Босқындардың құқықтық режимінің негізгі сипаттамалары мен ерекшеліктері


ЖОСПАР

Кіріспе

I БӨЛІМ. БОСҚЫНДАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕЖИМІНІҢ НЕГІЗГІ СИПАТТАМАЛАРЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.
1.1 Халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымы.
1.2 Босқындар режимін беру қағидалары.
1.3 Халықаралық . құқықтық қатынастағы босқындардың негізгі құқықтары мен міндеттері

II БӨЛІМ. БОСҚЫНДАР МӘРТЕБЕСІН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ . ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ.
2.1 Босқындардың құқықтық жағдайларын бекітетін халықаралық.құқықтық нормалар.
2.2 Мемлекеттердің БҰҰ.мен және басқа ұйымдармен босқындар мәселелері бойынша әріптестігі.

III БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАННЫҢ БОСҚЫНДАР МӘСЕЛЕСІ БОЙЫНША ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚҚА ИНТЕГРАЦИЯСЫНЫҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ .
3.1 ҚР.ғы босқындар режимін құқықтық реттеудің ерекшеліктері.
3.2 Босқындар мәселесі бойынша мемлекеттердің халықаралық ынтымақтастығына Қазақстан Республикасының қатысуының құқықтық аспектілері.

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Арнайы әдебиеттер.

1. Brownlie, I., International Law and the Use of Force by States, (1963), ch. IX.
2. Гай С. Гудвин Гилл. Статус беженца в международном праве. М., «Юнити». 1997 г.
3. Нюрнбергский процесс над главными нацистскими военными преступниками. Сборник материалов в семи томах. М., Государственное издательство юридической литературы, 1957- 1961, т. I.
4. Потапов В.И. Беженцы и международное право. М., «Международные отношения», 1986 г.
5. Регулирование правового статуса некоммерческих организаций в гражданских кодексах государств мира/Сборник материалов. Издание 2-е, переработанное и дополненное. Алматы, «Издательство 1ем», 2003 г.
6. Rikhof, J., 'War Crimes, Crimes against Humanity and Immigration Law', 19 Imm. L.R. (2d) 18.
7. САПП Республики Казахстан, 1997 г., N 17, ст. 146.
8. Сарсембаев М.А. Международное право. Алматы, «Жети – Жаргы», 1996 г.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге


ЖОСПАР
Кіріспе
I бөлім. Босқындардың құқықтық режимінің негізгі сипаттамалары мен
ерекшеліктері.
1.1 Халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымы.
2. Босқындар режимін беру қағидалары.
1.3 Халықаралық – құқықтық қатынастағы босқындардың негізгі құқықтары мен
міндеттері
II бөлім. Босқындар мәртебесін халықаралық – құқықтық реттеу.
2.1 Босқындардың құқықтық жағдайларын бекітетін халықаралық-құқықтық
нормалар.
2.2 Мемлекеттердің БҰҰ-мен және басқа ұйымдармен босқындар мәселелері
бойынша әріптестігі.
ııı бөлім. Қазақстанның босқындар мәселесі бойынша халықаралық
ЫНТЫМАҚТАСТЫҚҚА интеграциясының өзекті мәселелері .
3.1 ҚР-ғы босқындар режимін құқықтық реттеудің ерекшеліктері.
3.2 Босқындар мәселесі бойынша мемлекеттердің халықаралық ынтымақтастығына
Қазақстан Республикасының қатысуының құқықтық аспектілері.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Бірнеше ондаған жылдардан бері босқындар проблемасын қазіргі заманның
маңызды проблемаларына жатқызады. Босқындардың жер ауыстыруының жағдайлары
мен себептері әр түрлі. Кейбіреулері адамдардың өзара қатынасының
шеңберінде қалыптасатын немесе соның нәтижесі болатын жағдайларға
байланысты туындайды; келесілері, пайда болуы адамдарға тәуелсіз
жағдайлармен шартталады, мысалы дүлей апаттармен. Босқындардың негізгі
массасын, әрине, бірінші тектегі жағдайлар туғызады, атап айтқанда: қарулы
қақтығыстар, нәсілдік және діни тіресулер.
Батыс зерттеушілерінің жұмысында халықаралық құқықтағы босқындар
жағдайы мәртебе ретінде анықталады. Осы терминді кең мағынада қолдану
мүмкіндігін ұйғара отырып, оны құқықтық біліктілік тұрғысынан қолданылуының
негізделуіне шүбә келтіру керек.
Құқықтық мәртебе – бұл халықаралық құқық субъектілерінің, жеке
территориялардың, әр түрлі халықаралық және мемлекеттік органдардың,
тұлғалардың және мүліктердің жеке категорияларының халықаралық құқық
нормаларымен орнықтырылған жағдайы. Мысалы, тұлғалардың жеке
категорияларының құқықтық мәртебесі туралы сөз болғанда, онда, бәрінен
бұрын, дипломатиялық қызметкерлер мен халықаралық қызметшілердің құқықтық
жағдайлары ұйғарылады, яғни қызметтері, кейбір ескертпелермен халықаралық
сипатта болатын және олардың басқа мемлекеттің территориясында уақытша
болуы өзіндік ерекшелікпен шартталған жеке тұлғалар категориясы. Босқындар
жағдайы оған тән барлық күрделіліктер мен қарама-қайшылықтарға қарамастан
уақытша сипатта болады. Сондықтан, халықаралық құқықта босқындар жағдайы
туралы айтқанда, оны мәртебе деп емес, режим деп атаған дұрыс болар еді.
Сол арқылы проблеманың уақытша сипаттамасы ғана көрсетілмейді (соғыс
тұтқыны мен жараланғандар режимінің ұқсастығы бойынша), сонымен қатар,
босқындар жағдайының халықаралық құқықтағы басқа категориядағы тұлғалардың
жағдайынан негізгі айырмашылықтары анықталады.[1]
Босқындар проблемасы көкейтесті проблемалардың бірі болып табылады,
оның айналасында көптеген жылдардан бері мемлекеттердің саяси,
экономикалық, ұлттық және басқа мүдделерімен байланысты шиеленіскен және
сөнбейтін күрес жүруде. Босқындар проблемасын шеше отырып, құқықпен
анықталған қорғау құралдарын орнықтыра отырып, мемлекет, бәрінен бұрын,
адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сақтау қажеттігін
жетешілікке алады.
Адам құқығын қадірлеу қағидасы халықаралық құқықтың негізгі
қағидаларының бірі болып табылады. Адам құқығы ол тұратын елдің заңдарымен
қарастырылған экономикалық, саяси, әлеуметтік, азаматтық және мәдени
құқықтарымен және бостандықтарымен анықталады. Бұл құқықтар мен
еркіндіктердің сипаты оның көлемі сияқты сол мемлекеттің және оның
заңдарының қоғамдық – саяси және әлеуметтік – экономикалық құрылысымен
анықталады.
Адам құқығын қорғау саласында барынша маңызды өзгерістер екінші
дүниежүзілік соғыстан кейін болды. 1945 жылы Сан-Францискодағы
конференцияда қабылданған БҰҰ жарғысына келесі ереже енгізілді: Біріккен
Ұлттар Ұйымының ұстанатын мақсаты «экономикалық, әлеуметтік, мәдени және
гуманитарлық сипаттағы халықаралық проблемаларды шешуде халықаралық
ынтымақтастықты және адам құқығын қадірлеуді дамыту және қолдау, нәсіліне,
жынысына, тіліне және дініне қарамай, барлығы үшін негізгі бостандықты
жүзеге асыру». Бұл ереженің босқындар проблемасына тікелей қатысы бар.
Босқындар құбылысы бүгінгі күні объективті сипатта, өйткені дүниежүзіндегі
көптеген катаклизмалармен шартталады. Көбейіп кеткен соғыстар, дүлей
апаттар, өмір сүрудегі экономикалық жағдайлардың қиындауы және басқа
көптеген құбылыстар қауіпсіз және жалпы адамдық қажеттілік пен өмір
жағдайына жауап беретін тұрғылықты жер іздеуші адамдар – босқындар ағымы
пайда болатын жағдайды туғызады.
Босқындар сияқты мұндай категориядағы адамдардың болуы мемлекеттер үшін
құқықтық салдар тудырып қана қоймай, сонымен қатар оларды қорғау бойынша
құқық пен жауапкершілікті де қосады. Қазіргі кезде бұл міндет халықаралық
қауымдастықтың өкілі болып табылатын босқындар істері бойынша Біріккен
Ұлттар Ұйымының Жоғарғы Комиссары Басқармасына жүктелген (БЖКБ БҰҰ), бірақ
мемлекет те босқындарды қорғау бойынша қызметті орындай алады, бұл барлық
уақытта олардың материалдық мүдделерімен байланысты емес, әдетте, олар бұл
проблемаға құлшына кіріспейді.
Босқындарға қатысты құқықтық нормаларды зерттей отырып, босқындарды
қабылдаумен және кіргеннен соңғы оларға қалай қарайтынымен байланысты
мемлекеттер міндеттемесіне ғана емес, сонымен қатар әрекеттері немесе
керісінше әрекетсіздігі халықтың босуына әкелетін мемлекеттің потенциалды
халықаралық-құқықтық жауапкершілігіне де көңіл аудару қажет. Мемлекеттің
жауапкершілігі, өз кезегінде, оның территорияны және халықты бақылау
фактісінен шығады. Жеке тұлғалар мен топтар, халықаралық мәні бар және
өздері қоғамдық фактілермен немесе соған қатысымен байланысатын
территорияда адам құқығын еркін жүзеге асыруға мүмкіндігі болуы қажет;
өздігінен ақиқатты, мұндай жағдай сырттан тықпалау, күштеу кезінде емес, ал
ұлттық демократиялық және өкілдік басқару, азаматтық қоғам мен құқықтық
тәртіп басым болатын жерде барынша ықтималды болады.
Қудалау пен зәбірлеу қаупінен және басқа осыған ұқсас залалдан
жасырынатын жер іздеу адамдар үшін өмірі мен еркіндігін сақтауда өте
маңызды болғанымен, ол адам құқығын өзінің отанында барынша толық қорғау
туралы талаптарды алмастыра алмайды. Демографиялық құбылыстар ауылдық
жерлерден қалаға қоныс аударумен, әскери және әлеуметтік қақтығыстармен,
әлсіз дамығандықпен, жеткіліксіз немесе бірізді емес демократияланумен,
адамдардың өзінің өмірдегі келешегіне ықпал ету қабілеттілігінің жойылуымен
немесе қабілетсіздікті сезінуімен байланысты. Дегенмен, осыған салыстырмалы
дамыған әлем (босқындар ұмтылған елдер) көбінесе шектеулі шаралар
қолданумен шектелетіні айдан анық. Осының бәрі нормалар мен қағидалар
спектрі үшін босқындарды қорғаудың халықаралық-құқықтық жүйесін құрайтын
көңілді орта жасай алмайды.
Бұл жағдайда Қазақстан Республикасы босқындар мәселелері бойынша
дүниежүзілік интеграцияға белсенді қатысуда. Оған мысал, 2001 жылы 11
қыркүйекте АҚШ-тағы болған оқиға, сол оқиға нәтижесінде Америка Ауғанстанға
соғыс жариялаған кезде, Қазақстанның дүниежүзі қауымдастығы алдында
Ауғанстан мен Тәжікстаннан босқындардың белгілі бір санын қабылдауға және
орналастыруға міндеттеме алуы. Мұндай жағдайларда босқындарды қабылдау
түріндегі гуманитарлық көмек көрсетуші елдердің беталыстары ұқсас болуы
керек.
Егер бұрынғы тоталитарлық кезеңде Одақ, оның ішінде Қазақстан да,
адамдардың әкімшілік әміршілдік басқару жүйесінен қашуынан елден кету ағымы
байқалса, ал қазір демократия мен нарықты құра отырып, бұрынғы кеңес
кеңістігіндегі елдер босқындарды потенциалды қабылдаушы елдер қатарына
өтті. Бұл проблеманы шешуге осы саладағы дүниежүзілік стандарттар мен
қағидаларға жауап беретін заңдық база ықпал етуі керек. Одан өзге,
дүниежүзілік интеграцияға тарту үшін әрекеттегі халықаралық құжаттардың
ратификациясы қажет. Осының көрнекі мысалы ретінде Қазақстан
Республикасының босқындар проблемасын реттеуші халықаралық құқықтың екі
негізгі қайнар көзіне қосылуын айтуымызға болады, – БҰҰ Конвенциясы 1951
ж. және Хаттамаға 1967 ж.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Бұл бітіру жұмысының мақсаты босқындардың халықаралық – құқықтық
мәселелерін зерделеу болып табылады. Қойылған мақсатқа жету үшін бұл бітіру
жұмысының авторы бірқатар міндеттер қояды, жекелеп айтқанда:
- халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымына анықтама беру;
- босқындар режимінің берілу қағидаларын қарастыру;
- босқындардың негізгі құқықтары мен міндеттерін зерттеу;
- босқындардың құқықтық жағдайын бекітетін халықаралық – құқықтық
нормаларды қарастыру;
- босқындар мәселелері бойынша мемлекеттердің БҰҰ-мен және басқа
халықаралық ұйымдармен әріптестігі мәселелерін қарастыру;
- ҚР-ғы босқындар режимінің құқықтық реттелуінің ерекшеліктерін зерттеу;
- босқындар проблемалары бойынша мемлекеттердің халықаралық
ынтымақтастығында Қазақстан Республикасының құқықтық аспектілерін
қарастыру.
Осы бітіру жұмысының әдістемелік негізі болып арасында үлкен дәрежеде
тарихи, салыстырмалы, логикалық және функционалдық әдістер болатын
мемлекеттік-құқықтық нақтылықты танудың жалпы ғылыми және жеке ғылыми
әдістері табылды.
Зерттеудің теориялық негізі.
Зерттудің теориялық негізін Сәрсембаев М.А., Гай С. және Гудвин – Гилл,
Потапов В.И. және басқалары сияқты халықаралық құқық саласындағы ресейлік,
қазақстандық және шетелдік авторлардың – мамандардың монографиялық
басылымдары құрады. Теориялық материалдарды халықаралық құқықтық актілер,
сонымен қатар, босқындардың құқықтық аспектісін бекітетін Қазақстан
Республикасының әрекеттегі заңдары толықтырды.
Жұмыстың құрылымы.
Бұл бітіру жұмысы үш тараудан; жеті параграфтан; кіріспеден,
қорытындыдан; қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші бөлім
босқындардың құқықтық режимдерінің жалпы мәселелеріне арналған. Бұл жерде
келесі мәселелер қаралады: халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымы;
халықаралық құқықпен әзірленген босқындар режиміне принципиалдық тәсілдеме;
босқындардың жалпы құқықтары мен міндеттері.
Екінші бөлімде босқындардың құқықтық жағдайы туралы халықаралық
құжаттардың қолданылуын қамтамасыз ететін ережелер туралы және босқындар
мәселелері бойынша мемлекеттердің БҰҰ-мен және басқа халықаралық ұйымдармен
әріптестігі туралы айтылады.
Үшінші бөлімде босқындар режимін реттеуші Қазақстан Республикасының
әрекеттегі заңын талдауға шолу жасалынды; босқындар мәселелері бойынша
негізгі қолданыстағы заңдық материалдар жиналды, сонымен қатар Қазақстан
Республикасында босқындардың өзекті құқықтық мәселелері талданды.
Бітіру жұмысының жалпы көлемі компьютерде терілген 56 бет.
I бөлім. Босқындардың құқықтық режимінің негізгі сипаттамалары мен
ерекшеліктері.
1.1 Халықаралық құқықтағы «босқындар» ұғымы.
Үлкен монографиялық ғылыми еңбектің авторлары Гай С., Гудвин –Гилл[2]
айтқандай «босқын» термині қатаң термин болып табылады, яғни оның мазмұны
жалпы халықаралық құқық қағидаларына сәйкес анықталады. Күнделікті
қолданыста ол мейлінше кең және барынша шектелген, ол өзі шыдауға мүмкін
емес деп тапқан табиғи немесе жеке сипаттағы жағдайлардан қорғануға ұмтылып
қашатындардың бәрін белгілейтін термин. Адам қайда қашып барады — маңызды
емес: әңгіме еріксіздіктен және қауіптен қашу туралы. Қашудың себептері де
өте көп болуы мүмкін: бұл құлдық, еркіндік пен өмірге қауіптің төнуі,
қуғындалу, кедейшілік, соғыс немесе азаматтық қақтығыстар, табиғи апаттар,
жер сілкінісі, су тасқыны, құрғақшылық, аштық және т.б. «Босқын» сөзінің
қорытындыланған мәні мүдделі тұлғаға көмек көрсету мүмкін және керек, қажет
болған жағдайда қашуды тудырған себептен және оның салдарынын қорғау.
Сондықтан босқындар категориясынан көбінесе әділ соттан қашқан «қашқындар»
алып тасталады — жалпы, саяси аспектісіз заңды бұзғаны үшін қылмыстық
қудалаудан сақтанушы тұлға.[3]
«Босқын» ұғымының салалық (халықаралық-құқықтық) мазмұны одан да көбірек
шектелген. Мысалы, оған «экономикалық босқындар» (бұл терминнің өзі әдетте
қолданылмайды) енгізілмейді. Олардың проблемаларының шешімі, мүмкін,
халақаралық көмек пен даму аясына жатады және басқа мемлекет
территориясында шектеусіз уақыт ішінде қорғану баспана институтымен
байланысты емес.
«Босқын» ұғымының шекарасын анықтау ауыр жағдайға душар болған
адамдардың қажетсінуін тез қамтамасыз етуге кедергі келтіретін казуистика
мен семантикадағы лайықсыз жаттығу сияқты көрінеді. Соған қарамастан,
мемлекет босқын мәртебесі мен баспананы немесе сол жерде қорғануды кімнің
қолдана алатынын айқындау кезінде барынша шектейтін критерийлерге
көндіреді. Дүлей апат құрбандарына қатысты ерекше қажеттіліктің болу
фактісі жеткілікті негіз бола алады, бірақ адамнан келген жағдайлар мен
апаттар құрбандарына қатысты қосымша факторлардың болуы талап етіледі.
Сонымен, босқындар категориясының кез – келген анықтамалары мен
сипаттамаларын құрудың мақсаты — көмек пен қорғау көрсетуді жеңілдету мен
негіздеу; одан өзге, егер тұлғаның жағдайы қажетті критерийлерге сәйкес
келетін болса, онда оның сәйкес құқықтар мен жеңілдіктерге үміткер бола
алатындығын куәландырады. Сондықтан, халықаралық құқыққа сәйкес босқындар
категориясының сипаттамасын анықтай отырып, дәстүрлі бөлінетін қайнар
көздерді – шарттар мен мемлекеттер тәжірибесін – талдау керек, сонымен
қатар босқындар проблемаларын шешу үшін халықаралық қауымдастықпен құрылған
әр түрлі ұйымдардың процедуралары мен тәжірибелеріне де көңіл аудару қажет.
«Босқын» ұғымының анықтамасы халықаралық құқықта екі негізгі құжаттарда
бар: 1951 жылғы БҰҰ «Босқындар мәртебесі туралы»[4] конвенциясында және
соның босқындар мәртебесіне қатысты 1967 жылғы Хаттамасында[5].
Бұл актілердің арасында бірнеше айырмашылықтар бар, жекелеп айтқанда,
1951 жылғы БҰҰ Конвенциясы уақыт бойынша және географиялық шектеулерді
қарастырады, яғни ол Еуропада орналасқан елдерге қатысты қолданылады және
1951 жылдың 1 қаңтарына дейін өткен уақиғалар нәтижесінде босқынға
айналғандарға қатысты болады. Ал 1967 жылдың Хаттамасына келетін болсақ, ол
жоғарыда айтылған шектеулерді жояды және онсыз-ақ мемлекеттерге қатысты
және нәтижесінде босқындар проблемасы пайда болған немесе пайда болатын кез
– келген жағдайға, мейлі ол бұрын болсын немесе келешекте болатын болса да
қолданылады.
Осыған байланысты мемлекеттердің жоғарыда көрсетілген құжаттарға
қатысуын ескеру қажет. Қазақстан Республикасы екі құжаттың да қатысушысы
болғандықтан, Қазақстан Республикасының Конституциясының 4 бабының 3 т.
сәйкес бұл актілер Республика территориясында тікелей әрекет етеді және
ішкі заңдар оған қарама қайшы болса, онда ішкі заңдардың нормалары емес
халықаралық шарттардың нормалары қолданылады.
«Босқындарға» анықтама беру әрекеті Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылмай
тұрғанда да жасалынған, атап айтсақ, Ұлттар Лигасы қамқорлығымен жасалған
шарттар мен келісімдер. Онда атаулы «топтық тәсілдеме» қолданылды. Бұл
кездегі қажетті шарттар келесідей болды:
а) тұлға өзі туылған жерден тыста болуы керек
б) осы мемелекеттің қорғанысын пайдаланбауы керек
Мысалы, «орыс босқындары» 1926 жылы «Советтік Социалистік Одақтар
Республикалары үкіметінің қорғанын пайдаланбайтын немесе енді
пайдаланбайтын және басқадай азаматтық алмаған, орыс ата-текті кез-келген
адам» ретінде анықталды. «Армян босқындары» ұғымының да мазмұны тура осыған
ұқсас болды. Көрсетілген анықтамалар орыс және армян босқындарының жеке
басының куәлігін беруге қатысты 1926 жылдың 12 мамырындағы Келісімде болды.
Бұл жағдайда тұлғаның туған жерінен тыс жерде болуы тікелей талап етілген
жоқ, бірақ ол ұйғарылған еді, өйткені келісімнің мақсаты жүруді және көшіп-
қонуды қамтамасыз ету үшін жеке басының куәлігін беру болды. Егер жеке
басының куәлігін алған адам өзінің ата-тегіне оралатын болса, онда Жеке
басының куәлігі өзінің күшін жояды. Нәтижесінде мұндай тәсілдеме
Германиядан қашқан адамдар туралы 1936 жылғы келісімдерде қолданылды.[6]
Екінші дүниежүзілік соғыстан соң «босқын» ұғымының анықтамасының
мейлінше айқын критерийлері тұжырымдалды. Бұл туралы Босқындар істері
бойынша Халықаралық Ұйымның (БХҰ) жарғысы және кейінірек қабылданған
Босқындар істері бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының Жоғарғы Комиссарының
Жарғысы (БЖКБ БҰҰ)[7] және БҰҰ 1951 жылғы босқындар мәртебесі туралы
Конвенциясы көрнекі куәландырады.
БХҰ Жарғысы көмек көрсетілуі қажет адамдар категориясын көрсете отырып,
алдыңғы құжаттардың ережелерін көрсетті. Мысалы, «босқындар» қатарына
ұлтшылдық, фашистік немесе квислингтік[8] режимдердің құрбандары; еврейлік
ата-текті кейбір тұлғалар; ұлтшыл қуғыншылықтың құрбаны болған шетелдіктер
немесе азаматтығы жоқ тұлғалар жатқызылды; сонымен қатар, нәсілі, діні,
ұлты немесе саяси көзқарасы белгілері бойынша екінші дүниежүзілік соғыстың
басталуына дейінгі босқындар деп танылған тұлғалар жатқызылды. Одан өзге,
БХҰ Жарғысы босқындар қатарына бұрын азаматы болған және тұрған мемлекеттің
қорғанысын қолдана алмайтын немесе қолданғысы келмейтін тұлғаларды да
кіргізді.
Босқындар істері бойынша БҰҰ Жоғарғы Комиссарының Басқармасын
босқындармен айналысатын негізгі мекеме рөлінде БХҰ алмастырды. Осы
кезеңнен бастап халықаралық-құқықтық тәсілдеме негіздерінде «босқындар»
ұғымы БҰҰ, БЖКБ Жарғысы және мемлекетаралық шарттар құжаттарында бекітіле
бастады.
Жарғы алғаш рет ертерек бекітілген әр түрлі шарттар мен келісімдерге
сәйкес босқын болып табылатындарды БЖКБ құзыретіне бағындырды. Одан өзге,
ол 1951 жылдың 1 қаңтарына дейін болған жағдайлар нәтижесінде өзінің ата-
тегінен сыртта жүрген (босқын азаматы болып табылатын елдің, ал азаматтығы
болмаған жағдайда – оның бұрынғы тұрақты тұрғылықты жерінің елі) және
«қудалау құрбаны болудың толық негізделген қаупіне байланысты» оның
қорғауын қолдана алмайтын немесе қолданғысы келмейтін босқын болып
қалғандарға көрсетеді. Оларға кезінде босқындар мәртебесін беруге негіз
болған жағдайлардың енді жоқ екеніне қарамастан, қуғындалуға бұрын
ұшыраған, қайта алмайтын тұлғалар да жатады. Жарғы саяси сенімдері,
нәсілдік, діни наным, азаматтық, ұлттық белгілері, белгілі бір әлеуметтік
топқа жататындығы бойынша қудалау құрбаны болуы мүмкін екендігінің
негізделген қаупі төнуі себепті өзі азаматы болып табылатын елден тыс жерде
тұруға мәжбүр болған және осындай қауіп салдарынан өз елінің қорғауын
пайдалана алмайтын немесе қорғауын пайдаланғысы келмейтін шетелдіктер
немесе осындай қауіп салдарынан өзінің бұрынғы кәдуілгі тұрғылықты елінен
тыс жерде тұрып жатқан, оған қайтып орала алмайтын немесе қайтып оралғысы
келмейтін азаматтығы жоқ адамдарға да таралады.
Бұл анықтама қолданылу аясы бойынша әмбебап, өйткені қандай да бір уақыт
бойынша немесе географиялық шектеулер жоқ. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының
қорғауына және көмегіне кімнің құқығы бар екенін анықтау кезінде маңызды
тірек нүктесі болып табылады, өйткені өзінің мемлекеті тарапынан қорғау
болмаған жағдай босқындарды кәдімгі шетелдіктерден айрықшалайды.
Айтылғандардан көріп отырғанымыздай, Жарғы «босқын» ұғымының
анықтамасына екі жақты тәсілдеме болжайды. Бір жағынан, ол босқындардың
топтары мен категорияларына таралады (жоғарыда айтылып кеткен, «топтық
тәсілдеме»), екінші жағынан – жеке тұлғаларға (жеке тәсілдеме), әрбір нақты
жағдайдағы субъективті және объективті кезеңдердің бағалануы керек болған
кезде.
Осы анықтама 1951 жылғы БҰҰ – ның босқындар мәртебесі туралы
Конвенциясында және босқындар мәртебесіне қатысты 1967 жылғы Хаттамада
айтылды.
Конвенцияның 1 бабында «босқын» терминіне жалпы анықтама берілген: бұлар
«1951 жылдың 1 қаңтарына дейін болған жағдайлар нәтижесінде және саяси
сенімдері, нәсілдік, діни наным, азаматтық, ұлттық белгілері, белгілі бір
әлеуметтік топқа жататындығы бойынша қудалау құрбаны болуы мүмкін
екендігінің негізделген қаупі төнуі себепті өзі азаматы болып табылатын
елден тыс жерде тұруға мәжбүр болған және осындай қауіп салдарынан өз
елінің қорғауын пайдалана алмайтын немесе қорғауын пайдаланғысы келмейтін
шетелдіктер немесе осындай қауіп салдарынан өзінің бұрынғы кәдуілгі
тұрғылықты елінен тыс жерде тұрып жатқан, оған қайтып орала алмайтын немесе
қайтып оралғысы келмейтін азаматтығы жоқ тұлға».
Конвенция ережелерін 1951 жылдың 1 қаңтарына дейін орын алған уақиғалар
нәтижесінде босқындарға айналған тұлғалар ғана пайдалана алады. Дегенмен
одан ары босқындар тек қана екінші дүниежүзілік соғыс нәтижесі емес, оның
салдарлары да болып табылды.
Осыған байланысты көрсетілген шектеулерді болдырмайтын қосымша
құжаттарды қабылдау қажеттігі туындады. Осындай құжат болып босқындар
мәртебесіне қатысты қабылданған 1967 жылғы Хаттама табылды. Хаттама
Конвенция әрекетін «жаңа босқындарға» таратты, яғни Конвенциядағы
анықтамаға сәйкес келе отырып, 1951 жылдың 1 қаңтарынан кейін болған
уақиғалар нәтижесінде босқынға айналған тұлғаларға да таратты.
БЖКБ мандатына жататын және халықаралық қауымдастықтың қорғауы мен
көмегіне құқығы бар босқындар қатарына тек қана белгілі бір мотивтер
бойынша қудалаудан толық негізді қауіптенетін жеке тәртіпте анықтауға
болатындар ғана емес («Жарғыға сәйкес босқындар»), сонымен қатар өзінің ата-
тегі мемлекетінің қорғауынсыз қалғанын анықтауға немесе болжауға болатын
тұлғалардың үлкен топтары да жатады (оларды қазір «жер аударған» тұлғалар
немесе БЖКБ «уәкілдігі шеңберіне кіретіндер» деп те атайды). Әрбір
жағдайдағы өте маңызды мәселе әңгіме болып отырған тұлғалардың
мемлекетаралық шекаралардан өтуі және осы топтың қашуын осы елдегі
қақтығыстармен немесе радикалды саяси, әлеуметтік немесе экономикалық
өзгерістермен байланыстыруға болатындай болуы керек. Адамның негізгі құқығы
қатерде қалған жағдайда онда өзекті фактор болып зорлық немесе тәуекел,
немесе зорлық қаупі табылады, бірақ тек қана белгілі бір жағдайларда; таза
экономикалық мотивпен орын ауыстырушылар, өзінің пайдасы үшін немесе
қылмыстық ниетпен жер ауыстырушылар БЖКБ мандатының қорғауына түспейді.
Одан өзге, БЖКБ өз елінің ішінде орын ауыстырушы тұлғаларға да көмек
көрсете алады және қайтқан босқындар мен «ел сыртына орын ауыстырған
тұлғалардың» ақталуына және қайта бірігуіне ықпал ете алады. Кейбір
жағдайларда БЖКБ ел ішінде орын ауыстырғандарды қорғай алатынын, бірақ
мұндай қызмет үшін құқықтық база соншалықты айқын анықталмағанын соңғы
уақыттардың тәжірибесі көрсетеді. Бұрын ел ішінде орын ауыстырған
тұлғаларды қорғау мен көмек көрсету ерекше жағдайларда болатын, бірақ қазір
мұндай операциялар бірте – бірте көбірек жүргізілуде. Мұндай әрекеттердің
БЖКБ-ның рөлі мен міндетін анықтау үшін және ресурстарды бөлуде үлкен
маңызы бар, бірақ олар босқындардың халықаралық – құқықтық мәртебесі туралы
сұрақтарға нақты жауап беруде шектеулі мәнге ие болады.
Осы аядағы мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың тәжірибесі «босқын»
ұғымының мағызын жалпы халықаралық құқықта толықтырады және байытады.
Дегенмен бұл жерде кемшіліктер де бар. «Өзінің шыққан мемлекетінің қорғауын
ала алмаған немесе оны пайдалану қабілеті жоқтар» категориясына жататын
тұлғалар жағдайы көп сұрақтар туғызады.
Одан басқа, «босқын» терминінің анық емес мазмұны тура осыған ұқсас
бірдей емес құқықтық салдарға әкелуі мүмкін, осыдан мемлекеттердің
келесідей сұрақтарға қатысты міндеттемелері қандай да бір нақты
категорияның мәртебесіне тәуелді болады: жер аударудан бас тарту (non-
refoulement), шекара арқылы өткізу, уақытша баспана беру және мемлекетке
кіргеннен кейінгі арыз берушілерге мемлекеттің қатынасы. Көптеген
мемлекеттерде Жарғымен қарастырылған БЖКБ міндеттемесі мемлекеттердің 1951
жылғы Конвенциямен немесе 1967 жылғы Хаттамаға немесе регионалдық
келісімдерге сәйкес міндеттемелерімен толықтырылады. Дегенмен бұл механизм
тиімділігі жеткіліксіз, өйткені мемлекеттер міндеттемелері мен БЖКБ
міндеттемелері арасында келіспеушілік бар.[9]
«Босқын» анықтамасы, сонымен қатар, 1996 жылғы 11 қыркүйектегі N С-
1/14-9611 ТМД-ның Экономикалық Сотының шешімінде де бар, оған сәйкес тұлға
босқын деп таныла алады, егер келесі критерийлерді қанағаттандыратын болса:
1) тұлға, баспана берген елдің азаматы болып табылмайды (қабылдаушы
мемлекеттің);
2) тұлға басқа мемлекет территориясында орналасқан өзінің тұрақты
тұрғылықты жерін тастауға мәжбүрлі (жөнелтуші мемлекет);
3) тұлғаның мемлекетті тастауға мәжбүрлі болу себебі ─ жасалынған зорлық
немесе басқа нысандағы қудалау немесе тұлғаның өзіне ғана емес сонымен
қатар оның жанұясының мүшелеріне де қатысты нәсілдік немесе ұлттық
жағдайына, діни нанымына, тіліне, саяси көзқарасына және белгілі бір
әлеуметтік топқа жатуына байланысты қудалау.
4) зорлық пен қудалаушылық жасаудың арасында байланыс бар, өйткені
қарулы және ұлтаралық қақтығыстарға ілінудің нақты қаупі бар.
Бейбітшілікке, адамзатқа қарсы немесе басқа да қасақана қылмыстық
әрекеттер жасаған тұлға босқын деп мойындалмайды.
Сонымен, халықаралық регламенттеуді қорытындылай отырып, өзінің елін
төменде көрсетілген себептер бойынша тастап кеткен тұлғаларды босқындар деп
атай аламыз:
а) сыртқы басқыншылық, оккупация, шетелдік үстемдіктің басқа да
нысандары;
б) олардың өмір сүруінің материалдық негізіне зиян келтіретін табиғи
апатты құбылыстар;
в) қандай да бір әлеуметтік топқа жатқаны, саяси және діни көзқарасы
болғаны үшін қуғын – сүргінге ұшырауының негізделген қатері.
Өздерінің құқықтары бойынша босқындар елде тұрақты тұратын
шетелдіктермен теңестіріледі. Одан өзге, босқындар өздері тұратын
мемлекеттің азаматтарымен теңдей еңбектері үшін сыйақыны алуға құқығы бар.
Босқындарға олардың мемлекеттік шекараны кесіп өтуіне мүмкіндік беретін
құжаттар беріле алады.
1951 жылғы БҰҰ Конвенциясы мен 1967 жылғы Хаттаманың қарастырылған
халықаралық құжаттарында шетелдіктер иммиграция және натурализация бойынша
Қызметке баспана беру туралы өтініш жазады деп айтылған. Бас тарту туралы
шешім соңғы шешім болып табылады және шағым беруге жатпайды, бірақ бастапқы
берілген өтініш бойынша бас тартуға негіз болған кедергілерді болдырмайтын
қажет құжаттарды қоса берумен, тағы да бір өтініш жазуға болады. Бұл
құжаттардан өзге Африкалық Бірлік Ұйымының шеңберінде 1969 жылы қабылданған
Африкадағы босқындар проблемасының ерекше аспектілеріне қатысты регионалдық
Конвенция жұмыс істейді.[10]
Қазақстан Республикасында Ресей Федерациясындағыдай арнайы заңның жоқ
екенін айта кету керек. Қазақстан Республикасының әрекеттегі заңына сәйкес,
босқындар ұғымы мен олардың құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасының
1997 жылғы 13 желтоқсанындағы «Халықтың көші – қоны туралы» Заңында
анықталған.[11] Көрсетілген заңға сәйкес (1 бап) босқындар – шетелдіктер,
бұлар саяси сенімдері, нәсілдік, діни наным, азаматтық, ұлттық белгілері,
белгілі бір әлеуметтік топқа жататындығы бойынша қудалау құрбаны болуы
мүмкін екендігінің негізделген қаупі төнуі себепті өзі азаматы болып
табылатын елден тыс жерде тұруға мәжбүр болған және осындай қауіп
салдарынан өз елінің қорғауын пайдалана алмайтын немесе қорғауын
пайдаланғысы келмейтін шетелдіктер немесе осындай қауіп салдарынан өзінің
бұрынғы кәдуілгі тұрғылықты елінен тыс жерде тұрып жатқан, оған қайтып
орала алмайтын немесе қайтып оралғысы келмейтін тұлға.
Босқын режимімен баспананың құқықтық институты байланыстырылады. Баспана
құқығы өз мемлекетінде саяси көзқарасы, қоғамдық қызметі үшін қудаланудан
қорғануға мәжбүрлі болып, басқа елдерден баспана іздеу құқығының әрбір
адамға берілетінімен қорытындыланады. Мұндай ереже, әдетте,
Конституцияларда, елдің басқа заңдарында жазылады.
Ізгілікті әрекет бола отырып, адамға баспана беру достық емес әрекет
ретінде қарастырыла алмайды. Баспана құқығы - бұл мемлекеттің саяси қызметі
үшін өз елінде қудалауға ұшыраған шетелдік азаматты өз территориясына
кіруге және тұруға рұқсат беру және бұл азаматты оны қудалаған мемлекетке
бермеу құқығы.
Баспана екі нысанда болады: территориалдық – бұл азаматқа басқа
территорияда баспана беру; дипломатиялық – жеке тұлғаларға шетелдік
мемлекеттердің дипломатиялық немесе консулдық өкілдіктері территориясында
баспана беру.
Территориялық баспана туралы 1967 жылы БҰҰ-ның Бас Ассамблеясымен
Декларация[12] қабылданды, ол бойынша: «Әрбір адам қуғындалудан басқа
елдерден баспана іздеуге және сол баспананы пайдалануға құқығы бар. Бұл
құқық, шын мәнінде, Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен қағидаларына
қарама-қайшылықта болатын әрекеттер мен саяси емес қылмыстар жасауға
негізделген қуғындалу жағдайында қолданыла алмайды. Адам құқықтары туралы
жалпыға бірдей Декларацияның 14 бабына сілтеме жасауға негізі бар
тұлғаларға мемлекеттердің баспана беруі бейбітшіл және қайырымды әрекет
болып табылатынын және басқа ешқандай мемлекетпен достық емес әрекет
ретінде қарастырыла алмайтынын тани отырып әрбір адам кез–келген елді
тастап кете алады, оның ішінде өзінің елін де.
Дипломатиялық баспана Латын Америкасы елдерінде таралған. 1976 жылы БҰҰ-
ның Бас Ассамблеясының XXII сессиясында қабылданған территориялық баспана
туралы Декларацияға сәйкес мемлекеттер кімге баспана беру керек екенін
өздері шешеді. Декларацияның 1 бабына сәйкес, отаршылдыққа қарсы күресуші
тұлғалар да баспана құқығын пайдалануы керек.
Қазақстан Республикасында дипломатиялық баспана құқығы институты жұмыс
істемейді, яғни баспана құқығы тек қана жалпы тәртіпте жүзеге асырылады.
Мысалы, жекелеп айтсақ, «Халықтың көші-қон туралы» Қазақстан
Республикасының заңына сәйкес (25 бап), «шетелдіктерге және азаматтығы
жоқ тұлғаларға Қазақстан Республикасымен саяси баспана беру туралы өтінішті
қанағаттандыру немесе қабылдамай тастау, әрбір нақты жағдайда, Қазақстан
Республикасының Президентімен жүргізіледі»[13]. Баспана беру ҚР
Президентінің 1996 жылғы 15 шілдедегі Жарлығына сәйкес және ҚР Сыртқы Істер
Министрлігінің 1997 жылғы 3 ақпандағы Ережесіне сәйкес жүргізіледі.[14]
3. Босқындар режимін беру қағидалары.
Босқын мәртебесі халықаралық құқық тұрғысынан қарағанда, біржағынан
мемлекеттер егемендігі қағидасымен және сонымен байланысты территориялық
үстемдік пен дербес сақталу қағидаларымен, ал екінші жағынан – жалпы
халықаралық құқықтан (Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттар мен қағидаларын
қоса) және шарттардан шығатын бәсекелесті ізгілікті қағидалармен
сипатталатын құқықтық кеңістікті алады.
Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен қағидалары Біріккен Ұлттар Ұйымы
Жарғысының Кіріспесінде және 1, 2 бабында келтірілген[15]. Негізгі
міндеттері – соғысты болдырмау, негізгі құқықтарға сенімді қайта бекіту,
әділдік пен міндеттемеге сыйластық сақтала алатындай жағдайлар жасау және
әлеуметтік прогресс пен үлкен еркіндіктегі өмір жағдайының жақсаруына ықпал
ету. Бұл міндеттерді шешу үшін 1 және 2 баптарда мақсаттар мен қағидалар
көрсетілген, оған қоса бейбітшілікке төнген қатерді және басқыншылық
актілерін болдырмау және ескерту бойынша ұжымдық шаралар, дауларды бейбіт
жолмен шешу, мемлекеттер арасындағы достық қатынасты дамыту, халықтар
теңдігі мен өзін – өзі билеуін сыйлау, экономикалық, әлеуметтік, мәдени
және ізгілікті мәселелердегі халықаралық ынтымақтастық және барша үшін
айырмашылықсыз адам құқықтарын және негізгі бостандықтарын дамыту мен
көтермелеу де қарастырылған. 2 бап Ұйымның өзіне де, оның мүшелеріне де
қатысты, ол олардың арасындағы қатынастарды реттейтін қағидаларды бекітеді.
Олардың арасында – ұлттардың егемендіктерінің теңдігі қағидасын мойындау,
халықаралық міндеттемелерді бұлжытпай орындау, айтыс – дауларды бейбіт
құралдармен шешу, күшпен қатер төндіруден немесе оны қолданудан бас тарту
міндеті, Біріккен Ұлттар Ұйымының міндеті кез – келген мемлекеттің ішкі
құзыретіне кіретін істерге араласпау.
Мақсаттар мен қағидаларр туралы мәлімдеме мәні бойынша ұйымдастырушы
болып табылады: ол БҰҰ шеңберінде әрекет етуші мүше мемлекеттер не істеуі
керектігін және олар өзара қатынасты қалай құруы керектігін анықтайды.
Бірақ, көптеген құрылтайшылық құжаттар сияқты, БҰҰ Жарғысы да динамикалық
аспектілі және кейбір салаларда жарияланған мақсаттар мен қағидалардың
нақты мазмұнын барынша жалпы уақиғаларға қатысты анықтау қажет.
Босқындардың халықаралық-құқықтық режимінің бекітілуі сөзсіз белгілі
құқықтық салдарды туғызады, оның ішіндегі ең маңыздысы — мемлекеттердің
тұрақты түрде non-refoulement қағидасын сақтау міндеті. Non-refoulement
қағидасы бірде-бір босқынның оған қудалау мен азаптау қатері төнуі
ықтималды елге қайта қайтарылмауы керектігін қарастырады. 1954 ж. non-
refoulement қағидасы 27 мемлекет қатысқан ББҰ-ның конференциясында
қабылданған болатын. Қарастырылған қағида босқындарға да, сонымен қатар
баспана іздеуші тұлғаларға да таралады. 1977 ж. БЖКБ атқарушы комитеті
мүдделі тұлғалар босқын деп ресми түрде танылуы,танылмауына қарамастан
қағиданың маңыздылығын мақұлдады. Баспана іздеуші тұлғаның миграциялық
мәртебесі де маңызға ие емес. Мұндай тұлғаның территорияға немесе
мемлекеттің юрисдикциясына қалай келгені маңызды емес : ең маңыздысы
мемлекет агенттерінің әрекеттерінің нәтижесі. Егер баспана іздеушіні ол
толық негізді қудалану қаупі немесе азапталу қатері бар елге мәжбүрлі
түрде қайтарса, онда мұндай мәжбүрлі қайтару халықаралық құқыққа қарама –
қайшы болып табылады.
Non-refoulement қағидасы қуғындалу қаупі төніп тұрған кез келген тұлғаға
тарайды немесе белгілі бір елге қайтарылатын тұлғаның сол елде азапталуы
мүмкін деуге негіз болған жағдайда әрекет етеді.
Қарастырылып отырған қағиданың ережелері кейбір құқықтық қайшылықтар
енгізді. Мысалы, 1951 ж. бірқатар мемлекеттер 33 бап (non-refoulement)
экстрадиция (беріп жіберу) қағидасына зиян келтірмейді деп жорамалдады.
Дегенмен, мемлекеттер тәжірибесі және пікірлердің кең шеңбері non-
refoulement қағидасы қолайлы түрде босқынды экстрадициядан (беріп
жіберуден) қорғайды деп болжайды.
Мемлекеттер non-refoulement қағидасымен байланысты болғанымен, олардың
белгілі бір әрекет еркіндігі сақталады, мысалы, «ұзақ мерзімді баспана»
беру немесе оның жүзеге асуы мен тоқтатылуының шарттарына қатысты. Дегенмен
мемлекеттер — Конвенция мен Хаттаманың қатысушылары — босқындарды жер
аударту ерекше проблемалар туғызатынын мойындады және 32 бапқа сәйкес
«олардың территориясында заңды түрде тұрып жатқан босқындарды қайтармауға,
бұл мемлекеттік қауіпсіздік пен жалпы тәртіпке қатысты болмаған жағдайда»
міндеттенеді. Одан өзге, жер аудару туралы шешім сот тәртібімен шығарылуы
тиіс және босқындарға шағынуға құқық берілуі керек, «тек қана, жер аударуға
мемлекет қауіпсіздігін қамтамасыз етумен байланыст ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықаралық – құқықтық қатынастағы босқындардың негізгі құқықтары мен міндеттері27 бет
Босқындардың құқықтық режимінің негізгі шектері мен ерекшеліктері68 бет
N-винилкапролактам негізіндегі сополимердің синтезі және сипаттамалары39 бет
«Алматы қаласындағы жер беті озонының статистикалық сипаттамалары»40 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет
А.гитлердің германияға жеке билік режимінің орнауы21 бет
Автокөліктің қысқаша сипаттамалары25 бет
Алкидті лак-бояу материалдарының сипаттамалары және қасиеттері17 бет
Антенналардың негізгі түрлері мен олардың сипаттамалары28 бет
Аралас экономика туралы ұғымды түсіну, оның сипаттамалары мен белгілерін талдау және қазіргі Қазақстандағы аралас экономиканың ахуалы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь