Бауырымен жорғалаушылар туралы жалпы түсінік

Мазмуны

Kipicпe ... ... ... ... ... ... ... ..5

1 Бауырымен жорғалаушылар туралы жалпы түсінік ... ... ... ...6
1.1 Бауырмен жорғалаушылардың тepi жабындысы және скелеті ... ... ... ..7
1.2 Бауырмен жорғалаушылардың ми сауыты ... ... ... ... ..8
1.3 Бауырмен жорғалаушьшардың иық белдеуі мен жамбас белдеуі ... ... ... ... 9
1.4 Бауырмен жорғалаушьшардың асқорыту, тыныс алу жүйесі ... ... ... ..10
1.5 Бауырмен жорғалаушылардың қан айналу нерв жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.6 Бауырмен жорғалаушылардыц зәр және жыныс жүйсі 13
1.7Бауырмен жорғалаушылардың дыбыс, сезім жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

2 Бауырмен жорғалаушылардың экологиялық топтары ... ... ... ... . 16
2.1Кабыршақтылар ... ... ... ..17
2.2Кесірткелер ... 17
2.3 Хамелеондар 2 ... ... ... ... ... .0
2.4Жыландар ... ... .21
2.5 Крокадилдер ... ... ... ..24
2.6Тасбақалар ... ... ... ... .27
2.7Теңіз тасбақалары ... ... ... ... .28
2.8 Рептилилер ... ... ... .29

Корытынды ... ... ... .. 35

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... .36
Бауырымен жорғалаушылар жер бетінде тіршілік ететін, жоғарғы сатыдағы омыртқалылар. Дөңгелек ауыздылар, балықтар, амфибилер көбіне тіршілігі сумен тығыз байланысты, төменгі сатыдағы омыртқалылар болса, рептилилер, құстар және сүт қоректі жануарлар құрлықта тіршілік ететін жоғарғы сатыдағы омыртқалылар. Бұлардың ішінде тіршілігінің көп уақыты суда өтетін түрлері де бар, бірақ ол су ортасында тіршілік етуге бейімделген екінші белгі болып саналады. Оны палеонтологияның, эмбриологияның және экологияның көптеген мәліметтері дәлелдеп отыр.
Барлық жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұрықтануы іште болады» Көбеюі кұрылықта, кейбір тірі туатын түрлері (мысалы, кит тәрізділер) суда көбейеді. Жоғары сатыдағы омыртқалылардың эмбриональдық дамуындағы бір ерекшелігі ерекше ұрық қабының пайда болуы. Жоғарғы сатыдағы сүт қоректілерде ұрық қабы бала жататын орынды немесе плацента құрауға қатысады. Оның өзі өсіп келе жатқан эмбрион мен аналық организмнің арасындағы органикалық байланысты түзеді.
Бір ұрық қабының амниотикалық деп аталуына сәйкес жоғары сатыдағы омыртқалылар амниота деп аталған. Ал төменгі сатыдағы омыртқалыларда ұрық қабы пайда болмайды, сондықтан оларды анамниялар деп атайды.
Жер бетінде тіршілік ететін барлық жоғарғы сатыдағы омыртқалыларға тән белгілер бауырымен жорғалаушылардак айқын байқалады. Олардың миы әлде қайда жақсы жетілген, Сондықтан бауырымен жорғалаушылардың рефлекторлық әрекеті күрделі болады. Құрлықта тіршілік етуіне байладысты балардың Денесі амфибилер мен балықтарға қарағанда жақсы жіктелген. Әсіресе, басын әр түрлі бағытта қозғауына мүмкіндік беретін мойын бөлімінің болуы. Денесін құрғап кетуден сақтайтын терісінде мүйізді эпидермис қабаты мен мүйізді қабыршақтарының болуы. Өкпе арқылы тыныс алады. Жүрегі мен артериялық доғасы жақсы жіктелген. Оң және сол қарыншаның арасында перде болады, осы қарыншадан үш артерия қан тамыры шығады.
Әйткенмен рептилилер жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ішінде нашар ұйымдасқан организм болып саналады. Аортаның екі системалы доғасына байланысты, олардың тұлға бөлімінің артерия қаны аралас болады. Дене жылуының реттелу қабілеті нашар. Дене температурасы тұрақты емес; мысалы кейбір кесірткелердің актив қозғалысы кезіндегі дене температурасы 14— 32° градустың арасында болады.
Амфибилерге қарағанда рептилилер көп алуан түрлі және кең таралған класс. Қазір рептилилердің шамамен 5000—5500-дей түрі белгілі. Олар 4 класс тармағына, 9 отрядқа бөлінеді.
Алғашқы кесірткелер немесе ящерогадылар
1-отряд. Тұмсықбастылар (Кһуnсһосерһаlіа),
ІІ-класс тармағы. Қабыршақтылар (Squаmаtа),,
2-отряд. Қесірткелер (Lасеrtіlіа).
3-отряд. Хамелеондар (Сһаmаеlеоnіеs),
4-отряд. Жыландар (Орһіdіа).
ІII-класс тармағы. Крокодилдер (Сrосоdіlіа).
5-отряд. Крокодилдер (Сrосоdіlіа).
ІV-класс тармағы. Тасбақалар (Сһеlоnіа).
6-отряд. Жасырын мойындылар (Сrурtоdіrа).
7-отряд. Бүйір мойындылар (Рlеurоdіrа).
8-отряд. Теңіз тасбақалары (Сһеlоnііdеа).
9-отряд. Жұмсақ терілілер (Тrіоnусһоіdае).
Сыртқы көрінісі. Денесінің сыртқы көрінісіне қарай рептялилер үшке бөледі.
1. Кесіртке тәрізділер. Бұлардың сыртқы құрылысы рептилилердің көпшілігіне тән және біріне-бірі ұқсас деп айтуға болады. Олардың аяқтары жақсы жетілген, құйрықтары ұзын, кейбір түрлерінде қармақ тәрізді болады. Кесіртке тәрізділерге кесірткелер, хамелеондар, крокодилдер, ящерогадылдр жатады.
2. Жылан тәрізділер. Бұлардың денесі цилиндр пішінді, аяғы жоқ, мойыны денесінен айқын бөлінбеген, көкірек бөлімі мен құйрық бөлімі айқын ажыратылмай бір-бірімен жалғасып жатады. Бұларға: жыландар, аяқсыз кесірткелер жатады. Алғашқы және соңғы типтің арасында аралық формалар бар. Мысалы, амфисбен (Аnрһіsbаеnіdае) тұқымдасының кейбір түрлерінің тек қана алдыңғы аяқтары болады, олардың басы денесінен айқын бөлінбеген, мойын бөлімі байқалмайды, қысқа, жуан құйрығы да денесінен айқын бөлінбеген. Керісінше, жыландардан, айдаһарлардан артқы аяқтың нұсқасын кездестіруге болады.
3. Тасбақа тәрізділер. Тасбақа тәрізділердің денесі арқасынан құрсағына қарай қысыңқы болып, арқа және құрсақ «сауытының арасына орналасқан. Аяқтары көбінесе қысқа, құрлықтағы формаларында бағана тәрізді, теңіздегі формаларында ескек тәрізді, мойыны ұзын, қозғалмалы. Бұған тасбақалар жатады.
        
        Мазмуны
Kipicпe 5
1 Бауырымен жорғалаушылар туралы ... ... 6
1. ... ... тepi ... және скелеті 7
2. Бауырмен жорғалаушылардың ми сауыты 8
3. Бауырмен жорғалаушьшардың иық белдеуі мен жамбас ... 9
4. ... ... ... тыныс алу жүйесі 10
5. Бауырмен жорғалаушылардың қан айналу ... ... ... зәр және ... жүйсі 13
1.7Бауырмен жорғалаушылардың дыбыс, сезім
жүйесі...............................................14
2 ... ... ... ... . ... 17
2.2Кесірткелер.... 17
2.3 Хамелеондар 20
2.4Жыландар 21
2.5 Крокадилдер 24
2.6Тасбақалар...............................................................
...............................................27
2.7Теңіз
тасбақалары.................................................................
.................................28
2.8 Рептилилер 29
Корытынды . ... ... ... ... жұмыстың тақырыбы: Бауырмен ... ... Бұл ... жұмысты бауырымен жорғалаушылардың тері жабындысы,
ми сауыты, жамбас белдеуі, асқорыту, тыныс алу, зәр ... ... ... ... Сонымен қатар олардың экологиядағы топтары жайлы да
жазылған.
Бұл курстық жұмыс 36 ... ... Оның ... сонымен қатар 8
суреттен, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Бауырымен жорғалаушылар туралы жалпы түсінік
Бауырымен жорғалаушылар жер ... ... ... ... ... ... ауыздылар, балықтар, амфибилер көбіне тіршілігі
сумен тығыз байланысты, төменгі сатыдағы омыртқалылар ... ... және сүт ... ... құрлықта тіршілік ететін жоғарғы сатыдағы
омыртқалылар. Бұлардың ішінде тіршілігінің көп уақыты суда өтетін ... бар, ... ол су ... тіршілік етуге бейімделген екінші белгі болып
саналады. Оны палеонтологияның, эмбриологияның және экологияның ... ... ... ... ... ... ұрықтануы іште болады» Көбеюі
кұрылықта, ... тірі ... ... (мысалы, кит тәрізділер) суда
көбейеді. ... ... ... ... ... ... ... ұрық қабының пайда болуы. Жоғарғы сатыдағы сүт
қоректілерде ұрық қабы бала ... ... ... ... ... Оның өзі өсіп келе ... эмбрион мен аналық организмнің
арасындағы органикалық байланысты түзеді.
Бір ұрық қабының амниотикалық деп ... ... ... ... ... деп ... Ал төменгі сатыдағы омыртқалыларда ұрық
қабы пайда болмайды, сондықтан оларды анамниялар деп атайды.
Жер бетінде тіршілік ететін барлық жоғарғы ... ... ... ... ... айқын байқалады. Олардың миы әлде қайда
жақсы жетілген, Сондықтан бауырымен жорғалаушылардың рефлекторлық ... ... ... ... ... ... ... Денесі
амфибилер мен балықтарға қарағанда жақсы жіктелген. ... ... әр ... қозғауына мүмкіндік беретін мойын бөлімінің болуы. Денесін құрғап
кетуден сақтайтын терісінде мүйізді ... ... мен ... ... Өкпе ... ... алады. Жүрегі мен артериялық
доғасы жақсы жіктелген. Оң және сол қарыншаның арасында ... ... ... үш артерия қан тамыры шығады.
Әйткенмен рептилилер жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ішінде нашар
ұйымдасқан ... ... ... ... екі системалы доғасына
байланысты, ... ... ... ... қаны ... ... Дене
жылуының реттелу қабілеті нашар. Дене температурасы тұрақты емес; мысалы
кейбір кесірткелердің актив ... ... дене ... 14— ... ... болады.
Амфибилерге қарағанда рептилилер көп алуан түрлі және кең ... ... ... ... ... түрі ... Олар 4 ... 9 отрядқа бөлінеді.
Алғашқы кесірткелер немесе ящерогадылар
1-отряд. Тұмсықбастылар (Кһуnсһосерһаlіа),
ІІ-класс тармағы. Қабыршақтылар (Squаmаtа),,
2-отряд. Қесірткелер (Lасеrtіlіа).
3-отряд. ... ... ... ... ... Крокодилдер (Сrосоdіlіа).
5-отряд. Крокодилдер (Сrосоdіlіа).
ІV-класс тармағы. Тасбақалар (Сһеlоnіа).
6-отряд. Жасырын мойындылар (Сrурtоdіrа).
7-отряд. Бүйір мойындылар ... ... ... ... Жұмсақ терілілер (Тrіоnусһоіdае).
Сыртқы көрінісі. Денесінің сыртқы көрінісіне қарай рептялилер ... ... ... ... құрылысы рептилилердің көпшілігіне тән
және біріне-бірі ұқсас деп айтуға болады. Олардың аяқтары ... ... ... ... ... қармақ тәрізді болады. Кесіртке
тәрізділерге кесірткелер, хамелеондар, крокодилдер, ящерогадылдр жатады.
Жылан тәрізділер. ... ... ... ... аяғы жоқ, ... ... ... көкірек бөлімі мен құйрық ... ... ... ... ... ... ... аяқсыз
кесірткелер жатады. Алғашқы және соңғы типтің ... ... бар. ... ... ... ... кейбір
түрлерінің тек қана алдыңғы аяқтары болады, олардың басы денесінен айқын
бөлінбеген, мойын бөлімі ... ... жуан ... да ... ... ... ... айдаһарлардан артқы аяқтың
нұсқасын кездестіруге болады.
Тасбақа тәрізділер. Тасбақа тәрізділердің денесі ... ... ... болып, арқа және құрсақ «сауытының ... ... ... ... құрлықтағы формаларында бағана тәрізді, теңіздегі
формаларында ... ... ... ... ... ... тасбақалар
жатады.
1.1 Бауырымен жорғалаушылардың тері жабындысы және скелеті
Тері ... ... ... қабатының эпидермисі мүйізденіп,
әрқашанда түлеп отырады. Оны төменгі жатқан қабаты қалпына келтіреді.
Денесі сыртынан ... ... ... ... ... мүйізді өсінділердің болуынын үлкен маңызы бар. ... ... ... ... ... Тері ... ... Кесірткелердің
санының ішкі бетінде тесікшелері болады, бұлардан көбею кезінде қоймалжың,
желім тәрізді жабысқақ заттар шығады, оның маңызы әлі ... ... ... тері ... ... ... жас крокодилдерде кездеседі.
Олар арқасында, төменгі жағында ... ... ... ... тері ... нұсқасы болады.
[
I
і!
Скелеті. Омыртқа жотасы. Кесірткелердің көпшілігінің омыртқа жотасы,
пронельдік омыртқалардан қалыптасқан, Төменгі сатыдағы ... ... ... ... ... амфибилерге қарағанда қозғалмалы болып,
бес бөлікке бөлінген: мойын, арқа, бел, сегізкөз, құйрық.
Кесірткелердің мойын омыртқасының саны 8. ... ... ... ... ... көп және ... екі ... құрылысында өзіндік ерекшеліктері болады.
Басқа амниоталардікі сияқты ... ... ... ... ... ... ... (еріstrорһеus) деп атайды. Ауыз омыртқасы
сақина пішінді, ол ... және ... ... ... ... ... Жоғарғы тесігі жұлынмен байланысады да, төменгі тесігіне
екінші мойын омыртқаның ... тіс ... ... өсіндісі еніп тұрады. Ауыз ... ... ... ... ... ... мәліметтерге
қарағанда, эпистрофеяның бұл өсіндісі ауыз омыртқасының денесі болып
саналады. Мойыннын мұндай ... оның ... ... ... ... — көкірек бөлімінің омыртқалары кесірткелерде 22 болады. Бұлардың
барлығына да қабырғалар бекиді, бірақ алдыңғы бес ... ... ... ... бекиді. Соның нәтижесінде көптеген рептилилерге тән
нағыз көкірек қуысы пайда ... Төс ... ... ... көкірек
қуысы да болмайды. Кесірткелердің төсі шеміршекті болады. Ол ұрықтық даму
кезінде ... ... ... ... ... ... пайда
болған.
Сегізкөз екі омыртқадан қалыптасады, бұлардың көлденең өсінділеріне
жамбас ... ... ... ... ... ... Оның ... бүйір,
өсінділері және қабырғалардың да нұсқалары болады. Құйрық омыртқаларының
соңғы ... ... ... ... ... ... айналған.
Әрбір омыртқа денесінің ортасында жігі болады. Егер әр ... ... ... ... онда ... осы жігінен екіге бө-
лінеді. Анығырақ айтқанда — бір омыртқамен екінші "омыртқаның қосылған буын
аралығынан бөлінбейді. Құйрығындағы арнаулы еттердің ... ... ... қалдырады.
1.2 Бауырмен жорғалаушылардың ми сауыты
Ми сауыты. Ми сауытының бір ерекшелігі ондағы алғашқы шеміршек ... ... ... тері ... ... төбе ... бүйір және ми
сауытының түбі негізделген.
Бас сүйегінің шүйде бөлімі (хондральдық) шеміршек тектес төрт ... ... ... ... және екі бүйір шүйде сүйегінен құралған. Бұл
сүйектер қарақұс тесігінің айналасына орналасқан. Оның ... ... ... ... ... ... Оның қалыптасуына екі бүйір және ... ... ... ... ... ... алдыңғы жағында негізгі сына
тәрізді (bаsіsрһеnоіdеum) сүйек орналасқан. Бұл ми сауытының түп ... ... ... ... ... ол ... сына ... алдыңғы ұшына калғасып жатады.
Есіту капсуласыңың маңынан үш құлақ сүйегі пайда болады. Оның біреуі —
алдыңғы ... өмір бойы жеке ... ... ал ... ...... сүйегі; бүйір шүйде сүйекпен, үстіңгі құлақ сүйегі — жоғарғы шүйде
сүйегімен ... ... ... шеміршектер сүйектенбей, сол шеміршек күйінде қалып
қояды. Ми сауытының ... ... жұп ... мұрын, маңдай алды
(рrаеfrоntаlіа), маңдай және маңдай -артындағы (роstfrоntаlіа), төбе және
тақ төбе ... ... ... ... Төбе аралық
сүйегінің ортасында төбе органының ... ... ... ... жақтары мына сүйектерден тақ жақаралық, жұп жоғарғы
жақ, көз үсті, бет және ... ... ... Ми ... астыңғы жағында, самай маңында, кесірткелерде — ... ... деп ... ... ояз жері болады.
Төменгі жағы Меккелев шеміршегіне ұқсас, буындасқан. сүйектен тұрады.
Бұл шаршы сүйекпен ұштасады. Тіс, ... және ... үсті ... (соrоnаrе) және тақташа (sрlеnіаlе) сүйектерде жақ құрамына енеді.
Тіл асты доғасының үстіңгі бөлімі гиомандибулярға ... ол ...... деп аталады. Висцеральдық скелеттін ... ... ... және үш пар ... ... тіл асты ... ... жорғалаушылардың иық белдеуі мен Жамбас белдеуі
Иық белдеуі. Амфибилердегідей негізінен үш ... ... ... ... жағында тоқпан жіліктің басы еніп тұратын ... ... ... Иық ... арқа жағы — ... және ... ... тұрады. Коракоид төспен байланысады, ал оның алдыңғы жағында
бұғана жатады. Крест тәрізді төстің ... ... мен ... ... тұрады.
Жамбас белдеуі. Жамбас белдеуі мықын сүйектен (іlіum) шонданай
сүйегінен (іsсһіum) және шап ... ... ... ... бір жақ
ұштары түйісіп келіп, ортан жіліктің басы еніп тұратын ... ... ... екі ... да сегізкөз омыртқаларының көлденең өсінділеріне
бекінеді. Оң және сол жақ ... ... мен шап ... өз ара
байланысады.
Аяқтарының құрылысы, бес саусақты ... ... ... системасы. Рептилилерде төменгі сатыдағы организмдерге тән еттің
метомерлі орналасуы сақталмаған. Оларда мойын бөлімінің ... ... ... ... дамуы, жалпы денесінің ... ... ... ... ... ет системасының күрделі дифференциялануына себепші болған.
Әсіресе, тыныс алу ... ... ... ... ... ... ... ерекше атап өтуге болады.
1.4 Бауырмен жорғалаушылардың асқорыту,тыныс алу ... ... ... ... амфибилердің ас қорыту органдарынан
әлдеқайда күрделі. Бұл ас қорыту жолының үлкен бөлімдерге бөлінуіне ... жаңа ... ... ... ... ауыз ... ... бөлінген. Тасбақа мен крокодилдердің мұрын жұтқыншақ жолы ... ... ... ... ... ... Ауыз қуысының түп жағында
орналасқан, ... ... ... ... етті тілі ... ... ... болады. Жыландар мен кесірткелердің көпшілігінің
тілі жіңішке, ұшы екі айыр болады. ... ... ... ұшы
жалпақ. Тілдің формасының түрліше болуы қоректік заттарды ұстау тәсілі мен
пайдалану сипатына байланысты.
Рептилилердің көпшілігінің тісі ... Тісі ... жақ, жақ ... ... және төменгі жақ сүйектеріис ... ...... ... өре ... тісі болмайды.
Тістері көрсетілген сүйектердің жиектеріне бекиді. Тек қана крокодилдердің
тістері альвеолға орналасқан. Ауыз бездері ... ... ... қарыны басқа ас қорыту жолынан айқың ажыратылған. Аш ішек пен ... ... ... ... ішектің нұсқасы болады. Тек қана шөппен
қоректенетін тасбақалардың соқыр ішегі (бүйені) жақсы ... ... безі он екі елі ... ... ... Бауырында өт болады. Өт
жолы да ұйқы безінің ашылатын жеріне келіп ашылады.
Тыныс органдары. Рептилилердің амфибилерден айырмашылығы, бұлардың суда
тіршілік ететін ... ... ... ... ... ... ... қалыптаспай, жұмыртқаның ішіндегі ұрықтың ... ... пен сары уыз ... ... орындалады. Ересек рептилилер
тек қана өкпемен тыныс ... ... ... ... ... ... ... алуға қатыспайды.
Өкпесінің пішіні қапшық тәрізді оның іші өте ұсақ ұяшықтарға бөлінген.
Тасбақа, крокодил сияқты жоғарғы сатыдағы рептилилерде бұл ... өте ... ... ... Осы кездегі өте қарапайым — гаттерилердің
өкпесінің ішкі ... өзі де ... ... ... әсіресе
хамелиондардың өкпесініц астыңғы жағында ұяшықтар мен аралық пер-делері
болмай, саусақ тәрізді керегесі жұқа ... — өкпе ... ... газ алмасу процесі орындалмайды.
Көмекей куысы оймақ тәрізді және бір пар ожау тәрізді шеміршекпен
шектелген ... ... ... Көмекейден ұзын кеңірдек кетеді.
Кеңірдек екі бронхаға тарамдалып, өкпеге жалғасады.
Тыныс алу және ... ... ... ... тары-
луы нәтижесінде орындалады.
1.5 Бауырмен ... қан ... нерв ... ... ... ... ... амфибилердікі сияқты үш
камералы болады, бірақ жүрекшелерінің аралығындағы перделері толық жетіледі
де ... ... ... ... ... ... ... толық жетілгендіктен қарыншаны толық екі бөлікке беліп ... ... әр ... үш ... ... Оң ... өкпе ... шығады да біраздан соң оң және сол өкпе ... ... сол жақ ... ... ... қаны бар) ... оң жақ
шеңбері шығады. Одан ұйқы, бұғана асты артериялары кетеді. Ең ... ... ... сол жақ ... ... Ол ... қарай
иіліп, қолқаңың оң жақ шеңберімен қосылып, арқа ... ...... – 1) ... ... кесірткенің ішкі құрылысы:
1-сыртқы шықшыт венасы; 2 — ішкі шықшыт венасы; 3-сол ұйқы артериясы;
4 — оң ұйқы ... 5 — ... сол жақ ... 6 — ... оң жақ
доғасы; 7 —оң жүрекше; 8 — сол жүрекше; 9 — жүрек қарыншасы; 10 — ... асты ... 11 ... 12 — ... 13 — өт; 14 — ... 15 — ұйқы
безі; 16 ұлтабар; 17 — тоқ ішек; 18, 29 — тік ... 19, 27 — ... ... ... 21 — бүйректің алып кеткіш венасы; 22, 28—- ... 23— ... ... ... 24 — аталық жыныс безі; 25 — тұқым ... 26 ... ... 30 — ... жыныс безі; 31 — жұмыртқа жолы
Қан тамырының осындай жіктелуі нәтижесінде өкпе артерияларына тек қана
вена каны құйылады да оң ... ... ... сол ... күре ... ... асты ... — таза артериялық қан келеді. Тек қана сол жақ
қолқа шеңберіне, арқа ... ... ... ... ... бай қан
басым болады. Арқа ... ... ... ... де, одан ... еттерге қан тамыры таралады. Арқа ... ... ... ... ... ... ... қанды артқы аяқтарға апарады.
Құйрық бөліміндегі вена қандары — құйрық венасына ... ... ... ... екі ... венасына тарам- 25 ... ... ... ... ... жалғасады. Одан кейін бүйректің қақпа
венасын бөліп шығарып, олар құрсақ венасымен косылады. ... ... ... ... веналарын қосып алып, бауырға енін, бауырдың қақпа
венасын құрайды.
Бүйректен шыққан веналардаи артқы қуыс вена құралады. Артқы қуыс ... ... ... ... ... ... оң ... келіп құяды.
Артқы қуыс венасына — бауыр венасы да құйылады.
Бас бөліміндегі вена қандары қос яремдык ... ... Олар ... асты ... ... ... бір парвенаны құрап, оң жақ
жүрекшеге құяды. Сол жақ жүрекшеге I өкпе ... қаны ... ... Рептилилердің нерв системасы амфибилердікінен анағұрлым
жақсы жетілген. Ми жарты шарлары үлкен, ... ... сұр ... ... ... Әйткенмен бұл қыртысы әлі де жақсы жетілмеген, сондықтан да
алдыңғы мидың ... ... ... ... ... ... ... болуы, аралық миды үстінен жауып қарағанда көрсетпейді. Төбе
органы мен эпифиз ... ... Төбе ... ... ... қарағанда
көзге ұқсайды. Бұл орган гаттерия және кесірткелерде жақсы жетілген. Ол
төбе сүйектерінің аралығындағы ... ... ... ... өте ... өте жақсы дамыған. Басқа жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың миы
сияқты рептилилердің сопақша миы да вертикал бағытта ... иін ... ... – 2) ... қан айналу схемасы:
1 — бас венасы; 2 — ұйқы артериясы; 3 — шық-шыт ... 4 — ұйқы ... 5 — ... сол ... 5 — ... оң доғасы; 6 — өкпе
артериясы; 7 — өкпе; — төменгі қуыс ... 9 — арқа ... 10 — ... ...... 12 — ішек артериясы; 13 — бауырдың қақпа венасы;
14 — тоқ ішек; 15 — төменгі қуыс вена; 16 — ... ... ... 18 — ... ... ... 19 — алып кеткіш бүйрек венасы;
20 — сол ... ... 21 — сол ... ... 22 — бүйрек; ... ... 24 — ... аяқ ... 25 — құйрық артериясы; 26 ... ... ... ... зәр және жыныс жүйесі
Зәр шығару органдары. Рептилилердің ... зәр ... ... бүйректерінен (mеtаnерһrоs) тұрады. Метанефрос дене бойымен созылып
жатқан — дене бүйрегі бастамасының ... ... ... Дене ... даму ... ... ... Дене бүйректері ұрық жұмыртқадан
шыққанша, ... ... ... соң ... уақытқа дейін жұмыс істейді.
Жамбас бүйрегі жетілген соң, вольфов каналының артқы бөлімінен, бүйректің
зәр шығару ... ... ... ... ... зәр ... түтігі пайда
болады. Оң және сол зәр шығару түтіктері клоаканың арқа ... ... ... ... қуық ашылады. Крокодилдердің, жыландардың,
кесірткенің кейбір түрлерінің қуығы жетілмеген. ... ... ... ... ... да, ... ... қышқылынан тұрады.
Жамбас бүйрек қалыптасқан соң, дене бүйрегі ... ... ... толығымен редукцияланады да еркегінде оның
алдыңғы бөлігі қалып қояды. Оны ұрық ... ... ... деп
атайды.
Жыныс органдары. Жыныс бездері дене қуысының ішінде, ... ... жақ ... ... Ұрық безі, I адезонефростың қалдығы, ұрық
қосалқысы ... ... ... Ұрық ... қаналы рептилилерде тек
қана ұрық өткізгіш болып ... ... ... ... Гаттериден
басқа рептилилердің барлығында да шағылыс орга ны ... ... ... ... ... арт жақ керегесінен өскен бір пар
өсінді болып ... ... мен ... шағылыс органдары
сыңар болады.
Ұрғашыларында вольфов каналы сақталмайды. Жұмыртқа жолының ... ... ... ... ... ... жұқа қос түтіктен
тұрады, оның воропка тәрізді бір ұшы дене қуысына ... да ... ... ... ... мен ... жұмыртқа жолының
ортасында жұмыртқаның белокты қабығын бөліп шығаратын безі ... ... ... ... ... ... ... жұмыртқаның известі сіңген
қабығы пайда болатын безі бар.
1.7 Бауырмен жорғалаушылардың дыбыс, сезім жүйесі
Сезім органдары. ... ... ... үстіне,
эпидермистің астындағы сезім клеткаларының жиналған жеріне, сезім ... ... ... ... қабылдайды. Бірақ суда тіршілік ететін
төменгі сатыдағы омыртқалыларда ... ... ... органдары
болмайды.
Иіс органының құрылысында оның иіс сезу ... ... ...... алу, ... нағыз иіс сезу бөліміне ... ... бар. ... иіс жолының бас жағында айқын бөлінген табалдырық бар,
ол оның жұтқыншаққа ашылатын төменгі бөлімі мұрын ... ... ... ... ... ... болады. Бұл ауыз ішіндегі тамақтың иісін
айырады. ... ... ... шығарып, кейбір заттарға тигізеді. Тілін
шығарғанда иісі бар ... ұсақ ... ... ... да, қайтадан тілін
аузына ендіргенде тілімен бірге енген заттан якобсонов ... ... ... «аңғарады», айыра біледі.
Дыбыс органдары. Рептилилерде қос мекенділер сияқты ішкі және ортаңғы
құлақтан тұрады. Ортаңғы құлақта бір ғана үзеңгі ... ... ... ... ... оның ішінде мүйіз тәрізді иірімді
байқауға болады, ол көпшілігінде қалта тәрізді ... ... ... ... ... қабақтары болады. Оның
төменгісі жақсы дамыған, тез қозғалады. ... ... ... көзін
ашып, жұматын—үшінші қабағы болады. Жылан мен гекконның төменгі ... ... ... ... және ... бірігіп кеткен. Қөзінің
құрылысында заттарды әр түрлі қашықтықтан көруге бейімделушілік байқалады.
2. Бауырмен ... ... ... ... ... ертеде тіршілік еткен рептилилер жатады. Олардан
қазір тұмсық ... ... ... ...... ... деп ... бір түрі белгілі. (Сурет – 3)
(Сурет – 3) ... ... — дала ... 2 — кұлақты дөңгелек басты; 3 — ...... ... плащ ... кесіртке; 6 — жүйрік кесіртке;
7 — дала ... 5 — сұр ... сырт ... қарағанда үлкен кесірткеге ұқсайды. Демек олардың
құрылысындағы көпшілік белгілері күрделі емес екендігін аңғартады. Бұлардың
ұзындыгы 50 саитиметрп жетеді, бірақ ... кәрі ... ... ... ... Басы мен ... бөлімі ұсақ дән тәрізді
қабыршақпен қапталған. Арқасында ұшбұрышты мүйізді ... ... ... ... мен ... ... амфибилердің
омыртқалары сияқты амфиңельді болады. Омыртқа денелерінің арасында ... ... ... деп ... тері ... ұсақ ... Бұл қабырғалары денесінің құрсақ бөлімінде тері астына орналасқан.
Ол жер бетінде тіршілік еткен жануарлардың арғы тегі — ... ... ... болуы мүмкін. Жастарының тістері ... ... ғана емес ... ... өре ... ... Ересектерінің тісі қажалып ... Төбе көзі өте ... ... ... ... жарғағы және шағылыс органдары болмайды.
Гаттерилер қазіргі кезде тек қана Жаңа ... ... ... ... ... аз ... ... түнде тіршілік ететін жануар. Оларды
альбатростар мен басқа мұхит құстарының інінен жиі ... ... бір інде ... ... ... ... жиі кездеседі, бірақ
гаттерилер құстың ... да, ... да ... Гаттерилер
насекомдармен, құрттармен және ұлулармен қоректенеді. Көктемде ... ... ... ... жерді қазын, шұңқырға
салып, оның бетін ... ... ... ... ... жұмыртқа
-салады. Жұмыртқаның дамуы біркелкі болмай, ұзақ уақытқа созылады. ... ... 12—14 ... ... ... Жас ... өсуі өте баяу
болады да жыныстық жетілуі 20 жылға созылады.
2.1 ... ... ... бауырымен жорғалаушылардың ішіндегі ең
көбі. Оның 5 мыңға жуық түрі ... олар ... ... алуан түрлі
тіршілік жағдайларында өмір сүреді. Қабыршақтыларға ... және ... ... ... ортақ белгілері: денесі — көлемі
мен формасы әр ... ... ... қабыршақтармен қапталған. Біраз
түрлерінде мүйізді жабындының астында ... ... ... ... бір ...... сүйегі бас сүйегімен қозғалмалы болып
бекіген. Омыртқасы ... ... ... ал ... ... ... ... болып келеді. Сүйекті таңдайы болмайды.
Тістері жақ сүйектеріне бекіген. Клоакасы көлденең ... ... ... ... ... болады.
2.2 Кесірткелер
Олардың көпшілігінің денесі сопақша, құйрығы ұзын, мойыны денесінен
айқын бөлінген. Алдыңғы және ... ... бір ... дамыған, бірақ
формасы түрліше болады. Аяғы редукңияға ұшыраған, мүлдем болмайтын түрлері
де бар. ... ... ... ұқсайды. Жыландардан аяқсыз
кесірткелердің екі түрлі ... бар. ... ... ... ... ... аяқ белдеуі сақталған. Жоғарғы жақ сүйектері ми сауытына
қозғалмайтындай болып бекіген. Сонымен қатар олардың қозғалмалы қабақтары
және ... ... ... ... ... ... үзіп,
қалдыратын автотомия қабілеті бар. Құйрықтың ... ... аз ... қайтадан қалыптасады, ... оның ... ... ... түрлері тропик жақтарды мекендейді. Кейбір түрлері
полярлық ... ... ... Таулы жерде бұларды 4000 м биікке дейін
кездестіруге болады. Бірқатары ... ... ... тіршілік етеді.
Біраз ғана түрі болмаса суда өте сирек ... ... ... ... ... омыртқалары амфицельді. Олар негізінен
қарапайым ұсақ кесірткелер. Түнде тіршілік ... ... ағаш ... ... ... өрмелейтін қабілеті бар организм. Саусақтарында
сорғышы болады. ... ... ... жарығына, тастың астына, ағаштың
тамырының астына немесе ... ... ... жатады. Тропикалық,
субтропикалық және ... шөл ... ... ... ... Орта ... және ... кездеседі.
Агамалар (Аgаmіdае). Денесі шағын, құйрығы ұзын, серпімді, үзіліп
қалатын қабілеті жоқ организм. Жақсы ... ... ұзын ... ...... ... Африканың шөлді облыстарын
мекендейді. Сонымен қатар оларды таулы алқаптан, тропик ... ... ... Орта ... ... 25—35 см болатын дала агамасы
(Аgаmа sаnguіnоlеntа) кездеседі. Олар көбінесе топырақты және құмды ... ... ... ... ұзақ ұйқыға кетеді. Дала агамасына жақын
кавказ агамасы (Аgаmа саuсаsіса)—Дағыстанның, Закавказьенің, Копет-Дагтың
тауларын ... ... ... ... ... nуstасеus)
агаманың басы жалпақ, дөңгелек болады да, ауызының екі езуінде үлкен тері
есіндісі ... ... ... ... ашып, жаңағы «құлақтарын»
қозғалтады. Ол Орта Азияның, Қазақстанның құмды даласында ... ... ... ... ... ... бастысының (Р. іntеrsсарulаrіз) узындырь 6—8 см болатын
ұсақ кесірткелер, езуінде тері ... ... Орта ... ... ... ... ... айналасына орналасқан жалпақ тері қатпарлары бар —
плащты кесіртке ... kіngі) ... ... ... төнгенде
ауызын ашып, мойынындағы плащын қалқитып, жауынан қорғанады.
Ұшқыш дракон ... ... екі ... ... тері ... ... ... береді. Ағаштан-ағашқа секіргенде тері
қатпарларының және оның іш жағында ... ... ... ... м ... ұша алады. Дракондар оңтүстік Азияның ормандарында
таралған.
Игуандар (Iguаnіdае) тұқымдасына 300-ге жуық ірі ... ... ... ... ... ғана тараған жануарлар. Ең ірілерінің ұзындығы
1,5 метрге ... Олар ... және тірі ... туып ... Олар
таулы, ағашты далалы жерді мекендейді. Бірқатары суда және теңізде де
тіршілік ... ... етін және ... ... ... ... ... тәрізділердің (Аnguidае) 60-қа жуық түрі белгілі. Олар негізінен
Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Европада және Оңтүстік — ... ... ... жыланға ұқсайды. Бізде екі түрі кездеседі. Ұршық тәрізді
(Аnguіs ... және сары ... ... ... ... Қырым мен Солтүстіктен басқа СССР-дің Европалық бөлімінің
ормандарында кездеседі. Тірі туады. Сары ... ірі ... (1 ... ... Қавказда және Орта Азияда тараған. Бұл ... ... ... ... ... кесірткелер. Уы адамға да қауіпті.
Улы ... ... ... дене ... 60 сантиметрдей болатын моқал,
жуан ... бар ... Екі түрі ... біреуі — Мексикада,
екіншісі — Калимантан аралында кездеседі.
Ешкіемерлерге (Vаrаnіdае) — ұзындығы 4 ... ... ірі ... ... ... жетілген, құйрығы ұзын, қозғалғыш болады. Ешкіемерлер
Африкаға, ... ... ... ... тараған. Көпшілігі су
маңайларында болады. Бізде ... ... ... шөлдерінде сұр
ешкі емер (Vаrаnus grіsеus), Қазақстанда ... ... түрі ... ғалымдары зерттеген ең ірі түрі 1914 жылы ... мен ... ... Оның ... 365 см ... ... ... қоректермен
ұсақ сүт қоректілерімен, құстармен, жараланған жабайы ... ... ... ... ... ... ... жер астында етеді.
Денесі цилиндр тәрізді, қысқа моқал ... ... ... ... ... ... аяқтары болмайды, ал хирот (Сһіrоtеs саlаnісilаtез)
деген түрінде алдыңғы аяқтарының нұсқасы болады. Қабыршағы ... ... ... ... қапталған, Термиттир мен құмырсқалардың илеуін
мекендейді. Амфисбендер тропикалық ... ... және ... кесірткелердің (Lасеrtіdае) 150-ге жуық түрі белгілі. Аяқтары бес
саусақты қауіп төнгенде құйрығын үзіп, қалдырып ... ... ... тау етегінде орманды жерлердің топырағы тез ... ... Тек кана тірі ... ... ... кесірткелер көлеңкелі,
орманды, дымқыл мүктермен жабылған топырақта тіршілік ... ... ... ... ... ... (Lасеrtа аgіlіs) және жасыл
кесіртке (Lасеrtа vіrіdіs).
Сцинктар (Sсіnсіdае) ... ... ... ... ... Кейбір түрлері тауда тіршілік етіп, тасқа тез өрмелеп ... ... ... ... ... ... қапталған. Мүйізді
қабыршақтарыпың астында сүйекті пластинкалары болады. Бізде екі ...... ... ... (Маbuуа аurаtа) және шөлдің жаңалашкөзі
(Аblорһаrus dеsеrtі) деген түрлері.
2.3 ... ... ... ... ... негізінен орманда
тіршілік етуге бейімделген организмдер. Дене мөлшері әр ... ... ... ... 25—35 см өте ірі ... ... 50 ... сантиметрге жетеді, өте ұсақтары — 2—5 см болады.
Денесі екі бүйірінен қысыңқы, ... ... жалы ... ... ... ... ... бейімделген. Саусақтары біріменбірі қарама
қарсы болып, қысқаш тәрізді орналасқан. Ол ағаш ... ... ... ... тез ... ... ... (20-сурет).
Олардың құйрыпл ұзын, ағашты орап алуға ыңғайлы келеді. Сонымен қатар
көзінің ... да ... ... ... қалың, сақина
тәрізді, ұсақ қабыршақтармен қаиталған және көз ... ... Оң және сол ... ... ... ... келмейді. Бұл көру
кеңістігін ... ... тез ... ... береді.
Өкпесіндегі ауа қапшықшаларына ауа толғанда, хамелеондардың денесі ісініп
ұлғаяды. Тері пигменттерінің ... ... түсі де ... әр ... ... ... ... жануардың қорқуы т. б.)
себепші болады. Бұлардың Мадагаскарға, Африкаға, кіші ... ... ... ... бір ... ... ... көпшілігі
ормандарда тіршілік етеді. Ағаштың арасында болатын ... ... ... ... тез ... шығатын, ұшында желім
тәрізді сұйық заты бар тілінің көмегімен ұстайды. Кейде ... өте баяу ... ... барып та ұстап жейді. Жұмыртқа
салу арқылы көбейеді. ...... – 4) ... Жыландар
Жыландар шөптесін жерлерде бауырымен жылжып қозғалуға, көлемді заттарды
тұтасымен жұтуға бейімделген жануарлар. Сыртқы пішініне қарағанда ... ... ... ... ... ... жақ аппаратының оң және сол жақ бөлімі ... ... ... ... ... ... болманды. Сол сияқты
жыландардың иық белдеуі де болмайды.
Жыландардың бірқатарында ғана мойын ... ... ... — бас, дене және ... ... ... ... аяқтары
және олардың скелеттері жүруге жарамайды. Тек қана айдаһарларда ғана артқы
аяқтың қалдығы, мықын сүйегі мен ... ... ... ... ... ... да жамбас сүйегінің қалдығы болады.
Жыландардың денесі мүйізді қабыршақтармен ... ... ... түрлерінде ғана тері безі болады. ... ... тері ... ... кезде алдымен терінің үстіңгі қабатының жаққа бекіген
жері ажырайды да, дененің артқы бөліміне ... ... ... ... ... Бұл ... көздерінің үстін жауып тұрған қабыршақтары да
түсіп, бұрынғысынан да мөлдір болып ... ... ... ... ... ... біркелкі,
көптеген (200—450) омыртқадан тұрады. ... ... ... ... ... ... ортасында кішкене өсіндісі болады.
Омыртқаның ... ... ... ... ерекше мықтылық беріп,
ирелеңдеп ... оның тез ... ... ... ... ... және ... байланысатын таңдай, қанат
тәрізді және ... ... ... ... козғалмалы болып
орналасқан. Мұндай ... ірі ... ... ... ... ... Ірі қоректерін жұту механизмі төменгі жағының оң және сол
бөлімінің кезектесіп қозғалуы арқылы орындалады. Осындай ірі ... ... ... ... сөл ... ... ... улы болмайды, сондықтан олар жануарларды ... ... ... орап ... ... ... Улы жыландардың алдыңғы бірнеше
тістері ірі болады да онда у құйылатын сайша немесе канал болады.
Оң жақ ... ... ... сол жақ ... ... рудимент түрінде
ғана болады. Қуығы болмайды. Бүйректері мен гонадылары ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Жыландардың казір 2300—2500-ге жуық түрі белгілі. Олар жер бөліктерінің
барлығына тараған, әсіресе ыстық жерлерде көптеп ... ... ... ... еніп ... ... — Оңтүстік Америкаға дейін
тараған. Отты жерде, Жаңа Зеландияда және Полинезияның көптеген аралында
жыландар болмайды. ... ... ... ... жерлерге, кейбір түрлері
суда, жер астында тіршілік етеді.
Олар жұмыртқа немесе тірі ... ... ... Тек қана жануар
тектес заттармен қоректенеді. Жыландар ұсақ ... мен ... ... ... дейінгі әр түрлі оргаиизмдермен қоректенеді.
Жануарларды сескендіріп барып, тез шабуыл ... ... ... ... ... тек қана ... ... айтуға болады.
Жыландарды бірнеше систематикалық топтарға бөлуге болады.
Соқырлар (Турһlоріdае) тұқымдасына жер ... ... ... жер
құрттарына ұқсас, залалсыз ұсақ жыландардың 150-ге тарта түрі ... ... ... ... ... ... ... және денесі
балық қабыршақтарына ұқсас тегіс қабыршақпен қапталған ... ... ... ... ... Ауыз ... кең ашылмайды. Жамбас
белдерінің қалдығы ғана сақталмаған.
Бұлар негізінде ... ... және ... ... ... Бізде Закавказьеде, Түрікменияның оңтүстігінде,
Өзбекстанда, Тәжікстанның онтүстік батысында бір ғана түрі ... ... Олар ... жүзім еккен жерлерде мекендейді.
Насекомдармен ... ... ... 30 см ... ... жалған аяқтылар (Воіdае). Бұл тұқымдасқа ең ірі
түрлері жатады. Сонымен қатар ұзындығы 1 м ... ұсақ ... ... ... бас ... ... ... қарағанда, мойнынан
айқын ажыратуға болады. Клоаканың екі жағында екі ... ... ... ... ... болады. Түсі көбінесе шұбар болады. Айдаһарлардың
барлығы дерлік ... және ... ... шардың тропикалық облыстарында
кездеседі. Біраз ғана түрлері Орта ... ... және ... ... ... мен көлі кеп дымқыл ормандарды мекендейді.
Әсіресе ашық жерлерде тіршілік ететіндері, ... ... ... ... ... ... ... күндіз де қорегін аулай ... өте ... ... жасырынып келіп, жақын жерден атылып барып
ұстайды. Ұстаған жануарынын денесіне ... ... ... тұншықтырып
өлтіреді.
Бұлардың ішіндегі өте белгілі түрлері: торлы питон (Руtһоn rеtuсulаtus)
ұзындығы 5—6 ... 10 ... ... ... Олар ... ... ... архипелагасына тараған. Кәдімгі айдаһар (Воа соnstrісtоr)
ұзындығы 5—6 метрге ... ... ... ... ... ... Кавказда және Қазақстанда бұл тұқымдастың ең кіші түрі — дала
айдаһары (Еrух jасnlus) ... ... ... 1 ... ... ... ... далалы жерлерді мекендейді. Түнде тіршілік етеді.
Күндіз ... ... ... ... еніп ... ... Ұсақ
рептилилермен, саршұнақтармен, қосаяқтармен қоректенеді.
Сарбас жылан тәрізділер (Саlubrdае) тұқымдасына жыландардың 1000-ға
жуық түрі жатады. Бұлардың ... ... да, өте улы ... ... Бұл ... сұр ... ерекшелігі улы тістері және оның
каналы болмайды, улы тісінің алдыңғы жақ ... ... ... ... түріне кәдімгі сарбас жылан жатады. Түсі коңыр, тіпті
қара деуге де болады. Самайынын арт ... ... ... екі
сарғылт жолағы болады. Сондықтан да бұларды ... ... деп ... ... сары ... болмайды. СССР-дің Европалық бөліміне Сибирьге,
шығыста Забайкальеге ... және Орта ... ... ... ... ... және ... жағасын мекен етеді. Бақалармен,
кесірткелермен, кемірушілермен, аздап та болса ... өте ... ... Жұмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқаларын
шірінділердің арасына салады (21-сурет).
Біздің елдің ... су ... ... ... ... ... ... түсі ашық сұр, қара дақты болады. Көбінесе суда
тіршілік етеді. Балықтармен қоректенеді.
Полоздар ... ... ... ұзындығы 2 м болатын жыландар. ... ... Егер адам куса ... ... ... өте ... ұсақ, ұзындығы 75 сантиметрдей болатын жыландар. Түсі қызыл
бурыл денесінде қара сұр ... ... ... ... ... және оңтүстік бөлігінде кездеседі. Ағашты немесе бұталы жерлерді
мекендейді. Дымқыл жерлерде болмайды, уы жоқ. ... ... Орта ... шөл ... оқ ... көп кездеседі. Денесі
жіңішке, ұзындығы 1 метрден аспайды. Түсі сары, сұр түсті, денесінің ұзына
бойына созылған бірнеше дағы, ... ... ... Өте тез қозғалады.
Қауіп төнгенде мүмкіндік болса ағаштың бұтағына шығып, ... ... ... құтылады. Негізінен кесірткелермен қоректенеді. Кесірткені
тістеп, денесімен орап, қысып өлтіреді. (Сурет – 5 ... – 5) ... ... ... жылан; 2 — ысқырғыш жылан; 3 ... ... ... ... 5- сұр жылан; 6 — сарыбас жылан.
Кезілдірікті сарбас жыландар тұқымдасына жалпы халыққа ... ... да ... ... Түрікменияның оңтүстігінде сұр кобра деген түрі
кездеседі. Денесі ... сұр ... дағы ... ... және адам
мекеніне жақын жерлерде тіршілік етеді. Шаққаны өте ... ... ... ... ... ... ... екі дағы болады. Олар
Оңтүстік -Азияны ... ... тән бір ... ... ... мойын омыртқаларындағы қозғалмалы қабырғаларының көмегімен мойынын
кеңейте алады.
Сұр жыландар улы ... ... ... улы ... Улы
тістерінің ішінде каналдары болады. Үстіңгі жақтары қысқа, ... ... ... алға қарай бағытталады.
Кәдімгі сұр жылан біздің еліміздің Европалық бөлігінде және Сибирьде
тараған. Түсі сұр, қара жолақты, ... ... қара ... Олар ... ... болады, ал батпақты жерлерден кездеспейді. Бұларды күндіз
үйінділердің, ағаш түбірінің үстінен, таулы жерлердің ... ... ... ... ... ... шығады. Негізінен тышқандармен, дала
тышқандарымен, сирек болса да кұстармен, кесірткелермен, бақалармен ... ... Тірі ... туып ... ... ... бірігін, ағаш тамырының астында, терең індерде қыстап ... ... ... ... ... ауру ... балалар өліп кетеді.
Денсаулығы жақсы ... үшін аса ... ... көп азап ... Азия мен ... сұр ... жақын қара жылан гюрза кездеседі.
Оның ұзындығы 2 м ... Олар шөл ... және ... ... жерлерді
мекендейді. Шаққаны өте қауіпті. Орта Азияның оңтүстік бөлігінде, Африкада
және Аравияда құм эфасы тараған. Оның ұзындығы 70 сантиметрдей ... ... ... құм ... ... да ... өте қауыпты. Қалқантұмсық —
улы жылан, ... тән ...... ... Көзі мен ... ортасында шұңқыры болады. Денссінің жалпы ... ... Еділ ... ... ... ... Орта ... оңтүстік
Сибирьге, Қиыр Шығысқа дейін тараған және Закавказьеде де кездеседі.
Сұр жыландарға Американың ... ... да ... Бұл
жыландарды сылдырмақты жыландар деп атауының себебі, олардың құйрығында
дыбыс шығаратын қозғалмалы ... ... ... ... Айбат шеккен кезде, құйрығын ... ... ... Аса ... улы ... ... ... тіршілік ететін рептилилердің ішіндегі ең ... ... тобы — ... ... ұзын және ... құрсағына қарай жалпақтау келеді.
Құйрығы екі бүйірінен қысыңқы, жүзу қызметін атқарады. ... ... ... ... ... ... ал артқы аяғында төрт саусағы болады
да олар өз ара ... ... ... ... ... ... ... жағынан сүйекті плас-тинкалар дамиды. Басқа
рептилилерден бір ерекшелігі—төменгі жағының астында, иығының үстінде ... ... тері ... ... ... ... әлі ... жақ аралық, үстіңгі жақ және тіс сүйектеріне сүт қоректілердің
тістері сияқты, альвеолға орналасқан. Сондай-ақ сүт ... ... ... ... болады. Сондықтан ауыз қуысы екіге: оның
жоғаргы бөлімі — мұрын жұтқыншақ жолы, ал ...... ауыз ... бөлінеді. Тамақты жұтқан кезде ғана аз уақытқа тыныс жолы ... ... ... ... ... ... 9 омыртқа, кеуде—
12—13, бел омыртқа — 2—4, сегізкөз омыртқасы — 2—3, ... ... ... ... ... процельді. Иық белдеуінде бұғана болмайды, ол тек
қана жауырыннан және коракоидтан тұрады.
Суда тіршілік етуіне байланысты қоректенуі мен тыныс ... ... ... ... ... артқы жиегінен төмен қарай түсіп
тұратын ет қатпары ... Оны ... ... деп атайды. Оның төменгі
жиегі ... ... ... ... ауызды жұтқыншақтан бөліп тұрады. Мұндай
ерекшелік крокодилге судың ішінде аузын ашып, танауы ғана судан ... ... ... алуына мүмкіндік береді. Үйткені танауының жиегінде болатын
клапандары крокодилдің басы суға батқан кезде ... ... ... ... су ... ұзақ ... ... байланысты, өкпесі үлкен және
күрделі ұяшықтары болады.
Жүрек қарыншағы дербес екі белімнен тұрады, яғни крокодилдердің жүрегі
төрт камералы ... ... сол жақ ... ... ... оң ... доғасымен
қатар, оң қарыншадан (веналық қан) сол қолқа ... ... Сол ... арқа қолқасымен байланысқан, бірақ онымен таза артерия қаны ... қан ... ... дәуірінде кеңінен тараған. Қазір бір ... 25-ке жуық түрі бар. ... ... ... ... а в и а л д ы ң ... ұзын болады. Денесінің ұзындығы 6 метрдей,
Индияның ... ... ... ... ... ... Австралияда және тропиктік Америкаға тараған. Олардың бір ... ... ... 8—10 м ... және ... ... ... 2
метрдей болатын ұсақ крокодилдер. Крокодил құрғаққа сирек шығатын, көбінесе
суда болатын организмдер. ... дем ... ... немесе мекенін
ауыстыруға ғана шығады. Құрғақшылық болып, тіршілігіне қолайлы су қоймасы
табылмаса су түбіндегі балшыққа ... ... ... ... салып көбейеді. ... ... ... ... да ... қатты известі қабықпен қапталады.
Жұмыртқаларын ... ... ... ... қорыстардан жасалған
шұңкырларға салады. Жұмыртқасының саны ... ... ... ... ... ... ... маңында болып, жұмыртқаларын жауларынан
қорғайды. Инкубация мерзімі 1,5—2 айға ... ... ... ... және кейбір сүт
қоректілерді жеп қоректенеді. Адамға да шабуыл жа саған кездері ... ... ... ... ... Оны ... және есіту органдарының
көмегімен іздеп табады.
Крокодилдердің еті мен терісін пайдалану үшін ... ... ... (Сурет – 6)
(Сурет –6) Крокодилдің кұрсак жағынан ... ... ... ... ... ... — ішкі ұйқы артериясы; 2 — сыртқы ұйқы артериясы (он жақ бөлімі шөжіп
кеткен); 3 — ... оң жақ ... 4 — сол жақ ... ... ... ... артериясы; 7 — атсыз артерия; 8 — ішек қарын артериясы
2.6 Тасбақалар
Қазіргі рептилилерден ерекшелігі — тасбақалардың ... ... ... ... ... ... ... қауіп төнгенде осы
сауытының ішіне жиырып алады. Сауыты; а) жоғарғы жартысы — ... Ол тері ... ... сүйектерден пайда болған, оған
қабырғалар және омыртқалардың көпшілігі қосылып, бірігіп кеткен; б) төменгі
жартысы — ... ... тері ... сүйектен тұрады, бірақ мұнымен төс
сүйегі мен ... ... ... ... ... ... ... қабыршақ қаптап жатады.
Тасбақаның мойын және құйрық омыртқаларынан басқалары ... ... Сол ... ... мен каракоидта бос болады. Жамбас
сүйектері ... ... ... ... ... ... қосылып бірігіп
кетеді.
Оның бас сүйегіне тән ерекшелік — екінші реттегі ... ... ... болмауы. Тістің қызметін жақ сүйектерін қаптап тұратын
мүйізді ... ... ... ... байланысты тасбақалардың тұлға еттері нашар
жетілген. Қерісінше мойын, аяқ, ... ... өте ... болады.
Тыныс алу механизмінің де өзіндік ерекшелігі бар. Ауыз ... ... ... көтеріліп, біресе төмен түсіп, насостың қызметін атқарады. Осы
кезде танау тесіктері арқылы ауыз қуысына ауа еніп, одан ... ... ... тыныс алуға мойын мен иықтың қозғалысы да әсер ... ... ... ... тәрізді болады.
Тасбақалар дымқыл тропикалық және ыстық шөлді ... ... ... ... ... жуық түрі ... мойын тасбақалар
Бұл отрядқа жататын тасбақалар мойынын «5» ... етіп ... ... ... ... ... олардың мойын омыртқаларының көлденең
қанаттары жойылып кеткен, немесе нұсқасы ғана сақталған. Жамбас ... ... ... кетпеген.
Құрлықта тіршілік ететін түрлерінің арқа жағы дөңес болады. Тасбақалар
жер шарының барлық ыстық және қоңыржай ендіктеріне тараған. Шамамен 150-дей
түрі ... ... ... ... түріне Орта Азия мен Қазақстанда
кездесетін — дала тасбақасы ... Бұл ... ... және ... аласа
таулы жерлерде және оазистерде кездеседі. Еркектері кішірек ... ... ірі, ... ... ... 25 сантиметрге дейін жетеді.
Тасбақалар қысқы ұйқыдан апрель айының бас кезінде ... ... ... құмды шұқырлап 2-ден 5-ке дейін ... ... ... ... ... тастайды. Жұмыртқаның дамуы 70—80 күнге созылады. Пайда
болған жас ... ... осы ... қалып қыстап шығады. Ересек
тасбақалар шөлдегі ... ... ... ... ... етуіне
мүмкіндік болмағандықтан июнь айында құмға еніп, қысқы ұйқыға кетеді.
Қөпшілік ... ... ұйқы ... ... ... ... де ... тасбақалар 7—8 ай ұйықтайтын болады.
СССР-дің Европалық бөлімінде, Қырымда және Кавказда батпақ тасбақасы
тіршілік етеді. ... ... ... ... жай ... суларда
болады. Негізінен құрлықта тіршілік ететін омыртқасыздармен қоректенеді.
Дем алуға ғана су ... ... ... су ... ... ... ... кетеді.
Өткен ғасырда Үнді және Тынық мұхиттың аралдарында, әсіресе Галапагосс
аралында исполин тасбақалары тіршілік еткен. 1835 жылы осы аралдарда ... Ч. ... бұл ... ... ... жазған. Олар
систематикалық жағынан құрлықта тіршілік ететін тасбақаларға жақын болған.
Көпшілікке белгілі піл ... оның ... 2 м ... да ... ... ... ... тасбақалар
Мойынын сауытының ішіне жиырғанда, ол оң немесе сол бүйіріне қарай
қисайып, басы ... ... ... Сондықтан мойын омыртқаларының
көлденең өсінділері және оған байланысты еттер жақсы ... ... ...... ... және арқа сауытымен қозғалмайтын болып бірігіп
кеткен. Барлық түрлері Африкада, Австралияда және Оңтүстік ... ... ... мен ... өзендерінде сауытының ұзындығы 80 см болатын—аррау
тіршілік етеді.
Мойыны ұзын, кейбір түрлерінде ол сауытының ішіне симайтын жылан мойын
тасбақаларда кездеседі. Олар ... ... тұщы ... және Жаңа Гвинейде кездеседі. Ірі формаларының ... ... ... жануар текті тамақпен қоректенетін организмдер.
2.7 Теңіз тасбақалары
Теңіз тасбақаларының аяқтары ескекке айналған. ... және ... ... ... ұзын ... айналып кеткен. Буын болмайды.
Басқа тасбақаларға қарағанда нашар дамыған. Кейбір түрлерінде ол жеке сүйек
пластиикаларынан ... да ... ... бірігіп кетпейді.
Сауытының нашар дамуымен байланысты басы мен аяғын оның ... ... ... өкілі—жасыл тасбақа, ірі, ұзындығы бірнеше метр, салмағы 450 кг
болатын жануар. Бұлар ... ... ... ... өзен сағасында тіршілік етеді. Балдырлармен және ... ... ... құмды жағалауларына жұмыртқа салады.
Бір ... 200-ге ... ... ... ... ... сапасы жоғары
болғандықтан жергілікті халық тамаққа пайдаланады.
Тропиктік теңіздердің жағалауларында ... ... ... ... ... Оның ... ұзындығы 60—80 сантиметрге жетеді. Тек қана су
жануарларымен қоректенеді. Каретталардың етін ... ... ... ... әдемі мүйізді қабаты үшін ... ... ... ... ... ... ... сабы) жасалады.
Жұмсақ терілі тасбақалар
Жұмсақ терілі тасбақалардың сауытында мүйізді пластинкалар ... ... ... ... ... ... тері ... болады. Тері
астындағы сүйекті сауыты нашар жетілген. Тек қана арқасындағы сауытының
ортаңғы бөлімінде шеті ... ... ... ... ... ұзын ... тұмсығының ұшынан танау тесігі ашылады. Аяқтарында
жүзу жарғақтары болады.
Жұмсақ ... ... ... ... ... және ... тұщы ... мекендейді. Қытайда және Қиыр Шығыста ... ... ... ... ... ... жануарлар девон дәуірінде пайда болған. Олар саусақ
қанатты балықтардың жақын тегі ... ... ... амфибилер еді.
Олар көпшілік уақытын су ... ... ... ... еткен су
қоймасы құрғап қалған жағдайда жақын жердегі басқа су қоймасына жылжып бара
алатын және құрлықта бірсыпыра уақыт бола ... ... ... Олардың
бір мезгіл құрлықта болуына тас көмір дәуірінің біркелкі жылы, дымқыл ауа
райы әсер еткен. Тас көмір дәуірінің ... ... ... ауа райы
өзгерген. Тау пайда болу процестерінің көп болуы климаттың, ... ... ... ... ... ... ... климат
құрғақшылық, континентальды болды. Өсімдік ... ... ... қыс ... ... Осы ... ... балшықтарда өсетін
қырықбуын мен папортниктер ... шөл ... ... ... ... төзімді кылқан жапырақты өсімдіктер мен саговниктер көбейе
бастаған.
Стегоцефалдардың тіршілік етуіне бұл ... ... бола ... ... ... ... тері ... тыныс алуға кедергі
жасайды және денесін құрғап кетуден сақтап қала ... ... ... ... ол организмдегі газ алмасуды толық атқара алмайтын болған.
Стегоцефалдардың көпшілігі Перм дәуіріне ... ... ... ... ... жағдайларының өзгеруі құрғақшылыққа әлде қайда төзімді
жаңа ... ... ... ... болған. Сейтіп, жануарлар құрлықта
тіршілік етіп, көбеюге ... ... ... ... — тас ... дәуірінің үстіңгі
қабатынан белгілі болған ертеде тіршілік еткен рептилилер.
Мұның ... ... ... ... ... ... көпшілігінде сегізкөз омыртқасы біреу ғана, мойын бөлімі нашар
жетілген, балықтарға тән иық ... тері ... ...... Ми сауыты сүйек қорабынан тұрады да онда көз, танау, төбе ... ... ... ... қысқа, маманданбаған. (Сурет-7)
(Сурет – 7) Котализаврлар (1,2,3) және псевдозухи (4):
1- ... ... ... ... ... 2- ... салынған
парейазаврдың суреті; 3- сеймурия (жобасы) ; 4- ... ... ... кейбір түрлері моллюскалармен
қоректенген.
Котилозаврлар перм дәуірінің орта ... ... ... оның аяқ
кезінде азайып, ал триас дәуірінде мүлдем құрып ... ... ... ... ... және маманданған группалары басқан.
Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы өзін қоршаған ... ... ... ... ... ... Көпшілік группаларының
скелеті берік, әрі жеңіл болумен қатар, қозғалғыш ... ... ... ... ... ... пайдалана бастайды. Осыған байланысты
аяқтарының, омыртқа жотасының және ми ... ... ... Көпшілігінің аяқтары ұзын, жамбас сүйегі екі және ... ... ... ... Иық ... ... сүйегі жойылған.
Бүтін ми сауыты аздапта ... ... ... ... Ми ... екі бет ... ... рептилилердің
өте қарапайым группасы. Тісі амфибилердің тістері сияқты, тек қана ... ғана емес ... да ... Омыртқасы амфицельді. Бұлар
сырт қарағанда ірі ... ... ... ... қалдықтары
перм дәуірінен табылған. Триас дәуірінде түмсық бастылар пайда ... ... ... түрі осы кезде Жаңа Зеландияда кездеседі.
Псевдозухилер. Алғашқы кесірткелермен бір түбірден тараған болу ... ... ... ... ... Тістері терең ұяшықтарға орналасқан.
Артқы аяғы алдыңғы аяғынан ... ... ... ... жамбас сүйегі
және артқы аяқтарының төменгі бөлімдері ... ... ... ... ... ... ... динозаврлар және птерозаврлар осы
псевдозухилардан дамуы мүмкін.
Крокодилде. Триас дәуірінің аяқ кезінле пайда болған. Юра ... ... ... ... ... кәдімгі
сүйекті таңдайы болмаған және ішкі танау тесіктері ... ... ... ... әлі де амфицельді болған. Бор ... ... ... болған таңдай сүйектері бар және омыртқалары процельді
крокодилдер тіршілік еткен. Бұлардың көпшілігі тұщы ... ... ал юра ... ... ... ... ... теңізде
тіршілік еткен формалары да бар екені белгілі болған.
Қ а н а т т ы к е с і р т к е л е р. ... ... ... ... ... ... ... жануарлар. Олардың
алдыңғы аяқтарының төртінші ұзын саусағымен екі ... ... ... ... Жалпақ төсінде құстардағыдай қырлы төсі болады, бас
сүйектері жас кезінде-ақ ... ... ... сүйектерінде ауа
қуысы болады. Тұмсық ... ... ... болған.Құйрығыиың ұзындығы
мен қанатының формасы алуан ... ... ... ғана қанаты
ұзын, жіңішке ... ұзын ... ... түрлерінің қүйрығы қысқа,
қанаты жалпақ ... ... ... ... тұзды су
қоймаларының орнынан ... ... су ... ... ... Олар шағалалар сияқты балық аулап, қоректенуі мүмкін. ... ... ... бір ... ... одан да ірі ... ... дәуірінің басынан бор ... ... ... ... динозаврлар псевдозухилардың соңғы бұтағы болып саналады.
Динозаврлардың ішінде ұзындығы бір метрден ... және 30 метр ... ... де ... ... бір түрі тек қана ... екі ... ал екінші бір түрі төрт аяғының жәрдемімен қозғалған. Денесіне
қарағанда басы ... ... ... ал ... ... ... кеңейіп, оның көлемі мидың аумағынан артып кеткен.
Динозаврлар ... ... олар ... өз ... қатар
дамыған екі тарамға бөлінген. ... ... ...
сүйектсрінің құрылысындағы ерекшеліктерінде. ... ... ... және ... деп ... артқы аяғының көмегімен секіріп қозғалатын ұсақ
организмдер ... ... ұзын ... ... ... ... өсімдікпен
қоректенетін, төрт аяқпен қозғалатын ірі ... ... ... ... ... 26 м ...... 20 м болатын бронтозаврлар
жатады. Осындай кесірткежамбасты гигант организмдер ... ... ... ... суда ... етуі ... Динозаврлар
бүкіл жер шарына тараған. Олар ағашты, батпақты жерлерде, ал кейбір түрлері
(траходонттар) суда тіршілік еткен. ... ... ... ... ... көпшілігі динозаврлар болған. Олар триас дәуірінде
пайда ... бор ... аса ... ... Бор ... ... ... өліп біткен.
Қ а б ы р ш а қ т ы л а р. ... өте ... ... ... ... перм ... жер қыртысының арасыиан табылғап. Кесірткелер
жоғары юрада ... ... ... бор ... ғана бұл отрядтың алуап
түрлі болғанын байқауға болады. Жыландар басқа рептилилерден ... Олар бор ... ... ... ... тармағы болып
саналады. Басқа рептилилердіц көпшілік топтары өліп біткен сон ... ... ... ... дами ... ... ... – 1) Динозаврлар
Динозаврлар: - бронтозавр; 3 — ... 4 — ... 5 ... 6 — трицератопс.
Тасбақалар. Тасбақалар котилозаврлардан шыққан болуы мүмкін. Олардың
тегі перм дәуіріндегі еунотосаурус деп ... Олар ... ... ... әрі жалпақ арқа сауыты сияқтыны құрайды. ... ... ... ... ... ... сауыты бар нағыз тасбақалар триаста
пайда болған.
Алғашқы ... басы мен аяғы ... ... ішіне ене
алмайтын. Әйткенмен жағында мүйізді қабы, таңдайында тісі болған. ... ... ... жер ... тіршілік ететін организмдер
болған. Бері келе ... ... суда ... ... ... ... ... себепші болған.
Тасбақалар триас дәуірінен біздің заманымызға дейін ... ... ... ... оған ... ... келген.
И х т и х о з а в р л а р. Толығынан суда тіршілік ... ... ... ... ұзын ... денесі ұршық тәрізді
организмдер. Олардың аяқтары ескекке айналған, ... ... ... ... ... жалаңаш, денесінің ұзындығы 1 — 14 метрге дейін
болған. Ихтиозаврлар тек қана суда ... етіп ... ... ... ... тірі ... ... Триас
дәуірінде пайда болып, бор дәуірінде өліп біткен. ... ... ... ... ... ... ... тіршілік етуге бейімделген рептилилердің
екінші түрі. Плезиозаврлар денесі кең, қысқа құйрықты организмдер. ... ... ... ... Дене ... 50 сантиметрден 15 метрге
дейін болады. Су жиегінде тіршілік ... ... ... ... ... ... бас кезінде пайда болып, бор ... ... өліп ... ... ... Аң тәрізді кесірткелерден сүт қоректілердің
алғашқы өкілдері шыққан. Аң ... тас ... ... соңында пайда
болып, перм дәуірінде көбейіп алуан түрі тіршілік еткен. ... ... ... қүрылысты пеликозаврлар (Реіусозаигіа) котилозаврларға
әте жақын болған. ... ... де ... екі ... ойылыңқы
және кұрсақ қабырғалары сақталған. Тістері ... ... ... ... ... сүйектерінде ояздары болған. Сырт ... ... дене ... 1—2 м ... ... дәуірінін орта кезінде пеликозаврлардың орнына олардан гөрі жақсы
дамыған, аңтістілер пайда ... ... ... азу, ... шошоқ
тістерге жіктелген, екінші реттегі сүйекті таңдай ... ... ... ... төменгі жағы негізінен тістер бекитін ... ... ... ... ... ... денесінің алдына қарай иілген.
Мұның өзі ... ... ... жинап алуға мүмкіндік туғызады. Басқа
рептилилерде мұндай ... ... ... скелетінде сүт
қоректілерге ұқсас көптеген белгілер пайда болған.
Аң тәрізділердің көпшілігі жыртқыш, мысалы ... Ал, ... ... және ... тектес азықтармен қоректенген. Циногнатус
деген түрлерінің денесінде бірнеше прогрессивті белгілер болған.
Триас дәуірінде аңтістілер көп ... ... ... динозаврлар
оларды қырып жіберген.
Рептилилердің экологиясы
Тіршілік жағдайлары және жалпы таралуы. ... ... ... ... ... тіршілік етуге бейімделген организмдер.
Мұның негізгі себебі рептилилер амфибилерге карағанда құрылысы күрделі,
жоғары сатыдағы ... ... бір ... себебі, реитилилер
эмбриональдық даму кезінде, сондай-ақ ересек кезінде де ... ... ... ... ол ... ... қабатының
мүйізденіп кетуіне байланысты.
Рептилилердің құрлықта тіршілік етіп, көбею мүмкіндігі ... тек ... ... ... ... ... беріп қана қоймай, ыстық,
құрғақшылық шел жағдайында да тіршілік етуіне себепші ... ... мен ... басқа жерлердің барлығында мекендейді.
Рептилилердің дене ... ... ... ... олар ... ... жылы ... ғана тіршілік етеді. Мысалы, жыландар
температура +10° болғанда активтілігі төмендетеді, ал +6°, +8° ... ... +2, +3 ... ұйқыға кетеді. Денесі —4—6 градусқа дейін
төмендесе ... ... ... ... ... түрі өте көп
және жиі кездеседі. Мысалы, ... ... ... ... түрі ... үшін ... ... маңызы бар екені әлі ... ... ... ... зиянды насекомдарды және
моллюскалармен, оның ішінде зияндыларымен ... ... ... ... кемірушілерді жеп, пайда келтіреді. Американың және
Оңтүстік Азияның кейбір ... ... жеп ... үй
маңайындағы усыз жыландарды сақтауға тырысады. Қытайда ірі полоздарды
асырап, ... ... ... катар, кейбір жыландар пайдалы жануарларды жеп,
зиянын да тигізеді. Мысалы, сарыбас жыландар бақаны, ... ... ... ... Оқ ... көптеген пайдалы кесірткелерді жойып жібереді.
Су, батпақ тасбақасы және ... ... ... да ... жеп ... Дала тасбақасы орта Азияда бақша ... ... және ... жас ... жеп ... ... ... қаншалықты пайдалы, немесе зиянды ... ... ... ... ... ... ... жыландар мен кесірткелердің ролін
анықтау керек. Өйткені алуан ... ... әрі ... әрі ... ... ... ... балықтарды қырады, құстарды, үй малдарын жейді, кейде
адамға да шабуыл жасайды. ... улы ... уы ... өте ... да, ... жері ұзақ ... ... ауырады. Шаққанда адам өміріне
қауіп төндіретін жыландар да аз ... ... улы ... Орта ... ... сұр ... ... Орта Азияда және Закавказьеде
кездесетін қара ... ... ... ... ... сұржыланы,
мүйіз тумсық сұржылан жатады. Бұлардың ... ... ... ... Шаққаны аса қауіпті емес жыландарға: кәдімгі сұржылан СССР-дің
Европалық бөлімінде (Кавказда, Орта ... ... ... ... Еділ ... жағалауында, оңтүстік Закавказьеде, Орта Азияда,
Қазақстанда ... ... ... ... жағалауына дейін тараған. Оқ
жылан Орта Азия мен Қазақстанда кездеседі. Бұл жыландар шаққанда адам өлімі
өте сирек болады, ... өте ... ... етін адам ... ... XVIII— XIX ... аралдарында тіршілік еткен құрлықтың ірі ... ... үшін кеме ... ... ұстап, жеп құртқан. Жұмсақ
терілі тасбақаларды еті үшін қытайлықтар мен жапондықтар ... ... ... етін де ... болады.
Крокодилдердің терісімен чемодандарды қаптайды, одан портфельдер және
бірнеше бұйымдар ... ... ... ... ... бисса)
мүйізді қабыршақтарынан тарақтар, кезілдірік оправаларын т. б. ...

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтын-Емел Мемлекеттік Ұлттық табиғи паркімен шекаралас жатқан Жаркент өңіріндегі бауырымен жорғалаушылардың биологиясы, экологиясы45 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарлар әлемі туралы6 бет
Зоология5 бет
ИТБАЛЫҚТАР ТҰҚЫМДАСЫ (Phocidae)4 бет
Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттеу79 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды табиғатпен таныстыру16 бет
Наурызым қорығының өсімдіктері мен жануарлары74 бет
Тыныс алу жүйесі туралы50 бет
Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің Биология мұражайындағы омыртқалы жануарлардың био алуан түрлілігі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь