бере кетеді.
Роман жазылған уақытта Алаш ... атын атау ... ... ... иесі ... ... ... сөз қозғамай,
есінен ауысқан Қамзаның іс-әрекетін суреттей келіп, ... ... асты ... ... да, беті күлген ағын судай алдамшы бір нәрсе ғой» [64, 55 б.], –
деп болмашы нәжапалық оймен амалсыз қысқа ... ... ... ... ... ие ... даралана бастайды,
шығармаларда көрінетін Жаңғырбаев Оймауыт пен Сейіт – бір-біріне кереғар
типтер. Оймауыт ... жаңа іске ... ... ... адал ... ол өз ... жасалынып жатқан қылмыстық істердің байыбына бара
бермейді. Партия талап етсе соны ғана атқаратын бір ғана ... ... сол ... тірі ... ал ... ... ... бай тұқымы деп
қуғындалып жүрсе де, ол жалпы ... ... ... ... тереңінен
толғанады. Кезеңдік құбылыстың кесепат екендігін де ... ... ... ... ... емес, ойдың адамы екендігін аңғартады. Сейіттің
сөзімен айтар болсақ: «Мыңғырған малдан бір үзім нанға ... ... ... емей не? ... ... де ... қиыншылықты бастан кешкен жоқ.
Әлде сендердің мақсаттарың байлық емес, қайыршылық ... ... бері ... ... тіршілік жасап келе жатқан қазақ
даласы аяқ асты астаң-кестеңге ұшырайды. Бай мен кедейдің, білімді ... ... мен ... ... ... ... жарысып келе жатқан
әзіл-қалжыңы енді егес пен ерегеске, аяғы жаулыққа ұштасты.
Баласы атасын аямайтын бауырға ... ... ... ... үшін қиналмайтын, бірақ осының бәрін елдің болашақ бақыты үшін ... ... сол үшін ... ... даяр ... адамдарды тәрбиелеген
заман туды. Сол заманның ойлылары, ... пәк ... ... ... жан ... мен тән ... Төлен Әбдіковтің тап өзі басынан
кешкеніндей ... ... ... мен оған ... ... ... ... суреттегенде кәдімгі өмірдегі өз қалпынша, ауылдың күнделікті
тіршілігінде жүріп жатқан ... ... ... етіп ... оның ел ... ... ... зардабымен адам санасын
аздырар ауыр астарын ашуға ұмтылады. Дінмен күресу ... арлы ... ... ... тап ... қанау үшін дінді өзіне қару
етті» деген кеңестік желеумен, ауылнайдың «артель ... ... зәру ... ... ... бір ауыз ... арқылы мазарларды құлатып,
кірпішін алып беріңдер деп ауыл жастарын ... ... ... барлығы – кешегі кеңестік қоғамда, қазақ өмірінде болған
оқиғалар.
Осындай ұлттық таным-түсінікті лайлаған ... ... ... астаң-кестеңін шығарып, ұлттық мінезін өзгертті. Бұрынғы туған-
туысын, ауылын, руын, елін ... ... ... жауға бірігіп бас
көтеретін жұрт арасына ірткі түсіп, қабағына кірбің ұялады. ... ... ... ... ... сарысудай үрей қорғалап, қара басын аман
сақтап қалу деген ... күш ... Бұл үшін ол ... ... ... қиын. Өйткені заман мен қоғамның адам танымастай өзгеруінен, диктаторлық
биліктің жүгенсіздігінен адамның ой-санасы мен жан-жүрегінде адам ... ... ... ... пайда болды.
Романның негізгі оқиғасы Ақшоқы ауылына Бәйтеннің екі жылдық мұғалімдік
оқуды ... ... ... ... ... ауылдағы жаңа өмір,
ондағы елді ұжымдастыру, малды қоғамдастыру, халықты сауаттандыру, байларды
тап ретінде жою секілді жұмыстардың бәрі де ... көз ... ... өтіп ... ... ... Асқардың кеңесімен әрі көмегімен
сауатын ашып келген ауылдың момын, мінезі біртоға, адал ... ... ... ... белсене кірісе қоймайды. Ол тек көзбен көргенін,
құлақпен естігенін санасында ... ... ... ... пісіп-
жетілуімен болады. Ел ішіндегі төңкеріс ісінің ... ... ... ... ... бүкіл алып-қашты сөздер, байларды
тек тап ретінде үрім-бұтағымен жою, адамдар арасындағы алауыздық, ұлттық
дәстүрге тән ... ... ... ... ... ... ... дегенді өз билігін жүргізуден асырмаған ауылнай іс-әрекеті
өзгеге қарағанда оқығаны, көкірегінде тоқығаны бар ... әсер ... ... де ... ағасына айдап салған, баласын әкесіне қарсы қойған
керіауыз заманның ... ... ... ... ... ... дәуірге іштей лағнет айтқаннан басқа түк те істей алмайсың. Құдайға
шүкір, еліміз тәуелсіздігін алып, әйтеуір, ... ... ... ғой деп ... айта берсең, Төлен Әбдіковтің бұл романдағы табысы толып
жатыр. Соның екеуін ерекше атап ... ... бірі – ... ... ... ... – Бәйтеннің Асқарға істеген сатқындығы. Осы
екі сатқындықтың өзі-ақ ... ... ... ... ... ... ... күні Хадиша мен Бәйтен алғаш сүйісіп, «ғасырлар ... ... бір ... ... ... ... қыруар олжаға батқан
жандардай екеуі әрі таңырқап, әрі қуанып, әрі абдырып тұр еді». ... сәт ... ... ... Бәйтенді жан-тәнімен қалайтынын, ол
үшін барлығына даяр екенін жұрт ... ... ... ... аяулы еді. Қызмет жағынан да, көзқарас жағынан да Бәйтенмен
бақталас Нұрбек «көрші-көрші» ойынының үстінде Хадиша мен ... ... ... ... ... ... ... шыдайды. Нұрбек жұрт көзінше ұялар
деп, көршісін тағы бермесе, онда ... ... ... ... ... Хадиша оған да барады. Шілдеханадан соң Бәйтен екеуін біреулер аңдып
соңына түседі. Олардан қашып екі Қызыл ... ... ... ... ... ... қараңғы үйдің әсері ме әлде қауіптен ... ... ма ... жігіттің аймалағанына тез еріді. Өне бойы дірілдеп, толықсып, аяғын
басуға шамасы келмеді. Іргеге ... ... ... қисайған кезде
қыздың мүлде сабыры кетті. Бойдағы ерікті жоғалтып, ... ... ... ... ... ... ... басқан жігіт салмағынан
есі кетіп, екі иініне алқына демалды» [64, 183 б]. Осы ... ... ... ... ... сүйіктісі деген ой туындайды.
Бірақ Нұрбек оңай берісетін жау ... ... ... ... шығады деген өсек тарайды. Бәйтен қызбен ... ... ... салады. Қыз шықпаймын, уақытым жоқ деген жауап айтады. Қайтадан жеңге
жұмсап жүріп, ақыры Хадишамен әрең дегенде тілдеседі. Қыздың ... ... ... ... ... өсегі рас болғаны ма?
– Қандай өсек?-деді Хадиша тұңғыш рет Бәйтеннің жүзіне ... ... ... ... ... ... ... – деді меңіреуленіп» [64].
Осының бәрін суреттей келіп: «Бақытсыздық та табиғаттың апаты ... ... ... ... Сен де ... келісесің.
Махаббат шіркіннің де ептіге, биліктегі бас иетінін Бәйтен өстіп өз
басынан кешеді. Күтпеген сатқындықтан көз ... тыя ... ... ... үстінен арыз түсіріп, Бәйтенді ауданға жаяу айдатады. ... ... пен ... ... ... ... қуып жетеді. Бір қорлықтан
екінші қорлыққа өтеді.
Оймауыт деген жолдасының арқасында Бәйтен қамаудан аман ... ... ... түсіп, арына қайшы келетін әрекеттерге ол ... ... ... ... ... туса да, ... ... халықтық
саптан шығып қалмауға тырысады. Өйткені заман өзгереді. Жазушы сол
өзгерісті ... ... ауыл ... аяқ ... күрт ... Игі ... ... игі жақсы бола алмай қалды, сәлем алмай жүргендер сәлемге зәру
болды».
«Бұл қиянат емес, күрес, –деді Назар ... ... ... ... алу
үшін біз күреске шықтық. Сосын сол күресте жеңдік. Оның қай жері қиянат?
Байларды ... ба, ... ... ... ... болмайды».
Оймауыттың ойы болса мынау:
– Біз қызыққа жаралған ұрпақ емеспіз... Біздің қызығымыз – ... елге ... ... ... ... ... өзінен жоғарғы бастыққа қызмет ... ... ... ... маңызды деп санайды. Яғни, халық риза болмағаннан
ештеңе кетпейді, тек аналар риза болсын...
Бәйтенге ... ... ... мына ... ... адам ... ... біреуі үсіп қалыпты. Аман ... ... бар ... Артынан қасқыр ішігі бар адамға өлген адамның ... Яғни ... ... басқа біреуге бермеу – қылмыс. Сын сағатта
қол ұшын бермеу – қылмыс. Мен сені жақсы ... ... ... да ... ... ... сен қасқыр ішігіңмен ауыспайсың?
Осыдан кейін Бәйтен де Назардың қасынан табылады».
Бәйтен бір ... 1916 ... ... ... ... ел ... бидің тұқымы, ең ғажабы – өзінің туған ағасы Асқарды кәмпескелеп,
өз қолымен соттайды. Оны ... ... ... ... да ... ... Мұндай еріксіз іс-әрекеттен бас тартуға да шарасы жоқ.
«Өткенде осы арадан жаяу айдалған Бәйтенді көруге жиналған жұрт, ... өз ... ... бара ... көру үшін ... ... сыртқа
шықты.
– Опасыз жалған деген осы,-деді шалдардың бірі.
– Анада ғана інісі келгенде тай сойып, ... елді ... ... Асқар анау ғой... – Енді сол інісі өзін айдап әкетіп барады».
Қандай опасыздық! Сұмдық ... ... сол ... пен ... ... ... өз ырқы ... қате идеяны қару ... ... ... ... ... де аман ... қамы ... әлі де болса
бақытсыз халқының бір керегіне жарап ... ... айла ... ... ... қалмаған айла.
Бұл оның біржола жеңілуі ме, әлде алғашқы саяси өмірдегі аяқ алысының
адасуы ма, оның бәрі біз үшін ... ... ... ... ... ... ... сияқты қабілеті
туралы орыстың белгілі жазушысы И.А Гончаров ... ... еді: ... ... ... піспеген, онымен бірге өмір сүрмегендіктен
көрмеген де ... ...... қаламыма жат. Туған Отаным мен дем
алатын ауам, достарым мен жаттарым сияқты ... ... мен ... ... мен әсерленетіні бар өз әлемім сүріп жатыр. ... да ... ... ... сезінген және өзім өте ... ... ... ... бір ... айтқанда, өз өмірімде бірге өсіп, біте
қайнасып ... ғана ... [65, 113 ... романының авторы да өзінің туған жерінде, туған топырағында,
ағайын-туғаны мен ауылдастарының арасында бастан кешкен немесе соған ... ... ой ... ... ... көзқарас тұрғысынан, ерекше
түйсінгендіктен де өзіне етене таныс сюжеттік ... ... ... ... ... ... жерде ежелгі грек ойшылы Лукианның: «...замандастарың оқып мақтау
үшін ғана бір сәттік ... ... ... жазба, жазсаң – өз еңбегің үшін
болашақ ұрпақ құрмет көрсететіндей етіп жаз. Сонда ғана олар сен ... ... да ... ... ... ойлы адам болған. ... ... пен ... сөз жоқ. Ол тек қана ... ... ... ... да тек солай жазу керек, замандастарының ризашылығы үшін
жалған ... ... ... ... ... жаз» ... түйінді
ойларымен келіспеуге болмайды. Шығарма мазмұнында ержүрек бабаларымыздың
рухын көтеру арқылы автор ... де ... ... ... ... ... ешкімге ұқсамайтын өз үні, өз көзқарасымен келген
Төлен Әбдіков проза жанрына жаңа тыныс, тіпті жаңа көркемдік ... ... десе де ... Жазушы, ең алдымен, пішіндік әрі мазмұндық ізденістер
арқылы адамның жан ... ... ... ене ... прозасының жалпы тәуелсіздік жылдарынан ... ... ... ХХ ... аяғында белгілі қазақ жазушыларының ... ... және ... Тарихилықтың, ... ... ... және ... ... ... жаңа
эстетикалық базасына келді. ХХ ғасырдың 90 жылдары ... ... ... С. ... Р. ... ... сталиндік
репрессия және 30 жылдардағы аштық ... ... ... ... ... шығару – өнерде өз жолын табу және ... ... ... ... ... ... дәстүрлік және
модернистік бағыттағылар деп жіктелді. Модернистер – постмодернистер
байланыстағы, батыс мәдениетінің ... ... ... ... еді. ... ... қазақ әдебиетінде философиялық модернизм мен
постмодернизмнің әсері жеткілікті байқалып қалған болатын. ... ... ... ... ... Осы ... бірге десакрализация
және қазіргі заманғы адамның ... ... ... ... Сондай-ақ осы бағыттағы кейіпкердің рухани және бірқалыпты
стратегияның ... да ... ... осы ... ... мен
ақындар әдебиеттегі діни ренесанстың негізінде ... ... ... жаңа ... жасаған батыс пен орыс әдебиетінің
эстетикалық тәжірибелерін естен ... ... ... Мифологиялық
реализмнің, оның философиялық негіздерін Ә. Кекілбаевтың, Х. Әдібаевтың, Ә.
Нұрпейісовтің және басқа да ... ... ... ... ... ... ел белсенділерінің асыра
сілтеп, өз халқына, туған ауылына, ... ... ... жасаған қысас
қорлығы мен елдің азып-тозып, жақсылардың айдалып-атылып кетуіне тікелей
себепкер болғанын қуатты ... ... ... ... мазмұнындағы
шыншыл да көркем оқиғаларға оқырман өзі де ... ... ... ... ... ... өзі шығармашылық процесс кезінде өз
заманымен емес, шығармадағы оқиға болып жатқан уақытпен өмір сүретіні, өзін
сондай бір ... ... ... ... ... «Қазіргі романның көркем бейнелеген объектісі –
қоғамдағы әлеуметтік-психологиялық ... ... жан ... және ... ... ішкі ... өсуі ... табылады»
[66, 337 б.], – деп өте орынды ... ... да, ... ... ... ... ... ішкі иірімдеріне, психологиясына
бағышталған. Оған қазіргі қаламгерлеріміздің шығармаларын айта ... ... ... ... Ә. Таразидің «Қиянат» романы мысал бола алады.
Ар тазалығы, шынайы сезім байлығы, адам ... ... пен ... ... биіктігі, адамгершілік принциптерге адалдық, оны ... ... ... ... ... игі іске ... толғам ауқымдылығы, парасатты мінез, салауатты салмақтылық,
қоғамдағы, табиғаттағы, адам ... ... ... ... ой ... ... түрде баға бере білу – Төлен
Әбдіковтің негізгі шығармашылық тақырыбы екендігі хақ.
Қорыта ... ... ... ... бұл ... ... бірінші өзіндік ерекшелігі, жоғарыда айтқандай ауыл өмірінің
тыныс-тіршілігін, ауыл адамдарының соғыс жылдарынан ... ауыр ... ... ... ... қазіргі таңда әдет-ғұрып, салт-
дәстүрімізді қадірлемейтін, асыл аналарымыз бен ... ... және ... ... ана тілін қастерлемейтін ұрпақтарды, яғни
қоғамның іштей шіру ... ... ... ... ХХ ... ... қазақ халқының басындағы трагедиясын, яғни сол кезде халқы
үшін жазықсыздан-жазықсыз қыршынынан қиылған халқының біртуар ... ... ... өз шығармаларында заман көрінісін шебер бере
білген. Т. Әбдіковтің шығармалары жас ... ... ой ... ... ... ... оқи ... өз бойына көптеген
рухани байлық алатыны. Егер біз келешегіміз үшін ұлт ... ... ... ... түсінетін ұрпақ өсіріп, жадымыздан ... ... ... ... болса, онда
Т. Әбдіковтің шығармаларын жас ұрпақтың бойына сіңіре білген абзал.
1.2.2 Жазушы шығармаларындағы философиялық мәселелер және психологизм
Төлен Әбдіковтің бұл топтағы ... ... ... мен
философиялық астар жеткілікті. Атап айтсақ, «Оң қол», «Бас ... ... ... ... ... әңгімелері мен «Ақиқат», «Тозақ оттары
жымыңдайды», «Парасат майданы» повестерін енгіздік.
Жазушы Т. ... «Оң қол» ... 1970 ... бас ... мен ... арасында бірталай айтыс пен шу туғызған еді. ... адам ... сан мың ... ... көрсетеді. Әңгіме дәрігердің
айтуымен беріледі. Жап-жас сұлу қыздың жаңа басталған ... тек қана ... ... ... Осы ... емдеп жүрген жас дәрігер қыздың мына
сөзін дәлме-дәл келтіреді:
«Маған қастандық жасаған мынау, бұл менікі емес, мүлде ... қол, ... ... ... – деп ... оң ... көрсетті [67, 326 б.]. Одан соң
дәрігер ... ... ... ... ішкі ... ... ... деп
атайды. Яғни бір дененің бойында екі ... «жан ... ... ... сүруі.
«Алғаш американ теоретиктерінің сөз қолданысында пайда ... ... ... ... өрнегін сала бастаған «ой ағынының артын ал орыс
әдебиетіне, әсіресе, Ф. ... мен Л. ... ... ... ... талдау, адам ішіндегі адам, жалпы психологизмнің көркемдік
болып көрініс табуы ... ... да әсер ... ... жоқ» [1, 76 ... Г. ... Негізінен психологиялық тереңдік, ойшылдық сияқты
қасиеттерді талап ететін бұл стильдік ағымға екінің бірі бара ... ... «Оң қол» ... нақ осы ... ... ... бірі
ретінде бағалауға болады. Әрине, қазақ ... ... ... ... ... туындылар болғаны бізге мәлім (М. Әуезов
«Қаралы сұлу» т.б.). Аталған әңгіме – психологиялық ... ... ... ауру ... ... жазушы шеберлікпен бейнелейді. Әңгімесінің
философиясы астарлы: өзіне бағынбай, оң қолы өзін ... ... Алма ... сол ... оң ... ажалын табады. Жазушы адамның
өз бойындағы кемшіліктерді осы ... ... ... іштарлық,
мақтаншақтық, атаққұмарлық, тағы да басқалары – осылардың бірінен болмаса
бірінен тірідей өліп жатқан адамды ... ... ... ... да ... Әуезов «Қаралы сұлу» әңгімесінде Қарагөздің жан шырылын, ... ... ... ... меннің оянып», жан азабына салынуын
бейнелеу үшін көктем мезгілін, көктемгі дүр сілкіне ... ... ... көш-керуен уақытын арнайы таңдап алған. Іштегі беймәлім жынның оянуы ... ... ... жүріске көшіп, қозғалысқа түскен әлемнің ... ... ... ... ... бұны ... ... «Ақбілегінен» де кездестіреміз. Ақбілек
қанша адал, пәк адам дегенмен де, ол кейде ... ... ... ... да болады. Жалпы Жүсіпбек Аймауытовтың шығармаларында
модернистік үлгілердің ... ... ден ... ... ... иірімдері айқын көрінеді.
Қаламгер Т. Әбдіковтің замандасы О. Бөкейдің «Жасын» әңгімесіндегі
Қиялхан ... ... ... ... «жас ... ... жайып алыстағы
айға талпынғаны секілді бейкүнә қылық» ... ... үміт ... ой. ... ... ... көркемдік ой, поэтикалық сурет тұрғысынан
тануға болады.
Осыған сабақтас суреттеу тәсілі Т. Әбдіковтің «Оң қол» туындысынан да
байқалады. ... бір ... ... біріне-бірі жат екі сана туралы сөз
қозғалады. Автор «бір дененің ішіндегі екі түрлі жан иесінің ... ... өмір ... ... ... ... жұмбақтары» ретінде түсіндірмек
болады. Ал ... ... ... түрі: «қолы қып-қызыл қан, ізі сап-
сары болып күйіп қалған, ақ шапанның ар ... ... ... ... қара ... бар, әрбір ақ шапанның астынан киілген қырық пышақты
қара шапаны ақ тер, қара тер боп ... ... де, ... ... ... [68, 369 ... қол» ... жамандық пен жақсылық туралы Алма ... ... ... ... ... ... екі ... бөледі. Екі шығармада
да қаһармандардың рухани таза өмірге ұмтылысы, ол үшін ... ... ... ... Осы ... түпкі ой ағымдарының түйісуі ... ... ... алып ... Ойды қорыта келе, бұл адамгершілік идеясы оның
негізгі идеясы екенін аңғарамыз.
Жас ... ... «бір адам ... ... қараған екі характер
егіз өмір сүреді» деген үрейлі қағида қалыптасты. Автордың өзі бұл ... ... «Оң қол» ... ... идеясы – адамның ішкі ой әлеміндегі
жауапкершілігі. Өмірде ештеңе із-түссіз ... ... [69, 8 ... ... замандасы О. Бөкей былай баға берген: «Оң қол» ... ... ... ... ... ... ... сирек кездесетін,
типтік емес жағдайды, адамның жеке бастың ... ... ... әрекеті сәтсіздеу шыққан. Ілеуде бір кездесетін ауру арқылы
үлкен ой ... деу және ... ... деу ... ... ... ... қойғанда, бір қолы бір қолына жау болса, ол
гуманистік идеяның жаршысы аталар суреткердің болмысына жат ... [70, 6-
7 бб.]. ... ... ... де, Т. ... «Оң қол» ... жазушының
өзіндік қолтаңбасын, қазақ әдебиетіндегі орнын ... ... ... ... ... «Оң қол» ... ... жазса, Әкім Тарази «Сұқ
саусақ» жайында әңгіме жазды. Жазушы сұқ ... ... адам ... ... ... ... Жазушының қорытындысы шығарма
соңында былай беріледі: «сұқ саусақтың улы ... ... екі ұл, ... өкпесін тесті. Бұл күндері әбден шөгіп, бір уыз ... ... ... қас ... арпалысып, үстерінен арыз ... ... ... ... ... ... ... кезде ардақтылардың басында аты аталмай қалса, жандайшаптарын
жұмсап, кек ... ... ... ... ... ... да ... емес пе, қалай?! Күресетін
жау таба алмаған күні қала шетіндегі саяжайынан аулақ шығып, дөң ... ... ... ... тұрғаны. Аспан таудың шырайлы,
жадыраңқы кезін де ... ... ... ... ... сол...» [71,
246 б.]. Ә. Тарази әңгімесінің негізгі тақырыбы – адам бойындағы қоғамға,
ортаға деген қиянатшылдығы, өзімшілдігі.
Сайын ... ... атты ... ... ...... нақты айтылмаған белгісіз адам. Әрине, мұның өзі жазушы ... ... ... ... ... кім, ол не ... ... мекенсіз жүрген ол қандай адам деген ой жетегінде отырып
әңгімені оқып шыққанда, көз ... ... ... ... ұқсай береді. Соларды еске түсіреді. Әңгіменің әлеуметтік жүгі
ауыр. Адам баласы өмірге келген соң, сол ... өмір ... өз ... ... ... ... ... өз мүмкіндігін жарқыратып көрсету кез
келгеннің қолынан келе бермейді. ... ... ... ... ... ... өздерінің рухани және табиғи мүмкіндіктерінің
төмендігіне қарамастан биікке ұмтылады.
Бұл кезеңдегі қазақ әңгімелері жайында Р. ... ... ... шағын формалық түрлеріне ой ... ... кіре ... ішкі ... сезім дүниесін ашуда, психологиялық
құбылыстарды тиянақтауда бұл көркемдік тәсілдің мүмкіндіктері мол» [72, ... – деп ой ... ... ... ... рух ... ... киелі топырағынан
беріледі. Туған жер топырағының киелі болатындығы онда ... ... ... табатындығы шығар. Қаламгерлеріміз оқырманды ойланту
мақсатында өз ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Кейбір көзі ашық, оқыған ... ... іс ... ... ... С. Мұратбеков «Бекеннің құбылыстары»
әңгімесіндегі Бекең, Т. Әбдіковтің «Бассүйек» әңгімесіндегі Мұқаш шал қабір
көрсетуге барған ... ... қарт ... арқылы өткенді қадірлеу,
ардақтау, оған адал болу керектігін аңғарамыз.
« – Осы, – деді ... ... қарт ... – Қабірі осы. Ал енді сендер
бара тұрыңдар, мен аруақтарға арнап бірдеңе оқи қояйын» [49, 210 б.]. ... қарт ... ... ... ... ... ашу, аруақтардың
мазасын алу ұлтымыз үшін жат. ... ... ... ... деп ... ... сөзі ел ... екіұдай күйге салады. «Өткен
ата-бабаларымыздың бейнесін жасау – ... ... Ол ... ... ... ... қандай екенін ешқайсымыз да білмейміз. Мен
соларды тірілту үшін келдім. ... бұл ... бас ... іске ... ... ... ... көмек қажет» деген сөз толық болмаса да,
көкейіне ептеп ұялағандай болып еді. Бірақ мына қазіргі ...... ... ... деп ... біртүрлі қорлағандай болып
отыр. «Қазақтың баласы емес пе, шіркін, тіріні сыйламаса да өлікке ... ... ма еді» [49, 212 б.], – ... үзінді осыны аңғартады.
Игілікті іс деп қарт ... ... ... ... ... мүсінші-антрополог Хамиттің өміріндегі психологиялық
қақтығыс пен күйзеліс суреттеледі. Мүсінші ХІХ ... ІІ ... жүз ... ... ... ... бас ... алып, оның мүсінін
жасамақшы болады.
...Мүсінші – антрополог және жергілікті хандыққа, патша ... ... ... ... ... бас – сүйегі. Өткенді тірілтіп,
өшкенді жандырмақ болған өнер адамы және ... бойы ... ... ... ... ... жұмбақ бас. Стол үстінде тарихтың тілсіз куәсіндей жатып алған
бассүйек Хамит үшін алынбайтын асу секілді. Не сыр бар екен ... ... ... ... ... ... мен ... өзі дәрменсіз болуы неліктен? Енді не істеу керек? Бұлар ... ... ... ... ... көне тарих алдында қауқарсыз
бірдеңе болып шыққаны ма? Болмаса тарих құпиясын ... ... ... ... жүр ... түн ... төрт бөлген жайлар осы. Оның өз-өзін
азапқа салуы, күн ... ... ... ... ... ... ... ұзақ түндерге созылған ... ... өнер ... ... ... өз ... да аша түседі. Жаубөрі ... ... ... да, оның өнер ... ... өмір ... ашуға
ұмтылуы, қылыш тиген бассүйек арқылы қанды жорықтар жайын, ... ... ... ... өз-өзін ізгі мақсатқа арнауы, ең ақыры, батыр
мүсінін жасаудың құпиясын ... ...... бәрі ... ... ... елінің өткенін сүйетін, өнерге адал азамат екенін
аңғартады. Елі үшін талай-талай қанды ... ... ... шүберекке
түйіп жүріп қорғаған, аты аңызға айналған Жаубөрі бейітінің әлі күнге дейін
ескерусіз жатқанын, ал оның есесіне ... жеке ... ... ... ... ... ... қамыға айтқан қария сөзінен ... ... ойға ... ... ... ... қиындығы, тартқан азабы
Жаубөріге деген ел сүйіспеншілігі алдында ... ... ... екен. Енді
Жаубөрі өмірін, батырдың жорыққа шығар алдында тартар күйін, елім деп
еңіреген ... ... ол ... ...... ... қайткен
күнде де тірілту керек, батырдың бейнесін елі білуі керек ... ... ... өзге ... ... ... ... қабірге түсірді де,
бассүйекті өзіне алып қалды. ... ... ... ... жоқ. Сәби
көтергендей қолы қалтырап, қаймыға ұстап, машинаға қарай жүрді. ... ... енді осы ... – деді іштей күбірлеп. Әлдебір іске тас
бекінген түрі бар» [49], – деп ... ... ... ... ... батырға деген ықыласын, азаматтық қасиетін көреміз. Өткенді сүймей,
өмірді біле ... ... ... өнер жоқ. Өмір – ... бірінші
субстанция. Өнер – оның шежіресі. Жаубөрі ... ... ... ... ... бір жаза ... Ал ... өткенін, тіршілік еткен ортасын, сол
кездің әлеуметтік жағдайын білген тұста сеніміне сенім, ... ... Өмір мен ... мұндай бірлігі кейіпкерді жемісті жолға бастады.
Сонымен қатар бұл − әңгіме логикасынан туатын түйін. Өмір мен ... ... ... ... Қамбар Керейқұлов бұл әңгіме
жайында: «Әңгіменің өн бойынан анық көретін бір ...... ... ... ... ... жұмбақ сырын біле алмай
монолог арқылы ... ... ... арқылы ашылады»[73, 156 б.], – ... ... ... ... естелік мақаласында: «...Оның «Бассүйек»
деген ... ... елең ... Ол әңгімесі тек жастардың,
студенттердің арасында ғана ... ... ... да елең ...... ... студенттік шағын еске алады [6, 14 б.].
Жазушының бұл әңгімесінде экзистенциализм ағымының сипаты айқын.
Г. Пірәлиева өзінің еңбегінде: ... келе ... ... жан-жақты дами бастады. Мәселен, ішкі әлемдегі бейнелеудің ... мен ... ... деталь, түс көру тәсілдері мен оны ... ... ... ... [39, 15 б.], – ... Т. Әбдіковтің «Бассүйек» әңгімесіндегі мүсінші Хамиттің
образы арқылы автордың ... ... ... ... Әбдіковтің «Жат перзент» әңгімесіне тақырыбы, идеясы жағынан
Ә. Кекілбаевтың «Керек адам», «Соңғы аялдама», Қ. Жұмаділовтің «Момын», Ә.
Сараевтың «Тулайды ... Т. ... «Әлі ... ... ... ... қаламгерлер адамның ішкі жан дүниесіне
барлап бара ... және адам ... ... қуып ... ... тән ... ... кездестіреміз.
Ә. Кекілбаевтың «Керек адам» әңгімесінің сюжеті психологиялық тартыс
арқылы ... ... ... ... Ержанов бейнелері арқылы автор
адами құндылықтардың адам бойында сақталуы бар да және оның біртіндеп ... ... ... ... автор Сәрсеновтің тұлғасына ешқандай көлеңке
түсірмей, нұсқан келтірмейді. Бірақ жазушы оны жаттанды жағымды ... ашық ... ... ... дами ... ... ... оның ішкі жан
дүниесіндегі өзгерістер арқылы ашылады. Сәрсенов оның ... ... ... қайтадан танығандай болады. Бұдан шығатын қорытынды ... жаңа ... ... бірақ бүгін оның бәрі басқаша бір ... ... ... пен Ержановтың екі жүзді мінез-құлқына,
дүниетанымдық көзқарасына қазіргі ... мен ... ... ... ... ... ішкі жан ... тартысқа құрылған «Жат перзент»
әңгімесінің де желісі бір сәт, бір ... ... ... ... жақсы қасиет емес. Халық даналығында: «Кекшіл болма, көпшіл бол»,-
деп бекер айтаған болатын. Осы кекшілдіктің ақыр соңы біреудің ақ ... ... ... оны қай ... ... адамгершілікке
жатқыза аламыз?
Кәрім өзін былай суреттейді «Мен өте кекшіл адаммын, ... ... Бұл ... ... ... ... ... кісіден көрген қысастық, әлде бір табиғи кері қысастыққа ... ... [49]. Оның ... ... ... секем келтіреді. Себебі ол өзінің кейбір іс-әрекеттеріне есеп
бере алмайтын сияқты. Айналасындағы ... ... ... қалса, оған есе қайтаруға дайындалып жүру оның ... ... ... бірге жұмыс істейтін ... ... ... ... оның ... ... ... Ол Рүстемнің
«бітіспейтін жау екенін және ашық жау емес, ең мерез, іштен кірген ... ... ... деп ... күреске іштей дайындала бастайды. Екеуінің
арасындағы күрес амандаспаудан басталады. ... ... ... бұл ... ... ... Тек ... оның жүзінен «қағып құлаттым, бір ...... ... деген тоқмейіл тоят нышан сезілетінін» өзінше оқып
жүреді. Рүстемнің бүкіл ... тек ... ... ... одан ... арқылы кек қайтармақ болады. «Кенет менің басыма бір
таңғажайып зұлым ой келді. Бірақ әлі толық ... ... ... жоқ. ... ... оянып, өзінің бар екенін ғана білдіріп жатыр. Рүстемнің
әйеліне жайлап тағы қарадым» [49] деп көрсетіледі де, әрі ... ... ... ... ой ... ... байқаймыз. Көңілімнің
түбінен әзәзіл сезім бас көтеріп: «міне, кегің қайтты, жеңу деген осы, осы»
деп тұрған ... Егер ... осы ... ойым іске ... оны Рүстем білмей
кеткеннің өзінде де, енді мен оның ... ... да ... ... ішкі ... өз көңілмен азап шекпейтінімді сездім» [49].
Кәрім – көзі ашық ... ... ... ... жан. ... ... ... адам екенін байқаймыз. Рүстемнен өшімді аламын
деп ... ... ... ... ... Ал сол ... ... құрбан болатынын ойлаған жоқ. Оның бойында өзін-өзі
қайраған жалған батырлық пен шынайы үрей бар. Оған үрей ... ... ... ... ... Ол ... Рүстем кіріп келсе қайтем ... Осы ... оның сол ... ... ... оның ... ... оған қашанда қарсы келе алмайтынына күмән туғызады. Дегенмен
осы үрей, ... оны бір сәт ... ... сияқты.
«Егер біз осы ісімізді бұдан әрі жалғастыра берсек, ерте ме, кеш ... бір күні ... қоюы ... анық. Содан кейін осы кезге дейінгі ақыл-
сана мен маңдай теріңді сарп етіп ... ... ... ... ... ... ... Ал оны сонау ту ... ... ... ... жете ме? Бір сәтте бәрін бүлдіру қандай қорқынышты! Құмарлық
сезімі лапылдаған менің бойымды үрей лезде салқындатты» [49]. Бұл ... оған ... ... ... өз ... кешкен тірлігінен
белгі беріп тұрған сияқты. Біреудің тұнық өмірін лайландырып болған әрекет
иесі әлсіз жан. Өзінің ... ... ... әр ... ... бір-бірімен
күресіп, таласып, тартысып әрқайсысы өз басымдылығын танытып жатыр. Пасық
ойлардың ... ... ... ... емес пе? ... Рүстемнің тағы
бір іс-сапарға кеткенін естіп, «қауіптің жоқтығын біліп» ... ... ... ... ... ... берген.
« – Халің қалай? – дедім үнсіздікті бұзып.
– Жаман емес...
– Түнде түсімде көрдім (өтірік айттым).
– Сосын екен ғой ... ... ... Тек ол ... ... ... ... Жоқ! – деп кесіп тастады.
– Мен сені ұмыта ...... ... актерлерше қамыққан әлсіз
үнмен.
Үндеген жоқ.
... ... ... ... ... ... Сенің арыңа,
абыройыңа кір жұқтырып алам ба деп қорыққандықтан /Соңғы сөз менің өзіме де
әсер еткен ... ... ... ... түк қалып, оның азабын өмірбақи тартар Кәрімнің: ... ... көз ... Бұл ... ... ... ... – адам біліп болған ба?! Осыдан біраз жыл бұрын ... ... ... ... бұра жүрісті таразының бір басына, ... ... ... ... ... ... ... зердем
жетпеді. Бар білгенім – Зәурешті шын ... ... ... ... мұны мойындағым келмеді. Өйткені мұның бәрі өзімді ... ... ... ... еді. ... мен де ... шынайы
сезімді жалған деп тануға мәжбүр болдым. ... ... ... ең ... ... ... пе? Жоқ, бүкіл қалған ғұмырым ба?
Соңғы кезде балам ыңғай түсіме кіреді» [49]. Автор ...... ... көп ... дамуды көрген соқталы тұлғаның бұрыннан бар кесек
қасиеттерін жаңа оқиғаларға байланысты адам жанына бойлай ену арқылы, ішкі
дүниедегі қақтығыстар, ... ... ... ... ... ... «Жат ... деген әңгімесінің көлеміне қарап, оның
көркемдік жетістіктерін кемсітуге болмайды. Көлемі ... ... ... ой ... хақ.
Біз тақырып жағынан да, ... ... де «Жат ... Д. ... ... мен періште» повесін сабақтастығын
байқаймыз. Кәрім де, Сафура да ... ... ... ... ... «Жат ... ... Кәрімнің бойынан ешқандай
ізгіліктің ізін көре алмаймыз, ... тек ... ... ... ... мен ... повесіндегі Сафураның толғанысы – Адам өмірі
жайлы толғаныс, адам эгоизмі. Оған мына үзінді куә:
«Сен мені тыңда, Сапар, шын ықыласыңмен ... Мен – ... ... да емес ... Мен өзге ... сүйе ... өз күйеуіме адал
болуға да шамам жетеді. Осы ... ... адал ... да. Мен оны, ... барынша аяп келдім. Бүкіл өн бойымдағы қабілет пен ... ... ... ... ... де қос ... ... сығып, қақтай
пайдаландым. Енді ол да таусылды. Кейде өзіме-өзім сұрақ қоямын. Не білдім,
қандай қызық көрдім мына ... Жас ... оқи ...... жар ... ... ... малына киініп, жарқырап та бір жүрген
емеспін. Жас кезімде бақытты екенмін. Иә, сол ... ... өзі ... Тез ... ... бар ... ... күнде. Ал, менің жасымда
бәрі уайым, бәрі қайғы. Тіпті, есіктен күнде сығалай ... ... ... айналып кетеді. Алдыңда не бар? Ол да ... ... ... ... ... ататын таңың бүгінгі батқан күннен бір де
бір ... жоқ. Мен оны ... иә, өте ... ... жалғыз ғана
аяушылық жарасымды өмір сүру үшін аз ғой, ... аз ғой! ... ... ... ... қала ... одан не түсті? Бәрібір сол тұрмыс, сол
қарекет емес пе? ... ... ... ... ... бақыт әкеле ала ма? Ол
да, мен де күлкісіз, жылусыз ғұмыр кешеміз. Екеуімізде ... ... ... неге ... ... [48, 119 ... Әбдіковтің «Мансап» әңгімесінде де жеке адам жанының қайшылығын
бейнелеген жазушы ... ... ... ... ... ... жол бергісі келмеген екі түрлі сезімді суреттей отырып, кейіпкердің
ішкі әлеміндегі арпалысты алдыңа тосады. Ася атты ... ... ... ... ... ұнатудан махаббат сезімі оянады. Ал ... ... ... ... алдында бітпеген ісі көп жігіттің бұл сезіміне
ішкі бақай есептің де қосылғанын байқаймыз.
Шынында Асяға үйленгеннен соң-ақ, Естайдың тасы өрге ... ... ел ... ... де, ... ... ... алып, кандидаттық
диссертациясын қорғайды. Былайғы жұмыстары да майға түскен пышақтай ... ... ... ... ... созылмайды. Оған себеп – қайсыбір
жолдастарының «сен қызды емес, профессорды ... ... ... ... көңілі нілдей бұзылады.
Кейіпкердің бұдан кейінгі әрекеті – оның ішкі ... осы ... ... атақ ... еңсесін басқандай болған. Естай ең
алдымен ол алып ... үйді ... ... ... ... ... ... қайтартқызып, жаңасын алған. Бірақ осымен уақытша
саябыр тапқандай болған көңілі көп ұзамай-ақ сөнбей ... ... ... ... ... атақ-дәрежесі, байлығы сол бұрынғысынша қорлап,
тұншықтырып келе жатқандай сезінген Естай ақырында ... ... ... ... ... бұл ... ... жалған намыс,
сүйіспеншілігін, сезімін өркөкіректік жеңеді.
Бәрінен айрылған Естай ... ... соң орны ... ... қалғанын
түсінеді. Көкірегі удай ашып, тұңғыш рет өз-өзіне зығырданы қайнайды.
«Кәмшатты ешқашан сүйген жоқпын ... ... ... ... ... бар еді? ... мен кімді сүйдім? Сүйген адамым бар ма?» ... ерке ... жары Ася ... «Ия, ... қандай кінәсі бар?
Япырау, не ... ... ... екем ... Тек ... ... ... есеп, профессордың атағы, ... ... ... ... ... ... құрсауынан босап шыққан кезде, мінеки,
өзінің Асяны ... ... көзі ... ... ... ... өз ... Естай кеш түсінеді. Сүйікті Асясы амалсыздан басқа
адамға ... ... ... ... ... ... шешім басты
кейіпкерді зор рухани күйзеліске әкеледі. ... ... ... бастауын хабарлаумен аяқталатын әңгіме осылайша оқырманын үлкен ой
үстінде қалдырады.
Қамбар Керейқұлов 1985 жылы ... ... ... ... ... атты еңбегінде «Мансап» әңгімесі жайында ... ... ... ... қайшылығын суреттей отырып, оның өмірдегі нақты әрекетіне
назар аудартқызады. ... ой ... ... алып ... ... ... сүйген жұбайынан, сүйікті жанұясынан айырған өзінің ... ... ... құтыламын деп жүргенде басындағы
барынан, қасындағы жарынан айрылды. Өзіне өзі жау ... Енді ... ... ... ащы ... ... кейіпкер басқа қорытындыға
келеді, тіпті басқа шешім шығарады. «Мен... мен кінәлімін, – деді ...... ... кіре ... ... арам ой алып
қойсаң...біттің. Сол ой сені құртпай ... ... ... ... ... ... жеке меншік Мефистофеліңе немесе Тулатыңа
айналады... Мефистофель, Тулат...»[73].
Бақыт Кәрібаева Қамбар Керейқұловтың пікірі ... ... ... ... сөзуарлық, әдеби талғамсыздық кеңінен орын алған.
Мәселен, ғалымдар өмірін бейнелеген, кейіпкер жанының ... ... ... бірі – ... ...... де, әрі қарай Ася атты
қызды жолықтырды, ... оны ... ... ... драмасын әңгімелеп
кетеді. Автордың өз шетін шығарған ғалымдық тағдыр қайшылығы, ... ... ... ... ... ... ... қала берді. «Қыз» бен
«жігіт» мәселесі де сартап болған, көнерген ... ... ... 278 б.], – деп сын ... ... ... де, жазушының кез келген әңгімесін алып қарасаңыз,
мағыналық мазмұны айқын. Яғни, өмірден ... ... жат ... ... ... ... адамдардың бойындағы жат
қылықтарды, қателіктерді көрсетеді. Яғни, өзінің ... ... ... ... ... ... ... мәселені көтерген келесі
бір әңгімесі – ... ... ... ... ... ... ... Әбеннің табан астынан қызметінен босап, жүрегі шыдай алмай ... ... ... Бұл ... ... ... ғана ... оқиға арқылы әлеуметтік шиеленісті көтереді. Мысалы: «...– Өзіңіз
білесіз, жұмыстан ... ... жоқ, – деді ... соң. – ... болса, бар
шығар. Бірақ ол кімде жоқ. Әбен өзінің манағы алдына келген адамның ... ... ... таң ... [45, 78 б.] – ... жазушы адамның
өмірінде бәрі алма-кезек екендігін, адамдардың зұлымдығын, қатыгездігін,
екіжүзділігін көрсетіп отыр.
Бұл ... оқып ... ... ... ... ... бен ойларымыз жеткілікті. Әрине, мұның бәрі Төлен Әбдіков ашқан
жаңалық, тек ... ғана ... ... ... еді ... ... ... сюжетті басқа да көптеген ... ... ... ... М. ... ... ... күн» [76, 26 б.] атты
шағын әңгімесіне де өмірдің осы шындығы өзек болған. ... ... ... енді бірінде министр болуында да тұрған жоқ. Негізгі түйін
сол айта беретін өмірлік шындықты суреткердің ... ... ... ... сай қысқалық (қысқалық таланттың әпкесі еді ғой), көркемдік
мәселесі де ... ... ... Екі ... да ... позициясы мен
ұсынған концепциясы ұқсас болғанымен, көркемдік шешімі екі басқа.
Концепция – автордың белгілі бір ... қолы ... ... ... ... ... де ... табысымен келген, қазақ әдебиетінің
төрінен ойып орын алуға лайық шығарма деп ... ... ... ... әңгіме «Министрдің өлімі» деп ... ... ... ... көп болғандықтан «Қайырсыз жұма» деп аталған [77, 9 б.].
Біз Т. Әбдіковтің әр ... әр ... ... ... ... ... ... жасап көрдік. Сондағы ... ... ... ... ол – Т. Әбдіковтің кең құлашты, үлкен
деңгейдегі жазушы ... ... сөз ... ... не ... ... ... жазатындығына ғана қатысты айтылып отырмағаны
түсінікті. Мәселе Төлен Әбдіковтің ... ... ... ой ... халықтарының «ақылды болсаң, неге кедейсің?» деген сөзі заттық
байлыққа ие болуды басты ... ... ... ... үлгі ретінде
ұсынылуда. Бірақ тек қарны тоқтық қазақ үшін ешқашан ... ... ... үшін ... ... ... тоқтықтың басты қағидасы, жанның жайлылығы,
арының ... ... ... ... ... жазушы әңгімелерінің негізгі ерекшелігі – психологиялық талдауға
құрылғандығы. Бұл жөнінде әдебиеттанушы ғалым Т. Сыдықовтың: «Психоанализ ... ... ... ... ... ол адамның жан-жүрегіне
үңіледі. Адам ... ... ... тұңғиығы, нәзік тебіреністері,
томаға тұйық сырлары адамның ішкі ... ... ... жатады. Сол
басқаның көзінен қалтарыстағы сана мен ... ... тек ... ... ... ... кестелемек» [78, 178 б.], – деп жасаған тұжырымы өте орынды.
«Жаңалық ашу, – ... ... ... жүргенді көре білу, бірақ осыған
дейін ешкімнің ойына келмегенді ойлай білу» деген екен атақты ... ... Олай ... Т. ... «Оң қол», «Жат перзент», «Қайырсыз
жұма», «Мансап», «Ақиқат», «Тозақ оттары ... ... ... ... ... ... қатарында атап өту орынды.
Кейіпкер жан-дүниесіне психологиялық тұрғыдан ... ... мен жан ... ... Т. ... шетел тақырыбына
жазылған «Ақиқат», «Тозақ оттары жымыңдайды», «Эллада ерлері», «Парасат
майданы» атты шығармаларында тереңдеп, жан-жақты ... ... ... ауыл мен ... ... ... ... 1970-1980 жылдардағы қазақ повестерінде ... ... бұл ... ... ... арналған үлгілері тек Т. Әбдіковтің
шығармашылық өмірбаянынан ғана табылады. Бұның басты себебі осы ... ... ... ... ... [46, 158 б.], – дей ... ... саясатын ұстанған кеңестік тоталитарлық жүйеде өмір сүріп ... ... үшін ... алыс жақын шет елдердің қақпасы жабық ... ... Г. ... ... суреткерлердің әлемді еркін аралауы олардың
өңі түгіл түсіне кірмегенін айтады. Ендеше Т. Әбдіков өзінің бізге бейтаныс
елдердің ... ... ... ... ... көзі мен ... алды деген сауалға: «Біздіңше прозашы Т. Әбдіков бұл ... ... ... ... қазақ тілдерінде жарық көрген ... ... мен ... ... зерделеп оқу мен тоқу
және сол ... ... ... ... шым-шымдап
сіңіру арқылы келді» (cонда), – дейді. Қаламгер Т. Әбдіков сол ... ... ... мен ... ... ... ... теңдік белгісін
қоюға болмайтынын ұқса да, олардың тіршілігі мен тағдырларынан ... ... ... төркіні нақ осы себепте жатқан сияқты.
Өмір – ... ... Адам да ... жаратынды. Өмірді де, адамды да
толықтай зерттеп, біліп, түсініп, түйсінген ешкімнің жоғы ... ... Т. ... ... қаһармандар өздерінің адамзат баласы
жайлы, өмір ... ... ... ... ... ... ... кеткен, өзі кірігіп кеткен, тіпті кей ... ... ... ... керісінше, кейіпкерлер авторға өз айтқанын істетіп,
әмірін жүргізіп тұрғандай әсер қалдырады. «Ақиқат» ... ... Т. ... барлық шығармаларына ортақ авторлық ұстаным деп
қабылдағанымыз абзал: «Ақыл – парасат ауруы. ... ... да сол ... 60-70 ... ... ... ... кейін бүкіл азап, каторгінің
кесімді жылы таусылғандай, ... адам ... ... ... ... ... ... Сұмдық!» [79, 435 б.] «Ақиқат» повесінің ... ... ... ... ... мына испан мақалы да ... ... ... ... ... затына қарап бағалайды» [79, 420
б.].
«Ақиқат» повесі айрықша шешіммен ерекшеленеді. Белгілі ... ... бұл ... ... ... былай дейді: «...Күні бүгінге
дейін көркем әдебиетте тақырыптың алдыңғы орында тұрғандығы белгілі. ... ... Ұлы ... ... бастап, сыналап ене бастады. Қызылдар
туралы, жұмысшы табы, индустрияландыру, коллективтендіру, тың игеру, қала
өмірі, тағы да ... күн ... ... ... ... ... ... шығарма, ең қажет керекті туынды деген көзқарас қалыптасқан еді.
Кейде тіпті тақырып ... сөз ... ... ... компонеттері,
әдебиеттің басты міндеті – адамтану мәселелері ... ... де ... ... ... ... Олар ... бір шекарадан
шықпауы керек болды.
Міне, Т. Әбдіков аталмыш ... ... ащы ... ... қайта құруды сары алтындай сабырлықпен күтіп жатпай-ақ біздің
алдымызға жайып салыпты» [1, 77 б.]. Яғни, негізгі ... ... ... ішкі ... ... ... ... туындылар терең астарлы,
таза философиялық сарында, экзистенциализм ағымында жазылған ...... Адам да ... ... ақыл, ой-санасы жетпеген
ғаламат құбылыстарға ой жіберу, солар туралы ...... ... ... ... ... баласы
жаратылысының ұлы заңын бұзбауға, оған құрметпен қарауға үндеу – ... ... ... Сол идеясы арқылы шындық деген ұғымға
ұмтылу. Шындық, Ф. Достоевскийдің пікірінше, «не вне тебя и не за ... ... а ... ... в ... ... ... над собою» [80, 165 б.] –
деп ұғындырылса, қазақтың ұлы данасы да, дарасы да Абай ... ... үшін ең ... ... деген екен [57, 193 б.].
Автордың идеясы бойынша әр адам алдымен өзара қырқысқанша ... ... ... ... ... ... идея ... «Тозақ
оттары жымыңдайды», «Ақиқат», «Парасат майданы» шығармаларынан айқын
көрініс ... ... ... Т. ... бұл ... ... былай сөз
қозғаған: «...Адам ары айтыстардың, адам тағдыры тартыстардың ... ... тек ... ... ғана емес, адамдық болмысты да
түбегейлі өзгерістерге ұшыратқан-ды. Бұл ... ... ... талайлар адасып қана қоймай, алжасып та жатты. Кейде қоғам
үлкен психиатриялық клиникаға айналып кеткендей көрінетін. О дүниелік тозақ
бұл ... ... ... көшіп келгендей төбе құйқаң ... де, ... де, пері де, ... ... мен ... мен Нәңкір де
қолына қолғап, ... ... ... ... төне ... ... ... еді. Т. Әбдіков бір кезде Ф. ... ... ... ... ... ... ... оттары жымыңдайды»
сынды аллегориялық повестерінде көтерді» [81, 3 ... ... ... ... мен істердің дәл ақиқатын білу де
адамға бақыт алып келмейді екен. ... ... бар ... ... ... адамның ішкі сырын, өзге ... ... де айта ... арамза
пиғылдарын және қай жерде қандай қылмыстық әрекеттер жасалып, олар ... ... ... ... жатқандығын үйде отырып-ақ болжап біледі.
Шеберлікпен шыңдалған шындықтың шырайы шығармада ... ... да ... ... ... алмауынан, өзінің тоқтаусыз ағытылған
ой тасқынынан, кейіпкер санасындағы, оның жан ... ... ... ойлау сезімі арқылы енеді.
Жазушы мұнда кейіпкер бейнесін саналы ойдың тасқынын санасыздық,
ессіздік ағынына ... ... аша ... Осы ... Роберттің өз ақыл-
санасына тосқауыл бола алмайтын сәтін қалай суреттейтініне көз жіберелікші:
«Тірліктің негізі алғы шарты – ... пен ... – деді ... ... ғой ... ... сезіммен, – Тілек пен әрекеттегі ... күш – ... Ал ... өзінен-өзі беймазалықты,
жан азабын тудырады. Бұл – ... да ... ... ... адам
тілегі орындалған сәтте-ақ тағы да басқа ... ... ... ... ... ... басынан басталмақ...»
Кейіпкердің ішкі ойы осылай арнасынан асып-төгіліп жатады, әлгінде өзі
айтқандай өзінің өміріне, мына ... ... ... жан
азабына түседі. Ақыр аяғында өз әйелінің қалай көзіне шөп салып, кіммен
қалай ... ... да ... ... «Енді мен білмейтін құпия, мен
білмейтін шындық жоқ» деген ... бұл ... өз ... о ... ... Өлер ... көз ... балалық шағын, бұған ертегі айтып ... ... ... сол ертегідегі патша сарайына алып келінген,
қалаған тамағы мен шарабын ... ... ... ... болатын,
тек бір есікке кіруіне тыйым салынған жолаушыны еске алған. Еске ала отырып
сол жолаушы ... ... ... ... жоғын да түсінген. «Егер
мен осынау жат құпиялардың ешқайсысын ... ел ... ... ғұмыр кешер ем ғой... Мен ашуға болмайтын есікке басымды сұқтым...
Енді мен білмейтін құпия, мен ... ... жоқ. Енді мен ... ... ... мен бәрін де білемін», – деп ... ... ... өлер
алдында. Бұл өмір сүрген қоғамда көп білу де, ақылды болу да қасірет екен.
Роберт ... есік – ... пен ... ... ... бұл тек ... қоғамның ғана кескін-кейпі ме еді? Роберт
сияқты ой азабын кешіп, қоғамның тар ... ... ... ... ... ... қоғамымызда аз ба еді. Жазушы өзге топырақтағы тартыс-
талас, бөтен жұрттың ... ... ... табиғатына бойлай
отырып, алынған объектіні зерттеу нәтижесінде ... мәні бар ... ... ... Неге ... қайдам, осы
жерде көз алдымызға кешегі халық ... ... ... ... ... ... ... Қалдаяқов, қазақ қара өлеңінің ... ... ... тұлғалар елестейтіні рас.
Шындық үшін күресу, әділдік үшін айтысу, ... ... және ... алдану, опық жеу сияқты адами мінез бен ... ... ада ... ... еш ... ... мәні мен мәнісі даярға маяр болуда
емес, қиындығы мен қызығын кеше отырып, бәрін өзің даярлауда екен.
Оралхан Бөкейдің ... ... ... Тасжан образы Т. Әбдіковтің
«Ақиқат» повесіндегі Роберт образына ұқсастығы ... ... ... ... ... ... шығарманың негізгі идеясын ашпақ болды. Жазушы
шығармасында экзистенциализмнің көрінісі айқын сезіледі. ... да ... өз ... ... айрылған жан. Тасжан: «...Бала кезде жалаң
аяғым талай ... тауы мен ... ... мен көлі бар көк ... Алтайға
тартамын. Жайлауға шығып, жылқышылар мен қойшылардың қара қосынан ... ... ... ғана ... ... ... шығармын» [82,
367 б.], – деп өзінің ішкі күйзелісі жайлы оқырманды хабардар етеді.
«...Жасырақ кезімде аты-жөнім газетте ... ... мәз ... ... Не ... аңғалдық десеңізші... Мәңгілік пен даралықты
сабақтап таратып ойлай бастасам, менің алдымда бас ... ... ... ... болып, Писарев айтқандай «душевная апатияға» тап келемін.
Жанталаса шегінгім, осы азаптан азаттанғым-ақ ... амал ... ... жер ... ... яғни ... тартылған жол тірлікте.
Рас, жалғыз-ақ соқпақ қалды оның өзі де қара ... ... [82, 403 б.]. ... біз Тасжанға өмірде ешқандай ... ... ... ... ... ... ... ашу үшін Тасжанды жетім
бота жетектеген Бота қызбен жолықтырады. Бота ... жан ... ... ... ... қатты толғанысқа кетеді. Өзінің мәнсіз өмірін
көз алдына жүгіртіп ... ... ... мына ... куә: ... ... жасайсыз» деген, дұрыс айтады. Мен тасбақадай зиянсызбын, әрі ешкімге
пайдасызбын, сондықтан да ... өлу ... ... ... ... Түкке керек жоқ бармақтай басымызды аман сақтау үшін тас
немесе ... ... ... жер бауырлаймыз! Қандай сорлымыз!..» [82, 433 ... ... ... пен ... ... ... осында.
Алайда Роберт өлімді таңдайды, ол өмірмен қош айтысады.
Т. ... ... ... биік интеллектуалды суреткер екенін
танытатын психо-философиялық туындысы – ... ... ... ... Бұл ... ... ... алыс Оңтүстік Америкадағы жер бетінен
құрып бара жатқан ... ... ... суреттейді. Әрине, Америкадағы
үндістер тақырыбы – қазақ әдебиеті үшін тосын да тың тақырып екені ... осы ... ... ... ... ... қазақ ұлтының
бастан кешкен жағдайын тұспалдап меңзейді. Өйткені кеңестік дәуірде мұндай
шындықты ашық жазу ... емес ... Бұл ... автордың өзі де
берген бір сұхбатында: «Жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... шын тағдыры туралы ашық жазу мүмкін емес еді. Тағдырлас өзге
ұлттарды жазу ... ғана өз ... ... ... ... болады», –
деген болатын.
Ғалым Бақытжан Майтанов «...қазақ прозасында ... ... ... әлемдік цивилизация, қоғамдық прогресс сипаттарын, ғылыми-
техникалық ... адам ... ... ... ... білетін жазушылардың бірі – Т. ... ... ... ... ... ... ... жарасымды
бірлік табатынына автордың «Тозақ оттары жымыңдайды» повесі де дәлел еді»
[83, 100 б.] ... С. ... «Бір ... өзі де ... кейінгі
қазақ ауылының жоқ-жітік тіршілігі мен метрополияның қарамағындағы бодан
жұртқа көрсеткен кейбір жосықсыз әлімжетіктерін ... ... ... қыр ... ... үндістер өмірінің аянышты тағдырлары мен өз
жұртының басындағы ... ... ... ... ... да
үндістер өмірінен жазылған шетелдік авторлардың шығармалары оның ... ... ... ... ... оны ... ... үшін
көтерілмеген тың болып келген жаңа өрістерге қарай жетеледі. Т. Әбдіков сол
ізденіс жолында араку тайпасы мен ... ... ... абсолюттік теңдік
белгісін қоюға болмайтынын ұқса да, ... ... мен ... ... шығармаға азық болардай көптеген параллельдерді тапты» [46],
– дейді.
Қаламгер бас кейіпкердің трагедиясын қазақ халқының сол ... ... ... ... ... да бұл ... оңды
пікір айтқан: «...нағыз адам, елдің ұғымындағы ең бақытты адам да ... ... ... шын ... бола ... ... адам ... қалғанының бәрін жасап жатқан» дәрігер деп бағаланған Эдуард ... ... ... ... ... көрсетіп берді. Астарлап, әрине, қазақтың
тағдырын айтты. «Біздер халық үшін деп, әуелі тамаша бір ... ... да, ... сол идея үшін халықтың өзін құрбан еткіміз ... ... б.] ... ... Бұл баяғы кеңес үкіметінің керемет идеяларына
деген Төкеңнің өз ... ... ... ... ... тән бейнелеу тәсілдері
Т. Әбдіковтің шығармаларында да ... ... ... ... ... қазақ даласынан алыс Оңтүстік Америкадағы жер бетінен
құрып бара жатқан араку тайпасының ... ... ... осы
тайпаның тағдыры арқылы жетпісінші жылдардағы қазақ ұлтының бастан кешкен
жағдайын ... ... ... ... ... бұрынғы индеец бала, бүгінгі данышпан
доктор Эдуард ... ... ... Жазушы үшін маңызды ... ... ... ... ішкі ... ... жеткізу.
Әншейінде қол бұлғап шақырғандай болатын алдамшы өмір енді Бейкер үшін
соншалықты жат бола ... ... ... көз ... ... ... атақ-даңқ, лауазым бір күнде мәнін жойып, үміт етер ... ... – жолы ... ... бір ... көңіл-күйі емес, кейіпкер
басындағы нақтылы жағдай, әділетсіз ... ... ... Атақты
доктор Бейкер индеецтер тайпасының жаппай қырылып біткенін, екі жүз мың
индеецтен жиырмасы ... ... жер ... ... ... ... көз ... келтіріп, өзі шыққан тайпаның соңғы адамын, соңғы қандасын
ажал аузынан арашалай алмай қалған кезде де ниеті ... ... ... ... Нұржекеұлы шығарманың идеясы мен тақырыбы жайында былай
деген: «Араку деген ... ... ... ... ... өте
келе әлем таныған ең әйгілі дәрігер бола тұра өз тайпасының ең соңғы адамын
ажалдан арашалай алмаған ... халі ол ... ... ... ... еді. ... халқының бақытсыздығын Төкеңдей шарасыздықпен, ... ... ... ... ... ... ол кезді кім жазып еді?
«Ұғатының болса, ұғарсың; ұқпасаң, осының бәрі – ... ішкі ... ... ... тынған Төкеңді біреу таныды, біреу түсінді, біреу
түсінбеді» [84, 5 б.]. ... да, ... ... ... ... ... суреттеуіндегі Бейкер – капиталистік қоғам қайшылығын,
нәсілшілдік зардабын, бұл ... аз ұлт ... ... ... бола
алмайтынын, бәрін күштілер мен ақшалылар билейтінін түсіне бастаған ... ... ... ... қарсы тұра алмайтынын да біледі. Бірақ
буржуазиялық ... ... ... саясатпен келісе де ... ... ... ... жиып ... ... ... алаңға алып шыққанын, барабан ұрғызып тұрғанын көрген Бейкердің ішкі
күйзелісін, жан дүниесіндегі ... ... ... ... ... термен жылтылдаған қызыл-қоңыр жоталарын, ырғалақтаған биін,
барабанды соққан жуан таяқтардың қимылын, оның ... бара ... ... ... жанды сценалар кейіпкердің ішкі монологы арқылы беріледі.
«Жорық! ... ... ... Бум! ... ... құны үшін, қатын-
бала қаны үшін, ақырғы жорыққа, қырғын айқасқа ... ... ... ... ... арнайық! Бум! Ең соңғы қасиетті жорыққа! Ең соңғы
рет! Бум! ... ... ... екі ... ... өмір ... өңін айналдырып,
социалистік реализм қалбына салып қана жазудан ... ... ... ... айту үшін ... ... Бұл повестердегі
оқиға өз ...... ... ... десе жарық көруі екіталай.
«Капиталистік дүниені әшкерелеуге арналған» ... ... ... ... бұл ... тура шындықты – өз ... ... ... енді ашық ... ... ... ... аз тайпаның тағдырын
жаза отырып, жазушының бір бүйірінде қазақ ұлтының тілінен, дінінен, ... ... ... бара ... қасіреті тұрғаны бәрімізге де анық.
Жазушы жүрегін жаралап, жанын ауыртқан ұлттық мәселені ... бір ... оңай ... ... ... тағдыры да күнделікті өмірде
кездесетін, ақылдан азап ... өз ... бар ... ... Оны ... қасақана өзге елге көшіріп, өзегін өртеген ащы шындықтың тұмшаланған
шымылдығын ашып, ақиқатты айтуға ... ... ... ... ... өтіп кетіп, қалың оқырманға ой салған. Осыдан отыз шақты жыл
бұрын жазылған бұл екі ... дер ... ... ... ... ... жатқан индеец араку тайпасынан қалған ең соңғы адам. Бұл өзі
мүлде белгісіз тропикалық ... Және ... ... ... Этнографтар бұл
тайпаны осы уақытқа дейін аштан қырылды деп келген. Олай ... дәл ... ... бітіпті», – дейді бұның қасында жүрген дәрігер.
Ал даңқы жер жарған, талай ... ... ... ... (Эдуард
Бейкер) өз бауырласын өлімнен алып қала ... Оның ... ... ... ... ер адамның бұл дүниемен қоштасуы еді. Тайпасының ең
соңғы адамына көмек беруге оның құдіреті келмеді. ... қан ... ... бақсылық қасиетінің сырын баласына ашып үлгере алмады.
Бір кезде әкесі осы аурудан ... шөп ... ... ақ адамның мылтығынан
атылған оқтан өлген болатын. Енді міне, ғылым мен техника дамыған ... ... ... ... ... ... мүмкін болмай тұр. ... ... ... адамдар ата мекен жұртымыздан қуып шығып, жан
баспаған меңіреу ... ... қуып ... ... ұлдарымызды өлтірді.
Араку тайпасының атам заманғы асыл қоймасы жау қолында. Бірақ менің айтарым
ол емес. Араку жұртына кеселді дерт ... ... ... Мен ... ... ... неғылған жер екенін енді білдім. Ол ... ... ... ... ... індет тарады. Бұл өте баяу тарайтын, ұрпақтан-
ұрпаққа жұғатын қатерлі індет. ... ... ... қатерлі жау қалған
жоқ... Оларды ешкім де, ештеңе де сақтап қала ... Біз ... ... ғана ... ... ... деген. Тау тасты кезіп, мен киелі шөп
таптым. Ол ... ... ... ... ... кішкене ұлымды ала
барам... Дәрі жасауды ... ... ... ... балаға ғана қалатын
мұра... Әйтпесе дуа қашады. Араку үшін жан пида!
– Жан пида! – ... ... бір ... Әкесі Киякуды қасына шақырып,
отқа қаратып отырғызады.
– Бір үмітім – осы ұлым. ... ... ... кие ... ... ... сен ... жалғыз ұлым Киякуды аракудың сегізінші бақсысы
деп біліңдер. Әкесі жанып тұрған оттан бір ... ... ... Ант бер! – деді ... ... ... Мен ... тайпасынан шыққан Ұлы бақсы Чоро баласы Кияку араку жұрты
үшін ... ... ... ... ... ... арнаймын!» –
деген сөзі есіне түсті.
Әкесінің бет-бейнесі бұлдырап: «Ант бер, ант ... ... ... Мен ... ... ... Ұлы бақсы Чоро баласы Кияку...
– Доктор ақылынан ... ... ... ... ... ... ауа араку тайпасынан қалған жалғыз индеец доктор Бейкердің
алдында мәңгілікке көзін ... ... ... бәрі ... Түк ... жоқ. Ең ... араку көз жұмды.
Бітті...
Кияку әкесінің: «Жаратушы куә, аракулар өмір бойы өзгеге қиянат қылып
көрген жоқ, ... ... ... өмір бақи ... ... әділдікпен бірге
жаралған. Әділдік өлген күні қоса өлмек... Ендеше дүниеде әділдік жоқ, сол
себепті біз де өлмекпіз!..» деуінде ... мән бар. ... ... ... ... қалған өмірін жан дүниесі тілім-тілім болып жарым көңілмен
құлазыған үрейлі әлемде ... ... ... ... ол ... тәптіштеп сараламайды. «Бірақ ол араку тайпасының ең соңғы адамы
өзі екенін аңғармайды. Ол өзін ... адам ... ... ... ... оқи ... ... әр әріптің астынан
кеңестік идеяға күмән ... жат ... өтіп ... кірпік
ілмей қадағалаған, қылышынан қан тамған, қаһарлы цензурадан қалай өткеніне
таң қаласыз. Осы шығармаларды ... алып ... ... бір өзеннің
арнасын толтырар тер төккеніне күмән жоқ. ... ... ... ұлт ... ояту болса, біз талдап отырған повесть одан да ауырырақ
салмақты көтеріп тұр. Онда тек ояту ғана емес ... ... ... ... деген суреткердің әрі азаматтың, оның үстіне өз ... ... ... үні ... Т. Әбдіковтің адам бойындағы «қостұлғалылық», ішкі психология
тақырыбына жазылған туындыларының бірі – 2002 жылы ... ... ... атты ... ... ... өзі берген бір сұхбатында: «...«Оң қолдан» бастап,
адамның ішіндегі бірнеше адам, жалпы, осы ... ... ... ... [85, 9б.], – деп ойын қорытындылайды.
Повестегі негізгі тақырып – рухани кемелдену мәселесі. Адамның рухани
тұрғыдан жаңа деңгейге ... ... ... кемелдікке жетуі – көне
заманнан бері көптеген ойшылдарды толғандырып келген ... ... жеңу ... жаңа ... ... ... ... сипатқа
ие болу – көптеген діни-философиялық мектептердің көтерген өзекті тақырыбы.
Л.Н. Толстойдың кейінгі жазылған шығармаларының барлығы дерлік осы ... ... ... ... ... «Крейцер сонатасы», «Шайтан» тағы
да басқалары.
Бұл повесінде де Т. Әбдіков адам ... ... ... туралы
тағы да дәлелдегендей болады. «Оң қолда» кейіпкер әлі өмірде ештеңені
білмеген жас ... ... ... ...... ... ауыртпалықтан жүйкесі тозған адам. Өмірдегі қарама-қайшылықты ... ... ... ... ... жаманнан жақсы туындайтынын бір күннің
ішінде екі түрлі өмір ... ... ... ... Шын мәнінде
адам жанының күнінде қырық құбылатыны баршамызға аян. Бірақ ешкім де ... ... ... зерттемейді ғой. Бір жақсылық етсек төбеміз көкке жете
қуанамыз, ... ... та, одан ... ақылды санап мәз боламыз.
Құралай Жанұзақованың пайымдауынша, рухани кемелдену дегеніміз: «Жазушы
концепциясы бойынша. Ол – адамның ... өзі ... ішкі ойы мен ... ... ... тыю, осы ... ... қалыптасқан адамгершілік
қағидаттарын орындау. Рухани кемел адам өз бойындағы мінімен күресте
жеңіске ... [86, 197 б.]. ... ... өз ... жат қылықтардан,
іс-әрекеттерден арылуы болып табылады. Адамның ... ... ... ... ... жүгі ... Әбдіковтің «Парасат майданы» – адамзаттың іштей іріп-шіріп,
адамгершіліктен азғындап, тіршілік әлеміне қажеті жоқ немесе ... ... ... ... мерт ... ... шығарма.
Шығарманың идеясы – адамның ішкі әлеміндегі тұлғаның екіге ... ... ... болу үшін енді осы ... ... повесінің сюжетін қысқаша баяндап өтуге тура келеді.
Күнделік иесі жындыханаға түскен. Бірақ ауруының ... есі ... Ол ... дәрігердің: «Шынайы тазалық бұл ... ... ... ... ... ... оны құлатпай тұрған сіз секілді
санаулы адамдар шығар, егер ... ... ... ...... ... қоймасқа болмайды. Оның ауруы – парасатында емес. «Мен
сізге де, ... ... бар ... ... – дейді дәрігер.
Мейлі, әулиелік аномалиялыққа жатса да...».
Күнделік иесінің қасіретті дімкәстігі – қай күні таң ертең ... ... ... Ол ... адам яки ... бұған қарама-қарсы пиғылды
жан. Біріншісі ізгілікке сенсе, екінші ...... ... ... ... ... иесі ... «таңертең басқа адам болып оянасыз» дегенінен
қатты шошынады. «Жоқ, ешқашан да!» – деп өзіне ант ... ... ... боқ ... ... былғай түспек «кесепат бейтаныс» құрбысы болып
оянғысы келмеген еді.
«Парасат ... ... ... мен ... ... өз өміріңді
құрбан етсең де жамандықа жол ... ... ... ... тығу керек.
Повесть ақын М. Мақатаевтың тазалықты тәңірі тұтқан өлеңімен аяқталады:
«Жауыздық біткен менімен ғана бірге ... өліп ... ... иесінің ой саптауына қарап отырып біз оның негізінен жүрегі
ізгі жан екенін ... ... адам бола ... қайшылығы, ой-сезімі
әлеміндегі арпалыс драмасы бір басына жетіп ... ... ...
Бейтаныс құрбы оның жан жарасы. Бұл – астарлап берілген, ішкі ... ... жиі ... ... ... не? Түн ішінде оң қолы
өзін қылғындыратын Алма-қыз неге ондай ауруға ұшырады? ... ... ... ... ұйым ... ... «Парасат майданындағы» ауруханадағы
жігіт неге адамның артында ар-ұяты ... ... ... ... ойша таразылай отырып, жазушы ... ... ... дәл ... ... ... Басқаны айтпағанның өзінде, оның
кейіпкерлеріне дәл және лайықты қарсыластарды таба қоятыны да сүйсіндіреді.
Мысалы, «Ақиқатта» телепаттың қарсыласы – священник.
Қорыта ... ... ... Әбдіков прозалық шығармаларының
тақырыптары әр алуан. Қазақ әдебиетінде ... ... ... де Төлен Әбдіков. Жазушының үндіс ... ... ... ... еткен «Тозақ оттары жымыңдайды» повесі қазақ әдебиетіндегі
индихенизацияның ... ... ... ... ... адам
сезімдері мен ойларын санадағы жаңғырықтармен бейнелеу, кейіпкерлер ... өмір ... ... ... ... ... құру,
өмірдің бір-бірімен қатыссыз көріністерін сана арқылы ... ... ... ... ... ... жақсы мен жаманды, адамдық пен хайуандықты
ажыратып беру ... ... ... ... ізгілікті,
адалдық пен мейірімділікті өз шығармаларының басты тақырыбы етіп, түп қазық
қылып алған. Жаңа ғасыр – жаңа әлем. Әр ... ... ... мән берілмеген
мүмкіншіліктер мен жаңа мағыналар ашады. Бірақ бұл жағдайда дәстүрге бет
бұру қажет, себебі оның ... ... Абай ... ... қара ... ... емес, Жаратқан көлеңкесіне қарай білетұғын пендеміз...», ... келе ... ... Алла ... ... ... Т. ӘБДІКОВТІҢ СУРЕТКЕРЛІК ШЕБЕРЛІГІ
ХХ ғасырдың екінші жартысынан, атап айтқанда, 1960 ... ... оның ... ... ... тың серпінмен өркен жайғаны шындық. Сол
алпысыншы жылдардан тоқсаныншы жылдарға дейінгі ... ... ... бір ... ... таланттар мен дарындар легіне айналған Т. Ахтанов,
І. Есенберлин, Ә. ... Ә. ... ... алдыңғы толқынмен,
солармен ілесе көркемдік әлемінің ... ... Ә. ... ... Қ. ... М. ... А. Сүлейменов, О. Бөкеев,
Б. Аманшин, т.б. қазақ көркемсөзінің көсегесін көгертіп, шаңырағын биікке
көтеріп, керегесін ... Олар ... ... ... өміршең идеялар,
жаңа типті характерлер ғана әкеліп қойған жоқ, сөз ... ... ... оның ... ... ... ... қазақ оқырмандарына
кеңестік кезеңнің шындығын көркемдік шындық ... ... ... ... ... ... сан ... саңлақ дарын иесі Төлен Әбдіков
де қосуға болады.
Қазақстан Республикасы өзінің 70 ... ... ... ... ... ... ... алғаннан бергі тұсқа сенімсіз
көңілмен ... көп ... ... ... ... ... өнер қай кезде
де өзінің болмысын сақтап ... ... ... ... жазушы, қоғам қайраткері Төлен Әбдіковтің ... ... ... ... жазу ... сөз ... мен
қолданысы, кейіпкерлерінің іс-әрекетін, мінез-құлқын сомдауы, оқшау
образдар жасауы, тосын тұлғалар ... ... ... ... дәлелдеп-ақ
тұр. Жазушының кез келген туындысының кейіпкерлері сөз ... ... ... ... ... ... ... ойдың көрінісі болса, сөз дегеніміз әрекет. «Жазушы
шындықтың шырақшысы, ақиқаттың ... (Т. ... ... сөзде терең мағына
жатыр. Демек, ақиқатты айтқан адам айыпты ... оны ... ... жұмып,
айналып өткен адам айыпты.
Төлен Әбдіков өз қоғамына – кеңестік жүйеге деген, ондағы салт ... ... ... мен ... нормаларға, гуманистік
принциптерге жақындамайтын ... ... ... ... танытып отырды. Кейіпкерлердің ішкі дүниесін ... ... ... ... ... қазып суреттеуге ұмтылу арқылы
тоғышарлық психологиясына зерттеулер жүргізуде, замандастар тұлғасындағы
түрлі мінездердің түпкі бастауларын ... ... ... Қаламгер өзіне
дейінгі әдебиеттік дәстүрдің ең озық үлгілерін бойына ... ... ... барды. Бұл ізденістер мен сапалық өзгерістердің тууына ... ... ... болды.
Әдебиет – адамзаттың күллі рухани байлығының қайнар көзі, ақиқат пен ... ... пен ... ... жалпы адамзаттың тағдыры.
Сондықтан да Төлен Әбдіковтің шығармашылығының негізгі объектісі адам ... ... ... ... ... ... ... арналған. Өйткені қаламгердің қай жанрда жазылған
туындысы да тек осы биік адамгершілік мұраттарды өмірлік ... ... ... ... шығармашылығы бүгінгі заман шындығын арқау еткен.
Ішінде кеңес ... ... ... 30-шы ... ... өткен
тарихи, әлеуметтік-саяси оқиғаларды («Әке» повесі, «Өліара» романы т.б.)
суреттейтін туындылары бар. Бір ерекшелігі, ... қай ... ... ... ... адам ... ... оның тыныс-тіршілігін,
өмірдегі күрес-тартысын, әлеуметтік ортадағы әрекетін, қоғамдағы алар ... ашып ... ... ... Т. ... адам мен қоғам, адам мен әлеумет қатынасын әрдайым
басты назарда ұстайды. Әрқилы ... ... ... ... ... бой көрсетіп жатады. Осы қатардағы
қарапайым ... ... ... ... заман шындығын, уақыт бедерін
танып, таразылауға тырысады. Жалпы, Т. Әбдіков күнделікті ... ... ... ... ... ... тұрғыдан саралаған.
Жазушы Т. Әбдіковтің қаламгерлік даралығына оның шығармаларында өмірдің
әр құбылысын, оқиғасын ... ... ... ... монологы арқылы олардың жан әлемін жарқырата аша ... ... ... ... болмысқа тән алуан түрлі қасиет-сипаттарды індете
зерттеуі жатады дегіміз келеді. Қаламгер Т. ... ... ... ... ... барлау жасап отырады, сол арқылы кешегіні бүгінгімен,
бүгінгіні ертеңімен тығыз байланыста, бірлікте ... ... ... ... ... «...«Бас сүйектегі» мүсінші-
антрополог Хамит, «Күзгі жапырақтардағы» Байтас, «Оралудағы» Әбдікәрім,
«Жат перзенттегі» Кәрім, «Қыз ... пен ... ... ... ... оттары жымыңдайдыдағы» Бейкер, «Өліарадағы» Асқар мен Бәйтен
сынды ... ... ... ... ... ... шындық.
Неге десеңіз бұлардың қай-қайсысы да өмірде бар өзекті ... ... ... ... ... ... жүрген, талап-тағдырлары
қилы-қилы адамдар. Ал өз кейіпкерлері өмірден жай жолығатын ... да ... ... Төленнің халқының жадында жылдар бойы сақталатын
кейіпкерлер сомдаған қаламгер екендігі даусыз», – деп, жазушы шығармашылығы
турасында өз көзқарасын айтқан ... [37, 305 ... да, ... ... ... кейіпкерлер – күнделікті ... ... ... сіз бен біз танитын қарапайым ғана қоғам
өкілдері. Жазушы үшін ... жан ... ... ... зерттеу, осы
бағытта жаңалық ашу басты мұрат болса керек. Образ мүсіндеу, характер жасау
кейіпкердің қайда кім ... не ... ... ... ... оның ... ... суреттеу емес, адамдығын, қоғамдық-
психологиялық құбылыс ретіндегі мәнін ашып беруден басталады.
Қандай шығарма жазса да, сол шығармадағы ... ... ... ... жарып шыққан перзенттері іспеттес екені мәлім. Осы
тұрғыдан алғанда, қаламгер Т. ... ... да ... ... танымы мен талғамы деуіміз керек. Ол ... ... ... ... ... ... ... «Әке», «Оралу», «Күзгі жапырақтар», «Қыз Бәтіш пен Ерсейіт»
повестерінің көтерген мәселелері де, ондағы образдардың түзілуі де ... ... ... ... ... бір адам ... ... ұлттық ой-
санасы қалыптасқан, мінездері, іс-әрекеттері де, қазақы қасиеттері де бай
тұлғалар. Мінез мүсіндеу, ой ... сөз ... ... ... сөйлем
құрау мен сюжет түзуге дейін – бәрі-бәрі мінсіз деуге болады. ... ... ... алып ... та, оның ... ... аңғарылады.
Қандай халықтың, қандай ұлттың болмасын, рухани, ... ... сол ... немесе сол ұлттың өзгеге бодан кіріптар болып
тұрғанда талдап, зерделеу бар да, өз еркі ... ... өз ... өзі ... ... ... бар. ... ұлттың рухани игіліктерін жасаушы
тұлға – ақын-жазушылар өзі ғұмыр ... ... ... сол ... тыс тұра ... Оған ... ... еткен міндеттерге
сөзсіз мойынсыну, сол тілектерді құлшына, еш сөзге ... ... ... ... ... ... бар. Әрине, міндеттің де
міндеті болатыны ... ... сол ... маңызды да
қаналған талап тілектері бар, сонымен бірге сананы улап, рухты жаныштауға,
мәңгүрттендіруге ... ... ... ... де ... емес
шығар. Қаламгер Т. Әбдіков өз ... ... ... ... Т. ... ... көркемдік ерекшеліктері
Жазушылық тағдыр – аты-атағына қарап кісі қызықпай қала алмайтын,
азабына қарап кісі ... ... ... ... адам ... ... Белгісіздікті зерттеу, белгілі шығарма жазу, ... ... ... ... алып келген шығармасы өзінен бұрын өле ме, ... ... ... ... жүздесе ме, кәдесіне аса ма кейінгі
ұрпақтың? Бұл сұрақтың жауабын жазушы да ... ... ... ... өз ... ішкі иірімдерімен,
тереңдегі ағыстарымен байланысып жатады. Бірде ол анық ... енді ... ... түседі. Жұмбағын жүрегіңмен шешіп, ішкі түйсігіңмен ғана
тани аласың.
Кез келген нағыз жазушы өз ойынан еш ... ... ... ... ... ... бетіне түсіреді. Көкірегі ояу, көзі қарақты
оқырман көл-көсір қазынадан өзіне керегін алады да, азық етеді.
Жазушы қоғамдық болмысты ... ... ... ... ... ... сол ... өмір сүрген, өмір сүріп тұрған және өмір сүрмекші
қоғамдық құрылыстағы тартысты ... ... ... ... бір
дәуірдегі объективтік өмір шындығын өзі ... ... ... Өмір ... мен ... ... ... формада берілмесін,
олардың қайсысында да идея мен композиция болады және ... ... ... ... Ол – Адам. Сондықтан А.М. Горький «әдебиетті адам тану
ғылымы»,– деп ... ... ... ... объектісі – адам. Қай жанрдағы қандай шығарма
болмасын, оның жырлайтыны да, бейнелейтіні де адам өмірі мен ... Сол ... адам ... ... арқылы ақын-жазушылар
көркем шығармадағы адам образы арқылы өзінің оқырманына ... ... ... ... ... ... да қандай көркем шығарманы
алсақ та, ... идея мен ... ... ... алып қарауға
болмайды. Көркем шығармадағы идея мен ... ... ... ... болады.
Тақырып, характер, немесе тип, идея – бұл үшеуі бейнелеп ... ... ... ... ... ... көркем туындының
композициясы да, сюжеті де, тағы да ... ... ... ... ... ... жайып, шаңырағын көтеру процесінде аз міндет
атқармайды, дегенмен характерлердің айшықты дараланып, тақырып пен ... ... ... да ... әдебиет туындысы үшін шешуші рөл атқарады.
Сырттай қарағанда, характер мен тип ... ... ... ... ... бұл ... ... тығыз байланысты. Бір әдеби
образдың бойына бірнеше ұқсас характерлердің жинақталуы ... ... ... ... жеке адамның басында көркем туынды кейіпкерлерінің
мінезіндегі барша ерекшеліктердің тоғысуы ... ... ... ... ... қабатпен
қоршалған ядро іспеттес деп түсіндіреді. Ядро шығарманың тақырыбы ... ... және екі ... екі элементі (интеллектуалды,
эмоциональды) ... ... ... ең ... қабаты сөздік материалдан
тұрады. Шығарма құрылымында ядро мен ... ... ... және ішкі ... деп ... екі ... бар. Ішкі форма – образдар
жүйесінен тұрады және мазмұн сияқты идаелды сипатқа ие, ... ... ете ... сезімдік нақтылыққа, яғни образ-персонаждар және олардың
өзара әсеріне ие.
Сонымен шығарма құрылым ұғымы оның ... ...... ... ... т.б. ... және тек оларды саралап қана
қоймай, шығарма құрылымының көлемінде оның ... мен ... де ... ... ... ... иерархиялық (сатылы)
сипатқа ие, ал идеялық-тақырыптық ядро басқарушы рөл атқарады.
Белгілі бір адамның бақытты екенін, шат-шадыман ... ... беру де ... ... міндетіне жатпайды, керісінше, бақытқа
қалай жеткенін ... ... ... тап ... ... ... жолдағы тағдырын, әрекеті мен сезімін көрсету жазушы үшін басты
парыз.
Жазушыға ең қажетті факторлардың бірі – суреткерлік. Ол кең ... ... ... ... ... ... тілмен қозғалыс, даму
үстіндегі динамикалық жанды суреттер арқылы көрсету, образды суреттермен
елестету. Яғни, көркем ... ... ... ... ... де ... ... адамдардың өмірін, оның іс-әрекетін
әңгімелеумен іс бітпейді. Әңгіме сол адам өмірін ... ... ... ... ... ... санасына жеткізуде. Егер көркем
туындыдағы адам образы шынайы шеберлікпен бейнеленген болса, автордың ... ... ... ... ... – оны ... зерттеудегі ең
басты мәселе. У. Фолкнердің «Мені ... гөрі оның ... ... ... – деуі ... ... ... жасаудың қыр-сыры туралы пікір түйгенде Ғ. Мүсірепов
былайша ой қозғайды: ...... ... ... ... мәселе.
Классикалық әдебиеттен, ең ... ... ... ... ... ... үлкен шеберлікті меңгермейінше, үлкен әдебиет
жасалмайды, ... ... Біз ... ... ... ... ... Горькийдің мұрагерлеріміз, ең алдымен осы
аталарымыздың шеберлігін меңгере білейік» [87, 374 б.].
Әдебиеттің ежелден сөз етіп келе жатқан тақырыбы адам ... ... ... ... саятыны, сондай-ақ оның адам мен қоғам, адам мен
табиғат ... сан ... ... байланыстарына негізделетіні ақиқат.
Зейнолла Қабдолов ... «Шын ... ... көркем шығарманың
дүниеге келуі – көркем ... ... ... белгілі бір әлеуметтік
ортаның парасат дүниесіндегі бүтін бір оқиға».
Көркем бейне – әдебиеттану ... ... ... ... ... ... ... түрде көрсетумен түсіндіріледі. Сөз
эстетикалық сипатына ... ... ... ... маңызды құралы болып
табылады. «Көркем сөз ... атты ... А.И. ... ... туралы былай деп жазады: «Олардағы әр сөз берілген суреттермен,
бейнелермен, мінездермен біртұтас болып ... ... ... ол ... айқындылыққа ие болады» [88]. Бұл пікір әдеби туындының көркемдік
сипатынан ... ... ... бейне өмірдегі адамның тікелей көшірмесі
емес. З. ... ... ... ... – көркемөнерде, соның ішінде әдеби
шығармада жинақталған түрде суреттелетін өмір құбылысының нақтылы көрініс-
қалпы, кейіпкердің ... ой ... ... ... ...... Көркем образда екі түрлі ерекшелік – ... ... ... және ... жекелік қасиет-белгілерді
нақтылы түрде көрсету – осы екеуі іштей астасып, қабысып ...... 320 б.], ... ... ... көркем бейнеге: «Жазушы үшін
шығармашылықтағы ең керекті нәрсе, басты шарт – көзбен ... ... ... ... ... жетегінде кету емес, ... ... ... ... ... ажырату. Жез бен ... тас ... ... ... ... – деп ... ... басты факторын
айқындайды.
ХХ ғасырдың 60-80 жылдары ... ... ... ... ... ... авторлық шеберлік пен көркемдік әдіс-тәсілдердің өзара
үйлесуінің биік үлгісін көре аламыз. Кейіпкер ... ... оның ... ... ... ... портрет, диалог, монолог, сондай-ақ теңеу,
эпитет т.б. ... ... ... ... Қай ... да зор
жаңалық – уақытпен үндес жаңа ... ... мен тану ... ... Бүгінгі әдебиетте адам характері, оның психологиясын
ашу тіпті тереңдей түсті десек болады. ... ... ... ... ... көп күш ... ... зор мүмкіндіктерге қол
жеткізді. Бұл жылдардағы жазушылардың ... адам ... ... ... ие болды.
Бақыт Кәрібаева: «Жазушы үшін тақырыптың үлкен-кішісі болмайтыны
секілді, образдың да ... ... ...... қазанында
қайнап, жетілуінде. Қанша кесек күрделі тұлғалар ... тиек ... ... шыға ... ... ... аша ... аласарып
қалатынын туған әдебиетімізден де басқа әдебиеттерден де ... [75, ... – деп өте ... ... бейнесі туралы сөз қозғағанда адам характерінің әдебиеттегі
көрінісі алға шығады. Адам – ең ... жеке ... Оның ... ... ... бар, өзіне ғана тән дүниетанымы қалыптасқан. Оны ... ... ... кейіпкердің даралық сипатын айқындайды. Олай
болса, образ жасаудағы шығармашылық қадам, ең алдымен, адам ... ... ... ... тиіс. Әдеби кейіпкер бейнесін сомдау арқылы
жазушы өзінің адам туралы түсінігін де танытады.
Әдебиетте әдеби характер, ұлттық характер ... ... бар. ...... ... ... ... ішкі ерекшелігі, адам
бойындағы сан түрлі ... ... ... адамды өзгеден даралап
тұратын мінез-құлық өзгешелігі. ... адам ... ... ... бар. ... кейіпкер характерін ашу жолында өмірде
бар адамдардың мінездерін пайдаланатыны ... ... де ... ... ... ... белгілі.
Әдебиеттегі портрет адам образын ... ... ... ... ... кейіпкердің сыртқы кескінін суреттеумен басталады. Адамның
бет-әлпетін, бой-тұлғасын, өң-шырай өзгерісін, жүріс-тұрысын, киім киісін
сипаттай келе жазушы ... сырт ... ... екінші жағынан
оның мінез-құлқын да байқатады.
Қазіргі әдебиет ... жеке ... ... мән ... оның ... ... бейнеленуіне күш салып келеді. Жаңа ... ... ... ... ... де көркем түрде суреттеу әдебиеттің маңызды
міндетіне айналған. ... ... ... әртүрлі. Кейде
кейіпкердің мінез-құлқы қандай ... ашық ... Ал ... мінез ерекшелігін қаламгер әр түрлі жанама мінездеу тәсілдерін
қолданып ... ... ... ... оған ... ... қатынасын,
көзқарасын көрсету арқылы да айқын аңғарылып отырады. Сондай-ақ, жазушы
кейіпкерінің әр кездегі көңіл-күйін ... ... оның ... ... ... ... әдебиет өмір шындығын образ, адам образы арқылы
танытады. Көркем әдебиеттің басты пәні – адам ... ... ... осы ... ... ... ... азаматтық-әлеуметтік өмірі
ғана емес, от басы, ошақ қасы, тіпті түрлі «көз қысты», «бармақ басты» ұсақ-
түйек істері де кеңінен суреттеледі. ... бұл ... де адам ... ... сөз жоқ. ... бұл ... ... мән-
мағына иеленді, қалай суреттеледі – көркемдіктің ... ... ... ... ... [90, 38 б.], – деген пікірі ойымызды ... ... ...... тән стильдік ерекшелігі қалыптасқан қаламгер.
Жазушы өз шығармаларында баяндайтын оқиғаларды бірқалыпты жағдайда ... Ол ... ... монологы арқылы олардың болмыс-
бітімін, мінезін көрсете білген.
Жазушының «Райхан», «Оң қол», «Қайырсыз жұма», «Қонақтар», ... ... «Бір ... ... ... ... «Қойшұғыл»,
«Таласбай» әңгімелері мен «Сәби туралы сыр» эссесінде өзіндік көркемдік
ерекшелігі байқалады. ... Т. ... ... ... ... ... ... әңгімедегі сюжет желісінің даму үрдісі де
бірқалыпты, сырттай баяу. Алайда ... ... де ... ... ... ой ... білуінде.
Т. Әбдіковтің «Оралу», «Күзгі жапырақтар» повестерінде жастардың өмір-
тіршілігі, арман-қиялы ... ... ... ... ... ... ... өзіндік көркемдік қызметі бар. Диалог ... ... ... кейіпкерлердің арманы, мақсаты белгілі болып,
көңіл-күй өзгерістері анық ... ... ... ... атты
повесінде жастардың дүниеге көзқарастары, арман-мүдделері, бір-біріне
ұқсамайтын мінез-құлықтары ... ... Біз ... жеке дара
характерін оның сөйлеу мәнерінен көреміз. Бұл ... ... ... ... ... да ... ... ой-толғаныстары, образдың
дүниетанымдық арналары өрнектеледі. Шығарма идеясының небір нәзік тұстары,
кейде автор мақсатының басты ойы көбінше ішкі ... ... ... ... ... ... ой толғаныстарында да образдардың даму
логикасына ... ... ... ... қылатын сюжеттік-
композициялық бастаулар шешімі жатады [91, 291 б.]. ... Т. ... ... ішкі ... көркем де шебер бейнеленген.
Мысалы, «Күзгі ... ... ... мына монологын алып
көрейік: «Адам тағдыры қандай қызық! Біреуді біреу ұнатады, ... ... ... ... ... нәр алып, медет тұтып жүреді. Ал сол
өмірінің рухани ... ... ... адам ... ... де білмейді. Білгісі де
келмейді. Мүлде басқа өмірдің адамы. Ойы да, арманы да басқа» [45, 139 ... ... жан ... ... көрінген, Еркетайды Байтас ессіз жақсы
көреді. Мұны автор ... ... ... танып білмейінше ғашықтық оты
тұтанбайды деген сөзге ... ... жоқ. ... ол – ессіз сезім. Ал
танып білу – ... ... ... ісі.
...Ал ғашықтық болса әлдебір ерлікке басты байлағандай, одан әрі
ештеңені де ... ... ... ... ... сыймайтын
өзгеше сезім. Ал ол сезім ... ... іске ... үшін ... мәңгі сөнбейтін бір от қалдыру үшін ғана қажет» [45, 125 б.], –
деп, автор тұжырымдайды.
«Оралу», «Әке» ... ... ... бірінші жақтан баяндалады.
«Оралу» повесінде сапарға ... ... ... өз атынан баяндайды.
Повесте өткен күндердің елесі кейіпкер ойымен ... ... ... ... ... ... сағынышы, балалық шағының тәтті ... ішкі ... ... ... ... бейнеленген. Т. Әбдіков
қарапайым адамдардың сан қырлы тағдырына көз жүгірте ... ... ... ... ... ой ... ғасыр адамының күрделі дүниетанымын зерделеу үшін көптеген ... әдіс ... Миф, ... ... сияқты ауыз әдебиеті
үлгілерінің бүгінгі әдебиет төрінен қайта орын ... ... ... мидай араласып кетуі әдебиет әлемін ... бір ... ... ... ... ... тосыннан араласып кететін, бірақ бір
қарағанда әңгіме жүйесіне қатысы жоқ ... ...... еске ... түс ... ... хат тағы да басқа – адамның рухани дүниесін
терең ашу ... ... ... Т. Әбдіков проза жанрында бірінші
жақтан әңгімелеудің субъективті тәсілі жан-жақты дамыта білген осы ... ... ... ... қиыншылығына қарамастан оны жиі
қолданып ... ... да ... ... дәстүрін
жалғастырушылар ретінде жақсылық пен ... ... ... ... Әбіш ... ... Исабековтің, Сайын
Мұратбековтің, Төлен Әбдіковтің жазу ... ... ... ... ... ... ... көтере
отырып шешуде үндестік бар.
Орыстың ұлы сыншысы В.Г. Белинский: «Он том жазсаң жеткізе ... бір ... ... салғандай етіп, жалғыз-ақ сөзбен айтып беру –
көркемдік», – дейді. Т. Әбдіков те ... ... ... да, өзінің аз
ғана туындыларымен өз көкейіндегі айтпақ болмақ ойын айта білген ... Т. ... ... ... ойы, ... ... мен талғамы
деуіміз керек. Ол жасаған кейіпкерлер сол кезеңдегі алуан түрлі құбылыстар
жайлы ... ... әр ... ... ойы бар, ... ... Әбдіковті өз замандастары мен қаламдастарынан ерекшелейтін тағы
бір қасиеті – шығармашылық ... С. ... ... ... ... өмірде болып жататын драмалық, трагедиялық,
трагикомикалық жағдайлардың көркем шындыққа айналуына ... ... ... ... пен ... жан ... буырқанған
бұрқанысты, жүрек түкпіріндегі толқу мен тебіренуді, яғни болуы мүмкін
шымыр да шынайы сезімдік ... әрі ... ... әрі ... ... ... ... сол адамның мінез-құлқын, рухани
болмысын; қысқасы, ... ішкі ... ... арқылы жазушының
көз алдымызға елестету шеберлігі болып табылады.
Қаламгер шығармаларында ерекше жарқ етіп көзге түсер, жарқ-жұрқ еткен
оқыс ... жоқ, ... ... ... берілгендіктен, бір
қарағанда оқиғаның баяу дамығанын аңғару қиын емес. Ағыл-тегіл ... ... ... ... байқала бермейді. Немесе көсемсіп, әйтпесе
шешенсіп, ... ... ... ... ... де ... Сюжет
баяу, бірқалыпты дамиды. Көркемдік шешім, шарықтау шегіне жеткен тұста ғана
авторлық идеяны шым-шымдап ... ... ... ... қарым-қатынастан туындайтын шығарманың
оқылымын қамтамасыз ету оңай ... ... ... ... композиция
құрудағы, сюжет түзудегі шеберлігі осы тұста көрінеді. «Парасат майданы»
повесінде шым-шытырық оқиғалар жоқ, алайда ... ... ... ... ... ойлы ... ... адам бойындағы білмекке
құмарлық сезіміне ... тым көп ... ... ... ... авторлық баяндау
арқылы шығарманың тақырыптық-идеялық ерекшелігін, ... ... ... ... ... ... Бұл ... әрі көркемдік
шешім, әрі авторлық концепцияның жүгін атқарып тұрады.
Кейіпкер – көркем шығармаға жан бітіретін, бүкіл ... ... ... ... ... болатын басты көркемдік тұлға. ... ... ... жасағанда, жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін сол
ортаның, дәуірдің ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ғана тән ерекшеліктерді де анық байқалатындай етіп суреттейді.
Сондықтан да ... ... ... сөз қозғағанда одан характері еш
уақытта да шет ...... ішкі ... ... ... ... жеке
көзқарасы, дүниетанымы, мінезі барлық қырынан көркем шығармада ашылады.
Олай болса, ... ... ... ... ең ... адам мінезін,
оның болмыс-бітімін ашуға негізделеді. Жалпы жазушы өз ... ... қана ... тиіс, оған жан бітіріп, сезімін оята алуы қажет. Сол
кезде ғана көркем шығарма адам өмірінің шындығын шынайы ... ... ... ... ... жинақтау және адам бойындағы жеке
қасиеттерді айқындап, мінез – характерін даралау мәселесі уақыт ... көп ... ... ... ...... шығарамаға жан бітіретін,
бүкіл шығарма арқауын бір арнада өрбітуге ... ... ... ... Яғни, образ жасаудағы ең алғашқы шығармашылық қадам адам мінезін,
оның болмыс – ... ... ... «Әке» повесінің кейіпкерлері шығарманың ... ... ене ... Әдеби шегініс аясындағы немесе осы уақыттағы
оқиғада сюжеттің басталуы, байланысы, шарықтау шегі және көркемдік ... ... ... бір қарағанда дербес, өз алдына жеке тұрған сияқты болып
көрінетіні рас. Алайда бәрінің де ... ... ... ... ... ... қызмет етіп тұрғанын байқау қиын емес. Повесте негізгі оқиға
бір ... ... ... ... автор сюжеттік-композициялық
құрылымды шебер үйлестіре алғандықтан, әрбір оқиға ... ... ... ... ... ... ... ие болған. Әр түрлі ... ... ... сюжет десек, Т. Әбдіков ... ... ... ... сюжет тән. Жазушының өзіндік
қолтаңбасын айқындайтын шығармаларының бірі – ... атты ... ... ... шағын. Әкесінің қатты ... ... ... жас ... ауылға жетеді. Әкесі көп ұзамай
дүниеден өтеді. Ел болып, бірдей ... ... ... ... шығарып
салады. Аулынан аттанып бара жатқан жас жігіттің ерекше ... ... жас ... бара жатқанын көреміз. Өз замандастары секілді
Т. Әбдіковтің де қазақ әдебиетіне адамгершілік, ... ... ... ... ... сомдау идеясымен келді.
Повестің бүкіл сюжеттік желісі авторлық баяндау тәсілімен берілсе де,
шығарманың идеялық қазығы күшті. Адамдар арасындағы ... жеке ... үшін ұлы ... сатып жіберуге әзірлік, құрбандыққа шалуға
құмарлық – ... ... ... Ал, ... қоғамда яғни жақсылықтан
жамандық басым түскен уақытта соңғысының өктемдігі көбірек жүретіні мәлім.
Автордың адам мен адамның, адам мен ... ... ... де ... анық ... повесі – жас жігіттің күні бүгінгі өміріне дейін өзі ... өзі ... ... ... ол туралы өзі ойлай қоймаған,
тереңіне бойлай қоймаған тағылым мен таным туралы шығарма. Неге ... ... ... ғана Сайлау кешегі тарихты, әкесі айтқан осы ... ... ... ... ... ... Себебі, Сайлау балалық
парызынан құтыла алмаған жан.
Жазушының «Өліара» романын мазмұн және ... ... сөз ... Кеңес одағы әдебиетінде сүйсініп ... ...... ... ... оқиғалар шығарма арқауына өзек ... да, ... ... ... ... ... Оймауыттар басындағы
жайттар, бірде баяу, бірде ширыға дамыған сюжеттік ... ... ... ... алғанда, Т. Әбдіковтің шығармаларында аса өткір сюжет, тосын,
асқынған жайттар сирек кездеседі. «Өліара» ... да ... ... ... ... ... өтер ... суреттеуде де, яғни экспозициялық құрылымда да
бірқалыпты, баяу баяндау орын алып ... ... ... аласа тау
сілемдерінен алып, шығыстан батысқа қарай садақша иіліп, баяу аққан Жыланды
өзені бетеге, ... ... ... боз ... ... дала мен ... құм төбелерді, ақ сорға айналған көлдің табандары мен қазан шұңқырлы
алқаптарды басып өтіп, көктемгі тасқынды Ащыкөлге құяр еді» [64, 3 ... ... баяу ... ... ... ... де ... дарыған. Нені бастан кешсе де, ... ... ... ... ... ... кезеңде «Шалдардың айтуынша баяғы ауыл ... ... ... Жарасбай әулетінің қалың жылқысы топырлап келіп ... ... ... мал аз, адам көп, ... ... ... шығып,
жұрттың көбі – қысы-жазы сағадан ... ... [64, 4 б.] ... аңғарылып тұрғандай, бұрынғы күйі жоқ. Бір ғана осы ... ... ... қазақ даласына төніп келе жатқан нәубет, зұлмат науқанды
бейнелеген осынау ықшам суреттер ... ... ... ... ... ... бар ма? Адам, тірі адам, ... ...... ... Сол ... ... келіп идея туады. Ол еш
уақытта нұсқалап көрсетілмейді. Әр оқырман ... адам ... идея ... ... Оны автор айтпайды, өзі ашып идея ұсынбайды. «Жазушы
– адам ... ... ... ... ... ... ... Қаламгер
шеберлігі «инженерлікпен» жанды кейіпкер, типті бейне ... ... тиіс ... ... қояды. Қаламгердің шетсіз де шексіз шығармашылық
азапты бастан кешіретінін жасырмайды.
Қоғам қайраткері, танымал ... Ә. ... ... ... ... ... былайша ой түйеді: «Өз заманының қаһарманын іздеп те ... ... ... көзі ... ... ауыл мен ... ... бен бөтен елге, суреткердің ойын ... ... ... ... ... ... заманға жіктеп, бөліп жарып жатпапты. Пәлен деген ... ... ... пәлен деген қоғамды, пәлен деген адамды тебірентетін айрықша
ен-таңба салынған еншілі шындықты емес, ... ... ... әлеуметтік
мәні зор ортақ шындықты ... Оны ... ... емес, өзінің
көкірегінен іздепті. Өзінің жаны мен арын не қинаса содан ... [81, ... ... ... ... ... екі ... мағынасы бар екенін айтады.
Бірі – тар мағынасы, образдылық, бірі – кең мағынасы, адам бейнесін жасау.
Әдебиеттің қоғамдық мәні – өмір ... ... сол өмір адам ... ... сол ... жазушының өзі зерттейді сөйтіп барып адам
образын жасауы керек, бұл – күрделі шығармашылық ... Т. ... ... ... ... ... ... шебер де, шынайы, ... ... ... ғалым Мәуен Хамзин былай деген: « Қандай ... ... ... келген шығарманың мазмұнына алуан, түрлі тартыс, ... ... ... ... ... ... шығарма
арқауындағы сәл ... көп ... ... баяндау мен
кейіпкерлердің сөздеріндегі, диалогтарындағы ... ... әсер ... ... ... біз ... отырған
кезеңдегі басқа да қазақ романшылары ... Т. ... де ... ... ... ... ... романға алғаш рет қалам тартуының әсері
тиген сияқты. Алайда бұл ақиқатты мойындай отырып, екі нәрсені айта ... ... ... аяқталған жоқ, сондықтан жазушы роман төңірегінде
айтылған азды-көпті ескертпелерден ... ... ... ... ... ... позиция қаһармандар басындағы аса ... ... ... ... ... ... ... ретінде
романдағы Асқар образын айтсақ та жеткілікті...» [92, 153 б.].
Романындағы қаһармандарға автор ... ... ... ... ... ... жасау Т. Әбдіковке тән емес. Әр қаһарман өзінің сөйлеген
сөзімен, іс-әрекетімен характерін аша ... ... ... ... ... мінезін ғана емес, сюжетке тән нәрсе – тартысты да ...... көп ... Бір ... жақсы немесе жаман деп
бірден кесіп баға беру өте ... Мың сан ... толы адам ... ... ... адамзаттың өзі қашаннан бері талап жасап келеді, бірақ,
шартты түрде ... ... ... әр ... ешкімді
қайталамайтын ерекшелігі бары анық. Адам тануда жазушы иығына артылар ... ... есе ... ... есе ... ... ... жақсы көріп немесе қатты жек көріп кетуіне де болмайды. Оны ... ... ... ... ... мен автор арасындағы өзіндік
байланыс бар екендігін көреміз. «Әке» повесіндегі ... ... ... ... Т. Әбдіковте бір шаңырақтың жалғыз ұлы. ... ... ... ... біздің тұқымға тіл-көз үйір. Сондықтан
қатарыңның алды боламын деп көзге ... ... ... адал ... ... деп. Мен өзі екі ... арасындағы жалғыз едім» [93, 2 б.], - деп
еске алады.
Адам пешенесіне екі бесік жазылған: бірі – тал ... ...... ... ... ... адам ... жеткенге дейін өмір атты
ғұмырды бастан кешеді. Қыруар оқиғаны басынан өткізеді, қуанады, ... ... ... ... ... ... ... сыйлайды. Ойлы
адам ойдан қажиды, себебі, өзін қоршаған ортаны, өмірді, қоғамды түсінгісі
келеді, білгісі келеді. ... ... ... ...... ... бұл мәселенің екінші жағы тағы бар. Адам өз ... зиян да ... ... ... оның өріс ... биіктеген
сайын ол пайда ғана емес, табиғатқа, қоғамға зиян да алып келеді, міне,
бұның бәрі жер ... пен тал ... ... ... баласы бастан
кешетін күрмеуі қиын, аса шытырман күрделі жайттар.
Т. Әбдіковтің «Өліара» романының кейіпкерлері де ... ... ...... өр образ. Оған басқаны ... ... өз ... де қайран қалатыны бар. Сөйте тұра, Асқардың бойында да қарама-
қайшылық бар. Адамның басына қандай ... ... де, сол ... ... ... өте қиын ... ... осы Асқар образы арқылы көрсеткісі
келген. ... ... тары әкеп ... ... түн қараңғылығын жамылып,
таса-тасамен бүкеңдей жеткен Асқарды біртүрлі ... ... ... ... ... жеңе ... ... тура келеді. Әлгі әзірде ғана тал
сүйреп бара жатса да еңкеймейтін Асқардың ... ... ... тиіс ... ... ... – түлкі-заманды тазы болып шалатын
адам емес, қайта қандай сынақ ... де, ... жая ... ... Оның
сәттік әлсіздікке бой ұрып, өзіне қазылған молада өлуге бел буғаны аянышты.
Дегенмен, әлгінде ғана ... баз ... ... жан ... еріп, жынды
Қамзаның сөзіне тоқтайды. Неге? Өйткені, Қамзаның тілімен айтқанда: «Сіз
солай десеңіз, онда бәрі де ... ... – өзі ... да, елі ... ... жұртқа өз әлсіздігін көрсетуге тиіс емес тұлға. Ел
ішіндегі Асқарлардың мүжілуі сол ... ... ... ... ... ... бөрі ... сыртқы түгін қампайтып жүруі керек. Қалың
қауымға сол медеу. Оның ішкі азабын, жан ... ... жұрт ... ... Арба ... айдалып бара жатқан Асқарды жазушы «иығы
түсіп, сөлбірейіп кетті» деп емес, «арба ұзаған ... ... ... жатқан Асқар...» дейтіні де сондықтан шығар.
«Өліара» романындағы биік парасаты дау ... ... ... көпке
мәлім, сыйлы жан, ел тірегі – Асқар. Өзімдікі, өзгенікі деп, ешкімді алалап
көрмеген, ұлт психологиясының ең күнгей жақтарын ғана ... ... ... ... ... бойын тартқан, биік тұлға. Ел басына күн ... ... ... атқа мінген. Ел күн көріп отырған бөгетті тасқын
су бұзып кеткенде жанын аямай мұзды суға ... сол ... өзін ... ... ... ... қай биіктен елес берерін ... ... ... ... Мәуен Хамзин: «...Назар образы Асқар бейнесінен қай жағынан алсақ
та, төмен жатыр. Бұл орайда жазушыға, роман сюжетін тартымды ететін ... ... кінә ... ... ... ... осы ... екі нәрсені
ескергеніміз жөн. Біріншіден, Назардың жалғыз еместігі, оның ешкім тоқтата
алмас зұлым саясатпен ... ... ... ... ... аса ... системамен күрестен туындап жатыр. Екіншіден, роман сюжетіндегі
Асқар-Назар тартысын алсақ, Асқардың да, Назардың да қандай адамдар ... ... ... ... тартыс желісі – сол Назар-Асқар
төңірегінде болуында үлкен мән бар ... ... ... сюжеттік-композициялық құрылымындағы осы
жайтты жазушының кемшілігі емес, көркемдік ... деп ... ... 297 б.], – деп өте ... ... ... ... бейнесін асқақтату
арқылы жазушы Назардың зұлымдығы, Бәйтеннің ... ... ... ... ... ... ... қағида-
дәстүрсіз, тек қана диктатураға негізделген, ... ... ... Өлместерге жол ашылды. Олар, өзі тұтынған парасат қағидаларынан,
өмірінің мазмұнына айналған ақиқаттың ақ жолынан өлсе де ... ... ... емес. Өлмес, Назарлар үшін ар, ... ... ... ... көз ... ... ... болса шешіп жасыра тұрар
сырт киім шапан ғана.
Жамандықтың, ... ... тірі ... ... да өлмейтіндігі, тезектей қалқып, аласапыран долы толқындарға да
батпайтыны – ... ... өмір ... ... ... ... Бәйтен басындағы жайттармен, оның
болып жатқан қыруар өзгерістерге ... әлі ... ... ... ... ... үйлескен. Жас болса да енді-енді ғана адам туралы,
оның өмірдегі орны мен үлесі жайлы толғануы да жас ... ... ... ... тұр.
«Ал мен өмірі өз сыбағамнан бас тартып келемін... Одан ... ... ... ... ... мен секілді мыңдаған жандар осы мінезден ешқандай
пайда таппай тұр. Өйткені олар қара ... қамы үшін ... ... ... ... ... деп тұрсаң, сені біреу
өлтіре салмай ма? Өлмес үшін ... одан ... ... ... ... ... ... бәсекеде жеңу, озу, өмірдің негізгі мақсатының бірі боп
есептеледі. Ендеше, ... атаң да ... алып ұр» ... ... – шын ... ... Өмірдің барлық саласында да ... ... [64, 288 ... бейнесі де оқырманды түрлі қиырға жетелейді. Заман өзгерген
мезетте жастардың қай тараптан бой ... ... ... ... ... бере ... ... замана желі Бәйтендерді әрі де, бері де
лақтырды. Түрлі ағымдар санасы солқылдақ жастарды өз ... ... ... бек ... еді. ...... қиын ... өзінің қалыптасуы одан
да қиын болған тұлға. Жақсы ниетті жанның көз алдында түрлі зорлық, түрлі
көзбояушылық, түрлі ... өтіп ... бұл ... ілкі ... соның
бәріне қайран қалып, артынан өзі қорғануға тиіс шақ ... ... ... ... ... о ... жаратылысы, өзі қаласын,
қаламасын, әйтеуір алуан өзгерістерге түсіп отыратынын ... ... ... ... аңғартады. Сүйінішті көңіл, сүйген жүрек
түңіліске тап болады. Бәйтен бейнесі ... ана ... бір ... мына ... бір ... ... сәл ... көрсе, соған ұмтылатын
жанды елестетеді. Ол тек Бәйтеннің қараңғылығы емес, бұл сол ... ... ... ... ... желі қай ... ... да ық табатын жандар болады. Өлмес –
соның нақ өзі. Оның әрекеттерінен жирене отырып, оны жек көре ... ... осы ... ... керек кейіпкер екенін шамалайсың. «Өлмес «адамның
ары сырт киім секілді» деп ойлайтын. Мәселен, ... ... тыр ... адам ... ... ал осы күйінде жұрт көзіне түсуден ұялар
еді. Яғни, ұят сырт көзге ғана ... ... ... ... ... болу ... емес, масқара – соның жұртқа жария болуы ... ... ... ... ... ар ... ол – адамның сыры. Іштегі сырға сот
жоқ. Тек соны ... өз ... ... ... жатыр». Өліара кезеңнен
қылшығы қисаймай өте алатындар – Өлмес сынды ... ... ... ... ... ... олардың алуан түрлі көзқарастары,
наным-сенім, дүниетанымы автордың негізгі идеясына қызмет етіп, сол бір
нәубетке толы жылдардың ... ... ... үлкен септігін тигізіп
тұр. Назар төңірегіндегі адамдар, олардың аса ... ... ... ... ... арыз ... жіберуде бір жағадан бас, бір жеңнен
қол шығарар ұйымшылдығы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... алдында болғанда, қойылған сұрақтарға
ақиқатқа толы жауап бермек болған Бәйтеннің ... ... ... «кінәсін» мойнына алуын өтінуі және басқа да ... ... ... ... ... ... ... тигізген.
Тып-тыныш, сүттей ұйыған тіршілігіне «тәубасы» мен ... ... пен ... ... пен ... мұрат тұтқан халықтың
басындағы зұлмат жылдарды бүгінгі оқырманға ұсыну барысында
С. Елубаевтың «Ақ боз үй» ... ... ... ... ... ... ... бос жатқан құла дүз. Көз байланып қараңғы
үйіріле бастаған. Қадау-қадау қалқиған сирек бұталар. Ымырт көрпесін үстіне
тартып, жай ... кең ... ... ... бой ұсынған шақ. Төңіректі
қоршап, қоймалжың ұйыған осынау тыныштықты сәл дір еткізе елеңдетіп, әлдең
уақта әрегірек қалт – ... ... етіп ... ... ашық ... ... Түйелері шұбап тізіліп, түн ішінде келе ... ... [94, 6 б.]. Екі ... сол ... ауыл ... ... ... көреміз.
Мұхтар Әуезовтің мына сөздерімен ... ... ... адам құр ғана ... ... ол белгілі байлау жасап, ... ... ... Сол ... ... ішкі ... сырдан
туатын байлау екені бізден жасырын қалады. Ал оқушыға ең керекті, ең қызық
жай сол бүркемеде қалған жасырынның өзі емес пе?» [95, 498 ... ... ... өмір ... ... ... бірі – ... сөздері. Кейіпкердің тек ... тән ... оның ... ... көрінеді. Бұл, әрине, диалогтың эстетикалық
мәнін анықтайды. Монолог арқылы да мінездер ерекшелігі, ойлау сипаттары,
образдардың ... ... ... ... ... не бір
нәзік тұстары, кейде автор мақсатының басты дәні көп ретте ішкі ... ... Ашық ... ... үнсіз ой жүлгелерінде де
образдың даму логикасына сәйкес психологиялық дәлелдемені ... ... ... ... жатады.
Әдетте кейіпкерлердің рухани ұждандық өсу өрісі тұрмыс, ... ... ... ... ... ол ниет ... образдардың сырт қабатын мүсіндеудегі қозғаушы күш, ... ... күш ... ... жан ... үдерісіне тән заңдылықтар
ашылмай, әшейінгі жылтырақтықтан аспас еді. Мұндай сәттерде тағы да ішкі
монологтың шындық ... мен адам ... ... талдау
рөліндегі қолғабысы ауадай қажет.
В.Е. Хализев: «Кейіпкер монологтарында (әсіресе ішкі ... төл ... ... ... ... ... байланысы
жоқ және «ақыл-ес бақылауынан» тыс ... ... ... ... ойлар адамның сол сәттегі толғанысына көшірме ... ... жан ... ... ... ... көрінеді» [96, 105 б.],
–дейді. Ғалым В.Е. ... ... ... аса ... сәтті дәл
аңғарып, мәтінге автордың тікелей қарым-қатынасын ... ... ... ... ... поэтикалығы –
алдымен жазушының шеберлігі. Көркем әдебиетке тән ... ... ... ... өрбу, шарықтау, шешілу шегін білдірмей
жеткізуінде. Әр шығармасының ... ... ... ... әр ... әр ... ... қабылдайды. Біреуге ұнаған әңгіме
екінші оқырманның көкейінен шықпауы мүмкін және ол заңдылық.
Бірақ олардың бәрі Т. ... ... ... бас иеді.
Қай шығармаларын оқысақ та, кейіпкерлермен бірге күй кешеміз. Т. Әбдіковтің
қай шығармасы болмасын ... ... ... ... ... ... арқылы дамытады. Автор өзінің кең парасатты, көзі ... ... ... ... арқылы жеткізеді.
Бүгінде қазақ прозасында көшбасшы буынның арасында ерекше орны бар
жазушы Т. Әбдіков ... буын ... ... ... ... дамыта жүре, қалыптаса келе, қаламгерлік шеберлігін
шыңдауда өзгеше дара ... ... ... ... ... ... Жазушы шығармашылығында жаңалық тек тақырыптық-идеялық, көркем
өлең сөзді қолдану аясында емес, жаңа ой, жаңа ... ... ... жаңа ... ... мен кейіпкерлер жасауымен де ерекше.
Қарлығаш Хамзина айтқандай: «Қаламгер Т. Әбдіковтің қаһармандары ... он ... мың ... ... ең күшті, ең құдіретті, әрі ең жұмбақ,
ең күрделі жаратынды – Адам болса, оның өмір сүрудегі ... не? ... ... мән-маңызы неде?» деген философиялық сұрақтарға жауап
іздейді. Оның қаламынан туған шығармалардың ең ... ... де, ... да осы ... ... ... баласы қандай уақытта,
қандай кеңістікте ғұмыр кешсін, мейлі, оның өмірінде болып жататын ... мен ... ... өз ... арқау етіп алған
қаламгер авторлық позиция – адам ... ... ... ... [97, 13 б.]. ... Т. ... шығармашылығындағы адам
концепциясына деген жазушының қарым-қатынасы – белгілі бір дәрежеде ... ... тіл ... оны ... ... қол үзіп ... ... Тұрғалиев Төлен Әбдіков шығармашылығының өзіндік үш ерекшелігін
атап көрсетеді: «Төлен Әбдіков шығармашылдығының негізгі кредосы – адалдық.
Тарата айтсақ: ... ... тіл ... ұлт ... ... ең бастысы күңірене отырып, қырық құлаш ... ... суы – ... айта білуге деген адалдық. Жазушының өзгеге ұқсамас
екінші бір ерекшелігі әңгімелерінен бастап, «Өліара» романын қамти қарасақ,
арқауы ... ... ... ... құрылған «осы қалай?» деген
шығармасының жоқтығы...
Үшінші ерекшелігі: ... биік ... ... ... ... ... моральды мойындамауы. Төлен ... ... ... ... ... қара ... қасиетті
өнерді былғамаған саусақпен санарлық аз тұлғалардың бірі», – деп, ... баға ... [55, 255 ... ... ... ... салатын болсақ, қандай ұлы жазушы
болмасын, өзі өмір сүрген уақытының, қоғамының ... ... ... ... ... ... ... жетеді. Әр қаламгер
өзінің көркем туындылары арқылы заманының ... ... ... ... ... ... әсер етуді көздейді. Бұл орайда көрнекті
ғалым Л. Гинзбургтың мына пікірін ... ... ... ... имеет
дело со свойствами, характерами, поступками – со всевозможными формами
обобщенного поведения человека.
А там, где речь идет о ... ... ... ... оказывается в то
же время ценностями этическими. Тем ... ... ... и ... ... ... Поведение человека литература изображала
всегда, следовательно, этика всегда была для нее ... ... [98, 120 ... ... ... ... оқи ... оның үлкен парасат
иесі екендігін байқаймыз. Қаламгердің прозалық шығармаларында ... атап ... ... ... ежелден келе жатқан, бабадан атаға, атадан балаға ауысар
тұрмыс салты болары белгілі. Сол сияқты, қазақтың да тек ... тән, ... ... ... ... толып жатқан салт-дәстүрлері, ... бар. ... ... ... ... ... өз ... шебер жанастыра білген. Мұны біз «Қонақтар»
әңгімесінен, «Оралу», «Қыз ... пен ... ... ... ... ... «Әке» повесінің өзін алып қарайық. Мұнда қаламгер
халқымыздың тұрмыс-салтындағы, әдет-ғұрыпындағы естірту, ... ... ... ... ... жырларды көрсеткен. Мәселен, Құдиярдың
Сейсенге баласы Ермектің соғыста қаза тапқанын естіртуі:
Кімдер түспес тағдырдың қармағына,
Құрғыр тілім байланып ... ... мен, ... ... ... ... құн ... ардағыңа.
Шейіт болып кетті деп келді хабар,
Енді Ермек жоқ оралып елді табар,
Сабыр тілеп құдайдан, ... ... бар ... ... ... – [49, 101 ... қаралы шаңыраққа ауыл әйелдерінің жұбату айтуы:
− Ақ ботаңнан айрылып, сорладың ба, апажан.
Жүректі қайғы ... ... итке ... ... ... ішім ... әрі Мұқаштың әйелін аяп, апамды, әкемді
және басқаларды аяп, егіліп жылап қоя бердім [49, 102 б.].
Сайлау ауылға келіншек ... ... ... келінінің бетін
ашуы:
Айт, келін-ау, айт, келін,
Атыңның басын тарт, келін.
Сауысқаннан сақ келін,
Жұмыртқадан ақ келін.
Төрде отырған қайын атаң
Сейсен шалға бір ... – [49, 113 ... де осы ... ... ... үй ... ... да кездеседі:
«Жүгіріп әкемнің жанына келдім. Апам да, жиен ағам да, ... ... ғана ... ... шал – бәрі ... ... жиналды.
−Қалқам, − деді әкем қолымды ұстап, − шешеңді ренжітпе...
Одан кейін апамның қолын алды.
− Бақұл бол, − ... ...... ... ... ... қаттырақ шығып кеткен соң:
− Тек, жыламаңдар. Арыздасып қою дегеннің қателігі жоқ. Неге осынша
жылайсыңдар? − деп басу ... ... ... 117 ... ... ел ... ... Айдарханның жұбатуы:
« – Жыламаңдар, – деді Айдархан тақиясын шалқайтып. – Уәйімге ... жөн. Иә... ... бір ... ... ұлы өліп ... ... ... би
келгенде басын көтерместен: «Менің бұл қайғым қайтсе қалады?» деп сұрапты
дейді. Сонда ... би ... ... – десе ... – Ей, ... бұл ... ... кеңесінде қалады,
Биік таудың төбесінде қалады,
Өзен судың көбесінде қалады,
Қыран құстың қияғында қалады,
Жүйрік аттың тұяғында қалады,
Сұлу жардың қойынында ... ... ... ... ... істемесең,
Өле-өлгенше өзіңнің мойыныңда қалады, – деген екен»[49,124
б.]. Яғни, қаламгердің «Әке» повесінің өзінде қазақ халқының қаншама ... ... ... суреттей білген.
Екіншіден, Төлен Әбдіков Батыс әдебиетімен, өркениетімен жетік ... ... ... ... ... ... «Парасат майданы»,
«Ақиқат», «Тозақ оттары жымыңдайды» повестері ... ... бола ... ... ... Коринфскийдің, Х. Ортеге-и Гассеттің, М.
Ганди, Ш. ... ... ... ... ... ... ... талдау жасаған. Жазушы
күнделік иесінің жан дүниесі арқылы ... ... ... адамзат
баласының мәніне деген көзқарасын, дүниетанымын білдіреді де, өз ұстанымын
дәлелдеуге тырысады.
Үшіншіден, Төлен Әбдіков шығармашылық мұрасында өзіндік ... ... ... бір шатырдың астында қазақтың баласын да, шетелдің
баласын да көреміз. Ұлтын сүйген парасатты ... ... және ... ... үлгі ала ... жеке халықтың ғана емес, жалпы адам
баласының жан әлемін танытатын туындылар жазғаны ... ... ... ... ... ... ... өзгенің тірлік-тынысын суреттей
отырып, өзі өмір сүрген қоғамдағы қайшылықтарды астарлай жеткізді, саналыға
ой салды, қоғамдық құрылыс пен әлеуметтік ... ... ... де танытты.
Доктор Бейкердің тағдыры негізінде қазақ халқының сол кезеңдегі ахуалын
бейнеледі десек болады. Адам болмысының ... ... ... арқылы адамды сүюге үндеген үлкенді-кішілі шығармалары арқылы ... ... ... ... парасат дарытты. Талғамы биік ... жаңа ... ... алған сайын бұрын айтылмаған, бұрын жазылмаған
дүниелерді, ... өзі ... ой ... ... ... ... келді. Бұл тұрғыдан келгенде, Төлен Әбдіковтің шығармашылығы ... ... ... ... ... едәуір жүк артады,
толғандырып, терең ойға жетелейді.
Уақыт – адам үшін ең ... ... ... бірге ол нендей құбылыс
болса да төреші. Қаламгер Т. Әбдіковтің ешкімге ұқсамас өзіндей қолтаңбасы
да сонда, ... ... ... кеңістік етіп алса да, ұлттық болмыстан
қол үзбей қайта сол ... ... тән ... ... ... ... жұрт ... жағасын ұстайтын, мақтауға сөз таба
алмайтын кейбір атышулы елдердегі ұлттық ... ... ... ... паш ... талпынады. Мына бір пікірдің жазушы ... де ... бар ... ... ... Г. Белая былай деп
жазады: «В советской литературе 60-70-х годов ... ... типа ... ... ... высоко развитым чувством личности и столь ... ... к ... ... ... выстраданное собственое
жизнеощущение сплавлено в этом человеке с тысячелетним опытом народа, он
его как бы единичный ... ... [99, 7 ... ... ... ... ... 60-70 жылдарындағы Кеңес үкіметінің тоталитарлық саясатының
бәсеңдеуі, ғаламдық дағдарыстар мен ... ... орыс ... әсері қазақ әдебиетіне жаңа ... ... ... ... болды. Қазақ қаламгерлері адам баласының мәңгілік сұрақтарына
өз тұрғысынан жауап іздеді. ... ... ... ... ...... болмысының табиғатын әр ғылым өз саласы тұрғысынан ... ... ... ... ғалымдар мен сыншылардың арасында
прозалық шығармаларды лирикалық прозаның, психологиялық не ... ... деп ... ... ... роман», «лирикалық повесть»,
кей жағдай да тіпті «лирикалық проза» деп жалпылай атап ат қою бар. ... ... ... ... ... ... ... пәні – адам болғандықтан, оның сыртқы ... ... ... ... ... және басқа да
қасиеттерін бейнелеп ... сан ... ... бар. ... ... алға ... уақыт өзгерген сайын танылуы қиын жаратылыс – адам
турасында жаңа білімдер жинақталды, ... жаңа ... ... болды.
Оның ішінде негізгісі экзистенциализм болды.
Көркем шығарма табиғатын психологиялық тұрғыдан талдау, жалпы прозадағы
психологизм, ... ... ... ... ... ... ... «сана ағымы» (поток сознание) т.б. мәселелер де көптен сөз болып
жүр.
Қазақ прозасындағы жаңа ізденістерге, адам ... ... ... ... әсер ... ... бірі ... жағдай болатын. Осы кезеңдегі тоталитарлық жүйенің сәл босаңсуы,
шығармашылық еркіндіктің пайда болуына, дүниежүзілік ... ... ... ... ... жағдай жасады. Пәлсафа ғылымында
бұл ағынды экзистенциализм деп атайды. Бір адам бойындағы қайшылық – күллі
адамзат ... ... адам жан ... ... ... (раздвоение
личности) – қазақ әдебиетінде бұрыннан бар, адам психологиясын тереңнен
түсіндірудегі ерекше ... Бұл ... ... ... де ... Бұл – адам ... қос ... тартысқа түсіп, оның бірде-бірі,
бірде-екіншісі жеңіліске ұшырап отыратын психологиялық құбылыс.
ХХ ғасырда дүниеге келген экзистенциализм әдеби ағынымен сарындас
М. Әуезовтің, Ж. ... М. ... Ш. ... ... ... айта аламыз. Сөз тарқатпаз бұрын, осы ағынға
қысқаша тоқталайық.
Жоғарыда айтқандай, экзистенциализмнің ... ХІХ ... ... ... болған модернизмде жатыр. «Модернизм» деген терминнің өзі
француз ... ... ... заманғы, жаңа» деген ұғымды береді.
Модернизм авангардтық ... ... ... ортақ белгісін көрсетті.
Модернизм қалыптасқан дәстүрлі ... ... ... бой ... сай ... өнер жасаймыз, «болашақтың өнерін» ... ... өнер ... ... ... авангардизмнің синониміне
айналды. Кеңестік дәуір кезеңінде ... жат ... ... ... Себебі, модернизм социализм қағидаларына сәйкес келмейді деп
саналды.
Мәдениетте модернизм қалыптасқан жүйе ... ХХ ... ... ... ... Модернизм қаламгерлердің әлемдік
соғысқа, адамзат дамуындағы ... ... ... ... және ... ... өткенімен, олардан айырмашылығы
болды. Модернизмнің негізгі философиялық бастауы – Ф. Ницшенің,
А. Бергсонның, Э. ... ... З. ... К.Т. ... одан әрі М. ... экзистенциализмі болды.
Модернизмнің әдебиеттегі негізі – қоғамдағы ықпалды тенденциялар мен
тұлғаның рухани тәжірибесінің ... және ... тұру ... ... деген сенім-пікірден тұрады. Қоғамнан, өмірден, қоршаған
ортадан адамның күшпен алшақтануы, әрбір тұлғаның өмір ... ... ... ... өздерінің танымымен көре білуі.
Бұл бағыттың басты өкілдері – австриялық Кафка мен ирландық Джойс.
Модернизм ... ... ... көптеген дарындарды алып келді. Атап
айтсақ, Пруст, Сартр, Беккет, Ирнеско, Элиот, Жид, Вулф ... ... ... мен ... ... ... мистикалық
болғанмен де, ХХ ғасырдағы буржуазиялық қоғамның кейбір даму ерекшеліктерін
ашып берді. Модернизм үшін адам – өзі ... ... ... ... ол оның тағдырын қалыптастырады.
Адамның түпкі санасына, ... ... ... ... зор ... ... адамның ойлау жүйесіндегі ежелгі
субстраттардың ролін ашу, ... аяға ... және ... ... ... ... көркем зерттеу – бұл – бір жағынан
модернизмнің ... ... ... оның ... ... ... ... оның ішкі әлеміндегі модернистік техника.
Сонымен қатар олардың туындыларында мифтік жүйе ... тың ... ... емес, өткен, келер шақтар түйісіп ... ... өмір ... ... ... ... бірнеше сағаттарда
немесе бір күнде өтеді.
Бұл ... орыс ... де шет ... жоқ. Осы бір ... ... ... ... жанаса отырып, кей сәтінде оған сыни-бәсекелес
көзқарас ұстана отырып рухани өрлеу кезеңін ... ... Бұл ... соны ... бой ұруына айрықша әсер етті. Орыс
әдебиетінің осы ... ... ... ... Ф. ... Толстой, А.П. Чеховтарды атасақ болады.
Гүлзия Пірәлиева психологиялық шығарманың өзіне тән ерекшеліктерін
нақты көркем мәтіндерді талдау ... ... ... ... ... ... ... оқиға, кейіпкер, кезең, уақыт,
тақырып, идея т.б. ... ... ... шыға ... Ол ... ... ... ең бастысы – жеке адамның ішкі өмірі, өлім мен өмір
арасындағы ... адам ... ... ... ... ... кейіпкердің
күрделі тұлғаға айналуы көркемдік назарға алынады.
Үшіншіден, шығармада ... ... ... гөрі жеке ... ... ... ... қопарылыс, ішкі сезімдік құбылыстар
тереңдетіле талданады.
Төртіншіден, психологиялық прозаның ... ... ... ... сай жеке ... ... ... ой мен сезім қайшылықтарын, сөз бен
іс сәйкессіздіктерін тереңдеп талдап, көркемдік ... ... [39, ... ... ... ... ... шығармаларының басым
көпшілігінде («Оң қол» әңгімесі, «Ақиқат», «Тозақ оттары ... ... ... жеке ... ішкі ... өмір ... ішкі ... құбылыстар тереңдетіле көрсетілген. Яғни, Г.
Пірәлиева атап өткен ерекшеліктер қаламгердің шығармаларында да ... ... ... ... ... шығармада психологиялық талдау
жасалынбаса «Адамның ойына өң беріліп, көңіліне күй түсірілмейді».
Экзистенциализм (латынша «экзистенция» – «өмір ағыны») ... ... ... Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасты. Бұл
ағынның негізгі ... – М. ... К. ... Поль Сартр, Г. Марсель т.б. екендігін айтқан болатынбыз. Рухани ағым
ретінде өз бастауын М. ... және Ф.М. ... ... ... ... ... қалыптасқан философиялық
не әдеби ағым деп айта қою қиын. Расында да, «ол – әр ... ... ... ... ... мұрат пен сұраныстағы пәлсафалардың
жиынтығы» делінеді осы ағымның ерекшеліктері зерттелінген еңбектерде ...... ... ... және тек ... «бәрінің бәріне ашқан майданы» (Шопенгауэр) тұсында дүниеге
келетін ағым [101]. Оның ... ... ... ...
адамның онтологиялық жалғыздығы, әлемдік жалғыздығы, оның өзіне жат, бөтен
дүниеге аспаннан түскендей ... ...... ... [102]. ... ... адам үшін – физиологиялық, тәни
сезіне алатын, көзбен көріп, қолмен ұстайтындай екі ақиқат бар: оның ... нақ осы ... ... ағып бара ... ... өмір ағыны
(«экзистенциализм») да, ... – өлім [103, 14 ... ... ... ... ... М. Прусттың
«Жоғалған уақытты іздеу», Д. Джойстың «Дублиндықтар», ... ... ... ... деп айта ... ... қазақ әдебиетінде «экзистенциализм» адам өмірінің мәні,
оның тұлғалық болмысы жайлы Батыс философиясындағы ... ... ... ... ... өзіндік Менін тануы өмір мен өлімнің
мәні, еркіндіктің мағынасы, адамгершілік, рахымдылық, сұлулық, әділеттілік
пен ... ... ... ... ... ... орны ... философиялық мәселелердің шешімін табуға итермелейді. Өмір ... ... ... мәні ... Бұл ... дін, ғылым, философия
салалары да ... ... ... ... ... әдебиет, оның ішінде
проза беруі міндетті деп ... ... ... ... ... секілді
ағымдарға кері көзқарас қалыптасты. Ол ... ... ... ... ... ... ... сенімнің жоғалуы 20 ғасырдың күрделі өзгерістеріне буржуазиялық
идеологияның төтеп бере алмай дағдарысқа ұшырауы ... ... ... ... Сондықтан экзистенциализм дүниеге пессимистік сипаттағы көзқарас
түрінде пайда болып қалыптасады. Экзистенциализмнің пікірінше, рациональды
ойлаудың ... ... ... мен ... ... қою
принципіне сүйеніп, бүкіл дүниені, тіпті адамның өзін тек зерттеу ... ғана ... ... ... ... ... болмыс және жеке,
барлық құбылыстар кейіпсіз, ұсқынсыз жалпылау сипатында ғана ... 181 б.]. Бұл ... ... ... ... ... болып табылады.
Бұл әдеби ағымның негізінде философиялық жатсыну мәселесі жатты. Мұнда
жеке адамның әлеуметтік өмірден оқшаулануы, адамның жалғыздығы, өз ... ... ... сары ... ... күйреуік сезімдерге бой
алдыруы секілді сезім күйлері мен көркем бейнелер ... ... ... ... шығармалар туындап, оны жеңу, адамгершілік
құндылықтарды адам тіршілігінің баянсыздығы ... ... ... ... Адамгершілік құндылықтарға бет бұру бұл бағыттың ... ... ... ... ... ғалымдарымыз, жалпы,
экзистенциализм бағытының негізгі тенденцияларын саралай келе, ... ... ... да ... білімнің көзі адам тұлғасының нақты
болмысын талдаудан басталады. Адам болмысы – жалғыз шынайы ақиқат.
Екіншіден, адам өзінің ... ... ... ... ғана өз
табиғатына үңіледі. Яғни, өмір сүру − өзіңді-өзің қалыптастыру, ... ... ... да бір ортақ мақсаттар мен идеологиядан, жалпылық
мүдделестіктен ауылы алшақ ... ... ... ғана осы ... ... ... құтқарады.
Төртіншіден, адам өзінің күнделікті өмірінде өзін экзистенция ретінде,
яғни нақты қайталанбайтын тұлға екенін сезіне бермейді. Ол үшін ...... ... келу ... Тек сонда ғана адам өзінің шын
бостандығын сезіне алады. Сонда ғана ол ... ... ... ... адам мен ... ... сәйкессіздігін түсіне
алады. Бұл – экзистенциалистердің негізгі тұжырымдарының бірі.
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармашылығының, жазушылық шеберлігіне тән
қасиеттердің бірі – ... ... ... өмірдің баянсыздығын,
өткіншілігін, жалған қызықтарының таусылымпаздығын ұғыну. ... ... ... ... жан-жақты жауап беруге тырысқан жазушы ... сан қилы ... ... ... мен ішкі ... арқылы шебер суреттеп берген.
Адам болмысы дегенде оның табиғаттан шығу тегі, қоғамдық өмірі ... даму ... ... ... еске ... Бұл мәселелер өмірдің өзі
тәрізді әрі көне, әрі жаңа. Ұрпақтар ... ... ал ... ... қоғамдық өмірдің мән-мағынасын өз ұғымымен болашаққа жеткізеді. ... ... ... ... да, ... сұрақтарға жауап беруге
тырысады: адам ... не? Оның ... ... және ... ... Адам не істей алады? Ол не істеуі керек? Не үшін ... ... да ... ... ... ... ... соны өз
қоғамының қарым-қатынастарының бір бөлшегі бола жүріп анықтауға тырысады.
Яғни, жеке тағдыр иелерінің жан әлеміне, мақсат-тілегіне ене ... ... ... оның даму ... сырына тұтастай баға беруге
талпыныс жасайды.
Экзистенциализмнің белді өкілдерінің бірі, тіпті оның ... ... Жан Поль ... ... ... ... – бос» («Бытие – ничто») деген
еңбегінде өмір (Дүние) мен оның ... (бос) ... ... ... ... ... Оның ойынша, «дүние» адамға тек
қасірет үрей, қорқыныш алып келеді де, ал оның ... ... жету ... ... ... болып шығады. Адамның осындай, көңілге ... ... бір ... екінші «идеяға» көшіп, қаңғалақтап, еш нәрсеге мәңгі
көңілі толмай жүруі – Сартр үшін бірден-бір әулетті ... ... 70-80 ... ... ... ... ... басқа сорап, тың сүрлеуге түскендіктерінің белгілері,
модернизм сынды басқаша өріске бет алғандықтары олардың ... ... әлем және адам ... ... экспрессионистік ағымдар қағидаларын ұстануынан да
көрінеді. Абсурдтық идеяны айғақтауда ... ойын ... ... ... ... әлем мен адам ... ... бөлшектенуі, адамның қос жарылуы, реалистік дүние
мен ирреалистік танымды ... ... Т. ... ... ... ... ... Әбдіковтің «Оң қол»
әңгімесі, «Ақиқат», «Тозақ оттары жымыңдайды», «Парасат ... ... ... ... екі ... түсуі «ішкі адам» мен ... ... ... ... ... болмыстары сана
астарларындағы ... мен ... ... ... ... ... басым көпшілігі, «Оң қолдағы» Алма, «Тозақ
оттары жымыңдайдыдағы» ... ... ... Роберт, «Парасат
майданындағы» күнделік иесі бәрі-бәрі – ... пен ... ... ... ... рухани күйзеліске, дағдарысқа ұшыраған жандар
Олар – өмірде ... ... ... ... ... Әбдіковтің шығармаларында «ішкі тұлғаның екіге жарылу» концепциясы
айқын көрінеді. Ол – адамның ... күй ... ... ішкі дүниесіндегі
мүлгіп жатқан сезімін, күштердің бас көтеруін суреттеген ... «Оң қол» ... Алма – ... ... ... жарылу» ауруына
душар болған жан. Оның оң қолын Алма терең ұйқыға кеткенде ... ... ... ... ... өлтіреді.
Әңгімедегі оң қол – ішкі қайшылықтың материалдық көрінісі. Егер ... ... ... ... ... даму ... ... бұл әңгімедегі
солардың материалды көрінісі – Оң қол реалды шындық ретінде көрініс тапқан.
Сондықтан ба, оң ... ... ... жолы – ... ... тұлғасының
екіге жарылуына» дейінгі жай-күйі көмескі тартып қалады. Адам жанының
қайсыбір ... ... һәм ... ... ... ... екіұдай күй кешуге келетін жолы аршылмай, ашылмай ... ... ... ... Алма ... адам жанының беймәлім
сырларының ашылған тұсы... «Рас, үлкен бақытсыздық... ... өз ... жау ... ... үлкен бақытсыз... Бірақ адамның өзіне-өзі
жаулығы соншалық сирек оқиға ма? Сот ... ... ... ... ... ... ... де өздері кінәлі. Кісі өлтіруден бастап,
ұрлық істеу, ақша жеу, арақ ішіп ... ... ... әйел ... ... содан кейін түрмеге түсіп, өмірін қор қылу өзіне-өзі жаулық,
емей, ... ... ... Ресей емес, ең алдымен, Наполеонның өзі
емес пе? Адам ... ... ... оң ... несі ... ... Алма өз ... әзәзілдің (оң қолдың) темір құрсауына шыдай
алмай жантәсілім береді. Өйткені, оң қол – ... ... ... ... ... ... ... реалды күшке айналады. «Жоқ! – деп баж
ете қалды Алма. – Жоқ, жоқ. Менікі ... Жоқ, ... «Оң қол» ... ...... майданы» повесі.
«Парасат майданы» повесіндегі күнделік иесіне «Әлемдік ... тән. Ол ... ... ... үшін өз-өзімен
күнделік арқылы күреседі. Жүйкесі әбден шаршаған, ... ... ... Т. ... ... замандастарынан, қаламдастарынан ерекшелігі
психологиялық-философиялық ... ... ... ... ... сипаттардың ұшырасуы. ... ... ... ... ... «Фауст», Достоевскийдің «Қылмыс пен жаза» т.б.
шығармаларында кездеседі.
Өткен тарихымызға үңілсек, ХХ ғасырдың ... ... ... философиялық ағымдағы шығармалар дүниеге келді. Бұл жоғарыда
айтылып кеткен жайт, яғни ... пен орыс ... мен ... ... мен өзгерістерінен қазақ халқы да хабарсыз қалған жоқ. Әрине,
қазақ әдебиетіндегі жағдай басқаша ... ... Осы ... ... мен ... ... алуан түрлі даму үстінде болды. ХІХ
ғасырда ... ірі ... ағым ... ... ... ХХ ғасыр
әдебиетінде реализм мен модернизмді қатар ... ... ... ... ... бет ... 1950-1960 жылдарға дейін созылған мәдени
кезеңде реализм бағытында жазылған шығармалардың өзінде модернизм нышандары
кездеседі. Осы кездегі ... өз ... ... ой, тың ... ... Өнер адамдары болып жатқан реалистік шындықтан қашып,
тазалық, әдемілік, шынайылық іздеп ішкі ... ... Ішкі ... ... ... модернистік бағытты ұстанды. Сол кезеңдегі
әлеуметтік-саяси құрсаудан құтылып, еркіндікті аңсады.
ХХ ... 70-80 ... ... ... экзистенциализмдік
ағымдағы шығармалар жоқ емес. Осы кезеңдегі қазақ әдебиетінде модернистік
үрдістердің өркендеуі ... ... ... мен нарықтық
демократиялық қоғамның құрыла бастауына байланысты ірі әлеуметтік-саяси
және ... ... ... ... болды. Әдебиеттегі
кеңестік реализм мен қалыпты эстетика режим тарапынан қолдау көрсетіліп
отырғанымен, одан ... ... ... бас ... Социалистік
реализмнің дағдарысы және қазақ жазушылары санасындағы терең өзгерістер,
әлемдік әдебиеттің ықпалы, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... көрінді. Сонымен бір мезгілде
қазақ әдебиеті рухының өрлеуі ... ... ... өз ... ... ... ден қоя бастады; образ ... ... орны ... ... туынды жүйесіндегі драматизм
күшейді; әдеби тенденция ретіндегі лирикалық прозаның соны ізденістері
жетерлік үлгілері ... ... ... ... ... ... алды және т.б.
Қазақ прозасында 70-80 жылдары жаңа сипатты ... ... тағы бір ... ...... мен оның ... – жеке адамның
арасындағы қатынастар тереңірек талданды. Жалпы, қоғам деген категорияның
өзін алып ... ... ... адам деп ... ... ... мен адам проблемасы – қашан да қаламгердің ... мен ... ... ... рухани өзегі.
Зерттеуші Ж. Молдабеков: «Проблемалық ізденістердің ... ... және ... ... прозасына
белгілі мөлшерде қатысы бар екені анықталып отыр. Бұлай деп ... та, ... та ... бар» [105 , 14 б.], – деп ... ХХ ... ... болғанын, өз идеялық бастауын ... ... ... ... ой ... бұл бағытты Марсель,
Ясперс, Бердяев, Шестов, Бубер, Сартр, Камю, Бовуар, ... ... ... ... Кеңес дәуірінде мұндай бағытты тек
буржуазиялық ... ... ... ... ... келген теріс көзқарастар бағыты деген ... ... да ... ... ... ... ... көрінісі» деген еңбек жазған поляк ... Ежи ... ... ретіндегі қазіргі экзистенциализмнің әлеуметтік
және тарихи негіздерін, оны ерекшелейтін идеялар мен сарындарды ... ... ... кең ауқымдағы пессимистік және нигилистік
ағымдарымен кезігеміз. Бұл – адам ақыл-ойының қалыптасқан ... ... ... құрамдас бөлігі», – дейді [106, 15 б.]. Бірақ ... ... адам үшін ... экзистенциализмнің түрлі өкілдерін
біріктіреді» [106, 5 б.] ... ой ... бұл ... ... ... рөлін мойындағаны еді.
Бұл кезеңдегі әдебиетте өмір сүріп отырған әлеуметтік дүниенің
философиялығы ... ... оның ... ... ... ... ... Ә. Кекілбаев, О. Бөкейдің, Д. Исабеков, Ә. Тарази, М. Мағауин,
Ә. Нұрпейісов, А. ... т.б. және ... ... ... кейінгі ХХ ғасырдың 90-шы жылдарындағы прозасында жалғасын
тапты. Әрі аталған кезеңдегі шығармаларда бұл ағымның одан әрі ... ... ... ... ... ... Төлен Әбдіковтің ерекшелігі
шетел тақырыбын негізге ала отырып, ұлттың белгілі бір кезеңдегі ... ... ... ... ... азаматтарының басындағы
психологиялық жай-күйін шебер де әсерлі бере білуінде.
Әлеуметтік психологиялық талдаудың үш түрлі ... ашып ... ... ... ... сөз ... ... белгісі, ажырамас
қасиеті, көркемдік кепілі есебінде көрінеді», – деп, мәселенің ең түйінді
тұсын жіті пайымдайды.
Біз «романтикалық ... ... ... ... ... не ... шындық», «психологиялық реализм»
сияқты тіркестерді ғылыми еңбектерден көп кездестіреміз. Демек психологизм
көп ... ... ... мен ... ... әрі ... ... тікелей тәуелді. Ғалымдардың пікірінше психологизм белгілі
бір ... ... ... ... Оның ... қағидалары мен
амалдары бар. Нақты бір дәуірде басым сипат танытқандықтан, оны тенденция,
яки әдеттегі терминологиялық ... ... ... деп ... ...... ... орталық мәселесі, басты
нысанасы болды. Адам дегеніміз кім, оның ... ... ... адам еркіндігі дегеніміз не, адам ... ... ... ... болашағы не күйде, өмірдің мәні неде? – ... осы ... ... өз ... ... ... ... идеялар Д. Исабековтің «Тіршілік», ... О. ... ... «Өз ... ... «Жетім бота», Т. Әбдіковтің «Оң ... ... ... оттары жымыңдайды», «Ақиқат», «Парасат майданы»,
Ә. Кекілбаевтың «Шыңырау», «Аңыздың ақыры», Ә. Таразидің «Тасжарған» ... ... ... ... ... жазушылардың шығармаларында
мәңгілік тақырып жақсылық пен жамандық, өмір мен өлім, кейіпкердің рухани
жан дүниесіндегі сан ... ... мен ... ... зұлымдыққа
қарсы адамгершілік пен ізгілікті дәріптейтін, сондай-ақ сезім тазалығын,
адам бойындағы асыл қасиеттерді өздерінің іс-әрекеттері ... ... ... Соған көбірек назар аударды.
Тылсым әлемнің сырын ұғыну барысында әрдайым ... ... ... ... бір қоғамдық-жеке тұлғалық қасиеттер тұлғаның ішкі ... ... ... құбылыстар ықпалымен қалыптасады.
Г. Гегельдің түсіндіруі бойынша: «ішкі сезімдер... екі санада болады:
Бірінші, қандай да бір ... ... ... ... ... жалқылығыма қатыстылар, бұған, мысалы, ашу, кек, ... ... ... ... жатады.
Екінші, қайсы бір өзімдегілерге және өзім арқылы жалпыға – заңға, ұждан-
салтқа, дінге, әсемдік пен ақиқатқа қатысушылар» [108, 118 б.]. Біз ... ... ... ... тамырлас өрбитін терең әлеуметтік-
идеологиялық, философиялық, эстетикалық сыры тұжырымдалған.
Төлен Әбдіковтің «Парасат майданы» повесіндегі мына ... ... ... ... өз ... ... күнделігіңізбен танысқан кезімді өмірімдегі ең
үлкен оқиғаның бірі деп білемін. ... ... бұл ... ... ... ... ... Бәлкім, оны құлатпай тұрған сіз ... ... ... егер ... жалғыз қалмаған болсаңыз...
– Сәбилік періште күйін сақтап қалған ешкім жоқ. Шайтанға жанын сатқан
Фауст секілді ... ... ... арын ... ... ... Рас, ... бір кездегі кіршіксіз сәби көңіл шырылдап,
бой көрсетеді. Оны тіпті сағынатын кездеріміз бар. ... оған бұл ... жоқ ... ... отырып мойындауға тура келеді» [49, 59-60 бб.].
Өкінішке орай, бұл өмірдің ащы шындығы екенін бәріміз де ... ... ... ... қос ... жаңа қырынан, жаңа
бетінен көрсетеді. Осынау құбылыстың сырын адамзат баласының жан ... ... ... ... жазушының «Ақиқат», «Оң қол» ... ... ... ... ... ... деңгейіне
(кондициясына) жеткен жері – «Парасат майданы» ... Осы ... ... жан ... ... жарылу құбылысы арқылы бейнелей отырып,
мәдениетті іздеп ... ... ... ... ... ... көрсетіп
берді. Кесапат ойлы бейтаныс құрбы мен күнделік иесінің арасындағы мәңгі
майдан болады.
Адамдар ... ... ... ... ... қыл аяғы ... ... да жоқ шығарманың оқылымын
қамтамасыз ету оңай емес. Төлен Әбдіковтің композиция ... ... ... осы ... ... Шығарманың шырғалаң оқиғалы
туындыдан кем түспейтін шытырман ойлы желісіне ... адам ... ... ... құрылған. Күнделік иесі жасырын тығып ұстайтын
дәптеріне кімнің оқып пікір ... ... ... оқырман да сюжет
жүйесінен көз алмай қадалады. Шығарма кейіпкері ... ... ... ... ... ... асығады, аң-таң қалпында тіл безенісі, ой тастасы бірінен-
бірі өтетін қос парасаткердің «майданы» немен бітер екен деп ... ... Тек ... ... ғана ... ... күнделік иесі екенін
біледі. Дәрігер жүйкесі ауырған күнделік иесіне: «Мен адам ... ... ... отырған жоқпын. Сізбен бір айға жуық хат жазысқан
бейтаныс адам ешқайдан келген жоқ, ол ... ... ... ... ... соғады. Шығарма композициясының тұтастығы сондай, бір жерінен
мін таба алмайсың.
Т. Әбдіковтің ... ... ... тағы бір ерекшелік –
тартыстың адам мен бірнеше адамдардың өзара тартысына ... ... ... жапа ... жеке бір ... ... дамуы. Шығармада
Күнделік иесі мен оның екінші жартысы Бейтаныс ... ... ... ... ... ... Бейтаныс құрбының пайымдауынша, жақсылық пен жамандық
бір-біріне қанша кереғар ... ... ... сабақтас,
бірінсіз-бірі өмір сүре алмайтын егіз ... ... ...... да ... ... ... емін-еркін егілуге де, ішкі құпия ... ерік ... ... да, ... да ... бар ... Әрі ол адамның
(кейіпкердің) ішкі табиғатынан, болмыс-бітімінен сыр бере, оның характерін
ашуға да өзіндік үлес қоса алатын ... ... ... адам ... ғана ішкі ой ... бой ... Ішкі ... ішкі ой
қақтығыстарының жүзеге асатын кезі де осы сәт» [1, 25 б.], – ... ... ... ... ... ... ішінде мінезі бөлек,
дүниеге көзқарасы бөлек екінші тұлғаның пайда ... деп ... деп ... ... термин. Оның қазақша баламасы:
қос полярлық, кереғар сезім күйі (ізгілік пен ... ... ... сүю мен жек көру т.б.). Жан ... керіғар сезімдері повесте
«психикадағы патология» деп ... ... ... ... басқаның бәрін иттің етінен жек көретін өлермен өзімшілдік, жексұрын
мақтаншақтық, жаны ашымас қатыгездік, мейірімсіздік, іштарлық – ... пе?» [49, 17 б.], – деп ... ... иесі ... ... кейіпкерінің рухани әлемін суреттеуді контраст тәсіліне
негіздеген. ... ... ... деп атайды. Мінездері әр алуан, бір-біріне кереғар
адамның психологиясын бір ... ... ... екі түрлі рухани әлемнің
қақтығысын бейнелеу авторға өмір ... ... ... ... ... ... ... психологиялық арнайы көркемдік бейнелеу құралдарының
шеберлікпен қолдану арқылы бейнеленеді. Сөз өнерінің көркемдік заңдылығы
барлық жанрлық түрлерге ... ... ... Байтұрсынов: «...сөзден
құрастырып қисынын келтіріп, жақсылап бір нәрсе шығару үшін сөз ... ... білу ... (Әдебиет танытқыш). Негізі, «жазушылық
шеберліктің критерийлері көп: көркем тіл, ... оның даму ... ... ... ... тазалық, композициялық және сюжеттік тартымдылық
т.б.» [109, 66 б.].
Кезінде Л. Гинзбург көркем шығармадағы психологияның табиғатын танытар
көркемдік ... ... ... ... ... ... ... өз толғаныстары, кейіпкердің өз-өзін талдауы – ішкі монолог, ішкі
сөз, ой ... және ... ... ... ... – ым мен ... ... көріністері, көркемдік детальдар, кейіпкер маңайындағы заттық әлем,
психологиялық орта тағы да басқалары.
Қазақ әдебиетінде ... ... ... Оралхан Бөкейдің
шығармашылығында айқын көрінеді. Оның «Қар ... ... ... ... өсіп, мектепті бітірген үш жігіт алғаш бірін бірі жақсы білетіндей
көрінеді. Бөлімше меңгерушісі ... ... ... ... ... әуелі
Нұржанға: «Ауданның маңдайалды механизаторысың. Жаныңа сенімді екі ... ... ал!» ... ... ... Нұржан: «–Біріншіден, көмекшілікке
Аманжанды аламын. Ол – өте сенімді де ... ... ... екінші
көмекшілікке – Бақытжан шыдас берер. Терісі қалың, толық жігіт, ... жылу ... ... [82, 283 б.], – деп ... ... Арманшыл жас
жігіттер ауылдан желпіңкіреп шыққанымен, бірте-бірте бәрі басылды.
Сақылдаған сары аяз ... келе ... ... ... ... ... өлімсірей жанған жарық кәдімгідей үміт, тілек болады.
Бұл Қоңқайдың үйі болып шығады. Міне, осы жауыз ... ... ... ... ... ... көрініс бере бастайды.
Нұржан не нәрсеге болсын, ... ... ... ... ... ... Бақытжан кезенген мылтықтан ... есі ... ... ... бейнесі арқылы повестің идеясын аша түскісі ... осал ... ... ... да сезеді. Ақыры ол жігіттерді ... ... ... ... ... ... Бір қиындықтан құтылғандай
болған оларды алдарында одан да қатты ... қар ... ... тұр еді. ... ... Нағыз өмір үшін күрес басталады. ... ... Не ... білмей, Нұржан мен Аманжан жанталасып жүргенде,
Бақытжан тағы да ... ... ... ... маужырап ұйқы
басып келеді. Айнала мылқау үнсіздік.
«Үнсіздік басты. Алыстан... тым-алыстан шыңшындаған бір ... ... Сол ... үнді ... ... ... Қар қызының әнін Нұржандай сезімтал жігіт қана ести алар еді. Ол ән
тазалық, адалдықтан ... ... ... ... толғанды. Жер
бетіндегі қыбырлап өмір сүріп жүрген қарапайымдылығын ... ... ... қалды. Нұржанның бұл ойлары өмірге, адамға деген көзқарас,
пиғылын, парасатты ой-өресін байқатса керек. Өмірге жаңа ... ... ... ұзақ түнінде үсікке ұрындырмай, жүректерін жылытпалаған
жастыққа тән әсершіл көңілдерінің тәтті естелік-елесі еді. Жан дүниелерінің
кіршіксіз тазалық, мөлдірлігін ... ақ ...... құштарлық –
Қар қызы еді бұларды оятқан.
Асқар Сүлейменовтің шығармашылығында да ... ішкі ой мен ... ... ... ... ... ... ден қойып,
адамтанудағы өзіне тән тосын зерттеулерін жүргізген.
А. Сүлейменов – ... ... ... ... адам ... көп ... қойған суреткер. Адам тағдыры шешілер, оның ішкі
дүниесі, кісілік келбеті танылар ... ... адам өзін ... ... ... ... ... тосыннан туған іс-әрекет үстінде адам өзін-
өзі әшкерелеп ... ма? [110, 348 ... ... ... ... күретамыры етіп психологиялық
талдау тәсілін алады да, осы орайда сөз жарыстырады, ой ... ... ... ... ... етіп жілікке шағып оқырмандарына
түсіндіріп жатпайды. Оған ... ... ала ... ... ... пен ... Сержан Жортановтың диалогынан құрылған. Повестің өн
бойы екі ... ... ішкі ... екі ... мен сана ... қимыл-қозғалыс, іс-әрекет арқылы кейіпкердің ішкі жан дүниесіне,
сол сәттердегі психологиялық жағдайына тереңдеп енуге тырысқан автор ... ... ... жаңа қолжазбасын оқып, ... ... ... күйзелгенін автор былай береді: «Жалғыз ауыз жылы сөз
осыншалық қиынға ... деп ... ... емес. Үлкен кезіксе ныспысының тең
жарымын кесіп тастап «екені» қосып, ... ... ... ... ... «оқыдым» деп, сонсоң, акробат бармағын қақшитып ап ... еді. ... бұл ... ... ойындай қарайды, кейде шыны сол,
кейде ... ... ... ... [110, 68 ... кейіпкердің бір бөлмеде отырып, бір-біріне тіл ... ... ... орын ... ауыр ... ... мен сана күресі
суреттеледі.
Экзистенциялық мәселелерді, рухани құндылықтарды шешу барысында оның
кейіпкерлері азапты да ... ... ... ... ... Айталық, Бектұровтың «Неге жаздың?» деген жалғыз ауыз
сауалы Сержанның бүкіл өмірін, шығармашылық ғұмырнамасын ... ... алып ... ... өз ... тағдырын өзінше танып,
зерттеуге, ... ... етіп ... ... А. ... ... белгілерін, қимыл көріністерін талдау арқылы ... ... жан ... ... ене ... ... ... ішкі өмірінің
бір шекаралық шағын алады да сол ... ой ... ең ... ... ... ауыр жағдайдағы сыртқы психологиялық факторларға жан-жақты
бақылау-талдау жүргізеді.
Төлен Әбдіковтің «Парасат майданы», «Тозақ оттары жымыңдайды», «Ақиқат»
повестеріндегі кейіпкерлері де ... ... ... ... ... оқырмандар арасында психология не үшін керек деген заңды сұрақ
тууы мүмкін. Бұл сұраққа жауап беру үшін ... ... ... ... Жазушы үшін кейіпкердің ішкі толғанысын суреттеу мақсат па, жоқ ... ... да ... бар ма?
Расында да психологиялық процесс әдебиеттің емес, психология ғылымының
зерттейтін мәселесі. Әдебиет психиканың заңдылықтарын емес, оның әлеуметтік
тамырларын зерттейді, ... ... ... ішкі ... ... ғана
мақсат емес, әдебиет үшін адамның характерін ашып, образын айқындау,
әлеуметтік ... ... ... ішкі жан дүниесін сипаттау тереңдігі жазушының қабілетіне
байланысты. Чернышевский былай ... ... адам ... ... ... бұл ... ... жазушыға адамның ішкі ойына үңіле біліп,
дәл сипаттауға ғана мүмкіндік беріп қойған жоқ, сонымен ... адам ... ... ... ... [111, 856 ... шығармада психологизм элементтерінің болу-болмауы ең ... ... оның ... ... ... айтқанда,
психологияның пайда болуының негізгі себептерінің бірі, ол: шығарманың
тақырыбы, кейіпкердің мінез-құлқы, жазушының ... ... ... 1990-шы жылдардан бастап енген рухани және ... ... ... ... болуы, сауда-саттық тағы да ... ел ... ... ... мен ... ... себеп болды.
Қоғамдық тұрмыстың тез арада құбылуы, қалыптасқан ұжымдық сана ... ... ... ... ... ... ... ұмтылғанын «өзімшіл»
сананың күшеюіне ықпал етті. Нәтижесінде мың ... ... ... ... ұлт ... ... сызат түсіріп, көркем әдебиетте қырық
құбылған индивид характердің тууына себепкер ... ... ... ... ... арқауы ғана емес, өмірді танудың өзгеше тәсілі де: ... тірі ... ... ... ... ойланудан көбіне суреткердің
сол адамдар өмір сүрген қоғам туралы көзқарасы қалыптасады» [11, 78 б.].
Жалпы әлем ... ... ... ... ... ... адамның ішкі әлемі тарқап, біршама қиындай түсті және ... ... ... етуі ... ... ... енді діни,
мифологиялық, рәсімдік және салттық, ... ... ... байланыстағы дәстүрлі этностың рухани құндылықтары қызықтыра
бастады. Бір мезетте Батыстың ... және ... ... ... дәуірі басталды. Интернет және оның барлық инфрақұрылымдары пайда
болды. Осындай қиын ... ... ... ... ... түрлі
тартыстар мен қарама-қайшылықтар да туғызып, ол тек ... ... ... және ... ... әсер ... жеке адам ... да әсер етіп, ХХ ғасыр
аяғындағы ... ... ... ... әдебиеттің мақсаты қоғам мен
адам, бұқара мен жеке адам ... ... ... ... бейнелеу болса, кейіпкердің жалаң іс-әрекетін олардың
жан әлеміндегі жетекші ... мән ... ... ...... ... мүлде жат нәрсе.
Жоғарыда біз атап өткен Төлен Әбдіковтің «Оң қол» ... ... ... ... ... ... «Жетім бота», «Қар ...... ... ... ағымындағы шығармалар.
Т. Әбдіковтің «Парасат майданы» повесінде шытырман ... ... ... ... ... ... ... өз бойындағы екінші зұлым жағымен
күнделік арқылы айтысуы ... ... ... ... ... ... адамның жалғыздыққа душар болуы, қоғамнан жатсынуы ... ... ... ... адам ... жан-жақты қарастыруда
қазақ қаламгерлері, экзистенциалистердің күрделі концепцияларының бірі –
жатсынуға ерекше көңіл бөлгенін жоғарыда ... ... ... ... оның ... ... жатсыну мәселесі кейінгі жылдардағы қазақ
прозасында көрініс табады. Алайда, жатсыну ... ... ... өз ... ... жоқ.
Жалғыздық қасіреті, адам болмысындағы жатсыну – әлемдегі жазушылар мен
ғалымдардың ... ... ... аударып келе жатқан ауқымды
философиялық категория. Кеңес дәуірі кезеңінде ... ... ... ... Кеңестік жүйедегі жеке адамның еркі мен ... ... ... ... жатсынуды тереңдетіп жіберді.
Ж. Жарылғапов өзінің зерттеу еңбегінде жатсынуды Д. Исабеков,
Ә. Кекілбаев, О. Бөкей, Ә. Тарази шығармашылықтары негізінде үшке ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе Д. Исабековтің «Сүйекші»,
«Тіршілік», Ә. Кекілбаевтің «Күй», «Шыңырау» повестерінде айрықша көрініс
табады. Жазушылар ... ... ... ... ... сол ... құрбандығына айналған кейіпкерлерді сомдайды.
2. Адамның өз-өзінен жатсыну мәселесі (самоотчуждение). «Тіршілік»,
«Қарғын» (Д. Исабеков), «Аңыздың ақыры» (Ә. ... «Өз ... ... ... ... осы ... тереңірек қамтылады. Мұнда адам
болмысының рухани дағдарысы жеке ... ішкі ... және ... сүру кеңістігінің трагедиясынан ізделінеді.
3. Адамның қоғамнан жатсынуы. О. ... «Қар ... ... сияқты шығармаларында, Ә. ... ... ... ... ... ... ... жатсынуын да, қоғамнан
жатсынуын да ... ... ... пен жеке ... ... сөз етіледі [112]
Ал жатсыну мәселесін ф.ғ.к. Н.Қ. Смағұлова өзінің ... ... ... ... Адамның өз-өзінен жатсыну мәселесі (самоотчуждения) Бұған
Т. Әбдіковтің «Оң қол» ... ... ... ... жатады;
2. Адамның қоғамнан жатсынуын Т. Әбдіковтің «Ақиқат» повесі, Оралхан
Бөкейдің «Жетім бота» повесі ... [113, 22 ... ... әдебиет өзінің негізгі нысанасы – адамды, оның қайшылыққа
толы жан-дүниесін шынайы көрсетілуге барынша күш ... ... ... ... ... ... сіңіре отырып, тың ізденістерге
баруда. Бұған басты себеп қоғамның ... ... ... деуге толық
негіз бар.
Жалпы ХХ ғасырдың 70-80 жылдардағы қазақ прозасы да өмірдің көлеңкелі,
сұрқай жақтарын баса ... ... ... ... пен кейіпкер
қатынасында трагедиялық пафос басым.
Образ сомдауда, характер жасауда, идея ... ... ... ... мәселеге айналуының тағы бір себебі – қаламгерлердің
өздері ... ... ... ... ... даму үрдісінен, адамның
биік рухани кемелдігі мен шексіз еркіндігін жиі ұштастыра бермегендіктен.
Олардың жатсынуға ... бір ... бой ... жан ... шипа ... өз ... идеалдарымен табысуға
талпынатынынан.
Қорыта айтқанда, ұлтын сүйген парасатты қаламгер ... ... ... ... әдебиет жауһарларынан үлгі ала отырып, жеке халықтың ғана ... адам ... жан ... ... ... жазғаны бізге аян.
Идеология өнерге билік жүргізген кезеңнің ... ... ... ... өзі өмір ... қоғамдағы қайшылықтарды астарлай жеткізді,
саналыға ой салды, қоғамдық құрылыс пен әлеуметтік ахуалға қарсы пікірін де
танытты. Доктор Бейкердің ... ... ... ... сол кезеңдегі
ахуалын бейнеледі десек болады. Адам болмысының құпияларына көркемдікпен
бойлауға, сол арқылы адамды ... ... ... шығармалары арқылы
ұлттық прозамызға сардар мінезді салиқалы парасат дарытты.
2.3 Жазушының стильдік және тілдік ізденістері
Т. Әбдіков ... ... ... ... талдау,
кейіпкер психологиясын ашу, сөз саптау, сюжет құрау, бір сөзбен жазушылық
стилі қандай? Өзге әріптестерінен ... не ... ... ... бар ... ... тоқталмақпыз.
Әдебиеттану ғылымындағы стиль – аса кең мағынадағы ұғым. Сонау ХІХ
ғасырдағы А. Потебня, А. Веселовскийлерден ... ... ... ХХ ... ... ... П. Сакулин, А. Белецкий,
В. Жирмунский, В. Гофман, М. Рыбникова ... ... 50-ші ... ... келген В. Виноградов, Д. Лихачев, М. Бахтин,
А. Чичерин, В. Днепров, М. Храпченко, Г. Поспелов, А. ... Р. ... ... А. ... ... бұл ... ... бола алады.
Орыс әдебиетінде ұзақ жылғы ізденістерді қорытындылап, тұжырымдаған іргелі
еңбектер де ... ... ...... ... талантын дәлелдейтін үлкен көрсеткіштің
бірі. Сонымен бірге стильдің оқырманмен байланысты жағы да бар. ... жоқ ақын мен ... ... ... бере алмайды, өзінің оқырманын да
жаулай алмайды.
Стиль деген термин ескі ... бері ... ... Стиль грекше –
stylos. Дәлірек айтсақ, балауызбен сырлаған тақтаға сөз жазу ... ағаш ... Ескі ... ... ... ... ... соған сөз жазу көп елдерде болған. Жазатын құралы –
stylos. Ол сурет өнеріне де ... ... ... қыл ... ... Ол да stylos деп аталған. Стиль кейінірек, грек тілінде
таза, әдемі сөйлеу ұғымына ие ... ... көп ... ол ... құнды пікірлер айтқан академик В.В. Виноградов өзінің «Проблемы
авторства и теория стилей» атты еңбегінде стильдің көп ... ... Тіл, ...... ... ... не ... да өмір саласында әр
түрлі ұғым, әр түрлі қолданылатындығын мысалдар келтіріп өзінше дәлелдейді.
Стиль ... ... үш ... ... қолданылып жүр. Жеке шығарманың
стилі, жазушы стилі, ортақ стиль ... ... ... ... стильдің
жазушы стилі деген мағынада пайдаланғаны ... ... және ... қолданыстары жалпының жекеге, жекекнің жалпыға ... деп ... ... ... ... ... ... сипаты, ерекшеліктері жайлы
зерттеулердің түп-төркініне үңілсек, ... ... ... ... ... ... ерте грек мәдениетіне барып тірелетінін ... қиын ... ... ... ... ... зерттеу объектісіне арқау болып келе
жатқан стиль ұғымы өзінің ... ғана ... ... ... ... ... да әр ... әр заманда әр қырынан алып зерттеп,
үнемі өсу үстінде, даму, кемелдену үстінде ... келе ... ... ... Өмірдің бірқалыпта тұрмайтындығы сияқты зерттеу ... ... ... ... жаңа ой, тың ... жасауға бейім тұратыны
белгілі.
Бұл арада төселген шеберлік пен жазушылық стильдік ерекшелігіне
М. Әуезов талғамымен баға берген жөн. М. ... ... ... ... түр ... бір ... үлкен мәні – стиль. Теңеу тілі, әр алуан
көркемдік ... ... сөз ... ... ... жазу ... ұлттық ерекшеліктер жайын атағанда, тіл бұл стильдің өзі
емес, құралы, қоры ғана. Екінші бір стиль – ... ... ... ... ... екінші мағынаны және тудырады. Ол – ұлттық мінез бейне
жасаудың ...... екен [95, 230 ... ... ғылымындағы көрнекті ғалым З. Қабдолов: «Нағыз пейзаж
– поэзия! Характер! Адам! Неге десеңіз, адамның ... ... ... тыс табиғат суреті – пейзаж жоқ!
Пейзаж жазушының стилін де белгілейді. Ал, стиль – адам» [11, 92 б.],-
десе, профессор Р. ... ... «... ... ... ...... – эстетикалық категория... Стиль жазушының авторлық мұратымен,
эстетикалық идеалымен ... ... ... жатыр. Өйткені, көркемдік
процесте механикалық сипат жоқ» [72, 204-205 бб.].
Белгілі бір ... ... ... ... негізгі бір саласы оның ... ... ... ... болып келетіні мәлім. Біріншіден, белгілі ... ... ... ... ... стильдік арналарын көрсету
сол автордың тілдік ... ... ... ... ... екіншіден, стильді қарастыру тілдік тұрғыдан алғанда кешенді зерттеу
болып табылады. Өйткені, стиль ... тіл ... ... ... ... ... стильдік тұрғыдан зерттеуде, сөйтіп стиль сынды
ортақ ғылыми мәселені ... ... ... да ... ... айта ... де ... жоқ. Олар: Қ. Жұмалиев, З. Ахметов,
Ә. ... С. ... Қ. ... және т.б.
Егер стиль дегеніміздің өзі кез-келген ... ... ... қасиеті десек, Т. Әбдіковке тән стильдік сипаттар қандай?
Ең алдымен, жазушы жақсылық пен жамандықты негізгі объект етіп ... ... ... ... ... ... дәріптейді. Суреткерге
тән негізгі қасиет – шығармаларына психологиялық, лирикалық сарындармен
қатар философиялық ой дарыту басым. Яғни оның ... ... ... астарларға бай. Сондай-ақ асқынған драматизм, трагедиялық
тағдыр, жаратылысы қызық характерлер ұтымды көрініп отырады.
Мысалы, Т. ... ең ... ... бірі «Оң қол» әңгімесін
алайық. Шығарманы кезінде үлкен жаңалық ... ... ... шығарма құнын асырған қасиеттер қандай десек, ол ең алдымен ... ... ... орай ... ... ... сюжетімен табиғи
бірлік табуы дер едік. Әрине, бұл тек «Оң қол» ... ғана ... ... Т. ... ... ... дерлік тән қасиет.
Тіпті, Төлен Әбдіков шығармаларының өзін ана тақырып, ... мына ... ... шетел тақырыбы деп бөле-жарудың да қажеті жоқ. ... ... ... ... ең ... аса ... аса ... көтергені анық. Олар тек жанрлық тұрғыдан және шығарманың
сюжеті мен ... ... ғана ... Ал, ... ... ... алдына қойған ұлы гуманизм – барлық шығармаларының алтын арқауы.
Стиль ... кең ... ... ... ... З. Қабдолов
«Сонымен, біз жазушының күллі творчествосының өн бойынан ... ... тек сол ... ғана тән ... ... стиль – әр суреткерге тән ... ... [11, 331 б.], – деп ... да бір ... ... жасау типі – автордың суреткерлік
көзқарасына, идеялық ұстанымдарына қатысты болып ... ... Бұл ... ... ... Ал, ... ... жасаудың тілдік және көркемдік
астарларына ... бұл ... ... дара қолтаңбасы өзіндік
маңызға ие ... ... дара ... ... тән ... келіп шығады.
Әр қаламгердің өзіне тән стильдік ерекшеліктері болатыны ... ... ... таныса отырып, оның прозалық ... ... ... ... ... көре ... ... Т. Әбдіковтің
шығармалары философиялық-психологиялық тереңдігімен оқырманға ой тастайды.
Қай шығармасын алсақ та ... ащы ... ... де, ... сипатталған.
Т. Әбдіковтің тағы бір ерекшелігі шығармалары көбіне І ... ... ... ... ... Ең ... ... экспозициясына және
кейіпкерлерінің таныстырылуына назар аударайық.
«Оң қол» (әңгіме)
Біздің психиатриялық аурухана ... ... ... ... ... шағын өзеннің жиегінде болатын. Аурухана ескі еді. Сылақтары ... ... ... ... ... әбден тат басып, шіруге айналған
қаңылтыр шатыры бар [49, 325 ... ... ... ... ... бала ... Ауылымыздың кең-байтақ
қазақ даласының бір түпкірінде, аудан орталығында алшақтау болғандықтан өсе
алмай, баяғы ... ... ... ... әр ... ... ... көбірек шеккен, ескерусіз ескі мүліктей көзден таса жабайылау,
жадаулау ел еді.[49, 373 ... ... ... өте ... ... ... кешіре алмаймын. Бұл мінезімнің
дұрыс, бұрысын таразылап көргенім жоқ. ... ... ... қысастық
әлдебір табиғи кері қысастыққа, есе қайыруға итермелейді [49, 344 б.].
«Көктерек» (әңгіме)
Бұрын Қабырға өзені көктемде бұрқ-сарқ ... ... ... ... кей ... ... қара суға ... кей жерлері тіпті құрғап
қалғанда, жұрт өзен ... киіз үй ... ... еді ... ... ... үшін ... заман секілді [49, 364 б.].
«Оралу» (повесть)
Шаңы бұрқылдаған, қуықтай тар көше бойымен малта тастарға ... ... ... ... ... ... Бұл жер таудың шөге-шөге
таусылып, тегістелген етегі екен [49, 125 ... ... хал ... ... тез жет» ... ... ала салысымен сол
күні самолетке отырдым.
Жол бойы көңіліме неше түрлі ойлар келді. Көбіне әкемнің мені көрмей,
қайтыс болып кеткен ... көз ... ... ... қобалжып, өне
бойымды үрей билейді. Өз қиялымнан туған қайғылы көрініс тап бір ... ... ... ... ... жас әкеледі. Әлдеқалай
өзімді әкем алдында кінәлі жандай сезінемін. Енді ... ... ... ... ... Енді бәрі де кеш ... ... екі-ақ
сезім – үрей мен өкініш [49, 63 б.].
Ендеше Т. Әбдіковті ерекшелеп ... ... ... де дәл ... үш ... де анық ... дей ... Әбдіков әңгімелеріндегі сюжеттік байланыс, сюжеттік дамуы, сюжеттік
тартыс, негізінен ... ... ... ... өтеді. Жазушы
әңгімелерінің сюжеттік желісінде белгілі бір көркем заңдылық, ұқсастық пен
ортақтастық бар. Егер ... ... ... ... ... ... «Стиль дегеніміз – белгілі бір көркем ... ... ... ... ... тапқан құралдардың жүйесі», – дегеніне ден
қойсақ, онда
Т. Әбдіков шығармаларындағы көркемдік құралдардың бірі – ... ... ... Өйткені, шығармада көрініс тапқан оқиғалардың, құбылыстардың
ұйымдастырылуы, яғни ... ... ... ... ... ... сюжеттің құрылымы – ондағы образдардың орналасуы мен бейнеленуіне ... ... Сол ... де ... ... атты ... ... авторы
А.Н. Соколов: «Образдар жүйесін құрудағы сюжеттің маңызды орны стильдік
фактор ... ... ... ие», – деп ... бір ... ... тілдік құбылыстарды
қарастырудың негізгі бір ... оның ... ... ... байланысты болып келетіні мәлім. Біріншіден, белгілі бір
шығарманың немесе жазушы шығармаларының ... ... ... ... ... компоненттерді қолдану мүмкіндіктерін саралауға жол ашса,
екіншіден, стильді қарастыру тілдік тұрғыдан алғанда кешенді зерттеу ... ... ... ... тіл ... барлық саласымен
байланысты.
Ермек Аманшаев ... ... ... ... былай түсіндіреді: «Стилистикалық зерттеулер жүргізу барысында
туындайтын ең бірінші қиындық – ... ... ... ... ... ортада қабылданған маңызды ортақ ғылыми тұжырымдардың қалыптаса
қоймауында. Әсіресе, қазақ әдебиеттану ғылымында ... ... ... ... ... ... байланысты еңбектер
болғанымен де, стильге қатысты теориялық еңбектердің аздығы ... ... ... ... ұғым-түсініктердің аражігі кейбір тұстарда
бұлыңғыр күйінде қалып ... ... [103, 22 б.], – ... ... ... стильдік тұрғыдан зерттеуде, жалпы, стиль сынды
ортақ ғылыми ... ... ... ... да ... ... айта ... артықшылығы жоқ. Қ. Жұмалиевтің «Стиль – өнер
ерекшелігі», З. ... «О ... ... ... Ә. ... ... ... С. Негимовтің «Ақын-жыраулар поэзиясы. Поэтика.
Стилистика» атты монографиялық туындыларын атаған жөн болар.
«Тіл – әдебиеттің бас ... ... «сөз – ... ... (Федин) екенін ескерсек, әдеби шығарманың көркемдік құны ... ... ... тіл ... ... ... ... ғана емес,
кейіпкер психологиясын ашудағы монолог, диалог, ойлау, ... еске ... ... ... де ... 60-80 ... ... үдерісте қаламгерлердің ... ... ... жан ... тылсым сырлардың сырын
ашуға ұмтылыстардан көрінгені белгілі. Суреткер сомдаған кейіпкерлердің қай-
қайсысы ... ... ... сөз, ой ... ... де олар ... адамның есінен кетпестей жатталып қалады. Мысалы,
жазушының «Парасат майданы» повесі адам санасында жүріп жатқан тартыстардың
желісіне құрылған. Қоғамдағы сан ... ... сана ... ... ... ой ... ... еске түсіреді. Зұлымдық пен
ізгіліктің үнемі қарама-қайшылықпен арпалысуы, адам жанын азаптап, ... ... ... ... ... екіұдай халдегі сезімі,
ішкі «менмен» тартысы әсіресе ұлы М. Әуезовтің психологиялық әңгімелерінде
кеңінен суреттелетін. М. ... алып ... ... ... ... ... өз жалғасын табуда. Осы тұрғыдан келгенде Т. Әбдіковтің
шығармаларын көптеген жазушылармен ... ... ... ... ... ... повесіндегі Ақтанның екіге жарылып, диалог түрінде
тартысқа түсуі адам ... ішкі ... ... ... ... «Парасат майданы» повесінде бір ... ... ... ... түсуін өзіндік жазушылық жолмен – хат ... ... ... хат ... ... асуы, ойдың толық әрі терең, көркем
жеткізілуі – жазушы шеберлігінің өзіндік бір қыры. Хат ... ... ... ... ... ... Бодлердің ойларынан мысалдар келтіреді.
Бодлер поэзиясының ең әйгілісі – ... ... ... – ішкі
дүниесінің үндестігінен айрылған, көңілсіз, жалғыз ... ... ... ... мен толғаныстар кітабы.
Жазушының «Парасат майданы» повесінің басты кейіпкері де – жалғыз, ішкі
дүниесінің қарама-қайшылығы мол, ой ... ой ... ... жан. ... бір байқалар тұсы диалог пен монолог құруда. Мұнда шеберлік
керек-ақ. Өйткені диалог адам ... ... ... ... ... ... Монологқа келсек бұл талап одан да арта түседі» [114,
197 б.].
Повесть – композициясы, ... ... ... ... ғана емес, тіл
көркемдігі жағынан да біркелкі ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі тіл көркемдігі мен сөз сұлулығы жасанды ... ... ... ... ... ... мен ... мен тазалығынды»,-деп орынды айтқан.
Қандай да шығарма болмасын тіліне баға ... ең ... ... қандай, дәлдігі қандай, көңілге нанымдылығы, жатықтығы
қандай – осы жағын қарастырады. Өйткені ... ... сұлу ... ... ... ... дәл ... алмаса, әрбір сөз өз
орнында болмаса шығарманың құнын кетіреді.
Ғалым Г. Пірәлиева «Тағы бір ... жай – Т. ... ... ... туындысын алмаңыз, артық-ауыз әңгімеге, жалған сезім, жылтырауық
теңеуге кездеспейсіз. ... ... ... не ... ... аз ... көп ... сыйдыруға және әр сөзінің әйтеуір бір
роль атқаруына аса жауапкершілікпен қарайтындығы – ... ... ... ... [1, 78 б], – ... ... М. Хамзин «Асылы,
Т. Әбдіковтің барлық ірілі-ұсақты шығармаларында байқалатын жайт–автордың
стильдік ... ... ... Көп ретте ... ... ... ... мен кейіпкер монологы жарасымды
үйлесім тауып жатады» [115, 16 б.], – деген пікір ұсынады.
Өмір шындығы ... ... ... ... ... ашылатыны белгілі.
Яғни, қандай шығарма болсын негізінен белгілі көркемдік ... ... ... ... ... ... Олар өзінше жүйе түзе
келе, шығарманың басқаға ұқсамайтын ерекше табиғатын құрайды. ... ... ... ... мен ... шығарманың көркемдік
деңгейінің көрсеткіштері. Бейнелеу құралдары ... ... ... ... ... ... ... жалпы түрде құбылту деп аталатын
метафора, метонимия, астарлау, теңеу, ... және ... ... ... қолданылады. Олардың шығарма қасиетін арттырудағы маңызы
зор. Автордың идеясын жүзеге асыратын – ... ... ... ... ... ... ... болуы шарт. Жазушы тілі
бейнелі, образды болуымен қатар терең ойға құрылуы тиіс. Көркем шығармада
шеберлікке жетудің ... көп. ... ... солардың ең бастысы –
шығарманың тілі. Шығарманың көркем тілі, шынайы тілі – ... ... ... ... «бейнелі сөз, көркем өрнек» деген ұғымдар бар. Көркем
әдебиеттің көркемдігі ең алдымен жазушының тіл байлығы арқылы бағаланады.
Көркем ... ... ... ... мен ... ... ... арқылы көрсеткісі келген өмірлік шындығын ... ... ... ... ... ... ... айқындауда ең
басты құрал оның тілі болып табылады. Жазушы ... ... ... ... ... теориясындағы көркемдегіш құралдар сөз
ретінде өте орынды қолданған. ... тілі ... ... ... онда терең ой мен мазмұн жатыр. Әр сөз ... ... ... ... орын ... ... ... философиялық
астарлар кездесіп жатады. Сонымен қатар, философтардың ... ... ... ... ... «Жер ... бақытсыздықтан басқа, толық
жүзеге асатын ештеңе жоқ» [49, 9 б.]; Ф. ... ... жоқ ... ... те жоқ» [49, 22 б.]; Ф. ... ... деп жүргенімізді жақсы деуге
батылымыз жеткен күні ... ... ұлы ... ... [49, 26
б.]; Сократ: «Олар өз бойларындағы құмарлықтың құлдары, ал мен ... ... [47, 29 б.]; ... қиын жалғыз нәрсе – жалғыздық
[47, 33 б.]; «Өмір ... ... да ... ... Х. ... ... ... б.]; «Күнәһармен емес, күнәнің өзімен күресу керек» М. Ганди [47, ... ... ... екі ... бар: бірі – ... мүдде, екіншісі – биік
парасат пен ізгілік құдіреті [49, 52 б.]; Немесе кішіпейіл, ізетті ... ... не ... ... қол ... ... ... мүлде
басқа адамға айналуы және сол адамның өзінен ... ... ... ... ... ... айналуы да әлгі айтылған құбылыстың бір
түрі; т.б. ... ... ... ерекше. Олардың құрылымдық формалары ... ... ... құрылымына жымдаса кірігіп, оны ... ... етіп ... ... бірі – ... үйлесімі.
Қаламгер халық ауыз әдебиетінің жанрындағы мақал-мәтелдерді де
шығармаларында керегінше ... ... ... ... шаппағанда
атаңның басында шабасың ба? [49, 74 б.] Ауру деген ... ... ... [49, 80 б.]; Ат ... кермеден, ер жақсысын түрмеден
көр [49, 91 б.]; Үш ... ... адам ... да ... [49, 9 б.]; ... Бәтима, қатын өлсе, қамшының сабы сынды, азамат өлсе, асқар тауын
құлады деген, − деп өзім ... ... ... ... ... ... [49, 134 б.]; Қара арғымақ арыса, қарға адым жер мұң болар, − деп
мақалдап, ... ... [49, 303 ... ... ... ... сөз тіркестері мен әдемі әуез
беретін тіркестер де ... ... ескі ... орны біржола
шыққалы тұрған әдіре ит жанын ең соңғы рет ... ... ... ... қылышынан қан тамған ұрының тұқымы еді [49, 83 б.]; Осында демалысқа
келген балалардан сені күреске қалды деп ... ... зәр ... ... 109 б.]; Ал ... өзін суда ... ... сезінеді [49, 284 б.];
Ымға түсінбеген дымға түсінбейді деп...[49, 289 б.]; Алайда, «тұяғы бүтін
тұлпар, ... ... ... жоқ» деп ... ... іштен үңілген адамға
бұл үйдің де өзіне жетер қайғысы баршылық [49, 292 б.].
Зерттеу барысында Т. ... ... ... ... де
кездестірдік. Мәселен, марқұм, белгілі сыншы
С. Әшімбаев тақырыптары басқа болғанымен, ар ... ... ... ... ... ... пен кеңдік, адамгершілік принциптерге адалдық, адам
өміріндегі дұрыс-бұрыс құбылыстарға диалектикалық тұрғыдан ой ... баға беру ... ... ... тән ... ... айтады.
«Әсіресе, Ә. Кекілбаев пен Т. Әбдіков, М. Мағауин творчествосындағы ... ... ... ... ... интерпретациялар қазақ
прозасындағы соны ... ... ... дей ... ... ... ... жазушыларымыздың жекелеген ... ... ... да, ең ... ... – концепция жетпей жатады. ... ... ... ... мен ... ... ... пен
кеңістік ұғымы дерексіз, кейіпкерлері «тисе терекке, ... ... ... ... жер ... салмақсыздық жағдайында ауа қармап
жүрсе, олардың қым-қиғаш қисынсыз әрекеттерінде психологиялық-логикалық
мотивировкаға жете ... ... ... ... Т. ... «Тозақ оттары жымыңдайды» сияқты
тілі, стилі, композициясы ... ... ... ... ... 124 б.], – ... сын ... сыншы пікірімен келісе қою қиын. Себебі, бұл сынның
Д. Исабековтің аталған шығармасында кездесетіні бар. Алайда ... ... ... қатысты айтылған бұл ... ... ... ... ... мұхиттың арғы жағындағы болып жатқан оқиғалардың дәл
уақыты мен сыншы айтқан мезгіл-мекеннің дәл ... ... ... ... ... үшін оның ... де ... Одан шығарма сюжетіне
пәлендей нұсқан келіп тұрған жоқ.
Зерттеу жұмысында белгілі бір дәуірде, белгілі бір қоғамда ... ... ... ... ... ... салыстыра қарастырдық.
Олардың бір-біріне ұқсамайтынын, тіпті бірін-бірі қайталамайтынын ... ... ... С. ... Қ. ... Т. ... Нұржекеевтер кейіпкерлерін іс-әрекет, динамикалы оқиғаға үстінде ашып
көрсетуге ... ... ... ... ... бай Ә. ... ... арпалысқан ішкі психологиялық тартыстар үстінде
көрсетуге ... Ал Д. ... Т. ... Ж. Түменбаевтардың
қаламдары өз замандастарының арасында юморға ... ... мен ... ... ... өзінде де олар бәрібір бір-
бірінен әйтеуір бір ерекшеліктерімен ... қала ... ... ... юморы тапқыр, әжуашыл, Ж. Түменбаевтікі сыпайы, астарлы,
Д. Исабековтікі ащы, ащылығы сондай кейде ол бүтін бір ... ... ... үкім ... ... ... ... жетіп барады.
Мұндай ерекшеліктер олар өмірге алып келген шығармалардың бүкіл көркемдік
әлемінен байқалып тұрады.
Көркем ... сөз бен ... ... ... ... ... ең күрделілерінің қатарынан орын алады. Өйткені,
сөз – көркем бейнені жасаушы құрал десек, сонымен бірге сөз – ... ... реңк ... ... ... ... сөз ... әдеби
бейнені қабылдаймыз және көркем бейне белгілі ... ... ... бейнелеу тәсілі ретінде әр түрлі амалдар арқылы ... Ал мұны ... ... бұл ... ... ... мазмұнына
қаламгер шеберлігіне байланысты болады. Өйткені әр теңеудің өзінің ... ... ... ... ... ... ... асырылады. Осы топтағы
теңеулер көркемдеу тәсілдерінің басқаларымен ... ... ... ... аралас қосыла келіп, жаңа тұрпаттағы ... ... ... ... образға тірек болатын нәрсе, ең алдымен, теңеудегі
бейнелік. Осы ... ой ... ... ... кейде эпитеттік қызмет,
енді бірде метонимиялық және литоталық қызмет ... ... ... ... ... ие ... көркемдік бояуы құлпыра түседі.
Сөз жоқ, Төлен Әбдіков – талант. Ол – дәлелдеуді қажет ... Оған ... ... барысында көз жеткіздік. Ендеше оның
қаламынан туған «Оң ... ... ... «Оралу», «Қыз Бәтіш пен
Ерсейіт», «Тозақ оттары ... ... ... т.б. ...
қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған үлес.
Жоғарыда біз ... ... ... ... ... ... ... оң пікір айту, концепция түюдің түрлі
формаларын табуға әкелгенін айттық. ... ... ... ... ... ... үңілу белең алғаны белгілі. Осы ... ... ... позициясы да айқындала түседі.
Ендеше ең әуелі суреткерге тән ... ...... ... сәтті ізденістері еді. Ол ... ... ... ... тән ... ... де, сондай-ақ
1960-1980-ші жылдары көбіне үстем болған социализм ... ... ... болуы керек деген қатаң қағидаларын бұзғандығымен де құнды.
Мәселен, жоғарыда аты ... ... сол ... ... алған
шығарманың негізгі қаһармандары коммунистер мен олардың ... ... ... ... ... ... нұсқаулардың күлін көкке ұшырды.
Осы тұрғыдан келгенде Т. Әбдіковтің ... мен ... ... ... т.б. да ... бір қап, бір ... шыққан кеңестік қоғамның
қалпына сиятын жандар емес-ті.
Б. Шалабаев: «Көркем ... ... ... ... зерттеу, бір жағынан
тіл ғылымының өрелі кезінде, екінші ... ... ... ... сай
әдебиеттану ғылымының биік даму жағдайында дүниеге келеді» [117, 3 б.], ... ... ... бірге Б. Шалабаев ... ... ... ... үш ... анықтайд. Олар: үшінші жақ («ол» формасында)
әңгімелеуші автор, «арнайы» әңгімелеуші (бұл не ... ... ... бір атқа ие ... адам ... мүмкін) және бірінші жақтағы
(«мен») әңгімелеуші.
Үшінші жақтан әңгімелеуші шығармада баяндалатын жайлардан тыс тұрады.
Бірақ оның ... ... ... жоқ ... болмайды. «Ол»
формасындағы әңгімелеуші әңгімені объективті түрде жүргізеді ... ғана ... ... ... ... ... ... да бір
жолмен еніп, қатысып отыруы да ... ... ... ... мәні зор. ... ... ... рухани әлемі, оның
қоғамдық, саяси т.б. ... ... ... Бұл ... «Бассүйек», «Бір күндік ашу» әңгімесі, «Ақиқат» повесіне тән
десек болады. Мысалы, «Бас ... ... ... ... ... соң жұмыс бөлмесіне беймезгіл кірді.
Лаборатория деп аталуға тиісті ұзынша бөлменің іші лық толы ... ... ... көбірек ұқсайтын» [49, 312 б.].
Бірінші жақтан әңгімелеу («мен») формасының ерекшелігі – баяндаудың
субъективтілігімен, ... ... ... ... ... ... жеке адам ... сезіледі. Әңгімелеушінің өзі бейнеленуші болмыстың
бір тетігі ретінде алынады. Әрі оқиғаға қатысушы ретінде, әрі ... ол ... ... ... ... ғана ... ... әңгімелеуші өзі екі ... ... ... және ... деп ... ... ... Бұл форманың тағы бір ерекшелігі – ол ... ... ... бір ... ішкі ... иірімдерін бейнелеу түрінде де
берілуі мүмкін. Бұл жақтан әңгімелеу ... ... ... ... ... ... формасының екінші бір түрі объективті
әңгімелеушіге жақын (ІІІ жақ) болады. Әңгімелеуші оқиғадан тыс (не оқиғаның
шетінде) ... да, ... не ... ... ... ... түрінде автордың орнын әңгімелеуші-кейіпкер басады.
Жазушы бірінші сатыдағы әңгімелеуші ... ... ... ... ... мұндай арнайы әңгімешіні оқиғаға сенімділік
беру үшін қолдан жасайды. Мұнда автордың қызметін ... ... ... ... ... ... сана-сезімі арқылы бейнелейді, екінші
қатардағы шындық ретінде соны ашады. Әңгімелеудің бұл түрінде әңгімелеуші
кейінгі ... ... ол ... ... де ... ... ... оның қатысуы байқалып отыруы да мүмкін («Шұғаның
белгісі»).
«Мен» тұлғасындағы әңгімелеу формасы ... ... ... ... кездеседі. Бұған біз «Оң қол», «Жат перзент»,
«Көктерек», «Қарасын» әңгімелері мен ... ... сыр» ... және ... ... ... куә боламыз. Мұндағы кейіпкерлер, яғни Алма қызды
емдеуші дәрігер, зұлым пиғылды Кәрім оқиғаларды өз ... ... ... сыр», «Көктерек», «Қарасын» эссе-әңгімелерінде автор өз ... ... ... «Жат ... ... ... ... «Мен
өте кекшіл адаммын, дұшпандарымды кешіре алмаймын. Бұл мінезімнің дұрыс,
бұрысын таразылап көргенім жоқ. ... ... ... ... ... кері қысастыққа, есе қайыруға итермелейді...»[49, 344 б. ]. Әңгіме
Кәрімнің ішкі монологынан ... да, «Мен ... ұзын ... ... Бұл ... ... ... дұрысымыз қайсы – адам біліп болған ба?
Осыдан біраз жыл ... ... ... ... ... ... бұра
жүрісті таразының бір басына, қалған ғұмырымды екінші ... ... ... ... ... жетпейді. Бар білгенім – Зәурешті шын
көңіліммен ұнатыппын» [49, 357 б.], – деп ... ішкі ... ... ... ... ... «Жазушы – жер сілкінуін күн
ілгері болжап білетін ерекше сейсмикалық аппарат сияқты, өз ... ... қалт ... ... ... пікірі
бар.
Жазушы Төлен Әбдіков және оның замандастарының ... ... ... прозасын жан-жақты ... ...... ... ... табылды. Бұл кезең повестеріндегі («Әке», «Жусан
иісі», «Тіршілік», «Қар қызы», т.б.) кейіпкердің көбісі қарапайым, ... ... ... Бірақ әрбір қаһарманның өз ... бар, ... әр ... ... ішкі жан ... ... сырт көзге елеусіз
көрінетін өмірдің бұралаң жолы көп екенін, қатпарлы ой – ... ... ... ... ... ... батыс пен орыс әдебиетінің ... жүйе ... ... ... жаңа ... ... Б. ... М. Омарова, Д. Досжан, Ә. Тарази, О. Бөкей, Д. ... ... А. ... Р. ... ... А. ... және т.б.
Ғылымдағы полемика барынша өткір сипатқа ие ... Бұл ... ... ... ... алшақтықтың бар екеніне дәлел болғаны.
Қорыта айтсақ, қарымды қаламгер Т. Әбдіков ұлт тағдырына ... ... әр ... ... ... отырады. Яғни
«Қонақтардағы» Сапабек сияқты рухани азғындауға түскен шала ... ... ... «Әкедегі» әке әңгімесін сарабдал ой-санасынан ... өз өмір ... ... өз ... ... отырып жасаған топшылауларын
кейінгі толқын жастарға үлгі етеді. Жазушының қайсыбір ... ... ... сөз ... ... өрбіту, сөйлем құрау мен сюжет түзетуге дейін
бәрі мінсіз, тайпалған ... ... ... ... орай желі тартқан
автордың ұлы азаматтық, әлемдік гуманизмі мен мұндалап, атой ... ... тән тағы бір ... ... шығармаларының соңғы
нүктелері қойылмаған.
Әдебиеттің әлеуметтік күші – оның адам ... ... ... Адам жанының қалтырыс-қуыстарында бықсып жатады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өнер атаулының басты пәні – Адам. Софокл айтқандай, жарық ... ... ... ... ... жан-жануарлар дүниесін жазсын,
қаламгер атаулының ойына түйін болар ... – Адам ... ... ... адам ... хақында толғанады. В. Конторович айтқандай: «Кез келген
жазушы психолог бола білу ... Ол ... ... ... қана қоймай, сол қарекеттердің бұлтартпай сендіретін психологиялық
мотировкасын көрсете білгені жөн».
Андре Моруа ... ... ... этим ... ...... екен. Моруаның осы пікірі шығарма атаулының күллісіне,
бүкіл жазушылық еңбекке арналып ... ... Өз ... болмаған,
әр шығармасында оқушысына ірі ой болжатпаған жазушы – жалаң фразашы. Оның
қазақша аты – ... ... ... ... Төлен Әбдіков
өзіндік концепциясы белгілі, шығармашылық мұраты айқын ... ... ... ... ... ... келе жатқан қарымды қаламгер.
Кез келген ... ... ... ... ... ... тамшысындай болса да өз үлесін қосып, әдебиет көшіне
араласуы қажет. Яғни, рухани ... ... ... ... ... әлеуметтік күші – оның адам ... ... ... Адам ... ... бықсып жанған кертартпа
сезімдердің, сенімдердің шоғына су бүркіп, адамды қоғамға ... ... ... – сол адам жаны мен ... терең иірімдердің
күрделі сырын ашу, күнделікті болып жатқан өмір оқиғаларына адам ... ... ... ... ... оқиғаның сырын адамның болмысы арқылы
ашу.
Егер біз келешегіміз үшін ұлт ... ... ... ... ... ... ... өсіріп, жадымыздан шыққан
ұлттық намысты оятудан үмітіміз болса, Төлен Әбдіковтің шығармаларын қазақ
жастарының ... ... ... ... ... жазушының шығармашылық сипатына былай деп баға береді:
«...рухани прогреске үлес қосуда... ... ... ... ... ... ... парасатты, философ жазушы ғана уақыт рухына сай,
дәуір қажеттілігіне ... ... ... жүздеген жұмбақ та
салиқалы сауалдарға жауап ... адам ... ... ... ... ... ... қысқасы, рухани өсіп, түлеуіне немесе кім ... үшін және ... ... өмір ... ... сөз» – әдебиет құдіретімен
көмектесе алатын көркем шығарма жаза ... [116, 27 ... Т. ... шығармашылық ерекшелігі – қазақ прозасына батыстық
үлгідегі, модернистік ... ... ... алып ... және ... ... негізгі шиеленісті мәселелерді бере білуінде.
Ғылыми жұмысымыз «Жазушы шығармаларының ... ... ... ... ... шеберлігі» атты екі бөлімнен тұрады. Әр бөлім
іштей бірнеше тарауларға жіктелген.
Бірінші бөлімнің «Прозалық шығармаларының жанрлық сипаты» атты ... Т. ... ... және ... ... барысында М.
Әуезовтің, Б. Кенжебаевтың, З. Қабдоловтың,
Е. Ысмайыловтың, Т. ... Қ. ... З. ... ... М. ... М. ... С. Әшімбаевтың,
Т. Кәкішевтің, Р. Нұрғалидің, Б. Майтановтың, Ә. Әзиев, Ж. Дәдебаевтың,
З. Бисенғалидің, С. ... Ж. ... Г. ... ой-
тұжырымдарын негізге ала отырып, шығармаларының жанрлық сипатының ... ... ... ... орны бар қаламгер екенін айқындауға
тырыстық.
«Прозалық шығармаларының ... ... атты ... Т. Әбдіков прозалық шығармалары тақырыбын өз замандастарының
шығармаларымен салыстыра ... ... мен ... ... ... Жазушының прозалық шығармаларын тақырыбына қарай іштей бес топқа
жіктедік. Осыған байланысты бұл тараушалар ... ... ... екіге жіктелді: біріншісі «Туған жер, махаббат және тарихи ... ... ... ... ... философиялық маңызы
және психологизм мәселесі». Жіктелген тақырыпшалар бойынша ... ... ... осы ... ... өз қаламдастарының
туындыларымен ... ... ... мен ... ... айтқанда, Д. Исабековтің, О. Бөкейдің, Ә. Таразидің, М. Байғұттың, С.
Мұратбековтің,
Т. Нұрмағамбетовтің, А. ... және тағы да ... ... шығармаларымен салыстырдық.
Екінші бөлімнің «Т. Әбдіков прозасының көркемдік ерекшеліктері» атты
бірінші тарауында Т. ... ... ... ... шеберлігін
айқындадық. Прозалық шығармаларының композициялық құрылысы мен сюжет
өрбіту, образ сомдаудағы сырын саралауға ... ... ... атты ... ... Әбдіков образдарының басым көпшілігіне тән ...... ... ... ... тән екендігін көрсеттік. Қазақ
әдебиетіндегі постмодернизмнің дамуына орыс ... ... ... Оның
қаламгер Төлен Әбдіковтің шығармашылығына да өз ... ... аян. ... қол» ... ... ... ... Роберт, «Тозақ оттары
жымыңдайды» повесіндегі ... ... ... майданы» повесіндегі
Күнделік иесінің бейнелері ... Мұны ... ... ... ... шығармаларымен салыстыра отырып қарастырдық. Сонымен
қатар Т. Әбдіковтің прозалық шығармалары көлемі жағынан өте ықшам және ... те ... ... ... ... шақты әңгімесі, жеті повесі мен
«Өліара» атты бір романы бар.
«Жазушының ... және ... ... атты ... ... ... ... стильдің осы күнге дейін зерттелуі, қаламгердің
өзіндік қолтаңбасын, стилін айқындауға тырыстық.
Т. Әбдіков өмір ... ... ... ... ... ... үлгісін көрсетті. Оның заман көрінісін шынайы түрде тартымды бейнелей
білетін суреткерлігі, қаламгерлік қарымы, өзіндік жазушылық қолтаңбасы ... ... ... ... ... шығармашылығын қарастыра келе
төмендегідей тұжырымдар жасалды:
Біріншіден, 1960-1970 жылдардың ... ... ... шетел
тақырыбын негізге ала отырып, астарлап Кеңес үкіметінің ... ... ... ... Біз мұны ... ... жымыңдайды»
повесінде Эдуард Бейкер образы арқылы еркін көреміз.
Екіншіден, қазіргі таңдағы ... ... ... ... ... үлес ... ... ықпалын тигізген.
Мәселен, «Оң қол» әңгімесі, «Тозақ оттары жымыңдайды», «Ақиқат», «Парасат
майданы» повестерінде адам ... «қос ... ... жақсылық пен
жамандық, адамгершілік пен ... ... ... ... ... ащы ... шиеленісін, қазіргі кездегі адам ... ... ... ... ... кереғар сипаттарды көрсетеді.
Үшіншіден, замана келбетін айқын ашатын тақырыптарды дәл танып, өзінің
терең тіл байлығы арқылы көркем шығармаларында ... ... ... ... ... көркемдік әдіс-тәсілдерді ұтымды пайдалана білген сөз
сардары.
Төртіншіден, жазушы шығармаларының көлемі қысқа әрі ықшам келеді,
шығарманың ... ... ... Жазушы шығармаларының басым көпшілігі шым-
шытырман оқиғасыз баяндау тәсілінде болса да, әрқашан өз ... ... ... ... шығармашылығы, оның қалыптасу, кемелдену
кезеңдерін, прозалық ... ... ... ... ... мен ... ... күн тұрғысынан қарастыру басты мақсат етілді.
Зерттеу жұмысы алдына қойған міндеттерге сәйкес жұмыста ... ... ... ... ... Т. ... шығармашылығына жіті ден қойып, жаңа
көзқарас пен уақыт талаптары тұрғысынан зерделенді;
– қаламгердің шығармашылық ізденістері, адамдар тағдыры, әр ... ... пен ... ... ала ... өмір ... ... сараланды;
– жазушының қоғам, замана келбетін айқын ашатын тақырыптарды терең және
дер кезінде көре білуі, соларды көркемдік ... ... ... ... ... ... пен ... жету жолындағы ізденістерінің
қыр-сыры талданды;
– кейіпкер бейнесін сомдаудағы қаламгердің ... ... ... ... ... ... сол ... қолданысқа енгізе
алған өзіндік жазушылық әдіс-тәсілдері, дара қолтаңбасы және ... ... сыры ... ... ... ... ... өзіндік тақырыптық-идеялық
ізденістері, қаламгердің шығармашылық үдерісіне оңтайымен және сәтті,
жемісті қолдана ... ... ... сөздік қоры нақты мәтіндік талдау
негізінде сарапталды.
Зерттеу нәтижелері бойынша нақты ұсыныстар: ... ... мен ... ... ... ... қатысты
Қазақстан Республикасы орта мектептерінде ақын шығармаларын оқытуда,
жоғарғы оқу орындарындағы ... ... ... теориялық және
арнаулы курстарда, семинарлар мен практикалық ... ... ... ... орай, зерттеу нысанын ... ... ... салыстыра келіп, біз Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының
барлық ... ... ... ... мақсат еттік. Сондықтан
қаламгердің мол мұрасын қазақ әдебиетінің асыл ... ... ... тағылымдық маңызы тұрғысынан зерттеу, зерделеу әлі де ... ... ... ... ТІЗІМІ:
1. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. Сұхбаттар.
– Алматы: М.Әуезов атындағы ... және өнер ... 2001. – 276 ... ... жазушылары ХХ ғасыр. Анықтамалық. – Алматы: «Ана тілі», 2004.
3. Нұрпейісов Ә. ... ...... жан ... // ... ... ... – 31 желтоқсан. – 4 б
4. Қирабаев С. Ұлт ... және ...... ... 2001.
– 448 б.
5. А.С. Пушкин о литературе. Избранное. – Москва: 88. – 45 стр
6. Исабеков Д. ... ... ... тереңдік //Заман Қазақстан.
– 2002. – 6 қыркүйек. – 14 ... ... Т. ...... садағасы, жаным – арымның ... ... – 2005. – 29 ... – 3 ... ... Р. ... Екі ... – Алматы: Жазушы, – 1991 – Т.2.
– 576 б.
9 Қирабаев С. Екі томдық шығармалар ...... ... 1991. – Т.2. – 576 ... ... С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-1989
жылдар): ...... 1997. – 30 ... ... З. Сөз ... – Алматы: Санат, – 2002. – 290 ... ... ... Әдебиеттануға кіріспе. – Алматы: 2004. – 235 б.
13 Нұрғали Р. Сөз өнері эстетикасы: Монография. – Астана: ... ... 424 ... ... Л. ... ...... Изд Московского
Университета, 1982. – 192 с.
15. Уэллек Р., Уоррен О. Теория литературы. – Москва,1978. – 248 ... ... Л. ... ... ... – М.: Просвещение, 1976. –
548стр.
17 Квятников А.П. Поэтический ...... ... 1966. – 375 ... ... Г.Л. ... в ... – Москва, 1961.
– 587 стр.
19 Елеукенов Ш.От фольклора до романа-эпопеи. – ... ... ... 349 ... Кузьмичов И. Литературные перекрестки: Типология жанров, ... ...... ... изд., 1983. – 208 ... ... А. Әдебиет танытқыш.Бес томдық шығармалар жинағы.
–Алматы:Алаш, 2003. – 283 ... ... М.М. ... ... и ... – Москва: Искусство,
1975. – 504 стр.
23 Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде (1991-2001жылдар).
– Алматы: ... 2006. – 352 ... ... Б.Г. ... ... в трех томах. М., 1948. – Т.1.
– 112 стр
25. Әбдіков Т. «Оң қол» ... өзге ... обал ... ... // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 22 қыркүйек. -4 б.
26. Қазақ Ұлттық энциклопедия. – Алматы: ... ... ... 2007. – ... ... ... ... ҚР Білім және ғылым министрлігі.
– Қазақстан даму институты 1999. – Т.9. – 550 ... ... ... ... Құр. ... З., Шаңбаев Т.
– Алматы, 1996. – 269 б.
29. Әзиев Ә. Қазақ повесі. – Алматы: Мектеп,1989. – 224 ... ... Н.П. ... В кн.: Современная русская советская повесть.
– Ленинград: Наука, 1975. –504 ... ... З. ...... ... ... А. ... повесть және көркемдік ізденіс. ... ... –176 ... ... Б. ... ... ІІ ... Уақыт және қаламгер. 10 кітап.
–Алматы: Жазушы 1984. – 272 б.
34. ... Б.Ш. ... ... ... ... ... 2007. – 30 ... Хамзина Қ.М. Қазақ повестеріндегі көркем уақыт және кеңістік
(ХХ ғ.70-80жж): Филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы: 2004. – 30 б.
36. Әбдіков Т. ...... ... 1992. – 512 ... ... Қ. Қоңыр күз күмбірі. – Алматы: Санат, 2002. – 402 б.
38. Жақсылықов А.Ж., Жүсіпова А.Ш. Қазақ әдебиетіндегі модернизм ... ... ... ... 2007. – 78 ... ... Г. ... қазақ прозасындағы психологизм мәселелері:
Филол.ғыл.канд.автореф.: – Алматы 2004.
40. Айтматов Ч.Т. В ... с ... и ...... ... – 389 ... ... Р. Собр.соч. в 3-х т. – М.: Художественная лит., 1969.
– Т. 3. – ... ... И. ... ... поэтики. – Москва, 1972.
– 169 стр.
43. Белая П.А. Литература в зеркале ......... ... С. ... ... Әдеби сын мақалалар, зерттеулер,
толғаныстар. – Алматы: Раритет, 2007. – 334 б.
45. Әбдіков Т. ...... ... 1969. – 146 ... ... С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-1989
жылдар): ...... ... ... М. ... әңгімесі // Қазақ тілі мен әдебиеті – 2006. №2.
– 35 б.
48. Исабеков Д. Бес ... ... ...... ... 2003.– ... 400 ... Әбдікұлы Т. Әке. – Алматы: Қайнар, 2005. – 376 ... ... ... ... Он томдық. Алматы: Ата-мұра, 2005. – Т.9. –
242 б.
51. Майтанов Б. Қазақ ... ... ...... ... – 148 ... ... Т. Ата қоныс. – Алматы: Жазушы, 1977. – 160 ... ... Т. ... ...... Жазушы, 1971. – 158 б.
54. Мұратбеков С. Екі томдық шығармалар ...... 2005. – Т.1. ... ... ... О. Пенделік мұң мен періштелік үміт жаршысы. – Алматы: Жалын,
1997. – 255 б.
56. Әбдіков Т. Таңдамалы. – ... ... 1991. – 510 ... ... ... Г. ...... Мектеп, 2003. – 248 б.
58. Белинский В. Полн.собр.соч.: в 8-ми томах. – Москва, 1964.
– Т.7. – 312 стр.
59. ... С. ... Екі ...... ... 1986. –Т.1.
412 б.
60. Нұрмағамбетов Т. Дарияның арғы беті. – ... ... ... 247 ... ... Б. ... литературы. – Москва, 1928. – 369 стр.
62. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. − Алматы: 1960. – 325 ... ... Ә. ... ... ... ... // ... Қазақстан.
– 29 қараша. – 2002. – 5 ... ... Т. ... − Алматы: Жалын, 1985. − 394 б.
65. ... И.А. ... ... ...... ТИХП, 1955-1956.
– Т.8. –113 стр.
66. Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ ... ... ... Алматы, 1969. – 337 б.
67. Әбдіков Т. Оң қол. ... Ата ... 2002. – 378 ... ... О. Үркер ауып барады. – Алматы: Жазушы, 1981. – 527 б.
69. ... Т. «Оң қол» ... ... жылытып тұрады // Нұр Астана.
– 2002. – 16 сәуір. 8 б.
70. Бөкеев О. Белеске беттеген бес ... ... ... – 1983. – ... – 6-7 б.б.
71. Тарази Ә., Ауыл шетіндегі үй. – ... ... 2006. – 248 ... Нұрғалиев Р. Телағыс. – Алматы: Жазушы, 1986. – 440 ... ... Қ. ... түскен жел қайық. – Алматы: Жалын, 1985.
– 328б.
74. Әбдіков Т. ...... ... 1974. − 184 ... ... Б. Қазіргі қазақ ... ... даму ...... ... 2001. – ... ... М. Ақпандағы мысықтар. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2000. –328 б.
77. Әбдіков Т. Сұхбат // ... – 2005. – 3 ... – 9 ... ... Т. Қазақ тарихи романы. – Алматы,1996. – 178 б.
79. Әбдіков Т. Айтылмаған ақиқат. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 ... ... Ф. Об ... – М:1973. – 165 ... ... Ә. Адамстанға саяхат // Егемен Қазақстан. – 2002. – 4
қыркүйек. – 3 ... ... О. Екі ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1994. –
Т.1. – 356 б.
83. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы ... ...... ... – 148 ... Нұржекеұлы Б. // Жас Алаш. – 2002. – 5 қыркүйек. – 5 б.
85. ... Т. // ... – 2005. – 3 ... – 9 ... Жанұзақова Қ. Мәңгілік майдан // Жұлдыз. – 2008. – №4.
87. Мүсірепов Ғ. ... ...... ... 1974. – 374 ... ... А.И. ... хужожественной речи. – М: Издательство МГУ,
1957. – 285 стр.
89. Ахметов З. ... ... ... ... ...... 1999. – 680 б.
90. Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1988. – 187 ... ... Б. ... ... және ... ...... Санат,
1996. – 336 б.
92. Хамзин М. 60-80-інші жылдардағы ... ... ... ... Филол.ғыл.доктор.дис.: – Алматы, 97.
93. Әбдік Төлен. Бәріміз де Оңтүстіктенбіз (Сұхбат) // Оңтүстік Қазақстан.
– 2007. – 18 ... – 2 ... ... С. Ақ боз үй: ... әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1989.
95. Әуезов М.О. Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы: ... 1958. ... – 498 ... ... В.Е. Речь как ... художественного изображения.– Москва:
Литературные направления и стили, 1975.
97. Хамзина Қ.М. Қазақ повестеріндегі көркем уақыт пен кеңістік (ХХ ғ. ... жж.): ...... ... ... Л. О ... ...... 1997. – 443 ... ... Г. Худ. мир современной прозы. – М., 1983. – 192 ... ... ... словарь. – Москва: ... ... ... А. ...... ... ... Хайдеггер М. Время и бытие: Статьи и выступления: пер. С немецского
яз. – ... ... ... ... Е.Ә. ... бейне жасаудың рухани және көркем арналары:
Филол.ғыл.канд.автореф.: – Астана, 2005. – 30 ... ... ... ... ... 1978. – Т.12. – 600 б.
105 Молдабеков Ж. Адам ... және ... // ... – 1993. – №3.
21-26 б.
106 Коссак Е. Экзистенциализм в философии и ... ... ... ... ... 1980. –360 ... ... Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – ... 1996. – 336 ... ... Г. Энциклопедия философских наук. Философия духа.
– Москва: Мысль, 1977. – Т.3. – 118 стр.
109. Қабдолов З. ... ... ... мен ...... Жазушы,
1977. 380 б.
110. Сүлейменов А. Шығармалар жинағы. – Алматы: Қазығұрт, 2006. – Т.1.
111. Черрнышевский Н.Г. Полн.собр.соч. – М., 1950. – Т.7. – 856 ... ... Ж. 70-80 ... ... прозасындағы адам концепциясы:
Филол.ғыл.канд.дисс.: - Алматы, 2000.
113. Смағұлова Н.Қ. ... ... ... тартыс табиғаты:
Филол.ғыл.канд.автореф.: Астана, 2006.
114. Базарбаев М. Заман тудырған әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1997.
– 504 ... ... М. 60-80 ... ... ... ... мен типологиясы:
Филол.ғыл.доктор.автореф.: – Алматы, 1997.
116. Әшімбаев С. Талантқа тағзым. – Алматы: Жазушы, 1982. – 124 б.
117. ... Б. ... ... ...... ... 1994. – 128 ... Әбдіковтің прозалық шығармалары
Повестері
Әңгімелері
Романы
«Райхан»
«Екі кездесу»
«Сәндікөл»
«Оң қол»
«Қонақтар»
«Жат перзент»
«Мансап»
«Бас сүйек»
«Қайырсыз жұма»
«Қойшығұл»
«Таласбай»
«Бір күндік ашу»
Эссе
«Сәби туралы ... ... ... пен ... оттары жымыңдайды»
«Парасат майданы»
«Әке»
«Өліара» романы
Махаббат
Тарихи оқиғалар
Түған жер
«Әке» повесі

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 131 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық және көркемдік ерекшеліктері38 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь