Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық

Алғысөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
I БӨЛІМ. ТЕОРИЯЛЫҚ ЭКОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ
І.ТАРАУ. ТІРШІЛІК ПЕН БИОСФЕРАНЫҢ
ЭВОЛЮЦИЯСЫ
1.1 Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ...18
1.2 Тіршілік формаларының эволюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... .24
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ...28
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
П.ТАРАУ АДАМ ЖӘНЕ БИОСФЕРА
2.1 Биосфера жэне экология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
2.2 В.И. Вернадскийдің биосфера туралы ілімі ... ... ... ... ... ..30
2.2.1 Биосфераның құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.3 Биосферадағы заттар айналымымен энергия ағыны ... ..44
2.3.1 Биотикалық алмасудың үлкен жэне кіші шеңберлері ... 48
2.3.2 Табиғаттағы су айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
2.3.3 Оттек айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
2.3.4 Көміртек айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58
2.3.5 Азот айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
2.3.6 Күкірт айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67
2.3.7 Табиғаттағы фосфор жэне биогенді катиондар айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68
2.4 Биосферадағы тірі заттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 70
Негізгі терминдер мен олардыңмәні ... ... ... ... ... ... ... .76
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... .76
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..77
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
Ш.ТАРАУ. АУТЭКОЛОГИЯ (Организмдер экологиясы) ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР. ОРГАНИЗМ ЖӘНЕ ОРТА.
3.1 Экологиялық факторлар туралы түсінік, экологиялық Факторлардың классификациялары. А.С. Мончадский, т.б. Классификациялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..80


3.2 Температура жэне ортаның температуралық режимі ... ...86
3.3 Жарық жэне оның экологиялық маңызы ... ... ... ... ... ... ... 89
3.4 Су, ылғалдылық жэне минералдық тұздар ... ... ... ... ... ... .95
3.5 Ауа . экологиялық фактор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...98
3.6 Топырақтағы факторлар комплексінің шектеуші ролі ... .101
3.7 Биотикалық факторлар. Гаузе принципі. Экологиялық
диверсификация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .105
Негізгі терминдер мен олардың мәні ... ... ... ... ... ... ... 109
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...109
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ..109
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...110
Пайдаланылған эдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..111
ІУ.ТАРАУ. ДЕМЭКОЛОГИЯ
(Популяциялар экологиясы).
ПОПУЛЯЦИЯ. ПОПУЛЯЦИЯ НЫШАНДАРЫ
4.1. Түр, түрдің критериилері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 112
4.2. Популяция. түрдің тіршілік ету формасы ... ... ... ... ... ... .114
4.3. Популяция санының динамикасына әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..116
4.4. Қауымдастық (биоценоз) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 117
4.5. Организмдердің топтары жэне биоценоздардағы олардың өзара байланыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .119
4.6 Биоценоздың биомассасы мен өнімділігі ... ... ... ... ... ... ..121
Негізгі терминдер мен олардың мәні ... ... ... ... ... ... ..121
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
122
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ...
122
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
122
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
124
У.ТАРАУ. СИНЭКОЛОГИЯ
(Қауымдастықтар экологиясы)
ЭКОЖҮЙЕ КОМПОНЕНТТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ
СИПАТТАМАЛАРЫ
5.1. Экологиялық жүйе концепциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 125
5.2. Экожүйелер мен қауымдастықтардағы заттардың түрлері..; ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...131
5.3. Экожүйелердің гомеостазы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 133
5.4. Экожүйелердің энергетикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..134
5.4.1. Экожүйелердегі заттар мен энергия ағыны ... ... ... ... ..136
5.4.2. Экожүйедегі қоректік тізбектер мен қоректік
торлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .142
5.4.3. Экожүйенің қоректік кұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 149
5.5. Экожүйелердің негізгі түрлері мен олардың
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...154
5.5.1 Құрлықтықэкожүйелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 154
5.5.2 Су экожүйелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..155
5.6 Экожүйелердің түрлі типтеріндегі өсімдіктер мен
жануарлардың биомассасы жэне экологиялық
сукцессия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..156
Негізгі терминдер мен олардын мәні ... ... ... ... ... ... 167
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 168
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... 168
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...168
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 170
II БӨЛІМ. ҚОЛДАНБАЛЫ ЭКОЛОГИЯ
УІ.ТАРАУ. АТМОСФЕРА БИОСФЕРАНЫҢ НЕГІЗГІ
Қ¥РАМ БӨЛІГІ
6.1 Атмосфера туралы түсінік, оның құрамы мен құрылысы және табиғат пен адам өміріндегі маңызы ... ... ... ... ... ... ..171
6.2 Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер ... ... ... ..177
6.3 Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары ... ... ... 185
6.4 Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жэне қорғау жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...189
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 190
Рефераттар мен баяндамалартақырыптары ... ... ...190
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...190
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...192
VII ТАРАУ. ЛИТОСФЕРА ЖӘНЕ ОНЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
7.1 Топырақ ресурстарының маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... .193
7.2 Желжэне су эрозиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 195
7.3 Топырақты эрозиядан қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 197
7.4 Топырақтың ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..201
7.5 Жерді рекультивациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..203
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 205
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...205



Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...206
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .206
VIII .ТАРАУ. ГИДРОСФЕРА . ЖЕРДЩ СУ ҚАБАТЫ
8.1 Су.биосфераның аса маңызды элементі ... ... ... ... ... ... 208
8.1.1 Жердің климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..211
8.1.2 Криосфера ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...212
8.1.3 Табиғи сулардың "өздігінен тазару" қүбылысы ... ... ... 214
8.2 Гидросфераның ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .215
8.2.1 Суды тазарту жэне ластанудан қорғау ... ... ... ... ... ... ..220
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .225
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...225
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 225
Пайдаланылған одебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...227
IX .ТАРАУ. ТАБИҒИ РЕСУРСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ
ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
9.1Табиғи ресурстар жэне олардың классификациясы ... ... .228
9.2 Жер ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 229
9.3 Минералдық ресурстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 230
9.4 Энергетикалық ресурстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .232
9.5 Су ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 235
9.6Қалдықсыз жэне азқалдықты өндірістік
технологиялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 236
9.7Биоресурстар. Өсімдіктер дүниесі, олардың биосферамен
адам өміріндегі маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...242
9.8Жануарлар дүниесі, олардың биосфера мен адам өміріндегі
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .248
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 251
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ... 251
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 251
Пайдаланылған әдебиетте р ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .253
X .ТАРАУ. ӨНЕРКӘСІП ӨНДІРІСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІ
10.1 Гылыми.техникалық прогресс жэне экологиялық проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..254
10.2 Қоршаған орта ластануларының классификациясы ... ..259
10.3 Ауылшаруашылығының элеуметтік.экологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..265
10.3.1 Ауылшаруашылық ендірісінің қалыптасуы мен оның табиғатпен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 267
10.3.2 Минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтер, оларды тиімсіз пайдаланудың экологиялық зардаптары ... ... 268
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...274
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...274
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...274
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...275
XI. ТАРАУ. ҚОРШАҒАН ОРТА МОНИТОРИНГІ
11.1 Негізгі түсініктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...277
11.2 Мониторинг жүйесінің классификациясы ... ... ... ... ... ...279
11.3 Биосфералық мониторинг ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..281
11.4 Қоршаған орта сапасын нормалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... 283
11.5 Алматы қаласының экологиялық мониторингі ... ... ... ...286
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..291
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... .291
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .291
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...293
XII ТАРАУ. ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ
ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҮЙЫМДАР
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ РОЛІ
12.1 Үкіметаралық экологиялық үйымдар ... ... ... ... ... ... ... 295
12.2 Үкіметтік емес халықаралық экологиялық үйымдар ... .296
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...300
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ...312
XX ғасырдың ортасынан бастап қоршаған ортаны қорғау адамзат қоғамының ең озекті, шешуін күттірмейтін мәсе-лелерінің біріне айналып отыр.
Ғылыми-техникалық революция жағдайында адам баласы табиғатқа эсер етуші ең күшті факторға айналды деуге болады, осының нэтижесінде ендіріс процестеріне тек қана планетамыз-дың беткі қабықшасын ғана енгізіп қоймай, тіпті оның шекарала-рынан тысқары космос та игеріліп отыр. Ғылым мен техниканың дамуы адам баласын табиғаттың микро- және макроэлемдер деңгейлерін танып-білуге, биосферадағы механизмдер мен өлі жэне тірі материялар арасындағы оте нэзік байланыстарға эсер етуге үмтылдыруда. Осылайша, көрнекті ғалым В.И.Вернад-скийдің сөзімен айтқанда, адам баласы табиғат күштерімен тең келетін аса қуатты "геологиялық күшке" айналды. Табиғи ресурстарды өз қажеттіліктеріне пайдалану барысында адамзат қоғамы шексіз табыстарға жетті. Мысалы, миллиондаған қүнар-сыз, қүрғақ жерлер ауылшаруашылық дақылдарын осіретін агроценоздарға айналды. Батпақты, бір кездері түрлі қауіпті инфекциялық аурулар тарату көзі болып келген территориялар күрғатылып, жайқалған жайылымдар мен шабындықтарға айналды. Селекция ғылымының жетілуіне байланысты жан-уарлардың жүздеген түқымдары жақсартылып, осімдіктердің мыңдаған сорттары алынды, тамаша жаңа ландшафттар қалып-тасты. Осындай өзгерістердің барлығы қоғамның экономика-лық жағынан осіп-дамуына созсіз эсер етеді.
Дегенмен, жаңа заманғы техниканың жетістіктерін табиғи процестерге ендіре отырып, адам табиғатқа зиянды, тіпті кауіпті өзгерістердің тууына себеп болды. Осындай езгерістер нэтиже-сінде ормандар келемі біршама қысқарып, жер бетінен есімдіктер мен жануарлардың кептеген түрлері жойылып, гидросфера мен атмосфераның антропогендік ластану процестері күшейіп, табиғи ресурстардың кептеген түрлері кеміді.
Кептеген ездігінен қалпына келтірілмейтін табиғи ресурс-тар, эсіресе, минералдық ресурстарды пайдалану келемі астроно-миялык шектерге жетті. Бүкіл элемде жылына планета қойнауы-нан 100 млрд. тоннаға жақын тау жыныстары өндіріледі екен. Пайдалы қазбаларды ендіру қарқыны жьшдан-жылға есе түсуде. Мысалы, минералдык энергетикалық ресурстарды пайдалану 1972 ж. 7 млрд. тонна болса, 2000 ж. бүл керсеткіш 25 млрд. тоннағажетті.
Өздігінен қалпына келтірілетін табиғи ресурстар: өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, топырақ, атмосферадағы оттегі, суды пайдаланудың қаркындылығы соншалық, бұл ресурстар казіргі кезде өздігінен табиғи қалпына келу мүмкіндіктерінен айы-рылған.
Бул жағдай эсіресе, өндірістік жэне тұрмыстық қалдықтар-мен ластанган тұщы су мен атмосфералық ауаға байланысты болыпотыр.
Сонымен қатар, топырақ жөнінде де осы сияқты жағдай қалыптасып отыр, ауыл шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар, тау-кен жұмыстары, т. б. оған орасан зор зиян кел-тіруде.
Адам өмірі үшін өсімдіктер дүниесінің, эсіресе ормандардың топырақ, су ресурстарын қорғауда, климатты реттеуде маңызы өте зор. Ормандарды есепсіз кесу, жиі болып түратын орман өрттері нэтижесінде олардың көлемі күрт азайып кетті.
Биосферадағы осы өзгерістердің барлығы адамдар өмірі мен жануарлар тіршілігіне зиянды эсер етеді, өйткені жануарлардың тіршілік жағдайларының нашарлауы, олардың популя-цияларының азаюына экеліп, ал бүл ең соңында адамзат қоғамына кері эсерін тигізетіні сөзсіз.
Жалпы алғанда, табиғи орта коғамға тиімсіз бағытта өзгере бастады, соның нэтижесінде табиғат қазіргі кезеңде апат қау-пінде деуге болады. Осыған байланысты қазіргі кезде бүкіл адамзат коғамының алдында түрған аса маңызды міндет: тез арада табиғаттың апаттық жағдайын (экологиялык кризисті) болдырмауға арналған жэне оны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалануга багытталған шараларды жүзеге асыру.
Қоршаған ортаны қорғау қазіргі кезде жэне келешекте ұр-пақтарымыздың қалыпты тіршілігіне қажетті табиғи ортаны сақтап қалуды қамтамасыз ететін мемлекеттік жэне қоғамдық іс-шаралар жүйесі болып табылады. Бүл жүйе адам игілігі үшін түрліше : өндірістік, ғылыми, денсаулық сақтау, эстетикалық жэне тэрбиелік мэні бар бағыттарда жүзеге асырылады.
        
        КІТАПХАНАСЫ КЕЦ-7ЯП8П1
.БИВЛИОТЕКА ^^
ББК 28.080.1 ... , УДК 577,4 (07,8) ... ... ... университетінің Оқу эдістемелік кеңесінің
шешімімен (хаттама №2, 22.12.2006г. ) ... ... 88 ... жэне ... ... ... ... оқу
орындарынаарналғаноқулық/Асқарова¥.Б.
І8В^ 9965-756-58-9
Оқулықта экологияның даму тарихы ... ... ... ... барлық деңгейле-ріндегі олардың сыртқы қоршаған ... ... ... сол ... биос-фера,
оның құрылымы мен тұрақтылығы, қоғамдағы ғылыми-тех-никалық ... ... ... ... ... ... ... отырған
экологиялық проблема-лардың себептері мен ерекшеліктері жэне биосфераның
қазіргі жағдайын сақтап қалу жолдары мен эдістері кең түрде ... ... оқу ... ... экономика-лық жэне
гуманитарлықмамандықтарда кредиттік техноло-гия бойынша оқитын студенттерге
арналган, сол сияқты экология мен ... ... ... ... ... мен қызметкерлер дайындау мен олардың кэсіби дең-гейін котеруде
қолдануга болады.
ББК 28.080.1
Рецензенттер: ... ... ... ... Университетінің
биология факультетініңдеканы, б.ғ.д.,профессорКанаевА.Т. ... Қаз ... ... Университетінің "Жалпы ... жэне ... ... ... ... Қозыбаев А.Қ.
(АТУ).
. ... 577,4 ... © ... ¥.Б., ... ... ® ... 2007
МАЗМ¥НЫ
Алғысөз.....................................................................
.....................8
Кіріспе.....................................................................
........................9
I БӨЛІМ. ТЕОРИЯЛЫҚ ЭКОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ
І-ТАРАУ. ТІРШІЛІК ПЕН ... Жер ... ... ... болуы...............................18
1.2 Тіршілік формаларының эволюциясы.................................24
Бақылау ... мен ... ... ... сұрақтары.............................................. 28
Пайдаланылған әдебиеттер..............................................29
П-ТАРАУ АДАМ ЖӘНЕ БИОСФЕРА
2.1 ... ... В.И. ... ... ... ілімі......................30
2.2.1 ... ... ... ... ... ... ағыны......44
2.3.1 Биотикалық алмасудың үлкен жэне кіші шеңберлері.... 48
2.3.2 ... ... ... ... ... ... 67
2.3.7 Табиғаттағы фосфор жэне ... ... ... ... ... мен ... мен ... ... бақылау сұрақтары..............................................77
Пайдаланылған әдебиеттер.............................................78
Ш-ТАРАУ. АУТЭКОЛОГИЯ (Организмдер экологиясы) ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ... ЖӘНЕ ... ... ... туралы түсінік, экологиялық ... А.С. ... ... Температура жэне ортаның температуралық режимі.......86
3.3 Жарық жэне оның экологиялық ... Су, ... жэне ... ... Ауа - ... Топырақтағы факторлар комплексінің шектеуші ролі.....101
3.7 Биотикалық факторлар. ... ... ... ... мен ... ... мен баяндамалар тақырыптары..............109
Тестік бақылау сұрақтары...............................................110
Пайдаланылған эдебиеттер..............................................111
ІУ-ТАРАУ. ДЕМЭКОЛОГИЯ
(Популяциялар экологиясы).
ПОПУЛЯЦИЯ. ПОПУЛЯЦИЯ НЫШАНДАРЫ
4.1. Түр, ... ... ... ... ету ... Популяция санының ... әсер ... ... Организмдердің топтары жэне биоценоздардағы олардың ... ... ... мен ... ... мен олардың мәні..........................121
Бақылау ... мен ... ... ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... Экологиялық жүйе концепциясы ....................................125
5.2. ... мен ... ... ... 133
5.4. ... ... ... мен ... ... Экожүйедегі қоректік тізбектер мен қоректік
торлар......................................................................
...........142
5.4.3. Экожүйенің қоректік кұрылымы....................................149
5.5. Экожүйелердің негізгі түрлері мен ... ... ... ... ... типтеріндегі өсімдіктер мен
жануарлардың биомассасы жэне экологиялық
сукцессия...................................................................
.......156
Негізгі терминдер мен ... ... ... мен ... ... ... ... ...........................................168
Пайдаланылған әдебиеттер ........................................170
II БӨЛІМ. ҚОЛДАНБАЛЫ ЭКОЛОГИЯ
УІ-ТАРАУ. АТМОСФЕРА БИОСФЕРАНЫҢ НЕГІЗГІ
Қ¥РАМ БӨЛІГІ
6.1 Атмосфера ... ... оның ... мен ... және ... ... ... маңызы..........................171
6.2 Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер..............177
6.3 Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары............185
6.4 ... ... ... ... жэне қорғау
жолдары.....................................................................
..............189
Бақылау
сұрақтары........................................................190
Рефераттар мен баяндамалартақырыптары...........190
Тестік бақылау сұрақтары...........................................190
Пайдаланылған әдебиеттер...........................................192
VII ... ... ЖӘНЕ ОНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... эрозиядан қорғау........................................197
7.4 ... ... мен ... ... ... ... ... -ТАРАУ. ГИДРОСФЕРА - ЖЕРДЩ СУ ҚАБАТЫ
8.1 Су-биосфераның аса ... ... ... ... ... ... ... қүбылысы............214
8.2 ... Суды ... жэне ... ... мен ... ... ... сүрақтары............................................225
Пайдаланылған одебиеттер...........................................227
IX -ТАРАУ. ТАБИҒИ РЕСУРСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ
ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
9.1Табиғи ресурстар жэне олардың классификациясы.........228
9.2 ... ... ... 230
9.4 ... ... жэне ... өндірістік
технологиялар...............................................................
.........236
9.7Биоресурстар. Өсімдіктер дүниесі, олардың биосферамен
адам ... ... ... биосфера мен адам өміріндегі
маңызы......................................................................
...............248
Бақылау
сүрақтары............................................................251
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары................251
Тестік бақылау сүрақтары................................................251
Пайдаланылған әдебиетте р .............................................253
X -ТАРАУ. ӨНЕРКӘСІП ӨНДІРІСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІ
10.1 ... ... жэне ... ... орта ... ... ... ... ... ... ... мен оның ... Минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтер, ... ... ... ... ... сүрақтары.......................................................274
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары...........274
Тестік бақылау сүрақтары...........................................274
Пайдаланылған әдебиеттер .......................................275
XI- ТАРАУ. ҚОРШАҒАН ОРТА МОНИТОРИНГІ
11.1 ... ... ... ... ... ... орта ... нормалау....................................283
11.5 Алматы қаласының экологиялық мониторингі...............286
Бақылау
сүрақтары..........................................................291
Рефераттар мен баяндамалар ... ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ
ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҮЙЫМДАР
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ РОЛІ
12.1 Үкіметаралық экологиялық үйымдар ............................295
12.2 ... емес ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР...................................312
АЛҒЫСӨЗ
"Экология жэне қоршаған ортаны қорғау" оқулығы ... ... жэне ... ... ... ... ... жэне Қазақ-стан Республикасы Білім жэне ғылым
министрлігінің бекіткен жогарғы оқу ... ... беру ... ... ... Оқулықты экология жэне қоршаған ортаны қорғау
пэндерімен бірге табиғат пайдалану экономика-сы курстарын оқу ... ... ... ... XXI ... ... ... қорғау, табиғатты
тиімді пайдалану мен тұрақты даму ... ... ... ... мен ... ... ... жалпыға бірдей экологиялық
білім мен тэрбиенің қажеттілігі туындап отыруына байланысты жэне экология
пэнінен жоғарғы оқу ... ... ... ... тілде
жазылған оқулықтардың өте аздығына байланысты бүл ... ... ... ... алатын студенттер үшін өте құнды еңбек ... жазу ... ... ... ... бойы ... қаласының бірқатар
жоғары оку орындарында "Экология жэне қоршаған ортаны ... ... жеке ... ... ... материалдарын қолданды.
Автор қазақ тілінде білім алатын жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін
мазмүны жағынан толық, сонымен қатар колемі ... эрі ... ... үшін ... ... ... ... тырысты.
Оқулық Қазақстандағы барлық техникалық, экономикалық жэне ... ... оқу ... сол сияқты ... т.б. ... ... ... ... жэне табиғат қорғау пэндерінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ғасырдың ортасынан бастап қоршаған ортаны қорғау адамзат қоғамының ең
озекті, шешуін күттірмейтін мәсе-лелерінің біріне айналып отыр.
Ғылыми-техникалық революция ... адам ... ... эсер етуші ең
күшті факторға ... ... ... ... нэтижесінде ендіріс
процестеріне тек қана планетамыз-дың беткі қабықшасын ғана енгізіп ... оның ... ... ... та ... ... Ғылым мен
техниканың дамуы адам баласын табиғаттың микро- және ... ... ... ... мен өлі жэне ... арасындағы оте нэзік байланыстарға эсер ... ... ... ... ... сөзімен айтқанда, адам
баласы табиғат күштерімен тең ... аса ... ... күшке"
айналды. Табиғи ресурстарды өз қажеттіліктеріне пайдалану барысында адамзат
қоғамы шексіз табыстарға жетті. Мысалы, миллиондаған ... ... ... ... ... ... айналды.
Батпақты, бір кездері түрлі қауіпті инфекциялық аурулар тарату көзі ... ... ... жайқалған жайылымдар ... ... ... ... ... ... ... жүздеген түқымдары жақсартылып, осімдіктердің мыңдаған сорттары
алынды, тамаша жаңа ландшафттар қалып-тасты. Осындай өзгерістердің барлығы
қоғамның экономика-лық ... ... ... эсер ... жаңа ... ... ... табиғи процестерге ендіре
отырып, адам табиғатқа зиянды, ... ... ... ... себеп
болды. Осындай езгерістер нэтиже-сінде ормандар келемі біршама қысқарып,
жер бетінен есімдіктер мен ... ... ... ... мен ... ... ... процестері күшейіп,
табиғи ресурстардың кептеген ... ... ... ... келтірілмейтін табиғи ресурс-тар, эсіресе,
минералдық ресурстарды пайдалану келемі ... ... ... ... ... ... қойнауы-нан 100 млрд. тоннаға ... ... ... ... ... ... ендіру қарқыны жьшдан-жылға
есе түсуде. Мысалы, минералдык энергетикалық ресурстарды пайдалану 1972 ж.
7 млрд. тонна болса, 2000 ж. бүл ... 25 ... ... ... келтірілетін табиғи ресурстар: өсімдіктер мен
жануарлар дүниесі, ... ... ... суды ... ... бұл ... казіргі кезде өздігінен табиғи қалпына
келу мүмкіндіктерінен айы-рылған.
Бул жағдай эсіресе, өндірістік жэне тұрмыстық қалдықтар-мен ластанган тұщы
су мен ... ... ... болыпотыр.
Сонымен қатар, топырақ жөнінде де осы сияқты жағдай қалыптасып отыр, ауыл
шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар, ... ... т. б. ... зор зиян ... өмірі үшін өсімдіктер дүниесінің, эсіресе ормандардың топырақ, су
ресурстарын қорғауда, климатты реттеуде ... өте зор. ... ... жиі ... ... ... ... нэтижесінде олардың көлемі күрт
азайып кетті.
Биосферадағы осы ... ... ... ... мен ... ... эсер етеді, өйткені жануарлардың тіршілік жағдайларының
нашарлауы, олардың популя-цияларының азаюына экеліп, ал бүл ең ... ... кері ... ... ... ... ... орта коғамға тиімсіз бағытта өзгере бастады, соның
нэтижесінде табиғат қазіргі кезеңде апат қау-пінде ... ... ... қазіргі кезде бүкіл адамзат коғамының алдында түрған аса маңызды
міндет: тез ... ... ... ... ... ... ... жэне оны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді
пайдалануга багытталған ... ... ... ... ... қазіргі кезде жэне келешекте ... ... ... ... ... сақтап қалуды қамтамасыз ететін
мемлекеттік жэне қоғамдық іс-шаралар жүйесі болып табылады. Бүл жүйе ... үшін ... : ... ... ... ... ... тэрбиелік мэні бар бағыттарда жүзеге асырылады.
Қоршаған ортаны қорғау мэселелері жөніндегі іс-шараларды үйымдастыру
табиғаттың дамуы мен ... ... ... ... ... ... негізде-леді.
Биосфераны басқару оның қалыптасуы мен тіршілік етуінің заңдылықтарын
терең ... ... адам ... ... ... ... алдын-ала байқап қана қоймай, ... ... ... ... ... үшін ... ... реттеп отыратын
ерекше механизмдер жасауды талап етеді.
Ғылыми-техникалық революция ... мен ... ... ... кана ... ол сол сиякты, осы қайшылықтарды шешуге, адам
тіршілігінен туындаған зиянды ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаның ластануын азайту
үшін, өндірісті ... ... ... ... ... ... көшу, табиғи ортаға түсетін зиянды қосы-лыстардың шектеулі
нормасын қадағалау арқылы қол жеткізуге ... ... ... ... "оіков" - "үй", "тіршілік ету ортасы";
"1о§о5" - "ғылым") 1866 жылы ... ... ... Геккель үсынған.
Өзінің зерттеу объектісі мен мазмұнына ... ... ... ... ... (особьтар, популяциялар, биоценоздар, т.б.) өзара ... ... ... - ... ... ... ... -
особьтар экологиясы (аутоэкология), популяциялар экологиясы (демэкология)
жэне қауымдастықтар экологиясы (синэкология) болып бөлінеді.
2. Экология - эртүрлі ... ... ... ... ... ... зерттейтін
ғылым.
3. Экология - барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасын ... ... ... - ... түр ... жэне ... плане-та экосферасындағы
орнын, оның экологиялық жүйелермен байланыстары мен ... эсер ... ... Экология - адамның шаруашылық тіршілік эрекетінде өз қажеттіліктерін
қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... жолдарын
қарастыратын ғылым.
Қазіргі таңда ... ... ... яғни ... т. б. салаларда табиғи ресурстарды пайдаланудың тиімділігін
арттыруға жэне ... ... ... ... ... бағытталған
жүйелерді енгізу процесі қарқындап дамып келе жатыр. Тіпті ... ... ... қажеттілігі туындап отыр деуге болады. Бұл -
өндірістік процестердің табиғи ортаға ... ... ... ... іс-шаралар жиынтығы.
Осыған байланысты экология өзінің бастапқы, тірі ... мен ... ету ... ... ... ... зерттейтін биология
ғылымының бір саласы деген анықтама шеңберінен элдеқайда кең, ... ... ... экологияның қазіргі таңдағы
барлық салаларының негізі биоэкологияның ... ... ... ... көлеміне қарай экология тірі организм-дер мен олардың
қоршаған ортасы қатысында жүретін үлкен географиялық процестерді ... ... ... ... Жер ... ... ... экология болып бөлінеді.
Зерттеу объектісіне байланысты экология микроорганизм-дер, саңырауқүлақтар,
өсімдіктер, жануарлар, адам, ауылшаруа-шылық, қолданбалы, инженерлік жэне
жалпы экология ... ... ... ... ... ... ТАРАУ ТІРШІЛІК ПЕН
БИОСФЕРАНЫҢ ... ЖЕР ... ... ... БОЛУЫ
Кез келген тірі организм өзінің тіршілігі барысында белгілі даму кезеңін
басынан өткізеді, бүл даму ... ... жеке ... не ... деп
аталады. Организмдердің бүл даму кезеңінде бірнеше ... ... ... ... өзгерістер жүріп, күрылысы мен функциялары түрліше
өзгерген жаңа ... ... ... әкеп соғады да, бүл кезде
организмдердің күрьілымы күрделене ... ... ... ... ... ... не ... деп аталады (латынша: еуоіиііо-
развертывание, развитие).
Жер бетінде тірі организмдердің тіршілік етуі үшін ... ... ... ... ... ... ... Биологиялык дамудың бастапкы
кезеңінде күрылысы өте карапайым денелер ... ... ... ... ... ... бейімделгендері бірнеше үрпақтар бойына дамып,
қазіргі кездегі толып ... ... ... қалыптасты. Бүл үрпақтар
тізбегінің жеке онтогенездері гологениялар деп аталатын бір топты күрады.
Эволюцияның ... ... ... ... көп мэліметтер
бере алады. Мысалы, туыстас ... ... ... ... ... ... гомология принципінің
ролі зор болды. Осы гомология принципі негізінде Геккель ... ... ... ... күйдегі кезеңдері организмдердің
филогенезінде қайталанады".
Палеонтология ... ... ... ... ... қалдыктар,
биогсография мен экология да эволюцияны түсін-діретін мәліметтерге
толықты.
Эволюция жөніндегі ... ... ... ... қоршаған
орта жағдайларына бейімделулері туралы мэліметтердің маңызы зор болды.
Француздың табиғат ... Жан ... ... ... ... тікелей
эсер етуінен пайда болатын бейімделушіліктерді бірінші орынға койды. Оның
пікірінше, жүре пайда болған белгілер түкым ... ... бүл қате ... ... табиғи сүрыптау мен осы сүрыптаудың меха-низмі ... ... үшін ... ... негізін салды, бүл ғылымда
дарвинизм деп аталды.
Осылайша, эволюция табиғи себептерге негізделді де, бүл ... ... жол ... ... идеяларының бүдан ары карай дамуына Хаксли мен
Симпсонның "эволюция-ның синтетикалық теориясы" эсер ... Бүл ... ... көп ... мен ... ... екі
фактордың - түқым куалайтын өзгерістер мен коршаған орта факторларының
эсерінен ... ... ... ... ... ... идеяларының негізі түр туралы түсінік болып
саналады. ... ... түр ... деп ... осы ... ... ... аргументі болды. Қазіргі заманғы ғылымда
түр дегеніміз -морфологиялық, ... ... ... ... ... бар, белгілі ареалда тіршілік ететін, бір-бірімен еркін
будандасып, ... бере ... ... саны көбейіп жэне олар жаңа ... ... ... немесе неғүрлым жоғары таксо-номиялык бірліктерге
айнала алған ... ғана ... үшін ... бола ... ... ... бар организмдер мутациялар, не будандастыру
нэтижесінде түзіледі. Түрге тэн нуклеотидердің ... оныц ... ... кездегі орнын білдіреді.
Тіршілік калай дамыды? Тірі затты қүрайтын ... ... ... ... ... бүл ... ... беретін мэліметтер көптеп
саналады. Тіршіліктің шығу тегі туралы теорияны ... Дж. ... ... ... ... бүл мэселе жөнінде биохимик, академик А.И.Опариннін
1924 жылы жазылған "Тіршіліктің пайда ... ... ... ... ... Бүл ... ... тіршіліктің пайда болуы Жердегі үзак
эволюцияның - алдымеғ ... ... ... ... ... ... ... ортада анық мойын
далған түжырым.
Жер бетіндегі барлык ... ... ... күрдел күрылымдағы жануарлар,
қарапайым бір клеткалы организм дерден бастап, түрлі ... ... ... ... ... ... үлкен тірі системалар ком
плексін күрайды. Белоктық молекуланың өзі қарапайым бөліктерден ... ... ... байланыстар арқылы байланысып, амин кышқылдарын
кұрайтын көміртектің, сутектің, азоттың, ... ... ... жылы ... ... ... мен Г.К. Юрий Опариннің теориясы
негізінде алғаш рет жасанды атмосферамен тэжірибе ... Олар ... ... кұрамында болған сутек, метан, аммиак пен ... ... амин ... ... ... бұл ... вулкан
газдарының құрамымен бірдей деуге болады. ... осы ... ... тогын беріп, содан соң салқындатылды. Алынған сұйықтың кұрамында
амин қышкыл-дары, ... ... мен тірі ... тэн ... Ең негізгі факторлардың бірі ... ... ... ... ... ... ... жэне жеткілікті
мөлшердегі энергияның болуы еді.
Осындай тэжірибелерді ТМД елдері мен Жапонияның ғалым-дары да ... ... ... ... амин ... ... ... дэлел-денді. Бастапкы газдардың түрлі вариациялары мен
энергияның көздері синтезделу ... ... ... арасында көптеген табиғи амин қышқылдары лейцин, изолейцин,
серин, треонин, аспарагин, лизин, ... жэне ... ... ... амин кыш-қылдарының ішінде қазіргі кездегі тіршілік
иелерінің құрамы-на кіретін ... ... ... ... ... ... синтезделу
реакцияларына кажетті энергия көздсрі ... ... ... ... ... ... ... секунд сайын мыңнан аса найзағай жаркылы
байқалады. Әлі толық суынып бітпеген ... ... ... ... ... мұндай найзағай жарқылдары казіргі кезлегіден әлдекайда көп болуы
мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... суда еріп кетуі мүмкін.
Бізді қоршаған тіршіліктің барлык түрлері небэрі азгана мономерлер (төменгі
молекулалы косылыстар) жиынтығынан тұрады: Олар 20 амин ... ... ... 5 ... ... (нуклеин кышкылдарының
кұрам бөліктері), энергия көзі - глюкозадан, клетка мембрана-ларын құрайтын
құрылыс ... жэне ... ... ... Кез ... ... ... небэрі 29 мономер сипаттайды.
Көміртекті косылыстар "алгашқы бульонды" түзгеннен кейін ... ... ... қасиеттері бар белоктар мен нуклеин қышҚылдары түзілуі мүмкін
болды. Биополимер-лер түзілуте қажетті концентрациялы ... Күн ... ... ... бөлшектерде, мысалы, саз немесе темір
гидрооксидтеріне ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Сонымен катар, органикалык заттар мұхит бетінде жұка пленка түзіп, олар ... ... ... жағалауларға жинакталуы мүмкін.
Заттардың концентрациялары коацерваттық тамшыларды түзуі мүмкін, ... ... ... зат ... арқылы байланысатын құрылымдар.
Коацерваттық тамшыларды лабораториялық жағдайда да ... ... ... ... ... ... алған.
Органикалық заттарды кұрайтын негізгі химиялык эле-менттер жоғарыда айтылып
кеткендей, көміртек, азот, отгек, ... ... жэне ... - ... ... ... деп ... Бұлардың алғашкы төртеуі алғашқы
гидроатмосфераның ... ... олар ... ... ... Ал ... 1% ... пен фосфор және басқа 20 шақты элементтер
құрайды. Болжаулар бойынша, осы 20 ... ... ... ... ... реакцияларда катализатор қызметін атқарған.
Тірі организмдер кұрамына кіретін химиялык элемент-тердің жалпы кұрамының
сандык қатынасы ... ... ... жақындайды. Биотаның құрамындағы
заттардың химиялық кұрылысы гидросфера, атмосфера мен литосфера-ның жоғарғы
қабатының химиялык кұрамынан өзгеше ... ... ... ... кұрайтын 20 амин ... ... ... бойы
эволюция процесінін барысындақалыптасты.Басқа амин қышқылдарының комплексі
мен оларға сәйкес эволюциялык линиялар бірте-бірте жойылып
кеткен.
Тіршіліктің басы кашан басталды? Тіршіліктің ... ... ... - "кез ... ... өзінің артына ұрпағын қалдыру,
өзгеру жэне осы өзгерістерді ... ... Бұл ... ... ... беру мен ... ... асырады. Органикалық заттардың
молекула-лары органикалық емес ... ... ... ... ... олар ... өзгерістерге тез үшыраи алады. Үздіксіз
езгерістер мен осы өзгерістердің сакталып, ... ... ... ... ... ... ... Органикалык емес заттар оздерін
жасай алмайды. Геологиялық жыныстардан ... ... ... 3,3 млрд жыл ... ... карапайым өсімдіктер -көк-жасыл
балдырлар болғанын дәлелдейді. Жердің базальтты литосферасының жасы 4,5
млрд жыл деп ... Осы ... ... ... ... ... ... бастаган. Былайша айтқанда, бір ... ... ... ... ... 1 ... жыл үзіліс болған.
Пайда болган ... ... ... косылыстардың химиялык
реакциялары жүретін жэне ... ... ... үшін ... орта ... Оның ... бос оттегі мен озон ... ... ... ... ... иен ... беттеріне
жақсы түсті. Бүл ... мен ... ... ... амин ... ... ... энергия бөлінді,
ал үздіксіз түзілген амин қышкылдары алғашқы ... " ... ... амин ... ... ... косылып белок молекулаларын, ал олар одан да ... ... Дэл ... химиялық эволюция биохимиялық
эволюцияға үласты. Ғалымдардың ... ... ... ... ... мүхиттағы амин қышқылдарының "кездейсок" соқтығысулары
болуы мүмкін деп ... ... ... деген сөзді дэл
мағынасында емес, салыстырмалы түрде ... деп ... ... ... амин қыш-қылдарының ... ... ... ... бүл процестің міндетті түрде жүруі статистикалық ... ... ... ... алып ... болсақ, кез келген кездейсок
окиға болмайды дегеннің өзінде, егер алғы шарттары артқан сайын мүмкіндігі
де артады. ... ... ... амин ... ... "бульон" дейтін болсақ, онда олардан белок молекулаларының ... емес ... ... киын ... Ал 1 ... жылдан асатын
аралыктағы уакытты ескерсек, Жердін пайда болғанынан бастап, ... ... ... ... амин қышкылдарынан белок
молеку-ларларының түзілу мүмкіндігіне сан ... ... ... ... ... бір-бірімен қосылып, күрделеніп,
прокариоттар деп аталатын ... тірі бір ... ... организмдерді
түзді. Алайда, ең маңыздысы ферментация процесі болды. Ферментация кезінде
көмір-сутектер ыдырап, қайта қүрылады. Бүл ... жылу ... ... ... ал ең ... онімдердің бірі көміркышқыл газы ... ... ... алу ... | | ... |—> ... |—>02 + ... + ... ... ... —> |+энергия = |қосылыстар = |
|—> орг. ... ... +Н20 + ... + |С02 ... |О, —> | ... |Өсімдіктер |Жануарлар |
|ортадағы | | ... | | |
2- ... ... ... ететін тірі организмдердің негізгі
топтарының пайда болуына себеп болган проңестердің
теориялык реттілігі.
Осы көмірқышқыл газы ... не ... ... ... ... жоқ па ... ... заттарға косылған көмірқышқыл газы ... ету ... жаңа ... ... ... ... ... беруі мүмкін. Барлык жасыл өсімдіктерге тэн бүл ... ... газы мен ... ... күн сэулесінің энергиясынан түрлі
органикалык қосылыстар түзеді. Алайда алғашкы фотосин-тездеуші организмдер
қазіргі кезде жер бетінде тіршілік ... шын ... ... ... ... саналатын көк-жасыл балдырлар сияқты болса керек. Дэл
казір Жерде олардың ролі айтарлыктай ... ал ол ... ... тек ... мен ... ... организмдер көптеп тіршілік еткен. Біртіндеп
олар фотосинтез процесінің нэтижесінде коршаған ортаға бос ... ... ... ортасын өздерінен басқа тірі организмдердің пайда болып,
тіршілік ... ... ... Осы жаңа жағдайларда, бос оттегі пайда
болған сонтынысалу процесі мүмкін ... ... ... ... биохимиялық процес-терге айналған
химиялық процестерден басталады. Бүл процес-тердіңреттілігін схема түрінде
төмендегіше ... ... амин ... ... фотосинтез—> тыныс алу.
Тыныс алу фотосинтезге кері процесс, оның нәтижесінде осімдіктерге қажетті
көмірқышқыл газы бөлініп қана қоймайды, ... ... ете көп ... ... формаларының эволюциясы
Химиялық эволюция ерте кезеңдерінде-ақ түрлі өзгеріс-терге үшырап, алдымен
биохимиялық, кейін биологиялық эволю-цияға ауысты. Жер ... ... ... ... ... ... болар еді. Пайда болған
тіршілік ... ... ... ... ... жэне ... эволюция ең алғашқы организмдер алғаш рет оздерін өздері ... ... ... ... ... басталуы белок молекула-ларын
жасай алатын нуклеин кышқылдарының түзілуінен басталды.
Биохимиялык ... ... ... ... ... ... болады.
Коацерваттар мен органикалық заттардың түйіршіктерінің ... ... ... орын ... ... коацерваттардың
түрақтылыгын камтамасыз ететін қарапайым клеткалық мембрана пайда болды.
Коацерватқа өздігінен көбейе ... ... енуі ... ... ... ... ... түзілген болуы керек.
Ядросыз клетканың эволюциясы 1 млрд. аса жылға созылды. Алғашқы ... ... ... ДНК ... бар ... ... ... көк-жасыл балдырларды еске түсіреді. Бүл ең ертедегі ... 3,3 млрд ... ... ... ... ... 2 млрд. жыл бүрын) клеткада ядро пайда
болады. Бүл бір клеткалы ядросы бар ... ... деп ... ... ... 25-30 ... ... бар.
Шамамен 1 млрд. пен 2 млрд. жыл арасында ... ... ... ... ... болуына байланыс-ты тез қаркынмен дамыды. Осыған
байланысты организмдердің оларды ... ... ... ... ... ... бөлімдері
мен кезеңдері жок
Докембрий, магмалык1
жэне метаморфоздык
жыныстар; бөлімдері
мен кезеңдері жок
Организмдердің жануарлар мен өсімдік-терг"е бөлінуі: ... ... ... ... - ... бір ... организмдер
Прокариоттар - ядросыз бір клеткалы ... ... ... ... болуы: амин кышкыл-дары, белок молекулалары, коаңервапар,
прокариогтар.
Жердін тузілуі, салмагына байланысты заттардың турлі ... ... млрд жыл ... ... көп ... ... пайда болып, барлык тірі
организмдер екі патшалыкка бөлінді-өсімдіктер жэне жануарлар (кесте). ... ... ... мен ... ... 2)коректену типі; 3)қозғалуға
кабілеттілігі бойынша үш топка бөлінді.
Патшшіыкка бір ғана белгісі ... ... ... ... ... Мысалы, маржан полиптері, мол-люскалар мен өзен губкасы қозғалмай
тіршілік ететіндер, дегенмен де олар ... ... ... ... ... типі ... жануарларға жатады. Сонымен бірге
ауыспалы типтер де бар, мысалы, ... ... ... ... қоректенеді,
ал қозғалуы жануарлар сияқты.
1 млрд жыл бұрын көп ... ... ... ... фотосинтсз
процесінің күрт қарқындауына экеліп, мұхиттағы балдырлар ... ... ... тонна оттегі бөліп, Жердің атмосферасының озон қабатын
түзіп, күрлык пен сулы ортаны тіршіліктің бұдан гері ... ... ... ... кезең шамамен 400 млн.жылға созылды да, ... 580 млн. жыл ... ... аса ... ... экеп сокты.
Органикалык дүние эволюциясының осы кезеңінде атмос-ферада фотосинтездің
негізгі компоненті көмірқышкыл газы-ның мөлшері жоғары, ал оттегі аз ... ... ... ... ... атмосферадағы С02 концентрациясы
26
0.1-0.4% кана болды. Көмірқышқыл газының ... ... ... ... ең ... ... болып жэне осының
нэтижесінде түзілген ... өте көп ... ... ... өзгерістерге
үшырай отырып, органикалык жанғыш пайдалы казбалардың ... мол ... ... еді. ... басына қарай оттегінің массасы жоғарылай
бастады.
Мезозойдың соңында СО; концентрациясы азая бастады. Бұл процесс ... ... ... ... оның ... ең ... шегіне жетті.
Бұнымен бірге авто трофты өсімдіктердің массасы жэне Жер ... ... ... ... азайды.
Жануарлар дүниесінің дамуы барысында жануарлар ... ... ... ... ... дифференциацияланып, скелет,
қозғалу, ас қорыту, тыныс алу, кан тамырлары, нерв системалары мен ... ... ... алу ... организмдердің қозғалуы мен өсуі
үшін қажетті энсргияга айналды. Ал энергияның артық қоры жануарлардың қорек
табу жолындағы ... ... ... үшін ... ... қалыпта ұстап, эртүрлі жағдайларда тез жэне дэл ... ... ... ... биологиялык эволюция процесі мидын пайда болуына экеп
сокты.
Бұдан 65млн.жыл бұрын Жерге ... 9км алып ... ... құлауы
нәтижесінде экологиялық жағдай күрт өзгерді. Экологиялык катастрофаның
нэтижесінде жануарлар-дың арасындағы сан ... ... ... ... ... жойылып кетті де, кейіннен Жерде көбірек үстемдік құрған ... ... ... ... ... ... мен ... дүниесінің
систематикасын жасау үшін көп жұмыстар жүргізді. Биологияда систематика деп
аталатын бағыт пайда болды. ... мен ... ... ... ... ... Негізгі структу-ралык бірлік
ретінде түр ... ал одан ... ... ... ... ... ... кезде Жер бетінде өсімдіктердің 500 000 мыңдай, жануарлардың 1,5
млн. түрлері бар, олардың ішінде омыртқа-лылар 70 мыңдай, ... 16 ... сүт ... 12 540 түрі бар.
Бақылау сұрақтары
1. Онтогенез, филогенез, эволюция дегенді қалай тусінесіз?
2. Жерде тіршілік кдлай пайда ... ... ... ... ... ... кезеңдер жэне олардың
сипаттамасы.
4. Химиялык эволюция деген не және оған тэн ... мен ... ... эволюция деген не жэне оған тэн кұбылыстар мен негізгі
кезеңдер
6. Тіршілік ... ... ... ... мен баяндамалар тақырыптары
1 .Жер-планета.
2.Жер планетасының шығу тегі мен дамуы. З.Биосфера, биосфера туралы ілімнің
шығуы.
4. Жерде тіршіліктің пайда болуы.
5. Тірі ... ... ... ... ... жеке даму процесі не деп аталады? А. ... ... ... О. ... ... да ... ... тарихи даму процесі не деп аталады?
А. Филогенез В. ... ... О. ... ... да емес.
3. "Филогенез онотогенездің кыскартылған күйдегі кайтала-нуы". ... ... жэне ... ... ... биогенетикалықзаң.
В.Либихтың минимумзаңы.
С.Дарвиннің тіршілік үшін күрес теориясы.
О.Хакслидің ... ... ... ... Бір ... ... барлык особьтардың морфологиялык белгілері
үқсас болады. Бүл кандай ... ... В. ... Биохимиялық 0. ... ... ... ... ... тэн кариотипін анықтайтын қандай критерий?
А Морфологиялық В. ... ... В. ... Экологиялық
6. Әр түрге жататын особьтардың иммунологиялык реакция-лары мен зат алмасу
процестері түрліше болады. Бұл қандай критерийге жатады?
А Морфологиялык В. ... ... В. ... ... ... не ... элементтерге кандай элементтер жатады?
А.ҚС,0,Н ... ... ... §аріеп8 кай дэуірдің кандай кезеңінде пайда болды? ^А.
Төрггік дэуір, голоцен ... ... ... ... ... миоцен Ә. Үштік дәуір, олигоцен
Е. Бор дэуірінде 9. Гүлді ... кай ... ... ... ... ... В.Палеозой, юра
С.Палеозой, триас Ә. ... перм ... ... жыл ... ... ... ... О.4500млнжыл
V Е. 4700 млн жыл бұрын.
Пайдаланылған әдебиеттер
І.ФлинтР.Ф. История Земли. М.І978
2. Будыко М.И. ... ... М.І ... ... А. А. ... современного естествознания. Москва: Центр,
1997,208
4. Дикерсон Е.Р Химическая эволюция и происхождение жизни. ... ... ... ... ... Костицын В.А. Эволюция атмосферы, биосферы и климата.
М. 1984.
7НовиковИ.Д. Эволюция Вселенной.-М.:Наука, ... ... И.Л ... ... и ... - ... 1982.
9. Филиппов Е.М. Вселенная, Земля, жизнь. - Киев: Наукова думка, 1983.
II ТАРАУ. АДАМ ЖӘНЕ ... ... және ... ... ... - адам жэне ... барлық тірі организмдердің
тіршілік ету ортасы. Бүл - планетадағы тірі ... ... ... қүрылымы, қүрылы-сы жэне энергетикасы онда тіршілік ететін тірі
организмдердің тіршілік процестерінің жиынтығымен аныкталады. ... ... ... Оның ... шегі теңіз деңгейінен озон қабаты, 20-
25 км-ге дейін, ал қүрлықта 2-3 км ... ... ... аралықты алып
жатыр.
Жер планетасында мекендейтін халық саны соңғы жылдары өте жогары қаркынмен
өсуде. Бүл адамзат қоғамы үшін жаңа ... ... ... ... тарихи кезеңдерден бастап өткен ғасырдың басына дейін халык
саны аштык пен ... ... ... ... ... ... көбейіп,
бірнеше жүз млн. арасында ауытқып отырды. Тек ХУШ-ХІХ ғасырларда жағдай
біршама өзгерді. 1960 жылдарга ... ... саны 3 ... 1975 жылы 4 млрд-
қа, 1987 жылы 5 млрд-қа жетіп, жылына шамамен 90 млн-ға ... ... ... 20 ... халықтың өсу қарқыны біршама төмендеп кетті. Осыған
қарамастан, 2000 жылдардан кейін халық саны 12 млрд - тан асуы ... ... бар. ... бүл ... ... шын ... ... биосферадағы осынша
халықтың тіршілігіне зиянды әсерін тигізбей ... ... ... ... Өйткені, климаттың өзгерістері, табиғи
ресурстардың саркылуы сияқты жагдайлар, сөз жоқ, ... ... ... де ... ... ... Биосфера туралы ілімі
"Биосфера - біздің тіршілік ететін ортамыз, бізді цорша-ган табигат. Адам
баласы, ең алдымен, өзінің тыныс алуы, ... ету ... ... ... ... байланысты ".
В.И.Вернадский Биосфера - негізгі тірі жэне өлі ... бір ... ... ... ... ... тіршілік ... ... ... ... жэне онымен материал-дык-энергетикалык
жағынан тығыз байланысты, эрі оны ... ... ... күш ... ... ... - тірі ... яғни белгілі сан арқылы
берілген химиялық ... ... ... бар ... тірі ... ... ... Греция, Рим ойшылдары Аристотель, Эротосфен, Теофраст, Страбонның
еңбектерінде адам баласын коршаған элемнің күрылымы, тірі ... ... ... ... жөнінде біраз түсініктер кездеседі.
Бірак бірнеше ғасырлар бойы сол ... ... даму ... бүл мэселелерге жеткілікті көңіл бөлінбеді. Тек қана қайта ... ... ... ... ... мүраларға көңіл бөліне бастағаны
белгілі.
Н.Коперниктіц Әлемнің ... ... ... ... географиялық
жаңалықтар дэуірі, т.с.с. пайда болды. Биосфера ... ... ... біз, ... ... Б. ... X. Гюгенс,
француздың табиғат зерттеушісі Ж. ... үлы орыс ... М.В. ... б. ... ... ... ... динами-касында шешуші фактор
болып табылатын тіршіліктің орасан зор ролі біртіндеп, кейінірек, тірі
организмдер ... ... зат ... ... ... ететіндігі
аныкталғанда ғана ашылды.
Биосфера туралы ілімнің пайда болуын, көбінесе, фран-цуздың атакты ... ... ... ... ... рет ... француз окымыстысы
Ж.Б. Ламарк есімімен байланыстырады.
Жан Батист Ламарк 1803 жылы өзінің "Францияның ... ... жер ... тіршілік ететін организмдер жиынтығын осы термин
арқылы берді.
Ал биосфераның Жердің ерекше кабаты екендігін ... 1875 жылы ... ... ... ... рет ұсынған Вена университетінің профессоры
геолог ... ... ... географиясы, топырақтану жэне басқа да биологиялык,
геологиялық ғылымдардын дамуымен бірге биосфера туралы түсініктер мен ... ... ... ... Осы ... биосфераны біртүтас
түсінуге мүмкіндік беретін ... ... мен ... ... ... ... ... болды.
Неміс ғалымы Э. Геккельдің "Организмдердің жалпы морфологиясы" ... ... ... ғылымы дамуының бастамасы деуте болады.
Жер биосферасының белгілі табиғи система ретінде тіршілік етуі барлық тірі
организмдер қатысында жүретін заттар мен ... ... ... 80 ... ... ... В. Пфеф-фердін (1845-1929)
организмдерді қоректену тэсілдеріне байланысты ... ... ... деп үш ... бөлуі биосферадағы негізгі зат алмасу
процестерін түсінуте мүмкіндік беретін аса маңызды ғылыми жетістік болды.
Ал қазіргі ... ... оның ... ... ғылымында тірі
организмдердің қоректену типтері бес түрлі: ... ... ... ... ... жэне ... деп ... организмдер тірі белокпен қоректенетіндер болса, сапротрофтылар
өлі белокты заттармен, яғни орга-низмдердің қалдықтарымен коректенетіндер
болып табылады.
Биосфера ... ... де кең ... түсініктерді В.И. Вернадский (1863-
1945) еңбектерінен кездестіруге болады.
Академик В.И. Вернадскийдің биосфера жөніндегі негізгі идеялары XX ғасырдың
басында ... ... ... рет 1926 жылы оның ... атты еңбегі
жарыққа шықты.
В.И. Вернадский, биосфера - табиғаттың негізгі тірі және өлі заттарының бір-
бірімен өзара эсері болып ... ... ... деп ... ... ... ... функциясы жэне онымен материалдық-энерге-
тикалық ... ... ... эрі оны ... ... геологиялық күш
болып табылады деп жазды. Орга-низмдер ... - тірі ... ... сан аркылы берілген химиялық құрамы, салмағы, энергиясы бар барлык
тірі организмдердің жиынтығы ... ... Бүл тірі зат ... ... тыныс алуы, коректенуі, көбеюі аркылы тығыз байланыста болады деп
түсіндірді.
Осылайша, В.И. Вернадский: биосфераның негізгі ерек-шелігі - Күн ... ... ... химиялыкэлементтер атомдарының миграциясы
нэтижесінде жүретін организмдердің ... өсу жэне зат ... ... ... деп түсіндірді.
Академик В. И. Вернадский биологияда жаңа бағыт -биогеохимияның негізін
сала отырып, табиғат пен ... ... ... ... мен ... заңды-лықтарын ашып беретін биосфера туралы комплексті
ілімді жасап ... ... Э. Зюсс ... ... ... В.И. ... жан-жақты Жер қабықшасы-ның сапалы ерекшілігін көрсететін
жаңа мағына берді.
В.И. Вернадский ілімінің негізі болып саналатын түсінік ... ... ... ... ... жэне ... тірі заттар эсерінен сапалы
өзгерістерге үшыраған Жердің қабықшасы.
В. И. Вернадский: ... тірі зат - ... ең ... күш, ол
биосфераның функцияларын материалдық жэне энергетикалық жағынан анықтаушы.
Жердегі тірі, өлі заттардың үздіксіз ... ... ... ... де, олар ... ететін орта да өзгеріске үшырай-ды. Тау
жыныстары, су, ауа ... тірі ... ... жаңа ... ... ... ... эсерлесудің жаңа заңдылықтары ... ... ... ... И. ... ... бір-бірімен генетикалық тығыз байланысты түрлі
бөліктерді төмендегіше көрсетті:
• тірі зат- бүл тірі ... ... ... - тірі ... ... ... калдық
өнімдері (таскөмір, мүнай, т.б.);
• өлі зат- тау ... ... ... - тірі ... тау ... мен ... ... жэне өңдеу өнімдері (топырақ, табиғи сулар, т.б.)
• радиоактивті - элементтердің атомдарының ыдырауы нэтижесінде түзілетін
радиоактивті заттар;
• жер ... ... ... ... ... ... - метеориттер, зарядталган бөлшектер.
Қазіргі замангы биосфера органикалық дүние мен елі табиғаттың үзақ ... ... ... табылады. Биосфераның дамуында үш кезеңді
бөлуге ... ... ... - ... ... мен ... ... кезеңі;
ГзТІ
• биотехносфера, бұл кезеңде биосферадағы адамзат коға-мының іс-эрекеті
негізгі фактор болды;
• ноосфера - ... ... Бүл ... ... рет 1927 жылы ... және ... ... ұсынды, ал 1924 жылы оған В.И. Вернадский
түсініктеме
берді.
В.И. Вернадский: ноосфера - ... ... даму ... бұл ... ... ... дамуының негізгі анықтаушы факторы ... деп ... ... ... байланысты биосфе-раның бұдан ары қарай
дамуын түсіндіретін теориялар мен көзкарастарды негізінен екі топқа бөлуге
болады:
1. ... ... ... ... теориялар. Бұл бағыттағы
Мальтус теориясын жақтаушылар, олардың ... ... ... ... ... Пол Эрлих және француз ғалымы Жак Кусто ... ... ... түсінігі бойынша, халык санының өсуі мен ... ... ... ... бір ... ... Жер бетінде
жаппай глобальды ... ... ... ... теорияларды жақтаушылардың пікірінше, космос пен Жер
ресурстары адамзат коғамының ... ... ... ... ... ... өкілдері - американдык экономист Юлиан Саймон,
географ С.Б.Лавров, т.б. болды.
2.2.1 Биосферанын кұрылымы
Биосфераның ең ... ... ... ... 3 км ... жэне теңіз
түбінен 0,5 км ... ... ... деп ... ... - ... жэне жер ... 25 км биіктікке дейінгі
стратосфераның төменгі қабатын алып ... Олай ... ... ... ... үш ... ... болады, олар: қатты
(литосфера), сұйық (гидросфера) жэне газ ... ... ... алғанда, Жер массассының 0,05%, ал көлемі атмосфераны коса ... ... ... ... ... ... мен ... қабықшасы,
яғни өткен дэуірлердегі биосферанын аймағы алып жатыр. Жоғары ... ... ... жэне ... ... ... ... - биосфераның жоғарғы қабатын 20 км-ден 35 км-ге
дейінгі аралыкты алып жатыр, ол биосфе-радагы ... тірі ... әсер ... ... ... ... қалады, озон тірі организм-
дердің тіршілік эрекеті нэтижесінде түзілетін оттектің алло-тропиялық түр
өзгерісі.
Қазіргі заманғы түсініктер бойынша, биосфера - ... тірі ... осы тірі ... үздіксіз өзгерістерге үшырап отыратын планета
заттарын жинактаған Жердің ерекше ... кету ... ... ... басылымдарда биосфе-раны атмосфера,
литосфера, ... тыс тек қана ... тірі ... ... ... Бүл қате ... - ... тіршілік бар қабаты ғана емес, соны-мен қатар ... ... жэне ... бір жүйеге айналдырған кабыкшасы ... ... ... ... тек қана ... сүйық жэне газ
ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ... газ, сүйык) жэне тірі биологиялык күрылымдар болатын
ерекше түзілім сатысын В.И.Вернадский биокосты зат деп атады, оған ... пен ... ... жатады. кесте 1
Осылайша биосферадағы тіршілік ондағы заттардың ... ... ... ... ... өзін қамтитын қабаттар бойынша сипатталады.
Атмосфера - ... ... ... ... ... ... ... кабаты. Атмосфера аркылы Жер мен космос арасында зат алмасу процесі
жүзеге асады. ... ... ... ... дағы 1- ... атмосферасының негізгі күрам бөліктері - азот, ... ... ... ... ... инертті газдар өте ... ... ... бірі - озон. Оның түзілуі жэне
ыдырауы бүкіл тірі организмдерге ... эсер ... ... ультракүлгін
сэулелерінің сіңірілуіне байланысты. Озон молекуласының түзілуі ... ... ... ... ... атомдары кажет.
о2+о = о,
Бүл процесс қайтымды, яғни озон ... ... ... ... мен ... ... алады. Озонның ең жоғарғы концентрациясы
атмосфераның 20-25 км ... ... ... ... - Жер ... ... сақтап түрушы. Жер
атмосферасындағы химиялык ... мен оның ... ... ... ... ең ... ... сыртқы шекарасы біртіндеп, планета аралық
газдарға ауысады, оның тығыздығы ... 103 ... ... су ... Су ... ... күрылымдардын
барлығында дерлік болады, Жер атмосфе-расында бу мен түман түрінде болып,
теңіздер мен ... ... ... ... таулы
аудандарында кар түрінде, ал күрлықтын полюстерінде қалың мүз ... ... ... шөгінді жыныстар арқылы өтіп, жср асты
суларын күрайды. Су - ... ... ... ... кез
келген суды түрлі концентрациядағы табиғи ерітінді деп ... ... ең таза ... ... ... ... да 10-50мг/л еріген
зат болады.
Гидросфера литосферамен (жер асты суы), атмосферамен (субулары), ... ... ... ... тірі ... ... ... сулардың 94 % Бүкіл элемдік мүхиттың үлесіне піеді, ол биосфераның
ерекше табиғи ... ... онда ... ... зат пен энергия
алмасу жэне тасымал-дану процестері жүріп жатады.
Теңіз, мүхит сулары күрамында шамамен 35 кг/г ... зат ... ... Бүл ... ... деп аталады да, ... ... ... ... Менделеев кестесіндегі барлық дерлік
элементтер ... ... ... ... 95,8% - ... ... ал ... 4,2% -
басқа иондар үлесіне тиеді. Кейбір элементтер ете аз мөлшерде болғанымен су
гидробионттары мен ... ... ... ... үшін аса маңызды
роль аткарады. Әсіресе, азот, фосфор, кремнийді тірі организмдер ездеріне
сіңіретін болғандыктан, бүл ... ... ... теңіз
жануарлары мен өсімдіктерінің өсуі мен көбею ... ... ... азот ... ... ... ... суда Генри заңына
сәйкес атмосфералык кысымға тура ... ... ... ... мен ... ... ... азоттың да, басқа газдардың ... ... ... ... теңіздің жоғарғы қабаттарындағы ... ... ... түзіледі. Планктонның жаппай гүлдеу кезеңінде оттегінің
артык мөлшері жинақта-лып, атмосфераға ... ... ... ... ... микроорганизмдер қалдықтарындағы түрлі қосылыстардың
тотығуына жүмсалады. Сондықтан теңіздің ... ... ... көбірек болады да, тереңдеген сайын азая береді.
Бүкіл элемдік мүхиттағы көмірқышкыл ... ... ... ... ... орта жэне ... ... суға интенсивті
сіңірілсе, жылы экваториалды ... ... ... шығады.
Көмірқышқылы газы-ның атмосферадан баска ... көзі ... ... ... ... ашу, тотығу процестері, тірі
организмдердің тыныс алу, кейде ... ... ... ... ... ... газдарға кара-ғанда элдекайда аз
мөлшерде болады. ... ... олар екі ... ... процестер
кезінде түзіледі, олар - бактериялардың тіршілік ... ... ... ... - ... ... ... күрамына кіретін күкіртті косылыстардың ыдырауы.
Бүкіл элемдік ... ... ... ... ... алмасып
отыратын биосфераның аса маңызды, ашык ... ... ... болады.
Литосфера - Жердің катты кабықшасы, Жердің түрлі те-реңдіктегі түзілген
шөгінді, ... тау ... ... ... ... түратын эртскті кабыкшасы.
Қазіргі кезде Жердің кабыгы деп - ... ... ... ... айтады. Жер қабықшасының химиялык күрамы 3-кестеде берілген.
Бүл кестеден Жер кабатының химиялык ... ... гана ... ... көруге болады.
Барлыгы 8 элемснт- О, 8і, А1, Ғе, Са, М§, Ыа, К- дің ... ... ... ең көп ... Жер ... ... 47,3%, ал көлемі бойынша
92% оттегінің үлесіне тиеді. Сондықтан Жер ... ... ... басқа элементтермен бсрік байланыскан оттегі патшалыгы деп атауға
болады.
Жер ... ... ... минералдардың мөлшерін 4-кестеден көруге
болады.
Биосфераның тірі заты ... ... ... Жер шары ... өте ... ... "Тірі зат" терминінің кең таралуы, ... ... ... ... Ол: ... тірі ... ... планеталык біртүтас тірі затты күрайды-деп көрсетті.
Жер бетіндегі тіршілік - Күн энергиясы эсерінен ... ... ... ... ... ... ... процесс болып
табылады.
Биосфера - химиялык процесстер белсенді жүретін Жер ... ... ... ... жылдардағы есептеулері бойынша казір тірі
заттардың жалпы массасы 2420 ... ... - ... ... ... ... ... топырак
жабыны. Континенттердің топырақ жэне өсімдік ... ... ... ... заттармен бірлесе
тіршілік ете отырып, тұтас табиғи система түзеді. Әдетте, ... ... жэне ... ... эсерінен түзілетін континснт-тердің
борпылдақ беткі қабатын айтады.
Топырақтану ғылымының негізін салушы В.В. ... ... ... а)
грунт; б) климат; в) өсімдіктер мен жануарлар; г) елдің тарихи жасы; ... ... ... ... ... ... ... жеке табиги-тарихи қүрылым деп анықтама берді.
2.3 Биосферадағы заттар айналымы мен энергия агыны
Күн - Жер бетіне келіп ... ... ең ... шығар көзі, ол
физикалық жэне химиялық процестерде: ауа массалары ... ... ... жэне ... ... ... т.с.с.
жүмсалады. Бірак табиғатта биосфераға ғана тэн бір ғана процесс жүреді, ол
-Күн сэулесінің энергиясы тек жүмсалып кана ... ... ... ... бойы ... күйде сақталады,
бұл процесс фотосинтез нэтижесінде органикалық зат жа-салуы кезінде жүреді.
Бұл энергия кейін толып жатқан биохимиялық реакциялардың жүруіне ... ... ... ... жылу ... ... дейін биосферадағы
көптеген күрделі процестер арқылы өтеді. Жасыл өсімдіктерде жинақталған
энергияның үздіксіз ... ... ... ... жүріп өтіп, әрбір
қоректік сатыда зат алмасу мен тыныс алу процестері ... ... ... ... ... ... ... шексіз, ол ашық процесс ретінде
биосферадағы заттар-дың биотикалық айналымы үшін ең ... ... ... ... ... айналымы жабық система ретінде эволюция процесі
нэтижесінде бірнеше млрд. жылдар бойына ... Оның ... ... 8 - ... ... ... ... Күн энергиясын пайдалана отырып, алғашқы тірі зат өнімін
жасайды, көмірқышқыл ... ... ... ... олар - продуценттер.
Жануарлар өсімдіктермен қоректеніп, оттегін сіңіріп, ... ... ... олар - ... Жануарлар мен өсімдіктердің
қалдықтарын насекомдар, қарапайымдар, саңырауқүлақтар мен бактериялар, т.б.
организмдер - реду-центтер өңдеп, ... ... ... ... ... ... ... минералды немесе жай органи-калық заттарға
айналдырады.
Бүл процестің үздіксіздігі мен жабық шеңбер ... ... ... мен айырылуы нэтижесінде жүзеге асады. Бүл процессіз Жерде тіршілік
тоқтаған болар еді.
Күн энергиясы заттардың биотикалық айналым про-цесінде оның ... ... ... ... ... Күн ... ... өсімдіктер фотосинтез
процесі кезінде сіңіреді. Олар сіңірген энергияны ... ... газ бен ... ... зат ... Биотикалық айналымның
осы кезеңінде - ақ энергияның біраз мөлшері өсімдіктердің тыныс ... ... ... ... ... ... ретінде қабылдаған
өсімдіктер күрамындағы жинақталған энергияны сіңіреді. Олар ... ... ... ... ... ... алу ... жүмсайды.
Бүдан әрі энергия жыртқыштардың қоректенуі ... ... ... ... ... Экожүйедегі қоректік горлардын схемасы.
ары қарай жұмсалады. Осьшай, жасыл өсімдіктерде жинақтал-ған энергия ... ... ... тармақ-тары арқылы эрбір трофикалық
сатыларда зат алмасу мен тыныс алу ... ... ... ... ... ... - ... мен бактериялар өш Іанүарлар мен
өсімдіктер қалдықтарының ... ... Осы ... ... ... көп мөлшері жумсалады. Бұл кезде органикалық массаның аиырылуы ... ... 1) ... ... ... газы, аммиак,
суға дейін ыдырауы; 2)топырақта ... ... ... ... ... ... қорын жинақтаушы қосы-лыстардын күрделі
комплексі ... ... ... ... ... ... өте жай ... де, ... ... ... ... ... ... негізі болып
табылады. Сонымен, Күн ... ... ... отырып, өсімдіктер бейорганикалық материядан ... ... ... биотикалық айналымының келесі тармақ-тарында
энергия қоры бір ... ... ... ауысып жұмсалады.
Жануарлар ... ... осы ... ... ... ... олар өздері де алдыңғы қоректік ... есе көп тірі зат ... ... жаңа тірі ... ... энергияның жалпы қоры біртіндеп ... ... ... мұндай жолы 4-5қоректік сатылардан түрады жэне
жануарлардың биомассасы өсімдіктер биомассасымен салыс-тырғанда өте ... ... ... ... ... ... биомассасы
2,4 хЮ12 тонна, бұл^шама-ны энергетикалық көрсеткішке айналдырсақ, ... Жыл ... ... ... ... ... ... мөлшері 3,2 хЮ18 кДж болады. Бұдан басқа өсімдіктер ... Күн ... ... тыныс алу процесіне жұмсайды.
Мұхиттарда жыл саиын 0,06х1012 тонна өсімдіктер биомассасы ... Жер ... жыл ... 0,23x10 тірі зат ... ... ... жинақталады. Бұл Жерге келіп жететін Күн энергиясының
1% - ы ... ... ... ... ... ... тірі зат түрлерінің
энергетикалық белсенділігінің күштіліп соншалык, ... ... зат ... барлық дерлік элементтер кездеседі жэне биосфераның
бүкіл химизмі организмдер ... ... ... отыр. Биотикалык
айналым геологиялық айналыммен салыстырғанда тез жэне ... ... ... ғана ... ... оның ... мен аукымы бүкіл планетаны қамтиды.
Биосферадағы зат айналымы деп - ... ... ... қайталанып түратын
заттардың өзгерістері мен айналым процестерін айтады. Бүл процестер кезінде
үнемі түзілген заттардың саны мен қүрамы өзгеріп отырады.
Әрбір ... оның ... ... мен ... ... ... арасындагы мате-риалдық-энергетикалык алмасу
сипаты да сакталып отырады, бүған Күн ... ... ... ... ... биогеоценоздар системалары арқылы өтіп,
өсімдіктердің ... ... ... ... және су ... күн ... ... өсімдіктерде жүретін фотосинтез процесі арқылы биотикалық
айналымга катысады. Фотосинтез ... ... ... ... ... топырақтан су мен ... ... күн ... ... ... заттардан күрделі
органикалық косылыстар (белоктар, майлар, көмірсулар, т.б.) жасайды.
Органикалық ... ... өте бай жэне ... бойында да,
түрлі гетеротрофтар (II-органикалык ... ... а - ... ... ... ... ... қоректі)
денесінде де түрлі химиялық өзгерістерге де ... ... ... ... ... ... ... өз
тіршілік функцияларына жүмсайды.
Термодинамиканың заңдылыктары түрғысынан алғанда, экожүйедегі ... ... ... ... ... ... тіршілік етуі үшін
сырттан үздіксіз энергия қажет болады.
Айта кету ... ... ... ... ... ... өнімділігіне байланысты кез ... ... ... эрі өзі де ... эсер етеді.
2.3.1. Биотикалык алмасудың үлкен және кіші шеңберлері
Биотикальщ айналым деп - тірі ... ... ... ... жэне ... түсуін, бүл эле-менттердің тірі организмдерде
жаңа күрделі косылыстарға айналуын, одан соң олардың тіршілік ... ... ... ауа, суға ... ... ... ыдыратушылар
8- сурет. I- органикалық зат жасайтын өсімдіктер:
а)жоғары сатыдағы; б) балдырлар;
II- органикалық ... ... ... ... ... қоректі; в-аралас қоректі
көлемінде заттардың белгілі бір бөлігі шығын болып отыратындықтан, ... ... ... ... Зат ... ... берілуі жэне өзгеруі
арқылы жүреді, ... ... ... жүрмейді, себебі энергия
редуценттерден продуценттерге қайтып ... ... ... ... ... ... ... жабық
емес, ашық жүйе, өйткені олар-Дың сақталуына күн ... ... ... ... ... ... айналымы 0-ге тең емес. Экожүйедегі
энергия айналымының коэффициенті 0,24% ... ... Да ... ... ... рет ... ... таралад
Күн сәулесінің радиациясы 100%
9- сурет. Жер биосферасындағы Күн энергиясының таралуы.
алмайды.
Табиғаттаға заттар айналымында, ... ... ... ... ... да процестерде, сол сияқты биогеоценоздарда ... кіші ... ... жэне ... ... ... ... үлкен шеңбері - биосфераның үздіксіз жаңарып ... ... ... ... катысып отыратын кеңістік пен уақыт
шегіндегі заттар, энергия мен информациялардың ... ... ... ... ... ... ... Биотика-лық алмасудың үлкен
шеңбері су айналымы мен атмосфера циркуляциясында айқын байқалады.
50
Кіші ... ... - ... ... ... түзіліп, заттардың топырак
, өсімдіктер, жануарлар жэне микроорганизмдер ... ... ... шеңбері бір-бірімен тығыз байланысты бүтін бір процесс болып
табылады. Биотикалық айналым өз орбитасына елі ортаны да ... ... ... ... жаңарып, түзіліп отыруын ... ... ... ... ... әсер ... зат ... процестерінде циклді өзгерістер сол күйінде толығынан
қайталанбайды. ... ... ... ... мен ... ... ... 5 млрд. жыл бүрын Жер бетіндегі заттардың дифференциациясы ... ... ... не ... - ... гидросфера,
литосфера, жер қыртысы, гранит, базальт қабаттарына жіктелді. Бүл қабаттар
бір-бірінен химиялық ... ... ... ... ... ... ... кейінгі геология-лық кезеңдерде бүд қабаттардың ... ... ... жэне ... жеке ... ез ішінде зат
алмасу процесі жүріп ... ... ... уақыттан бері (3,5 млрд. жыл бүрын) ... ... ... ... ... ... ... енді,
биогенді процестер қосылды. Ең соңындағы ең үлкен ... ... ... ... ... ... елдерінде халық саны-ның күрт өсуіне
байланысты жэне ғылыми-техникалык революция нэтижесінде адам ... ... ... ... ... ... жыл-
дам өсуде.
Қоғамның, еңбек күралдары өндірісінің өнімдерінің ... ... ... ... бар қалдықтар да
өсуде.
Қоршаған ортаның антропогенді ластануының негізгі көз-дсрі ... ... ... ... ... негізінен түрмыстық жэне
ағызынды сулар. Мыса-льі, 1 м3 ... ... су 50-60 м3 өзен ... пайдалануға жарамсыз етеді. Өндіріс орындары, электр станциялары,
автотранспорт жэне ... ... ... ... ... қосылыстар - азот,
күкірт оксидтері, СО, С02, шаң, күл, шлак, бензопирен, металл ... ... ... ... т.б. зиянды заттарды ... ... олар ... зат ... ... косылады да, адам организмін
улап, денсаулығына ... зиян ... ... ... ... ... су ... суретте берілген(Ю-сурет).
Суретте Жер бетіндегі бір жылдагы судың мөлшері кг/см2 есебімен берілген,
сол ... ... мен ... ... г/см2 есебімен берілген.
Биотикалық айналымның кіші шеңбері төмендегі суретте берілген (11 -сурет).
Экожүйедегі заттар айналымы циклдарының ... ... ... ... ... ... ... т.б. биогенді элементтер айналымы. Бүл
элементтер қоршаған ортада жэне тірі ... ... ... ... белгелі бөлігі биологиялық айналымнан шығып отырады да, геохимиялық
процестер нэтижесінде шөгінді жыныстарға ... ... ... ... ... су ... су айналымы - бүл атмосфералық жауын-шашын, жер бетілік жэне
жер астылық, ағызынды ... ... ... ... ... ... оның ... қайтадан жауын - шашын болып түсуі
арқылы жүретін судың Жердегі айналымы. Табиғаттағы су айналымы негізінде ... ... ... екінші күйге өтіп, атмосфера мен литосфера беті,
литосфераның ішкі Койнауы арасында жүреді. ... ... ... ... ... ... топырақ күрылы-мы, жасанды су
қоймалары, т.б. су айналымына эсер етеді.
Жердегі су ... ... ... ... көрсетілген (12-сурет).
Суретте цифрлармен резервуарлардағы су мөлшері (км3 есебімен), жақшаларда
элемдік корымен ... ... ... Жыл ... ... көп ... су ... буланады
Мұхит суының беткі қабаты мен оның тереңірек гори-зонттарындағы су массасы
арасында қалыптасқан өздеріне тэн айналым ... Су ... ... жэне су көздері арасында ... ... ... ... су буы (13) Су ... ... інуы(3б)г
' Қ¥рлықбётін^\\\л> түсетін жауын^ \ У^ шашын(95) и ... ... және ... ... \ ... бетіне ү А \\
түсетін жанын Л ... (283) ч\ ... ... бетіне жақын жатқан
шегінді тау
жыныстарындығы су (210000)
Жер беті
және жер асты
сулары (36)
12 - сурет.
Атмосферадағы су ... адам ... ... ... ... мен ... заттар, вулкан газдарымен қосылып
конденсацияланады да, күрлыққа су күйінде ... ... ... ... ... ... кіреді, калғаны кристаллогидрат немесе басқа
сіңірілген ... жер ... ... ... өтіп, негізгі
айналымнан біраз уакытка дейін шығып қалады.
Шөгінділер метаморфоздану процесінің нәтижесінде (грек-ше: "Меіатогрһозіз"-
"айналу") Жер ... ... ... ... мен ... ... суын ... да, босанып шыққан су жыныстардың поралары арқылы
жоғары көтеріліп, ыстык ... ... жер ... ... ... су, оттек және көмірқышқыл
газының айналымы.
Судын непзп ... ^^^^^ ... ... "~^
мүхит
бірге ... ... Осы ... ... түз ... ... ... суда түзетш химиялык «ттер ... ... ... ... ^ ^^ бар ... ... немесе ... та3а ... ... су ... ... қосылып, қоршаған ^^^^^ зиянды әсеріи
табиғи процестерді бүзып, тірі °Рган™нР ... ал ... ... ең ... ... тазару қасиетінін жоғалуына
экеп соғады.
2.3.3 Оттек айналымы
Оттегі - калыпты жағдайда түсі, исі, дэмі жоқ газ. Ол Жер ... ең ... ... ... Байланыс-кан күйде оттек Жердің су қабатының
6/7 массасын алады. Гидросферадағы оттектің массасы 85,82. Бос ... ... жэне ... ... ролі ... Тек қана
кейбір микроорганизмдер - анаэроб-тардан басқа барлык ... ... ... ... ... энергияны эртүрлі, қосылыстардың
оттек-пен биологиялық ... ... ... ... бос ... массасы құрлықта жэне Бүкіл элемдік мұхиттағы
жасыл өсімдіктердегі фотосинтез процесі кезінде ... жэне ... ... ... ... екі ... электр разрядтарында
(стратосферада, найзағай ... үш ... ... ... - сурет. Жердегі оттектін негізгі ағыны.
Табигаттағы бос ... ... деп - ... ... фотосинтез
нэтижесінде түзіліп, оның организмдер-дің тыныс ... ... оның ... ... ... ... химиялық реакциялараға
жүмсалуын айтамыз. Жыл сайын Жер ... ... ... жану ... ... ... ... оттек айналымы, оның организмдердегі қосылыс-тардың ыдырауы кезінде
түзілуі ... ... ... ... бос ... ... мөлшері 1Д8х105 тонна ... ... ... ... бос оттек бір жылда 1,55 х 109тонна шама-сында түзіліп, 2,16
х 1010 ... ... ... Бү_л ... ... ... экологиялық компонентінің бүзылып отырғанының дэлелі, себебі,
көптеген өндіріс орындары қарқынды дамыған елдерде эртүрлі отын ... ... ... ... ... ... ... оттек
молшерінен әлдеқайда көп болып отыр.
15-сурет
Атмосферадагы бос оттек мөлшерінің ... ... ... ... өте ... ... әкеп ... мүмкін.
Сондыктан Жер бстіндегі бос ... ... ... зардаптар
туғызатын, бүкіл адамзат қоғамы аясында адам ... ... ... ... ... ... ... болады.
2.3.4 Көміртек айналымы
Көміртек - тірі зат түзілу процестерінде маңызды роль атқаратын негізгі
биогенді элемент ... ... ... деп - көміркышқыл газдың түзілуі (бөл-інуі) жэне оның
байланысуы ... ... суда еруі де) ... Бу_л ... екі ... ... мұхит арқылы жэне күрлық-
| Ультракүлгін сәулелері
16-сурет
58 |
5-кесте
|Рет|Құрамында ... бар ... ... ... ... мен орта | |
|1 2| | |
| | |Вт ... |
| |Жануарлар |5х109 |0,0015 |
| ... |5x10" |0,1 ... ... |6,4x10"|0,125 |
|4 ... |3,8 |7,5 |
| | |хЮ'3 | |
|5 ... тау ... | | |
|5а |Базальт жэне ... да |1,7 |33,0 |
| ... ... |хЮ14 | ... ... жэне |2,9 |567 |
| ... |хЮ15 | |
|6 ... ... жэне ... |6,4 |663 |
| ... |хЮ15 | |
|7 ... ... тас |1 х |2000 |
| | |1016 | |
|8 ... |1,3 |2500 |
| | ... | |
| ... |3,2 |5770 |
| | |хЮ16 | ... ... ... ... ... ... кезінде көміркышкыл газы
түрлі органикалық косылыстарға айналады, өсімдіктер организмі, эсіресе
төменгі сатыдағы ... ... ... ... ... 1,5 хІО11 ... ... органикалық масса түзе алады. Бұл 5,86
хІО26 Дж (немесе 1,4 х 1020 кал) ... ... ... ... ... схемасы 15-17 суреттерде көрсетілген.
Өсімдіктердің шамалы бөлігін жануарлар қорек ретінде пайдаланып, коректік
тізбектер түзеді.
Ең соңында, организмдердің тыныс алуы, ... ... ... ... шіру ... нэтижесінде органикалық заттар көмірқышқыл газына
айналады немесе сапрофель, қарашірік, торф түзуге ... ... ... ... ... тас көмір, мұнай мен жанғыш заттарға айналуына негіз
болады.
Көміртектің Жер ... жэне жер ... ... ... ... ... көп мөлшерде ізбестас пен басқа да тау
жыныстары құрамында жинақтал-ғаң.
Суда ... ... ... организмдер кальций
Атмосфера 700
Фитопланктон .
бактериялар
и
1
N03
\
Тотықсыздандыргыш бактериялар
Азоттыц_биогенді _ айналымы
19 -сурет
Азот косылыстарынан - нитраттар - ... ... ... >Ш,, Ва, Сг, Ғе, Аи, Си, Иа, К, Са ... ... ... ... тыңайтқыштарды шамадан тыс артық мөлшерде
қолданған жағдайда, нитраттардың тамак, азық ... ... ... ... ... экеп соғады.
Азот айналымының схемасы төмендегі суреттерде ... ... ... ... азот ... тірі ... ... үшін маңызды роль ... ... ... ... - белоктар мен нуклейн қышкылдарының қүрамына
кіреді. Бірақ орга-низмдегі азот мөлшері аз ... ... ... ... 13%
гана болады. Атмосферадағы ... ... тек қана ... мен ... ... ... ... қосылыстарга
айналдырады.
Азот биосферадағы заттардың биотикалық айналымына екі түрлі жолмен ... азот ... ... ... ... ... су, ... түсуі;
• молекулалық азоттың түйнекті бактериялар, азотфик-сациялаушы жэне басқа
да микроорганизмдер эсерінен биологиялық фиксациялануы арқылы.
Атмосферадағы молекулалык азотты ... оны ... ... ... ... азотфикса-ция деп аталады.
Азотфиксациялаушы микроорганизмдер топыракта, түщы суларда, теңіздер мен
мүхиттарда ... ... ... ... азот айналымында үлкен
роль аткарады жэне топырак пен суды азотты қосылыстармен ... ... ... ... ... ... 1 га ... ауданы бетінің
атмосферасында 70 000 тонна бос азот болады, азотфиксациялау процесінің
нэтижесінде жоғары ... ... осы ... ... ... ғана
пайдалана алады.
Азотфиксациялаушы бактериялар жылына 1 га-ға бірнеше ондаған кг ғана азотты
фиксациялай алады. Мысалы, күріш егістігінде көкжасыл ... ... ... азот ... ... Азоттың біраз қоры топырақта минерал-дық жэне
органикалық қосылыстар түрінде жинақталады. Өсімдіктер топырактан азотты
минералдык ... жэне ... ... ... де сіңіреді.
Өсімдіктердегі азот уақыт өткен соң олардың калдықтарымен ... ... ... бетіндегі немесе жыныстар қүрамындағы орга-низмдердің қалдықтары
түрлі ... ... ... Бүл ... ... ... ... өзгерістерге үшырайды. Бактериялардың ... ... ... нэтижесінде бос күйіндегі азот атмосфераға ... ... ... ... жер астында таза молекулалық азоттан
түратын газ ағындары байқалған.
Белоктардың ыдырауы кезінде аммиак жэне оның туын-дылары ... олар ... ... суына түседі. Биосферада бактериялар қатысуымен аммиак жэне басқа
азотты органи-калық косылыстардың тотығуы нитрлеу процесі нэтижесінде азот
қышқылының ... ... ... ... ... ... ьвдыратуы
І^
Аммониеттену ЦЮз—ІЧОі—МЬ -
Нитрлену
Денитрлену
21 - сурет.
оксидтері (М203, N0, N0,, г>і205) түзіледі. Нг>Ю3 ... ... ... олар ... ... эсерінен азотты қышқылға, одан
кейін молекулалық ... ... ... ... ... ... ... эсіресе ауылшаруашылығында
кеңінен колданылады, бірақ технологиялық талаптарды дұрыс ... ... ... ... ... артық мөлшері жинакталып,
организмнің улануына немесе метаглобинемия деп аталатын адам ... ... ... экеп ... ... ... өнімц^ п ... ... ... ... қорекО энергоресурстардь
V Ь^ О ... ... ... ... ... ... жыныстар -------------------
23-сурет
роль аткарады. Сондыктан, адам ... Жер ... ... ... ... ... коршаған ортаның күкірт оксидтерінен ... ... ... ... олар ... түрмыс іс-эрекетінде
қолданылатын онімдер жэне ... ... ... қатысатын
тіршілікке қажетті биогенді элементтерді жасайтын эко-жүйелердің табиғи
компоненттері болып ... ... ... және ... ... айналымы
Табиғатта фосфор коптеген тау жыныстарының күрамында кездеседі, бүл
жыныстардың ... ... ... ... ... немесе жауын-
шашынмен шайылып, ең соңында гидросфераға түседі. Бүл кезде фосфор ... ... Көп ... ... - ... қүрамында фосфоры
бар органикалык косылыстарды ... ... ... ... ... ... табиғаттағы заттар айналымына
қатысады (24- сурет).
68
24- сурет. Табиғаттағы фосфор айналымы.
Мүхиттарда органикалык ... ... ... бір ... ... ... шөгіп, заттар айналы-мынан шығып қалып отырады.
Қазіргі кезде фосфордың табиғи айналымы ауыл ... ... ... пайдалануға байланысты болып отыр.
Тірі организмдердегі метаболизм процестерінде түрлі катиондар қатысады.
Олардың ... ... өте кеп ... кездеседі. Биогенді катиондардың
құрлықтағы көзі -топырак. Тау ... ... ... ... ... ... Олар тамыр системалары арқылы есімдіктерге
жетеді, өсімдіктер тканьдерінің ... ... мен ... жоғаргы сатыларына жетеді.
Жануарлар бұл элементтерді кейде топырақтан ... өлі ... мен ... ... биогенді элементтер
топыраққа түседі де, қайтадан келесі айналымға қатысады. Айналымның бұл жай
циклі ... ... жер ... қалдық сулармен бірге өзендерге, одан
теңіздерге құйылғанда бұзылады. Биогенді элементтердің жауын-шашын суымен
шайылуы, эсіресе ... ... ... ... айқын байқалады. Ауыл
шаруашылығында да биогенді элементтердің біраз мөлшері өнім ... ... ... ... тыңайтқыштар есебінен
олардың орны толтыры-лып отырады.
2.4 Биосферадағы тірі заттар
Біздің планетадагы тірі заттың сапалык құрамы ... ... ... - ... ... азот, фосфор, көміртек жэне күкірт - барлық тірі
заттар кұрамының ... ... ... биогенді элементтер деп
аталады. Олардың ... тірі ... су мен ... ... ... ... ... зат құрамындағы органикалық қосылыстар негізінен, ... ... ... қышқылдары, т.б. түрінде кездеседі.
Көмірсулар - көміртек, сутек пен оттектен тұратын ... ... ... ... ... форму-ламен өрнектеуге болады. 6- кестеде
көмірсулардың эле-менттік сандық кұрамы берілген.
Белоктар - организмдегі ең ... ... ... Олар 20 ... ... ... ... Белок молекуласы әдетте, бірнеше
ондаған немесе жүздеген амин кышқылы молекулаларынан кұралган ... ... ... тірі организмде биохимиялық
т
реакциялардың ... ... ... ... млн. есе арттыратын
табиғи катализаторлар - ферменттер ... ... ... ... ғылымда
мыңнан аса ферменттер белгілі. Олардың кұрамына биогенді элементтерден
басқа магний, темір, марганец, т.б. кейбір ... ... ... ... ... ... ... |Белоктар |
|0 |49,38 |17,90 |22,40 ... |44,44 |69,05 |51,30 ... |6,18 |10,05 |6,90 ... |- |2,13 |0,70 |
|N |- |0.61 |17,80 ... |- |113,2 |2,9 ... ... ... ядросының құрамына
кіреді, олар екі ... ... (ДНК) және ... (РНК) ... бөлінеді. Бұл қышқылдар ... ... ... ... ... информацияны сактау жэне тасымалдау
кыз-метін атқаратын ... ... ... ... косылыстар.
Жоғарыда аталған косылыстар организмде бір-бірімен тығыз байланыста болады.
Бізді коршаған биосфераның тірі ... ... ... ... мен орны бар ... ... ... табылады. Осы
жағдайларды ескере отырып, ірі ... ... ... кұрылым-дағы
өсімдіктер мен жануарларға дейінгі тірі зат тіршілігін бірнеше деңгейлерге
бөлуге ... ... ... - тірі ... ... ең ... ... деңгейде биологиялык система биологиялық активті ірі молекулалар ... ... ... ... ... ... Осы ... бүкіл тірі материяға тэн касиеттер - күн сэулесі мен ... ... ... зат ... ... ... белгілерін
беру сияқты касиеттер байкала-Ды;
2. Клеткалык деңгей - бұл ... ... ... ... ... ... ... ораганизмдер бір клеткалы
жэне көп ... ... ... ... ... ... мен ... функциялары ұк сас клеткалар
бірігіп, ткань тузеді;
4. Органдык деңгейде ... ... ... ... ... ... бір орган түзеді;
5. Организмдік деңгейде бірқатар органдар жеке ... ... ... ... түрлерге жіктеледі;
6. Популяциялык - түрлік деңгей - шығу ... ... ету ... ... ... организмдер жиынтығымен сипатталады. Бүл ... ... ... байкатады;
7. Биоценоздық және биогеоценоздық деңгей эр түрге жататын ... тірі ... ... ... ... Биосфера деңгейінде біздің планетамыздың барлық бөліктерінде тіршілік
белгілерін білдіретін ... ... ... ... ... калыптасты.
Бүл сатыда организм-дердің тіршілік эрекетімен байланысты жалпы планеталык
масштабтағы ... ... ... ... ... ортамен өзара эсері зат алмасу ... ... алу ... ... т.б. ... ... ... Барлық
организмдер қоректену тэсілдеріне байланысты автотрофты, гетеротрофты,
паратрофты, сапротрофты және ... ... ... ... ... ортаның органикалык емес минералды заттарымен
коректенеді. Оларға фотосинтез ... ... ... көп ... ... ... ... автотрофты
организмдердің калдықтарымен немесе олардағы дайын органикалық заттар-
мен ... ... ... ... мен
микроорганизмдердің ... ... ... ... ... да ... ... организмдер бар, олар миксотрофты
организмдер деп аталады. Миксо-трофтыларға суда ... ... ... организмдер жатады, олар жарықта автотрофты, караңғыда
гетеротрофты ... ... Тірі ... ... ... ... - ... ал өлі ... ... ... ... - ... ... ... Паратрофтыларға тірі организм-дерде ... ... ... ... өлі организмдердің калдықтарымен корек-тенетін ... ... ... ... ... тіршілік орталарында таралуы
Биосферадаш организмдердің кепшілігі бос оттегі Қатысында тіршілік ... ... ... ... және ... ... су түбіндегі оттексіз
жағдайда тгіршілік ететін организмдер ... ... деп ... ... ... тірі зат ... тэн жеке бел-лері, түрі мен
белплі көлемі бар толып жатқан организмдерден ... Тірі ... ... өте ... ... ... көп клеткалы
жануарлар мен (бакт есшдіктеР баР' Олардың дене ... ... мен ... бірнеше ондаған метрге ... ... - ... ... 150 м. алып ... балдырларының
ұзындығы (МасгосувМз) 300 метрге дейін ... ... ... ... ... 30 метр ... ... 150 тонна болады, бұл 25 пілдің
массасына теңдеген сөз.
Ғалымдардың ... ... ... ... казір Жер бетінде тірі
организмдердің 3 млн. түрі ... ... оның ... ... ... түрі ... калғаны -жануарлар 2,5 млн. түрді кұрайды.
Қазіргі кезде организмдер ... екі ... ... ... ... жэне ... (Ргосагіот-ядроға дейінгі) клетка ядросы ... ... бос ... ... ... бір клеткалы жэне көп клеткалы
организмдерде мембранамен коршалган нагыз ядросы болады. Олар ... - ... деп ... екі ... ... бактериялар мен көкжа-сыл балдырлар. Ең
кішкентай шар тэрізді бактериялардың диаметрі -0,1мм.
Биосферада бактериялар кең ... ... олар ... өте ... 1 г топыракта 200-500 млн. дейін бактериялар болады, ал күнарлы кара
топыракта 2 млрд жэне одан да көп ... ... ... ... ... ... өзара катынасы 24-суретте көрсетілген.
Өсімдіктер - биосферадагы түрі, көлемі, ... ... ... болып
келген тірі организмдер, олардың бір клеткалы, көп клеткалы түрлері бар.
Фотосинтездеуші орга-низмдер болғандықтан, ... ... ... ... ... ... - споралы балдырларда хлоро-филл ... суда ... ... ... - біздің планетамызда ең алғаш рет
пайда болған фотосинтездеуші организмдер.
Өсімдіктер тобының бұлардан жоғарырак ... ... ... жалаңаш тұкымдылар мен жабык түкымдылар көбінесе ... ... Ең көп ... ... ... ... ... 250
мыңнан аса түрлері бар.
Саңырауцұлацтар - 100 мыңдай түрлері бар, хлорофиллсіз, төменгі ... ... ... ... ... ... жіңішке
жіпшелерден - гиффтерден тұрады. Саңыраукұлақтардың ... ... ... ... ... ... ... симбионттар болып бөлінеді. Сапрофиттер -өСімдіктердің шіріген
калдықтарымен ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді, өздерінің ферменттері
аркылы көміртектік алмасуды жақсартып, бос ... ... ... ... ... бактериялармен бірге биосферадағы заттар айналымына
қатысады. Олар ... ... ... ... органикалық
заттарды минералдау жэне қарашірік түзілуіне ықпал жасап, топырак түзілу
процесінде ерекше роль ... - ... ... ... ... ... дене
мөлшерлері мен көлемдері түрліше болады. Ең көп ... ... - ... ... ішінде - насе-комдар. Жер бетінде шамамен, ... бар, яғни ... ... 250 млн. ... ... 1927 жылы Жер ... тірі ... жалпы массасын шамамен,
102' т немесе 1015 т деп есептеп шығарды.
1973 жылы орыс ... Н.И. ... Л.Е. ... жэне Н.Н. ... 7-кестеде берілген.
Құрлықтағы тірі зат массасы Бүкіл элемдік мұхит ... 800 есе ... ... ... ... массасынан элдеқайда көп. Ал
мұхитта керісінше, гете-ротрофты организмдер - жануарлардың үлесі- 93,7%.
7- кесте
Жердегі организмдердің ... ... Н.И., ... Л.Е., ... ... ... |Массасы, т |Қатынасы, %|
| ... | | ... |2,4 х1012 |99,2 ... ... | | |
| ... мен |0,02 х 10'2|0,8 |
| ... | |
| |ер | | |
| ... |2,42 х ... ... |0,0002 х |6,4 |
| ... |Ю12 | |
| ... мен |0,0030 ... |
| ... | |
| |ер | | |
| ... |0,0032 х |100 |
| | |10'2 | ... |- |2,4232 х |- |
| | |10" | |
| | | |75 ... ... және ... ... организмдер - бос ... ... ... ... ... - оттексіз жағдайда тіршілік ететін организмдер.
Паратрофты қоректену - тірі белокпен коректену.
Сапротрофты қоректену - өлі ... ... ... - ... коректену.
Прокариоттар - клеткасыз организмдер.
Эукариоттар- клеткалы организмдер.
Бақылау сүрақгары
1. ... нені ... ... ... ... қалай түсінесіз?
3. Неліктен табиғатты корғау ... ... ... ... ... ... мен принциптері деген не? 5.Биосфера, экожүйе,
өсімдіктер кауымдастыктары деген не?
6. ... ... жэне ... ... ... не?
7. Экожүйені күрайтын организмдердің үш ... ... ... ... ... не, ... ... ролі?
9. Консументтер деген не, олардың экожүйедегі ролі?
10. Шектеуші ... ... не? ... ... ... ... ... және абиотикалык факторлардың өзара эсері кандай?
13. Өсімдіктердің өсуі жэне фотосинтез процесі ... зат ... ... ... ... негізгі тіршілік принциптері ... ... ... ... ... мен ... ... Қоршаған орта жэне экология.
2. Жер биосферасы.
З.Табиғаттың заңдары мен ... 4. ... жэне ... ... ... Ол ... тіршілік етеді?
6 Биосфераның биотикалык жэне абиотикалык факторлары.
7. Экология жэне адам.
8.Адам популяциясының өсуі.
Тестік ... ... ... қай бөлігінде ауаның тыгыздыгы ең жога-
ры?
А. стратосфера В. ... ... Э. ... ... ... ... газ қүрамы неден түрады?
А. 100% оттегі
В. 50% ... ... ... 0,03% ... ... ... оттегі
Е. 78%азот, 21%оттегі, 0,03% көміркышкыл газы 3. ... ... ... қоры және оның ... түщы ... қоры қанша?
А. Юмың жэне 500текше метр
В. 1 000000 жэне 2000 ... ... 8000 жэне 200 ... ... 800 жэне 200 ... метр
Е. 1000 жэне 800 текше метр 4.Азотоксидтері адам организміне қалай ... ... ... тамыр жүйесін зақымдайды
С.Бас ауырады
Ә.Нерв жүйесін зақымдайды
Е. Барлығы 5. Көмірқышқыл газы ... ... ауа ... ... эсер етеді?
А.Күн суиды ... ... ... ... ... ... көтеріледі
Е. Ылғалдылық жоғарылайды о. Қазақстан территориясында ... өзен ... ... су қоры ... 2333 ... 105,4 ... метр
В.2174 өзен, 200 мың текше метр
С. 155 өзен, 40мың текше метр
Д. 3500 өзен, 150 мың текше метр Е. 3000 өзен, 250 мың ... ... Бір ... ... ... қанша көміртек ... ... В. ... ... ... ... Озон ... атмосфераның цай қабатында орналасқан?
А. тропосферада В. ... ... О. ... ... ... ... үсынган галым?
А.В.И. Вернадский В. Э. ... ... О. Э. ... Э. Геккель 10. Атмосфералық азотты ... ... ... ... ... ... Э. ... Минералдау
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Войткевич Г.В., Вронский В.А. Основы учения о биосферс. ... ... ... ... ... Ю.А. ... охраны природной среды и пути ... ... ... В.И. ... ... ... ... В.И. Экосистемы и их компоненты. М.: Изд-во МЖ, 1996.
5.Вернадский В.И. Биосфера. М., 1993.
6. Вернадский В.И. Химическое ... ... и ее ... М., ... ... М.П. ... проблемы экогигиены. Киев., 1995.
8.НебелБ. Наука об окружающей ... М., ... ... ... ... ... М.,1993.
10 Протасов В.Ф., Молчанов А.В. ... ... и ... М.,1995. П.Экологическийсловарь. Конкорд.,Лтд. 1993.
78
7 Саданов А.К., АскароваУ.Б. Экология. Алматы, 2001 ... ... У.Б. ... жэне ... ... ... ... КоробкинВ.И.,ПередельскийЛ.В. Экология.
Ростов-на-Дону, Феникс, 2005 г. ... ... О.П. ... М.: Дрофа, 2005 г.
III ТАРАУ. АУТЭКОЛОГИЯ (Организмдер ... ... ЖӘНЕ ОРТА ... ... ... туралы түсінік,
экологиялык факторлардын классификациялары.
А.С. Мончадский, т.б. классификациялар.
Экологиядағы ... - ... ... заңы - коршаған орта ... ... және ... ... ... ... мен ортаның
бүл бірлігі, орта мен ондағы тіршілік ететін организмдер арасындағы энергия
ағыны негізінде үздіксіз ... ... зат пен ... ... ... процестері жүріп, дамиды.
Бүл заңнан организмнің тіршілік ету формасы оның тіршілік ету жағдайларына
сэйкес келеді деген экологиялыц сәйкестік ... ... ... Кез ... не ... ... ... етуі экологиялык факторлар деп
аталатын белгілі бір орта жағдайлары комплексіне байланысты. ... ... - тірі ... гікелей немесе жанама түрде эсер
ететін ортанын кез
Қоршаған
орта
факторлары
I I
Қоршаған
орта
факторлары
Өсу ... ... ... ... ... ... мысалы, егер орта органикалык жағынан қатты ластанған болса
(ағызынды суларда), тыныс алуға кеткен шығын жалпы ... ... ... ... Егер ... осы кезде басталатын болса, оны гетеротрофты
сукцессия деп атайды. Алайда, кез ... ... ... ... ... ... 1 -ге ... болғанда системада органикалык заттар мен ... ... Р/В ... ... де, ал В/Р, В/Я ... (бұндағы
Е=Р+Я) катынастары сэйкес жоғары-лайды. Баскаша айтканда, биомасса
жеткілікті ... ... ... ескі ... ... ең жоғарғы
шегіне жетеді. Осыган ... ... таза ... ... даму ... ... ... да, дамудың соңына карай немесе
ескі экожүйелерде өте аз, не нольге тең.
Экологиялык ... ... ... ... ... және бүл ... ... да бірнеше рет ауысады. Сукцессиядағы түрлердің
алмасуы, ... ... ... ... ... ... ... қолайлы жағдайлар туғызатындыгынан. Бүл процесс биотика-лық ... ... ... тепе - ... күй ... жүре береді.
Белгілі бір аймақтағы бірін бірі ... ... ... деп ... ... ... ең жоғарғы шегінде, яғни сонғы ... ... ... бір шама ... гана сакта-лып қалады.
Егер экожүйенің дамуы, ешқандай кауымдастық ... ... ... ғана пайда болған шың, вулканнан шьіккан қүм, не лава ... ... ... ... деп ... Ал егер экожүйенің дамуы
алдыңғы кауым-Дастықтан калған жерде. не бөлікте басталса (мысалы, ... егіс ... не ... ... ... ... сиякты), ол екінші
реттік сукцессия деп аталады. Әдетте екінші еттік ... ... ... ... ... ... бұрын кандай да бір ... ... ... ... ... өсімдіктер ортада тез таралып,
өсуіне байланысты жаңа ... ... ... ... тіршілік ету орталарына
тез бейімделіп жылдам өсіп-дамиды.
Ал сукцессияның соңғы кезеңдеріндегі өсімдіктердің таралуы да, өсуі де жай,
бірақ олардың жас ... ... ... ... ... байла-нысты олар бастапкы кезеңдегі өсімдіктерге қарағанда әлде-
кайда басымдылык танытып, жақсы өсіп-дамиды.
Жануарлардың қалдықгары тез ыдырайды, алайда олар да ... ... ... ... ... мен ондагы сукцессияның барысын
анықтайды.
Тұрақты, не терминалды қауымдастық климаксты қауым-дастык деп ... ... ... кауым-дастықтарға қарағанда, органикалык
заттың жылдык таза өнімі ең ... не ... жоқ ... ... ... зоналарда өз климаттык климаксы жэне бірнеше эдафикалық климаксы
болады. Климаттык климакс - сол аудандағы жалпы климаттык жағдайлармен ... ... ... ... ... дамуына бағытталған теориялык
кауымдастық. Теориялык қауымдастык орта жағдайлары ... ... ... ... ... (циклді) климакс - өрт, зиянкестер, т. б. ... ... ... ... ... ... ... күйі. Табиғи катастрофалар климакстык қауымдастықтарды жойып,
катастрофалар ... ... ... ... ... дейін созылатын
сукцессияның кайталануына жағдай ... ... ... ... аса ... ... табылады. Өйткені
бүл аркылы біздің планетамыздағы тірі ... ... ... мен оның ... тарихындагы флора мен фаунаның алмасуы
туралы түсінік аламыз. Тірі ... ... ... - ... одан да төмен деңгейлердегі жүретін табиғи сүрыпталу. Табиги
сұрыпталу бүнымен катар ... ... де аса ... Ол бір-біріне
тэуелді автотрофтар мен гетеротрофтардың өзара сүрыпталуы (коэволюция) мен
жалны экожүйе үшін ... ... ... ... ... болатын топтьщ
сұрыпталуга бөлінеді.
Коэволюция - кең мағынада өзара ... ... ... ... гендерімен алмаса алмайтын екі,
одан да көп таксондардың ... ... ... ... ... - бір-бірімен тығыз қарым-қатынастар аркылы байланысы жок
организмдер топтарындағы табиғи ... Ол ... ... ... ... де ... ... жүреді деген жорамал бар.
Топтық сұрыпталуға генетиктердің көзкарастары түрліше. ... ... ... ... ... ... ... жүретіні даусыз.
Негізгі терминдер және олардың мәні
Биоценоз - ... ... ... ... ... - динамикалык тұрақты тепе теңдігін сактай білупроцесі.
Трофикалъщ тпізбек (байланыс) - қоректік тізбек (байла-ныс).
Экологиячьщ сукцессия - экожүйедегі автогенді өзгерістер.
Бақылау сурақтары
Синэкология нені ... ... не жэне оның ... түрлері бар?
Экожүйенің гомеостазы дегеніміз не?
Экожүйедегі коректік тізбек, коректік тор ... ... ... ... оның ... ... ... мен баяндамалар тақырыптары
.. Синэкология және оның зерттеу объектісі. '. Экожүйелердегі ... ... ... ... алмасудың үлкен жэне кіші ... ... ... ... ... ... Продуценттер деген не? А. жан-жануарлар В.Организм ... ... ... өнім ... ... О. ... кезектегі өнім
жасаушы организмдер Е. ... ... ... 2.
Консументтер деген не?
А. бірінші кезектегі өнім жасаушы организмдер
В. ассимиляцияланған заттармен коректеніп, оларды озге-
рістерге үшырататын организмдер
С.Организм өнімдерімен ... ... ... өнім
Е. микроорганизмдер
3. Гетеротрофты организмдерге нелер жатады?
А. шөппен ... ... ... ... ... органикалық заттар жэне олардың косылыстарымен
коректенетін организмдер
Б. аэробты бактериялар
Е. екінші ... ... күн ... ... 4. Трофикалыц байланыстар
деген не?
А. организмдердің туыстык ... ... ... ... ... ... ... коректік байланыстары
Е. организмнің сыртқы ортамен байланысы 5. Зоофаг жануарлар ... ... ... ... ... ... некрофагтар, копрофагтар
В. фитофагтар, ксилофагтар
С.зоофагтар, фитофагтар, дстритофагтар
I). полифагтар, ... ... ... ... ... организмдер цалай орналасады?
А. тату-тэтті, көршілес болады
В.белгілі бір жерлерде
С. кеңістікте автотрофтар жоғарғы қабатта, гетеротрофтар
төменде
О.кеңістікте қабаттасып жатады
Е.микро-,мезо- жэне макроорганизмдер араласып тіршілік
етеді
7. Экожүйенің ... ... ... ... ... түрактылық
В. экожүйенің өзін-өзі сүйемелдеуге жэне ... ... ... жэне ... факторлардын тепе-
теңдігі
Ә.популяция тығыздығының азықтық қорларға тэуелділігі
Е.экожүйенің бір аймақта көп ... ... ... ... ... ... ... цандай түрлерге
бөлінеді?
А. жайылымдық, детриттік
В.тікелей, жаиама
С. зоофаітар, фитофагтар
Э. пойкилотрофты, ... ... ... Еиогеоценоз деген не?
А. белгілі бір аумақта тіршілік стіп жатқан организмдер
жиынтығы
В. биоценотикалык ортада тіршілік стіп жаткан ... ... ... ... ортасы мен трофикалық байланысы жэне
түрақталған зат-энергия айналымы бар, ... ... ... ... ... ... эколо-
ғиялық жүйесі
Ь. адамның іс эрекетімен күралган экологиялык жүйелер
Е. агроэкологияның бір бөлімі 10. Экологиячың валенттілік деген не?
А. ... ... ... ... элементтердің
валенттілігі
В. организмнщ қоршаған ортаның белгілі бір жағдайына
тезімділік, бейімділік көрсеткіші
С.организмнің экология заңдарына ... ... ... ... ... жағдайдың жаксарту көрсеткіші
Е. абиотикалык жағдайдың нашарлау валенттілігі
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Израэль Ю.А. Проблемы охраны природной среды и пути
решения. Л.:Гидрометеоиздат, 1984.
2.Кормилицын ... ... ... В.И. ... и их компоненты. М.: Изд-во МЖ,1996.
4. Вернадский В.И. Биосфера. М.,1993.
5. Вернадский В.И. Химическое строение биосферы и ее окру-жения. М., ... М.П. ... ... экогигиены. Киев.,
1995.
7.Небел Б. Наука об окружающейсреде. М., 1993.
8. Окружающая среда. Энциклопедический словарь-справочник.
М„ 1993.
9.ПротасовВ.Ф.,Молчанов А.В. Экология, здоровье и ... в ... М., ... словарь. Конкорд.,Лтд. 1993.
П.Саданов А.К., Аскарова У.Б. Экология. Алматы,2001 ж.
12. Аскарова У.Б. ... жэне ... ... ... Передельский Л.В. Экология. Ростов-на-
Дону, Феникс, 2005 г.
14. Николайкин Н.И., Николайкина Н.Е., Мелехова О.П. ... М.: ... 2005 ... ... ... ЭКОЛОГИЯ.
VI ТАРАУ. АТМОСФЕРА - БИОСФЕРАНЫҢ НЕГІЗГІ
ҚУРАМ БӨЛІГІ
6.1 Атмосфера туралы түсінік, оныц күрамы мен кұрылысы және ... ... ... маңызы.
Жер атмосферасы (грекше: "аттоз" - "бу" жэне "зрһаіга" -"шар") - ... ... ... ... Атмосфера деп- Жерді онымен бірге айнала
жүріп, оны қоршап тұрған газды ортаны айтамыз. ... ... ... х 1015 ... ... Жер ... барлық тіршілік процестерінің
жүруін камтамасыз етіп, адамзат тіршілігінің барлык жақта-рына үлкен ... ... ... ... ол Жер ... ... ... температурадағы бірнеше аймактардан тұрады.
Агмосфераның кұрылысы бірнеше ... ... ... ... ... жане термосфера-дантұрады. ІОООкм жэне одан ары
қарай экзосфера болып, онда ... ... элем ... ... ... атмосфера бірте-бірте планета аралык кецістікке ауысады.
Атмосфераның Жер бетіне ең жакын қабаты "тропосфера " деп ... ... орта ... ... ... биіктігі 10-12км, экваторда 16-18
км, полюстерде 7-10 км. Осы ... ... ... ... күн ... жүреді. Тропосфераның жоғарғы жағында 40 км - ге
созылатын стратосфера қабаты орналасқан. Онда ... ... ... ... көп ... осы ... ... озон - Күннің
ультракүлгін сэулелерін сіңіріп, атмосфераны қызып кетуден сақтайды.
Стратосферадан кейін 50 км ... ... ... ... ... одан эрі қарай тө-мендеп, 80 км биіктікте 70°С-қа
түседі. Мезосферадан жоғары белгілі шекарасы жоқ ... ... 500-600 км ... тсмпература +1600° жетеді. Атмосфераның
қабаттарындағы ауа ... ... ... кысым тө-мендейді. (45-сурет).
Ең соңында Жерден ең алыста 800-1600 км қашықтықта экзосфера орналасқан.
Ғалымдардың пікірінше, қазіргі заманғы атмосфераның шығу тегі екінші ... ол ... ... ... ... түзілгенннен кейін бөлінген
газдардан түзілген. Жердің геологиялық тарихы барысында Жердің атмосферасы
түрлі факторлар : ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі, күннің ультракүлгін сэулелері
эсерінен молекулалардың ыдырауы, атмосфера компоненттері мен жер ... ... ... ... ... ... газдар
эсерінен үлкен эволюцияны басынан кешірді.
- Атмосфераның дамуы геологиялык жэне ... ... сол ... организмдердін тіршілік эрекеттерімен тығыз ... ... ... ... оның ... ... өту кезінде көпшілігі жанып
кететін метеориттердің зиянды әсерлерінен сақтап ... ... ... үлкен эсер ете-тін тірі организмдердің
тіршілік эрекеттері өз кезегінде осы атмосфералық ... ... ... тірі ... ... әсер ... ... сэулелерінің көп бөлігін үстап ... ... ... мен ... ... алу ... ... ал көмір қышкылы -
өсімдіктердің қоректенуіне қатысады. Кли-маттық факторлар, эсіресе, жылу
режимдері мен ... ... ... мен ... ... ... Сонымен қатар адамның тіршілік эрекеті атмосфераның күрамы мен
климатқа үлкен эсер етеді. ... ... тірі ... ... ... ... ... Ал оның бүкіл массасын 2 мың жылда тірі ... ... - 300-395 ... ... Жер атмосферасының газ ... ... Егер ... мен Сатурнның
атмосферасы негізінен сутек пен гелийден, Марс пен Внераның ... ... ... ... ... ... азот пен ... түрады, сол
сияқты аз мөлшерде аргон, көмірқышқыл газы, неон жэне басқа ... ... бар. ... ең ... ... ... -
су буы. Су буының негізгі массасы троіюсфе-рада, ... ... ... ... азая береді.
Күн системасының басқа планеталарындағы атмосфераның газ кұрамы басқаша (16-
кесте).
Атмосфералық процестерге, ... ... ... озон ... эсер ... Озон стратосферада жинақта-лып, күн
радиациясының ультракүлгін сэулелерін сіңіреді. Ендік пен жылдың ... ... бір ... ... ... ... ... онын
калыңдығы 2,3-5,2 мм аралығында болады. Жалпы ... ... ... ... карай жогарылайды. Қазіргі кезде адамнын шаруашылық
тіршілік эрекетінің эсерінен атмосфе-раның озон ... ... - ... ... Мысалы, озон қабатының бұзылуына эсер ... ... ... деп ... галогенді косылыстар. Бұл қосы-лыстар
бөлме температурасында қайнайды, өте ұшкыш, Жердің ... ... ... ... ... ... ... фотохимия-лық айрылу реакциясына түсіп, біздің планетамызды
ультракүлгін сэулелерден сақтайтын озон молекулаларын ыдырататын ... ... ... ... хлор ... ... Қазіргі
кезде озон кабатының жағдайына катаң бақылау мониторинг жүргізілуде. Озон
қабатының бүзылуының үлкен зардаптарға экелуіне байланысты ... ... ... фреондар өндірісі мен оны ... ... ... де ... элемде бұл көрсеткіш элі де жоғары күйінде ... ... ... да ... ... ұлғайып отыр. (44-45
суреттер)
Кептегсн бақылаулар бойынша озон қабаты атмосферада біркелкі ... ... шар ... ... ... ... 8-9% жоға-ры.
6.2 Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер
Өндірістің каркындап ... жэне отын ... кең ... жағуға
байланысты атмосферадағы бос оттектің коры азайып, ал көмірқышқыл ... ... ... ... ... ... бұзылды
Деуге болады. Академик А.П. Виноградов зерттеулер ... ... ... жыл ... 0,2%- ға ... ... аныктады.
Адамзат қогамында адам баласы отты ең алғаш рет колданган күннен бастап осы
күнге дейін ... жану ... 273 ... ... ... ... соның 246 млрд. тоннасы, яғни (90% га
жуығы) соңғы жарты ... ... ... ... ... ... көміркышкыл газының концентрациясының жоғарылауы Жердегі барлық
химиялық тепе-теңдікке үлкен эсер етеді.
Атмосфера табиги жэне жасанды ... ... ... ластпану. Атмосферада үнемі ... ... шаң ... ... жүретін табиғи процестер нэтижесінде түзіледі.
Шаңның үш түрі болады: ... ... ... ... ... Тау ... үгітілуі мен бүзылуы, вулкандар ... ... ... ... теңіз беттерінен судың булануы минералдық
шаңның түзілуіне себеп болады. Органикалық шаң - ауада ... ... ... ... мен ... ... ... жэне өсімдіктер мен жануарлардың ыдырау, ашу, шіру өнімдері түрінде
болады. Космостық шаң ... ... ... түзіледі. Табиғи
ластанудың бір түрі космостық шаң ... ... ... ... 1 жыл ... оның ... 2-5 млн ... дейін
жетеді. Табиғи шаң жер атмосферасының негізгі қүрам бөлігі болып табыла-ды.
Табиғи шаң ... ... ... ... ... ... ... шамамен 10"'10" см болады жэне топырақ пен тау жыныстарының
үгітілуі, вулкан атқылауы, орман, дала, торфтардың ... ... ... ... ... түзілуі мүмкін. Атмосфераның төменгі
қабаттарындағы шаң сусыз шөл ... ... ... ... аэропланктондар
- бактерия, өсімдік ... ... ... ... ... ... ... ыдырау өнімдерінен түзіледі.
Мұхит үстіндегі ауа атмосферасында магний, натрий, кальций тұздарының майда
кристаллдары болады, олар су ... ... ... қалғанда түзіледі.
Әдетте табиғи жолмен ... ... мен онда ... ... үшін аса көп зиян ... шаң Жер ... ... кейбір процестер үшін белгілі роль
атқарады. Ол су буларының конденсация-лануы үшін, олай болса ... эсср ... ... ... күн радияциясын сіңіріп тірі
организмдерді ... ... ... ... ... В.И. ... атмосфералық ауа планетамыздың химиясында маңызды роль аткарады деп
жазды.
Жер бетіндегі заттардың ... ... оның ... топырақ
бактерияларының тіршілігі күкіртсутек, аммиак, ... ... ... ... зор ... ... экеліп соғады.
Жасанды ластану. Атмосфераны ластаушылардың ең ... ... ... ... ... жану ... болып
табылады. Француз ғалымы Ж. Детридің есепетулері бойынша, ... ... ... ... газы - 9%, ... ... оттек-4%, сутек-2%, альдегидтер - 0,004, азот оксидтері
- 0,06%, күкірт оксидтері-0,006% ... 200-ге ... ... ... ... ... ортаға көміртек, күкірт жэне азот ... ... ... ... канцерогенді заттар, мысалы 3,4-
бензопирен мен қорғасын өте зиянды эсер етеді.
Атмосферага транспорттардан ... ... ... 25-27% ... анықталған жэне оның 40% диаметрі 5 мкм - ге дейін болатындықтан
ауада ұзақ ... ... ... ... адам ... ... болды.
Қазіргі кезде бүкіл элемде шамамен 500 млн. асаавтомо-биль ... ... ... ... ... ... ... адамзат үшін
қаншалықты маңызды екені түсінікті. Мысалы, Лос-Анджелес ... ... 2,5 млн. ... ... 900 мың, ... ... Ал ... мың
автомобильден күніне ауаға 3000 кг көміртек оксидтері, т.с.с. отынның толық
емес жану өнімдері болінеді. Бұл физико-химиялық ... ... алу ... мен ... аса зиянды болып табылады.
Ауа бассейнін күкіртті газбен жэне шаңмен ластаушы ... ... ... ... жылу ... ... 1 ... 80 т көмір жағып,
атмосфераға шамамен 5 т күкіртті ангидрид жэне 16-17 т күл ... ... ... үлкен эсер ететін жағылатын отынның сапасы,
жағу эдістері, газтазартқыш қондырғылар мен ... ... ... ЖЭС газға көшіру зиянды қал-Дьіқтар мелшерін біршама азайтады.
Зиянды ... ... ... та ... Ж.Дет-Ридің есептеулері
бойынша, ... ... ... 0,7 кг/м3 ... 6,5 кг ... ... 1,7 ... 4,3 кг азот оксидтері, 6,3 кг/м1 қатты бөлшектер ... ... ... ... ұшып өтетін бір реактивті само-лет, 8 ... ... осы ... 25000 га ... орманы бөлетін оттекті жұмсайды скен.
Атмосферанын антропогенді ластану жолдары жылу ... ... ... ... транспорт, термояд-ролык каруларды сынау, т.б. аркылы
жүреді. Бұлардың эркай-сысы кұрамы ондаған мың компоненттерден ... ... ... ... ... Ауа кеңістігін ластайтын
косылыстар коміртск оксидтері, күкірт пен азот ... ... ... шаң ... 1 жыл ... атмосфераға 200 млн тонна көміртек
оксиді (СО), 20 млрд тонна кеміркышкыл газы, 150 млн ... ... ... млн тонна азот оксидтері, 50 млн тонна түрлі кемірсутсктер белінеді.
Биосфераның ауыр мсталдармен ластануы ... ... ... ... бірі ... отыр. Кейбір есептеулер бойынша. бүкіл
адамзат когамы кезе-ңінде 20 млрд тонна темір ендірілген болса, ... ... - ... ... ... 6 млрд ... ... болса 14 млрд тонна темір қоршаған ортаға тара-лып, ластап отыр ... ... ... жыл ... өндірілген < сынап псн корғасыннын 80-90%
биосфераға ... ... ... ... күл жэие түрлі газдармен бірге
коршаған ортаға таралатын кейбір элементтердің ... ... ... де асып ... ... магний -1,5 ссе, молибден - 3 есе,
мышьяк - 7 ссс. уран, титан -10 есе. ... иод, ... - 15 ... - 50 есе , ... ... стронций, бериллий, цезий - 100 деген есе,
галлніі мен германий - мындаған есе, иттрий -10 мындаган есе, ... ... ... ... ... ... ... істеуіне.
т.с.с. кептеген организмдерге зиянды эсерін тигізеді.
Ауа бассейнінің мелдірлігініи езгеруіне атмосферадағы кеміркышқыл ... ... бар. Жыл ... ... оның ... 0.2 % артып отыр,
қазіргі кездегі атмосфсрадағы кеміркышкыл газының мелшері 0,032 %. ... ... ... ... ... ... ... жыл сайын 2 еселсніп отырады.
180
Көміркышкыл газы инфракызыл сэулені - жылу сэулесін сініреді, оның мелшері
белгілі бір концентрацияға ... ... ... ... ... ... соғуы мүмкін. Атмосферадағы озонның мелшері (колем
бойынша) 2 хІО %, бірак ол Жер бетін күн ... ... ... ... ... бар.
Атмосфераның күкіртті косылыстармен ластануы казіргі таңдағы аса ... бірі ... ... ... ... 5000 ... ... уакыт
бойы белініп отыр. Күкірт оксидтсрі есімдіктсрге, жануарлар мсн адам ... ... эсер ... ... ... (IV) ... күкірт (VI)
оксидіне дейін тотыгады да, су буларымен ... ... ... ... ... ... ... - шашынмсн бірге кышкыл жаңбыр
түрінде жсргс жауады. Қышкыл жаңбырлар су экожүйелеріне зиянды ... ... мен ауыл ... дакылдарының есуін тежейді, сейтіп
үлкен экономикалык шығын ... ... ... ауыр ... ... ... косылады. Олардың су мен топыракта коп мелшерде
жинақталуы тіршілікке үлкен зиян келтіреді. Мышьяк пен хром ... ... ... ... Ал ... ... ... өлімге
ұшырайды.
Атмосфераның радиоактивті заттармен ластануы.
Атмосфераның радиоактивті ... ... ... әер ... болгандыктап оте кауіпті болып саналады. Радиациялык эсер -
радиоактивті заттардан белінетін ... ... ... ... ... химиялык элементтердің атом ядроларының ыдырауы кезінде
сыртқы ортага болінсді. Болінген радиоактивті ... адам ... ... ... ... ... процестерді бұзып, организмде
түрліше физикалық, химиялык жэне ... ең ... ... туғыза-ды.
Радиациялык эсерлердің шығу көздері баршаға мәлім, карапайым космостык
сэулелерден ... ... ... бо.тып габылатын ядролық
қаруларды сынау. атом ядролык станциялардағы ... ... ... ... ... сынау жұмыстарының жүрі ізілуіне оайланысты ядро.тык
ендірістің, атом-электр станция.тарының Дамуына ... ... ... ... ... ... элементтерді өндіру мен атом қондырғыларын, двигательдсрін
іске қосу жұмыстары ... ... өте ... радиоактивті заттар
бөлінуі мүмкін. Радиоактивті заттар атмосферада тозаң, не аэрозоль түрінде
болады, олар-дың азгантай дозасынын өзі ... нерв ... ... ас ... ... алу ... қалқанша без бен гипофиз кызметіне
зиянды эсер етеді.
Атмосфера радиоактивті ... ... атом және ... ... ... ... Атом ... кезінде түзілген изотоптардың
жартылай ыдырау кезеңдері түрліше. Әсіресе, стронңий-90 (жартылай ... - 25 жыл) мен ... ... ... кезеңі 33 жыл) өте қауіпті.
Радиоактивті изотоптар өсімдіктердің қалдықтары, ... ... ... да ... ... ... қоректік тізбектер де
біршама роль атқарады. Судағы изотоптар ... ... ... ... балықтарды жыртқыш балықтар, не құстар қорекке
пайдаланады, т.с.с.
1945 жылы августа Жапонияның Хиросима мен ... ... ... ... ... мың ... ... қиды, оиың зардаптары элі
күнге дейін сақта-луда.
1963 жылы ... ... ... сүйгіш мемле-кеттердің біразы
бірігіп, ядролық каруды атмосферада, космос кеңістігінде жэне су ... ... салу ... ... қол ... Бүл келісімнін адамдардың
дснсаулығын сактау мен бүкіл тіршілікті ... ... ... ... энергиясын кең масштабта колдану нәтижссінде атом ... ... Енді осы ... ... проблемасы да
туындап отыр. Бүл проблема-ны шешу жолдары түрлі ... ... ... Мысалы, АҚШ мсн Англия атом өндірісінің қалдықтарын Атлантика
мүхитына тастайды, ... ескі ... ... ... ал ... ... терен кабатына көміледі, бүл ең ... жэне ... ... ... ... ... ... мен техниканың қарқынды дамуы кезеңінде атмос-фераның шумен ластануы
да біркатар зардаптарын ... ... ... ... ... про-цестердің
автоматтандырылуына байланысты ... ... ие ... кең ... ... ... ... белгілі мөлшердегі жиілігі немесе спектрі герцпен, ... ... ... ... анализа-торы жиілігі 16-20000 гц
аралығындағы шуды қабылдай алады. Әсіресе жиілігі 1000-3000 гц аралығындағы
дыбысты ... ... ... ... ... ... ... арнаулы кұралдар шумомер, осциллограф немесе дозиметр сиякты
косымша кұралдармен өлшенеді.
Мысалы, реактивті ... ... от алуы ... шудың деңгейі
120-140 дБ, винтовкадан атылған октың дыбыс интенсивтілігі 160 дБ, ... ... ... ... ... шу 45-60 дБ шамасында
болады(46-сурст).
Деңгейі ... 90-120 ... ... ... адамның жүйкс жүйесіне эсер
стіп, ссіту органдарының кызметін нашарлатып, тіпті ... ... - ... ... пайда болуына ссбсп болады. Бүнымсн ... ... ... организмнін эндокриндік системасының бұзылуы
сиякты аурулардын пайда болуына, нерв клеткаларынын дегенерациялануына экеп
соғады. Үздік-сіз катты шу эсерінен перифериялық кан ... ... ... мсн миға ... келіп жетуі қиындайды. Деңгейі 130 децибеллден
асатын шу акустикалык травмалар гуғызады.
Батыстыц бірқатар елдерінде әскери ... ... слді ... ... үшып ... ... ... шуынан жүректің
миокарді инфракті, жыныс органдары қызметінін элсіреуі сиякты аурулар ... Ал ... ... ... шу ... ... ... қалуы ла
байқалады. Жануарларда да, эсірссс үй кустарында жұмыртқалар ... сүт беру ... ... ... байланысты іпудың эсерін төмендету үшін біраз ... ... ... үлкен кала.іарда жасыл өсімдіктер шудың деңгейін біршама
төмендетеді. Олар түскен шу эпергиясыныц 20% ... ... ... ... ... ... орнату сиякты шаралар да атмосфсраны
шумсн ластанудан қоргайды.
Бұнымсн бірге шудың қолайсыз эсерінен ... үшін ... ... ... ... жобалау, іске қосу ... ... ... техникалық,
медициналық шараларды комплексті түрде жүзеге асыру ... ... ... ... үшін шу шығаратын объектілерді
гигиеналық бақылау енгізіледі. Бұлардан ... ... ... мен ... ... ... шараларды да іске асыру аркылы
шудан біршама корғануға қол жеткізуге болады.
6.3 ... ... ... зардаптары
Атмосфераның ластануы адам, жануарлар мен өсімдіктер үшін эркашан ... ... ... ... метеорологиялык жагдайларда қалың улы
тұмандардың түзілуіне экен соғады. Тіпті кейбір жағдаііларда улы ... ... ... аса ... ... мен ... себеп
болады. Мысалы, Лос-Анджелесте, Калифорнияда, Британ аралдарында. ... ФРГ мен ... ... ... улы ... ... атмосферада жинақталуы нэтижесінде смог дсп ... ... ... смогтар XIX гасырдыц сопынан бастап - ак белгілі ... ... және 1956 ... ... смогтар елгс үлкеп зардаптарын тигізді.
1952жылы5-9декабрь аралыгында қаланын үсгін қаптаған ... ... ... кұрамындағы зиянды косылыстардын (күкірт ... ... ... хлорлы комірсутсктср. т.б.) мөлшері ауада калыптағы
нормадан 5-6 есе коп болып. 12 сагаттан кейін көптегсн адамдарда тыныс ... ... бас ... бас айиалу. жөтел күшейгсн. Созылмалы
бронхит ауруымсн ... ... ... ... ... ... Ұ.тыбритания астанасының үстінде 1956 жылы январьда 96 ... ... ... смоі ... ... ... ... болған. 1968 жылы
Лондонда "Ауа тазалыгы туралы заң" кабылданғаннан сон атмосферанын ластануы
біршама ... ... ... калдыктар күрамында 140 жуык зиянды заттар
болады. Олардын ... ... ... ... ... бірден эсер ете
коймайды. Медициналық-санитарлық ... ... ... ... ... бірлесіп эсер етуі аса қауіп тугызатындыгы
17- кесте
Автотранспорт газдарының адам денсаулығына эсері (Х.Ф Френч ... ... ... Адам организміне эсер ету |
|зардаптары ... ... ... ... ... оксиді оилау қабілетін |
|нашарлатады, ... ... ұйқы ... ... ... ... экеледі. |
|Қорғасын |Қан-тамыр, жүйке жүйелеріне, зэр |
| ... ... эсер ... |
| ... ақыл ой ... |
| ... ... сүйектер мен |
| ... ... ұзақ ... |
| |қауіп келтіреді ... ... ... ауруларға |
|оксидтері |қарсы тұру қабілетін нашарлатады,|
| ... ... ... пен |
| ... ... ... ... алу органдарының сілекей |
| ... ... ... |
| |пайда болып, өкпені жұмысын |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ... Рак ... ... |
|жыныс органдарының (ауыр ... : ... жаңа ... ... ... дефектілердің пайда болуына себеп |
|болады ... ... ... ... ... ... ... нашарлатып, жұмыс қабілетін
төмендетіп, ... бас ... ... ... ... өкпенің түрлі
аурулары, организмнің жалпы улануын туғызып, түрлі ауруларга қарсы түра алу
кабілетін төмендетеді.
Өндіріс орындарынан шыққан ... ... ... шыккан газдар,
түтін, ірі калалардың үстінде пайда болатын түрлі шаңдар Күн ... ... ... ... ... ... Мысалы, Париж каласының
маңын-дагы өндіріс ... аз ... ... сэулелер 3% болса,
заводтар мен фабрикалар көп шоғырланған ... 0,3% кана ... ... ... ... ... жэне ... туғызатыны белгілі.
Атмосфераның кұрамындағы зиянды заттардан жануарлар
186
мен жабайы аңдар да ... ... ... ... ... фторлы жэне мышьякты
қосылыстардан бал аралары уланып, олардың бал жинау қабілеті төмендейді.
Бірқатар мемлекеттерде жабайы аңдардың (бұғы, қоян мен ... ... ... күкіртті газ, мышьяк, сурьманың эсерінен улану
оқиғалары көп кездеседі.
Өсімдіктер үшін ... улы ... ... ... ... хлордың
қосылыстары мен көмірсутектер. Олар ауылша-руашылық дақылдарына, орман ... ... ... зиян ... ... дақылдардан бұл газдарға өте
сезімтал -арпа, көкөністерден - шпинат, капуста, салат, редис. (18-кесте).
18- кесте
Ауаны ... ... ... ... ... 1985)
|Зиянды заттар|Сипаттамалары ... ... ... зат, ... ... ... |
| ... үшін улы, 30 км ге |
| ... ... эсер ... ... |Аз ғана ... өзі өте улы, ... төрт |аэрозольдар түзе алады, 5 км ... ... ... эсер ... ... | ... ... жақын қашықтықта эсер |
|хлорсутек ... ... ... пен ... ... ... ... аймақтардың |
|көмірсутектер|өсімдіктерін зақымдайды |
|, ... | ... | ... | ... ... жэне ... улы зат|
|Аммиак |Өсімдіктерді жақын қашықтықта |
| ... ... ... ... күкіртті газдың шектеулі нормасы - 0,02 ... ... - 0,02 мг/м3 жэне ... -0,1 ... ... бойынша, Франция мемлеке-тінде ... ... ... ... табыстың 4%, АҚШ-3%, Жапонияда-8% кұрайды.
Атмосфераның ластануының нэтижесінде қазір бүкіл элем ... ... ... ... бірі ... ойықтарынан" басқа, ол -
"парниктік эффект" кұбылысы.
Қазіргі ... ... ... ... бара ... атап ... ... екінші жартысынан бастап орташа жылдык температура жоғарылап
отырғаны жиі айты-лып жүр. ... ... ... бүл ... ... ... деп аталатын көміртек оксиді, метан,
хлорфторкөміртек, озон, азот ... көп ... ... отыр.
Парниктік газдар, олардың ішінде, эсіресе көмірқышқыл газы Жердің бетінен
ұзын толқынды жылу сэулелерінің бөлінуіне кедергі ... Г. ... (1990), ... ... ... ... парниктің жоғарғы
төбесі сияқты болып, бір жағынан, күн сэулелерін ішке қарай көптеп өткізсе,
екінші жағынан, Жердің бетінен ... ... ... ... жасайды.
Отынның түрлерін көптеп жағу нэтижесінде (жыл ... 9 млрд аса ... ... ... ... ... жоғарылап бара жатыр,
сол сияқты фреондар ... ... мен азот ... де ... ... ... "парниктік эффект" деп аталын құбылыс Жер
беті ... ... ... біртіндеп жогары-лауына себеп
болып отыр. Б¥¥ жанындағы ғылыми ... ... ... ... 2100 ... ... ... атмосферасының температурасы 2-4"С қа жоға-
рылауы мүмкін. Климаттың булай жылынуы Бүкіл ... ... ... мұздықтардың көпшілігінің еріп, ... ... ... зор су тасқын-дарына экеп соғады. \/
1985 ж. Торонто қаласында (Канада) болған халықаралык конференцияда бүкіл
элемдік энергетика алдына 2005 ж. ... ... ... ... 20% ... міндет етіп қойылды. 1977ж. Киотода ... ... ... элемнің бірқатар мемлекеттері Киота протоколына қол
қойды, бұл ... ... ... ... ... ... атмосфераны
ластайтын пар-никтік газдарды бакылауга алу жөнінде келісім жасалды.
Қоршаған ортаның ... ... ... аса қауіпті
экологиялық проблемалардың келесі бір түрі -
188І
"қышкыл жаңбырлар". Олар өнеркэсіп орындарының күкірт ... азот ... ... атмосфераны ластауына байланысты пайда болады, бұл
заттар ... су ... ... ... азот ... ... олар ... бірге жер бетіне түседі. Кейбір мэліметтер ... ... ... рН- 5,3 - 2,3- ке ... ... белгілі болған.
"Қышқыл жаңбырларды" түзетін азот пен ... ... 255 млн ... жыл ... ... ... ортаның қышқылдармен ластануы
биосферадағы бірнеше экожүйелердегі калыпты жағдайларды ... ... ... болады. Қышкыл жауындардың эсерінен топырақтағы
өсімдіктерге кажетті қоректік элементтер ғана ... ... ... ... ... да өзгеріске ұшы-рап, кейін олар коректік тізбектер арқылы
өсімдіктерге жэне басқа организмдерге түседі.
6.4 Атмосфералык ауаны ластанудан сактау және ... ... ... ... ... ... күр-делі, жан-жақты жэне
үлкен материалдык шығындар мен ... ... ... ... ... прогресстің қазіргі заманғы даму деңгейі адам ... ... ... ... эсер ... заттардың түзілуін жэне бөлінуін
азайтып, ластанудың алдын-алудың іс-шараларын жасауға мүмкінідік береді.
Атмосфералык ауаның ластануының ... ... жэне ... қалдықтардың
мөлшерін азайтуға мүмкіндік беретін іс-шараларды төмендегідей 3 топка
бөлуге болады:
1. Зиянды қосылыстар ... ... ... ... ... ... ... аз бөлінетін жаңа ... ... ... аппараттар мен карбюрацияны жақ-сарту жэне ауа тазарткыш
кондырғылар ... ... ... ... ... ... ... мүлде
болдырмау.
3. Зиянды қосылыстарды бөлетін объектілерді тиімді орналастыру жэне ... ... ... ... ... атмосферасының химиялық құрамы қандай? 2.Адамның іс-эрекетінің
ауарайы мен ... ... ... ... ... эртүрлі инверсиялары қалай әсер етеді?
4. Атмосфераны ластаушы негізгі факторлар қандай?
5. Атмосфералык ауаның ластануы халық саны мен өсімдіктер ... ... ... ... ... ... тазартудың негізгі эдістері кандай?
7. Автотранспорттан қандай улы қалдыктар бөлінеді?
8. Автотранспорттан бөлінетін улы қалдықтарды азайту үшін ... ... ... ... ... мен баяндамалар тақырыптары
1. Ауа бассейнін корғау.
2. Атмосфералык ауаның зиянды қосылыстармен ластануы.
3. Атмосфераны ... ... ... орта мен ... ... ... калалары ауа бассейндерінің жағдайы.
5. Атмосфералык ауаны тазарту эдістері.
6. Қалалардағы шудың деңгейін төмендету проблемалары.
7. Қоршаган ортаның химиялық ластанулары.
8. Атмосферадағы зиянды ... ... мен ... ... ... Қазақстан Республикасының ауасына 1999 жылы бөлінген зиянды заттардың
жалпы мөлшері?
А. 18807,3 мың тонна В. 5,5 ... ... С ... ... ... ... ... Шымкент қалаларының ауасында-гы өте
коп зиянды зат ... В. ... ... күкіртті сутек
.
3."Теңізшевроил " мұнай кәсіпорны 1999 жылы ... ... ... ... ... А. ... ... 50мыңтонна Э. ... ... Кен ... ондірісі 1999 жылы ауага цанша зиянды цалдыц-тар шыгарган?
А. ЮОмыңтонна В. 358,3 ... 10 мың ... О. 10 млн ... ... ... ТЭЦ-1 (жылу-электр орталыгы) сыртцы ортага 1999 жылы цанша
зиянды цалдыцтар тараттыі
А. 8,1 мың тонна В. 10 мың ... Ү). ... ... Атмосфераның Жер бетіне ең жацын цабаты?
А.тропосфера ... ... О. ... ... Жер ... ең алыс ... ... В. ... ... П. ... мезосфсра 8. Адамның есіту ... үшін ... ... ... 50-80 ... В. 90-120 ... 100-130 ... Ә. 110-130 ... 80-90 ... ... "Аха ... ... заң" цай жылы ... 1958ж. В. 1968ж. С. ... 1988ж Е. 1998ж.
Ю.Үлкен қалалардагы ондіріс ... аз ... ... ... мөлшері қан-дай?
А. 1% В. 2% ... 4% Е. ... ... Израэль Ю.А. Проблемы охраны природной среды и пути решения. ... ... ... ... ... ... В.И. Экосистемы и их компоненты. М.: Изд-во МЖ, 1996.
4. Захарченко М.П. Современные проблемы экогигиены. Киев., 1995.
5.Небел ... об ... ... М., 1993. ... ... словарь-справочник. М.,1993.
7. Протасов В.Ф., Молчанов А.В. Экология, здоровье и ... ... ... ... Конкорд.,Лтд. 1993. 9.Саданов А.К., Аскарова У.Б.
Экология. Алматы,2001 ж. Ю.Аскарова У.Б. ... жэне ... ... ... 2004 ... ... В.И., Передельский Л.В. Экология. Ростов-на -Дону, Феникс,
2005 г.
12. ... Н.И., ... Н.Е., ... О.П. ... ТАРАУ. ЛИТОСФЕРА ЖӘНЕ ОНЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
7Л Топырақ ресурстарыньщ маңызы
Литосфера (грекше "Іітоз" - "тас" + ... " шар") ... ... ... ... 30-80 км ... жер шарының сыртқы катты тас
қабықшасы. Литосферада тірі организмдер 3 км ... ... Жер ... Күннің энергиясы заттардыц екі айналы-мын: су айналымы
мен атмосфера циркуляциясында ... ... ... ... ... топырақ, өсімдіктер, микроорганизмдер мен жануарлар арасындағы
айналымы - кіші ... ... ... ... Екі ... да ... тығыз байланысты.
Топырақтың табиғи ландшафттар мен экожүйелердегі маңызы ... ... деп ... ... ғылымының негізін салушылардың бірі В.В. Докучаев XX ғасырдың
басында топыракты ... тэн ... ... тіршілік ету заңдылықтары
мен өзін-өзі реттеуге қабілетті табиғи-тарихи дене деп қарастырады, топы-
рактың ... ... тау ... ... өсімдіктерімен,
рельефімен жэне ландшафтымен тығыз байланысты болатынын атап көрсеткен.
Тау жыныстарының топыракка айналу процесінің аса бір маңызды жэне ... ... ... ... жауып жатқан гумустық ... ... Бүл ... ... ең бір ... бөлігі болып саналады.
Топыраққа ең алғаш ретМ.В.Ломоносов ғылыми анықтама ... ... ... ... түзіле жүретін өсімдіктер мен тау ... үзақ ... ... деп ... ресурстары - Жер бетіндегі ... ... ен ... ... бірі ... табылады. Алайда оның шын мэніндегі маңызы мен ... ... ... алмай келеміз. Топырак биосфераның компоненттерінің
бірі ретіңде адам, ... мен ... үшін ... орта ... ол ... ... ... топырақ биотасы мен адамдар
арасындағы тікелей және *анама әсерлерді тепе-теңдікте сактап түра ... ... ... ... аса маңызды резерві
болып табылады. Адамдарға азық-түлік пен жануарларға ... ... ... жағдайлар тек топырақ арқылы ғана жасалынады. Топырақтың табиғи
дене ... ... ... - ... ... ... мен
су балансын реттеу, өсімдіктерге қажетті қоректік элементтерді жинақтау,
жер асты суларын түзу мен ... ... ету, ... ... - сыртқы орта жағдайлары: жылу, су, ауа, өсім-діктер мен жануарлар,
микроорганизмдердің біріккен эсерінен ... ... ... ... ... түзгіш факторларға сол сияқты рельеф пен адамның іс-эрекеті
де жатады. Тірі организмдер топырақтың негізгі қасиеті - ... ... ... ... ... - оның ... оларға кажетті
қоректік элементтермен, сумен және ауамен камтамасыз ету ... ... ... ... ... жэне адамның топыракқа эсер ... ... Ол ... адам баласының тіршілігінің көзі болып
табылатын аса маңызды ... ... ... өнімінің,
ауылшаруашылык дақылдары өндірісінің негізі.
Топырақ - барлық элементтердің аккумуляторы: ол ... ... ... шайылып кетуден сақтайды. Өзінің қалыптаскан зат алмасу процесі бар,
түракты динамикалық жүйе ... ... ... факторлар (су тасқыны,
эрозия, қүрғақшылық, т.б.) эсеріне карсы түра алады. Бірақ топырақ көптеген
антропогендік факторлардың (жер жырту, мал жаю, ... ... ... ... ... эсеріне сезімтал келеді. Топырақтың қүнарлылығы адам
іс-эрекетіне де байланысты.
Топырак - барлық материалдық игіліктердің көзі. Ол азық-түлік, ... ... үшін ... қүрылыс материалдарын береді. Топырақтың ең маңызды
байлық екендігін айта келіп, К.Маркс, еңбек- ... ... ... ... ... табиғи ресурс. Қазіргі таңда, ғылым элі
күнге дейін ... ... ... баса алатын жасанды материал таба алған
жок. Өсімдіктерді топырақсыз өсірудің кез келген ... ... ... ... ... дэл өз ... ... алмайды.
Сондықтан адамзат коғамы алдында тұрған жэне элі де ... ... ... аса ... проблема топырактың топырақ түзілу процесіндегі
өздігінен қалпына
келу қабілетін сактап калуға барынша жағдай ... - ... ... ... үздіксіз алмасып отыратын,
олармен тыгыз байланысты жэне ... ... ... ауа, жер ... жэне жер ... ... өзі де эсер ... өте күрделі ашык система. Топырақ үнемі климат пен ауа ... ... мен ... эсіресе соңғы кезде түрлі антропогендік
зиянды эсерлерге үшырап отыр. Топыракта ... ... ... ... ... нашарлап, қүнарлылығы кемуде.
Топырақтың деградациялануының (латын тілінен аударған-да - "төмендеу",
"артқа кету") негізгі ... : ... ... ... ... шамадан тыс көп қолдану, т.с.с.
Топырақтың корғау мен бақылау объектісі ретінде ... ... ... салыстырғанда бірқатар өз ерекшеліктері бар. Ең ... ... ауа мен жер ... ... ... ... орта,соған байланысты басқа орталарға тэн аса ... ... ... қасиеті жоқ. Топыраққа түскен антропогендік ластаушылар
онда жинақталып, көбейе береді.
7.2 Жел және су эрозиялары.
Топырақ өте ... ... ... ... өсу, даму жэне ... ... Онда ... түзілу жэне бұзылу процестері жүріп жатады. Су, жел,
антропогендік факторлар-дың топырақ пен оның ... ... ... ... ... ... ... ұшу құбылыстары эрозия деп аталады.
"Эрозия" - термині латынның ... - ... ... ... ... дегеніміз - топырак жабынының су, не желмен шайылуы, ... ... ... ең ... ... ... топырақ түзілу процесінің жүру
жылдамдығы шама-мен 0,5-2,0 ... ... ... ... 18 ... осы ... ... жолмен түзілуіне 1400-7000 жыл қажет ... еді. Бұл ... ... кейде 20-30 жыл, тіпті кейде бір ғана катты
жауған ... не ... ... ... болуы мүмкін.
Эрозиялык процестердің байкалу сипатына карай цалып-ты, не ... ... не ... эрозия
болып бөлінеді.
Қалыпты эрозия - орманды жсрлер мен шөптесін өсімдіктердің топырағында
жүреді. Ол өте жай ... ... ... ... ... ... ... нэти-жесінде бір жылда кайта қалпына келе алады.
Жылдам эрозия - табиғи өсімдіктер дүниесі жойылып біткен, топырактын табиғи
ерекшеліктері ... ... ... ... бүл эрозия
өте тез жүреді.
Кең таралған эрозиялардың түрлері : ... ... ... ... (техногендік), абразия, жайылымдық.
Жазықтық эрозия - тау беткейлеріндегі жоғары горизонттагы топырақтардың
жаңбыр, еріген кар суларымен ... ... - тау ... ... ... ... ... эсерінен терең жыралар мен жылғалар түзіп шайылуы.
Жел эрозиясы, не дефляция - топырактың жоғарғы күрғақ, ... ... ... үшуы.
Ирригациялық эрозия - суармалы егін шаруашылығымен айналысатын аудандарда
байкалып, топыраққа көп мөлшердегі су ... ... ... Бүл су ... ... ... де, ... бетімен ағады. Су
жіберілетін егістік жср аз ғана болса да тегіс ... ... ... ... ... ... ... ағып кетеді. Ирригациялык
эрозия кезінде бір уақытта эрозия да, топырақ-тың сортаңдануы да жүреді.
Өндірістік эрозия - ... ... ... ... ... ашық
эдіспен өндіруде, түрғын үй, өндіріс орында-рының ... ... ... мүнай кұбырларып салу кезінде байқалады.
Абразия кезінде (өзендср, баска да су көздерінің ... ... жэне мал ... ... ... ксмиді.
Шамадан тыс көп мал жаю кезінде жайылымдық эрозия байкалады.
Механикалық эрозия - ауылшаруашылык ... ауыр ... ... калпына келу қабілетін ескермей пайдаланған жағдайларда
калыптасады. Бұл ... ... ... ... физикалық
касиеттері нашарлап, топырақ түзілу процесінің негізгі агенті - биология-
лык белсенділігі ... ... АҚШ - да ... мен ... жыл сайын 1 млрд доллар шығын экеледі.
Егіс далалары, эсіресе, ... екі рет өнім ... ... ... ... ... ауылшаруашылық дақылдарының
өнімі төмендейді. Бұл зардап-тарды болдырмаудың тиімді жолы - топыракты
минималды өңдеу, ... ... жэне ... да ... өнімділігін
олардың алатын аукымын ұлғайту арқылы артты-
РУ-
Эрозия - күнарлылықтың жауы. Мамандардың есептеулері
бойынша, эрбір минут сайын жер ... 44 га жер ... ... ... ... ... ... қоғамы күн сайын 3 мыңнан аса га жерден айрылып
отырады. Ал ... ... ... 50 млн га құнарлы жер
тозып бітті. Эрозияның ... ... ... ауылша-
руашылық дақылдарының өнімі шамамен 20-40% төмендейді.
Эрозиянын зардаптары ... ... ... ... ... ... ... топыракты өңдеу
жұмыстарын киындатып, топырақ өңдеуші жэне өнім жинау-
шы техниканың еңбек өнімділігін ... ... олай ... ... ... ... тіршілік ету ортасының бұзылуы, ... ... ... ... экеп соғады.
Эрозияға ең коп ұшыраған АҚШ ... ... ... ... 160 млн га ... 120 млн га ... ұшыра-
ған, 20 млн га жер ауылшаруашылығында пайдалануға ... ... ... жыл ... ... ... ... 4млрд тонна құнарлы қабаты жойылып отырады.
Жерорта теңізінің жағалауларына орналасқан ... ... ... ... түбегінің шөлді
Сиссарлары мен ... ... шөл ... ... ... ... мен ... біркатар
жерлері эрозияға ұшыраған.
Эрозия адамдардың тиімсіз тіршілік ... ... ... ... ... шаруашылықгарда
нашар агротехниканы қолдану нэтижесінде жүреді.
7.3 Топырақты эрозиядан корғау.
Топырақтың эрозиясымен күресу -егін шаруашылығында-
гыең негізгі мэселелердің бірі.
Эрозияга карсы ... ... ең ... бірі ... ... Бұл - ... дұрыс ұйымдастыру.
Шаруашылыктарда жерлерді су жэне жел эрозиясына ... ... ... жоспарлар жасалынып, топырактарга сэйкес
эрозияга қарсы іс-шараларын жүргізеді.
Агротехникалық ... ... ... ... жырту, ал өте биік
беткейлерде су ұстағыш микро-рельефтер жасау керек. ... ... үшін ... ... тереңдету аркылы да қол жеткізуге болады.
Агротехникалык шараларға сол сиякты топырақты ауда-рып ... тек ... ... ... ... желге төзімді қабаттарды жасау да
жатады. ... ... ... көп ... шөптерді өсіру арқылы
ауыспалы егісті қолдану өте тиімді болып саналады.
Эрозияға қарсы ... ... ... орман-мелиорация жұмыстарын жүргізу
де үлкен роль ... ... ... пен ... ... ... ормандар егудіц өте колайлы екендігін көрнекті ғалымдар
А.Т. Болотов, В.В. ... Н.М. ... ... ... атап ... күресу жолдары:
] .Айтарлықтай үлкен территорияларда өсімдіктер жабынын жоюға экелетін
табиги экожүйелерге ти-гізетін эсерді ... Бұл ... ... ... ... Жайылымдарда эрозиялык процестер көбінесе ... тыс мал ... ... ... ... ... жабыныныц закымдануы
кезінде, эсіресе топырагы жеціл жерлерде су жэне жел эрозиясы болуы мүмкін.
Таулы аудандарда шөптесін өсімдіктердіц болмашы ... ... ... ... аяк жол) су ... ... болу ... орын алады. Мұндай
қолайсыз кұбылыстарды болдыр-маудың негізгі жолы - мал жаю ... мен ... ... ... ... ... Егістік жерлерді корғау шаралары:
• ауыспалы егістерді дұрыс пайдалану;
... ... ... бар шөптер коспасы-мен алмастыру;
• жиектік жырту (рельефтің горизонттарымен);
198
• өңдеуден ... ... ... жэне ... ... ... шағын егіс танаптарын ... ... ... танап коргайтын орман белдеулерін жасау;
• топырактың ... ... ... ... ... ... топыраққа эсер ететін кысымды кемітетін техниканы пайдалану.
Суармалы егістердің дүние жүзіндегі ауданы ... 250 млн га ... ... ... ... топырақ-тар екінші реттік
сортаңдануға ұшырайды. Оның мэні танап-тағы топырақ суды ... ... ... мен өсімдіктерге транспирацияға қажетті судан артық су келіп ... су ... жер ... ... ... дейін жетіп, оның дең-гейінің
көтерілуіне себеп болады. Мөлшерсіз, ... ... ... ... ... ... жыл) ... интенсивті түрде булана бастайды. Суда
еріген тұздар топырак бетінде жиналады. Мұндай тұздану екінші реттік ... ... ... ... жэне ... судың топыракка
сіңіп кетуі арқылы грунт суларының мөлшері көбейеді. Суғару каналдарынан
судың ... жэне ... ... топыракта тұздардың
мөлшерінің көбеюі екінші реттік түздану деп ... Ал ... ... ... ... эсерінсіз пайда болатын табиғи тұздану процесін
атайды. ... ... ... тек құрғак аудандарга тэн. Солтүстік
аймақтарда шектен тыс суару топырақтың ... ... ... ... деп - ... ... магний тұздарының топыракта
өсімдіктердің өсуі мен ... ... эсер ... ... ... Бұл кұбылыс эсіресе, Египет, Ирак, Индия мен Пакистан,
т.б. кұрғақ-шылық климатты ... ... алып ... Жыл ... ... ... 200-300 мың га суармалы жер қатардан шығады.Бүкіл элемде
қазіргі ... 20-25 ... жер ... өнім беру қабілетінен айрылған. Бұл
жағдай, эсіресе Орта Азия мен Закавказье ... ... ... ... ... аз гана ... мактаның өнімі 20-30%, жүгері 40-50%,
бидай 50-60%) кыскарады. Тұздану орташа жүрген аймақтарда мактаның ... есе ... ал ... ... ... дамуының экологиялық дағдарыстарының эі дамыған
өркениеттіліктің өз ... ... ... нэтижесіндс жоғалтқаны
белгілі. Мысалы, Ніл аңға-інда казір де суармалы жерлердің 70% тұзданган.
Ғалымдар-.ің пікірінше, ертедсгі Вавилон ... ... ... ... ... Қазір дүние жүзінде суармалы )0 млн га ... ... ... ... ... ... амамен 25%ұшыраған.
Топырақты тұздану мен батпақтанудан қоргау.
Топырактың ... ... ... ... ... бірі кұ:ргаған теңіздердсн пайда болған
^здыңжел ... ... Суда ... ... ... ... ... Галофит-есімдіктер тұзды
ртаға жаксы бейімделіп, топырақтан тұзды сіңіруге қабілетгі,
оның нэгижесінде топырактың жоғары кабаларының одан эрі
ұздануына ... ... ... ... ... жэне ... жапырактары түсіп, олар минералданып,
уда еритін ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік ... ... ... суда ... гұздардын гопыракта жинақта-
іуы 1 га жерде 500кг ... ... ... байқалған.
Көбінесе топырактын тұздануы груні суларынын кұра-мыпда ... ... ... жиі ... Егер олар тереңде болмаса, капилляр
арқылы булану нэтиже-сінде гопырактыц ... ... ... ... ... ... жэнс ... механикалық қу-рамы ауыр болса,
согұрлым бұл процесс қарқынды жүреді.
Екінші рспік тұзданудын алдын а.лу шараларының бірі тереңдігі 1-1.8 м ... ... ... Сол сиякты жаңбырлатып сугару - ирригациялык
фозияга ... ... ... ... ... ... ... гипстеу арқылы тазартады.
Суарудып жетілдірілген технологияларын қолданумен катар, жер асіы суларының
деңгейінін көтерілуіне байланыс-іы груні ... ... алу ... ... шаю ... да ... ... болады. Бірак бұл кезде дс
міндетті гүрде грунт суларын алып кету ... ... ... ... те ... ... ... Мыса.ты. гопырак бетінде жиналган зиянды
тұздарды нейтралдау үшін гипстеу ... ... бүл эдіс ... ... ... үшш тиімсіздеу.
Жер ресурстарына үлкен зиян келтіретін үшінші бір ... - ... ... орын алу ... - ... ... коректік заттардың топырактан
экстілуі. Гумустың ... су ... жэне ... да ... ... ... ... жойылып, шөлге айналады.
Өніммен бірге экстілетін коректік заттарды топыраққа кайтарудың ең тиімді
эдісі органикалық ... (көн, ... жэне т.б.) ... ... пар ... аркылы топырақты тынықтыру. Топырақтың азуы ен алдымен
орга-никалык заттардың, оның ... ... - ... ... ... жойылуы топыракты интенсивті ... ... ... колдану нэтижесінде топырақтың тығыздануы,
ластануға, ең алдымен "кышкыл ... мен ... ... ... ... ... отыр.
7.4 Топырақтын ластануы.
Табигатты қоргаудын түрлі ... ... ... адамның
шаруашылык іс-эрекеттері қоршаган ортаның, ... ... ... ... экеп ... ... топырак ондірістік, кұрылыстардыц
калдықтарымсн, жылу электр станцияларының күлімен, пайдалы ... ... ... ... ... ... бстінс шығарылып гасталган
жыныстар ... ... ... ... өнімдері жиналған, ... ... ... ... " ... ештеңе өспсйді. Бұның ссбебі,
ластаушы заттардың ... ... ... ... әте аз мөлшерде
кездесетін химиялык элсмснідер болады. Олар көміртек, күкірт, ... ... ... ... ... ... ... хлор, темір. титан,
бор, барий, фтор. Бұндай жагдайда химиялык элементтердін ... ... ... ... бір жай. топырактыц ластануы тек қана адамнын индустриялық
кызмегтерінен емес. сонымен бірге ауылшаруашылык өндірістің ... ... (сол ... ауа мен суды да) ... кездер - мал
шаруашылыгы комплекстері. Кобінесе сұйык көң
дұрыс сақталмаған жағдайда суларды ластайды. ... 100 мың бас ... ... немесе 35 мың бас ірі кара өсіретін комплекстің коршаған
ортаны ластау дэрежесі 400-500 мың ... бар ... ... орталықпен
бірдей дэрежеде болады. Сондықтан фермаларда тазартқыш қондырғыларды салу
өте кажетті шаралардың бірі.
Сонымен қатар көп жагдайда жанар - ... ... ... мен ... ... сай ... Олар ... түскенде топырактың
биологиялык бел-сенділігін нашарлатады. Сол ... ... ... ... не ... жиегінде ашық тастауға болмайды.
Мүнай өндіру жэне барлау ... ... ... ... заттармен
ластануына ссбсп болады. Нэтижесінде мүнай төгіліп, топырақтың ... ... ... экеп ... ... ... кезіндегі колда-
нылатын жугыш заттар (каустикалық сода. натрий хлориді, дизель ... ... ... ... ... ... бүндай жерлерде өсімдіктер
өспейді.
Көптеген жерлер тұрмыстык жэне ... ... ... калдык
үііінділсрімен ластанады. Бүл үйінділерде тұргын үйлер. мекемелерден ... ... ... ... ... ... кажстті
заттардың калдыктары. моншалар мен кір жуатып ... ... ... ... мен қар ... т.б ... ... қалдықтардың барлыгы
топыракты катты ластайды.
Топырак ... ... ... ... ... ... да
біршама ластапады. Олардың химиялык түракты түрлсрі топырақта жинакталып.
топырақ биотасының қырылыл ... ... ... Ал ... ... жэнс ондағы организмдердщ жойылуы топы-рак түзілу
процестеріне эсер етіп, оның күнарлылығын тө-мендетеді.
Сондыктан ... ... ... ережелерін қатан
сақтаулары қажет. Ал ... ... ... ... басшылыкка алу керек. Табиги аймакты. топырактың
гүрі мен типін, ... ... ... ... ... ... нс ... экеліп, коректік элементтердщ
антогонизмш тугызады, олардын ... ... ... ... ... кесте
Ауыр металдардьщ адам денсаулығына әсері
|Элементт|Әсер етуінің зардаптары |Ластаушы |
|ар | ... ... ... ... ас ... |Ластанған|
|(Н§) |органдар-ының, бүиректің |су мен |
| ... эсер ... ... |
| ... өзгерістер | |
| ... | ... ... рак ... |Ластанған|
|(А8) |интоксикация туғызады, ... |
| ... ... эсер етеді |пен |
| | ... | |ан |
| | ... |
| | ... ... ... ... |Ластанған|
|(РЬ) |канда протеиннің ... |
| ... ... |жер |
| ... жүйесі мен бүйректің |бетіліқже|
| ... эсер ... |р |
| | ... | |лар ... ... ... ... |өзгерістер туғызады, ... ... ... ... ... |ер |
| ... болады ... | |р |
| | ... | |лар ... ... ... Кадмий |Ластанған|
|(СсГ) бүйректің қызметін бүзады, |топырақ ... ... ... | ... ... баска гельминтті инвазиялар, ... ... ... массалар, ондірістік калдыктар,
топырақтан шайылған су, не жануарлар-дың ... т.б. ... ... гельминттермен оте катты ластануы түргын ... ... жиі ... ... ... ... ... бұрын мэдени дақыл-дар осіріліп келген
күнарлы ... ... мал ... тб. үшін пайдаланылып келген. Ал
казіргі кезде адамның шаруашылык эрекетінщ ... бүл ... ... ... жүмыстар (жолдар мен қубырлар салу, т.б.) жүргізу
нэтижссінде өте ... ... ... ... іс-эрекеттерінің нэтижесінде өсім-діктері жойылған,
гидрологиялык режимі мен ... ... ... ... бүзылып,
ластанған жерлер бүзылган жерлер деп ... ... ... ... ... ... жарамды жерлерге біршама зиян
келтіреді. Бұл жұмыстар кезінде терсңдігі 400-500 м ... ... ... кайтадан шаруашылык мақсаттарға пайдалану үшін оларды
калпына келтіру ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Қазіргі кезде ғалымдар меп мамандар бүзылған жерлсрді кайта ... ... ауыл жэне ... - ... ... жолдарын
іздестіруде.
Бүзылған жерлерді қайта қалпына келтіру жүмыстары тау-кен, инжснсрлік-
қүрылыс. мелиоративтік, ... ... ... құрайды.
Жсрді рекультивациялаудың скі негізгі этапы бар : тау-техникалык ... ... ... ... максаты - территорияны
жөндеуге дайындау. Бүл кезде топырактын бсткі күпарлы қабаты ... ... ... ... ... аркылы жүзеге асырылады. Ал
биологиялық рекультивациялауда гопырақ құнарлылығын калпына келтіру арнайы
агротехникалык шаралар мен ... бсру ... ... жоғарылату, ка.іпыпа келтіруге багытталған ... ... ... ... ... Чехослова-кия меи ГДР
мемлекеттерінде бұзылган жерлерге жүгері егіледі.
Жерді рекультивацияла) -өте ... ... Ол ... ... нақты экологиялық ... ... ... ... үшін ... юпырағының физико-химиялық
күрамын. гидро-логиялык режимінің ерекшеліктерін, рельефтін ... білу ... ... ашык ... ... мал ... комплекстерін,
сугару орындарын салу, т.б. топырақ жабынынын ... ... ... ... ... ... ... қарашірікті топырак
қабатын ауыстыру. орналастыруда барлык гиісті ережелерді катан ... ... ... жэне ... ... ... ... жэне
мұнаймен, түрлі жугыш улы заттармен ластанған ... ... өте зор. ... ... бойынша, эрбір бұргылау скважинасына 2.2
204
га жер бөлінеді. ... ... ... ... элдеқайда көп жер
ауылшаруашылық айналымнан шығып қалады. Әсіресе, ірі гусеницалы тракторлар
колоннасында ... ... ... бір ... ... орынға
ауыстыру кезінде жердің үлкен аймағы біршама ... ... ... кен ... іздестіру мен эксплуатациялау жұмыстарын бастар
алдында ол жерлердің топырағының ... ... ... ... ... кұнарлы қабат топырагын орнына салуды тиісті орындар талап ... ... ... топырақтың маңызы кандай?
2. Қазақстанның жер ресурстары, ... ... ... ... ... ... пайда болу себеп-тері кандай?
4. Жерді рекультивациялау деген не, оның кезеңдері мен эдістері ... ... ... ... олардың маңызы?
6. Пайдалы казбаларды тиімді пайдалану деген не?
7. Пайдалы казбаларды тиімді ... ... ... ... ... ... өндіру кезінде жүргізілетін ... ... ... ... ресурстарын корғау жэне тиімді пайдаланудың маңызы?
Рефераттар мен баяндамалар такырыптары
І.Жер ресурстары, ... ... ... ... ... Еліміздің орман ресурстары, олардын халық шаруашылығы
комплексіндегі маңызы.
З.Қазакстанның жер ... ... ... ... сұрактары
/. Қазақстан жерінің неше процентін агроценоздар алып жа-
тыр?
А.76,1 В.ЗО С.95 0.51,8 ... ... ... ... ... ... 1 ... В. 2км-гедейінгі
С. Зкм-гедейінгі О. 5 ... ... ... өсімдіюпер дүниесі жойылып бітпкен, тпопырақгпың ... ... ... ... байқалатын эрозия
қалай аталады?
А.калыпты ... ... ... Е. ... ... ... мен ... осімдіктердің топырагында жүреді. Ол өте
жай байқалып, нәтижесінде бүзылган топырақ ... ... ... ... бір жылда қайта қалпына келе алады.Бүл қандай
эрозия?
А. қалыпты ... ... ... Е. ... ... ... қүргақ, қүнарлы қабатының болше-ктеріпің желмен
үшуы недеп ... ... ... ... С.абразия О.жазыкіык эрозия
Е.дефляция
6. ... ... ауыр ... ... ... келу қабілетін ескермей пайдаланган жагдайларда қалыптасатын эрозия
не деп аталады?
А. қалыпты эрозия В. ... ... С. ... ... ... ... каналдарынан судың фильтрацияіануынан жэне дүрыс суармаудан
топырақта түздардың мөлшерінің кө-беюінен болатын қүбылыс ... ... ... реттік гұздану В. ... ... ... ... ... шаруашылық іс-эрекеттерінің нэтижесінде өсімдіктері жойылган,
гидрологиялық режимі мен рсльефі өзгерген, топырақ жабыны ... ... ... ... ... процесі
А.екінші реттік тұздану В. механикалык >розия
С.абразия П. ... ... деп ... ... ... магний түздарының топырацта өсімдіктердің өсуі мен
дамуына зиянды эсер ... ... ... не деп ... ... ... В. ... ... Э. ... ... ІО.Эрозияга ... ... ... ... жүмыстарына не жатады?
А.жерді көлденеңдеп жырту
В.суұстагыш микрорельефтер жасау
С. жырту кабатын тереңдету
В. территорияны дұрыс ұйымдастыру
Е. ... ... ... ... ан ... Израэль Ю.А. Проблемы охраны природной среды и пути ... ... ... ... В.И. ... ... М.: ... 1993.
3. Кормилицын В.И. Экосистемы и их компоненты. М.: Изд-во МЖ, 1996.
4. ... М.И. ... ... ... ... ... Наука об окружающей среде. М., 1993.
6. Окружающая среда. Энциклопедический словарь-справочник. М.,1993.
7. ... В.Ф., ... А.В. ... ... и природо-пользование в
России. М.. 1995.
8. Экологическийсловарь. Конкорд., Лтд. 1993. ... А.К.. ... ... ... ... ... У.Б. Экология жэне коршаған ортаны коргау. Алматы. 2004ж.
11. Коробкин В.И.. Передельский Л.В. Экология. Ростов-на ... ... ... ... Н.И., ... Н.Е.. Мелехова О.П. Эколо-
гия.М.:Дрофа.2005г.
VIII ТАРАУ. ГИДРОСФЕРА - ЖЕРДІҢ СУ ... Су - ... аса ... ... - ... планетамыздың аса маңызды құрам ... ... күн ... мен ... ... ... ... жэне бір күйден екінші күйге өте алатын барлык су түрлері жатады.
Гидросфе-ра Жердің басқа элементтері - ... мен ... ... ... су ... қозғалыста болады. Табиғаттағы су айналымы
гидросфераның барлык бөліктерін бір-бірімен байланыстырып, біртүтас ... ... ... - ... ... Ол гидросфераның түрлі
бөліктерінің эртектілігіне ... ... су ... ... ... ... су ... барлық массасының 97% күрайды жэне Жер планетасы
бетінің ауданының 75% аса бөлігін ... ... ... ... орны ... онда биосферанын химиялык тазаруы мен биомасса-ның
өндірісін қамтамасыз ететін толып ... ... ... жүреді. Су кез
келген жануарлар мен өсімдіктердің тканьдері мен ... ... ... мен ... ... өте ... реакциялар
тек кана су қатысында жүре алады. Жер ... ... та көп ... жэне атмосферадағы су буларының молшеріне байланысты қалыптасады.
Мүхиттардағы судың беткі бес жүз метрлік ... ... ... ... ... 40 күн ... ... өтсе, бір жыл ішінде мүхиттағы бүкіл
су ... ... ... отырады. Теңіз суындағы еріген түздардың
концентрациясы 3,5% болса, ... ... ... бүл ... 99,9% ... калий, хлор, бром, фтор, магний, ... ... ... үш ... - ауа, су, ... сфералары-ның арасындағы өзара
карым-катынастарды, негізгі заты ... газы ... ... ... ... ... түсінуге болады. Мүхитта атмосфераға
карағанда көміркышкыл газы 60 есе көп. Көміркышқыл газы суык суда ... ... ... ... оны атмосфе-раға насос тэрізді
тартып алады, сондыктан да бүл аймактарда оның қысымы ... ... ... ... ... ... С02 ... артқан сайын мұхит суындағы оның
мөлшері де артады, нэтижесінде кальций карбонатының ... ... - ... ... С02 ... ... сутек иондарының
концент-рациясы төмендейді де, кальций карбонатының ... ... ... ... ... суларындағы көміртек иондары ... ... ... ... С02 ... ... ... мұхит бір текті экологиялық жүйе ... оның ... - ... мен ... ... ... табылады. 49 - суретте
көрсетілгендей, күн энергиясын мұхиттың беткі қабаттарындағы өздері ... ... ... ... ... ... ... Ал өсімдік қоректі зоопланктон судағы балықтардың қорегі, олардан
соңғы деңгейде жыртқыш балық-тар ... ... ... ... ... ... ... шығаратын механизмдері бар жыртқыш
балықтардан жэне деструктор - бактериялардан тұрады.
47-сурет
Су-элемнің ең үлкен байлығы. ... ... ... тұщы судың қоры
санаулы ғана. Таза судың жетіспеушілігі
жер шарының көптеген аудандарындағы ... ... бірі ... су ресурстары жалпы алғанда, жер ... ... ... ... Әлемдік мұхит сулары жэне жер астылық сулар болып үш топка
бөлінеді. Жер ... не ... ... - ... көл, ... батпақтар, атмосфералык жауын-шашын сулары, мүздықтар суы, Бүкіл
Әлемдік мүхитқа мүхиттар мен оларға күятын теңіздер, ал жер астылық ... ... жер ... грунт сулары жатады. Бүкіл элемдік мүхиттагы
тіршіліктің айналы-мына қатысатын гидробионттардың экологиялық топтары ... ... ... ... о. я ч ... 3
2 ... ... я ю
н
■&
о п. н о о.
и һ
|Автотрофты ... |
| | | ... | ... | | |
|V |" ... қоректі зоопланктон
Жыртқыш зоопланктон
Балықтар
▼ ▼ ... ... ... ... ... түщы су ... 97% ... Грен-ландия, полюстер мен
таудағы мүздыктардың үлесіне ... Егер осы ... ... бетіне
бірдей етіп бөлсе, онда ол қалыңдығы 53 м кабат түзген ... еді. ... түщы су ... ... элі ... ... болмай отыр.
Қүрлықтың бар болғаны шамамен 3% көлдер мен өзендер алып жатыр. Сондықтан
да түщы судың жетіспеушілігі түсінікті жағдай ... ... су ... ... ... ... химиялық кұрамы бір-біріне байланыссыз екі фак-тордың - тарихи -
табиғи жэне геологиялық ... мен ... ... ... ... кұрамының түрліше болуы ... ... ... ... ... ... ... -------.........— 1 гедейін
түздылау-------------------1-25
түзды -------------.......26-50
ащы ... ... ... Мүхит суларының, күрлықтың ... ... ... ... су ... буланады. Нэтижесінде
атмосфера су буларымен қанығады. Буланган су конденсацияланып, бүлттар
түзіп, ... ... ... жер ... жауады.Жерде оның біраз
бөлігі топырак пен өсімдіктер беттерінен буланып, біразы топыраққа сіңіп,
өсімдіктерге сіңіріледі, не ... ... ... ... онда ... ... ... жер бетіне шығып, мүхиттарға ... ... ... ... топырақ беттерінде қалып, өзендерге қосылады.
Қорыта айтқанда, су биосферада ең негізгі роль атқарушы ... ... тірі ... барлык биохи-миялық процестер тек су қатысында
ғана жүре алады, ... ... ... мен ... көп ... түрады.
8.1.1 Жердін климаты.
"Адам - климат" проблемасы эрқашан да болған. Өте ертедегі кезеңдерде-ак,
бүдан 2500 жыл бүрынғы ... ... ... ... кезеңдердегі
климаттық жағдай-ларды сипаттайтын парапегмалар болған.
Климат пен ауа райына ... ... ... Грецияда осы кұбылыстар
туралы ілімнің келіп шығуына экелді деуге болады. Ауа райы мен ... ең ... ... ұлы ... ... ... 384-322 ж) "Метеоро-
логика" атты еңбегі болды. Аристотельдің шэкірті Теофраст (б.э.д.372-287 ж)
ауа ... ... ... ... жазып, онда атмосфеарның күйін бірнеше
тэулік, апта немесе тіпті айлар бұрын анықтайтын белгілерін ... ... ... көпке белгілі "Егер кешке қарай жел болса, теңізшіге
қорқыныш жоқ. Ал ... ... жел ... ... экелер" деген
фразасы тіпті қазіргі кезде де өз маңызын жойған жоқ.
Климат деген түсінікті ... ... ... ... Грек ... ... ... "наклон" деген сөз. Шын мэнінде, климатқа ... ... ... жер ... ... ... Бүл ... жердіц
барлық нүктелеріндегі белгілі уақыт, не жыл ... ... ... ... ылғалдылык, кысым, желдің бағыты мен мұхит ағыстарынын
бағыттары орташаланған көрсет-кіштерінің жиынтықтары.
Климаттың барлык параметрлерінің ішінде тірі ... ... ... үшін ... роль атқаратын температура, себебі, биологиялық процестер ... 0 ден 50°С қа ... аз ... ғана ... ... ... режиміндегі болатын біршама өзгерістердін өзі флора мен
фаунада елеулі өзгерістерге экеледі.
8.1.2 ... (кар, мүз, ... мүз ... - ... ... ... ... қабілеті (альбедо) жоғары, жылу өткізгіштігі төмен. ... кар ... күн ... 90% ... Қар мен ... планета
бетіне жапсырылған айна сыныктары тэрізді. Мүздардың 90% Антарктидада,
бірақ планетадагы ... ... ... теңіздердің мұзы мен қар
түрінде болады. ... ... ... ... ... мұхит
акваториясындағы мұз жазда 8 млн км2, ал қыста 18 млн км' ... ... ... 2 есе көп ... ... ... ... шарда
Антарктида маңында қыстыгүні мұз 20млнкм2 алады.
Тұщы судың жетпіспеушілігі.
Қазіргі таңда элемнің көптеген елдерінде тұщы судың дефициті байқалып ... ... су ... ... ... ... халық санының
өсуінен жэне өндіріс пен ауыл шаруашылығының қарқынды дамуынан кальштасып
отыр. Жүргізілген еесптеулер бойынша, жер ... суды ... ... жыл сайын шамамен 150 км3, ал өзендер мен жер асты суларынан
600 км3 алынады. Былайша айтқанда, суды ... коры ... ... ... болу ... ... ... сулардың химиялық кұрамына қатты
эсер ететін фактор адамның шаруашылық ... ... ... ... өсуі суды пайдаланудың ғана емес, сонымен бірге ағызынды
сулардың да өсуіне экеп ... ... жэне ... орындары
ағызынды сулармен бірге өзендерге суды ластаушы ... да ... ... ... ... ... ... азайып, органикалық
заттардың ыдырау жағдайлары нашарлап, олардың концентрациясы көбейеді.
Жер бетілік суларға жыл сайын 450 км3 ... ... ... Олардың тек
қана жартысына жуығы алдын ала тазартылады. Ал табиғи сулар өздерінің
өздігінен тазару ... ... үшін ... ... ... ... аз ... керек.
Адамзат қогамында адамдардың жартысына жуығы судың ... ... ... ... 60% -шөл жэне ... шөл ... шарының осы кұрғақшылық ... ... ауыз ... өзінің
тапшылығының тақсіретін тартуда. Осындай сусыз ... ... ... ... АҚПІ ... штаттары жэне т.б. Бұлармен ... ... ... Орта ... судың жетіспеушілігі гумидті деп аталатын ылғал климатты аймактарда да
байкалуда. АҚШ бірқатар штатта-рында, Канадада, ... ... ... тропиктік аймақтарында су ресурстары мол болғанымен,
олар-дың ластану салдарынан "судың жетіспеушілігі" байкалуда.
АҚШ халкының 1/7 бөлігі су ... ... ... Сол сиякты Батыс
Европаның бірқатар мемлекеттері де ... ... ... бүкіл
адамзат коғамына қауіп төндірген су жетіспеушілігі, ... ... ... ... сумен камтамасыз етудің түрлі жолда-
рын іздестіруге жұмылдыруда. Осы ... жер ... ... ... ... ... ... олардың коры барлық дерлік
материктерде мол. Айсбергтер суын ... ... ... ... ... ащы ... ... мэселелерімен де айналысуда. Бұл үшін
көптеген елдерде суды жұмсартатын станциялар салынуда.
Қазір элемде 800 ден аса осындай ... ... ... олар күн ... млн м" тұщы су алады, оның 90% ауыз су ... ... ... ... ... осындай суды пайдаланады.
8.1.3 Табиғи сулардың "өздігінен тазару" кұбы.іысы
Су ресурстарының "мұхит - атмосфера - жср - мұхит,, системасындағы айналым
процестерінде ... бір ... ... ... ... келу ... тұщы суды ... мұхигтар мен теңіздерге, о.тардан
қайтадан кері карай кайта алып келетін алып ... ... ... өздігінен тазару процесі заттардың айналымымен байланысты.
Бұл пропссс табиғи ... ... ... ... тірі ... ... нэтижесінде жүзеге асады. Сондыктан табиғатты
коргаудың аса мацызды міндеттерінің бірі ... ... осы ... ... ... ... жасау.
Әрбір су көзі түрлі тірі организмдер, сол ортаға гэп ... ... ... ... ... олар үпемі көбейіп, өліп
отыратын тірі. күрделі экожүйе. Егер су көзіне ... не ... ... ... онда ... ... процесі тез жүріп, су
өзінің бастапқы таза күйіне кайта келеді. ... ... ... ... ... ... ... шартты түрде үшке бөлугс болады:
физикалық, ... жэне ... ... ... ... эсер ... физикалық факторлардың ішіңце
ластаушы заттардың сұйылуы. еруі жэне араласуы негізгі роль аткарады. Өзен
суының интенсивті ағысы ... ... ... ... араласып. концентра-
цияларының төмендеуіне себеи болады. Судағы ерімейтін тұнбалардын су түбіне
шөгуі ластанган судың өздігінен тазаруына ... ... ... ... немесе судагы органикалык жэне органикалык емес
заттарға қосылып, олармен бірге су түбіне шогеді.
Судың оздігінен ... эсер ... аса ... ... фактор - Күннің
ультракүлгін сэулесі. Бұл ... ... су ... ... ... коллоидтарды жэне микроб клеткалары
протоплазма-ларының ферменттерін жойып жібереді.
8.2 Гидросфераньщ ластануы
Жер ... ... ... ... ... Бұл ... 96,5 % ... мұхитка тиесілі. (20-кесте)
Мұхиттардың орташа тереңдігі 3704 м, ал ең тереңі-11034 м Жер койнауының
жоғарғы болігінде түрлі тереңдікте жер асты ... коры бар. Тұщы ... 150-200 м ... орналасады да, тереңдеген сайын тұздана
береді.
Жер астындагы тұщы сулардың колемі жер бетілік тұщы су ... 100 ... Су ... үш ... ... ... (қатты, сұйық, газ) кездеседі.
20 - кесте
Әлемдік су коры
|^^ ... ... |
| |, |, | | |
| ... |млн км|мың км|су |:у |
| | | | ... ... |
|1 1 |з ||4 |5 |6 |
|2 | | | | |
|. ! ... мұхит |361,4 |133800|96,5 |- |
|Жср асты сулары | |0 | | |
| |134.8 |23400 |1,7 |- ... Оның ... | |10530 |0.76 |30,1 ... жер асты ... | | | | ... Топырак ылға.ты|82,0 |16,5 |0,001 |0,05 ... мен |16,2 |24064 |1,74 |68,7 |
| ... кар | | | | |
| ... | | | | ... асты |21.0 |300 |0.022 |0,86 |
| ... | | | | |
|6 |Кол ... тұщы |1.24 |91,0 |0,007 |0,26 |
| | | | | |! |
|7 |Ащы |0,82 |85.4 |0,006 | ... суы |2.68 |11.5 |0,0008|0,03 |
|і | | | | | ... с\ы |148,2 |2.1 ... ... су |510.0 |12.9 |0,001 |0,04 ... | |1.1 ... |
|10|су | ... | |
|. ... кооы | |4,6 | | ... Тұшы ... ... ... |100,0 |
|корь | |2 | | |

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 106 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қоршаған ортаның ластануы үшін төлемдер7 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Гамма теңіз кен орны80 бет
Еңбекті қорғаудың түсінігі және қағидалары60 бет
Жануарлар дүниесі биосфераның құрамдас бір бөлігі.11 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Кеңқияқ мұнай кен орының бу-жылулық өндеу арқылы игеру әдісі57 бет
Мемлекеттің табиғатты басқару қызметтері77 бет
Октябрьск мұнай кен орны89 бет
Шығыс Мақат кен орны58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь