Жалпы экология

Алғы сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1. ЭКОЛОГИЯ ДЕГЕНІМІЗ НЕ? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1 Экология ғылымының қысқаша даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Экология пәнінің мазмұны, міндеттері және зерттеуәдістері ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.3 Тірі материя мен биологиялық жүйелердің бірігу деңгейлері ... ... ... ... ... ... ... ..17
1.4 Қазіргі таңдағы экология ғылымының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 19
2. АУТЭКОЛОГИЯ. ОРГАНИЗМ ЖӘНЕ ОРТА ФАКТОРЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... . 23
2.1 Экологиялық факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23
2.2 Экологиялық факторлардың әсер етуінің кейбір заңдылықтары ... ... ... ... ... ... 27
2.3 Организмдердің экологиялық классификациялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 32
2.4 Организмдердің тіршілік формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
3. ТІРШІЛІК ОРТАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
3.1 Су . тіршілік ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 42
3.2 Құрылық.әуе ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
3.3 Топырақ . тіршілік ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
3.4 Тірі организмдер . тіршілік ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 70
3.5 Организмдердің биологиялық ырғақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 71
4. ДЕМЭКОЛОГИЯ . ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
4.1 Популяция туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
4.2 Түрдің популяциялық құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 77
4.3 Популяциялар құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 79
4.4 Популяция динамикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 89
4.5 Популяция гомеостазы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 90
5. СИНЭКОЛОГИЯ . ҚАУЫМДАСТЫҚТАР (БИОЦЕНОЗДАР) ЭКОЛОГИЯСЫ ... . 92
5.1 Синэкологияның негізгі ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 92
5.2 Биоценоздың түрлік құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 93
5.3 Биоценоздың кеңістіктегі құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 95
5.4 Биоценоздың экологиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 98
5.5 Биоценоздағы организмдердің қарым.қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 99
5.6 Биотикалық қарым.қатынастар типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 102
5.7 Экологиялық қуыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 108
5.8 Экологиялық сукцессия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 111
6. ЭКОЖҮЙЕЛЕР ЭКОЛОГИЯСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 115
6.1 Биогеоценоз және оның құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 115
6.2 Экожүйе және экожүйелер типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 117
6.3 Экожүйедегі энергия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 118
7. БИОСФЕРА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 128
7.1 В.И.Вернадскийдің биосфера туралы ілімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 128
7.2 Биосфера эволюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 132
7.3 Биосфера құрылымы. Тірі заттың қасиеті мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 133
7.4 Биологиялық және геологиялық айналымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 134
7.5 Биогеохимиялық айналымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 138
7.6 Ноосфераның пайда болуы және дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 148
8. ТАБИҒИ РЕСУРСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ... ... ... ... ... ... 153
8.1 Табиғи ресурстар және олардың классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 153
8.2 Су ресурстарын қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 158
8.3 Атмосфералық ауаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 163
8.4 Топырақ жабынын қорғау және оны тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... 173
8.5 Ластаушылар, пестицидтер және олардың классификациясы ... ... ... ... ... ... 175
9. ҚАЗІРГІ ТАҢДАҒЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 182
9.1 Ғаламдық экологиялық проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 182
9.2 Аймақтық экологиялық проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9.3 Қазақстан Республикасындағы қазіргі таңдағы экологиялық проблемалар ...
9.4 Қазақстандағы су айдындарының экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ...
9.5 Қоршаған орта жағдайын бақылау және мониторинг ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9.6 Адам мен табиғаттың өзара әсерін реттеудің экологиялық құқық нормалары .
9.7 Экологиялық тәрбие және білім беру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
10. ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ НЕГІЗГІ ЗЕРТТЕУ
ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 226
10.1 Қоршаған орта факторларын зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 226
10.2 Организмдерді жинау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 230
10.3 Популяциялардың мөлшерін анықтау әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 237
10.4 Экологиялық ғылыми бағдарламалар мен зерттеулер және олардың
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 241
10.5 Аутэкологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 242
10.6 Синэкологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 245
11. ЖАТТЫҒУЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 248
12.ЕСЕПТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 251
Қысқаша экологиялық терминдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 258
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 264
ҚОСЫМША
Қоршаған ортаны қорғау туралы заң ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 265
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заң ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 279
Қазақстан Республикасының 2004.2015 жылдарға арналған экологиялық
қауіпсіздік тұжырымдамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 282
Ауыр металдардың рұқсат етілген концентрациялары жөнінде (РЕК)
анықтамалық мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 309
Экология өзекті мәселелерді – адамзат пен қоршаған ортаның қарым қатынасын зерттеп, шешетін аса маңызды пән аралық ғылымға айналды. Бұл ең алдымен антропогендік факторлардың Жер биосферасына зиянды экологиялық әсеріне байланысты, яғни парникті эффект, қышқыл жаңбырлар, озон қабатының жұқаруы, ормандардың жаппай кесілуі, шөлейттену, қоршаған ортаның улы заттармен ластануы және т.б.
Ғылыми-техникалық прогрестің дамуына орай айналадағы қоршаған орта үлкен өзгерістерге ұшырап отыр. Мұның өзі барлық тіршілік иелеріне әсер ететін қолайсыз факторлармен – ортаның ластануымен және табиғи ресурстардың сарқыла бастауымен тікелей байланысты. Қоршаған ортаның ластануы адамзат өміріне, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне, бүкіл табиғат ресурстарының жай-күйіне елеулі нұқсан келтіріп отырғаны белгілі. Осыған орай экологиялық білім алу күн өткен сайын өзекті және маңызды мәселе болып отыр. Қазіргі таңда «экология» орта мектептер мен жоғары мектептерде оқу бағдарламасына енгізілген. Әртүрлі мамандық студенттеріне болашақ мамандықтарының ерекшеліктеріне байланысты «экология» курсы оқылады.
Бұл курстардың мазмұнының жаңаруы табиғаттың экологиялық құндылығы және адам мен табиғаттың өз ара байланысы туралы білімнің ауқымды, кең болуына байланысты. Бұл оқу құралында тірі және өлі табиғат арасындағы, тірі табиғаттың әртүрлі компоненттері арасындағы, сондай-ақ адам мен табиғат және табиғат пен адамзат арасындағы экологиялық байланыстар қарастырылады.
Оқулықта сонымен қатар қазіргі таңдағы экологияның негізгі бағыттары, экологиялық зерттеулердің әдістері қарастырылған. Табиғаттағы әртүрлі байланыстардың тұтастығы мен ажырамас байланыстары, экологиялық жүйелердің құрылуы мен тіршілігін басқаратын процестердің заңдылықтары ашып көрсетіледі.
Алдыңғы басылып шыққан «Экология пәнінен практикум» оқу құралындағы жіберілген қателіктер түзетіліп, өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Экология (грекше oikos - үй, баспана, logos - ілім, ғылым) – тірі организмдер мен қоршаған ортаның қарым-қатынасын немесе тірі организмдердің ортадағы өмір сүру шарттарының жағдайын, организмдердің бір-бірімен өзара байланысын зерттейтін ғылым. Экология жеке ғылым ретінде XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қалыптаса бастағанмен, қоршаған ортаны танып-білуге деген құштарлық сонау адамзат дамуы кезінен басталды деуге болады. Алғашқы қауымдастық қоғамның өзінде-ақ адамдар өздерімен бірге қатар өмір сүріп келе жатқан кейбір аңдардың қарсылығына тап келгені белгілі. Оларды адамдар жеке-жеке емес, бірлесіп, қауымдасып күрескенде ғана жеңе алатындығына, сөйтіп өздеріне азық етулеріне болатындығына көздері жетті. Осылай қай аңды, қай кезде, қандай жерде қолдарына түсіре алатындығын сезіне бастады. Олардың бұл әрекеттерін біз бүгінде тас бетіне түсірген суреттерінен және археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу барысында тастан, ағаштан, т.б. жасаған қаруларын табу арқылы көзімізді жеткізіп отырмыз. Сондай-ақ, мұндай деректер ежелгі Египет, Үнді, Қытай, т.б. мәдениет ескерткіштерінде сақталғаны мәлім.
        
        ҚАЗАҚСТАН БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
А.Т. ҚУАТБАЕВ
ЖАЛПЫ
ЭКОЛОГИЯ
Алматы, 2008
ББК. 28.081. Я7
К 71
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің жанындағы ҚР БжҒМ ... ... оқу ... ... білім берудің Республикалық оқу-әдістемелік
кеңесінің гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдар мамандықтары Секция
мәжілісінен баспадан шығаруға ұсынылды
(2007 жылдың 9 қарашасындағы №1 ... ...... ... ... профессор,
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті;
Н.Қ.Аралбай – биология ғылымдарының докторы, профессор,
Ботаника және фитоинтродукция институтының
директоры;
Қ.Үсен – биология ... ... ... ... 71 ... ... ... – Алматы, 2008 - 320 бет.
ЦВК 9965-32-223-6
Оқулықта экология ғылымының мақсаты мен ... ... мен ... ... бірлестіктер, экожүйелер туралы баяндалып, табиғи
ресурстарды тиімді пайдалану, қазіргі таңдағы экологиялық ... мен ... орын ... ... ... ... Сонымен
қатар экологияның зерттеу әдістері, негізгі ұғымдар, қысқаша негізгі
экологиялық заңнамалар ... ... ... курсы бойынша білім алатын жоғарғы оқу
орындарының ... мен ... орта ... беретін мектеп
мұғалімдеріне арналған.
1907040000
Қ---------------
00(05)-07
ISBN 9965-32-223-6
Алғы
сөз.......................................................................
.................................................... 6
1. ... ... ... ... ... ... даму ... 7
1.2 Экология ... ... ... және ... Тірі ... мен ... ... бірігу деңгейлері
..............................17
1.4 Қазіргі таңдағы ... ... ... 19
2. ... ... ЖӘНЕ ... 23
2.1 ... ... ... ... ... әсер ... кейбір заңдылықтары
........................ 27
2.3 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Су - ... ... ... ... ... ... ... - ... ... ... Тірі ... - ... ... ... ... ... ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 79
4.4 ... ... ... ... ... ... ... – ҚАУЫМДАСТЫҚТАР (БИОЦЕНОЗДАР) ЭКОЛОГИЯСЫ..... 92
1. ... ... ... ... ... түрлік ... ... ... ... ... Биоценоздың ... ... ... ... ... ... 99
6. Биотикалық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және оның ... Экожүйе және ... ... ... ... ... ... В.И.Вернадскийдің ... ... ... ... ... ... ... құрылымы. Тірі заттың ... мен ... ... ... және ... ... ... ... ... ... Ноосфераның пайда ... және ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ПАЙДАЛАНУ ........................
153
8.1 Табиғи ресурстар және олардың классификациясы
........................................ 153
8.2 Су ресурстарын қорғау
............................................................................
........... 158
8.3 Атмосфералық ауаны қорғау
............................................................................
. 163
8.4 Топырақ ... ... және оны ... пайдалану
.................................... 173
8.5 Ластаушылар, пестицидтер және олардың классификациясы
....................... 175
9. ... ... ... ПРОБЛЕМАЛАР
..................................... 182
9.1 Ғаламдық экологиялық проблемалар
................................................................ 182
9.2 Аймақтық экологиялық проблемалар
................................................................
9.3 Қазақстан ... ... ... ... ... ... су ... экологиялық жағдайы
................................
9.5 Қоршаған орта жағдайын бақылау және мониторинг
.......................................
9.6 Адам мен табиғаттың өзара әсерін реттеудің ... ... ... ... тәрбие және білім беру
.................................................................
10. ЭКОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ НЕГІЗГІ ЗЕРТТЕУ
ӘДІСТЕРІ..................................................................
................................................... 226
10.1 Қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін анықтау ... ... ... ... ... мен ... және ... 241
10.5 ... ... ... ... ... 245
11.
ЖАТТЫҒУЛАР................................................................
...................................... 248
12.ЕСЕПТЕР................................................................
............................................... 251
Қысқаша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... туралы заң
................................................ 279
Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған ... ... ... металдардың рұқсат етілген концентрациялары жөнінде (РЕК)
анықтамалық ... ... ... ... ...... пен қоршаған ортаның қарым
қатынасын зерттеп, шешетін аса маңызды пән аралық ғылымға ... Бұл ... ... ... Жер биосферасына зиянды экологиялық
әсеріне байланысты, яғни парникті эффект, қышқыл жаңбырлар, озон ... ... ... ... ... қоршаған ортаның улы
заттармен ластануы және т.б.
Ғылыми-техникалық прогрестің дамуына орай ... ... ... ... ... отыр. Мұның өзі барлық тіршілік иелеріне әсер
ететін қолайсыз факторлармен – ортаның ластануымен және табиғи ... ... ... байланысты. Қоршаған ортаның ластануы адамзат
өміріне, өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ресурстарының жай-
күйіне елеулі нұқсан келтіріп отырғаны белгілі. Осыған орай экологиялық
білім алу күн ... ... ... және ... ... ... отыр. Қазіргі
таңда «экология» орта мектептер мен жоғары ... оқу ... ... мамандық студенттеріне болашақ мамандықтарының
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... мазмұнының жаңаруы табиғаттың экологиялық құндылығы
және адам мен табиғаттың өз ара байланысы ... ... ... ... ... Бұл оқу ... тірі және өлі табиғат арасындағы,
тірі ... ... ... арасындағы, сондай-ақ адам мен
табиғат және табиғат пен ... ... ... ... ... ... ... таңдағы экологияның негізгі бағыттары,
экологиялық зерттеулердің әдістері қарастырылған. Табиғаттағы әртүрлі
байланыстардың ... мен ... ... ... ... мен тіршілігін басқаратын процестердің заңдылықтары ашып
көрсетіледі.
Алдыңғы басылып ... ... ... ... оқу ... ... түзетіліп, өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
1. ЭКОЛОГИЯ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?
1.1 Экология ғылымының қысқаша даму тарихы
Экология (грекше oikos - үй, ... logos - ... ...... мен қоршаған ортаның қарым-қатынасын немесе ... ... өмір сүру ... ... организмдердің бір-
бірімен өзара байланысын зерттейтін ғылым. Экология жеке ғылым ... ... ... ... ... қалыптаса бастағанмен, қоршаған ортаны
танып-білуге деген құштарлық сонау адамзат дамуы кезінен ... ... ... ... ... ... ... өздерімен бірге
қатар өмір сүріп келе жатқан ... ... ... тап ... Оларды адамдар жеке-жеке емес, бірлесіп, қауымдасып күрескенде
ғана жеңе ... ... ... азық етулеріне болатындығына
көздері жетті. Осылай қай аңды, қай кезде, қандай жерде ... ... ... ... Олардың бұл әрекеттерін біз бүгінде тас бетіне
түсірген суреттерінен және археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу барысында
тастан, ... т.б. ... ... табу ... көзімізді жеткізіп
отырмыз. Сондай-ақ, мұндай деректер ежелгі Египет, ... ... ... ... сақталғаны мәлім.
Қоршаған орта туралы мәліметтер көнеден келе жатқан ... ... да ... ... үнділердің «Махабхарата»
жырында (б.э.д. VI-IV ғасырлар) табиғаттың дүлей күштері – су ... ... ... ... ... ... ... астам жан-жануарлардың
аттары аталып, олардың тіршілік етуі сипатталады. Тіпті ... ... және ... ... ... де ... ... кітаптарында жерді өңдеудің әртүрлі ... мен ... ... ... өсімдіктерді егу жолдары көрсетіледі. Ал Қытайдың
б.э.д. IV-II ғғ. жылнамаларында бірқатар ... ... сөз ... ... ... де ... Дәл ... мәліметтер ежелгі
дүние ғалымдары Гераклиттің (б.э.д. 530-470 жылдар), Гиппократтың (б.э.д.
460-370 жылдар), Аристотельдің ... 384-322 ... ... ... ... өсімдіктердің қоршаған ортамен байланысты
екенін ал, Гиппократ өз жұмыстарында орта факторларының адам денсаулығына
әсері туралы өз ойларын ... ... ... ... ... ... ... астам жануарлардың атын атап, ... ... ... ... және тіршілік етуі бойынша топтарға бөледі.
Мысалы, балықтардың миграциясы мен қысқы ұйқыға кетуі, ... жылы ... ... ... ... ... салуы және т.б. Ғылымды дамытудың
алғашқы алғы шарттары – нақты материалдар жинау мен оны ... ... ... ... ... ... Эрезийский (б.э.д. 371-280
жылдар) қазіргі Жерорта теңізінің жағалауларындағы кең ауқымды ... ... ... ... және ауа ... тигізетін әсерлерін
баяндайды. Философтың бұл еңбегінде ... ... ... ... ... ... да ... топырақта жақсы өсетіні туралы
бірінші рет деректер келтіріледі.
Орта ғасырлар дәуірінде табиғатты зерттеу жөніндегі ... ... ... ... ... бұл ... ... құлшылық етуге баса назар
аударылғандықтан, жаратушыға қарсы шығуға, ол ... ... ... ... көпшіліктің батылы жете бермеді. Жалпы қоршаған орта
мен тіршілік иелерінің байланысы бар екендігін ... ашып айта ... ... «тек ... жаратушылық құдіретімен жасалған» деген ... көзі ... ... ояу ... өзін ... ... ... Басқаша ой ойлау, өзге идеяны насихаттау ... ... ... ... ... еңбектерін оқығаны үшін кейбір адамдарды
тірідей отқа ... ... орын ... ... Бұл ... ... ... уақытқа созылды.
Осы уақыт аралығында саусақпен санарлықтай ғана ғылымдық мәні бар
еңбектер жазылды. Олардың да басым көпшілігі ... (850-923 ... ... Ибн ... ... ... ... шөптердің қасиеттері туралы
айтылған еңбектеріне, Марко Полоның (XIII ғ.), ... ... (XV ... ... табиғаты, мәдени өсімдіктері, жан-жануарлары ... ... ... танымдық материалдарына сүйеніп
жазылды.
Орта ғасырлар дәуірінің соңғы кезеңінде ғана ғылымға жаңа серпін, тың
бетбұрыс жасауға Альберт ... ... фон ... ... ... қозғау салды. Ол өзінің кітабында өсімдіктердің өсуінде
топырақтан басқа «күн жылуының» да ... ... роль ... ... ... ... ... өсімдіктердің өсіп-өнуіне, көбеюіне ықпал
ететінін және бұл ... ... өте ... ... бар
екендігін ашып көрсетіп берді.
Қайта өрлеу дәуіріндегі географиялық жаңалықтардың ашылуы және бұрын
белгісіз болып келген жаңа жерлерге ... ... ... ... кең жол ... ... материалдарды жинақтау мен жүйелеп, сұрыптап
көрсету сол кезеңдегі жаратылыстану ғылымдарының басты ... ... ... қарамастан табиғаттанушылардың еңбектерінде табиғат туралы
метафизикалық көзқарастар да басым болды. Бұл еңбектерде өсімдіктер ... ... ... ... ... ерекшеліктері, су
тасқынының орын алу себептері туралы ой-пікірлер кеңінен сөз ... ... ... сол ... ... ... деп ... Танымал
ағылшын химигі Р.Бойль (1627-1691 жылдар) тұңғыш рет ... ... ... ... ... Ол ... ... атмосфералық қысымның әр қалай әсер ететіндігін салыстырмалы
көрсеткіштер арқылы дәлелдеп берді.
Сыртқы орта ... ... ... ... ... XVIII ғ. екінші жартысында француз жаратылыстанушысы Ж.Бюффон
өз зерттеулерінде қарастырды. Оның ... бір ... ... ... ... - «орта температурасы, азық сапасы және қолға үйрету», -
деп санады.
Алғашқы эволюциялық ілімнің авторы Жан Батист Ламарк ... ... ... ... - ... мен жануарлар эволюциясында,
организмдердің бейімделуге өзгергіштігінің ... ... деп ... ... ауа ... өзгеруі ондағы тіршілік ететін жануарлар,
өсетін ... ... әсер ... бір ... ... ... ... және жанды компоненттердің өз ара тығыз байланыста
болатынын XVIII ғ. ... ... да өз ... көрсетті. Мысалы,
орыстың атақты ғалымы М.В.Ломоносов «Жер қыртысы туралы» трактатында ... ... ... ... бәрі жаратушының құдыретімен
жасалған деп ... ... деп атап ... Ол табиғаттағы
өзгерістер тек ... мен ... ... ... ... деп санады. Әр кезеңдегі ... өлі ... ... олардың тіршілік еткен табиғи жағдайлары туралы тұжырым жасады.
XVIII ғ. соңы мен XIX ғ. ... ... орта ... саны ... арта ... Ғылымның дамуының екінші
кезеңі ботаникалық-географиялық ірі-ірі көлемді ... ... ... ... ... мәртебесі неміс ғалымы А.Гумбольдтің
(1769-1859 жж.) еншісіне тиді. Ол 1807 жылы Орталық және Оңтүстік Америкада
жүргізген көпжылдық ... ... ... ... ... ... еңбегін жарыққа шығарды. Онда ғалым ... өсуі ... жаюы ауа ... ... ... ... факторға
байланысты екендігін жан-жақты ашып көрсетіп берді. ... келе бұл ... ... ... ... жж.), Н.А.Северцовтың (1827-1885
жж.), А.Н.Бекетовтың (1825-1902 жж.) еңбектерінде одан әрі жетілдіріліп,
тереңдетіле түсті.
Экология, жалпы ... ... ... одан әрі ... ... негізін салушы ағылшын ғалымы Ч.Дарвин ... ... ... зор. 1859 жылы ... ... сұрыпталу
бойынша түрлердің шығу тегі» еңбегінде, табиғатта ... үшін ... ... ... ... көп ... ... сұрыпталуға
алып келеді, эволюцияның қозғаушы күші болып табылады, - деп атап ... ... орыс ... ... (1846-1903 жж.), В.И.Вернадский
(1863-1945 жж.), В.Н.Сукачев (1880-1967 жж.), Н.Ф.Реймерс (1931-1993 жж.)
үлкен үлес қосты. Олардың ... ... ... ерекше атап
өтуге болады. Ол биосфера туралы ілімнің ... ... ... ... ... күні бұрын көре білді. Биосфераны «әлемдік экожүйе» деп
танып, оның орнықтылығы мен дамуы экологиялық заңдылықтарға ... мен ... ... ... ... ... рет ... Сонымен қатар В.И.Вернадский «ноосфера» концепциясының негізгі
қағидаларын да ... ... ... ... рет ... ... ғалымы Э.Геккель
(1866 ж) экологияға мынадай анықтама берді: ... деп, біз ... ... ... білімдерді – жануардың оны қоршаған
органикалық және бейорганикалық ортамен, әсіресе оның ... ... ... ... болатын жануарлармен және өсімдіктермен ... ... ... ... бар ... ... деп
түсінеміз».
Экология бастапқы кезде биологиялық ғылымдардың құрамына еніп,
организмдер мен қоршаған ... өз ара ... ... ғана зерттеумен
шектелген болса, қазіргі заманда ... ... одан да әрі ... ... атап ...... геология, агрономия,
химия, архитектура, математика, физика, генетика, медицина, ... ... ... ... ... ... ... қазіргі заманғы
экология – зор қарқынмен дамып келе жатқан, Жер ... ... ... үшін іс ... аса зор маңызды, кешенді ғылым болып
саналады. Экология болашақтың ғылымы және ... ... өмір ... ... ... ... байланысты.
1 кесте
Экологиялық оқиғалардың күнтізбегі
(Г.С.Розенберг бойынша)
|Жылдар |Автор |Мемлекет|Экологиялық ақпарат ... | ... және ... эпикалық |
|VI-IV | ... ... ... ... 50 түрінің|
|ғасырлар| | ... ету |
| | | ... ... ... ... ... ... ... байланысын |
|490-430 | ... ... ... | | | ... ... ... - ... |
|384-322 |ь ... ... ... | | | ... |Теофраст |Ертедегі|«Өсімдіктер туралы зерттеулер» - 500-дей |
|371-280 | ... ... ... | | ... ... ... ... |Ертедегі|«Табиғи тарих» - ботаника, зоология орман |
|79-23 |Плиний |Рим ... ... | | ... ... толықтырулар жасады. |
|1749 ж. |К. Линней|Швеция |Систематиканың негізін қалады ... ж. |Ж. ... ... ... - түрлердің өзгеруіне |
| | | ... орта ... ... ... ... ... ж. |Т. ... |Популяция өсуінің геометриялық |
| ... | ... |
| | | ... ... ... өсуінің алғашқы |
| | | ... ... ... ... ... ж. |Ж.Б. ... ... терминін ұсынды. |
| ... | ... ... ... ... ... ж. |Ч. Дарвин|Англия |Бүкіл Жер шарына саяхат, «Түрлердің шығу |
| | | ... |
| | | ... ... ... байқаулар мен |
| | | ... ... ж. |Ю. ... ... ... тұжырымдады. ... ж. |А. ... ... ... Өсімдіктер мен |
| ... ... |
| | | ... геогрофиялық аймақтың әсері. ... ж. |Э. ... ... ұсынды. |
| ... | | ... ж. |Г. ... ... зерттеу» - адам экологиясының |
| ... | ... |
| | | ... ... ж. |С. Зюсс ... ... ұғымын ұсынды. ... ж. |К. ... ... ... - |
| | | ... ұғымын |
| | | ... ... ж. |Е. ... |Алғаш рет «экология» ұғымын өсімдіктерге |
| ... | ... |
| | | ... ... формалары» ұғымын |
| | | ... ... ж. |К. ... ... ... ... туралы |
| ... | ... |
| | | ... ... ж. |В. |США ... ... ... |
| ... | | ... ж. |Г.Н. ... ... - ... ету орны ... ... |
| |Высоцкий | | ... ж. |И.К. ... ... - ... ... ... ... |ұсынды. ... ж. |Х. Гамс ... - тірі ... |
| | |я ... |
| | | ... ... «Фитоценология» - өсімдіктер |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ж. |В.И. ... ... - тірі ... ... қызметін |
| ... ... |
| |й | | ... ж. |Э. Леруа |Франция |«Ноосфера» ұғымын ұсынды. ... ж. |Д.Н. ... ... және ... ... |
| ... | ... |
| | | ... - экологиядан алғашқы отандық |
| | | ... |
| | | ... ... ... ж. |А. ... ... ұғымын ұсынды. ... ж. |К. ... ... экологиясы» ғылыми бағытының |
| | | ... |
| | | ... ... ж. |В.Н. ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... |
|1942 ж. |Р. |США ... ... ... және |
| ... | ... |
| | | ... ... түсініктерді дамытты (10%|
| | | ... ... ж. |В.Б. ... ... ... ... |
| ... | | ... ж. |Ю. Одум |США ... ... ... ... ... | | ... – |
| | | ... ... орыс ... 1975, 1986 |
| | | ... |
| | | ... ... ж. |Б. |США ... төрт ... ... орыс |
| |Коммонер | ... 1974 |
| | | ... ... ... ж. |Н.Ф. ... ... заңдары, ережелері, принциптері |
| |Реймерс | ... ... |
| | | ... ... ... таңда экология ғылымы зерттелетін ... ... ... ... ... тұрады:
Аутэкология (грекше autos - өзім) – жеке ... ... ... ... экология бөлімі. Аутэкология ... рет 1896 жылы ... ... ... үшін ... ... организмдердің (особьтардың) өлі материядан айырмашылығын: зат
алмасу, көбею, өзгергіштік және ... ... өсуі мен ... ... және бейімделушілік қасиеттері бар ... ... ... ... ...... ... түрлі
экологиялық жағдайларға (ылғал, жоғары және төменгі температураға, ортаның
тұздылығы) ... ... және т.б. ... анықтау.
Соңғы жылдары аутэкологияда жаңа бағыт - орта ... ... ... ... ... қоса ... пайда болды.
Демэкология (грекше demos - халық) немесе популяциялар экологиясы –
қоршаған орта факторларының популяцияға әсерін, популяция санының ... Бір ... ... ... топ ... ... ету
ерекшеліктері, биологиялық құрылымы (жас, жыныс, ... өлу, ... ... ... және т.б.) ... сан ... ... мен
ауыл шаруашылығындағы маңызы туралы мәліметтерді қарастырады.
Эйдэкология (грекше eidos – түр) – түр мен оның ... ... ... ... ... ... ... Өйткені
особь, популяция белгілі бір ... ... ... Сондықтан
эйдэкология – особь, популяция, түр, биоценоз, биогеоценоз (экожүйе),
биосфера деңгейіндегі ... ... ... ... (грекше syn – бірге) немесе қауымдастықтар экологиясы
(биоценология) – биоценоз түзетін әр ... ... ... жануарлар
және микроорганизмдер популяцияларын, олардың түзілуін, дамуын, ... және ... ... ... ... бағыттардың негізінде жаңа, жалпы биосфераның мәселелерін
қарастыратын - ғаламдық экология, қоғам мен ... ... ... - ... ... ... ... пайда болды.
1.2 Экология пәнінің мазмұны, міндеттері және зерттеу әдістері
Экология пәнінің мазмұны - организмдердің бір-бірімен және қоршаған
ортамен ... ... ... ... ... биосфералық деңгейде зерттеу болып табылады. Экология ұғымын ғылымда
алғашқы рет ... ... Э. ... (1866 ж) ... ... ... міндеті – популяция, биоценоз және оларда
болып жатқан ... ... ... ... ... және ... ... экологиялық процестер
заңдылықтарын ашып, түсініп басқару.
Экология ғылымының басты мақсаты – ғаламдық ... ... ... тіршіліктің тұрақтылығын сақтау. «Адам – қоғам – табиғат»
арасындағы ... ... ... ... ... ... негіздеу.
Экология ғылымының зерттеу обьектісі жеке особьтар емес, ...... ... ... ... яғни,
биологиялық микро- және макрожүйелер.
Басқа ғылымдар сияқты экология ғылымының да өзіндік ... ... ... бар. ... ғылымының негізгі теориялық әдістеріне
сипаттама жасау, жүйелі ... ... ... ... Ал ... түрде талдау жасау, тәжірибелер (далалық, ... ... ... ... ... болып табылады. Бақылау және
салыстырмалы талдау жасау ғылымның дәстүрлі әдістеріне жатады. Сол ... ... ... ... үшін ... ... ... болады.
Эколог-маман үшін ең маңыздысы далалық зерттеулер, яғни түрлер
популяциялары мен олардың ... ... ... ... зерттеулер организм немесе популяцияға белгілі бір факторлар ... ... ... ... ... бақылаулар мен салыстырмалы
талдау жасау арқылы зерттелетін макрожүйелерге сипаттама жасалады. Мұндай
сипаттама ... үшін ... ... ... ... ... ... гидролог және басқа да мамандар
қатысады. Көптеген ... және ... ... сипаттама жасауда
физиология, анатомия, биохимия, систематика және басқа да ғылымдардың
әдістері қолданылады.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Барлық өсімдіктер топтарының систематикасы,
тіршілік формалары, ярустылығы, мозайкасы, фенологиясы, түрлердің көптігі,
биомассасы, өнімділігі және сондай-ақ ... ... ... ... ... сияқты көптеген сандық және сапалық мәліметтер
алынады.
Экологияның сандық және сапалық зерттеу ... ... 10 ... ... ... ... ... қоректенуі,
көбеюі, мінез-құлқы, популяцияның орналасуы мен ... ... ... ... ... жарық т.с.с.) және
қауымдастықтағы биотикалық байланыстар ескеріледі.
Эксперименталдық әдістер арқылы организмнің ... ... ... ... ... ... анықтауға және экологиялық
механизмдерін білуге мүмкіндік береді. Табиғаттағы ... ... - ... ... бір ... ... ... жағдайда
жүргізіледі. Экологиялық тәжірибенің мысалы ретінде - ... ... ... ... жұмыстарды, жануарларды бұрын тіршілік
етпеген аудандарға көшіру жұмыстарын келтіруге болады.
Экологияда ... ... ... мен ... ... әдістер қолданылады. Әсіресе электрондық есептеу машиналарын
қолдану және ... ... ... кең ... ... ... ... тұпнұсқамен, яғни обьектімен немесе жүйемен ... ... ... ... ... де ... ... әртүрлі
математикалық (сандар, белгілер), графикалық модельдер қолданылады.
1.3 Тірі материя мен биологиялық жүйелердің бірігу деңгейлері
Тірі материя үшін сол ... ... ... яғни элементарлы
бөлшектерден (электрон, протон) бастап ... мен ... ... ... бір-біріне бағыныштылығы тән. Сондықтан,
биологиялық ... ... ... ... ... ... да күрделене түседі.
Экология ғылымы организмдер мен ... ... ... ... ... ... ... құрайтын элементтердің
құрылымдық-функционалдық бірігуінің ерекшеліктері негізінде төмендегідей
деңгейлерді бөледі (2 кесте).
Молекулалық ... ... ... нуклейн
қышқылдары, белоктар, полисахаридтер т.б. маңызды ... ... ... ... ... тірі ... барлық тірі организмдердің
негізгі құрылымдық-функционалдық бірлігі. Көп ... ... ... ... ... немесе жеке организм
ретінде (бактериялар, ... ... ... мен ... ... ... Ұлпа - ... мен атқаратын қызметі жағынан ұқсас
клеткалар тобы. Жануарларда – шығу тегі, ... ... ... ... ... жүйесі. Өсімдіктерде - әдетте шығу тегі ұқсас,
құрылымдық және атқару қызметі ... ... ... клеткалар
жүйесі.
Мүшелік деңгей. Бірнеше қызмет атқаратын әртүрлі типтегі ұлпалардың
құрылымдық-функционалды бірігуі.
Популяция – бір-бірімен және қоршаған ... ... ... ... ... әртүрлі дәрежеде оқшау тіршілік ететін бір түрге
жататын особьтар жиынтығы.
Түр – белгілі бір ... ... ... ... ортақ, бір-
бірімен шағылысып өнімді ұрпақ беретін, морфо-физиологиялық белгілері ұқсас
популяциялар жиынтығы.
Биоценоз ... bios - ... ... koinos - ... ... ... – бір жерде тіршілік ететін, трофикалық ... ... ... ... әр ... жататын организмдер топтары (5
тарау).
Биогеоценология (грекше bios - өмір, ... geo - жер, koinos ...... ... ... ... ... ғылым. Биогеоценоз - биоценозбен қарым қатынаста ... ... және ... ... ... яғни ... бір
жерде тіршілік ететін тірі организмдер мен зат және энергия алмасу бойынша
біріккен жер беті ... ... ... ... ... ... Биогеоценоз көбіне «экожүйе» терминінің синонимі ретінде
қолданылады. Бірақ бұл ұғымдар ... ... келе ... кесте
Тірі жүйелердің бірігу деңгейлері
|Тіршіліктің бірігу деңгейлері|Биологиялық экологияның бөлімдері |
| ... ... ... | |
| | | | |
| | | | |
| | | | ... | | ... ... |
|макрожүйелер | | ... |
| ... ... | |
| ... | | |
| ... ... | |
| | ... | |
| | ... | |
| |Түр ... | |
| | ... экологиясы) | |
| ... ... | |
| | ... ... | |
| ... |Аутэкология | |
| ... ... ... | ... | | | ... | | | |
| | | ... |
| ... ... ... | |
| | ... ... | |
| ... |Ұлпалар экологиясы | |
| ... ... ... | ... | | | ... | | | |
| ... |Экологиялық генетика | |
| ... ... ... | ... (грекше oikos - үй, баспана, sіstеma - бірігу) – ... ... ... деп ... болатын, бірге тіршілік
ететін әр түрге жататын организмдер топтары мен ... ... ... ... (6 ... организмдер қарым-қатынаста болатын Жердің ... ... ... литосфера) жиынтығы жердің ең үлкен
экологиялық жүйесін – ... ... bios – ... ... sphaira ... ... (7 тарау).
Экологияда көбіне бір-бірімен шатастырып жүретін қоршаған табиғи орта
және қоршаған орта деген ұғымдар бар.
Қоршаған табиғи орта – Жерде және оның ... ... ... (су, ауа, ... ... ... ... тау жыныстары, космос), ... ... ... ... ... ... және ... (космостық,
геологиялық, климаттық, биологиялық) процестер.
Қоршаған орта – адамды қоршап ... ... ... адам ... ... және ... дамуы бар әлеуметтік-экономикалық
компоненттер.
1.4 Қазіргі таңдағы экология ... ... ... ... де көп қырлы. Қазіргі таңда экология
тарамдалған жүйелер деп қарастырылады. Мұнда ... ... ... үлкен
бағыттарды: биоэкология (жалпы экология), геоэкология, қолданбалы экология,
адам экологиясы, ... ... деп ... ... ... ... ... жаратылыстану, техникалық және
қоғамдық құбылыстарды біріктіретін пәнаралық ... ... ... ... ... ... іргетас идеялары жатыр.
Биологиялық жүйелерді зерттеу бойынша биоэкология:
- ... ... және ... ... ... ... ... эйдэкология (түрлер экологиясы);
- синэкология (қауымдастықтар экологиясы);
- биогеоценология (экожүйелер туралы ілім);
- ғаламдық экология (биосфера экологиясы) болып бөлінеді.
Органикалық әлемнің ірі ... ... ... микроорганизмдер экологиясы;
- саңырауқұлақтар экологиясы;
- өсімдіктер экологиясы;
- жануарлар ... деп ... бір ... ... зерттеу үшін айтылған
систематикалық категориялар ары қарай да бөлініп кете ... ... ... ... ... күрделі гүлділер экологиясы, жеке
түрлердің экологиясы және т.б. Экологиялық әдістерді ботаника, ... ... ... ... ... қосымша жалпы
экологияны да дамытады. Мысалы, Солтүстік теңізде устрицаның бір ... ... ... ... ... ... жаңа ... – биоценозды ғылымға енгізді.
Жалпы экология (экзоэкология) – тірі материяның ... ... түр, ... ... ... деңгейлерін зерттейді.
Жалпы экологияны бұлай ... ... ... ... ... жүйелердің пайда болу, ... ... ... ... ... орта ... ... қоса
түсінуге мүмкіндік береді.
Тірі материяның бірігу ерекшеліктеріне ... ... ... ... бөлімдерден тұрады: аутэкология, демэкология, эйдэкология,
синэкология және ... ... ... ... ... экологиялық
физиология, экологиялық систематика, экологиялық ... ... ... ... жаңа ... пайда болды. Бұл деңгейлерді
экологияның жеке бөлімі – эндология зерттейді. Бұған молекулярлық ... ... ... ... ... ... ... және т.б. ғылымдары кіреді.
XX ғасырдың 90-шы жылдары экологияда жаңа бағыт – ... ... ... ... техникалық және жаратылыстанудың көптеген
бағыттарымен тығыз байланыста жеке ғылыми бағыт ретінде дамуда.
Геоэкология (грекше geo - жер) – ... ... ... ... ... биогеоценоз, экожүйе) және
әлеуметтік-өндірістік (табиғи-шаруашылық кешендер) ... ... ... ... Ғылыми әдебиеттерде «геэкология» ұғымы
«ландшафтар экологиясы» ұғымына ... ... ... ... ету ... экологиялық компоненттері және аймақтарына
байланысты: құрлық экологиясы, мұхит (теңіз) экологиясы, ... ... ... шөл, дала ... және т.б. ... ... кездегі экологияның басты бағыттары болып адам ... ... ... ... ... ... ... – кешенді, антропожүйе мен
биосфераның бір-біріне әсер етуі ... ... ... ... ... ... 1921 жылы американдық ғалымдар Р.Парк пен
Э.Бюргерс енгізді. Адам экологиясы өте кең, ... ... ... бірі ... (географиялық) ортаның және оның компоненттерінің
антропожүйеге әсері, екіншісі антропогендік ... ... ... ... ... қала ... тарихи экология, халықтар
экологиясы бағыттары да бар.
Әлеуметтік экология – қоғам-табиғат жүйесіндегі қарым-қатынастарды,
қоршаған ортаның ... ... ... Адам ... ретінде
қарастырылатын болғандықтан әлеуметтік экология пәні – ... ... ... ... ... адамдардың ірі топтарын
біріктіреді. Әлеуметтік экология адам тіршілігі мен ... ... ... ... және Жер биосферасын адамзаттың экологиялық
қуысы ретінде қарастырады.
Әлеуметтік экология ғылым ретінде апат салдарларын ... ... ... ... ... әдістер арқылы Жер бетінде ... ... адам ... ... және ... дамуын жақсарту жолдарын
да қарастырады. Экологияның ... ... ... ... ... ... ... және басқа да аспектілері
басқа бағыттармен толықтырылатын ... ... ... тарихи экология,
мәдениет экологиясы, экология және экономика, экология және ... және ... ... және ... ... ... және ... экологиямен байланысты бағыттардың бірі, тіршілік ортасы
мен табиғи ресурстарды пайдаланудың нормаларын дайындайтын ... ... ... ... ... ... ... технологиялық экология;
- ауыл шаруашылық экологиясы;
- химиялық экология;
- медициналық экология:
- табиғатты пайдалану және табиғатты қорғау және т.б. жатады.
1974 жылы ... ... ... Коммонер биоэкология мен
әлеуметтік экология ... ... ... ... төрт ... Барлығы бір-бірімен байланысты.
2. Барлығы бір жаққа жоғалуы керек.
3. Табиғат жақсы ... ... ... келмейді.
Пысықтау сұрақтары:
1. Қоршаған орта туралы ғылымның дамуына әсер еткен қандай еңбектерді атап
өтуге болады?
2. Экология ғылымы нені зерттейді және қандай ... ... ... ғылымының мақсаты, міндеттері қандай?
4. Қоршаған орта және қоршаған табиғи орта ... ... ... ... ... ... бар?
6. Биологиялық жүйелердің қандай деңгейлері бар?
2. АУТЭКОЛОГИЯ.
ОРГАНИЗМ ЖӘНЕ ОРТА ФАКТОРЛАРЫ
2.1 Экологиялық факторлар
Орта – ... ... ... дамуы мен таралуына
тікелей немесе жанама әсер ететін қоршаған орта компоненттерінің жиынтығы,
яғни ... ... ... ... оған әсер ... ... Тірі ... - ашық жүйелер, сондықтан қоршаған
ортамен зат және энергия арқылы алмасып отырады. Организмдер ... ... ... ... әсерін сезініп, бейімделе отырып, өздері де осы
жағдайларды өзгертіп тұрады.
Организмге әсер ететін ... орта ... ... ... ... ... деп ... Экологиялық факторлар тірі
организмдердің тіршілігіне, санына (молдығына), географиялық таралуына
тікелей немесе жанама әсер етеді.
Экологиялық факторлар ... ... және тірі ... әсер
етуі бойынша әр түрлі. Барлық факторларды шартты түрде үлкен 3 ... ... ... ... және ... ... антропикалық).
Абиотикалық факторлар – тірі организмдерге тікелей немесе жанама
әсер ететін өлі табиғат ... ... ... ... ... жел, ... жарық т.б.), атмосфералық (атмосфераның химиялық
құрамы), топырақ (эдафикалық), геоморфологиялық, ... және ... ... факторлар - тірі организмдердің бір-бірінің тіршілігіне
және тіршілік ететін ортасына әсері. Олар түр іші және түр ... ... Түр іші ...... ... (мінез-құлық),
бәсекелестік және т.б. жатады. Ал түр аралық факторларға ... ... ... ... (бәсекелестік, аменсализм) және оң әсерлер
(комменсализм, мутуализм, симбиоз) жатады. Сондай-ақ түрлер ... екі ... да ... әсерлер (жыртқыштық, паразитизм)
болуы мүмкін. Бұл әсерлер ... ... ... ... және ... ... ... мүмкін. Тірі
организмдер қорек (өсімдіктер - ... ... ... -
жыртқыштар үшін), тіршілік ету ортасы (паразиттер үшін – ... ... ... үшін) ролін атқара отырып, көбеюге (өсімдіктер
тозаңдатқыштары) немесе ... ... ... және ... да
әсері болуы мүмкін. Биотикалық факторлар тікелей – бір организмдердің
екінші бір организмдерге ... ... ... ... паразитті
шырмауықтар) және жанама (қоршаған өлі табиғаттың өзгеруі ... ... ... ... ... бұтақтары топыраққа көлеңке түсіріп,
төмендегі өсімдіктерге жарықты аз өткізіп, басқа шөптесін ... әсер ... ... ... зат ... ... ортаға
химиялық заттар (фитонцидтер, гликозидтер, эфир майлары) бөлуі арқылы әсер
етуі. Мұны аллелопатия деп атайды ... ... ... ... ... ... ... тұқымының өнуін нашарлатады немесе
арам шөптердің мәдени дақылдардың ... ... ... ... ...... ... қоршаған
ортаға, организмдердің тіршілігіне немесе өсімдіктер мен жануарларға
тікелей әсер ету. Антропогендік факторлар жыл ... ... ... ... ... ... факторлардың әсерінен биосферада күрделі
экологиялық проблемалар пайда ... ... ... ... ... ... көптеп қырқылуы, шөлейттену, ортаның улы заттармен
ластануы т.б.).
Адам қоғамының қоршаған ортаға тигізетін әсері мол: ... ... ... мен қасиетін, өзендерді, теңіздер мен мұхиттарды,
сонымен қатар топырақты жай ғана ... ... ... ... ... мен құрылымына, көптеген өсімдіктер мен ... ... ... ... азаюы мен жойылып кетуіне
әкелуде.
Кейбір мәліметтер бойынша, жыл сайын 15 мың ... ... ... мен ... төгіліп, жүздеген жануарлар түрлеріне жоғалып
кетудің қаупі төніп тұр. ... ... ... көлемі жылына 17
млн гектарға азайып, ... ... ... әсерінен жылына 6 млн гектар
жер шөлейттенуде. Жыл сайын 26 млрд тонна құнарлы топырақ беті ... ... ... ... 31 млн ... ... ормандарына зиян
тигізіп, жүздеген миллион тонна әртүрлі химиялық ... ... ... ... түрі ... ... ... Және бұл процестер
планетамыздағы адам ... күрт ... ... ... ... ... тарихында аң аулау, ауыл шаруашылығы, транспорт ... ... ... ... ... ... ұшыратуда. Жер бетіндегі
бүкіл тіршілік иелеріне антропогендік әсер күннен-күнге күшеюде. ... Жер ... ... ... - ... қоғамының қолында, адамның
антропогендік әсеріне байланысты (8, 9 тараулар).
Антропогендік факторлар организмге тікелей (ағаштарды кесу, аң аулау)
және ... әсер ету ... ... ... су ... салу) болып
бөлінеді. Антропогендік факторларға техногендік ... ... ... ... ... және т.б.) да ... Жалпыға
белгілі факторлар классификациясынан (абиотикалық, биотикалық,
антропогендік) ... ... ... ... да ... (3 кесте).
3 кесте
Экологиялық факторлардың әр түрлі классификациялары
|Экологиялық факторлар ... ... ... ... ылғал, жел, |Өсімдіктердің ... ... ... ... ... т.б. ... әсері. |
| | ... ... ... ... ... басқа |
|сыйымдылығы, өткізгіштігі. ... ... |
| | ... ... топырақтағы қоректік |Адам әрекеті нәтижесінде пайда |
|элементтер, газды құрамы, судың ... ... ... ... | ... ету уақыты |Қайталануы бойынша ... ... ... | | ... ... ... |
|Тарихи ... ... ... тегі ... ... болу ... ... |
|Космостық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... |
| ... |
| ... ... ... ... ... және ... деп ... болады.
Қорлар – организмнің энергия алуы немесе тіршілігі үшін қажетті
заттарды алатын табиғаттың бар ... ... және ...... пен ... өзгеріп, организмдердің әр түрлі әсер
ететін абиотикалық факторлар. Барлық ортаның жағдайларын анықтайтын негізгі
факторлар – температура, ... және ... ... ... әсер ... заңдылықтары
Организмге қатысты факторлардың әсерінен бірнеше жалпы заңдылықтарды
бөліп көрсетуге болады. Ондай заңдылықтарға оптимум ережесі, ... ... ... өз ара ... ... және т.б. ... ... Кез-келген фактордың организмге оң әсер ... ... ... жоғары немесе төмен дәрежедегі әсері организмге
теріс әсер етеді. Мысалы, ылғалдың ... ... ... тыс көп мөлшері
өсімдікке дұрыс өсуіне кері әсер ... ... ... үшін аса ... ... белсенділігі оптимум немесе экологиялық фактордың
оптимум аймағы деп аталады. Оптимум ... тыс, ... ... ... өлуіне алып келетін пессимум аймағы жатыр (1 сурет).
Әрбір организм, түр үшін ... ... ... бар. Ол тек ... ... ... әр ... жататын особьтар үшін ғана ... ... ... даму ... да әр қалай болады. Түр ... ... ... ... ... ... ... жылу сүйетін
және салқын сүйетін, ылғал сүйетін және құрғақшылықты сүйетін және т.б. деп
бөледі. Әрбір түр үшін ... тән ... ... болады. Ал организмнің
белгілі бір орта факторының жағымсыз әсер-ықпалына шыдамдылық қабілетін
төзімділік дейді.
Белгілі бір факторға ... ... өмір сүре ... ... ... организмдердің экологиялық валенттілігі
(толеранттылығы) деп атайды.
Фактордың ең төменгі ... ең ... ... ... ... ... ... ұғымды ғылымға 1913 жылы американдық ... ... Бұл ... ... ... толеранттық (төзімділік)
заңында көрсетілген. Кейде мұны Шелфорд ережесі деп те ... ... ... бір ... орналасуы немесе тіршілік етуі,
организмнің белгілі бір шыдамдылық (толеранттылық, ... ... ... ... шектері (диапазон) бар ... ... ... ... тек осы ... (ең ... және максималды (ең
жоғарғы) мәндердің аралығында ғана өмір сүре алады.
Шыдамдылық ... ... ... ... ... деп те
атайды. Экологиялық валенттілік – организмдердің орта ... ... ... ... ... яғни ... қоршаған ортаға
бейімделуі. ... орта ... ... ... төзімділік
көрсетсе, оның экологиялық валенттілігі де соғұрлым жоғары болады.
В.Шелфорд заңының практикалық маңызы зор. Түрлердің тіршілігін сақтау
үшін экологиялық ... ... ... ... ... ... ... ұстау қажет. Бұл ... ... тірі ... ... болатын барлық шаруашылық салаларында (өсімдік, мал, орман, т.б.)
ұстаған өте дұрыс. Оптимум заңын ... ... ... ... себебі әр
фактордың әр түрдің өзіне ғана тән оңтайлы ... ... Бір ... ... жағдай екінші бір түр үшін пессимум болуы ... ... ... өте қиын ... ... ... ... +200С-та ыстық жақтың
маймылы тоңатын ... ... ... ... түлкі керісінше
ыстықтайды. Күріш суда өсетін болса, бидай бұл жағдайда ... ... ... аймақтары бірдей екі түр кездеспейді. Бұл ... ... жеке ... ... ... Жеке ... индивидтің (жеке ... ... ... ... ... қажетті жағдайларға мұқтаждығы. Егер түрлердің бір ... ... ... басқа факторға олардың тұрақтылықтары міндетті
түрде өзгеше болады.
В.Шелфордтың толеранттылық заңын кейін американдық ғалым Ю.Одум (1979
ж.) ... ... ... ... ... факторларға кең ауқымды (яғни, толеранттық
диапазондары кең) және басқа ... тар ... ... басқа факторларға қатысты толеранттылық диапазоны аз) болуы
мүмкін;
- экологиялық факторларға толеранттылығы жоғары ... ... ... табиғатта кең таралған;
- егер түр үшін бір экологиялық фактордың әсері ... ... ... ... ... факторларға да өзгеріп, төмендеуі
мүмкін. Мысалы, топырақ құрамындағы азоттың мөлшері аз ... ... ... ... ... ... азот жеткілікті жағдайға қарағанда ылғалды көп қажет етеді.
1 сурет. Экологиялық фактор әсерінің оның белсенділігіне тәуелділігі,
(И.А.Шамилева бойынша, 2004)
В.Шелфорд заңы ... ... ... ... ... ... мен ... сонымен қатар адамдардың да ... ... ... ... ... ... екі типке
бөлінеді.
Эврибионттар (грекше eurus - кең) – ... кең ... ... бар ... ... ете ... организмдер.
Мысалы, эвритермді түрлер – ... ... ... ... Эвригалинді түрлер – су тұздылығының үлкен ... ... ... ...... ... ауытқуына төзе алатын
организмдер, эврифагтар - әртүрлі ... ... ... ... - әр ... тіршілік орталарында кең таралған организмдер.
Стенобионттар – (грекше stenos – тар) – тек ... бір ... ғана ... ете ... (ортаның шамалы ғана ауытқуларына
төзе алатын) организмдер. Мысалы, стенотермді түрлер тек температураның аз
ғана ... ғана ... ... (теңіз маржандары, бахтах
(форель)), стеногалинді түрлер – су тұздылығының өзгеруіне төзе ... ... ... түрлер – қысымның ауытқуына шыдай алмайтын
организмдер (риф ... ... 40-50 метр ... төмен тіршілік
ете алмайды, Vitjazaster djaronovi теңіз жұлдызы тек ... ... ... ете ... стенофагтар – азықтың белгілі бір түрлерімен ғана
қоректенеді ... ... ... ... – тек ... бір
тіршілік орталарында ғана өмір сүре алады (мысалы, құмды шөлдегі ... құм ... ... тек ... ... ... қара ... және
т.б.
Мысалы, теңіздерде тіршілік ететін организмдердің көпшілігі ... ... ... егер ... ... ... аз ... болса, ол организмдер үшін қауіпті ... ... ... тұщы суда да, суы ащы теңіздерде де тіршілік ете алады.
Тундрада тіршілік ... ... ... ... аң Alopex lagopus (ақ
түлкі) температураның 800 (+350С-тан -550С-қа дейін) ауытқуына төзе ... жылы ... ... ... Corilia mirabilis шаяны температура
өзгеруінің 60-на ғана (+230С - +290С) төзе ... ... ... ... ... жер ... кең таралған.
Түрдің бір факторға төзімділігі жоғары болғанымен, басқа факторларға
төзімділігі ... ... ... ... ... көп ... ... ылғалдылықтың немесе тұздылықтың да көп ауытқуына
шыдамды болуы міндет ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Әртүрлі факторға қатысты түрдің ... де ... ... ... Бұл ... ... түрлеріне алып келеді. Ортаның әртүрлі факторларына қатысты
экологиялық валенттіктердің ... ... ... ... ... бір ... ... қатысты оптималды мәндері
және төзімділік шектері басқа факторлардың қандай ... әсер ... ... ... Бұл ... факторлардың өз ара әсері деп
аталады. Мысалы, ылғалды ауамен салыстырғанда құрғақ ... ... ... ... ... күні ... даладағы ауа температурасын, қатты жел
тұрған кезбен салыстырғанда әлдеқайда жеңіл көтеруге ... ... ... әртүрлі қызметіне де әрқалай әсер ... ... үшін ... ... басқа процестер үшін пессимум болуы
мүмкін. Мысалы, ауа температурасының 400-450С-ы салқын қанды ... зат ... ... ... ... әсер ... қозғалу белсенділігі төмендейді. Көптеген балықтар үшін
жыныстық клеткаларының ... ... су ... ... шашу ... болады. Организм үшін тіршілік циклдерінің кейбір қызметтері
(қоректену, өсу, ... ... ... және т.б.) орта ... ... тікелей байланысты.
Жоғарыда айтылғандай индивидтің төзімділік шектері, оптималды және
пессималды аймақтары бір-біріне сәйкес ... Бұл ... ... ... ... қатар жыныстық, жастық және физиологиялық
айырмашылықтарына да байланысты. ... ... ... ... мен ... ... ... көбелектердің құрттары үшін төменгі температура шегі
-70С, ересек особьтары үшін -220С, ал жұмыртқалары -270С-қа дейін тіршілік
ете ... яғни -100С ... ... ... ... особьтары мен
жұмыртқалары үшін мұндай температура қауіпті емес.
Сонымен, кез-келген фактор басқа фактормен ... әсер ... де ... ... ... бір экологиялық нәтижені әртүрлі
жолмен ... да ... ... ... солуын топырақты ылғалдау
арқылы да және ... ... үшін ауа ... ... ... да
тоқтатуға болады.
Шектеулі факторлар ережесі – бұл ... ... ... ... ... ... көп факторлар әсері организмге теріс
әсер етеді, сонымен қатар басқа факторлардың да ... ... ... ... ... ... да төмендетеді.
Неміс ғалымы Ю.Либих (1840 ж.) топырақтағы әр түрлі химиялық
элементтердің өсімдіктерге ... ... келе ... ... ... ең аз мөлшердегі затқа (факторға) байланысты». Бұл принципті
минимум ережесі ... ... заңы деп ... ... өз ... тұжырымдай
келе шектеулі мүмкіндіктер ретінде аса ... ... аз ... ... ... Олар микроэлементтер деп аталады. Оларға
темір, мыс, мырыш, бор, кремний, молибден, ... ... ... ... жатады. Мысалы, топырақта өсімдікке қажетті минералды элементтердің
барлығы жетерлік, бірақ ... ... деп ... ... ... ... ... қажеттілігі аз болғанымен өсімдіктің өсуі
нашарлайды. Мырыштың болуы шектеулі фактор ... ... ... Либих заңының қолдану ауқымын кеңейтіп, шектеулі факторларға
қоректік заттардан басқа жарық, температура, ылғал және ... ... да ... ... тек абиотикалық фактор болмауы да ... ... ... ... ... ал тозаңдатушы – Blastophaga psenes арасы
болып табылады. ... ... ... тозаңдатушы араларды алып
келгенше жеміс бермеген.
2.3. Организмдердің ... ... ... ... арасында
филогенетикалық туыстығы бар, шығу тегі ... ... ... ... ...... ... жоқ. Экологиялық
классификациялардың негізінде әртүрлі критерийлер бар, ... ... ... ... ету ... ... ... қарым-қатынасы және
басқалары.
Қоректену түрі бойынша барлық организмдер екі топқа бөлінеді.
Автотрофтар (грекше autos - ... trophe - ... – күн ... ... ... заттардан органикалық заттар
синтездейтін организмдер. Бұларға фотосинтез ... ... ... ... ... ... фототрофтық бактериялар
жатады. Автотрофтылар – фототрофтылар және хемотрофтылар болып бөлінеді.
Фототрофтылар ... ... ... үшін күн ... ... ... ... энергиясын пайдаланады.
Автотрофты организмдер қауымдастықтардағы бірінші қоректік тізбек
құрайтын биосферадағы органикалық ... ... ... ... ... ролі орасан зор, ... ... ... ... ... бөлігін (жылына 162×109 тонна)
құрайды.
Гетеретрофтар - (грекше heteros - басқа, trophe - ...... ... ... ... заттарды пайдаланады. Бұларға
жануарлар, саңырауқұлақтар және көптеген микроорганизмдер жатады.
Қоректің ... ... ... - ... ... жануарлармен қоректенетін – зоофагтарға,
өлекселермен қоректенетін – некрофагтарға, жануарлардың соңғы ... ...... ... ... – сапрофагтарға және жартылай ыдыраған органикалық заттармен
қоректенетін – детритофагтарға бөлінеді.
Гетеретрофты организмдер автотрофты организмдер ... ... ... өнеркәсіпте адам қолымен жасалған көптеген заттарды ... ... Оның ... жай ... ... ... Мысалы, балауыздан анаэробты жағдайда Жер бетіндегі органикаклық
заттардың негізгі үлесін құрайтын ... ... ... ... ... ... ... ыдырауында жануарларға
қарағанда саңырауқұлақтар мен бактериялардың ролі зор.
Автотрофты организмдер мен ... ... ... қоректік
(трофикалық) қатынастармен байланысқан біркелкі биологиялық жүйені құрайды.
Қоршаған ортаның жағдайларына байланысты автотрофты да ... да ... ... ... балдырлар, паразит-
өсімдіктер, жыртқыш-өсімдіктер, эвгленалар) миксотрофтылар деп атайды.
Экологиялық классификациялардың негізінде тіршілік ету орны да жатуы
мүмкін. Мысалы, су ... ... су ... тіршілік
ететін (актиниялар, губкалар, су түбінде тіршілік ететін балықтар) - бентос
(грекше benthos – тереңдік), су ағысына қарсы тұра ... (бір ... ... - ... ... planktos - ... суда ... (балықтар, дельфиндер) - нектон (грекше nektos - ... ... ... бойынша организмдерді жарыққа, ылғалға,
температураға, топырақ құнарлылығына байланысты топтарға да бөледі.
2.4. Организмдердің тіршілік формалары
Өсімдік немесе жануардың ... ... ... ... ... келбеті түрдің тіршілік формасы болып табылады. Бір-
бірімен туыс емес организмдер бірдей ... ... ... ... ұқсас белгілерге де ие болады (морфологиялық бейімделу). Тіршілік
ету ортасының ... ... ... ... тіршілік
формалары (экобиоморфа) деп атайды. Бір ... ... ... ... экологиялық топтарға жатуы мүмкін. ... ... және ... vulgaris өсімдіктері тіршілік формалары бойынша
қысқа ... ... ... Егер ... ... ... ... мысалы жарыққа байланысты, ...... ... ...... ... ... Ал ылғалдылыққа
байланысты екі өсімдік те мезофиттерге жатады.
Тіршілік формалары деп шығу тегі ... ... ... ... ... ... бейімделушіліктері ұқсас
организм (өсімдіктер немесе жануарлар) топтарын атайды.
Өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік формалары ... ... ... да ... тіршілік формалары туралы ұғымды алғаш рет 1806 жылы
неміс ғалымы А.Гумбольдт қолданды. Ал ... ... ... ... дат геоботанигі К.Раункиер жасады. Классификация
негізіне жылдың қолайсыз кезіндегі жаңару бүршіктерінің жер ... ... ... алынған. К.Раункиер классификациясы бойынша өсімдіктер
тіршілік формаларының мынадай 5 типі бар (2 сурет):
1. Фанерофиттер ... phaneros – ... phytos - ... ... қабыршақпен қорғалған және топырақ бетінен жоғары (30 ... ... ... ... ... ... лианалар).
Фанерофиттер әдетте климаты жұмсақ жерлерде көп кездеседі.
2. Хамефиттер (chamai - жерде) – жаңару бүршіктері топырақ бетінен ... ... ... әдетте қыста қар қабатымен қорғалған
өсімдіктер (бұташықтар, жартылай бұташықтар, ... көп ... ... негізінен тундрада, биік тауларда, шөлдерде
көп өседі.
3. Гемикриптофиттер (hemi – жартылай, kriptos - ...... ... ... ... ... ... және топырақ
бетінде орналасқан өсімдіктер. Гемикриптофиттер негізінен ... ... ... ... өсімдіктер (сарғалдақ, бақбақ).
4. Криптофиттер (kriptos - жабылған) немесе геофиттер (geo - жер) ... ... ... ... ... ... топырақ
(геофиттер) немесе су ішінде (гидрофит) өсетін өсімдіктер. Бұл
өсімдіктердің жер беті ... ... ... ... ... өсімдіктер жатады.
5. Терофиттер (theros - жаз) жылдың қолайсыз кезін (қыс, ... ... ... ... бір ... ... ... Терофиттер
негізінен шөл, жартылай шөл, Солтүстік жарты шардың ... ... ... ... ... ... мен ... Эпифиттер (грекше epi - үстінде) – тамыры топырақта ... ... ... ... ... ... ... Орманда - қыналар, кей жағдайда - мүктер. Эпифиттер
тропикалық ормандардың негізгі ... ... ... ... ауадан су тамшылары мен
минералдық тұздарды сорып алуға бейімделген ... ... ... ... жеке ... ... ... бөлмеді.
Осылай бөлінген категориялар тіршілік формалары мен олар тіршілік
ететін экологиялық жағдайлардың ... ашып ... ... ... көп ... ... (96%) және субтропикалық
ормандарда (65%) фанерофиттердің ... көп ... ... мен ... ... ... ... гемикриптофиттер (60-63%)
құрайды. Ал шөлді аймақтарда терофиттердің (73%) үлесі көп.
Алайда К.Раункиердің тіршілік ... ... ... алып ... және біркелкі емес. Кейбір типтер (хамефиттер,
гемикриптофиттер) әртүрлі ботаникалық-географиялық ... ... кең ... ... ... ... эколого-морфологиялық
белгілеріне негізделіп жасалған орыс ғалымы ... да кең ... Ол ... формасы деп, онтогенез
(аналық жұмыртқаның ұрықтанғанынан бастап, тіршілігінің соңына ... жеке ... ... ортаның белгілі бір жағдайларында өсіп-дамыған
белгілі бір топтардағы өсімдіктердің габитусын ... ... ... жер үсті өркендерінің құрылымы мен өмір ... ... ... 4 ... және 8 ... ... бөлім. Ағашты өсімдіктер (ағаштар, бұталар, бұташықтар);
2 бөлім. Жартылай ағашты өсімдіктер (жартылай бұталар және ... ... Жер беті ... ... (монокарпты (біржылдық), поликарпты
(көпжылдық) шөптесін өсімдіктер);
4 ... Су ... (қос ... суда ... және су ... (3 сурет).
2 сурет. Жабық тұқымды өсімдіктердің тіршілік формалары,
(К.Раункиер бойынша)
Ағашты тіршілік формаларға бүкіл өмір бойы ... ... бар ... ... ... ... ағаштар – негізінен
ылғалды, аз мөлшерде шөлейтті жерде ... ... ... ... ... ... кездесетін өсімдіктер. Олардың арасында діңгегі
үнемі тік жоғары өсетін (ортотропты), мысалы, емен, жөке, ... және ... ... ... бар.
Ылғалдылығы жоғары және мерзімі қысқа, біршама ... ... және ... ... ... ... ... шетен)
бірнеше діңгектері болады. Өсімдік 3-5 діңгекті топ ағаш сияқты болып
келеді. Құрғақ, ... және ... ... ... әдетте қысқа болады.
Кейбір ағаштардың жерге төселіп жатып өсетін формалары да кездеседі
(мысалы, аршаның кейбір түрлері). Мұндай ... ... суық ... ... жазы ... жерлерде (орманның солтүстік жағында, ... ... ... ... ... ... өте көп. Бұл ... шамалас көптеген діңгекті болып келеді. Негізгі діңгек көп өмір
сүрмейді немесе ... өте келе ... ... ... ... ... діңгектер (негізгі және жанама) 2-3 жылдан 20-30 жылға дейін
өмір сүре береді. Әдетте бұталардың биіктігі 0,5-0,8-ден 5-6 ... ... ... барлық жерде дерлік кездесе бергенімен, ... ... ... шарлардың қоңыржай-жылы және тропиканың шөлейтті жерлерінде
өсімдіктер қауымдастығының негізін құрайды (итмұрын, бөріқарақат, ... ... - ... ... тіршілік формаларының бір ... ... 5-7 ... 50-60 ... дейін жетеді. Негізгі өркен
қысқа уақыт қана тіршілік етеді (3-7 жыл). Оның орнын ... ... асты ... басады. Жаңадан өсіп келе ... түп ... ... ... ... ... бетімен паралель өсіп (плагиотропты), сосын
тік жоғары, яғни ортотропты өсе бастайды. Бұл формалар ... ... ... және биік ... ... өседі (итбүлдірген, қарамық,
қазанақ, көкжидек).
Жартылай бұталар мен ... ... ... ... ... ... ... көптеген түрлері, теріскен және т.б. өсімдіктер
жатады. Бұл өсімдіктердің ... - ... аз, ... ... тығыз
байланысты. Ерекшеліктері - жер үсті өркендерінің жоғары жағы үнемі қурап,
сабағының төменгі жағы сүректеніп, осындай қалыпта бірнеше жыл өмір ... ... жер үсті ... ... ... ... жылы
көптеген жаңа өркендер дамиды.
Жер беті шөптесін өсімдіктерінің ішінде көптеген тіршілік ... Олар ... ... ... ... көп рет ... береді)
және монокарпты шөптесін (бір-ақ рет жеміс береді) ... ... ... ... ... ... субарктикалық,
арктикалық белдеулерге дейін кездесе береді. Бұларға көптеген жерлерде ... ... ... ... ... ... өсімдіктер жатады.
3 сурет. Өсімдіктердің тіршілік формалары, (И.Г.Серебряков бойынша, 1964)
(ағаштар, бұталар, бұташықтар, жартылай бұталар, поликарпты және монокарпты
шөптесін өсімдіктер)
Бәріне ортақ ... – жер үсті ... ... жыл ... ... ... ... Бірнеше жыл бойы қыста жер бетінде
тек плагиотропты ... ғана ... Жер асты ... ... ... қорлық заттар ролін атқарады (қызғалдақ, картоп және
т.б.). Ал кейбір түрлерде жер асты ... ... көп ... бойы
сақтайды (меруертгүл, құртқашаш).
Монокарпты шөптесін өсімдіктер әдетте климаты құрғақ және ... ... ... егістіктегі мәдени дақылдардың сыңары
ретінде кездеседі. Көпжылдық (және екі жылдық) монокарптердің тамыр ... ... ... ... ... ... ... (тмин). Бір жылдық
монокарпты шөптесін өсімдіктердің ішінде ... ... ... ... ... ... ... және паразитті түрлер
кездеседі.
Өсімдіктер тіршілік формаларының басқа да классификациялары бар.
В.Р.Вильямс ... ... ... ... классификация жасады. Ал
Г.Н.Высоцкий мен Л.И.Казакевич классификация ... ... ... ... және вегетативті көбею ерекшеліктерін алды.
Тіршілік формалары ұғымы кейін зоологияда да қолданыла ... ... ... тіршілік формалары туралы классификациялар
да алуан түрлі. Олардың негізінде: ... ... ... ... жеке даму ... ... және т.б. жатыр.
Әр түрлі тіршілік орталарында қозғалу ерекшелігіне байланысты:
1. Жүзгіш формалары;
2. Жер қазатын формалары;
3. Жер үсті формалары;
4. Ағашты, өрмелейтін ... Әуе ... ... ... ... ... өсімдік қоректілер, қорек
талғамайтындар, жыртқыштар, өлексемен қоректенетіндер деп; ... ... – жер ... ... жер ... көбейетіндер, шөптесін
өсімдіктер ярустарында, бұталарда, ағаштарда көбейетіндер деп бөлді.
Әр түрлі систематикалық топтардың ... ... өз ... бар. ... сүт ... ... топтарға бөледі: жер үсті, жер асты, ағашты, әуе, және ... ... ету ... және ... табу ... ... ... өсімдіктер құстары, ашық ... ... ... су ... деп бөледі.
Ал В.Яхонтов тіршілік ету ортасына ... ... ... ... ... – топырақта тіршілік ететін насекомдар;
2) эпигеобионттар – топырақтың ашық бөлігінде тіршілік ететіндер;
3) герпетебионттар – топырақ бетіндегі ... ... ... ... ...... ... жамылғысында тіршілік ететін
насекомдар;
5) тамнобионттар – ағаштар мен бұталарда тіршілік ететіндер;
6) ксилобионттар – ағаш сүрегінде тіршілік ... ... ... – су насекомдары.
Пысықтау сұрақтары:
1. Экологиялық факторлар дегеніміз не және оның қандай түрлері
бар?
2. ... ... ... қалай әсер етеді?
3. Оптимум және пессимум аймақтары дегеніміз не және олар
организмге қалай әсер ... ... ... ... ... түсіндір.
5. Экологиялық факторлардың әсер етуінің қандай заңдылықтары
бар?
6. Экологиялық толеранттыққа байланысты организмдердің
қандай түрлері бар?
7. Факторлардың өз ара ... ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді?
9. Шектеулі факторлар ережесін түсіндір.
10. Организмдердің тіршілік формалары дегеніміз ... ... ... ... формалары бар?
12. Тіршілік ету ортасы бойынша насекомдардың қандай
топтарын білесің?
3. ТІРШІЛІК ОРТАСЫ
Тіршілік ортасы – организмнің өсіп-өніп, ... ... ... ... тарихи қалыптасқан орта. Кез-келген тіршілік
иесі үнемі өзгеріп отыратын күрделі әлемде, сол ... ... ... сол өзгерістерге қарай реттеп отырады. Жер шарында негізгі төрт
түрлі тіршілік орталары бар, ... ... ... пайда болған – су ортасы;
кейіннен тірі организмдер игерген ... және ... ... ... басқа симбионттар мен паразиттер үшін организмдердің өздері
де тіршілік ортасы ... ... (4 ... ... Жер ... ... орталары: 1-су, 2-құрылық-әуе ортасы, 3-
топырақ, 4-тірі организм - тіршілік ортасы
3.1. Су – ... ... ... – Жер ... 71%-ын алып ... Оның 98% ... ... тек 0,46% ғана тұщы сулардың (көлдер, өзендер, батпақтар)
үлесіне тиеді. Сулы ортада 150 000 ... түрі ... ... ... және 10 000 ... (8%) түрі ... етеді. Үнемі суда тіршілік
ететін немесе тіршілік циклының бір ... суда ... ... ... ... ... деп ... мұхитты 2 экологиялық облысқа бөледі: бүкіл су ... ... және су түбі – ... - ... тән ерекшеліктері бар ерекше тіршілік ортасы. Бұл ортаның
негізгі ерекшелігі – ... Әуе ... 800 есе ... ... тығыздығы 1 г/см3-ке тең. Тұздылығы артқан сайын тығыздылығы да артып
1,35 г/см3-қа дейін жетеді. Сондықтан онда тіршілік ... ... ... әсер ... ... 10 метр ... ... 10 атмосфераға
көбейеді. Кейбір организмдер, мысалы, шаян тәрізділер, погонофоралар, теңіз
жұлдыздары және т.б. үлкен тереңдікте, 400-500 атм. ... ... ... ... өзіндік оттегі режимі де бар. Суда оттегі атмосферамен
салыстырғанда 21 есе аз. Судың температурасы, ... ... ... ... ... мөлшері азайып, ал судың ағысы қатты болған сайын
оттегі ... ... ... ... ... ... режимі біркелкі
болуымен ерекшеленеді. Қоңыржай аймақтарда тұщы сулардың температурасы 0,90-
250С аралығында ... су ... ... онда су ... С-қа ... жетеді), тұщы сулардың терең қабатында температура 40-50С-
ты ... ... ... ... әуе-құрылық ортасынан айырмашылықтары
көп. Су бетінен шағылысуына және су ішінен өтуі ... ... ... суда ... мөлшері аз болады. Сондықтан терең суларды үш
аймаққа: жарық, алакөлеңке және толық қараңғы бөліктерге бөледі.
Мұхиттың қараңғы, терең ... ... көру үшін ... ... жарықты пайдаланады. Мұндай ... деп ... ... ... ... арқа ... алғашқы сәулесі жоғарға жақ сүйегіне жақын майысқан, қармақша
тәрізді болып ... Осы ... ... ... ... ... бар. ... бактерияларды қамтамасыз етуі арқылы жарық
беріп, қорегін өзіне ... ... ... ... ... ... ... Scopelidae тұқымдасына
жататын балықтар көздерінің жойылуы (Швердпфагер бойынша); 1 - 750 метр
тереңдікте (Chlorophthalmus productus), 2 - 800-1000 метр тереңдікте
(Bathypterois dubius), 3 - 3000 метр ... ... ... - 5000 метр тереңдікте (Bathymicrops regis)
4.
Үнемі қараңғылықта ... ету ... ... ... көру ... ... (5 сурет). Сулы ортада
ауаға ... ... ... ... ... ... көру
мүшелеріне қарағанда есту мүшелері жақсы дамыған. Кейбір ... ... ... жиіліктегі (инфрадыбыс) толқындардың ырғақтарының өзгеруін дер
кезінде сезіп, дауыл тұрардың ... су ... ... ... ... Суда ... ... көптеген түрлер – сүт қоректілер,
балықтар, моллюскалар, шаян тәрізділер ... ... ... ... ... ... әртүрлі бөліктерімен бір-біріне үйкелу арқылы;
балықтар - жүзу ... ... ... ... дыбыстар шығарады.
Дыбыс арқылы сигнал беру әдетте түр ... ... ... ... ... ... еліктіру немесе бағыт-бағдар үшін қызмет етеді.
Мұндай ... ... ... суларда, қатты тереңдікте және қараңғыда
тіршілік ететін түрлерде жақсы дамыған.
Кейбір гидробионттардың (кит тәрізділерде) бағыт-бағдар алуы, қорегін
іздеп ...... ... ... қабылдау (эхолокация)
арқылы жүзеге асады. Көпшілігі жүзу ... ... ... электр
зарядтарын тудырып, шағылған электр импульстарын қабылдайды. ... ... оны ... ... ... және ... үшін
пайдаланатын 300-ге тарта балық түрлері белгілі. Мысалы, тұщы суда тіршілік
ететін су пілі балығы ... kannume) ... 30 ... ... ... ... өзі қоректенетін омыртқасыздарды оңай табады. Кейбір
теңіз балықтарында импульс секундына 2000-ға дейін ... ... ... импульстарын шабуыл жасау немесе жауынан қорғану үшін ... ... ... ... ... ойық жерлерінде өзендердің тасуынан,
қатты нөсер жауыннан соң, қардың ... және т.б. ... ... ... пайда болады. Мұндай көлшіктерде де ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі сол,
аз ғана уақыт ішінде көбейіп, өзінен соң көптеген ... ... ... ... ... ... ... көміліп анабиозға жағдайға
түседі (кейбір шаяндар, планариилер, аз қылтанды ... ... ... ...... ... және ... америка
лепидосирені). Көптеген майда организмдер ... ... ... ... ... кейбір ескекаяқты шаяндар, турбеллярий
және т.б.).
Жердің су қоры теория жүзінде ... ... ... ... су ... әлемдік су айналымы барысында үздіксіз қалпына
келіп отырады. ... ... ... ... ... ... ... төгілуі, биологиялық алуантүрліліктің азаюы ұлғайып, тропикалық
жағалауларға антропогендік қысым көп ... ... ... ... ... ... ... Тайланд), күріш алқаптарын
кеңейту және асшаяндар өсіру үшін тоғандар жасалып, ... ... ... ... ... әуе-құрылық ортасы сулы ортадан ... ... ... Бұл орта үшін ... ... ... ... маңызды факторлар болып табылады.
Тірі организмдер үшін әсіресе көруге ... ... ... маңызы зор. Жарықтың әсерінен хлорофиллдердің түзілуі және
биосферадағы аса маңызды ...... ... Күн ... ... ... ... маусымға және тәулік ұзақтығына байланысты.
Организмдердің ... ... ... реакциясы, яғни, тәуліктің жарық
(күн ұзақтығы) және ... (түн ... ... ара ... (грекше photos – жарық, peridos – шеңберлі, ... ... ... ... ... мен сапасымен қатар,
жарықтың ұзақтығы да әсер етеді. Өсімдіктер белсенділігінің ... ... ... ... ... ... тіршілік процестерінің
маусымдық ырғағы күзде – тәуліктің ... ... ... ... ... анықталады. Осыған байланысты организмдерде күннің ... ... ... Олар дамудың көптеген процестерін,
маусымдық өзгерістерді сигнал ретінде қамтамасыз етіп отырады. Мысалы, жаз
соңына қарай ... ... ... ... өсу ... ... заттардың жиналуына, тыныштық күйге ауысуына алып келеді. ... ... ... ... ... ұзаруы өсімдіктердің гүлдеуін
және дамудың басқа да кезеңдерін анықтайды (6 сурет). ... ... ... ұзақ күнді өсімдіктер (қара бидай, бидай, зығыр),
субтропика жақта қысқа күнді өсімдіктер (темекі, ... ... ... ... ... да ... жұп құру, түлеу, қысқы
ұйқыға кету, миграция күн ... ... Жер ... ... ... күн ... 100% деп ... оның
шамамен 19% атмосферадан өту кезінде жұтылады, 34% кері қарай атмосфераға
шағылысады, тек 47% ғана жер бетіне тіке және ... ... ... ... түсетін күн радиациясы бұл – ... ... ... ... ... ... сәулелер. Жер бетіне түсетін
радиациялардың ультракүлгін спектр бөлігіне шамамен 1-5%, орта ... ... 16-45% және ... ... 49-84% ... ... ... бөлінуі атмосфераның салмағына, Күннің әртүрлі
биіктікте орналасуына байланысты. Шашыранды радиацияның ... ... ... Күн ... ... ... және атмосфераның
бұлдырлығы артқанда көбейеді. ... ... ... ... ... ... (400-800 нм) ... сәулелердің ішінде Жер бетіне тек ұзын ... ғана (290-380 нм) ... ал ... үшін аса қауіпті қысқа
толқынды ультракүлгін сәулелерді - солтүстік және оңтүстік полюстерде ... ал ... ... 7-8 км ... О3 ... ... озон қабаты ... Ұзын ... ... ... ... ... ... мөлшері көп болса
организмге ... ... ал ... дозасы тіпті организмдер үшін
пайдалы. 250-300 нм диапазонда ультракүлгін сәулелер ... ... ... ... рахит ауруын болдырмайтын D витаминінің
түзілуіне әсер етеді. 200-400 нм ... ... ... ... ... адамның терісінің қараюына алып келеді. Ал ... 750 ... ұзын ... ... жылу ... бетінде жарық режимі әртүрлі. Кей жерлерге күн ... ... ... ал ... бір ... ... мүлдем аз түседі. Сондықтан
өсімдіктерде табиғи сұрыпталу процесі ... ... ... ... ... ... болады. Жарыққа байланысты
өсімдіктерді үш ... ... ... ... – жарық сүйгіш
өсімдіктер, сциофиттер – көлеңке ... ... және ...... ... ... сурет. Түймедақ өсімдігінің гүлдеуіне жарық ұзақтығының әсері,
(К.Е.Овчаров бойынша, 1973); 1-қысқа күн, 2-ұзақ күн
Гелиофиттер немесе ... ... ... – күн ... ... ашық кеңістікте өсетін өсімдіктер. Мысалы үшін оларға көптеген
шабындық, дала, шөл және шөлейт өсімдіктері, ... биік ... ... олардың жапырақтары қалыңдау, мезофилл және эпидермис клеткалары
майда ... ... ... ... ... (шөл, ... ... өсетін
астық тұқымдастары, амаранттар, алабұта тұқымдасына жататын және т.б.
өсімдіктер жатады.
Сциофиттер немесе көлеңке сүйгіш ...... аз ... жерде
өсетін өсімдіктер. Бұларға фитоценоздың төменгі ... ... ... acetosella), құсықшөп (Asarum europaeum), жасыл ... ... ... ... тек мүктер мен селягинеллалар өседі.
Плаундардың өсуі үшін ... ... ... ... Ал ... ... аспан бұлт кезде жарықтың мөлшері 0,5-1% кем болмайтын
жерлерде өседі.
Факультативті гелиофиттер немесе ... ... ... ... көп мөлшерінде де және аз мөлшерінде де өсе ... ... ... ... жөке (Tilia ... ... (Podus ... бүлдірген
(Fragaria vesca) және шалғындықта, орман алаңқайларында өсетін көптеген
өсімдіктер жатады.
Жарық сүйгіш және ... ... ... ... ... ... анатомиялық, морфологиялық және физиологиялық
айырмашылықтары әртүрлі екенін көруге болады (4 ... 7 ... үшін ... ... жасыл өсімдіктердегідей аса қажетті
емес. Алайда жануарлар ... ... ... ... зор. ... жануарларды фотофиллдер (жарық сүйгіш) және фотофобтар (көлеңке
сүйгіш) деп ажыратады. Жарық жануарлар үшін ... ... алу, ... қажет. Жарық арқылы жануарлар сыртқы әлем туралы ақпараттар алып
отырады. Жануарларда көздің ... ... ... ... ... ... ... сүйгіш және көлеңке сүйгіш өсімдіктердің өзіне тән кейбір белгілері
|№ |Мүшелері мен |Жарық ... ... ... ... |
| ... | ... |
|1 |Тамыр жүйесі ... ... ... ... |
|2 ... ... ... қысқа|Буынаралықтары біршама |
| | | ... |
|3 ... ... ... ... ... ... жұқа, жұмсақ |
| | ... ... | ... ... ... ... ... |
| | |жоқ, ... ... ... ... |
| | | |ірі, бір ... ... ... ұлпа|Жақсы дамыған ... ... ... | | ... ... |
|4 ... ... түкті, |1 мм2 ... ... |
| | |1 мм2 ... ... |15-80 ... |
| | ... ... | |
|5 ... ... ... ... |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
| ... | | |
7 ... ... әртүрлі мөлшерінде өскен бақбақ өсімдігі,
(И.Н.Пономарев бойынша, 1978);
1- жарықтың мөлшері жеткілікті ... ... ... ... ... ... көру арқылы сезіну эволюциялық
дамудың дәрежесіне байланысты. Көптеген ... ... ... бұл жай ғана ... ... ... сезгіш клеткалар, ал бір
клеткалыларда – жарық сезгіш ... ... ... көру ... ... құрылымды көздерде ғана болады. ... ... ... ... ... 1-2 см қашықтықтан ғана ... ... ... насекомдарда, басаяқты моллюскаларда біршама жақсы
дамыған. Олар заттың формасын, мөлшерін, түсін және ара ... ... ... көру адамға, приматтарға, кейбір құстарға – үкіге, бүркітке,
ителгіге, ... және т.б. тән. Адам үшін ... ... ... түс пен ... түстердің аралығында жатыр. Мысалы, ... ... тек ... ... ғана көреді, сондықтан қараңғыда
қорегін жақсы аулайды. Бал аралары үшін ... ... ... ... ... жақын келеді. Олар ультракүлгін сәулелердің көп бөлігін
түс ретінде қабылдайды, бірақ ... ... ... алмайды.
Ымыртта және түнде белсенді ... ... сүт ... ... ... ... барлығын қара-ақ бейнеде көреді ... ... ... ... және т.б.). ... ... сондай-ақ түн құстары - үкі, ... да тән. ... ... ... ... ... ... жақсы жетілген көру
мүшелері тән.
Жануарлар мен құстар көру арқылы ұзақты миграциялар мен жылы ... ... ... алып ... ... ұзақты ұшу кезінде құстар
Күнге, жұлдыздарға қарап бағдар алып ... ... ... ... тұман кезінде олар ұшуын жалғастыра береді, ал ... ... ұша ... Егер ... ... ұшып келе ... ... ауытқитын болса, тұман сейілген соң қайта өз бағыттарын дәл
тауып алады.
Температура – күннің ұзын ... ... ... ... ... үшін аса ... тіршілік иелері үшін маңызды экологиялық
фактор. Тірі организмдер жылу энергиясын әртүрлі жолмен ... ... ... ... 00 және 500С ... тіршілік ете алады.
Өйткені зат алмасу ... осы ... ... ... және ... ету үшін ... ... (-100С +300С)
оптималды деп аталады. Бірақ ... ... ... ... ... ... Мысалы, ыстық су көздеріндегі цианобактериялар
+800С -қа дейін, бактериялар +880С -қа ... ... ете ... ... ... ... организмдерді криофилдер ... Олар ... ... ... -80С.... -100С
жағдайда да жоғалтпайды. Криофилия төменгі температура ... ... және ... ... биік ... ... тіршілік ететін көптеген организмдерге – ... ... ... және т.б. тән.
Оптимум аймағы жоғары температурада орналасқан түрлерді термофилдер
деп атайды. Бұларға ... мен ... ... ... ... насекомдар личинкалары, кенелер және шөлді аймақта
тіршілік ететін көптеген организмдер жатады.
Кейбір бактериялардың ... ... +1800С ... ... минут
бойы шыдайды. Лабораториялық жағдайда өсімдіктердің споралары, тозаңдары
және тұқымдары, ... ... ... ... ... соң -2170С-қа дейінгі температураға шыдап, кейін
температура қалыпты ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда цитоплазма гранит тас сияқты қатты болып, барлық
молекулалар толықтай дерлік тыныштық жағдайға ... ... ... ... уақытша тоқтауын жоғарыда айтқандай - анабиоз деп
атайды.
Тірі организмдер қоршаған ортадағы температура өзгерген ... ... ... реттейтін әртүрлі эволюциялық бейімделушіліктерге ие
болды. Бұл екі жолмен ... ... ... және ... ... құрулар
(ферменттердің концентрациясының, белсенділігінің өзгеруі, сусыздану, дене
ерітіндісі температурасының қату ... ... және ... қоршаған орта температурасына қарағанда дене ... ... ... бұл ... ... ... қатты бұзылмауына алып келеді.
Организмде екі экзотермиялық процестер ... жылу ... ... ... ... ... реакциялары және ... ... ... қышқылы) ыдырауы. АТФ-тың
ыдырауы кезінде бөлінген энергия клетканың ... ... ... ал ... ... АТФ-тың қалпына келуіне жұмсалады.
Біршама төмен түнгі температура мен күндізгі жоғары температураның
алмасуы (термопериодизм) көптеген түрлер үшін өте ... ... ... ... температураның ауытқуы 100-150С-ты
құраған кезде жақсы өседі. Қоңыржай аймақтағы ... ... ... ... ... ... тропикалық өсімдіктерде 30С-
ті, ал кейбір өсімдіктер (қант қызылшасы, жержаңғақ) тіпті температуралық
ауытқусыз жағдайда да өсе ... ... ... ... кезеңдерінде әсер етеді.
Өсімдіктердің дамуының әр кезеңінде температураға қажеттілігі де ... ... ... шыршаның көптеген өскіндері мен жас особьтары
төменгі температурада, әсіресе қар ... ... ашық ... ... Олар ... тәуліктік және маусымдық өзгеруі аса ... ... ... панасында немесе орманда болса
өміршеңдігін жақсы сақтайды. Ал ересек ... ... ... да ... ортаның температурасы және ... ... ... процестерге ғана емес, мүшелердің түзілуіне де
әсер етеді. Тәжірибе салқын ... ... ... ... ... өзгеретінін көрсетті. Салқын жерде ... ... ... ... ... ал жылы ... (+150...+180С) особьтарында жапырақ жиектері тегіс болатыны байқалды
(8 сурет).
8 сурет. Бақбақ ... ... ... ... формалары,
(Г.И.Поплавская бойынша); 1-салқын жерден жылы оранжереяға алып келген соң
тегіс жиекті жапырақтар дамыды, 2-қатты тілімделген ерте көктемдегі
жапырақ, 3-оранжереяда +4...+60С-та өскен жапырақ, ... ... ... жеткіліксіздігіне бейімделуіне байланысты өсімдіктер үш топқа
бөлінеді:
1) суыққа ... ...... ... өсімдіктері мен жылы
теңіз балдырлары. Судың қату ... бұл ... ... Ол ... ... ... белоктар мен
нуклеин қышқылдары алмасуының бұзылуына, мембраналардың өткізгіштік
қабілеттерінің төмендеуіне байланысты;
2) аязға төзімсіз өсімдіктер – ... ... ... ... ... мұз түзіле бастаған кезде ... ... ... ... температураның -50...-70С-қа дейін
тіршілігін жоймайды. Бұларға субтропикада өсетін ... ... ... Вегетация кезінде ... ... ... ... ... ... ... – маусымдық климатты және қысы суық жерлерде
өсетін өсімдіктер. Қатты аяздарда ... мен ... жер ... тоңғанымен өміршеңдігін сақтап қалады.
Аязға шыдамдылық өсімдіктерде өсу процестері тоқтаған соң ... ... ... ... ... мөлшері (20-30%), көмірсулардың
туындылары, кейбір амин қышқылдарының мөлшері көбейеді.
Қыс ортасында, әсіресе соңында күннің бірден ... ... ... әлсіретеді. Бірден болған көктемгі суықтар енді дамып
келе жатқан өркенді немесе ... ... ... ... ... температураға бейімделуге байланысты организмдерді мынадай
топтарға бөледі:
1) ыстыққа ... ... - ... температурада зақымданатын
организмдер (кейбір балдырлар, суда өсетін гүлді өсімдіктер);
2) ыстыққа төзімді эукариоттар – құрғақшылық аймақта ... ... ... ... Жарты сағат +500...+600С температураға шыдайды;
3) ыстыққа төзімді прокариоттар – термофилді ... мен ... ... ... Ыстық су көздерінде +850...+900С
температурада тіршілік ете алады.
Сондай-ақ, организмдер денесінің ... бір ... ... ... пойкилотермді және гомойотермді болып бөлінеді.
Пойкилотермді (грекше poikilos – әртүрлі, therme – жылу) немесе ... ... ... ... ... орта температурасына
байланысты. Яғни қоршаған орта температурасы төмендесе организмнің ... да ... ... ... мен сүт ... ... жатады.
Көптеген суық қанды организмдерге анабиоз процесі тән. ... ... ... да, жоғарғы температурада да болуы ... ... мен ... ау температурасы +450 С -тан асқанда
анабиоз процесі басталады.
Гомойотермді ... homoios – ... therme – ... ... жылы
қанды организмдердің дене температурасы қоршаған орта ... ... ... бір ... ... Сүт ... дене
температурасы +350С ... +380С -ты ал, көптеген құстарда +410С ... +430С ... ... мен ... ... арасын
гетеротермді организмдер алып жатыр. Белсенді ... ... ... ... тыныштық жағдайда төмендейді. Бұларға кірпі,
жарқанат, колибри, сарышұнақ, суыр, аю және т.б. ... ... ... бұл ... ұйқыға кетеді.
Терморегуляция механизмі жұмысы көп энергетикалық шығынды қажет
етеді, сондықтан ол ... ... үшін ... ... қоректі қажет
етеді. Осыған байланысты жануарлар дене температурасын реттеп отыру үшін
үздіксіз ... ... ... ... ... аймақтарда
жануарлардың таралуын шектейтін фактор ... ... ... табу
мүмкіндігі болып табылады.
Температура өсімдіктер үшін аса маңызды, өйткені фотосинтез процесі
+150С... +250С -та белсенді ... да ... ... ... жыл ... ... ... байланысты өзгеріп тұрады.
Өсімдіктермен салыстырғанда жануарларда дене температурасын үнемі
немесе ... ... ... ... ... ... бар.
Жануардың денесе неғұрлым үлкен, бұлшық еттері жақсы ... ... ... көп ... ... ... температуралық
бейімделудің жолдары мынадай:
1) химиялық терморегуляция – ортаның температурасы төмендеген жағдайда
жауап ретінде жылу бөлуді ұлғайту;
2) физикалық ... – жылу бөлу ... ... ... ... ... ... ысырап ету. Физикалық терморегуляция жануардың
ерекше ... ... ... ... денедегі
жүнді немесе қауырсынды қабаты, қан ... ... ... ... қорлардың болуы және т.б. байланысты.
3) Организмдер мінез-құлқы. Кеңістікте бір жерден екінші жерге ... ... ... өте суық ... кете ... ... үшін осы ... жылу балансын сақтауда ерекше ... ... ... жағдайдың өзінде пойкилотермді жануарлар
гомойотермділерге қарағанда зат алмасу процесінің баяу ... ... ... ... ... игуана +370С температурада
өзінің дене мөлшеріне ... ... ... оттегіні 7 рет аз
пайдаланады.
Кезінде американдық ғалым Д.Аллен (1877 ж.), көптеген солтүстік жарты
шарда тіршілік ... ... мен ... ... кейбір
бөліктерінің (құйрығы, тұмсығы, құлағы) неғұрлым оңтүстікке (экваторға)
жақын ... ... ... ұзын болатынын байқаған (9 сурет). Көптеген
сүтқоректілер үшін дене ... ... ... қан ... ... ... ... зор. Африка пілінің үлкен, шөл түлкісінің
кішкене құлақтары және американ қояндарының ... аса ... ... орнайы мүшелерге айналған.
Организмдер үшін судың экологиялық фактор ретінде маңызы зор. ... үшін ... ... ... жүрмейді.
Организмде су алдымен ұлпа клеткалары үшін ... ... ... ... зат ... ... судың қатысуымен жүреді. Су
қорлық заттардың тасымалдануына, зиянды заттардың организмнен шығарылуына
қажетті ортаны құрап, ... ... жылу ... реттеп отырады.
Клетканың суды сіңіруі клетка мембранасының екі ... ... ... ... ... байланысты, яғни, судағы тұздардың
концентрациясы ... ... ... ... аз ... суды ... ... мен жануарлардың тұщы суды қажет етуі де осыған
байланысты. Теңіздің ащы суын ... адам ... ... ... ... ... ... жанындағы осмостық қысым белгісін
өзгертіп, су клеткадан клетка аралық кеңістіктерге түсе бастайды.
9 сурет. Қоян құлақтарының ... ... оңға ... ақ ... ... ... қояны
Клетка ішіндегі су жалпы организмдегі судың 70%-ын құ
ай
ы. 23% су ... ... ... (ұлпа аралық сұйықтық) орналасқан.
Қалған 7% қанның плазмасы мен қан тамырлары арқылы айналып отырады. ... ... ... ... организмінің (салмағының) 61%-ын су құрайды.
Әйелдерде бұл көрсеткіш біршама аз (54%). ... ... ... ... ... ... болады. Семіздікпен ауыратын адамдардың
салмағында судың мөлшері 40%-ға дейін ... ... ... ас ... қанның түзілуі, ұлпалардың синтезі процестеріне
белсенді қатысады. ... бұл ... тек сулы ... ғана
жүреді.
Организмдегі сулы-тұздылық тепе-теңдікті сақтау үшін қажетті судың
мөлшері, оның дәміне байланысты. ... ... ... ... ... аз болса, соғұрлым су шөлді жақсы ... ... ... тез ... ... ... суды адам ішкісі келмейді.
Көз арқылы жағымсыз көріністер адамда эмоционалдық сезім ... ... дәм ... адам беті ... ... ... ... Тәжірибе
жүзінде дәлелденгендей, жағымды дәмдер адамның көру қабілетін, жүрек бұлшық
еттерінің жиырылу жиілігін жақсартады.
Судың температурасы, мөлдірлігі, ... ... дәмі ... ... ... ... қабылдайтын физикалық қасиеттерін органолептикалық
деп атайды. Суды қай жерден алсақ та ... ... су ... және суды
өңдеудің әдісі қандай болса да, оның ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктер субстраттан ылғалды бүкіл ... ... ... ал ... тамшыларын, шық, тұман ылғалын бүкіл
денесімен сіңіреді. Қыналар өздерінің құрғақ салмағынан 2-3 есе көп ылғалды
бойында сақтай алады.
Өсімдіктердің тамыр ... ... ... қоры азайған кезде
өсімдік тамырлары өсу арқылы беткі ауданын үлкейтеді. ... және ... ... ... ... ... ... болады. Олар
топырақ ылғалды кезде тез өсіп, құрғақшылық ... тез ... ... ... ... бойынша экстенсивті және интенсивті
тамыр жүйелерін ажыратады. Экстенсивті тамыр жүйесі топырақ ... ... ... ... Мұндай тамыр жүйелері көптеген дала және шөл
өсімдіктерінде (сексеуіл, жантақ) кездеседі (10 сурет).
Интенсивті тамыр жүйе ... аз ғана ... ... ... ... ... ... астық тұқымдастарда, бидайда, қара
бидайда).
10 сурет. Әртүрлі ылғал мөлшеріндегі өсімдіктердің тамыр жүйелері,
(М.С.Шалыт және ... ... (Festuca ... ... ... ... ... scheucheri), 4-тілқияр (Hierochloe alpina)
Жоғарыда айтылғандай құрғақ жердегі ... ... ... ... ... ... ... жүйесі 2-3 метр, қара ...... ... – 15 метр, эвкалиптікі -152 метр тереңдікке дейін ... ... ... ... ... ... ... 9/10 бөлігі
жердің астында болса, сулы жердегі өсімдіктердің ... ... ... яғни ... ... ... шоғырланады. Шөлдегі бұталардың
жапырақтары қатты әрі кіші, қабығы ... ... ... Бұл ... өз
кезегінде өсімдіктің бойындағы ... ... ... Ал ... ... нәзік, әрі жұқа болады. Олар ... бар ... ... да, ... ... ... қалады.
Ал жануарлардың ылғалды сақтауының, үнемдеуінің өзіндік ерекшеліктері
бар. Көптеген құстар, бауырымен жорғалаушылар, жәндіктер суды буландыруды
азайтатын, су ... ... ... етілген. Тер шығару
бездерінің болмауы жануарлардың судың бостан-бос булануына жол бермейді,
олар ... ... ... «салқындату жүйесін» пайдаланады. Мысалы,
Африкадағы Намиб шөлінде ... ... ... ... ... ... ... мұхит жақтан келетін тұмандардан жинақталатын ылғалмен
тіршілік етеді. Кішкентай сүт қоректілердің де, ... ... да ... ... болмайды. Олар үшін терлеу суды жөнсіз шығындаумен тең.
Жәндіктердің денесі кішкентай болған сайын ... ... ... ... ... кеми ... Егер олар ыстықта терлеп ... ... ... сүт ... онда өте көп су ... ... ... ... ... ортадан түсетін сұйықтан
басқа, өздерінің ... азық ... ... тотығуы немесе
қажетсіз ұлпалардың бұзылуы салдарынан пайда болатын «ішкі» суларын ... тура ... ... ... ... 2 литр су орта есеппен 7-8
литр «ішкі» суға ... ... ... ... ... еш уақытта су ішпейді. Оның зәрі, шөлде тіршілік ететін
көптеген ... зәрі ... өте ... ал ... мүлде сусыз
деуге болады. ... ... ... ... ... ... ... несеп зәрін шығарады. Мұндай жағдай құстарда да, жануарларда
да ... ... түйе ... су ... сияқты. 1954-1955
жылдары белгілі ғалым Ж.Л.Мононың экспедициясы түйеге мініп үш ... ... ... ... Керуен осы уақытта 944 км жол жүріп, бірде-бір
рет шөлін қандыруға мүмкіндік болмаған. Түйе көп уақыт су ... жүре ... ... түйе суға ... бір ... суды ... іше ... Бұл
түйенің жарты салмағына жуық деген сөз. Мұндай «шөлге шыдамдылықтың» себебі
ішілген сумен өлшенбейді. Оның ... ... суды ... ... ... ... түйені терлемейді десе де болады. Тығыз, қалың жүні
түйені қызып ... ... Түйе ... ... ... ... ашпайды. Ауыз
ашқанда іштегі су өте тез буға айналып, ... ... ... ... ... ... ... тілін салақтатып демін алады. Бір ... ... ... ... ішіне ауа кіріп оның денесін салқындатады).
Организмдегі су ... оған ... ... ... мен шығындалатын
мөлшердің арасында тепе-теңдік болғанда бірқалыпты болады.
Ылғалдылыққа байланысты өсімдіктерді бірнеше экологиялық ... ... hygor - су) – көп ... немесе толығымен суда
өсетін өсімдіктер (элодея, көзшешек, шылаң, балдырлар). ... ... бұл ... тез ... ... ... жапырақ саңлауы (устьица)
және кутикула болмайды. Гүлді гидатофиттердің ... ... ... немесе мүлдем болмайды. Суды және минералды тұздарды бүкіл
денесімен сіңіреді. Гүлді өркендері гүлдерін судың ... ... ... су ... да ... да, ... соң ... суға көміледі.
Жемістерінің пісіп жетілуі су ... ... ... ... ... ... hygor - су) – жартылай суда, яғни ... ... ... ... ... өсетін өсімдіктер (қамыс, қоға).
Оларда гидатофиттерге қарағанда механикалық және өткізгіш ... ... ... ... ... Гидрофиттерде жапырақ саңылаулары
(устьица) бар эпидермис те ... ... hygros - ... ... phyton- өсімдік) –
ылғалды жерде өсетін өсімдіктер. Бұларға ... ... және ... ... ... ... Сондай-ақ, гигрофиттерге салқын және
қоңыржай аймақтарда, көлеңкеде өсетін және батпақ ... ... ... ... ... ... ... процесінің жүруі
нашар. Сондықтан су алмасу жақсы жүру үшін ... ... ... ... ... ... сулы ... жақсы жетілген. Жапырақтары
көбіне жұқа, кутикула нашар жетілген болып келеді. Жарықты гигрофиттерге
папирус, күріш және т. б. ... ... mesos - ... ...... орташа
ортаның өсімдіктері. Бұларға көптеген шалғындық, орман ... ... ауыл ... ... мен арам ... ... ... xeros - құрғақ) – құрғақ жерде ... ... ... мен склерофиттер болып бөлінеді.
Суккуленттер (латынша sukkulentus – жуан, шырынды) – ылғалы тапшы
аймақтарда, ылғал ... ... ... ... ... өсетін
өсімдіктер (сабағы – кактус, сүттіген, жапырағы – ... ... ... ... ... кг суды ... алады.
Склерофиттер (грекше skleros - қатты) – жапырақтары мен сабақтары
қатты, құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер. ... ... ... қорын жинамайды, керісінше оларда белсенді ... ... шөл, ... шөл, дала ... ... ... ... жатады. Әдетте олар аласа, ... ... ... ... ... ... көбіне майда, құрғақ, қабыршақты, тікенді
немесе қатты тарамдалған, ... ... ... және ... ... өсетін өсімдіктерді психрофиттер
(грекше psychros - ... ... ал суық және ... ... ... – криофиттер (грекше kryos - аяз, мұз) деп атайды. Сондай-ақ
жылжымалы құмды жерде өсетін өсімдіктерді псаммофиттер деп ... ... өз ... бар. ... және ... ... көмілген күшті қосалқы тамырлары бар (сексеуіл). Шөптесін өсімдіктер
ұзын, тез өсетін жер асты ... ... (құм ... ...... яғни даму ... қысқа (2-6 аптадан 5- айға ... ... Ал ... ... ... өсетін өсімдіктерді
(балдырлар, қыналар, мүктер және кейбір жоғары ... ... ... бетеге, қоңыраугүл, арша, қарағай) петрофиттер деп атайды.
Өсімдіктің суды буландыруы ... - ... ... ... ... Су ... ... жанасатын барлық сыртқы және ішкі
беттері, яғни жапырақ саңлауы (устьица), эпидермистің сыртқы қабырғаларының
қабықтары, сабағы арқылы ... ... суды ... ... ... сору күші ... болады, дәлірек айтқанда, топырақтың тамыр
арқылы түрлі минералды тұздар ерітінділері сумен бірге ... ... онда ... ... ... және ... ... кетуден
сақтайды. Өсімдіктің суды буландыруы көптеген табиғи-климаттық экологиялық
факторларға (жарық, ауа ылғалдылығы, жел, жер бедері және т.б.) ... ең көп ... ... ... ... ... ... 1 га бидай алқабы 2 млн. кг суды, жүгері 3,2 млн. кг, капуста 8
млн. кг суды ... ... 1 ... ... су мөлшері оның
жапырақ беті аумағымен немесе салмақ өлшемімен ... ... ... орта ... суды буландырудың ең жоғарғы шамасымен ... ... Күн көп ... ... ... ... ... 1700-2500 мг/дм2•сағ. аралығында ... ... ... ... екі ... аз ... ... жасыл қылқанжапырақты
ағаштардың суды буландыру шамасы 400-550 мг/дм2•сағ., ал тропикалық ... ... орта ... 600 ... ... болады.
Ылғалды режимге байланысты жануарларды үш экологиялық топқа бөледі:
- гигрофилдер – ылғал сүйетін, ... ... ... ... ... моллюскалар, амфибиялар);
- мезофилдер – орташа ылғалдылықта тіршілік ететін жануарлардың үлкен
тобы;
- ксерофилдер – жоғары ылғалдылыққа ... ... ... жануарлар
(түйе, шөл кемірушілері, бауырымен жорғалаушылар).
Ауа ортасының тіршілік иелері денелерін ұстап тұру үшін ... ... ... - ... ... ... жануарлар –
қатты немесе кейбіреулеріндегі сияқты гидростатикалық қаңқалармен (скелет)
қамтамасыз етілуі ... Одан ... ауа ... тіршілік ететін
организмдер тірек және субстрат болып есептелетін жер ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... соған қарамастан
көптеген микроорганизмдер мен жануарлар, ... ... ... ... ... ... ... ұшып жүреді. Көптеген жануарлар ... ... ... ... ... негізгі функциясы – көбею жер
бетінде жүреді. Олардың көпшілігі үшін ауада болу ... ... ... іздеуге байланысты.
Атмосфераның төменгі қабаттарындағы ауа массасының тігінен ... ... ... ... ... ұшуға мүмкіншіліктері
бар. Сондықтан көп түрлерде анемохория – ауа ағыны көмегімен орын ... (11, 12 ... ... ... ... ... ... қарапайымдар цисталары, майда насекомдар, өрмекшілер және
т.б. үшін тән. Бұлай ұшып қозғалу үшін ... ...... өте ... ... ... ... есебінен ауданының
үлкен болуы және т.б. бар.
Өсімдіктердің анемохоралық ... мен ... де ... ... ... ... ... немесе әртүрлі - қанат тәрізді, парашют
тәрізді ұшуға қабілетті ерекшеліктері бар.
11 сурет. Насекомдардың жел ағынымен бірге тасымалдануға бейімделуі,
(Н.М.Чернова ... ... ... ... ... sp.),
3-жарғаққанатты Anargus fuscus,
4-хермес (Dreyfusia nordmannianae), 5-жібекқұрт личинкасы (Lymantria
monacha)
12-а сурет. ... ... мен ... ... ... Tilia ... ... Acer monspessulanum, 3-аққайың Betula
pendula, 4-ұлпабас Eriophorum, 5-бақбақ Taraxacum offisinale, 6-қоға Typha
scuttbeworhii.
12- б сурет. ... ... ... мен ... (3,5) ... ... (Taraxacum), 2-шыршай (Geum), 3-мақта (Gossypium),
4-түйетікен (Cirsium), 5-күреңот (Epilobium),
6-көктерек (Populus), (а-ашылған жемісі, б-тұқымы)
3.3 Топырақ – тіршілік ортасы
Топырақ – литосфераның ... әуе ... ... ... ... ... ... Топырақ ғасырлар бойы топырақ түзуші
факторлардың үздіксіз әрекетінен пайда болған табиғаттың ерекше табиғи, әрі
тарихи ... ... ... ... орыс ... ... Оның Петербургте басылып шыққан «Орыстың қара топырағы» (1883 ... ... ... ... ... оның қасиеттері туралы ғылыми
негізделген түсініктер берілген. ... ... ... ... ... ... екенін анықтады. Оларға: бастапқы аналық жыныстар,
ауа райы, жер бедері, уақыт және ... мен ... ... ... ... нәтижесіне байланысты бұларға су (топырақ суы, жерасты
суы) және ... ... ... ... жеке ... ... ... бөлшектерден тұрады. Қатты
бөлшектер сумен және ауамен қоршалған. Сондықтан топырақты үш ... ... ... ... беті борпылдақ. Мұның құрамында көптеген өлі
органикалық заттар бар (өсімдіктер ... ... Бұл ... А ... ... өте ... ... өтпелі В қабаты
жатыр. Оның астында топырақ түзуші – С қабаты орналасқан. Барлық топырақтар
бір-бірінен осы генетикалық қабаттарымен ... (13 ... Әр ... генетикалық қабаттары қалыңдығымен, түстерімен, құрылымымен,
морфологиялық қасиеттерімен ерекшеленеді. ... ... ... Мысалы, кейбір топырақтарда А қабаты небары 0-5 см, ... 0-50 см ... ... ... ... А, В, С
қабаттары бірнешеге бөлінуі мүмкін.
13 сурет. Топырақтың жалпы профилі:
А-қарашірікті аккумулятивті қабат, В-иллювиалды өтпелі қабат,
С-аналық ... ... ... ... ... аэрация нашарлайды. Оттегінің мөлшері
азайып, көмір қышқыл газы мен органикалық заттардың ыдырауы ... ... да ... ... ... Топырақтың жоғарғы
қабаттарында өсімдікке қажетті фосфор, калий, ... ... және ... ... ... қасиетіне (қышқылдығы, тұздылығы, ылғалдылығы)
байланысты өсімдіктерді көптеген экологиялық топтарға ... ... ... ... ... рН 6,7-ден төмен ... ... ... ... ... ... ... рН 6,7-7,0 топырақта өсетін нейтрофилдер (көпшілік ... рН ... ... ... ... ... өсімдіктер (аққурай).
Топырақ – көптеген тірі организмдер мекені. Негізінен ... ... ... организмдер – бактериялар, саңырауқұлақтар, балдырлар,
құрт-құмырсқалар ... ... Олар ... ... көп әсер ... ... ... барлық қалдықтарын ыдыратып, ... ... ... Ал ... ... ... ... құнарлылығында маңызды роль атқаратын қарашірік
түзіледі. Бұл тірі организмдер тек ... ... ... ... ... ... да ... етіп кейбір өсімдіктердің қоректенуіне,
топырақ құнарлылығына көп әсер етеді. Мысалы, ... ... ... ... тіршілік етіп, ауадағы азотты өсімдік тамырларында жинап,
азот айналымына көп үлесін қосатын - азот сіңіруші бактериялар. ... 10-15 см ... ... ... 10 ... ... 4 тонна жауын құрты, 140 кг балдырлар, 17 кг ... және т.б. ... ... ... организмдер эдафобионттар немесе
педобионттар деп аталады. ... ... ... ... 1 ... 1000 жуық жануарлар түрін, нематодтар мен қарапайымдылардың 10 ... ... мен ... ... 100 ... ... ... көптеген экологиялық топтарының классификациялары
бар. Тіршілік ортасымен байланысы бойынша ... ... ... ... ... ... геобионттар - үнемі топырақта тіршілік ететін организмдер. Олардың
бүкіл даму ... ... ... ... ... ...... циклының жоқ дегенде бір фазасы міндетті түрде
топырақта өтетін организмдер (шегірткелер Acrididea, кейбір ... ... ... ... ... личинкалары топырақ ішінде
дамып, өскен соң жер бетінде тіршілік етеді;
- геоксендер – топырақты ... ... ... ... ... организмдер (тарақандар, кемірушілер және басқа да інде
тіршілік ... ... ... ... ... дене ... мен қимылына байланысты
да экологиялық топтарға бөледі:
- микрофауна – ... ... ... негізін құрайтын топырақ
микроорганизмдері. Бұларға жасыл (Chlorophyta), көк-жасыл балдырлар
(Cyanophyta), бактериялар (Bacteria), саңырауқұлақтар (Fungi) ... ... ... (14 ... ... – қозғалғыш, майда жануарлар ... ... ... ... ... ... личинкалары, кенелер
(Oribatei) және басқалар жатады. Бұлар негізінен детриттермен және
бактериялармен қоректенеді (15 сурет);
- ...... ірі ... ... ... және ... сурет);
- мегафауна – топырақта тіршілік ... ... ... жертесерлер және т.б.
14 сурет. Топырақ микрофаунасы (W. Dunger бойынша, 1974):
1-4 талшықтылар, 5-8 кәдімгі амебалар, 9-10 бақалшақты амебалар, 11-13
инфузориялар, 14-16 ... ... 17-18 ... 19-20 баяу ... ... Топырақ мезофаунасы (W. Dunger бойынша, 1974):
1-жалған сарышаян, 2-4 кенелер, 5-көпаяқты құрт, 6-маса ... ... ... ... ... ... (W.Dunger бойынша, 1974):
1-жауын құрты, 2-есек құрт, 3-4 көпаяқтылар,
5-ызылдауық қоңыз ... 6-8 ... ... ... Тірі организмдер – тіршілік ортасы
Гетеретрофты организмдердің ... ... өмір бойы ... ... бір ... ... организмдерді орта ретінде
пайдаланады. Бір организмдердің басқа бір организмдерді ... ... ... өте ... келе ... және табиғатта кең таралған.
Паразитизм - кең таралған ... ... Көп ... ... ішкі ... ... ... көп
клеткалы және қарапайым клеткалы организмдер арасында паразиттер көп, ал
иелері - омыртқалы жануарлар мен гүлді өсімдіктер ... ... өмір ... бір артықшылығы – ... ... ... ... ... мол ... Бұл паразиттердің тез
дамуына жағдай жасайды. Үлкен ... ... ... ... ... ... тіршілік ететін туыстарына қарағанда
әлдеқайда үлкен болуы мүмкін. Адам және ... ... - ... ... ірі ... ал өгіз, шошқа солитерлары - ұзындығы 8-12
метрге жететін, жалпақ ... ... ең ... ішкі ... ... ... байланысты паразиттер
бір жағынан экологиялық артықшылықта, екінші ...... өмір ... ... ... иесі ... ... жоғары мүмкіншілігі, сыртқы ортадан қорғаныс жатады. Осы ... ... ... ... екінші рет өзгеруіне алып
келді. Мысалы, таспалы құрттарда ... ас ... ... мүлде
болмайды (олар қоректі бүкіл денесімен сорады), ... ... ... ... ... жойған (биттер, бүргелер).
Кейбір паразитті өсімдіктерде (шырмауықтар) хлорофиллді мүшелері
болмайды. Циссус (Сissuс) ... ... ... ... ... тек гүлі ғана ... ал басқа мүшелері лианаға
енетін (саңырауқұлақ мицелиі сияқты) жіпше түрінде ... ... ... ... ... ... ... оттегінің тапшылығы, жарықтың жоқтығы, иесі
организмінің ... ... ... ... жатады. Мысалы,
жануарлардың қанында паразиттерді өлтіретін ... ... ... ... ... ... ... шығарады және т.с.с.
3.5 Организмдердің биологиялық ырғақтары
Тірі табиғаттың бір ...... ... ... ... ... түрде жүруі. Жер бетіндегі бар өмір - клеткадан бастап
биосфераға дейін, ... бір ... ... ... академик
А.А.Богомолец (1928), тіршілік процестерінің ... ... ... ... ... Ол өз ... ... ырғаққа сәйкес
организмдегі бүкіл процестер: жүректің соғуы, ... алу, ... ... т.б. ... бір ... жүретінін атап көрсеткен болатын. Кез-келген
организм үшін табиғи ырғақтарды: ішкі (организмнің ... ... ... ... ... ... деп екі ... бөледі.
Ішкі циклдар – ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... ешқайсысы үздіксіз
жүре бермейді. Клеткадағы белок, ДНҚ және РНҚ синтезделуінде, ферменттер
жұмысында ырғақтылық байқалады. ... ... ... ішкі
секреция бездерінің жұмысы, жүрек соғуы, тыныс алу, жүйке ... ... ... ... ... ұлпалары, клеткалары белгілі бір
ырғақтылыққа бағынышты. Айта кетерлігі, әр ... ... ... ... ... физиологиялық қызметін ырғақты түрде жүргізе отырып
уақытты санайтын сияқты. Ішкі және ... ... үшін ... ... уақытқа байланысты. Уақыт маңызды экологиялық фактор ролін
атқаратындықтан, тірі ... ... ... өзгерістерін сезіне
отырып соған бейімделуі керек.
Биологиялық процестер мен ... ... мен ... ... биологиялық ырғақ деп, ал оны ... ... деп ... ... ... және ... ... қатысты айналуына байланысты
сыртқы циклдарға ... ... ... тән. Осы ... заңдылықты түрде біздің планетамыздағы көптеген факторлар – жарық,
температура, қысым және ауа ылғалдылығы, ... ... ... ... ... мен ... және т.б. ... отырады.
Мұнан басқа тірі табиғатқа уақытымен өзгеріп ... күн ... ... ... әсер ... Ал Күн ... ... климатқа едәуір әсер етеді.
Организмдер тіршілігіндегі көптеген өзгерістер мезгілі бойынша сыртқы
геофизикалық ... ... ... Бұл ... ...
тәуліктік, айға байланысты судың келуі мен қайтымы және ... ... ... ... организмдегі маңызды биологиялық ... ... өсу, ... тәуліктің немесе жылдың қолайлы кезеңдерінде жүреді.
Адаптациялық биологиялық ырғақтар ... ... ... ... қоршаған ортаға бейімделуі ретінде пайда болды.
Тәуліктік ырғақтар бір клеткалы ... ... ... ... ... тән. Тәулігінде ... ... ... аса
физиологиялық қызметтер: ұйқтау және ояу ... дене ... ... ... ... тыныс алудың тереңдігі мен жиілігі,
несептің химиялық ... мен ... ... ... және т.б. бар екені
белгілі. Мысалы, амебаларда клеткалардың бөлінуі тәулік бойында ... ... ... ... ... және жабылуы, жапырақтарының
төмендеуі немесе жоғарылауы, тамыр ұшындағы колеоптиленің өсуі тәуліктің
белгілі бір уақыттарында белсенді ... ... және ояу ... байланысты күндізгі және түнгі
жануарлар деп екіге бөледі. Күндіз белсенді тіршілік ететін жануарларға үй
құстары, көптеген ... ... ... ... және ... Ал ... жануарларға – кірпі, жарқанат, жапалақ, ... ... ... және т.б. жатады. Кейбір түрлер күндіз де, түнде де
бірқалыпты ... ... ... ... ... ырғақты полифазалы
деп атайды (көртышқандар, кейбір жыртқыштар).
Кейбір түрлердің белсенділігі тәуліктің тек бір ... ... ... ... белсенділігі тәулік ішінде қалыптасқан жағдайға
байланысты ауытқуы мүмкін. Мысалы, шафран ... ... ... ... ... гүлі ... ... күн ашық кезде ашылып,
бұлтты кезде жабылады.
Эндогенді тәуліктік ырғақтарды сыртқы орта ... ... ... ... ... ... болады. Көптеген түрлерде
сыртқы орта жағдайлары (температура, ылғалдылық, жарық т.б.) өзгермеген,
тұрақты жағдайда ... ... ... циклдар ұзақ уақыт бойы сақталып
қалады. Мысалы, дрозофиллдерде мұндай эндогенді ырғақ ондаған ұрпаққа дейін
жалғасады. Сөйтіп тәуліктік цикл ... ... ... генетикалық қасиетіне
ауысады. Мұндай эндогенді ырғақтарды циркадты деп ... ... ... ... ... ... бұрынғы қалпына келуі
мүмкін. Әдетте мұндай өзгерістер бірден жүрмей, организмдегі ... алып ... ... ... ... ... алыс жаққа ұшып
келгенде олардың физиологиялық ырғақтарында ... ... ... ... ... істейді, сосын біртіндеп жергілікті жердің
астрономиялық ... ... ... ... кезде адам науқастанып,
шаршап, түнде ұйқтай алмай күндіз ұйқысы ... ... ... ... бірнеше күннен екі аптаға дейін созылады.
Циркадты және тәуліктік ырғақтар уақытты ... ... ... ... Организмдердің мұндай қабілетін
«биологиялық сағат» деп атайды.
Судың көтерілуі және қайтымы ырғақтары. Теңіздің ... ... ... ... ... өте күрделі жағдайында өмір сүреді. Өйткені
олардың тіршілігіне жарықтың 24 ... ... ... басқа судың
көтерілуі мен қайтымы қосыла әсер етеді. Тәулік ішінде (24 сағат 50 ... ... ... 50 минутқа ауысып отыратын 2 рет судың келуі және 2
рет судың қайтымы болып отырады. ... ... күші де ... айына (29,5 күн тәулігі) өзгеріп тұрады. Айына екі рет ... ... ... және ай ... ... ... ... ең жоғарғы дәрежеде
болады.
Жағалауда өмір сүретін организмдердің ... ... ... ... ... ... ... кездесетін атерина
балығы өз тіршілік циклында судың ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... судың жағасына салады да,
су қайтқан соң уылдырықтар ылғалды ... ... ... Бір ... соң ... ... ... судың көтерілуі барынша жоғары болуы қайталанған
кезде сумен бірге ... ... ... ... бірі – жылдық ырғақтар. ... ... ... ... ... ... ... көптеген
түрлер эволюциялық бейімделген. Олардың маңыздылары көбеюмен, миграциямен
және жылдың қолайсыз кездерін өткізуге ... ... ... ... ... ... ... организмдердің тіршіліктеріндегі
жылдық ырғақтар қатты байқалады. Күзде жапырақтардың түсуі, ... ... ... ... ... ... және ... аймақтарда
жақсы, ал тропикада ... ... ... ... ... нашар байқалады.
Көптеген түрлердің жылдық ырғақтары эндогенді. ... ... ... annus - жыл) деп ... Әсіресе бұл көбею циклында
жақсы байқалады. Солтүстік ... ... ... ... ... ... жануарлары көбіне қыста немесе көктемде көбейеді, өйткені бұл
уақытта олардың отанында жаз болып ... ... және дәл ... тұратын факторларының бірі күннің
ұзақтығы, тәуліктің жарық және қараңғы ... ... ... ... ... ... ... үшін осы фактор ... ... ... күн ұзақтығының маусымдық өзгеруіне реакциясын
фотопериодизм деп атайды.Бұл жарықтың ... ... тек ... және ... ... ауысу ырғағына байланысты. Бір ... түн және күн ... ... ... ... бар ... ... ылғал және т.б.) болатыны туралы сигнал береді.
Пысықтау сұрақтары:
1. Тіршілік ортасы ... не, оның ... ... бар?
2. Су тіршілік ортасының қандай ерекшеліктері бар?
3. Күн ... ... үшін ... ... және ... бар?
4. Жарыққа байланысты өсімдіктер қандай топтарға бөлінеді және олардың
өздеріне тән қандай ... ... ... ... қандай қабаттарын ажыратады?
6. Топырақ жануарларының қандай экологиялық топтары бар?
7. Паразиттердің экологиялық артықшылықтары және ... ... ... ... ... не және оның ... түрлері бар?
4. ДЕМЭКОЛОГИЯ – ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ
4.1. Популяция туралы түсінік
Әр түр ... бір ...... ... етеді. Көбіне
ареалдың әр жерінде орналасқан особьтар топтары бір-бірімен байланыса да
алмай, шағылыса да алмай ... өмір ... Бұл ... саны ... тарихи (филогенетикалық) жасына, ареалдың аумағына және басқа ... ... ...... ... ... ұқсас, генефондары ортақ особьтар жиынтығы.
«Популяция» ұғымы латынша populus – халық деген мағынаны білдіреді.
Бұл терминді алғаш рет дат ... ... ... ... ... негізгі ұғымдардың бірі, ал популяцияны
генетикалық, эволюциялық және экологиялық тұрғыдан зерттеу жұмыстары ерекше
бағытқа – популяциялық биологияға ... ... ... ... осы ... бір бөлігі болып табылады.
Бір популяцияға ... ... ... ... ортаның
факторлары немесе басқа да бірге тіршілік ететін түрлерден кем ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Алайда популяцияда көбіне бәсекелестік және ... ... ... ... байқалады. Популяциядағы өзіндік түріші қарым
қатынастары – бұл ... ... ... ... ... ... ... арасындағы және ата-аналары мен ұрпақтары арасындағы
байланыстар.
Экологиялық жүйелердің, сонымен қатар ... ... ... ... ... өзгерісте, қозғалыста болады. Бұл жүйенің ... ... ... ... ... Тірі ... ... жүйесінде популяциялық деңгей ерекше орын
алады.
Бір жағынан популяция ... ... ... ... функционалдық-экологиялық қатарына
кіретін биоценотикалық қарым-қатынастың элементарлық ... ... ... популяция әртүрлі деңгейдегі таксондардың
филогенетикалық байланысын: организм-популяция-түр-туыс-тұқымдас-отряд-
класс-патшалық ... ... ... ... ... ... бірлігі.
4.2 Түрдің популяциялық құрылымы
Әрбір түр белгілі бер территорияда (ареалда) тіршілік ете отырып сол
территорияда популяциялар жүйесі ... ... Түр ... ... ... күрделі, бөлшектенген болса популяциялар арасындағы алшақтық та
соғұрлым жоғары болады. Алайда түрдің ... ... ... ... – особьтардың қозғалу белсенділігі, табиғи
кедергілерді, тосқауылдарды жеңе ... және т.б. ... түр ... ... ... ... қозғалып, араласып жатса
мұндай түр аз ғана ірі-ірі популяциялардан тұратын түр ... ... ... ... ... ... ... Африка
саванналарындағы тұяқты жануарлар ерекшеленеді. Олар ... ... ... ... жерлерді артқа тастайды. Мұндай түрге жататын
популяциялардың шекаралары ... ... ... тосқауыл, бөгеттер -
үлкен өзендер, тау жоталары т.б. бойынша ... ... ... ... ... құрамында ландшафттың
мозайкалығын білдіретін көптеген майда популяциялар құрылады. Мозайкалық –
қауымдастықтың кеңістікте көлденең ... ... мен аз, ... ... ... саны ... әртүрлілігіне тікелей
байланыста болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... бойынша бір-бірінен алыстап, бөлінуі
жоғары. Кейде түрдің кішкентай ареалда тіршілік етуі ... ... ... мінез-құлқына да байланысты. Мысалы, ... ... етіп ... ... ... ... қалатындықтан ол жерді тастап
кетпейді, сондықтан үлкен ареалда бір-бірінен кейбір ... ... бар ... ... топтар болып тіршілік етеді.
Көршілес популяциялардың бір-бірінен алшақ өмір сүру ... Кей ... олар ... ... ... жерлермен бір-бірінен
оқшауланса, кейде тіршілікке қолайлы ортада ... ... өзен ... оазистерде) бір жерге көптеп шоғырланған.
Бір түрге жататын популяциялардың ішінде шекаралары жақсы байқалатын
және керісінше, анық байқалмайтын ареалда ... ... ... ... ... Көпшілікке белгілі, астық тұқымдастардың зиянкесі ... ... ...... ... шыққан соң 2,5-3 айдан
кейін дәнді алқаптардан ондаған, жүздеген шақырым жердегі тау ... ... ... ... ... Ол ... олар ... көктемге
дейін ағаштардан түскен жапырақтар арасында қыстап шығады. Ұшу ... ... ... ... ... ... бір жерде
әртүрлі жерлерден ұшып келетін қандалалар араласып кетеді. Ал көктемгі ұшу
бағыты желдің ... ... ... ... байланысты үлкен
кеңістікте особьтардың үнемі қозғалуы және бір-бірімен араласуы ... да ... ... шекаралары бола бермейді. Сондықтан түр
ішінде популяциялар әртүрлі ... ... ... ... ... арасында жекелеген особьтардың алмасуы ұдайы немесе ара-
тұра болып жатады. Қарғалардың маусымдық көшуі кезінде жас құстардың ... ... ... сол ... ... ... жұп түзіп қалып
қояды.
Жекелеген особьтар арасындағы ... бір ... ... ... басқаша нәтижелерге алып келеді. Мысалы, белгілі бір
паразиттің ұзақ уақыт бойы әсер етуі ... ... ... шығаруының, өмір сүру ұзақтығының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін.
Осы түрге жататын популяциялар арасындағы қарым-қатынастар олардың ...... ... ... өлуі мен ... өсу
қарқындылығының өзгеруіне алып келеді.
Популяциялар арасындағы байланыстар оларды ... бір түр ... ... ... ... арасындағы ұзақ және толық оқшаулану
әдетте жаңа түрлердің пайда ... алып ... ... ... ... әртүрлі деңгейде болады.
Ол өзгешеліктер олардың тек топтық ... ғана ... жеке ... ... және ... ... де ... мүмкін. Ареалдың әртүрлі бөлігіндегі ақ қояндар бір-бірімен түсі,
дене мөлшері, ас ... ... ... ... айырмашылықтары болады.
Мысалы, Ямал түбегіндегі ақ қояндардың аш ішектерінің ... Орал ... ... ... 2 есе ... Бұл ... қорек құрамындағы қатты азықтардың мөлшеріне байланысты.
Тіршілік орталарының айырмашылықтары неғұрлым көп және ... ... ... болса, соғұрлым популяциялардың бір-бірінен
өзгешеліктері көп болады.
Генетикалық біртұтастығына және көбею ... ... ... ... ұрықтану), клонды және клонды-панмиктикалық (мысалы,
шіркейлерде партеногенетикалық ұрпақ жынысты ұрпақпен алмасады) ... ... ... ... – бір жағынан түрдің биологиялық қасиеттеріне
негізделіп, екінші жағынан – ... ... ... мен ... ... әсерінен қалыптасып құрылады. Популяциялар құрылымы
тұрақты болмайды. Территориядағы особьтардың таралуы топтардың ... ... ... ... және ... бойынша ара қатынастары популяцияның құрылымын көрсетеді.
Популяцияның кеңістіктегі құрылымы – ... ... ... ... Ол ... ортасының және түрдің
биологиялық ерекшелігіне байланысты. Жылдың маусымы, популяцияның сандық
мөлшері ... ... ... ... ... ... ... бірқалыпты, кездейсоқ және топтанып орналасады (17 сурет).
Табиғатта особьтардың ... ... ... ... (диффузиялық) орналасу көптеген ... ... ... ... ... ... ... болып
кездеседі, мысалы, сүтқоректілер табыны, ... ... ... ... үшін қолайсыз жағдайларда үлкен тұрақтылық береді.
Жануарлардың ортаның қолайсыз жағдайларына ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Олар жүйелі
(тәуліктік немесе маусымдық) және ... ... су ... өрт, ... болуы мүмкін. Мысалы, құстардың жылы жаққа ұшуы ... ... ... ... кейде топтанып, кейде бір-
бірінен оқшауланып орналасып микроценопопуляциялар, ... ... ... ... ... ... ... жастық құрылымы
бойынша айырмашылықтар болады.
17 сурет. ... ... ... ... ... ... ... орналасуы әр текті
болады. Тіпті субстратқа бекініп тіршілік ететін ... ... ... пайдалануға икемділігі болады. Асцидияларда (су түбіне
бекініп тіршілік ететін омыртқасыз жануар) өсіп келе ... ... ... ... колонияларына жанасқан соң олардың үстін орай өсіп, оны
көміп тастайды. Егер бір түрге жататын колониялар кездессе, оның ... ... ... басқа бағытқа қарай өсе бастайды.
Популяциядағы жекелеген особьтардың кеңістікте ... ... ... ... сүт ... ... балықтарда және
амфибияларда, сондай-ақ жүйке жүйесінің ... ... ... өрмекшілерде, сегізаяқтарда және т.б. кездеседі.
Кеңістікті пайдалануына байланысты қозғалатын барлық жануарларды екі
топқа ... бір ... ... ... және ... ... ... тіршілік ететін организмдерде өмірінің барлық кезеңі
немесе негізгі кезеңдері ортаның белгілі бір ... ғана ... ... ... ... етіп жатқан жерін тастап кетпейді. Егер қандай да
бір жағдайлармен сол жерді тастап кетуге мәжбүр болса, кейінірек сол ... ... ... ... ұзақ та алыс ... ... өздері
көбейетін жерге қайтып келеді. Мұны экологияда «хоминг» (ағыл. нome-үй) деп
атайды. Мысалы, қараторғайлардың бір жұбы жыл ... ... ... ... ... Ал көгершіндерді іс жүзінде – хат тасу үшін ... ... ... ...... жыныстары бойынша ара
қатынасы. Популяциядағы жыныстардың ара ... ... ... ... және ... орта әсер ... ... түрлерде болашақ особьтың
жынысы ұрықтану кезінде хромосомдардың комбинацияларының ... ... ... ... ... белгілері көбіне
аталықтары мен аналықтарының морфологиялық (өлшемі, ... ... ... ... ... ... ... және мінез-құлықтық
айырмашылықтарын анықтайды. Мысалы, қан сорғыш ... ... ... ... ... особьтары имаго кезеңінде (насекомдар
мен кейбір буын аяқтылардың жеке даму ... ... ... ... ... ... ... тек өсімдіктердегі шықтарды жалаумен,
өсімдіктер шырынымен қоректенеді немесе тіпті қоректенбейді де.
Табиғатта аналық ... көп ... ... де ... ... ... және ... аталық особьтары көп өлетін түрлерде де
(көптеген кемірушілер, ... ... ... жарқанаттарда қысқы
ұйқыдан соң аналық особьтардың үлесі популяцияның тек 20%-ын ғана ... ... ... ара ... орта ... ... ... Кейбір түрлерде жыныс генетикалық факторларға емес, ... ... ... Arisaema japonica ... ... ... ... қорының жиналуына байланысты. Үлкен
түйнектерінен ... ... бар ... ... ... аталық
особьтары өсіп шығады. Сары орман құмырсқаларында (Formica rufa) ... ... ... жұмыртқалардан аталық особьтары, ал ... - ... ... дамиды. Бұл құбылыс ұрық сақталатын ұрық
қабылдағыштың бұлшық еттеріне байланысты, өйткені олар тек ... ғана ... ... ... ... ... Ал ... жұмыртқалардан жарғақ қанаттыларда тек ... ... ... ... ... ортаның әсерін жынысты және
партеногенетикалық (жынысты көбеюдің бір түрі – ... ұрық ... дами ... эволюция барысында жеке жынысты және ... ... ... бір ... көбею) ұрпақтары кезектесіп отыратын
түрлерде жақсы байқалады. Дафнияларда (Daphnia magna) қолайлы ... ... ал ... ... ... температурада
популяцияларда аталық особьтар пайда болады. Ал шіркейлерде қос жынысты
ұрпақтың пайда болуына күн ... ... ... ... және т.б. әсер ... генетикалық құрылымы – особьтардың әртүрлі дәрежедегі
генетикалық әр түрлілігімен сипатталады. Популяция особьтарындағы гендердің
жиынтығын генефонд деп, ал бір ... ... ... ... генотип деп атайды. Генетика тұрғысынан, популяция – ... орта ... өз ара ... ... түзеді.
Фенотип – генотиптің орта жағдайларымен әрекеттесуі арқылы құрылатын
особьтардың ... ... мен ... ... және мінез-құлықтық) жиынтығы.
Вирустар мен микроорганизмдерден бастап жоғары сатыдағы өсімдіктер
мен жануарларға дейінгі тірі организмдердің ... тән ... - ... ... ... - ... ... жасанды жолмен тұқым қуалайтын
генетикалық материалдың өзгеруі нәтижесінде организмнің кейбір белгілерінің
өзгеруі.
Популяцияның жастық ... ... ... жас ... ... ... ... даму стадиялары мен фазаларын қамтиды ... ... мен ... ... ... популяциясында үш экологиялық жасты ... ... ... дейінгі), репродуктивті (өндіруші) және ... ... ... Жалпы өмірінің ұзақтығына қатысты әрбір жастың ұзақтығы
әр түрде әр қалай ... ... ... жас тобына бүкіл өмірінің үштен
бір бөлігі ... ... ... мен ... ... жас ... ... келеді.
Өсімдіктердің тіршілік циклын 4 кезеңге біріккен 11 ... ... (5 ... 18 ... ... ... ... кезеңдері мен күйлері
|Кезеңдер |Жастық ... ... |
|I ... ... |1. Тұқым |sm ... ... |2. ... |p ... |3. ... |j |
| |4. ... |im |
| |5. ... |v ... ... |6. Жас |g1 ... ... |7. ... |g2 |
| |8. Кәрі |g3 ... ... |9. ... |ss ... |10. ... |s |
| |11. ... |sc ... ... күйі – ... ... бір ... болатын
онтогенездегі этаптары. Мысалы:
- өскіндер тұқымдағы қорлық заттармен және фотосинтез әсерінен аралас
қоректенеді;
- ювенильдік ... ... ... ... ... ... болмайды;
- имматурлық өсімдіктердің өркендері түптене бастайды;
- өсімдіктің генеративті кезеңге ауысуымен тек гүлдер мен жемістер пайда
болмайды, ... ішкі ... және ... өзгерістер
жүреді.
Осы күйдегі популяциядағы особьтар ара қатынасын популяцияның жастық
спектрі деп ... ... ... организмдердің өлу және ... ... ... ... ... ... ... өзгеруі мүмкін. Өйткені сыртқы факторлар туылу және ... ... ... ... А - ... ... және Б - ... (Centaurea)
өсімдіктерінің
жастық күйлері:
p-өскін, j-ювенильдік, im -имматурлық, v-виргинильдік, g1-жас генеративті,
g2-ересек генеративті, g3-кәрі генеративті, ss-субсенилді, s-сенилді
Егер популяцияда барлық жастағы особьтар ... ... ... ... ... ... популяцияларды қалыпты деп атайды. Егер
популяцияларда кәрі особьтар көп болса оны ... ... өліп ... ... деп, ал жас ... саны көп популяцияларды инвазиялық
немесе өсіп келе жатқан популяциялар деп ... әр ... ... ... ... ... үшін
жастық құрылымының гистограммасы құрастырылады (19 сурет).
Жастық құрылымға талдау жасау жақын арада ... ... ... мөлшерін білуге көмектеседі. Мұндай талдаулар ауланатын
балықтардың шамасын білу үшін балық шаруашылығында жиі қолданылады. Егер
таңдап ... ... ... ... ... ... әсері дәл анықталып алынған болса, алдағы бес жылда аулауға болатын
балықтардың мөлшері туралы ... ... ... ... болады.
19 сурет. Популяцияның жастық құрылымы:
1-инвазиялық, 2-қалыпты, 3-регрессивті
Популяцияның этологиялық ... ... ... ... ... ... ғылымы зерттейді, яғни, бір популяциядағы
особьтардың бір-бірімен қатынасын ... ... ... ... ... деп ... жануарлардың мінез-құлқы түрдің қалай – жеке тіршілік
ете ме, әлде ... ... ете ме ... ... тіршілік ету көптеген түрлерде, бірақ тіршілік циклының кейбір
стадияларында ғана ... ... өмір бойы жеке ... етуі ... ... онда ... функция – көбею болмайтын еді. Алайда
кейбір бірге тіршілік ететін түрлерде өте ... ... ... болады.
Бұған мысал ретінде кейбір су жануарларын айтуға болады. Оларда ... ... ... Ал кейбір іштей ұрықтанатын түрлерде де ... ... ... ... өте қысқа, тек копуляция (шағылысу)
кезінде ғана болады (хан қызы, кейбір қоңыздарда, т.б.).
Жеке тіршілік ететін ... ... ... ... ... ... алдында, қысқы суықтан пана іздеген кезде байқалады (мысалы, ... ... ... ... ... астында немесе басқа бір паналайтын
жерлерде, жайындар мен шортан балықтар су түбіндегі ... ... ... арасындағы қатынастардың күрделенуі екі
бағытта жүреді: особьтар арасында жыныстық байланыстың күшеюі және ... мен ... ... ... ... болуы. Осының
негізінде популяциялар ... ... және ... болу ... ... ... ... жұптардың құрылуы қысқа да, ұзақ та уақытқа, кейде тіпті
өмір бойына ... ... ... ... ... құр аталықтары
көптеген аналықтармен шағылысады да, бірақ тұрақты жұп түзбейді. Кейір
үйректерде ... қыс ... ... ... ... ... ... ұяларына орналасқан соң аталықтары оларды тастап кетеді.
Көптеген торғайларда жұптары ... ... ... ... ... ... көгершіндерде жұптар көптеген жылдар бойы, кейде өмір
бойы бірге болады.
Жануарларда жұбын іздеу көбею алдында күрделі болып, ... ... ... шалғышы қоңыздарда жұп құру алдында аталық особьтардың
«билеуі», ... ... ... шағылысқан соң аталықтары
аналықтарына қорек болады, құстарда ұя салу және т.б.).
Жұптарын ... ... ... ... ... ... ... арасында төбелестер, ... ... ... Сөйтіп, көбею алдында жануарлар популяциясында
особьтар арасындағы байланыстар күшейіп, ... ... ... ... ... етуде ата-аналары мен ұрпақтары арасындағы
байланыстар күшті ... ... ... біреуінің жұмыртқасын басып
шығару, жауларынан ... ... және т.б.). ... ... аю, жолбарыс популяцияларында балалары бірнеше жыл ... ... ... ... ... ... ата-анасының қайсысы күтуіне байланысты аталық, аналық
және аралас типтері болады. ... ... ... ... мінез-құлқы анық ... ... ... өз
территориясын белгілеу, т.б.
Жануарлардың мұнан да үлкен ... ... етуі – ... ... ... негізінде популяциядағы байланыстардың күрделене
түсуі жатыр.
Колония – жануарлардың бір жерде топтасып тіршілік етуі. Олар ұзақ
уақыт бойы ... ... ... ... ғана ... мүмкін (мысалы, шағала,
гагар, тупиктерде уақытша). Колонияның күрделі түрі – особьтар ... ... Бұл ... ... тіршілігін сақтап қалуға әсер
етеді. Мысалы, бір-бірін әртүрлі сигналдар беріп сақтандыру және жауларынан
бірігіп ... ... ... шағала, қарлығаштар шулап жауларынан
ұяларын, балапандарын қорғап қалады. Ең ... ... ...... ... ... ... (көбею,
қорғану, ұя салу). Мұнда тіпті еңбекті бөлісу де байқалады.
Үйір – ... ... ... ... ... ... қорегін табу, миграция). Мұндай бірігу құстарда, ... көп ... (20 ... ... бойынша үйірлер 2 топқа бөлінеді:
1. Эквипотенциалды, үйір ... ... ... ... ... ... Көсемдері бар үйірлер (ірі құстарда, сүт қоректілерде).
Табын – үйірлерге қарағанда біршама ұзақ, тұрақты тіршілік етеді. Мұндай
топтардың негізін ... ... ... ... ... – уақытша немесе біршама уақытта тұрақты көсемдері бар топтар. Көсем ... ... топ ... ... ... ... жерді және
т.б. қасиеттерін көсемдері анықтайды.
Көсемдіктің ... ... - жеке ... ... ... топқа
пайдалы болуында.
20 сурет. Су қабатындағы балықтардың негізгі құрылымдық типтері
(Д.В.Радаков бойынша, 1972): 1-қозғалыс кезінде, 2-3 қорғану, 4-айналаны
шолу, 5-фитопланктонмен қоректенуі, ... ... ... ... қоректенуі
Топ эффекті – бірге тіршілік ету барысында особьтарда физиологиялық
процестердің қалыпты жүріп, өміршеңдігінің артуы. ... ... ету ... ... жүйелер бойынша жануарлар организміндегі ... ... әсер ... ... жеке ... кезде (әдетте
топта тіршілік ететін) зат алмасу процестері өзгеріп, өміршеңдігі нашарлай
түседі. Мысалы, қойлар отардан жеке қалғанда жүрек ... ... алуы ... де, отарға қосылғанда қалпына келеді. Жарқанаттарда ... ... ... зат ... процесі тез жүріп, энергияның көп бөлінуіне алып
келеді. Әдетте мұндайда жарқанаттар ... өліп ... ... жеке тіршілік ететін түрлерде байқалмайды. Егер мұндай
түрлерді жасанды түрде басқа ... ... ... ... ... жиілеп көптеген физиологиялық көрсеткіштері оптимумнан ауытқи
бастайды. Мысалы, құлақты кірпілер жеке ... ... ... ... ... ... көп ... Популяция динамикасы
Популяция динамикасы – популяциядағы особьтардың сандық ... ... ... ... ... ... ... динамикасының негізгі белгілеріне жататындар:
- популяцияның сандық мөлшері – белгілі бір ... ... ... ... саны;
- популяция тығыздығы – белгілі бір жер аумағындағы немесе көлемдегі
особьтардың орташа саны;
- популяциядағы туылу саны – ... бір ... ... ... ... ... ... жаңа особьтар саны;
- популяциядағы өлу саны – белгілі бір кезеңдегі популяциядағы өлген
особьтар саны;
- популяция өсімі – ... ... ... мен өлуі ... ... өсу ...... бір уақыт ішіндегі популяциядағы орташа өсім.
Мұндай демографиялық белгілерді зерттеу популяция ... ... ... ... тұрақтылық негіздерін анықтауға
мүмкіндік береді.
Популяцияның сандық мөлшері мен тығыздығы – популяцияның сандық
сипаттамасын көрсететін ... ... ... биотикалық потенциал тән, яғни белгілі бір ... ... ... ... ... көбеюіне
қабілеттілігі. Әртүрлі организмдерде биотикалық потенциал әрқалай. Көбеюдің
жоғары потенциалы бар организмдерге, мысалы, кейбір бактерияларды жатқызуға
болады. ... 20 ... ... жай ... ... ... Bacillus coli
бактериялары қолайлы жағдайларда бүкіл жер шарын 36 сағатта игеретін ... 7,5 ... ... ... түзетін жауын саңырауқұлағы екінші ұрпағында
бүкіл Жер ... ... ... еді.
Биотикалық потенциалдың мөлшері әр түрлі түрлерде әрқалай. Мысалы,
еліктің аналығы бүкіл өмірінде 10-15 лақты ... алып ... ... ... ... – 1,8 мың ... салса, бал арасының
аналығы – 50 мың ... ал ... 3 ... ... шашады. Бұл
түрлердің биоткалық потенциалы мұнан да жоғары, өйткені дамып келе ... мен ... ... ... жатып өліп кетеді.
График бойынша популяцияның осылай өсуін көрсететін қисық сызықты
экспоненциалды деп атайды. Сонымен, қолайлы ... ... ... ... экспоненциалды (логарифмдік) қисық бойынша өсуге қабілетті. Сандық
мөлшердің геометриялық өсу қарқынын экспоненциалды өсу деп ... ... ... ішкі ... өз ... арқылы реттеуін
гомеостаз, ал популяцияның сандық мөлшерінің орташа шамадан ... ... ... деп, ... белгілі бір жағдайдағы
популяцияның өз санын бір қалыпты ұстап ... ... ... ... етуі – оның ... мен ... ішкі ... және уақыт пен
кеңістіктегі өзгерісі өзін-өзі реттеу арқылы жүзеге асып отырады. Өзін-өзі
реттеу – ... ... ... ... орта ... сақтап қалу үшін бейімделуі, ыңғайлануы. Популяцияның өзін-
өзі реттеуі табиғатта тең екі күш арқылы жүзеге асып отырады. Бір ... ... ... өсуіне алып келетін барлық факторлардың жиынтығын
құрайтын биотикалық потенциал (туылу, жаңа ... ... ... т.б.), ал ... ... – популяция санын ... ... ... ... ... ... ... жыртқыштар, паразиттер, бәсекелестер, аурулар).
Сонымен популяция санының өсуі, азаюы немесе бір қалыпты болуы биотикалық
потенциал мен орта салмағының ара ... ... Түр ... ... – оның ... потенциалы мен қоршаған орта жағдайлары
арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуының нәтижесі.
Реттейтін факторлар әсерін организмдердің түраралық және түріші ... ... ... ... ... түраралық
механизміне жыртқыш-жемтік, иесі-паразит, бәсекелестік ... ... ... іші ... ... ... Ол ... жұмсақ формада болуы мүмкін. Қатты формасы особьтардың ... ... ... ... қауымдастықтарында өскін кезінде 1 га жерде ағашты
өсімдіктердің бірнеше жүз мың особы кездеседі. Қылқан жапырақты ... 100-120 ... ... ... ... саны 50-70 ... соң 1 га
жерде әдетте 1000 особьтан, ... ... ... ... Көпшілігі
бәсекелестік әсерінен өледі.
Жануарлар әлемінде түріші күресі каннибализм (өзі сияқтыларды жеу) арқылы
көрініс береді. Мысалы, ... ... ... кемірушілерге,
насекомдар личинкаларына, алабұға, шортан балықтарына тән.
Тығыз популяцияларда сандық мөлшердің реттелуінің басты механизмі стресс-
реакция болып табылады. Егер ... ... ... әсер ... оған ... ... ... Табиғатта стресстің көптеген
түрлері бар: антропикалық, жүйкелік-психологиялық, шуыл әсері және т.б.
Пысықтау сұрақтары:
1. Түрдің популяциялық құрылымы неге ... ... ... орналасуының қандай түрлері бар?
3. Популяциядағы жыныстардың ара қатынасына не әсер етеді?
4. Популяцияның жастық спектрі дегеніміз не?
5. Популяцияның этологиялық құрылымына не әсер ... Топ ... ... қалай түсінесің?
7. Популяция динамикасының қандай белгілері бар?
8. Популяцияның өзін-өзі реттеуі қалай іске асады?
5. СИНЭКОЛОГИЯ – ... ... ... ... ... ... әр түрге жататын популяциялар бірігіп – қауымдастық немесе
биоценоз түзеді. Биоценоз ... bios – ... koinos – ... ... ... орта жағдайларында бірге тіршілік ететін өсімдіктер, жануарлар және
микроорганизмдер популяцияларының жиынтығы.
Биоценоз ... ... 1877 жылы ... ... Карл ... ... тірі организмдердің жай жиынтығы емес, ... ... ... ... жиынтығы), зооценоздан (жануарлар
жиынтығы), микоценоздан (саңырауқұлақтар жиынтығы) және ... ... ... жүйе (21 ... сурет. Биоценоздың құрамдас бөліктері
Ешқандай биоценоз қоршаған ортадан ... не одан тыс ... ... ... жеке ... ... өзара қалыптасқан, тірі
және өлі бөліктерінің жиынтығынан тұратын белгілі бір кешендер түзіледі.
Белгілі бір дәрежеде ... ... ... организмдердің
белгілі бір бірлестіктерімен қоныстанған кеңістік – биотоп деп аталады.
Егер биотопты биоценоз ... ... орын ... қарастырсақ, онда
биоценозды белгілі бір нақты биотопқа тән, ... ... ... деп ... болады.
Біркелкі өсімдіктер жамылғысы бар қауымдастықтарды, мысалы, шалғындық
биоценозы, батпақ биоценозы деп атайды. ... ... ... ... ... және т.б. ұғымдары
қолданылады. Адам қолымен жасалған биоценоздарды «агроценоз» деп ... ... ...... бөліктердің байланыстары мен ара
қатынастарындағы заңдылықтар. Биоценоз құрылымы көпқырлы, соған байланысты
оны зерттеу кезінде әртүрлі ... ... ... ... ... ... қарайды.
2. Биоценоздың түрлік құрылымы
Әрбір биоценоздың өзіндік түрлік құрамы қалыптасқан. Сондықтан биоценозда
бір түрдің популяциялары өте көп ... ... ... аз ... Осыған байланысты биоценоз ондағы түрлердің санымен және ... ... ... деп ... ... ... түрлілігін
және олардың салмақтары мен сандық мөлшерінің ара қатынасын айтады. Түрге
бай және кедей биоценоз түрлері бар. ... аз ... ... ... ... ... ылғалы жеткіліксіз ыстық шөлді аймақтарда,
қатты ластанған ақаба ... – бір ... ... ... ... ... ... орталарда қауымдастықтар түрге жұтаң, кедей
болады. ... ... ... жағдайында тек аз ғана түрлер тіршілік ете
алады. Сондай-ақ жиі-жиі өзгерістерге ұшырап тұратын, ... жыл ... ... ... су ... ... ... қолданылып жер
жыртылатын егістіктерде немесе басқа да антропогендік ... ... ... да ... құрам төмен болады. Керісінше, ортаның
абиотикалық факторлары оптималға жақын жерлердің бәрінде биоценоздар түрлік
құрамға бай ... ... ... ... ... ... ... шөлді аймақтардағы өзен аңғарларын айтуға болады.
Сонымен ... ... ... ... сол ... ұзақ уақыттан бері өмір сүріп келе жатқанына да байланысты.
Әдетте жас, ... ... ... биоценоздарда ертерек қалыптасқан
қауымдастықтармен ... ... ... аз ... Адам қолымен
жасалған биоценоздарда да (егістік, бау-бақша) табиғи ... ... ... дала, шалғындық, батпақ) қарағанда түрлік құрам
жұпыны болады.
Алайда ең түрге кедей ... ... ... ... және ... ... жататын бірнеше ондаған түрлер
тіршілік етеді. Мысалы, бидай егілген ... ... ... аз ... әртүрлі арам шөптер, насекомдар – бидай ... ... ... ... ... тәрізді кеміргіштер,
омыртқасыздар, топырақ қабатындағы ... ... ... және ... да ... түрлер тіршілік етеді.
Бүкіл құрылықтағы дерлік және көптеген су биоценоздарының ... ... және ... кіреді. Алайда кей жағдайларда
өсімдіктері жоқ (мысалы, үңгірлерде, судың терең қабаттарында), сирек
жағдайда тек ... ... ... су ... анаэробты
ортада, көмірсутекті су көздерінде және т.б.) биоценоздар түзіледі.
Микроскопиялық ... ... және ... ... ... ... ... биоценоздағы түрлердің
санын білу өте қиын. Биоценоз құрамына кіретін түрлердің санымен қатар,
түрлік құрылымына сипаттама беру үшін ... ... ... де ... ... көп ... доминантты болып есептеледі. Мысалы, біздің
шыршалы ормандарда ... ... сол ... ... өсімдіктер
жамылғысының өз доминант түрі, құстар мен кемірушілер ... да ... ... ... ... ... ... Алайда барлық
доминант түрлер биоценозға әсер ете ... Осы ... ... ... қауымдастық үшін негізінен орта құрайтын, ол болмаса
басқа түрлердің тіршілік етуі қиын болатын түрлер ... ... ... деп ... ... ... алынса ортаның
физикалық өзгеруіне, бірінші кезекте биотоптың микроклиматына әсер ... ... ... ... болып: шыршалы
ормандарда – шырша, қарағайлы ормандарда – ... ... ...... тұқымдастары болып табылады. Алайда, кей жағдайларда жануарлар да
эдификаторлар ... ... ... ... ... мекендейтін
территорияда ландшафттың, микроклиматтың және өсімдіктердің өсу ... ... ... ... ... байланысты.
Биоценоздың түрлік құрамындағы жеке бір түрдің ролін білу үшін ... ... ... ... ... Белгілі бір
көлемдегі немесе кеңістіктегі бір түрге жататын ... ...... деп ... ... көлдегі судың 1 дм3 мөлшеріндегі майда шаян
тәрізділердің саны немесе 1 км2 далалы жердегі ұя ... ... ... т.с.с. Кейде түрдің молдығын есептеу үшін особьтар санының орнына
олардың жалпы салмағының мәнін есептейді. Биоценоздағы ... ... ... ... кез ... жиілігі деп атайды. Ол алаңқайдағы
есептелген санның пайыздық қатынасы ретінде есептеледі.
3. Биоценоздың ... ... ... құрылымы ондағы өсімдіктер жабынымен
(фитоценоз) - өсімдіктердің жер асты және жер үсті ... ... ... ... ... ... рет қоныстанғаннан бастап ... ... ... ... ... жердің рельефіне
қарай горизонтальды (көлденең) немесе ... ... ... ... Ол үшін ... жеке түр ... ... келтірмеуі
тиіс. Соның биоценоздағы бір көрінісі - ярустылық (қатарлық). Ярустылық -
биоценоздардың биікті

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 175 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға экологиялық білім және тәрбие беру26 бет
Жалпы экологияның қысқаша тарихы23 бет
Жалпы әлемдік экологиялық проблемалар5 бет
Қазақстан Республикасының табиғаты, облыстарының жалпы экологиялық жағдайы12 бет
Қазақстанда қалыптасқан экологиялық ахуалдар жөнінде жалпы түсінік7 бет
Өндірістік экология туралы жалпы түсінік8 бет
Өсімдіктердің экологиясы туралы жалпы түсініктер6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь