Каспий өңірінің экологиялық ахуалы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

I. КАСПИЙ МАҢЫ ОЙПАТЫНА ФИЗИКА.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒЫНАН СИПАТТАМА БЕРУ
1.1. Геологиялық құрлысы және жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2. Гидрографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3. Климаттық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.4. Топырақ және өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

II. КАСПИЙ МАҢЫ ОЙПАТЫ МҰНАЙ.ГАЗ САЛАСЫНДАҒЫ КОМПАНИЯЛАРДЫҢ ЖҰМЫСЫНА ЭКОНОМИКАЛЫҚ БАҒА БЕРУ
2.1. Каспий мұнайлы.газды аймағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.2. Қазақстан экономикасындағы «Теңізшевройл» компаниясының
орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.3. Атырау мұнай өңдеу зауытының жетістіктерін экономикалық
тұрғыдан сипаттау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

III. КАСПИЙДІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ШЕШУ АМАЛДАРЫ
3.1 Каспий теңізінің экологиялық жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
3.2 Қазақстанға қажеті . қалдықсыз өндіріс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
3.3 «Теңізшевройл».дың қоршаған ортаны қорғау жұмыстарына
экологиялық баға беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
3.4 Атырау мұнай өңдеу зауытының экологиялық мәселелерді шешудегі
іс.шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

IV ЖАҢА КАРТОГРАФИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕЛЕР ЖӘНЕ КАРТА ҚҰРАСТЫРУ ПРОЦЕСІ ( ARCGIS ПРОГРАММАСЫНДА) ... ... ... ... ...36

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
Каспий өңірі... Соңғы жылдары бұл аймақтағы мұнай-газ кен орындарын қарқынды игеру оның атағын дәуірлетіп-ақ жіберді. Жұртшылық оны өлеңге қосып, еліміздің экономикасына жаңа серпін беріп, қайта өрлеуіне жол ашар деген үмітпен, оған көз тіге қалды. Мұнай мен газдың орасан зор қоры тек бұрын игеріліп келген Маңғыстау мен Ембіде ғана емес екен, сонымен бірге Қазақстанның осы Батыс өңіріндегі Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарының жарасты қабаттарында “қара маржан” теңізі тұнып жатқаны анықталды. Ол аз десеңіз Каспий қайраңында да мұнай өнімін өндіру қарқынды орын алып келеді.
XVIII ғасырдың басындағы орыс карталарында Каспий-Арал арасы “Иесіз маң дала” деп көрсетіліпті. Әрине, бұл білместіктен, зерттелмегендіктен, шынтуайтқа келгенде өгей көзқарастан болғаны анық. Ал қазіргі кезде “болашағы зор аймақты ” бас көзге қарамай құлшына игеру осы Каспий өңірін шынымен де “маң далаға” айналдырып жібере ме деп қауіптенесің. Себебі ондай қиянат білместіктен емес, біле тұра белден басылып, адамзат тарихының ақтаңдағына соқтырмай ма деген ойға еріксіз жетелейді.
Каспий қойнауындағы қара алтын басты орынға шығып, теңі келмес флорасы мен фаунасы, экологиялық ахуалы жайлы мәселе көлеңкеде қалып отырғаны жан күйдіреді.
Алайда соңғы жылдары аз да болса Каспий өңірінің проблемаларына бет бұрылып, оларды шешудің жолдары қарастырылуда.
Курстық жұмыстың мақсаты.
Жұмыста ең алдымен көтеріліп отырған мәселе Каспий өңірінің экологиялық ахуалы.
Каспий теңізі өңірін тек мұнай-газ қорының, бекіре балығының, пайданың көзі ретінде ғана емес, сонымен қатар экологиялық апат аймағы тұрғысынан қарастыру.
Жұмыстың III бөлімінде Европа мен Азияның дәл ортасында жатқан Каспийдің экологиялық мәселелері және олардың себептері ашық көрсетілген.
1.Файзов К.Ш., Раимжанова М.М., Джусипбеков У.Ж «Экология Мангышлак-Прикаспийского нефтегазового региона» - Алматы, 2003
2.
3. Қазақстан ұлттық энциклопедия, 4-том, //Алматы 2002
4. Надиров Н.К. «Нефть и газ Казахстана» 2-бөлімде, Алматы, «Ғалым», 1995
5. «Қазақойл» Ұлттық мұнай-газ компаниясы ЖАҚ
6. Егоров О.И. Қазақстандағы мұнай өндірісінің экономикалық тиімділігі проблемасы, Алматы, 1986 «Нефть и газ Казахстана» журналы, Алматы, №2, 1999
7. Бейсенбаев А.М, Бейсенбаева Н.Ә «География» - Павлодар,2003
8. Ақбасова А.Ж, Саинова Г.А «Экология» - Алматы, 2003.
9. Оспанова Г.С, Бозшатаева Г.Т «Экология»- Алматы, 2002.
10. Бейсенова Ә, Самақова А, Есполов Т, Шілдебаев Ж «Экология және табиғатты тиімді пайдалану»- Алматы, 2004.
11. С.Е.Әжіғали «Каспий қайраңы» - Алматы, 2000.
12. «Қазақстанкаспийшельфке» - 5жыл. Азия - Экономика и жизнь, №5,
Ақпан, 1998ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
......................................4
I. Каспий маңы ойпатына физика-географиялық жағынан сипаттама беру
1.1. ... ... және ... ... Топырақ және ... ... маңы ... мұнай-газ саласындағы компаниялардың жұмысына
экономикалық баға беру
2.1. ... ... ... экономикасындағы «Теңізшевройл» компаниясының
орны........................................................................
......................................15
2.3. Атырау мұнай өңдеу зауытының жетістіктерін экономикалық
тұрғыдан
сипаттау....................................................................
.....................19
III. Каспийдің экологиялық мәселелері және оларды шешу ... ... ... ... Қазақстанға ...... ... ... ортаны қорғау жұмыстарына
экологиялық ... ... ... ... зауытының экологиялық мәселелерді шешудегі
іс-
шаралары....................................................................
................................35
IV ЖАҢА КАРТОГРАФИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕЛЕР ЖӘНЕ КАРТА ҚҰРАСТЫРУ ПРОЦЕСІ ( ARCGIS
ПРОГРАММАСЫНДА) ……………….36
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.......................42
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР...............................................................43
Кіріспе
Каспий өңірі... Соңғы ... бұл ... ... кен ... ... оның ... ... жіберді. Жұртшылық оны ... ... ... жаңа ... ... ... ... жол ашар
деген үмітпен, оған көз тіге қалды. ... мен ... ... зор қоры ... игеріліп келген Маңғыстау мен Ембіде ғана емес ... ... ... осы ... өңіріндегі Ақтөбе және Батыс Қазақстан облыстарының
жарасты қабаттарында “қара маржан” теңізі тұнып ... ... Ол ... ... ... да ... ... өндіру қарқынды орын алып келеді.
XVIII ғасырдың басындағы орыс карталарында Каспий-Арал арасы “Иесіз
маң дала” деп ... ... бұл ... зерттелмегендіктен,
шынтуайтқа келгенде өгей көзқарастан болғаны анық. Ал ... ... зор ... ” бас ... қарамай құлшына игеру осы Каспий ... де ... ... ... ... ме деп ... Себебі ондай
қиянат білместіктен емес, біле тұра белден ... ... ... соқтырмай ма деген ойға еріксіз жетелейді.
Каспий қойнауындағы қара алтын басты орынға ... теңі ... мен ... ... ... ... мәселе көлеңкеде қалып
отырғаны жан күйдіреді.
Алайда ... ... аз да ... ... ... проблемаларына бет
бұрылып, оларды шешудің жолдары қарастырылуда.
Курстық жұмыстың мақсаты.
Жұмыста ең ... ... ... ... Каспий өңірінің
экологиялық ахуалы.
Каспий теңізі өңірін тек мұнай-газ ... ... ... көзі ... ғана ... ... ... экологиялық апат аймағы
тұрғысынан қарастыру.
Жұмыстың III бөлімінде Европа мен ... дәл ... ... экологиялық мәселелері және олардың себептері ашық көрсетілген.
I. Каспий маңы ойпатына физика-географиялық жағынан ... ... ... ... және жер ... Қазақстанның мұнайлы-газды аудандары – Маңғыстау, Атырау және
Ақтөбе облыстарының географиялық координатасы 42-490 солтүстік ендік ... ... ... ... Бұл ... геолого-географиялық
жағдайына Маңғышлақтың денудациялық ... ... және ... ... ... ... ... /1/. Каспий маңы ойпаты – Каспий
теңізін ... доға ... ... ... ... ... ... шығысында Үстірт және Маңғыстау тауларының ... ... ... ... ... маңы ... ... теңіз түбі болған.
Төрттік дәуірдегі теңіз трансгрессиялары кезінде теңіз дүние жүзілік мұхит
деңгейінен 50 м жоғары ... ... ... ... дейін
жеткен. Каспий маңы ойпатының жер бедері теңізден қалған қалыңдығы 1 км-ге
дейін жететін беткі қабаты құм, ... саз ... ... ... ... үстінде жеке тұз күмбезді қыраттар ... 60 м, ... 56м, ... ... 152м, т.б. ). Ойпаттың теңіз жағалық
бөлігінде батысында Кума өзенінің сағасынан, шығыста Жем өзеніне дейін бэр
төбешіктері таралған/3/. ... маңы ... ... ...... ... жазықтықта орналасқан. Оның кристалдық
ірге тасы солтүстік-батыста 6-7 км-ден 14-18 км-ге ... ... 7-8 ... ... 10-12 ... ... және ... 20-21 км-ге
дейінгі тереңдікте ... ... ... ... қалдығымен
толтырылған, оның беті тұзданған төрттік шөгінділер, өзен-көлдік және
аллювиалдық топырақ саздық ... ... Бұл ... ... ... мұнай-газ қорлары мен құрылыс материалдары және әртүрлі
химиялық шикізаттарға бай/1/.
Жер шарының ғажайып табиғи су қоймасы - ... ... Оның ... Каспи, Гиркан, Хвалын, Хазар және т.б. Ол - Евразия құрлығының
орталығында, мұхиттардан ... ... ... ... су ... ... ең ірі тұйық су айдыны, үлкендігіне қарап теңіз деп атайды. ... 376000 ... км. ... ... 1200 ... ... ... ені
320 км. Жағалау сызығының ұзындығы 7000 км, оның Қазақстанға тиесілі
ұзындығы 2340 км, ... ... ... ... және Иран жерімен
шектеседі. Беті мұхит деңгейінен 28 м төменде жатыр. Ең терең жері 1025 ... ... 180 м. Ірі ... Маңғыстау, Қазақ, Қарабұғазкөл,
т.б. 50-ге тарта арал бар. Ірі ... ... ... ... Шелекен. Ойпатты тегіс жағалау басым. Жағалауында теңіз суының
бұрыңғы жоғары тұрған ... ... ... террасалары көп /3/.
Геологиялық құрлысына және физика-географиялық жағдайына байланысты,
яғни тереңдігі және ... ... ... 3 ... бөлінеді. Олар:
Солтүстік, Орталық және Оңтүстік. Теңіз түбі бедері ... ол әр ... ... ... ... ... 24,3% ... алады, Каспий теңізінің 0,5% көлемін
құрайды. Жалпы ауданы - 91942 шаршы км, суының көлемі 397 текше км. ... ... 4-10 ... ... ... ... жер ... - әлсіз
толқынды, аккумулятивті жазық. Шығыс жағалауда – Бузачи ... ... өлі ... және ... батыс жарылымы орналасқан. ... ...... ... аккумулятивті. Солтүстік Каспий
Каспий маңы ... ... ... ... ... түбі Еділ, Жайық
өзендерінің грунтты шайылымымен толған. Солтүстік Каспийге ... ... және Жем ... ... ... ... ... бірнеше ағыстарға
тілімденген, олар көптеген ұсақ аралдарды құрастырады.
Орталық Каспий – 140 мың шаршы км ... алып ... ... көлемі
26439 текше км. Орталық Қаспий құрамына 36,4% аудан ... ол ... 33,9% алып ... Ең терең жері – 788 м, ал орташа тереңдігі –
192 м. Ең терең ... ... ... ... Түбінің бедері Солтүстік
Каспий бассейнінің бедерінен біршама ерекшеленген. Мұнда шельф, материктік
беткей және ойпаттың түбі анық ... ... ... ... шельфі
тар, Дербент ойпатының материктік беткейі тар және жарлы болып келген.
Шығыс жағалаудың ... кең, ... ... ... ирелеңденген
беткейлікте. Орталық Каспий ойпатының оңтүстігі ... ... су ... және ... қатары орналасқан Апшерон құрлысы ... ... ... денудациялық жарланған. Батыс жағалауы
Үлкен Кавказ жотасымен жағалас. Шығыс жағалауы шөлді. Теңіз ... ... ... ... ... Туарқыра, Құбадақ-Құбасенгір және Үлкен
Балқан түбектері көтеріліп жатыр. Шығыста, неогендік төмпешіктер арасында
көп санды ағынсыз ... және ... ... ... ... біршама тереңделген сейсмобелсенді, Каспий теңізінің
қозғалмалы бөлігі. Жалпы ауданы – 148640 шаршы км ... ... ... ... алып жатыр. Суының көлемі – 51245 текше км. немесе теңіз су
көлемінің 65,6% алып жатыр. Ең ... жері – 1025 м, ал ... ... ... м. ... ... бедері күрделі – шельфтер, материктік беткейлер,
терең ойпаттар және су асты ... ... ... ... ені – 130 км, ал ... ... 43 км ... Батыс
жағалаулардың жер бедері әр түрлі ... Баку ... Алят ... ... таулары созылып, әрі қарай Кура-Араксин ойпаты, яғни Кура
өзенінің атырауы ... ... ... ойпатты-аккумулятивті. Мұнда
Батыс-Түркмен мұнай-газды облысы орналасқан. Жер бедері шөлді құмдардан, ... ... ... мен ... ... ... ... теңізі жеке су торабы ретінде өзінің маңызды гидрологиялық
тізбесін құрайды. Бұл тізбе барысында өзінің реттік факторлары: климаттық
жағдай, өзен ағысы, теңіз тереңдігі және ... ... ... ... ... анықталады. Өзен ағысы тимператураның таралу сипаттамасына,
тұздануына және ... ... әсер ... ... ... бөлігіне ірі өзендер – Еділ, Жайық, ... ... ағыс ... ... ... ... ағыстың 88% жуығын
құрайды. Батыс жағалауға ұсақ өзендер жатары, яғни ... ... 7% ... Сұлақ, Терек, Қура өзендері құяды. Қалған 5% ағыс Иран өзенінің
жағалауынан ... ... ... ... ... жағалауда тұрақты су
ағысы жоқ. Өзендер торы ... ... ... ... ... ғана ... ... жетеді, ал Қараөзен, Сарыөзен, Ойыл, Сағыз, Өлеңті,
Бұлдырты, Қалдығайты өзендері жазда үзіліп ... ... ... ... ... ... ... тізбесінде тереңдік және
түбінің бедері маңызды рөл атқарады. Теңіздің терең бөлігінде жазғы уақытта
жиналған жылу қыста су температурасының ... әсер ... ... ... Каспийдің тайыз жерлерінде ауа температурасының төмендеуі
нәтижесінде мұздану процесі жүреді. Бүкіл ... ... ... ... 40-100 ... ... мұзбен жамылады.
Аралдары. 1980 жылға дейін Каспий теңізінде 350 ... км ... 50-ге жуық ... болған. Олардың аса ірілері: Құлалы, Тюлен,
Чечень, Артем, Жилой, Огурчинский және ... ... ... толқынының деңгейіне байланысты өзгеріп отырады. Қазіргі ... ... ... ... арал ... ... қысқартылған,
тіпті кейбіреулері теңіз суы деңгейінің астында ... ... ... түсі ... ... өзгеріп отырады. ... ... өзен суы ... ... онша ... ... жағдайы
Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы
солтүстігінде -140 С, Каспий теңізінің жағалауында -80С. ... ... С-қа ... ... Қар ... жұқа ... 4-5 ай жатады. Жазы
ыстық, әрі құрғақ. Шілденің орташа температурасы 22-240С. Абсолют максимумы
400С-тан ... ... ... солтүстігінде 250 мм-ден оңтүстік-
шығысында 150 мм-ге дейін кемиді. Аңызақ желі жиі ... ... ... жаз ... солтүстігінде 24-26ْ С, оңтүстігінде 27-28ْ
С-қа дейін ... ... ... ... ... қатады, оңтүстігінде
судың температурасы 10ْ С-қа жуық болады.
Орталық және Оңтүстік Каспийдің климаттық жағдайы қыста ... ... ауа ... ... күн ... жарықтық ауа
температурасымен ауысып отырады. Жәй күндізгі ауа ... ... ... қар ... бірақ тез арада ериді, дегенмен қыстың суық
қаһарында қар қалыңдығы 10 см ... ... ... ... ... жыл
мезгілімен салыстырғанда ылғалды. Көктемнің бірінші жарты айларында түнде
суық байқалады. Ал жазы құрғақ, ... ... ... Ыстық күндері ауа
температурасы +25-300С (+430С) жетеді, ал түнде +160С ... ... ... ... ... ... 30%, ... 60%. Күздің
бастапқы айларында ауа температурасы жылы, аспан ашық болады, ал ... ... ... ... ... ауа температурасы жоғары, түнде
керісінше төмен болады. Мұнда жел жиі-жиі орын алады. Ол ... ... ... ... 3-5 м/с. Сонымен қатар Каспийдің солтүстік
және орталық бөліктерінде де жел жиі-жиі болады.
1.4. Топырақ және өсімдік ... маңы ... ... және ... аймақтарды қамтиды. Сортаң
бозғылт қоңыр және қоңыр топырақ сипатты сор мен ... кең ... ... ... жеке ... мен өзен байларында қақ, сорлар,
құмды аудандар бар. Топырақ палеогеннің аяғында басталған құм ... ... ... Ойпаттың оңтүстік беті – теңіз деңгейінен төмен
жатқан жазық. Бірақ мұнда тұз күмбездері ... ... ... ... сорлар, қақтар көбірек. Солтүстігінде жусанды бетегелі,
оңтүстігінде жусанды сортаң өсімдік басым. Каспий ойпаты ... ... ... мен ... ... ... өсімдіктердің
945, балдырлардың 64, фитопланктондардың 414, зоопланктондардың 100 астам
түрі кездеседі. ... ... ... ... дүниесі мен өсімдіктер
әлеміне бай. Мұнда жануарлардың 2 мыңға жуық түрі ( оның ... 1069, ... 415, ... ... 325) тіршілік
етеді. Теңіз фаунасының негізін эндемик жануарлар ( ... ... ... 80%-і, балықтардың 50%-і ) құрайды.
Каспий теңізінде балық аулау ... ... ... ... ... ... торта, көксерке, сазан, килька көп ауланады. Каспий
теңізі қара уылдырық өндірілетін су айдындары ... ... жүзі ... ... ... Итбалық аулау ертеден жолға қойылған. Теңізде
бекіре тұқымдастарының 5 түрі тіршілік етеді. Дүние ... ... ... ... ... балықтардың 76 түрі ... ... ... қоры 2,9 млн. ... ... оның 40%-і ... Каспий бөлігінің
үлесіне тиеді.
Солтүстік Шығыс Каспий аумағында құстардың 278 түрі ... ... ... және ... ... ... ” енгізілген өте сирек
кездесетін қалбағай, қарабай, сары құтан, бұйра бірқазан, т.б бар.
Каспий ... ... 88 ... 371 туысқа бірігетін 945 түрі
өседі. Соның ішінде 357 түрі жоғары ... ... ... 6 ... ... ...... маңы ойпатының физикалық картасын құрастыру
ГАЖ дегеніміз – табиғи және әлеуметтік-экономикалық геожүйелерді,
олардың құрылымын, байланысын, динамикасын, кеңістік пен уақыттағы тіршілік
етуін, географиялық білімдер мен ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым.
ГАЖ-дың мағынасы болып географиялық ортадағы кеңістік-уақыттағы ақпараттар
ағыны табылады. ГАЖ-дың зерттеу әдісі ретінде кеңістік-уақыттағы ақпараттық
үлгілеуді айтады. Қазіргі уақытта ғылымдар ... ГАЖ ... ... ... Оны ... ... ... мақсаты мен
міндеттерінен көруге болады.
ГАЖ-дың маңызды міндеттерінің бірі – нұсқаларының географиялық
ақпараттардың синтезі мен ... ... ... ... мен ... ... ... географиялық
зерттеулердің автоматтандырылуы.
ГАЖ-жүйе ретінде географияны, информатиканы, ақпараттар жүйелер
теориясын біріктіре отырып, картография және басқа ғылымдардың тоғысқан
жерінде пайда болды. Ол таным әдісі ... ... ... ... ... ... ең жаңа жетістіктерін қолданып құрылған
жүйе.
Каспий маңы ойпатының физика-географиялық картасын ... ArcGIS ... ... өнім ... ... ең негізгі қолданылған модуль Spatial Analyst қосымшасы.
1. Spatial Analyst қосымшасы арқылы осы ... ... ... ... биіктік белгілерін нүктелік
қабатқа түсіреміз, ... ... ... ... ... 1:500000 ... топографиялық картадағы горизонтальдар сызықтық
қабатта векторланып, барлық өлшемдері мәліметтер базасында тіркеледі.
3. Негізгі гидрографиялық торлар (өзендер) сызықтық қабатта векторланып,
барлық өлшемдері ... ... ... ... су ... ... теңіздер) полигондық қабатта векторланып,
барлық өлшемдері ... ... ... Осы ... ... Spatial Analyst ... өңдеу арқылы
территорияның жер бедерін бейнелейтін растрлық сурет алуға болады.
Алынған растрлық форматты векторлық ... ... ... ... жер бедерін бейнелейтін векторлы-полигональды қабат
аламыз. Карта масштабына сай ... ... ... ... ... ... ... қабат және мәліметтер
базасы (атрибуттар кестесі)
2-сурет. Горизонталь сызықтары бейнеленген сызықтық қабат және
мәліметтер базасы (атрибуттар ... ... ... ... маңы ... ... ... картасының
мәліметтер базасының құрылысы.
|Қабаттың аты |Геомет- |Қабат атының |Катего-|Мағынасы ... ... ... |рия | ... | | | ... ... ... |1 |ірі өзендер |
| | ... ... |2 ... ... |
| | | |3 ... ағын ... |
| | | | | ... ... ... ... | |батиметрия шкаласы |
| | ... |1 | |
| | ... |2 | |
| | ... |3 | |
| | | |4 | |
| | | |5 | |
| | | | | ... ... ... |1 |облыс ... |
| | | |2 ... ... ... | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... |сызық |Мемлекеттік | | |
| | ... | | |
| | | | ... ... ... ... |Жер ... | |биіктіктердің шкаласы |
| | | | ... – (-100) |
| | | |1 |-100 – (-50) |
| | | |2 |-50 – 0 |
| | | |3 |0 – 100 |
| | | |4 |100 – 200 |
| | | |5 |200 – 300 |
| | | |6 |300 - ... |
| | | |7 | ... ... маңы ойпаты мұнай-газ саласындағы компаниялардың жұмысына
экономикалық баға беру
2.1. Каспий мұнайлы-газды аймағы
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ие. Мұнай газ ресурстарын тиімді ... ... ... және ... экономикаға әсер етеді. Мұнай газ ресурстарының
қоры жағынан Қазақстан ... ... жүзі ... 12-ші, ал шығаруы
жағынан 15-ші орынға ие. Мұнай-газдың негізгі көздері Батыс Қазақстанда ... ... маңы ... ... Бұзашы, Оңтүстік Торғай ойысы.
Атырау, Батыс ... ... ... ... ... ... газ кен орындары шоғырланған ... Ерте ... даму ... тектоникалық төмендеуіне ... ... ... ... ... ... платформасының құрамдас
оңтүстік-шығыс бөлігі. Геофизикалық деректер бойынша ... ... ... 20 ... ... ... қимада жаппай дамыған
кунгур ярусының тұзды қабаттары бүкіл киманы 2 бөлікке бөледі: ... ...... тұз ... ... ... және
төменгі бөлік (тұз астындағы палеозойлық ... ... ... ... ... көптеген факторларға
байланысты, олардың ең бастылары: шөгінді қабаттардың орасан зор ... ... ... ... ... ... ... шөгінді
шоғырлануының жоғарғы дәрежедегі көлемдік жылдамдығы (әрбір млн. жылда ... ... км); тұз үсті және тұз асты ... ... ... ... қимада мұнай мен газ түзуші жыныстардың жақсы
дамығандығы, т.б. 2000 жылға дейін ... ... ... ... ... аумағында 120 мұнай, мұнай-газ, мұнай-газ-конденсат
кендері ашылды.
«Каспиймұнаймаш» - Ақтау ... ... ... ... ... ... ... Жөндеу-механикалық зауыты негізінде 1997
ж. 15 шілдеде жабық ... ... ... ... ... ... ... мен газ өндірісі саласының кәсіпорындарына, энергиялық
кәсіпорындарға және ... ... ... ... ... ... ... бұрғылау және мұнай айдау кезінде
пайдаланылатын бұрғылау ... ... ... ... ... ... ... игерді. Кәсіпорынның жылына 100-
ден астам сорап шығаруға мүмкіндігі бар. ... ... ... ... ... ... ... өткізуге арналған босалқы
бөлшектер мен аспаптарды, соның ішінде мұнайды жинап, сақтауға арналған
ыдыстарды кең ... ... ... АҚ ... ... ... және құрылымы
«Комсомолнефть» НГДУ, бұрғылау жұмыстарының өзіндік басқармасы, ... ... ... ... жұмыстарының Жетібай
басқармасы; технологиялық көлік ... ... ... бөлінеді.
«Маңғыстаумұнайгаз» АҚ кеніштері Қазақстан Республикасындағы ең ... ... бола ... ... ... ... бара жатқандығымен
сипатталады. Себебі, 1998 жылы 3347,4 мың т. мұнай өндірілген, ол ... ... 74,7 % ... ... көп ... ... және
Жетібай кеніштерінде өндіріледі. Өндірудің төмендегі техникалық себептерден
басқа, оны реализациялау қиындықтарымен байланысты ... 1999 ... алыс ... ... ... ... квоталары
айтарлықтай жоғарылаған, бұл берілген кәсіпорынның қаржылық-экономикалық
жағдайын жақсартуы мүмкін/5/
«Жетібайнефть» НГДУ ... ... ... және ... ... қоры 143,7 ... ... Жетібай кеніші, пайдалану 1967
жылдан бастап жүргізілуде, шығарылатын мұнай ... ... 35 ... Бастапқы шығарылатын мұнай қоры 4,434 млн.т. болатын Шығыс
Жетібай кеніші, пайдалану 1978 жылдан ... ... ... ... шамамен 40 % өндірілген; Бастапқы шығарылатын мұнай қоры 2,328
млн.т. ... ... ... ... ... 1973 ... бастап
жүргізілуде, шығарылатын мұнай қорының шамамен 50 % ... ... ... қоры 4,04 ... болатын Оймаша кеніші, шамамен 20 %
мұнай өндірілген; Бастапқы шығарылатын мұнай қоры 1,389 ... ... ... ... 1974 ... ... жүргізілуде; Тасбұлат
кеніші, тасымалдауға 1992 жылдан бастап ... және ... ... қоры 5,032 млн.т. болатын Асор кеніші, пайдалану 1982
жылдан бастап ендірілген, бастапқы шығарылатын мұнай қоры 10,384 ... ... ... ... ... ... жоқ ... мұнай кеніші – Қазақстанның ұлттық игілігі.
Теңіз мұнай кешені Қазақстан Республикасы, Атырау ... ... ... ... ... ... Құлсары қаласынан
оңтүстік батысқа қарай 110 шақырым, Атырау қаласынан оңтүстік шығысқа қарай
150 ... ... ... ... Қазақстанның табиғи байлықтарының ішіндегі ең
маңыздыларының бірі ... ... ... ... ... ел игілігі,
мақтанышы деп санауға болады.
1979 жылы ашылған кен орны ... ... ең ірі ... ... ... және ... ... ғасырдағы ең үлкен геологиялық ашылым болып
саналады. Кеніштің мұнай коллекторының аумағы 21-19,3-1,6 шақырым. Мұнайдың
геологиялық қорының ... ... 3,1 ... ... ... ... ... мен игерілуі Қазақстанның ірі мұнай шығарушы
ел болуына жол ашты. Кен орнын белсенді игеру және мұнай мен ... ... ... ... ... елдің ырысын қамтамасыз етуге ... ... және ... да ... ... ... бола бермек.
«Теңізшевройл » біріккен кәсіпорнының құрылуы.
Теңіз кеніші тек алмағайып көлемімен ғана ... ... ... ... ... ... - әлемде игеріліп жатқан кен
орындарының ... ... ... өте ... ... (коллекторының желегі
шамамен 3,810 метр тереңдікте), сонымен қатар кен орны қойнау қатық қысымы
мен температурасының ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Осы көрсеткіштердің бәрі де кен орнын
игеруде белгілі қиындықтар туғызады.
Осы кен ... ... ... ... ... тартпай және
сол тектес кеніштерді егерудің шетелдік тәжірибесін пайдаланбай, өз күшімен
игере ... ... жылы 6 ... ... ... ... мен ... ең
ірі мұнай компанияларының бірі болып табылатын «Шеврон » корпорациясы Теңіз
кенішін игеру мақсатында «Теңізшевройл» ... ... ... кен ... ... ... міндеттерді шешу үшін ең
үздік халықаралық техналогияларды, ... және ірі ... ... ... » ... қай ... да ... жоқ, Қазақстанның табиғи
байлықтарының ішіндегі інжу маржандарының бірі болып табылатын Теңіз мұнай
кенішін ... ... ие ... мен газ ... ... ең нәтижелі және табысты кәсіпорын
болуға талпынып жатқан ... ... ... ... ... – қауіпсіздік техникасы мен қоршаған ортаны қорғау бойынша көшбасшы
болып отыр.
«Теңізшевройлдың» ... ... көп ... жаңа ... Қазіргі уақытта ТШО-ның серіктестері – «ҚазМұнайГаз», «Шеврон
Тексако», «Ексон Мобил» және ... ... ...... Кен орнын
игеруге тартылатын ивестиция көлемі 20 миллиард АҚШ долларынан кем ... ... ... ТШО ... ... ... ... жүрізіп, әлемнің
көптеген елдеріне тауарлық мұнай мен ілеспе өнімдерді ... ... газ) ... ... ... ... ... республикалық мұнай
көлемінің 33 пайызын өндіре және өткізе ... ... ... ... елеулі үлес қосып жатыр. Қазақстан экономикасындағы
маңызы бойынша ТШО стратегиялық кәсіпорындардың бірі болып табылады. Оның
табыстары қазіргі кездің ... ... ... игілігіне оң ықпалын тигізуде
және оның болашақтағы өрлеуіне де салмақты ... ... ... ... ... кіріс барлық кірістердің елеулі бөлігін құрайды.
2001 жылы Республика экономикасына ТШО-дан тікелей төлем және Қазақстандық
кәсіпорындар қызметіне ақы ... 1,037 ... АҚШ ... ... түссе, 2002 жылы бұл көрсеткіш 0,916 миллиард АҚШ долларын құрады.
Өндіріс ауқымының бүгіні мен болашағына көз ... 1993 ... ... өндіру көлемі не бары 0,94 миллион тоннаны ... ... ... ... ... 10 ... ішінде
өндірістің бүкіл инфрақұрылымын түбегейлі жаңартуға, ... ... ... деңгейдегі жоғары технологияларды пайдалана отырып, жаңа
нысандарды салу және жаңа ... ... ... өндіріс қуатын елеулі
түрде көбейтуге, табиғатты қорғау бойынша ... зор ... ... ... ... ... өсірудің нәтижесінде (орташа алғанда жылына 40
пайыз) ТШО 2002 жылы тәулігіне орташа ... 284,4 мың ... ... ... ... ... жылдық көлемін 13,1 миллион тоннаға
жеткізді, сөйтіп, жалпы ұлттық ауқымдағы алып кәсіпорын, еліміздің ... ... ... ТШО ... ... ... «ең» ... сөзге
лайықты: әлемдегі ең ірі кен орындардың бірі, ең ірі инвесторлар, әлемдегі
ең терең ... ... ең ... ... ... ең
қуатты компрессор, жалпы өнімділікті өсірудің әлемдегі ең жоғары ... ... жол ... ... ... ең ... ... бақылайтын кешенді экологиялық мониторингінің ТМД елдері ішіндегі ең
ауқымды және ең озық жүйесі, Қазақстандағы табиғатты ... ... ең ірі ... үздіксіз жүргізілген аптасыз жұмыстың ... ... ең озық ... Қазақстан экономикасына
қосылатын ең қомақты үлес, қайырымдылық пен демеушілікке ... және т.б. ... 13,1 ... ... ... мұнай өндіру көлемі
шекті шама емес, ТШО ... ... ... Қолайлы жағдайлар 2008
жылы мұнай өндіру көлемін 24,5 ... ... ... ал таяу ... 32 ... ... дейін жеткізу жоспарланып отыр.
Бұл Қазақстанның өз халқының игілігі үшін ірі ... ... ... ... ТШО-ның қомақты үлесі болады.
«Теңізшевройл» кәсіпорынының өнімдері және оларды тасымалдау.
Кен орнында өндірілетін шикізаттан ТШО ақтық ... ... ... бұл ... ТШО ... ресурстарды ұтымды пайдалану қағидасын
сақтай отырып, тапжылмастан қалдықсыз өндіріске ... ... ... түрі – тұрақтандырылған мұнай, көмірсутек
шикізатының қалған бөлігінен (ілеспе газдан) тауаралық газ ... ... және ... ...... мен ... сонымен қатар Теңіздің шикі
мұнайының құрамында өте көп мөлшерде болатын күкіртсутектен ... ... ... ... ... ... ТШО (шамамен тәулігіне 10 миллион текше метр)
жоғар ысапалы құрғақ(табиғи) газ ... оның ... ... ... ... 2002 жылы 3,8 ... текше метр табиғи газ
өндірілді және өткізілді.
2001 жылы шикі газдың да барлық ... ... газ – ... ... ... ... ... жаңа нысандар мен қондырғылар іске қосылды.
Бұл ... ... ... ... талаптарына келтірілді, нәтижесінде
газды жергілікті ... ... да, ... ... ... ... 2002 жылы қазан айында сұйытылған пропан мен бутан өндіру ... ... ... қол жеткізілді – ол айына 650 мың тонна (күніне
24000 баррель) құрады.
Күкірт
ТШО – да шикі мұнайды ... және ... ... ... барысында
ілеспе өнім – қарапайым күкірт алынады. Ол да өз алдында ... ... ... бар бағалы шикізат болып табылады. Қарапайым күкірт ... ... мен ... ортаға әсер ету жағынан мүлдем ... ... ... игеру барысында ТШО сату мақсатында күкірттің белгілі мөлшерін
(7 миллион тонна шамасында) өндірді, ол ... ... ... ... блок ... сақталуда. Күкіртке деген сұраныстың болуына қарамастан,
ТШО – ның ... сату ... ... ... түрде) оны өндіру
көлемінен кейін қалып отырды.
Шикі мұнайды күкіртті сутегіден айырмай және ... ... ... да, сату да ... ... ... ... сақтаудың дүние
жүзіне тараған және ең қауіпсіз әдісі - ... ... ... ... сақтау.
Күкіртті өткізу мәселесін шешу мақсатында ТШО қабыршақ және түйіршік
күкірт өндіретін қондырғылардың құрылысына 60 миллон АҚШ доллары ... ... ... қаптармен қапталған қабыршақ күкірт ... үшін ... ... ... ... ... ... да ыңғайлы. Түйіршік күкірт ашық темір жол вагондарымен
тасымалданды. 2002 ... ... ... ...... ... - тәулігіне 600 тонна қабыршақ күкірт өндіретін бірінші ... іске ... 2003 жылы жылы ... ... өндіретін
қандырғылардың құрылысы аяқталып, оларды өнім өндіру көлемі күніне ... ... ... 2001 ... ... ... ... жол арқылы
тасымалданды. Кәсіпорын мұнайды темір жолмен тасымалдау көлемі ... ... ... ... (2000 жылы 8,2 ... тонна). 2001 жылы
Каспий Құбыр желісі Консорциумының (КҚК) ... ... ... аяқталып, іске қосылды.Ол жобалық қуатына жеткен кезде
жылына 60 миллион тонна мұнай өткізе алады. КҚК мұнай ... ... ... ... шет ... шығаруды жүзеге асыратын басты көлік
магистралінің рөлін атқаруда. 2002 жылы ... ... ... ... ... 11 ... тонна болды.
КҚК мұнай құбырын пайдалану мұнайды тасымалдауға кететін шығындарды
едәуір ... және ... ... жаңа ірі ... үшін қажетті ТШО
– ның мұнайды сыртқа ... ... ... Новороссийск терминалынан танкерлермен Шығыс және Батыс Еуропа
елдерінің ... Қиыр ... ... ... және ... Америка
елдеріне жеткізілді. Мұнайды құбыр арқылы ... ... ... ... тыс ... есепке алмағанда, қазіргі ... ... ... ... КҚК ... арқылы сыртқа шығарылды. Бұл ретте мұнай
тасымалынан босаған темір жол ... ... ... газдардан өндіретін
қосымша өнімдердің (сұйтылған газдар – пропан мен ... ... ... ... ... ... көлемін көбейтуге ықпал етеді. ТШО-ның
құрғақ (табиғи) газын Қазақстанның газ құбырлары ... ... ...... газ ... ... 2001 жылы ТШО бұл газ ... Жаңарту ТШО өндіретін газды өңірі көлемдерін ... ... ... ... ... жетістіктерін экономикалық тұрғыдан
сипаттау
Атырау мұнай өңдеу ... ... ... ... және ... ... табылатын, тарихи тұрғыдан алғанда да, перспективалық
мүмкіндіктері ... ... да, ... ... ... ... Республикасы Тәуелсіздігінің он жылдың ішінде зауыт
өндіріс, экономика, ... өмір ... ... ... ... ... жаңа ... игерілді, мұнайды өңдеу ауқымдылығы
өсті, өңдеуге жаңа –Теңіз мұнайы қабылданды, технологиялық ... ... ... ... мұнай өңдеу өнеркәсібінің аса
ауқымды әулеті жаңа жүз жылдықта барынша толық көлемде ... ... ... ... ... ... зауытын қайта құру басталады. Оның аяқталуы
бірқатар міндеттерді стратегиялық , ... және ... ... мүмкіндік береді.
Стратегиялық тұрғыда бұл республиканың отын жөніндегі тәуелсіздігін
қамтамасыз етеді. Атырау мұнай өңдеу ... ... ... ... өнім ... ... жақсартып, оны Еуроодақ
стандарты ... 2010 ... ... деңгей нормасына дейін ... ... ... ... ... өнімдерін шығаруды арттыру зауыт
экономикасын жақсартуға оң ықпал етеді.
Атырау мұнай өңдеу ...... ... ... ... ... 1943 жылы басталды. 1944 жылдың аяғында жылу ... (ЖЭЦ ) ... ... 1945 жылы ... ... ... ... крекинг қондырғысы және газ фракциялаушы
қондырғысы іске ... 1947 жылы ... ... ... ... қондырғысымен толықтырылды. Зауыттың техникалық
жобасын жабдықтарды жеткізуші ... ... и ... ... ... жылдық қуаты 800 мың тонна мұнай өңдеуге арналып,
жұмысы Ембі кен орындарның мұнайына және ... ... ... негізделді. Алғашқы күннен бастап зауыт отындық нұсқа бойынша,
авиация және автомобиль жанармайларын, әртүрлі ... және ... ... ... арқылы дами бастады. Батыс Қазақстан аймағының
дамуына, 1965 жылдан бастап мұнай өндіру көлемінің өсуіне байланысты зауыт
қайта жаңғырту ... ... ... қымбат дистиллятпен ауыстыру
жөніндегі мәселені қарай бастады.
Зауыт жарты ғасырдан астам жұмыс кезеңінде отындық мақсаттағы ... ... осы ... ... ... Барлық технологиялық
қондырғыларды техникалық жағынан қайта жарақтандыру жүзеге асырылды. Бұл
жылдық қуатты 5 ... ... ... арттыруға мүмкіндік жасады.
Атырау мұнай өңдеу зауыты жеңіл фракциясы ... мол, ... ... ... ... жасауды және технологиялықта, экологиялықта
проблемаларды жете шешуді ... ... ... көп ... ... ... бар мұнайдың жаңа түрі - ... ... ... ... ... асырды. Қазір Теңіз мұнай өңдеу үлесі 12 ... ... ... ... ... зауыт өңдеу
ауқымдылығын 62,5 пайызға жеткізді. Сонымен мұнайдан ... ... ... ... алғанда 45,9 пайыз болды.
Жыл өткен сайын ... ... ... ... кеңейе түсуде.
Қазір зауыт 16 түрлі ... ... ... ... ... 1995 ... шығарыла бастаған ТС-1 маркалы ... ... отын ... мен ... ... сатысынан ойдағыдай өтті.
90-шы жылдары, республика мемлекеттік тәуелсіздік алғаннан кейін
Қазақстанның барлық өнеркәсіп салалары ... ... аса ... ... ... ... ... орнына басуға жарамды өнімнің жаңа
түрлерін игеру мәселесі тұрды. 1993 жылы ... ... ... және
табиғи тұздар институтымен тығыз – іскерлік ... және ... ... техникалық және технологиялық сипаттамалары жағынан
әлемдік деңгейдегі өнімнен кем түспейтін жаңа ... ... ... ... ... ... және шығару патенті алынды.
Зауытта мамандар тауарлық және ... ... ... ... ... ... Тәуелсіз мемлекеттер Достастығы
елдеріндегі мұнай өңдеу зауыттары үшін ... ... ... деэмульгациялаушы құрал болып табылады. Онымен өңделетін мұнайдың
өрісі мен ауқымы жеңіл төмендік мұнайдан ауыр Маңғыстаулық ... ... ... отыр. 1996 жылы Атырау деэмульгаторы негізінде жаңа
анағұрлым тиімді. «Атырау 7020 б» деэмульгатор ... ... ... зауыты үшін тұрақты жаңғырту және ... ... ... ... және ... ... ынтымақтастық,
сенімділік тән болып отыр.
2-кесте. 10 жыл ішіндегі Атырау мұнай өңдеу зауытының жетістігі.
|1991 |5000 ... ...... ... құрылысы. |
|1992 |1.Шетелдік мамандарға арналған қонақ үй құрылысын аяқтау.|
| ... ... ... құру жөніндегі жұмыстардың |
| ... |
| |3. ... ... ... 50 ... ... үй |
| ... ... ... ... ... ... дейін газ құбырын пайдалануға |
| ... |
| |2.№ 24 ,36 ... ... ... |
| |3.№1 және №4 ... үшін ... ... ... ... |1.№1 ... жаңа технологиялық пештерді салу жөніндегі |
| ... ... ... |
| |2. ... ... ... ... ... |
| ... жуу ... үшін ыдыс өндірісін іске қосу. |
| ... ... ... ... ... қайта |
| |жарақтандыру жөнінде жұмыстар ... ... ... ... жылу ... ... ... құру. |
| |2.№1 ... ... ... ... П-1,П-2 |
| ... ... ... ... |
| ... ... №2 ... үлестіргіш пунктін |
| ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... іске ... |
| |6. ... ... ... 27 пәтерлік тұрғын үй |
| ... ... ... ... ауданында 6 пәтерлік тұрғын үй|
| ... ... ... ... цехында әкімшілік –тұрмыстық корпус колонналарын |
| ... |
| ... ... ... ... |
| |3. ... ... ... 100 ... ... үй және |
| ... ... шағын ауданында 40 пәтерлік тұрғын үй |
| ... ... ... ... үй ... жылытуды будан ыссы суға ауыстыру|
| |. |
| ... ... ... құю ... |
| ... ... ... |№ 2 су блогын қайта құру . |
| ... ... шыны ... ... |
| ... |
| ... электр орталығында П-6-3,4/1 турбинасы |
| ... ... ... ... орталығында екінші турбина құрастыру. |
| |2.№3 ... ... ... ... іске ... |
| |3. ... сатдионын қайта құру. ... ... ... газ шығару жөніндегі қондырғыны іске |
| ... және оның ... ... |
| ... қондырғысында жанармайды сілтісіздедіру торабы |
| ... ... ... |
| |3. ... ... үйі ... ... ... Атырау мұнай өңдеу зауытында шығарылатын өнімдер
|Шығарылатын өнімдер ... ... (%) ... ... жанармайы |14,4 ... ... |36,6 ... ... |0,5 ... ... |9,9 ... |4,0 ... май |29,7. ... ... ... |5,0 ... ... картадағы барлық обьектілер кеңістіктік обьектілер түрінде
бейнеленеді. Олар 3 типке жіктіледі, нүкте, сызық, полигон. Осы типтер
арқылы ... ... және ... ... ... ... обьектілер дегеніміз кеңістікте бір ғана нүктеде орналасқан
обьектілер. Мысалы, ... ... ... ... ... ... моделдеу негізінде мүндай обьектілердің кеңістікте ұзындығы мен ені
жоқ деп есептеледі, бірақ олардың ... ... ... ... белгіленеді. Сызықтық белгілер координаталық кеңістікте бір
өлшемді болып табылады. Олар – ұзындықтар. Мүндай бір ... ... ... өзендер, шекаралар, горизонтальдар жатады. Ал полигондар немесе
ауданның обьектілері деп кеңістікте 2 өлшемі, яғни ені және ұзындығы бар
обьектілер айтылады. Олар – ... ... кез ... ... ... т.б.
Бұл картаны құрастыру барысында да мен ArcGIS геоақпараттық
программалық өнімін ... ... ... ең негізгі қолданылған
модуль Spatial Analyst ... ... ... Spatial Analyst ... ... осы ... 1:500000
масштабтағы топографиялық қартасынан мұнай-газ кен орындарын нүктелік
қабатқа түсіреміз, барлық кен орындар мәліметтер ... ... 1:500000 ... ... ... ... сызықтық
қабатта векторланып, барлық өлшемдері мәліметтер базасында ... ... ... торлар (өзендер) сызықтық қабатта векторланып,
барлық өлшемдері мәліметтер базасында тіркеледі.
9. Тұйық су көздері (көлдер, ... ... ... векторланып,
барлық өлшемдері мәліметтер базасында тіркеледі.
10. Осы ... ... Spatial Analyst ... өңдеу арқылы
территорияның жер бедерін бейнелейтін растрлық ... ... ... ... форматты векторлық форматқа экспорт жасау арқылы
территорияның жер ... ... ... ... ... ... сай ... қабатқа генерализация
жүргізіледі. Осының нәтижесінде карта ... ... ... Каспийдің экологиялық мәселелері және оларды шешу амалдары
3.1 Каспий теңізінің экологиялық жағдайлары
Каспийдің бір ерекшелігі - адам ... жиі ... ... ... оның деңгейінің тұрақсыздығы. Сондықтан да теңіз
деңгейін болжау, өзгерістері біркелкі емес және әртүрлі теңіз суының
балансын құрайтын экстраполяция тәсілімен алынатын және ... ... ... - ... және ... ... негізделген.
Көмірсутекпен ластану көздері - су тұрақтар, кеме шаруашылығы және
мұнай шығару кешені. Бірақ, ... ... ... ... ... жел ... ... туындаған төгілу, бұрғылау және
мұнайды тасымалдау кезіндегі ... ... ... ластану өсіп
келеді.
Жоғарыда айтылғандай, бұл ауданның экологиялық жағдайы Каспий
теңізінің деңгейінің ... және ... ... ... ... ұшырауына байланысты болады.
Каспий теңізінің бірде көтеріліп, бірде тартылуы жердің табиғи-тарихи
эволюциясына байланысты. ... ... ... ... ... ... ... су деңгейі көтерілген. Оның себептерін ауа
райының құбылысымен және антропогендік ... ... ... ... теңізге құятын барлық судың 80%-ін құрайды. ... ... ... Еділ ... ... байланыста болды. Соңғы жылдары теңізден
Қарабұғазкөл шығанағын бірде бөліп, ... қосу адам ... ... ... ... еді. Осы әрекеттердің бәрі Каспий ... ... ... тепе-теңдігін бұзған адамның теріс іс-әрекеттері
ретінде қабылданды. ... ... ... ... ... заңдылығы
екенін адам баласы кейін түсінді. ... ... ... ... ... ... антропогендік факторларға жатқызады. Оның да
себебі бар еді. ... осы ... ... ... су мөлшері Еділден 12%-
ға, Жайықтан 24%-ға, ал Теректен 60%-ға ... Осы ... ... суы ... ... мақсатымен 1980 жылдары Қарабұғазкөлді
теңізден бөлу үшін ұзындығы 100 метр табиғи бөгет салынды. ... ... суы ... 3-ақ жылдың ішінде кеуіп кетіп, айналасына ... ... ... ... ... ... түбінен тұз өндірушілерге
қиындық туды, тұздың сапасы төмендеп ... ... ... ... ... бірден-бір ірі Қарабұғазсульфат комбинатымен ... ... 1978 ... ... ... деңгейі өздігінен көтеріле бастады. Ғасырдың
аяғында оның деңгейі 3 метрге жуық көтерілді.
Ғалымдардың болжамы бойынша ... ... ... ... ... км. ... су астында қалған жерлерге тағы да 1,2-2,2
млн.га қосылуына әкелуі мүмкін.
Су астында қалу ... ... ... Солтүстік және Солтүстік-
шығыс жағалауындағы мұнай кен ... ... ... Су ... қалу ... ... кен ... 32-сі Атырау, ал 11-і Маңғыстау ... ... ... астам мұнай бұрғылары, ондағы мұнай
қоймалары, 6 ... ... ... елді ... ... ... орындары су астында қалды. Барлық ластағыш ... ... ... ... ... оның ... 300 мың ... жетті. Кейінгі
жылдары теңіз суының көтерілуінің табиғи процесс екені дщәлелденді.
Каспий теңізінің көтерілуі оның ... ... ... ... ... Оның ... экологиялық жағдайлар.
Біріншіден, су деңгейінің көтерілуі теңіз жағалауындағы табиғи
жайылымдардың көлемін ... ... мен ... мекенін басып
қалды. Суға тосқауыл үшін соғылған бөгеттер жағалаудың фаунасы ... зор ... ... ... ... шашу аясы мен құстардың
ұя салу тығыздығы кеміп, биокөптүрліліктің азайып кету проблемасын туғызып
отыр.
Екіншіден, теңіз деңгейінің ... ... ауа мен ... одан әрі ... апатқа апарады. Судың мұнай өнімдерімен
ластануы 1980 жылдан бастап күшейе түсті. Су ... ... және ... ... бекіре сияқты бағалы балықтар, теңіз мысығы, құстардың
жаппай ауруларға ұшырап, қырылып қалу фактілерін жиелетті. Соңғы мәліметтер
бойынша бекіре ... ... 40%-ға ... су ... ... ... ... мұнай
ұңғыларын, мұнай қоймаларын, мұнай өңдейтін өнеркәсіп ... ... елді ... су ... ... зор ... келтіре бастады.
Төртіншіден, мұнай игеруге шетелдік инвесторларды тарту Каспий
теңізінің экологиясын одан әрі шиеленістіре ... ... ... ... шығатын ілеспе газдардың көтерілуі аймақтың ауа ағынында ... ... ... ... экологиясы - Каспий теңізінде мұнай-газ ... және ... ... ... байланысты Қазақстанның батыс өңірінде
қалыптасқан табиғи, әлеуметтік, ... және ... ... ... ... ... зор ең ірі ... су алабы. Жыл бойына
Каспий теңізінің деңгейі қума-желбөгет құбылыстарының нәтижесінде 0,5-1 м-
ге ... ... ... 1987-1990 ж. жүргізілген бақылау жұмыстарының
нәтижесінде Каспий теңізінің су ... ... ... ... және 1980-90 ж. аралығына сәйкес келетіні анықталған. 1929-41 ж. ... 2 м-ге ... 1977 жылы бұл ... ең ... ... (-29,01 м) ... 1978-95 ж. су ... 2,35 м-ге қайта
көтеріліп, 1995жылы бұл көрсеткіш -26,66 м болды.
Су деңгейінің тұрақсыздығы- ... ... ... ... байланысты болып отырған құбылыс. Судың тұздылығы 0-12%.
Су алу зонасындағы жартылай суда ... ... ... ... ... Мартышенский, Приморский, Прорвинский
және Бузачинский тобындағы кен орындарын теңіз және тежеме көтермелі грунт
сулары жартылай алып ... ... ... су ... ... жаңартылып
отыратын, жергілікті материалдардан ( құм, саз, т.б ) ... ... ... жел ... толқындармен жиі бұзылатын ... ... ... ... Пустынная, Морское кен орындары
толық су астында.
Көмірсутекпен ластану көздері - су тұрақтар, кеме ... ... ... ... ... өзінде, көмірсутекпен ластану деңгейінің
жоғары көрсеткіші Солтүстік Каспийдің шығыс бөлігінде байқалды, онда оның
концентрациясы шекті ... ... ... ( 0,05 мг/л).
Мұнай-газ қорын пайдаланудың экологиялық мәселелері
Қазақстандық мұнай және газ кен орындарын ... ... өз ... ... бар — ... ... және ... Соңғы уақытқа дейін табиғатты ... ... мен газ ... жоспарлы тапсырмалары орындалуына орын
беріп, жобаларда тиісті ... ... ... Бұл факт ... ... ... ... қалдырды.
Қалдықтарды жоюдың экологиялық таза процесстерін әзірлеу, мұнай-химия
өндірісінің қалдықтарын тазалау, ағынды суларды ... ... ... және ... ... ластануын мониторингтен өткізу және т.б.
мұнай мен ... ... және ... ... табиғатты қорғау саласындагы
өзекті бағыттар болып табылады.
Мұнай өндіру, ... ... және ... ... қоршаған ортаны
ластау іздестіру бұрғылауынан және де мұнай және газ өндіру ... ... ... құру ... ... ... көздер:
бұрғылау қондырғылары дизельдерінің жарамсыз ... ... ... еспе ... ... ... ... өндірістік-технологиялық қалдықтар бар шламдық амбарлар,
және де айналмалы жүйелер. Көптеген жағдайларда ... ... мен су ... ... ... ... ... қолданылмайды.
Соның салдарынан жақын арадағы жерлер бұрғылау ерітіндісімен және мұнай
өнімдерімен ластанады. Содан кейін осы зиянды ... ... ... ... жер және су қойнауларына ағады. Жер ластануы процессі ... ... үшін ... ... және жұтқыш көкжиектерге айдалатын
жоғары минералды қабаттық және ... ... ... ... Бұрғылау
ұңғымасынан 500-800 м радиусындағы өсімдіктің 70-80 пайызы ... ал ... ... ... лайлы ерітіндімен ластанғандықтан толық жойылады.
Мысалы, Атырау облысында 1,3 млн гектардан аса ... ... мың ... ... ... ... техногендік ластауларға жол берілген,
кейбір учаскелерде жердің мазутпен ластануы 10 метрден аса тереңдікке дейін
жетеді.
Бұрғылаудың өнеркәсіптік ... ... ... амбарларында
немесе үйінділерде жинақталған, олар одан әрі шығарылып,
шлам сақталуына арнайы бөлінген аумақтарда ... ... Осы ... ластағыш қабілеттігін бағалау мәселелері ерекше маңызға ие
болуда. Жер асты ... ... ... ... мен ... ... Бұрғылау жұмыстары кезінде негізгі және ең күшті ... ... ... ... ... Оны ... үшін ... шақты химиялық
реагенттер қолданылады, олардың көбісінде Денсаулық сақтау ... ... ... ... жоқ. ... ... және ... еріп
жүретін бұрғылау қалдықтарының жинақталуы басқа өндіріс түрлерінен бұрғылау
нысандарының әр жерде болуымен, қалдықтардың ... ... және олар ... ... өзгеруімен ерекшеленеді.
Бұрғылау жұмыстарын орындай және ұңғыларды пайдалану кезінде
қолданылатын ... ... ... ... ... мен ... өте ... үш рет қайта қарастырылған (1975, 1980, 1990 ж.ж.) ГОСТ 13862-90
анықталады. Бұл ... ... ... ең ... ... ... Америка мұнай институтының АРІ — 16А) жақындатуға бағытталган ... ... ... ... ірі жер массивтері бұзылады. Мысалы,
Қарашығанақ кенорнын игеру ... 3000 ... аса ... ... ... және т.б. ... ... Теңіз кенорнының алаңы 200
шаршы метрді ... ... ... ету үшін экологиялық тұрғыдан
қолайсыз аймақ ретінде Теңіз кен орны үшін 50 км ... ... ... ... шекті мөлшері жоғарырақ, яғни, ... ... одан ... ... ... пен ... ... әдістері экологиялық кауіпті
көбейтеді, жаға технологиялық әдістерге көшу жңа ... ... ... жөндеу кезінде қоршаған ортаның ластануы байқалады. Осы
ретте, ұңғы ішіндегі жабдық жүздеген рет түсуру-көтеру ... ... ... ... ... сумен алдына ала шайылады. Алайда,
тәжірибеде ол шаю құбырлар мен жабдықтың ішкі және ... ... ... ... толық жоямайды. Нәтижесінде құбырлар жұмыс
алаңына көтерілген кезде олардың бойынан аққан ... ... ... ... ... ... кеңістікте өртке қауіпті
ахуалтудырады. Оған қоса, көмуді ... ... ... агрессиялық
қалдықтардың мөлшері ұлғаяды. Іс жүзінде барлық ескі кенорындарда ондаған
жыл бойы қабаттан шығарылған және шайынды сулар ... ... ... "Құлсарымұнай" және "Прорвамұнай" МГӨБ-да қоқыс айдынының көлемі
мыңдаган километрді құрайды. Минералды суы бар ірі ... ... ... ... осы ... биосфералық процесстерге кері әсерін
тигізетіні анық. Алайда, егер өнеркәсіп суларын толық жою ... ... ... бос қалган түбі құрғақ сульфат тұздары
таралуының көзі ... ол ... ... ... ... ... ... тарайды.
Компаниялардың көбісі табиғатты қорғау шараларын орындау үшін арнайы
жабдық ... ... ... ... ... (Ұлы Британия) тауар
асты суын тазалау процессінде сәтті қолданылып ... жаңа буын ... ... ... асты суы мұнай өнімділігін ұлғайту мақсатында
өндіріс қабатына су айдалған ... ... ... ... ... ... ... үлкен мөлшерде ерітілген мұнай бар.
3.2. Қазақстанға қажеті – қалдықсыз өндіріс
Экономиканың енгізі - өндірісті дамыта отырып ... ... ... ластамауға, бірте-бірте таза ... ... ...... өндіріс деңгейіне жету.
Бірақ жер қойнауын пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... пайда мөлшеріне аударылады да,
өңірдің, тіпті тұтастай республиканың экологиялық ... ... ... ... ... барысында алынатын күкірттің сақталу
жағдайын қарастырып көрелік.Құрамында күкіртті сутегі, мұнай мен газ ... ... ... ... ... күкірт алынады. Соны қайта өңдегеннен
кейін күкіртті сутегі кәдімгі ... ... ... 1 тонна
мұнайда 69 кило болады) айналады.Оны түйіршіктелген немесе кесек күйінде
сақтау ... Бір күн ... ... жылдап жиналған осыншама күкіртті
үлкен қатты блок ... ... ... ... ... сақтау
ұсынылады. Бірақ оның ... ... ... ... үшін ... корпорация осыған арнап аса ауқымды алаң дайындауы ... орай ... ... зат деп ... күкіртті сенімді түрде
жерге көму проблемасы күрделі мәселеге ... ... ... 7 ... тоннадан астам күкірт жинақталғаны мәлім.
Бұл бүгінгі күннің ғана ... Егер ел мен ... ... ... ... ... ... жолын қарастыратын ғаламат
міндеттер тұр. ... ... ғана ... ... ... ... ... және басқалар ) орналасқан. ... ... да, ... ... ,Қарашығанақ кен орындарындағы өнімде де
көмірсутегі аса мол. Іске ... ... ... зат ... ... 4 мың ... ... шығарылатынын ескерсек, мұндай «таулардың» таяу
уақытта қалай өсетінін көз алдымызға елестету мүмкін емес.
Сондықтан өндірісімізді, ... ... ... ... апат алдында тұрғанын бір сәт естен шығармауымыз керек. Елбасы
Н.Назарбаев «Мен ... әрі ... ... және ... ... ... кедергі болуы ықтимал ХХІ ғасырдың қазіргі
кезде көрініп жүрген объективті қатерлеріне ... ... ... ... деп алаңдаушылық білдіруі тегін
емес. Бір ғана жағдайда көңіл аударып көрейік. «ПетроҚазақстан» ... ... ... табиғат қорғау, салық және өзге де мемлекеттік
органдардың сынына жиі ... ... ... ... ... ... бұл ... мемлекеттік органдардың өтініш-тілектеріне,
талаптарына құлақ аспай келеді. Содан барып ... ... ... ... ... ... ... ортаны ластауда.
Егер біз кен орындарын ... ... ... ... ... өнім ... дұрыс бағыт ұстана білсек, әлгінде
айтқан тау-тау қалдықтар қоршаған ортаны ластап, бекерден ... ... еді. ... бұл ... ... ... ... тасымалдау, одан әрі
дәрі дәрмек, химиялық реактивтер жасау мәселені шеше ... ... ... ... шикізатын өңдеу кезінде кездесетін қоспалардан
әртүрлі өнімдер ... ... ... ... Ол үшін ... ... ... орындарын дамытуды қолға алу керек. Шағын және
орта кәсіпкерлікті дамыту ... алға ... ... ... ... да көіл аудару қажеттілігін еске сала кетті.
Осы ретте Ұлттық инженерлік ... ... ... ... ... ... және оның басқа да серіктестері мұнайбитумды
жыныстар мен ... ... жол ... ... ... жасаған болатын. Мұндай кен орындары Батыс Қазақстанда 140-қа жуық
жерде бар. Мұнай сіңген құм мен ... аса ... ... жатпайды,
өндірілуі де жеңіл. Бірақ дайын күйінде оны пайдалану ... ... емес еді. ... ... ... ... ыстығы мен
қыстың аязына шыдай бермейтін.
Осының себебін ... соң, олар жан ... ... ... аса ... жол ... технологиясын ойлап тапты.Автомобиль
жолдары ... ... ... ... ... ... т2 ... жолға төселді.Сарапшылар олар ... ... ... мойындады.Осыны одан әрі жалғастыру үшін,әрине, ... ... ... ... ... ... ... ,республика бойынша 7 шақырым жолға битум төселді.1983 ... ... ... ... мен ... ... деметаллизациялау жөнінде
Бүкілодақтық симпозиум өткізілді.Облыстық партия ... ... ... және газ ... ... ... және ... мамандармен бірге олардың ... ... ... өңдеуді Канадада ұзақ жылдар бойы қолға
алғанымен,дәл олардікідей ірі нәтижеге жете ... ... ... ... де олар ... жолды көріп танданыстарын жасыра алмады.Сөйтіп,
тек канадалықтар ғана емес, олар да мұнайдан ... ... аса ... ... бүкіл әлемге жария етті.
Өкінішке орай, орасан зор мүмкіндіктеріне қарамастан,біздің елімізде
битум ... ісі әлі де ... таба ... жоқ.Отандық инновоциялық
технологияның орнынан қозғалмауы,атап айтқанда ,кәдімгі күкіртті ... ... ... мәнінде қынжыларлық
жағдай.Қазір Ұлттық инженерлік академия «Кинтер-коннет» конверсиялық
компаниясымен ... ... жол ... дайындауға арналған
тұтқыш заттарды өңдірудің жаңа технологиясын жасап шығарды. Оған Атырау
облысында аса көп ... ... ... мен ... ... ... мырза өзі жасаған жұмыстарының нәтижесін ел басы
Н.Назарбаев мырзаға жеткізіп, одан ... ... Бұл да ... ... нығайта отырып, елімізге қалдықсыз өндіріс қажеттілігіне қосар
үлесі деуге болады.
3.3.«Теңізшевройл»-дың қоршаған ... ... ... баға беру
Ғылыми – техникалық прогресс заманында қоғамның табиғатқа белсенді
әсер етуі қоршаған ортаның ... ... ... адам қоғамының
өмірі жақсарып қана қоймай, қоршаған ортада келеңсіз құбылыстар да ... ... ... әртүрлі болып табылады, атап айтатын болсақ,
өндіріс орындары, кен орындарды игеру, автокөліктер және т.б.
Мұнай ... ... ... жылу ... ... да ... ... кейбір кәсіпорындар сияқты немесе ірі
қалалардағы автокөліктер секілді қоршаған ортаны ... ... ... ... атап өту керек.
4-кесте.
|Жылу энергетикасы |50% ... ... |20% ... металлургия |13% ... ... |13% ... мен ... ... |4% ... Диаграмма
Бұл диаграммада Қазақстанның өнеркәсіп салаларының ... ... ... ... көрсетілген (ҚР Статистика
жөніндегі агенттігінң 2001 жылғы мәліметтері).
Десек те, кез келген ... ... ... ... ... ... ... ортаға белгілі әсер тиетіні сөзсіз. Өнеркәсіптік
кәсіпорындардың шаруашылық қызметін талдау кезінде ... ... ... негізгі көрсеткіштері ретінде әдетте ... ... ... ... ... ... пен ... жағдайларының
бұзылуы, өндіріс қалдықтарының сипаты мен оларды жою нәтижелері, өсімдік
пен жануарлар әлеміне әсері. ... ... ... ластанудың дәрежесін
бағалау үшін шектеулі рауалы концентрация (ШРК) деген ұғым қолданылады.
Белгілі зиянды заттардың ... ... ... ... ... көрсеткіштері белгіленген. Егер мысалы, қандай да бір ... ... ... ... 2 ШРК ... ... адамзат тіршілік ететін кез келген жерде ... ... орта ... тіпті адамның өз қажеттіліктерін қамтамасыз ... ... ... үй ... ... ... ... қалдықтары
және т.б.) атамай-ақ, оның тыныс алуының өзі қоршаған ... ... ... ірі қала ... ... елулі әсер етеді – ауаның
құрамындағы ластағыш заттардың концентрациялары ШРК –ға жақын немесе ... асып ... ... ... жер асты суы, ... ... ортаның құрамдас бөліктерінің бәрінде де ластағыш заттар әр түрлі
дәрежеде Қазақстандағы ШРК- дан ... ... ... ... қоршаған ортаға
жалпы әсер етуі ... деп ... ... ... ... ... ... жүргізген бақылауларының нәтижелері де, тәуелсіз
мемлекеттік бақылау орындарының қорытындылары да, сонымен ... ... ТШО ... ... ... ... ... бағалау жұмыстарына
қатысқан беделді халықаралық сараптау комиссияларының ... ... ... ... ... кен ... маңындағы экологиялық
жүйеге ... әсер ... ... бағалау жүргізген қазақстандық
ғалымдардың ғылыми зерттеу жұмыстары да осындай ... ... ... ... әсер етуінің елеусіз деп бағалану себебі ... ... ... ортаның барлық құрамдас бөлік иерінің құрылымы
мен құрамында елеусіз ... ... және ... ... ... ... ауаның сапасы.
Ауаға тарлатын ТШО шығарындыларының негізгі көзі – газ ... ... ... ... нақты кезеңде тауарлық газға өңдеуге
жақын және ... ... ... ... ... ... ... зиянды
қоспалардан тазартылып, осы алауларда жағылады. Одан басқа, ауаға тарайтын
жалпы шығарындылардың кейбір ... ... ... ... ... екі ... және жылыту қазандығы мен газ-турбиналы
Станциясы-ның мұржалары арқылы шығады.
ТШО қызметінің алғашқы жылдары ... ... ... ... өңдеу мүмкін болмай, алауларда жағылды, сондықтан атмосфераға
тарайтын шығарындыларының үлес ... ... ... ... ... ... ... көлемі) жоғары болды. Ол ... ... ... ... болды: кезінде мұнай құрамындағы ілеспе
газдың пайыздық қатынасы туралы дәл емес мәліметтерді ... ... ГӨЗ сол ... ... ... ... ... болды;
өндірілетін тауарлық газдардың (метан, пропан, бутан) біршамасының сапасы
рынокқа шығаруға төмен ... ... ол ... бір ... ... ... ТШО құрылған кезден бастап газ жағу көлемін азайтуға және
қорытындысында ең ... ... ... бар күш ... ... ... газ көлемі 80 пайызға азайды, еуропалық сапасы бар
тауарлық газ ... және ... ... шығарындылар құрамындағы зиянды
қоспалардың мөлшері едәуір ... ... ... ... үлес ... (яғни
өндірілген мұнайдың әр тоннасына шаққандағы шығарындылар көлемі) 1997
жылғы 10,4 килограммнан 2002 жылы 4,6 ... ... ... ... ... үлес ... азаюы мұнай өндіру көлемінің жыл
сайын өсу барысында жүзеге асты (келесі кестеден қараңыз). 2002 жылы ... ... ... ... жалпы көлемінің салмағы 60,8
тоннаны ... Бұл көп пе, әлде аз ба? Оны білу үшін осы ... ... ... ... ... салыстыруға болады. Мысалы, 2000
жылы Алматыда тек автокөліктерден шыққан ластағыш ... ... ... ... құрады; сол жылы жалпы Қазақстан бойынша тұрақты көздерден
атмосфераға тараған шығарындылар 2,429 мың ... ... ... ... 1,108 мың тонна, Повладар облысы бойынша 434 мың ... ... ... ... 244 мың тонна және Атырау облысы бойынша
124 мың тонна болды.
ТШО шығарындыларының ... ... ... ...... қос
оксиді() ,азот қос оксиді() ,көміртегі оксиді() және көмірсутек().Олардың
барлық шығарындыларының үлесі 99,6 ... Бұл ... газ ... ... ... шығатын жағу өнімдері. Бұндай шығарындылар автокөлік
түтінінен әлдеқайда зиянсыз, ал темекі ... ... ... ... ... қауіпсіз деп есептелуде.
ТШО-ның су мәселесіндегі қызметі. Теңіз Еділ өзенінің ... ... Су ... ... ... ... қаласына
берілген, ол жерден ТШО нысандарында ауыз су қосымша тазартудан өтеді, ал
техникалық ... су газ ... ... беріледі.
ТШО су тұтынымын азайтуға, оны қайта пайдалану мақсатында тазартудың
тиімділігін арттыруға бағытталған ... ... ... ... жұмыстардың нәтижесінде 1 тонна ... ... ... жалпы шығыны 1994 жылғы 1,3 текше метрден қазіргі ... ... ... ... Бұл ... суды тазартып, қайта пайдалану; суды
қайта тазарту үшін кері космос қондырғыларын ... ... ... ... мақсатында кәделеуіш қазандықтарын қолдану арқасында мүмкін ... 2001 ... ... ТШО суғы ... ... 5,4 ... ... жұмсалды.
ГӨЗ-дің өндірістік ақаба суының бір бөлігі ұңғылардан мұнаймен қоса
алынатын жер қабаттарының суымен ... ... ... мен ... жер ... ... (1500 метр тереңдікке). Ақаба судың екінші
бөлігі механикалық және биологиялық тазартудан өткеннен кейін, жасанды су
жинақтау ... ... ... неоком горизонтының жердің ... ... ... ... ... ... осы ...
қоршаған ортаны қорғауға қатысты халықаралық тәжірибе. Оның ... ...... (жер қатарындағы су мен мұнай) жер бетіндегі
ортадан оқшау, оған әсер етпей, тереңдікте миллиондаған ... бойы ... ... сол ... ... ... олар қоршаған ортаға зиян
келтірмей тағы да миллиондаған жылдар бойы сақталады.
Қоршаған ортаны, ... ... сулы ... ... сенімді
қорғау үшін жер қабатына айдайтын ұңғымалардың айналасында жер ... ... ... ... Бұл жер ... ... жатқан ақаба
судың жоғарғы сулы қабатпен жанаспайтынына көз ... ... ... суды ... ... ... ... да табиғи суқоймаларына
төкпейді,осылайша қоршаған ортаға тиетін әсерді барынша төмендетеді.Табиғи
ортаға ешқандай шығарынды ... ... әдіс ... ... ... белгілі жоғарғы деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік
береді.
Адамдардың денсаулығына ТШО ... ... ... елдегі
халыққа қарағанда ТШО қызметкерлерінің денсаулығы жақсырақ және ... өмір ... ( ТШО ... өлім ... бойынша орташа статистикалық көрсеткіштен 4 есе төмен).
ТШО емханасының, ... ... ... ... ... ... «Мен, Теңізде 1991 жылдан бері ТШО
емханасының ... ... ... істеймін. Қазіргі кезде 28 күндік
вахталық әдіспен жұмыс ... ... ... ... ... ... негізінде, сонымен бірге ТШО ... ... ... біле ... сырқаттану көрсеткіштері Қазақстан
бойынша жалпы көрсеткіштеріне сәйкес келетінін, ал ... ... ... ... ... ... ... негізінен дені сау адамдар
жұмыс жасайды. Компаниямызда ... ... ... ... ... арқылы жұмыс жағдайының ... ... Мен ТШО- да ... ... ... медицинадағы соңғы
жетістіктер бойынша біліктілігімді көтеруге мүмкіндік алдым. Теңіздегі
емханада ... ... 21 ... ... ... ... ... өз ойын жеткізген болатын.
Теңіздегі қоршаған ортаның барлық компоненттерінің қазіргі кездегі
нақты ... ... ... ... ортаға тигізетін әсерінің ұдайы
төмендеуіне қатысты табыстары ... ... ... ТШО-ның кез келген
авариялардың алдын-алуға және ... ... мен ... ... ... қызметінің аудан тұрғындарының денсаулығына тиюі ықтимал ... ... ... қоршаған ортаның барлық құрамдас бөліктерінің
ластану деңгейі ... ... ... ... ... ... төмен), ал ортаның адамдар денсаулығына зиянды әсер етуі
неғайбыл.
Кен орны аймағындағы географиялық және ... ... сол, ... ... қандай болмасын заттектердің ШРК-дан асатын
мөлшерде шоғырлануы үшін ТШО-ның ... ... ... ... ... тонна) аз.
Жылыой ауданы тұрғындарының денсаулық жағдайына ТШО ... ... ... ... ... рет ... ... жүргізілді.
Жүргізілген зерттеулердің ешқайсысы да ауданда кең тараған аурулар мен ... ... ... ... ... Ластанған атмосфераға тән
тыныс алу мүшелерінің созылмалы ауруларының жоғары деңгейі байқалмаған.
Аталып, көрсетілген қалалардың ... ... ... ... ... ШРК-дан асатын бірқатар уытты
заттектер бар ... ... ... ... ... ... проблемалар бар, алайда
облыстың ТШО-дан алыста орналасқан ... ... ... ... ... байланысты - өмір сүруге ... ауа ... ... ... жағдайлар; сапалы сумен
қамтамасыз ... суды ... ... ұзақ уақыт сақтау мәжбүрлігі,
нәтижесінде ауру ... ... ... ... мен ... ... ... Атырау облысының аудандары бойынша 1990- 2001 жылдардағы
адам өлімінің деңгейін салыстыру
(жасына қарай барлық топ, жылына 1000 адам ... өлім ... ... ... деңгейі |
|1 ... ... |9,4 |
|2 ... |7,1 |
|3 ... |9,8 |
|4 ... |8,3 |
|5 ... |8,4 |
|6 ... |8,1 |
|7 ... |8,2 |
|8 ... |7,9 |
|9 ... ... |9,6 ... ... 1997-2000 жылдардағы сәби өлімінің орташа деңгейі
(Жыл ішінде дүниеге келген 1000 сәбиге шаққандағы өлім саны)
|№ ... ... |
| | ... |
| | ... |
|1 |Сарықамыс поселкесі |15,8 |
|2 ... ... |19,6 |
|3 ... облысы |22,8 |
|4 ... ... |22,2 ... ... ... зауытының экологиялық мәселелерді шешудегі іс-
шаралары
Табиғатты қорғау қызметін сақтау есебінен зауыт қоршаған ... ... ... артуына жол бермей келеді. Соңғы ... ... ... ... ... атап ... ... риформинг қондырғысының (сутегі бар жеңіл газ) және
Баяу кокстеу қондырғысының ... газ) ... ... және
технологиялық мақсаттарға жағу сжемаларын ... ... ... ...... ... қара майдың отындық үлесін 55 пайыздан 48
пайызға дейін ... және ... ... газ ... қол ... риформинг қондырғысы мен АВТ-Электрмен ... ... ... қара ... ... ... аз ... ауыстыру схемаларын енгізу. Бұл шаралар өңделетін мұнай
құрамында күкірттің ... ... ... ... ... ауаға шығарылуын лимит шегінде ұстауға мүмкіндік береді.
-Зауыттың Жылу – электр есептеу торабы бар ... су ... ... Бұл ... ... ... судың қысымын және одан
шығындарды азайтудан алынған ... ... ... өзенінен су
тұтынуды және тиісінше ластанған ағынды ... ... ... ... кемітуге жағдай жасады.
-Ластанған өндірістік ағынды сулар мөлшерін азайту сондай-ақ ... Ат 2 ... ... қондырғыларында суды жүйелі
пайдалануға (15 тоңазытқышынан шыққан ... суды ... ... тазартуға, кокстеу қондырғысында тасталынды судың бір бөлігін
реакторлардан ... ... ... толықтырып отыруға пайдалану)
көмектесті.
Кәсіпорында шығарылатын мұнай өнімдерінің ... ... ... ... келеді. Сапаға Мемлекеттік стандартқа сәйкес технологиялық
реттемелерді сақтау, қондырғылар мен зертханаларды уақытында жарақтандыру,
қажетті ... ... ... ... және ... ... ... кестелерін орындау, ... ... ... даярлаудың жоғары деңгейі есебінен кепілдік беріледі.
Зауыттың орталық зертханасы мұнай өнімдеріне талдау ... ... ... ... ... зеттеушілер талдаудың жаңа
әдістерін, соның ішінде ... пен ... ... ... құрамына әсерін тереңдете талдау жасауда. Бірқатар зерттеулер
өнертабыстық дәрежеде орындалды.
Зауыттың орталық ... ... ... сынық зертханаларына
қойылатын Қазақстан Республикасы мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... ... құқығымен
техникалық құзіретке аккредиттелген. ... ... ... ... ... рет ... ... тауарлар бойынша 1994 жылы
аккредиттелген болса, 1995 жылы ... ... ... ... 1997 және 2000 ... ... ... зертханасының Сынақ орталығы
аккредиттеудің көрсетілген салаларына сәйкес екі ерт ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Осы
сынақтан өткен мұнай өнімдері ... ... ... әдістемелер және карта құрастыру
Процесі (АRСGIS программасында)
ГАЖ-дың карта құрастырудағы ролі
ГАЖ дегеніміз – табиғи жэне ... ... ... ... ... кеңістік пен уақыттағы тіршілік
етуін, географиялық білімдер мен ... ... ... ... ... зерттейтін ғылым.
ГАЖ-дың мағынасы болып географиялық ... ... ... ... ГАЖ-дың зерттеу әдісі ретінде кеңістік-уақыттағы
акпараттық үлгілеуді айтады.
Қазіргі уақытта ғылымдар жүйесінде ГАЖ өзіне лайықты орнын алуда. ... ... ... ... мен ... болады. ГАЖ-дың маңызды міндеттерінің бірі ... ... мен ... ... варианттарының орындалуына
көмектесетін алгоритмдер мен бағдарламалық құралдарды ... ... ... – жүйе ... ... ... ақпараттар жүйелер
теориясын біріктіре отырып, картография және басқа ғылымдардың тоғысқан
жерінде пайда ... Ол ... ... ... ... ... ... есептеу техникаларының ең жаңа жетістіктерін ... ... ... қазіргі уақытта ГАЖ табиғи және әлеуметтік-экономикалық
үрдістер мен ... ... ... ... ... ... ... болжайтын және шешім қабылдап, басқаруға
арналған негізгі ғылым болып отыр.
ГАЖ мәліметтерді өңдеу мен ... өте ... ... ... ... ... маңызды мәселелерді шешеді:
1. 1.Жоғары сапалы картографиялық өнімдерді қүру;
2. 2.Мәліметтер ... ... ... ... ... карта, графиктік, диаграммалық сызба түрінде берілуі;
4. 4.Кеңістіктегі мәліметтерге талдау жасау, орналаскан жерін ... ... мен ... ... ... ... 6.Мәліметтердің түрлі ақпараттық жүйелермен қарым-қатынас және т.б.
Қорыта келгенде, ГАЖ бұл – кеңістіктік идеологияға негізделген жаңа
қөзқарас, жаңа ойлау.
Қазіргі ... ... ... аясы ... ... қолдануын
қарастырсақ: жер ресурстары мен жер кадастрын басқаруда ... ... Бұл тек ... бағытқа ұсынылған. Тақырыптық
картографиялауда ГАЖ-да картаға аса көңіл бөледі. ГАЖ-да картаны ... ... әрі ... ол ... тәсілмен немесе
автоматтандырылған картографиялаумен салыстырғанда. Ол ... ...... ... яғни ... ... масштабы жасалады, масштабы көрсетіледі, картаның солтүстігі,
қағаз ... ...... ... ... мен кеңістік
мәліметтерді басқару үшін, сонымен қатар, метамәліметтерді ... ... ... ... ... ... Біздің ГАЖ-дың барлық
мәліметтерін құрылымдауға және басқаруға көмектеседі. Ол ... ... ... ... ... ... ... басқару, әртүрлі мәліметтер жиынын тез ашып көруге,
географиялық мәліметтерді құрылымдауға арналған ... ... ... бірақ ерекшелігі – редакция жасалмайды.
АгсТооlbox – мәліметтерді геоөңдеудің конвертациясы. ... ... ... ... сақтайтын қосымша.
АгсМар, АгсСаtalog және АгсТооlbox әртүрлі ГИС-функцияларды біріге
отырып өңдейді. Мысалы, АгсСаtalog-та ... ... ... да, ... екі рет ... ... ... болады. Кейіннен АгсМар-та АгсТооІЬох
көмегімен өзгертулер ... ... ... ... ... ЕSRІ фирмасының АгсGIS ... ... ... Бұл ... ... себебім –
оның қолайлылығы, жұмыс ... тез ... ... ... молдығы, программаның соңғы стандарттарға сәйкес келуі.
Жұмыс жасамас бұрын К-39 Д-40, М-39, М-40 ... ... ... ... яғни ... ... ала ... оны сканерден өткізіп,
АгсGIS программасына шақырамыз, осыдан кейін негізгі – керекті қабаттарды
құру, оларды оцифровкалау, қабаттың ішінде маңызды ... ... ... ... ашу ... ... жеке қабат құру
АгсСаtalog-тағы vektor папкасынан тышқанның оң жағын шертіп—>жаңа
(new) —> ... ... —> ... ... —> ат ... —> ... түрін таңдаймыз (нүктелік, сызықтық, ... ——> ... беру үшін ... (Editor) —> Таңдау (Select) немесе Import —>
Координата жүйесі проекциясы (Ргоіесіесі ... System) —> ... ... ... ... ... —> ОК —> ОК.
Осы АгсСаtalog-та ашылған қабатты АгсМар-қа шақырамыз. Ол үшін ... "+" ... ... Ашылған терезеден vektor ... ... ... ... яғни Add. ... shapefale 6 құрамдас форматтан
тұрады. Оларды «Мой Компьютер» ... ... ... жұмыс істегенде оцифровка жасай отырып, сол обьекттерге
анализ бере кетеміз, яғни Атрибуттар ... ... ... ... —> ... ... —> ... қабатқа барып, панелін ашамыз да,
"Атрибуттар кестесін ашуды" таңдаймыз —> ... атын жазу үшін ... ашу ... ... —> жол қосу ... ... —> жол атын береміз. Оның
типін таңдаймыз:
1. Қысқа сандар (short integer)
2. Ұзын сандар (long integer)
1. З. Бөлшек сандар ... ... ...... ... ... ... болады. Ол 6 құрамдас
бөліктен тұрады. Егер осы құрамдас бөліктердің ... кем ... ... ... ... ... бір жерден екінші жерге көшіру
үшін ... ... 6 ... ... ... көшіру керек. Кез-келген
қабатпен жұмыс істегенде барлық обьекттерді категорияларға бөлеміз. Картасы
құрастырылып отырған территориядағы ... ... ... ... ... ... өз категориясы бойынша категорияға бөліп, жеке-жеке символ
береміз. Яғни, пішінін, түсін, сызықтық ... ... ... ... ... ... әрбір объект өз категориясы бойынша белгілі
бір шартты белгіге ие болады.
Карта бетіндегі обьектілерді жазу ... ... ... ... ... жасау жолдары.
Географиялық объекттерді категорияларына ... ... ... ... Кез-келген географиялық объектілер белгілі бір ақпарат
көзі ... ... ... ... ... тән ... (атауы,
морфометриясы, морфолгиясы) болады. Мысалы, таудың атауы, биіктік өлшемі,
көлдердің атауы, тереңдігі, көлемі және т.б.
Барлық географиялық ... ... ... ... ... ... негізгі географиялық ақпарат беріледі.
Карта бетіндегі объекттерді бейнелеу барысында, оның ... ... ... ... Масштабқа байланысты объекттерді таңдап
алады.
Обьекттерді жазу үшін ... ... оң жақ ... ... ... терезе ашылады —> жазу (Labels) —> жол (field)
Шрифттың өлшемін, түсін таңдауға болады.
Аннотация және оны құру ... 3 ...... сызық, нүкте түрінде берілген
кеңістіктегі объектгер туралы мәліметтер карта бетінде жазу арқылы
беріледі. Мұндай картографиялық мәліметтерсіз картаны оқу мүмкін емес.
Сондықтан, әрбір ... ... оның ... және ... ... ... атрибуттар кестесіне толтырамыз. Электронды
карталар жасау барысында аннотация жасау міндетті емес.
Аннотация дегеніміз – обьекттердің сандық және тексттік мәліметтерден
тұратын жеке ... құру ... ... мәліметтері жазылған соң, мысалы, ... ... name жолы ... ... ... ... ... Объекттердің атауы тек бір бағытта ғана жазылады. Мысалы, ... ... ... мәліметтері осы әдіспен жазылған жағдайда бір-
бірімен араласып, оқылмай кетуі мүмкін. Сондықтан, жеке ... ... ... ... ... ... Осы процедураны іске асыру үшін
келесі функцияларды атқарамыз: ... сол ... ... оң жағын
басамыз —> жазуларды аннотацияға ... (Convert labels ... —> ... ... осы ... қажетті мәліметтер болады
—> байланысты объектілер (feature linked).
Объектімен ... ... яғни сол ... ... объектіні алып тастағанда аннотация өшіп қалады. ... ... ... ... ... ... ... белгілеп, орнын ауыстырып коюға, қажет емес
кезде алып тастауға, шрифттің ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар:
• карта масштабын көрсету керек;
• аннотациямен жұмыс жасағанда карта бетіндегі ... ... ... ... керек.
Аннотация қабатында объектілер қанша класқа бөлінсе, ... ... ... ... ... уақытта бір категорияға кіретін
барлық обьектілердің автоматты ... ... ... ... өзгертуге
болады.
Карталарды безендіру. Қағаз бетіне басып шығаруға әзірлеу
Мәліметтер түрінде (Data view) – ... ... ... ... ... ... ... немесе жалпы мәліметтерін
жазу, яғни редакциялау жұмысын жүзеге асырамыз.
Компоновка түріндегі (Layout view) – картаны безендіру, ... ... ... дайындау жұмысы жүзеге асырылады. Өзімізге қажетті объекттер
редакцияланып болған соң, картаны безендіру үшін ... ... ... ауысамыз. Ең бірінші байқайтынымыз: панельде қағаз өлшемі
көрсетіледі.
Өзімізге қажетті масштабын көрсетеміз, карта қағаз ... ... ... ... үшін Бет пен ... ... ( Page and print
set up) командасын ашу керек. Оны екі жолмен ашуға болады:
1. Файл ... ... бос ... тышқанның оң жағын басу арқылы.
Ашылған терезеде бірнеше операциялар орындалады. Мұнда тек ... ғана ... ... бетіне басып шығару жұмысы жүзеге асырылады.
1. Name командасында принтердің ... ... атын ... ...... өлшемін таңдаймыз.
З.Orientetion: 1) Портрет (Portret)
2) Альбом (Landskapе)
Карта ... ... ... жазу үшін келесі командаларды орындаймыз: Қою(Insert)
—> Аты (Title)—>
Карта ... ... ... ... 2 ... ... ... : сызық және
сандық.
Сызықтық – Scale bar
Сандық – Scale text
Қою (Insert) —> ... ... ... ... (Insert) —> ... ... (North Arrow)
Карта легендасын құрастыру
Карта легендасы – карта бетіндегі объекттерді оқу үшін құрастырылады.
Оларды ... ... деп ... ... -та ... белгілерді құрастыру
үшін әрбір қабатта көрсетілген объекттер мен мәліметтерді компоновкада
карта бетіне ... ... ... ... ... тыс ... барлығын шартты белгілерді қоюға пайдаланамыз.
Қою (Insert) —> Легенда (Legend) —> ашылған терезеде 2 баған бар:
1) Мар layers
2) Legend Items —> ... —> Аты —> ... ... —> ... —> ... ені мен ... —> ... картаны қағаз бетіне басып шығару.
Картаны безендіру жұмыстарынан ... ... ... ... ... ... шығару үшін төмендегі операциялар орындалады: Карта өлшемін
тексереміз. Оның 3 түрі бар. Ол ... яғни ... оң ... ... Бет пен ... ... (Page and print set up) —> Use printer ... —> Show printer margins on laeout.
2. Ғі1е —> Print preview
З. ҒіІе —> Print —> Number copies —> ... ... ... орны бар, ... ... су ... Каспий,
қазіргі таңда орналасқан 5 мемлекеттің басты байлықтың қайнар көзі ... ... ... үшін ... ... ... ... отырған
құрметті орнының кепілі де осы Каспий емес пе?
Алайда, Каспий теңізі мен оның жағалауы Қазақстан үшін тек ... ... көзі ... ... ... экологиялық апат аймағы. Бұл
жағдай ... ... де ... отырған мәселесі. Бұған дәлел:
Каспий теңізінің экологиялық ... ... ... ... мен алға ... мақсаттар. Еліміздің көздеп ... ... ... ... ... отырып, Каспий теңізінің
экологиялық проблемаларын шешудің ең тиімді жолдарын ... ... ... ... проблемаларды саралап және баға бере отырып,
экологиялық ... жол ... және оны тез ... ... ... ... ... жағдайларына орай ұйымдастырылатын жыл
сайынғы 5 мемлекеттің бас қосулары да олардың бұл апатты ... бей – ... бір ... теңізінің экологиялық ахуалын жақсартуға байланысты істелген де,
істеліп жатқан да игі істер аз емес.
Қорытындылай келе, Каспий ... ... ... ... көзі ... екені баршамызға белгілі. АҚШ-тың мемлекеттік “энергетика ... деп ... ... ... ... , бүгінгі таңдағы есеп
бойынша, Каспий теңізі аймағындағы мұнай қоры 18-34 млрд баррельді ... яғни ... ... 3, 4%- ін ғана ... ... Оның ... ... Баррелі 80- жылдардан бергі игеріліп жатқан Теңіз ... ... ... ... ... ауа ... сарқылмайтын байлық екені баршамызға
белгілі. Еліміздің экономикасының өркендеуінің басты кепілі болып ... ... ... ... кететінін де ескерген жөн.
Ғылыми техникалық прогрес заманында қоғамның табигатқа белсенді ... ... ... ... ... Жылпы мұнай-газ және басқа да
өндірістік орындар болсын ... ... ... ... ... ... талдай келе мынадай қорытынды жасауға болады: қоршаған ортаға әсер
етудің негізгі көрсеткіштері атмосфералық ауаның ластану ... су ... ... бұзылуы, өндіріс қалдықтарының сипаты мен оларды жою
нәтижелері, өсімдік пен жануарлар әлеміне әсері.
Еліміздің әлемдік аренада өркендеуіне себеп болған ... ... ... ... ... ... жауып, тек пайда
табуды көздеп отырғанымыздың себебі екенін де жасырудың қажеті болмас.
Бірақ, қазіргі ... қара ... ... ... ... ... 30 жыл өтіп мұнай қоры таусылғаннан кейін орны толмас
үлкен экологиялық апат ... ... кім ... ... ... К.Ш., ... М.М., Джусипбеков У.Ж «Экология Мангышлак-
Прикаспийского нефтегазового региона» - ... ... ... ... энциклопедия, 4-том, //Алматы 2002
4. Надиров Н.К. «Нефть и газ Казахстана» 2-бөлімде, Алматы, «Ғалым»,
1995
5. «Қазақойл» Ұлттық мұнай-газ ... ... ... О.И. ... ... ... ... проблемасы, Алматы, 1986 «Нефть и газ ... ... №2, ... ... А.М, ... Н.Ә ... - Павлодар,2003
8. Ақбасова А.Ж, Саинова Г.А «Экология» - Алматы, 2003.
9. Оспанова Г.С, Бозшатаева Г.Т «Экология»- ... ... ... Ә, ... А, ... Т, ... Ж «Экология және
табиғатты тиімді пайдалану»- Алматы, ... ... ... ... - ... ... «Қазақстанкаспийшельфке» - 5жыл. Азия - Экономика и жизнь, №5,
Ақпан, 1998ж.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет
Азияның көлдеріне физикалық – географиялық сипаттама21 бет
Арал, Балқаш, Каспийдің экологиялық проблемалары8 бет
Жайық өзені туралы62 бет
Жайық өзенінің экологиясы39 бет
Каспий теңізінің пайда болуы6 бет
Каспий теңізінің экологиялық проблеммалары20 бет
Каспий теңізінің экологиясы туралы14 бет
Каспий экологиясы туралы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь