Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық


Алғысөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
I БӨЛІМ. ТЕОРИЯЛЫҚ ЭКОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ
І.ТАРАУ. ТІРШІЛІК ПЕН БИОСФЕРАНЫҢ
ЭВОЛЮЦИЯСЫ
1.1 Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ...18
1.2 Тіршілік формаларының эволюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... .24
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ...28
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
П.ТАРАУ АДАМ ЖӘНЕ БИОСФЕРА
2.1 Биосфера жэне экология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
2.2 В.И. Вернадскийдің биосфера туралы ілімі ... ... ... ... ... ..30
2.2.1 Биосфераның құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.3 Биосферадағы заттар айналымымен энергия ағыны ... ..44
2.3.1 Биотикалық алмасудың үлкен жэне кіші шеңберлері ... 48
2.3.2 Табиғаттағы су айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
2.3.3 Оттек айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
2.3.4 Көміртек айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58
2.3.5 Азот айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
2.3.6 Күкірт айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67
2.3.7 Табиғаттағы фосфор жэне биогенді катиондар айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68
2.4 Биосферадағы тірі заттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 70
Негізгі терминдер мен олардыңмәні ... ... ... ... ... ... ... .76
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... .76
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..77
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
Ш.ТАРАУ. АУТЭКОЛОГИЯ (Организмдер экологиясы) ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР. ОРГАНИЗМ ЖӘНЕ ОРТА.
3.1 Экологиялық факторлар туралы түсінік, экологиялық Факторлардың классификациялары. А.С. Мончадский, т.б. Классификациялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..80


3.2 Температура жэне ортаның температуралық режимі ... ...86
3.3 Жарық жэне оның экологиялық маңызы ... ... ... ... ... ... ... 89
3.4 Су, ылғалдылық жэне минералдық тұздар ... ... ... ... ... ... .95
3.5 Ауа . экологиялық фактор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...98
3.6 Топырақтағы факторлар комплексінің шектеуші ролі ... .101
3.7 Биотикалық факторлар. Гаузе принципі. Экологиялық
диверсификация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .105
Негізгі терминдер мен олардың мәні ... ... ... ... ... ... ... 109
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...109
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ..109
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...110
Пайдаланылған эдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..111
ІУ.ТАРАУ. ДЕМЭКОЛОГИЯ
(Популяциялар экологиясы).
ПОПУЛЯЦИЯ. ПОПУЛЯЦИЯ НЫШАНДАРЫ
4.1. Түр, түрдің критериилері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 112
4.2. Популяция. түрдің тіршілік ету формасы ... ... ... ... ... ... .114
4.3. Популяция санының динамикасына әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..116
4.4. Қауымдастық (биоценоз) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 117
4.5. Организмдердің топтары жэне биоценоздардағы олардың өзара байланыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .119
4.6 Биоценоздың биомассасы мен өнімділігі ... ... ... ... ... ... ..121
Негізгі терминдер мен олардың мәні ... ... ... ... ... ... ..121
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
122
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ...
122
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
122
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
124
У.ТАРАУ. СИНЭКОЛОГИЯ
(Қауымдастықтар экологиясы)
ЭКОЖҮЙЕ КОМПОНЕНТТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ
СИПАТТАМАЛАРЫ
5.1. Экологиялық жүйе концепциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 125
5.2. Экожүйелер мен қауымдастықтардағы заттардың түрлері..; ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...131
5.3. Экожүйелердің гомеостазы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 133
5.4. Экожүйелердің энергетикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..134
5.4.1. Экожүйелердегі заттар мен энергия ағыны ... ... ... ... ..136
5.4.2. Экожүйедегі қоректік тізбектер мен қоректік
торлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .142
5.4.3. Экожүйенің қоректік кұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 149
5.5. Экожүйелердің негізгі түрлері мен олардың
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...154
5.5.1 Құрлықтықэкожүйелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 154
5.5.2 Су экожүйелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..155
5.6 Экожүйелердің түрлі типтеріндегі өсімдіктер мен
жануарлардың биомассасы жэне экологиялық
сукцессия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..156
Негізгі терминдер мен олардын мәні ... ... ... ... ... ... 167
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 168
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... 168
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...168
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 170
II БӨЛІМ. ҚОЛДАНБАЛЫ ЭКОЛОГИЯ
УІ.ТАРАУ. АТМОСФЕРА БИОСФЕРАНЫҢ НЕГІЗГІ
Қ¥РАМ БӨЛІГІ
6.1 Атмосфера туралы түсінік, оның құрамы мен құрылысы және табиғат пен адам өміріндегі маңызы ... ... ... ... ... ... ..171
6.2 Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер ... ... ... ..177
6.3 Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары ... ... ... 185
6.4 Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жэне қорғау жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...189
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 190
Рефераттар мен баяндамалартақырыптары ... ... ...190
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...190
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...192
VII ТАРАУ. ЛИТОСФЕРА ЖӘНЕ ОНЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
7.1 Топырақ ресурстарының маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... .193
7.2 Желжэне су эрозиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 195
7.3 Топырақты эрозиядан қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 197
7.4 Топырақтың ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..201
7.5 Жерді рекультивациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..203
Бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 205
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...205



Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...206
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .206
VIII .ТАРАУ. ГИДРОСФЕРА . ЖЕРДЩ СУ ҚАБАТЫ
8.1 Су.биосфераның аса маңызды элементі ... ... ... ... ... ... 208
8.1.1 Жердің климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..211
8.1.2 Криосфера ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...212
8.1.3 Табиғи сулардың "өздігінен тазару" қүбылысы ... ... ... 214
8.2 Гидросфераның ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .215
8.2.1 Суды тазарту жэне ластанудан қорғау ... ... ... ... ... ... ..220
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .225
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...225
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 225
Пайдаланылған одебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...227
IX .ТАРАУ. ТАБИҒИ РЕСУРСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ
ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
9.1Табиғи ресурстар жэне олардың классификациясы ... ... .228
9.2 Жер ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 229
9.3 Минералдық ресурстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 230
9.4 Энергетикалық ресурстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .232
9.5 Су ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 235
9.6Қалдықсыз жэне азқалдықты өндірістік
технологиялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 236
9.7Биоресурстар. Өсімдіктер дүниесі, олардың биосферамен
адам өміріндегі маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...242
9.8Жануарлар дүниесі, олардың биосфера мен адам өміріндегі
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .248
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 251
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ... 251
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 251
Пайдаланылған әдебиетте р ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .253
X .ТАРАУ. ӨНЕРКӘСІП ӨНДІРІСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІ
10.1 Гылыми.техникалық прогресс жэне экологиялық проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..254
10.2 Қоршаған орта ластануларының классификациясы ... ..259
10.3 Ауылшаруашылығының элеуметтік.экологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..265
10.3.1 Ауылшаруашылық ендірісінің қалыптасуы мен оның табиғатпен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 267
10.3.2 Минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтер, оларды тиімсіз пайдаланудың экологиялық зардаптары ... ... 268
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...274
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...274
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...274
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...275
XI. ТАРАУ. ҚОРШАҒАН ОРТА МОНИТОРИНГІ
11.1 Негізгі түсініктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...277
11.2 Мониторинг жүйесінің классификациясы ... ... ... ... ... ...279
11.3 Биосфералық мониторинг ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..281
11.4 Қоршаған орта сапасын нормалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... 283
11.5 Алматы қаласының экологиялық мониторингі ... ... ... ...286
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..291
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... .291
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .291
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...293
XII ТАРАУ. ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ
ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҮЙЫМДАР
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ РОЛІ
12.1 Үкіметаралық экологиялық үйымдар ... ... ... ... ... ... ... 295
12.2 Үкіметтік емес халықаралық экологиялық үйымдар ... .296
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...300
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ...312
XX ғасырдың ортасынан бастап қоршаған ортаны қорғау адамзат қоғамының ең озекті, шешуін күттірмейтін мәсе-лелерінің біріне айналып отыр.
Ғылыми-техникалық революция жағдайында адам баласы табиғатқа эсер етуші ең күшті факторға айналды деуге болады, осының нэтижесінде ендіріс процестеріне тек қана планетамыз-дың беткі қабықшасын ғана енгізіп қоймай, тіпті оның шекарала-рынан тысқары космос та игеріліп отыр. Ғылым мен техниканың дамуы адам баласын табиғаттың микро- және макроэлемдер деңгейлерін танып-білуге, биосферадағы механизмдер мен өлі жэне тірі материялар арасындағы оте нэзік байланыстарға эсер етуге үмтылдыруда. Осылайша, көрнекті ғалым В.И.Вернад-скийдің сөзімен айтқанда, адам баласы табиғат күштерімен тең келетін аса қуатты "геологиялық күшке" айналды. Табиғи ресурстарды өз қажеттіліктеріне пайдалану барысында адамзат қоғамы шексіз табыстарға жетті. Мысалы, миллиондаған қүнар-сыз, қүрғақ жерлер ауылшаруашылық дақылдарын осіретін агроценоздарға айналды. Батпақты, бір кездері түрлі қауіпті инфекциялық аурулар тарату көзі болып келген территориялар күрғатылып, жайқалған жайылымдар мен шабындықтарға айналды. Селекция ғылымының жетілуіне байланысты жан-уарлардың жүздеген түқымдары жақсартылып, осімдіктердің мыңдаған сорттары алынды, тамаша жаңа ландшафттар қалып-тасты. Осындай өзгерістердің барлығы қоғамның экономика-лық жағынан осіп-дамуына созсіз эсер етеді.
Дегенмен, жаңа заманғы техниканың жетістіктерін табиғи процестерге ендіре отырып, адам табиғатқа зиянды, тіпті кауіпті өзгерістердің тууына себеп болды. Осындай езгерістер нэтиже-сінде ормандар келемі біршама қысқарып, жер бетінен есімдіктер мен жануарлардың кептеген түрлері жойылып, гидросфера мен атмосфераның антропогендік ластану процестері күшейіп, табиғи ресурстардың кептеген түрлері кеміді.
Кептеген ездігінен қалпына келтірілмейтін табиғи ресурс-тар, эсіресе, минералдық ресурстарды пайдалану келемі астроно-миялык шектерге жетті. Бүкіл элемде жылына планета қойнауы-нан 100 млрд. тоннаға жақын тау жыныстары өндіріледі екен. Пайдалы қазбаларды ендіру қарқыны жьшдан-жылға есе түсуде. Мысалы, минералдык энергетикалық ресурстарды пайдалану 1972 ж. 7 млрд. тонна болса, 2000 ж. бүл керсеткіш 25 млрд. тоннағажетті.
Өздігінен қалпына келтірілетін табиғи ресурстар: өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, топырақ, атмосферадағы оттегі, суды пайдаланудың қаркындылығы соншалық, бұл ресурстар казіргі кезде өздігінен табиғи қалпына келу мүмкіндіктерінен айы-рылған.
Бул жағдай эсіресе, өндірістік жэне тұрмыстық қалдықтар-мен ластанган тұщы су мен атмосфералық ауаға байланысты болыпотыр.
Сонымен қатар, топырақ жөнінде де осы сияқты жағдай қалыптасып отыр, ауыл шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар, тау-кен жұмыстары, т. б. оған орасан зор зиян кел-тіруде.
Адам өмірі үшін өсімдіктер дүниесінің, эсіресе ормандардың топырақ, су ресурстарын қорғауда, климатты реттеуде маңызы өте зор. Ормандарды есепсіз кесу, жиі болып түратын орман өрттері нэтижесінде олардың көлемі күрт азайып кетті.
Биосферадағы осы өзгерістердің барлығы адамдар өмірі мен жануарлар тіршілігіне зиянды эсер етеді, өйткені жануарлардың тіршілік жағдайларының нашарлауы, олардың популя-цияларының азаюына экеліп, ал бүл ең соңында адамзат қоғамына кері эсерін тигізетіні сөзсіз.
Жалпы алғанда, табиғи орта коғамға тиімсіз бағытта өзгере бастады, соның нэтижесінде табиғат қазіргі кезеңде апат қау-пінде деуге болады. Осыған байланысты қазіргі кезде бүкіл адамзат коғамының алдында түрған аса маңызды міндет: тез арада табиғаттың апаттық жағдайын (экологиялык кризисті) болдырмауға арналған жэне оны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалануга багытталған шараларды жүзеге асыру.
Қоршаған ортаны қорғау қазіргі кезде жэне келешекте ұр-пақтарымыздың қалыпты тіршілігіне қажетті табиғи ортаны сақтап қалуды қамтамасыз ететін мемлекеттік жэне қоғамдық іс-шаралар жүйесі болып табылады. Бүл жүйе адам игілігі үшін түрліше : өндірістік, ғылыми, денсаулық сақтау, эстетикалық жэне тэрбиелік мэні бар бағыттарда жүзеге асырылады.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 106 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




КІТАПХАНАСЫ КЕЦ-7ЯП8П1
.БИВЛИОТЕКА ^^
ББК 28.080.1 „.нтрМЬНв-АЗИМОШЙ
университст , УДК 577,4 (07,8)
ц^рл^____________----_
А88
Баспаға Алматы технологиялық университетінің Оқу эдістемелік кеңесінің
шешімімен (хаттама №2, 22.12.2006г. ) ұсынылған
Асқарова У.Б.
А 88 Экология жэне қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу
орындарынаарналғаноқулықАсқарова¥. Б.
І8В^ 9965-756-58-9
Оқулықта экологияның даму тарихы туралы мэліметтер беріліп, организмдердің
құрылымдарының барлық деңгейле-ріндегі олардың сыртқы қоршаған ортамен
қарым-қаты-настарының заңдылықтары қарастырылған, сол сияқты биос-фера,
оның құрылымы мен тұрақтылығы, қоғамдағы ғылыми-тех-никалық прогресстің
дамуына байланысты биосфераның түрлі құрам бөліктерінде туындап отырған
экологиялық проблема-лардың себептері мен ерекшеліктері жэне биосфераның
қазіргі жағдайын сақтап қалу жолдары мен эдістері кең түрде қарастырылған.
Оқулық жогаргы оқу орындарының техникальіқ, экономика-лық жэне
гуманитарлықмамандықтарда кредиттік техноло-гия бойынша оқитын студенттерге
арналган, сол сияқты экология мен қоршаган ортаны қоргау саласындагы маман-
дар мен қызметкерлер дайындау мен олардың кэсіби дең-гейін котеруде
қолдануга болады.
ББК 28.080.1
Рецензенттер: Аль-Фараби атындағы Қазақ ¥лттық Университетінің
биология факультетініңдеканы, б.ғ.д.,профессорКанаевА.Т. (Аль-Фараби
атындағы Қаз ¥У).,
Алматы Технологиялық Университетінің "Жалпы химия жэне экология"
кафедрасының меңгерушісі, х.ғ.к., доцент Қозыбаев А.Қ.
(АТУ).
. 190304000
УДК 577,4 (07,8)
ппя)^-П7 © Асқарова ¥.Б., 2007
І8Ш 9965-756-58-9 ® "Үіапріш", 2007
МАЗМ¥НЫ
Алғысөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... .8
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... 9
I БӨЛІМ. ТЕОРИЯЛЫҚ ЭКОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ
І-ТАРАУ. ТІРШІЛІК ПЕН БИОСФЕРАНЫҢ
ЭВОЛЮЦИЯСЫ
1.1 Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... .. .18
1.2 Тіршілік формаларының эволюциясы ... ... ... ... ... ... . ... ... 24
Бақылау сұрақтары
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ...28
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... 28
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... .29
П-ТАРАУ АДАМ ЖӘНЕ БИОСФЕРА
2.1 Биосфера жэне
экология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2 В.И. Вернадскийдің биосфера туралы ілімі ... ... ... ... ... ..30
2.2.1 Биосфераның
құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.3 Биосферадағы заттар айналымымен энергия ағыны ... ..44
2.3.1 Биотикалық алмасудың үлкен жэне кіші шеңберлері ... 48
2.3.2 Табиғаттағы су
айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
2.3.3 Оттек
айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
6
2.3.4 Көміртек
айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5 8
2.3.5 Азот
айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
61
2.3.6 Күкірт
айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 67
2.3.7 Табиғаттағы фосфор жэне биогенді катиондар
айналымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ...68
2.4 Биосферадағы тірі
заттар ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ...70
Негізгі терминдер мен олардыңмәні ... ... ... ... ... ... ... .76
Бақылау
сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... .76
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... .76
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... 77
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... 78
Ш-ТАРАУ. АУТЭКОЛОГИЯ (Организмдер экологиясы) ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР.
ОРГАНИЗМ ЖӘНЕ ОРТА.
3.1 Экологиялық факторлар туралы түсінік, экологиялық Факторлардың
классификациялары. А.С. Мончадский, т.б.
Классификациялары ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8
0

3.2 Температура жэне ортаның температуралық режимі ... ...86
3.3 Жарық жэне оның экологиялық маңызы ... ... ... ... ... ... ... 8 9
3.4 Су, ылғалдылық жэне минералдық тұздар ... ... ... ... ... ... .95
3.5 Ауа - экологиялық
фактор ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ..98
3.6 Топырақтағы факторлар комплексінің шектеуші ролі ... .101
3.7 Биотикалық факторлар. Гаузе принципі. Экологиялық
диверсификация ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ...105
Негізгі терминдер мен олардың мәні ... ... ... ... ... ... ... 109
Бақылау
сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... .109
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ..109
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... .110
Пайдаланылған эдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... .111
ІУ-ТАРАУ. ДЕМЭКОЛОГИЯ
(Популяциялар экологиясы).
ПОПУЛЯЦИЯ. ПОПУЛЯЦИЯ НЫШАНДАРЫ
4.1. Түр, түрдің
критериилері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .112
4.2. Популяция- түрдің тіршілік ету формасы ... ... ... ... ... ... .114
4.3. Популяция санының динамикасына әсер ететін
факторлар ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ...116
4.4. Қауымдастық
(биоценоз) ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...117
4.5. Организмдердің топтары жэне биоценоздардағы олардың өзара
байланыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...119

4.6 Биоценоздың биомассасы мен өнімділігі ... ... ... ... ... ... . .121
Негізгі терминдер мен олардың мәні ... ... ... ... ... ... ..121
Бақылау сұрақтары
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
122
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ...
122
Тестік бақылау
сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ..
122
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
124
У-ТАРАУ. СИНЭКОЛОГИЯ
(Қауымдастықтар экологиясы)
ЭКОЖҮЙЕ КОМПОНЕНТТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ
СИПАТТАМАЛАРЫ
5.1. Экологиялық жүйе концепциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .125
5.2. Экожүйелер мен қауымдастықтардағы заттардың
түрлері..; ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... .131
5.3. Экожүйелердің
гомеостазы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 133
5.4. Экожүйелердің
энергетикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...134
5.4.1. Экожүйелердегі заттар мен энергия ағыны ... ... ... ... ..136
5.4.2. Экожүйедегі қоректік тізбектер мен қоректік
торлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ...142
5.4.3. Экожүйенің қоректік кұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .149
5.5. Экожүйелердің негізгі түрлері мен олардың
ерекшеліктері
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 154
5.5.1
Құрлықтықэкожүйелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 154
5.5.2 Су
экожүйелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
.155
5.6 Экожүйелердің түрлі типтеріндегі өсімдіктер мен
жануарлардың биомассасы жэне экологиялық
сукцессия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ...156
Негізгі терминдер мен олардын мәні ... ... ... ... ... ... 167
Бақылау
сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ..168
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... 168
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 168
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .170
II БӨЛІМ. ҚОЛДАНБАЛЫ ЭКОЛОГИЯ
УІ-ТАРАУ. АТМОСФЕРА БИОСФЕРАНЫҢ НЕГІЗГІ
Қ¥РАМ БӨЛІГІ
6.1 Атмосфера туралы түсінік, оның құрамы мен құрылысы және табиғат пен
адам өміріндегі маңызы ... ... ... ... ... ... ..171
6.2 Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер ... ... ... ..177
6.3 Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары ... ... ... 185
6.4 Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жэне қорғау
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ..189
Бақылау
сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ..190
Рефераттар мен баяндамалартақырыптары ... ... ...19 0
Тестік бақылау сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... .190
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ..192
VII ТАРАУ. ЛИТОСФЕРА ЖӘНЕ ОНЫ ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
7.1 Топырақ ресурстарының маңызы ... ... ... ... ... ... ... . ... 193
7.2 Желжэне су
эрозиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .195
7.3 Топырақты эрозиядан қорғау ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ...197
7.4 Топырақтың
ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...201
7.5 Жерді
рекультивациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...203
Бақылау
сұрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ..205
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...205

Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... .206
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... 206
VIII -ТАРАУ. ГИДРОСФЕРА - ЖЕРДЩ СУ ҚАБАТЫ
8.1 Су-биосфераның аса маңызды элементі ... ... ... ... ... ... 208
8.1.1 Жердің
климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...211

8.1.2
Криосфера ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... 212
8.1.3 Табиғи сулардың "өздігінен тазару" қүбылысы ... ... ... 214
8.2 Гидросфераның
ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..215
8.2.1 Суды тазарту жэне ластанудан қорғау ... ... ... ... ... ... ..220
Бақылау
сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..225
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...225
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ..225
Пайдаланылған одебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ..227
IX -ТАРАУ. ТАБИҒИ РЕСУРСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ
ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
9.1Табиғи ресурстар жэне олардың классификациясы ... ... .228
9.2 Жер
ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... 229
9.3 Минералдық
ресурстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 230
9.4 Энергетикалық
ресурстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..232
9.5 Су
ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ..235
9.6Қалдықсыз жэне азқалдықты өндірістік
технологиялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... .236
9.7Биоресурстар. Өсімдіктер дүниесі, олардың биосферамен
адам өміріндегі
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 242
9.8Жануарлар дүниесі, олардың биосфера мен адам өміріндегі
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ...248
Бақылау
сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .251
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... ... 251
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .251
Пайдаланылған әдебиетте р ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..253
X -ТАРАУ. ӨНЕРКӘСІП ӨНДІРІСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ӘСЕРІ
10.1 Гылыми-техникалық прогресс жэне экологиялық
проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... .254
10.2 Қоршаған орта ластануларының классификациясы ... ..259
10.3 Ауылшаруашылығының элеуметтік-экологиялық
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... 265
10.3.1 Ауылшаруашылық ендірісінің қалыптасуы мен оның табиғатпен
байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .267
10.3.2 Минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтер, оларды тиімсіз
пайдаланудың экологиялық зардаптары ... ... 268
Бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 274
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ...274
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... .274
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 275
XI- ТАРАУ. ҚОРШАҒАН ОРТА МОНИТОРИНГІ
11.1 Негізгі
түсініктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 277

11.2 Мониторинг жүйесінің классификациясы ... ... ... ... ... ...279
11.3 Биосфералық
мониторинг ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...281
11.4 Қоршаған орта сапасын нормалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... .283
11.5 Алматы қаласының экологиялық мониторингі ... ... ... ...286
Бақылау
сүрақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...291
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары ... ... ... .291
Тестік бақылау сүрақтары ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ...291
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 293
XII ТАРАУ. ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ
ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҮЙЫМДАР
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ РОЛІ
12.1 Үкіметаралық экологиялық үйымдар ... ... ... ... ... ... ... 295
12.2 Үкіметтік емес халықаралық экологиялық үйымдар ... .296
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
СӨЗДІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 300
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... . ... ... ..312

АЛҒЫСӨЗ
"Экология жэне қоршаған ортаны қорғау" оқулығы техни-калық,
экономикалық бағыттағы жэне гуманитарлық маман-дықтар бойынша оқитын
студенттерге арналған жэне Қазақ-стан Республикасы Білім жэне ғылым
министрлігінің бекіткен жогарғы оқу орындарының білім беру стандартының
талапта-рына сэйкес жазылған. Оқулықты экология жэне қоршаған ортаны қорғау
пэндерімен бірге табиғат пайдалану экономика-сы курстарын оқу барысында да
пайдалануға болады. Себебі, XXI ғасырда қоршаған ортаны қорғау, табиғатты
тиімді пайдалану мен тұрақты даму мэселелерін шешуде барлық ғылымдар
салалары мен жалпы қоғамды экологияландыру, жалпыға бірдей экологиялық
білім мен тэрбиенің қажеттілігі туындап отыруына байланысты жэне экология
пэнінен жоғарғы оқу орындарының студенттеріне арналған мемлекеттік тілде
жазылған оқулықтардың өте аздығына байланысты бүл оқулық, эсіресе
мемлекеттік тілде білім алатын студенттер үшін өте құнды еңбек болып
саналады.
Оқулықты жазу барысында автор бірнеше жылдар бойы Алматы қаласының бірқатар
жоғары оку орындарында "Экология жэне қоршаған ортаны қорғау" пэндерін
оқытудағы жеке тәжірибелері бойынша жинақтаған материалдарын қолданды.
Автор қазақ тілінде білім алатын жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін
мазмүны жағынан толық, сонымен қатар колемі ықшам, эрі көпшілікке түсінікті
болуы үшін ғылыми қарапайым тілде жазуға тырысты.
Оқулық Қазақстандағы барлық техникалық, экономикалық жэне гуманитарлық
бағыттағы жоғарғы оқу орындарында, сол сияқты классикалық
университеттердің, т.б. ғылыми-техникалық бағыттағы факультеттерінде
оқытылатын экология жэне табиғат қорғау пэндерінің мемлекеттік тілдегі
негізгі базалық оқулығы ретінде үсынылады.
КІРІСПЕ
XX ғасырдың ортасынан бастап қоршаған ортаны қорғау адамзат қоғамының ең
озекті, шешуін күттірмейтін мәсе-лелерінің біріне айналып отыр.
Ғылыми-техникалық революция жағдайында адам баласы табиғатқа эсер етуші ең
күшті факторға айналды деуге болады, осының нэтижесінде ендіріс
процестеріне тек қана планетамыз-дың беткі қабықшасын ғана енгізіп қоймай,
тіпті оның шекарала-рынан тысқары космос та игеріліп отыр. Ғылым мен
техниканың дамуы адам баласын табиғаттың микро- және макроэлемдер
деңгейлерін танып-білуге, биосферадағы механизмдер мен өлі жэне тірі
материялар арасындағы оте нэзік байланыстарға эсер етуге үмтылдыруда.
Осылайша, көрнекті ғалым В.И.Вернад-скийдің сөзімен айтқанда, адам
баласы табиғат күштерімен тең келетін аса қуатты "геологиялық күшке"
айналды. Табиғи ресурстарды өз қажеттіліктеріне пайдалану барысында адамзат
қоғамы шексіз табыстарға жетті. Мысалы, миллиондаған қүнар-сыз, қүрғақ
жерлер ауылшаруашылық дақылдарын осіретін агроценоздарға айналды.
Батпақты, бір кездері түрлі қауіпті инфекциялық аурулар тарату көзі болып
келген территориялар күрғатылып, жайқалған жайылымдар мен
шабындықтарға айналды. Селекция ғылымының жетілуіне байланысты жан-
уарлардың жүздеген түқымдары жақсартылып, осімдіктердің мыңдаған сорттары
алынды, тамаша жаңа ландшафттар қалып-тасты. Осындай өзгерістердің барлығы
қоғамның экономика-лық жағынан осіп-дамуына созсіз эсер етеді.
Дегенмен, жаңа заманғы техниканың жетістіктерін табиғи процестерге ендіре
отырып, адам табиғатқа зиянды, тіпті кауіпті өзгерістердің тууына себеп
болды. Осындай езгерістер нэтиже-сінде ормандар келемі біршама қысқарып,
жер бетінен есімдіктер мен жануарлардың кептеген түрлері жойылып,
гидросфера мен атмосфераның антропогендік ластану процестері күшейіп,
табиғи ресурстардың кептеген түрлері кеміді.
Кептеген ездігінен қалпына келтірілмейтін табиғи ресурс-тар, эсіресе,
минералдық ресурстарды пайдалану келемі астроно-миялык шектерге жетті.
Бүкіл элемде жылына планета қойнауы-нан 100 млрд. тоннаға жақын тау
жыныстары өндіріледі екен. Пайдалы қазбаларды ендіру қарқыны жьшдан-жылға
есе түсуде. Мысалы, минералдык энергетикалық ресурстарды пайдалану 1972 ж.
7 млрд. тонна болса, 2000 ж. бүл керсеткіш 25 млрд. тоннағажетті.
Өздігінен қалпына келтірілетін табиғи ресурстар: өсімдіктер мен
жануарлар дүниесі, топырақ, атмосферадағы оттегі, суды пайдаланудың
қаркындылығы соншалық, бұл ресурстар казіргі кезде өздігінен табиғи қалпына
келу мүмкіндіктерінен айы-рылған.
Бул жағдай эсіресе, өндірістік жэне тұрмыстық қалдықтар-мен ластанган тұщы
су мен атмосфералық ауаға байланысты болыпотыр.
Сонымен қатар, топырақ жөнінде де осы сияқты жағдай қалыптасып отыр, ауыл
шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар, тау-кен жұмыстары, т. б. оған
орасан зор зиян кел-тіруде.
Адам өмірі үшін өсімдіктер дүниесінің, эсіресе ормандардың топырақ, су
ресурстарын қорғауда, климатты реттеуде маңызы өте зор. Ормандарды есепсіз
кесу, жиі болып түратын орман өрттері нэтижесінде олардың көлемі күрт
азайып кетті.
Биосферадағы осы өзгерістердің барлығы адамдар өмірі мен жануарлар
тіршілігіне зиянды эсер етеді, өйткені жануарлардың тіршілік жағдайларының
нашарлауы, олардың популя-цияларының азаюына экеліп, ал бүл ең соңында
адамзат қоғамына кері эсерін тигізетіні сөзсіз.
Жалпы алғанда, табиғи орта коғамға тиімсіз бағытта өзгере бастады, соның
нэтижесінде табиғат қазіргі кезеңде апат қау-пінде деуге болады. Осыған
байланысты қазіргі кезде бүкіл адамзат коғамының алдында түрған аса маңызды
міндет: тез арада табиғаттың апаттық жағдайын (экологиялык кризисті)
болдырмауға арналған жэне оны қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді
пайдалануга багытталған шараларды жүзеге асыру.
Қоршаған ортаны қорғау қазіргі кезде жэне келешекте ұр-пақтарымыздың
қалыпты тіршілігіне қажетті табиғи ортаны сақтап қалуды қамтамасыз ететін
мемлекеттік жэне қоғамдық іс-шаралар жүйесі болып табылады. Бүл жүйе адам
игілігі үшін түрліше : өндірістік, ғылыми, денсаулық сақтау, эстетикалық
жэне тэрбиелік мэні бар бағыттарда жүзеге асырылады.
Қоршаған ортаны қорғау мэселелері жөніндегі іс-шараларды үйымдастыру
табиғаттың дамуы мен қалыптасуы жөніндегі терең ғылыми заңдылықтар мен
білімдерге негізде-леді.
Биосфераны басқару оның қалыптасуы мен тіршілік етуінің заңдылықтарын
терең игеріп, ондағы адам эрекеті нэтижесінде
жүретін процестердің зардаптарын алдын-ала байқап қана қоймай, сонымен
қатар биосфера дамуын бүкіл қоғам үшін қажетті бағытта реттеп отыратын
ерекше механизмдер жасауды талап етеді.
Ғылыми-техникалық революция қоғам мен табиғат арасын-дағы қайшылықтарды
туғызып кана қоймайды, ол сол сиякты, осы қайшылықтарды шешуге, адам
тіршілігінен туындаған зиянды эсерлерді жоюға қажетті белгілі бір
мүмкіндіктерді калыптастырады. Мысалы, қоршаған ортаның ластануын азайту
үшін, өндірісті ұйымдастырудың жабық циклі, қалдықсыз өнім, т.б.
технологияларға көшу, табиғи ортаға түсетін зиянды қосы-лыстардың шектеулі
нормасын қадағалау арқылы қол жеткізуге болады.
"Экология" терминін (грек сөзі: "оіков" - "үй", "тіршілік ету ортасы";
"1о§о5" - "ғылым") 1866 жылы неміс биологы Эрнст Геккель үсынған.
Өзінің зерттеу объектісі мен мазмұнына байланысты экология бірнеше
салаларға бөлінеді:
1. Организмдердің (особьтар, популяциялар, биоценоздар, т.б.) өзара жэне
қоршаған ортамен қарым - қатынасын зерт-тейтін биоэкология. Биоэкология -
особьтар экологиясы (аутоэкология), популяциялар экологиясы (демэкология)
жэне қауымдастықтар экологиясы (синэкология) болып бөлінеді.
2. Экология - эртүрлі иерархиялык деңгейдегі экожүйе-лердің тіршілік
етуінің жалпы заңдылықтарын зерттейтін
ғылым.
3. Экология - барлық тірі организмдердің тіршілік ету ортасын зерттейтін
комплексті ғылым.
4. Экология - адамның түр ретіндегі жэне қоғамның плане-та экосферасындағы
орнын, оның экологиялық жүйелермен байланыстары мен оларға эсер ету
жағдайларын зерттейді.
5. Экология - адамның шаруашылық тіршілік эрекетінде өз қажеттіліктерін
қамтамасыз ету үшін биосфера ресурстарын тиімді пайдалану жолдарын
қарастыратын ғылым.
Қазіргі таңда түрлі ғылымдарды экологияландыру, яғни технологиялық,
басқару, т. б. салаларда табиғи ресурстарды пайдаланудың тиімділігін
арттыруға жэне қоршаған ортаның сапасын жақсартуға, сақтауға бағытталған
жүйелерді енгізу процесі қарқындап дамып келе жатыр. Тіпті өндіріс техно-
логияларын экологияландыру қажеттілігі туындап отыр деуге болады. Бұл -
өндірістік процестердің табиғи ортаға зиянды эсерлерін болдырмау үшін
жүргізілетін іс-шаралар жиынтығы.
Осыған байланысты экология өзінің бастапқы, тірі орга-низмдер мен олардың
тіршілік ету ортасы арасындағы карым-қатынастары туралы зерттейтін биология
ғылымының бір саласы деген анықтама шеңберінен элдеқайда кең, ауқымды
бірнеше ғылымисалаларғабөлініпкетті. Дегенмен экологияның қазіргі таңдағы
барлық салаларының негізі биоэкологияның фундаментальды идеялары болып
саналады.
Зерттеу объектісінің көлеміне қарай экология тірі организм-дер мен олардың
қоршаған ортасы қатысында жүретін үлкен географиялық процестерді зерттейтін
географиялық немесе ландшафтық экология; Жер биосферасы туралы ілім,
глобалды экология болып бөлінеді.
Зерттеу объектісіне байланысты экология микроорганизм-дер, саңырауқүлақтар,
өсімдіктер, жануарлар, адам, ауылшаруа-шылық, қолданбалы, инженерлік жэне
жалпы экология болып бөлінеді.
I БӨЛІМ ТЕОРИЯЛЫҚ ЭКОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ
I ТАРАУ ТІРШІЛІК ПЕН
БИОСФЕРАНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
1.1 ЖЕР БЕТІНДЕГІ ТІРШІЛІКТІҢ ПАЙДА БОЛУЫ
Кез келген тірі организм өзінің тіршілігі барысында белгілі даму кезеңін
басынан өткізеді, бүл даму процесі организмнің жеке дамуы, не онтогенез деп
аталады. Организмдердің бүл даму кезеңінде бірнеше ұрпақтары бойына түрлі
түкым куалай-тын өзгерістер жүріп, күрылысы мен функциялары түрліше
өзгерген жаңа түрлердің пайда болуына әкеп соғады да, бүл кезде
организмдердің күрьілымы күрделене түседі.Бүл процесс филогенез немесе
организмдердің тарихи дамуы, не эволюция деп аталады (латынша: еуоіиііо-
развертывание, развитие).
Жер бетінде тірі организмдердің тіршілік етуі үшін кажетті жагдайлар оның
даму тарихының белгілі кезеңінде қалыптасты. Биологиялык дамудың бастапкы
кезеңінде күрылысы өте карапайым денелер пайда болды. Олардың ішінен
тіршілік жағдайларына жақсы бейімделгендері бірнеше үрпақтар бойына дамып,
қазіргі кездегі толып жатқан организмдер түрлсрі қалыптасты. Бүл үрпақтар
тізбегінің жеке онтогенездері гологениялар деп аталатын бір топты күрады.
Эволюцияның дэлелдемелері жөнінде салыстырмалы мор-фология көп мэліметтер
бере алады. Мысалы, туыстас организм-дердін қүрылыс ерекшеліктерінің
үқсастыктары, эсіресе орга-низмдердің филогенезіндегі гомология принципінің
ролі зор болды. Осы гомология принципі негізінде Геккель биогенс-тикалық
заңды ашты: "онтогенездің цысцартылган күйдегі кезеңдері организмдердің
филогенезінде қайталанады".
Палеонтология ғылымында жинақталған толып жатқан қазба қалдыктар,
биогсография мен экология да эволюцияны түсін-діретін мәліметтерге
толықты.
Эволюция жөніндегі идеялардың қалыптасуы барысында организмдердің қоршаған
орта жағдайларына бейімделулері туралы мэліметтердің маңызы зор болды.
Француздың табиғат зерттеушісі Жан Батист Ламарк қоршаған ортаның тікелей
эсер етуінен пайда болатын бейімделушіліктерді бірінші орынға койды. Оның
пікірінше, жүре пайда болған белгілер түкым куалайды, бірақ бүл қате пікір
еді.
Чарльз Дарвин табиғи сүрыптау мен осы сүрыптаудың меха-низмі болып
табылатын "тіршілік үшін күрес" принциптерінің негізін салды, бүл ғылымда
дарвинизм деп аталды.
Осылайша, эволюция табиғи себептерге негізделді де, бүл себептерді ғылыми
талдауға жол ашылды. Дарвин идеяларының бүдан ары карай дамуына Хаксли мен
Симпсонның "эволюция-ның синтетикалық теориясы" эсер етті. Бүл теория
бойынша, организмдердің көп түрлілігі мен бейімделушіліктері негізінен екі
фактордың - түқым куалайтын өзгерістер мен коршаған орта факторларының
эсерінен болатын сүрыптаудың эсерінен
деп түсіндіреді.
Дарвиннің эволюция жөніндегі идеяларының негізі түр туралы түсінік болып
саналады. Дарвинге дейін түр өзгермейді деп саналды, осы түсінік
антиэволюциялық ойлаудың шешуші аргументі болды. Қазіргі заманғы ғылымда
түр дегеніміз -морфологиялық, функционалдык ерекшеліктері жағынан үксас,
бірдей кариотипі бар, белгілі ареалда тіршілік ететін, бір-бірімен еркін
будандасып, үрпак бере алатын особьтардың
жиынтығы.
Организмдердің саны көбейіп жэне олар жаңа қауымдастық-тар не
популяцияларға, түрлер немесе неғүрлым жоғары таксо-номиялык бірліктерге
айнала алған жағдайда ғана эволюция үшін маңызды бола алады.
Түқым қуалайтын өзгерістері бар организмдер мутациялар, не будандастыру
нэтижесінде түзіледі. Түрге тэн нуклеотидердің реттілігі оныц эволюция
процесіндегі қазіргі кездегі орнын білдіреді.
Тіршілік калай дамыды? Тірі затты қүрайтын элементтер бір-бірімен қалай
косылды? Қазіргі таңда бүл сүрактарға жауап беретін мэліметтер көптеп
саналады. Тіршіліктің шығу тегі туралы теорияны Пфлюгер, Дж. Холдейн, Р.
Бейтнер үсынды. Бірақ бүл мэселе жөнінде биохимик, академик А.И.Опариннін
1924 жылы жазылған "Тіршіліктің пайда болуы" деген енбе-гінде ғылыми
түжырым жасалынды. Бүл теория бойынша тіршіліктің пайда болуы Жердегі үзак
эволюцияның - алдымеғ атмогидросферадағы химиялық, кейін биологиялык
эволюция-лардың нэтижесі.Бүл концепция ғылыми ортада анық мойын
далған түжырым.
Жер бетіндегі барлык белгілі тіршілік иелері күрдел күрылымдағы жануарлар,
қарапайым бір клеткалы организм дерден бастап, түрлі вирустар болып
саналатын жекедар белокты молекулалардан күралған үлкен тірі системалар ком
плексін күрайды. Белоктық молекуланың өзі қарапайым бөліктерден бір-
бірімен түрлі химиялық байланыстар арқылы байланысып, амин кышқылдарын
кұрайтын көміртектің, сутектің, азоттың, оттектің қосылыстарынан тұрады.
1953 жылы америкалық ғалымдар С.Л.Миллер мен Г.К. Юрий Опариннің теориясы
негізінде алғаш рет жасанды атмосферамен тэжірибе жасады. Олар Жердің
алғашқы атмо-гидросферасының кұрамында болған сутек, метан, аммиак пен су
буының коспасынан амин қышқылын алды. Газдардың бұл құрамы вулкан
газдарының құрамымен бірдей деуге болады. Газдардың осы қоспасына күшті
электр тогын беріп, содан соң салқындатылды. Алынған сұйықтың кұрамында
амин қышкыл-дары, түрлі көмірсулар мен тірі материяға тэн компоненттер
табылды. Ең негізгі факторлардың бірі тотығу-тотыксыздану реакцияларын
белсенді жүруіне мүмкіндік беретін оттектің болмауы жэне жеткілікті
мөлшердегі энергияның болуы еді.
Осындай тэжірибелерді ТМД елдері мен Жапонияның ғалым-дары да жүргізді.
Нэтижесінде Жердің алғашкы атмосферасында амин кышқылдарының синтезделуі
мүмкін болғандығы дэлел-денді. Бастапкы газдардың түрлі вариациялары мен
энергияның көздері синтезделу реакцияларының нэтижесінде түзілген
өнімдердің арасында көптеген табиғи амин қышқылдары лейцин, изолейцин,
серин, треонин, аспарагин, лизин, фенилала-нин жэне тирозин табылды.
Синтезделіп алынған амин кыш-қылдарының ішінде қазіргі кездегі тіршілік
иелерінің құрамы-на кіретін түрлеріде болды.
Жоғары молекулалы қосылыстарды құрайтын мономер-лердің синтезделу
реакцияларына кажетті энергия көздсрі электр разрядтары болуы мүмкін.
Қазіргі кезде Жерде эрбір секунд сайын мыңнан аса найзағай жаркылы
байқалады. Әлі толық суынып бітпеген Жерді қоршап тұрған алғашқы гидроат-
мосферада мұндай найзағай жарқылдары казіргі кезлегіден әлдекайда көп болуы
мүмкін. Бұл кездегі энергия алғашкы мұхиттың үстінде бөлініп, синтезделу
өнімдері суда еріп кетуі мүмкін.
Бізді қоршаған тіршіліктің барлык түрлері небэрі азгана мономерлер (төменгі
молекулалы косылыстар) жиынтығынан тұрады: Олар 20 амин қышқылынан (белок
молекулаларын кұрайтын), 5 азотты косылыстардан (нуклеин кышкылдарының
кұрам бөліктері), энергия көзі - глюкозадан, клетка мембрана-ларын құрайтын
құрылыс материалы жэне энергия сақтаушы-майлардан тұрады. Кез келген тірі
организмнің биохимиялык
құрылысын небэрі 29 мономер сипаттайды.
Көміртекті косылыстар "алгашқы бульонды" түзгеннен кейін биополимерлер -
арнаулы көбею қасиеттері бар белоктар мен нуклеин қышҚылдары түзілуі мүмкін
болды. Биополимер-лер түзілуте қажетті концентрациялы заттар Күн сэулесімен
кыздырылған сулардағы минералдык бөлшектерде, мысалы, саз немесе темір
гидрооксидтеріне шөккен органикалық заттар есебінен пайда болуы мүмкін.
Сонымен катар, органикалык заттар мұхит бетінде жұка пленка түзіп, олар жел
мен толқын арқылы жағалауларға жинакталуы мүмкін.
Заттардың концентрациялары коацерваттық тамшыларды түзуі мүмкін, олар
қоршаған ортамен диффузиялық зат алмасу арқылы байланысатын құрылымдар.
Коацерваттық тамшыларды лабораториялық жағдайда да алуға болады. Опарин
эртүрлі полимерлерден осындай тамшыларды алған.
Органикалық заттарды кұрайтын негізгі химиялык эле-менттер жоғарыда айтылып
кеткендей, көміртек, азот, отгек, сутек, күкірт жэне фосфор - органогенді
немесе биогенді элементтер деп аталады. Бұлардың алғашкы төртеуі алғашқы
гидроатмосфераның құрамында кездескен, олар органикалык заттардың 99%
кұраған. Ал калған 1% күкірт пен фосфор және басқа 20 шақты элементтер
құрайды. Болжаулар бойынша, осы 20 шақты элементтер алғашқы мұхиттағы
жүрген биохимиялык реакцияларда катализатор қызметін атқарған.
Тірі организмдер кұрамына кіретін химиялык элемент-тердің жалпы кұрамының
сандык қатынасы теңіз суының кұрамына жақындайды. Биотаның құрамындағы
заттардың химиялық кұрылысы гидросфера, атмосфера мен литосфера-ның жоғарғы
қабатының химиялык кұрамынан өзгеше болады. Қазіргі кездегі белок
молекулаларын кұрайтын 20 амин қыш-кылдары миллиондаган жылдар бойы
эволюция процесінін барысындақалыптасты.Басқа амин қышқылдарының комплексі
мен оларға сәйкес эволюциялык линиялар бірте-бірте жойылып
кеткен.
Тіршіліктің басы кашан басталды? Тіршіліктің аныктамасы не?
Тіршілік дегеніміз - "кез келген организмнің өзінің артына ұрпағын қалдыру,
өзгеру жэне осы өзгерістерді сактау каси-еті". Бұл касиеттер энергия мен
информация беру мен тасы-малдауды жүзеге асырады. Органикалық заттардың
молекула-лары органикалық емес заттарға қарағанда үлкен
жэне күрделі, сондыктан олар түрлі өзгерістерге тез үшыраи алады. Үздіксіз
езгерістер мен осы өзгерістердің сакталып, жанарып отыруы Жердегі
тіршіліктің ерекше касиеті болып табылады. Органикалык емес заттар оздерін
жасай алмайды. Геологиялық жыныстардан табылған казба калдыктар
бүдан 3,3 млрд жыл бүрын теңіздерде карапайым өсімдіктер -көк-жасыл
балдырлар болғанын дәлелдейді. Жердің базальтты литосферасының жасы 4,5
млрд жыл деп саналады. Осы кезде жоғарыда айтылған оттексіз алғашқы
атмогидросфера қалыпта-са бастаган. Былайша айтқанда, бір клеткалы
ядросыз организмдер пайда болғанға дейін 1 млрд. жыл үзіліс болған.
Пайда болган алғашқы мүхит органикалык косылыстардың химиялык
реакциялары жүретін жэне тіршіліктің химиялық эволюциясы үшін қажетті
тамаша орта болды. Оның үстіне, бос оттегі мен озон кабаты
болмагандыктан Күннің ультракүлгін сәулелері күрлык иен мүхит беттеріне
жақсы түсті. Бүл сәулелер мен найзагай жарқылдарынан алғашқы
атмогидросферада амин қышкылдарынын түзілуіне кажетті энергия бөлінді,
ал үздіксіз түзілген амин қышкылдары алғашқы мүхитты " бульонга"
айналдырды. Түзілген амин қышқылдарынын молекулалары бір-бірімен
соғылысып, косылып белок молекулаларын, ал олар одан да күрделі
көмірсутектерді түзді. Дэл осылай химиялық эволюция биохимиялық
эволюцияға үласты. Ғалымдардың көпшілігі белок молекулаларының түзілу
себебі, алғашкы мүхиттағы амин қышқылдарының "кездейсок" соқтығысулары
болуы мүмкін деп есептейді. Бірақ "кездей-сок" деген сөзді дэл
мағынасында емес, салыстырмалы түрде айтылған деп түсіну кажет. Алғашқы
атмосферада амин қыш-қылдарының түзілуіне қажетті концентрация
қалыптаскан кезде, бүл процестің міндетті түрде жүруі статистикалық заңды-
лық болды. Философиялық түрғыдан алып қарайтын болсақ, кез келген кездейсок
окиға болмайды дегеннің өзінде, егер алғы шарттары артқан сайын мүмкіндігі
де артады. Сондықтан алғаш-кы мүхитты амин қышқылдарынын коспасынан
түратын "бульон" дейтін болсақ, онда олардан белок молекулаларының түзілуі
кездейсок емес екендігін түсіну киын емес. Ал 1 млрд. жылдан асатын
аралыктағы уакытты ескерсек, Жердін пайда болғанынан бастап, организмдердің
палеонтологиялық қалдык-тары табылғанға дейін, амин қышкылдарынан белок
молеку-ларларының түзілу мүмкіндігіне сан жетпеуі мүмкін.
Белок молекулалары оттексіз ортада бір-бірімен қосылып, күрделеніп,
прокариоттар деп аталатын алғашқы тірі бір клеткалы ядросыз организмдерді
түзді. Алайда, ең маңыздысы ферментация процесі болды. Ферментация кезінде
көмір-сутектер ыдырап, қайта қүрылады. Бүл кезде жылу түрінде аздаған
энергия бөлінеді, ал ең соңгы онімдердің бірі көміркышқыл газы болып
саналады.

Ферментация Фотосинтез Тыныс алу
(Хемосинтез)
Органикалық — Көмірқышқыл —02 +
косы-лыстар + газы+Н20 органика-лық
энергия — +энергия = қосылыстар =
— орг. органикалык энергия +Н20 +
қосылыс-тар+С02қосы-лыстар + С02
------ О, —
Оттексіз Өсімдіктер Жануарлар
ортадағы
организмдер

2- сурет.
Қазіргі кездегі тіршілік ететін тірі организмдердің негізгі
топтарының пайда болуына себеп болган проңестердің
теориялык реттілігі.

Осы көмірқышқыл газы ферментация, не басқа химиялык реакциялардың
нэтижесінде түзілген жоқ па екен?
Алгашқы мүхиттагы заттарға косылған көмірқышқыл газы организмдердің
тіршілік ету ортасына жаңа қасиеттер беруі мүмкін. Фотосинтез процесіне
мүмкіндік беруі мүмкін. Барлык жасыл өсімдіктерге тэн бүл нроцесс су,
көміркышқыл газы мен өсімдіктер сіңірген күн сэулесінің энергиясынан түрлі
органикалык қосылыстар түзеді. Алайда алғашкы фотосин-тездеуші организмдер
қазіргі кезде жер бетінде тіршілік ететін, шын мэнінде балдырлар емес,
бактериялар болып саналатын көк-жасыл балдырлар сияқты болса керек. Дэл
казір Жерде олардың ролі айтарлыктай емес, ал ол кезде Жерде тек сол
балдырлар мен оларға жакын организмдер көптеп тіршілік еткен. Біртіндеп
олар фотосинтез процесінің нэтижесінде коршаған ортаға бос оттегіні бөліп,
өздерінің тіршілік ортасын өздерінен басқа тірі организмдердің пайда болып,
тіршілік етуіне жағдай жасаған. Осы жаңа жағдайларда, бос оттегі пайда
болған сонтынысалу процесі мүмкін болды.
Осылайша, биотаның түзілуі кейіннен биохимиялық процес-терге айналған
химиялық процестерден басталады. Бүл процес-тердіңреттілігін схема түрінде
төмендегіше беруге болады: амин қышқылдары—белок молекулалары—күрделі
көмір-сулар—ферментация— фотосинтез— тыныс алу.
Тыныс алу фотосинтезге кері процесс, оның нәтижесінде осімдіктерге қажетті
көмірқышқыл газы бөлініп қана қоймайды, сонымен қатар ете көп молшерде
энергия-болінеді.
1.2 Тіршілік формаларының эволюциясы
Химиялық эволюция ерте кезеңдерінде-ақ түрлі өзгеріс-терге үшырап, алдымен
биохимиялық, кейін биологиялық эволю-цияға ауысты. Жер бетіндегі қазіргі
тіршілік оттекті атмосферадан түзіле алмаған болар еді. Пайда болған
тіршілік үздіксіз эволюция процесін басынан откізген жэне өткізуде.
Биологиялық эволюция ең алғашқы организмдер алғаш рет оздерін өздері жасай
алған кезден басталды. Жерде тіршіліктің басталуы белок молекула-ларын
жасай алатын нуклеин кышқылдарының түзілуінен басталды.
Биохимиялык эволюция теориясын төмендегі схема бойын-ша беруге болады.
Коацерваттар мен органикалық заттардың түйіршіктерінің шекарасында күрделі
көмірсутектер молекулала-ры орын алды, нэтижесінде коацерваттардың
түрақтылыгын камтамасыз ететін қарапайым клеткалық мембрана пайда болды.
Коацерватқа өздігінен көбейе алатын молекуланың енуі нэтиже-сінде өсу
процесіне қабілетті карапайым клетка түзілген болуы керек.
Ядросыз клетканың эволюциясы 1 млрд. аса жылға созылды. Алғашқы бір
клеткалы ядросыз, бірак ДНК жіпшелері бар орга-низмдер қазіргі бактериялар
мен көк-жасыл балдырларды еске түсіреді. Бүл ең ертедегі организмдердің
жасы 3,3 млрд жылдан асады.
Келесі кезеңде (шамамен бүдан 2 млрд. жыл бүрын) клеткада ядро пайда
болады. Бүл бір клеткалы ядросы бар организмдер эукариоттар деп аталады.
Қазіргі кезде олардың 25-30 мыңдай түрлері бар.
Шамамен 1 млрд. пен 2 млрд. жыл арасында биологиялык эволюция жыныстық
көбею процесінің пайда болуына байланыс-ты тез қаркынмен дамыды. Осыған
байланысты организмдердің оларды қоршаған ортаға бейімделу мүмкіндіктері
үлгайды.
Докембрий, матаалык
және метаморфоздық
жыныстар; бөлімдері
мен кезеңдері жок
Докембрий, магмалык1
жэне метаморфоздык
жыныстар; бөлімдері
мен кезеңдері жок
Организмдердің жануарлар мен өсімдік-терг"е бөлінуі: карапайым теңіз
жануарлары, жасыл баддырлар.
Эукариоттар - ядролы бір клеткалы организмдер
Прокариоттар - ядросыз бір клеткалы организмдер: бактериялар, кок-жасьш
балдырлар
Тіршіліктің пайда болуы: амин кышкыл-дары, белок молекулалары, коаңервапар,
прокариогтар.
Жердін тузілуі, салмагына байланысты заттардың турлі агрегат күйлерге
дифференциациялануы.
1 млрд жыл бүрын алгашкы көп клеткалы организмдер пайда болып, барлык тірі
организмдер екі патшалыкка бөлінді-өсімдіктер жэне жануарлар (кесте). Олар:
1) клетка кұрылысы мен есугс кабілеті; 2)коректену типі; 3)қозғалуға
кабілеттілігі бойынша үш топка бөлінді.
Патшшіыкка бір ғана белгісі бойынша смес, бірнеше ерек-шеліктері бойынша
бөлінді. Мысалы, маржан полиптері, мол-люскалар мен өзен губкасы қозғалмай
тіршілік ететіндер, дегенмен де олар жануарларға жатқызылды. Насеком
коректі өсімдіктср қорсктену типі бойынша жануарларға жатады. Сонымен бірге
ауыспалы типтер де бар, мысалы, жасыл эвглена өсімдік сияқты қоректенеді,
ал қозғалуы жануарлар сияқты.
1 млрд жыл бұрын көп клеткалы өсімдіктердің пайда болуы фотосинтсз
процесінің күрт қарқындауына экеліп, мұхиттағы балдырлар өздерін коршаған
ортаға млн-даған тонна оттегі бөліп, Жердің атмосферасының озон қабатын
түзіп, күрлык пен сулы ортаны тіршіліктің бұдан гері жетілген формалары-ның
эволюциясына дайындай бастады.
Бүл кезең шамамен 400 млн.жылға созылды да, бүдан 580 млн. жыл бұрын
мүхиттағы биотаның аса карқындап дамуына экеп сокты.
Органикалык дүние эволюциясының осы кезеңінде атмос-ферада фотосинтездің
негізгі компоненті көмірқышкыл газы-ның мөлшері жоғары, ал оттегі аз ғана
болды. Палеозой эрасының біраз бөлігінде атмосферадағы С02 концентрациясы
26
0.1-0.4% кана болды. Көмірқышқыл газының бүндай концен-трациясында
автотрофты өсімдіктердің өнімділігі ең жоғары шекте болып жэне осының
нэтижесінде түзілген биомассаның өте көп молшері толып жатқан өзгерістерге
үшырай отырып, органикалык жанғыш пайдалы казбалардың орасан мол корын
жасаған болар еді. Палеозойдың басына қарай оттегінің массасы жоғарылай
бастады.
Мезозойдың соңында СО; концентрациясы азая бастады. Бұл процесс олигоценде
күшейіп, эсіресе плиоценнің соңында оның мөлшері ең төменгі шегіне жетті.
Бұнымен бірге авто трофты өсімдіктердің массасы жэне Жер бетіндегі барлық
тірі организмдердін массасы азайды.
Жануарлар дүниесінің дамуы барысында жануарлар орга-низмдсрінің органдары
олардың атқаратын функцияларына байланысты дифференциацияланып, скелет,
қозғалу, ас қорыту, тыныс алу, кан тамырлары, нерв системалары мен сезім
органдары қалыптасты. Тыныс алу энергиясы организмдердің қозғалуы мен өсуі
үшін қажетті энсргияга айналды. Ал энергияның артық қоры жануарлардың қорек
табу жолындағы козғалыстарына жүмсалды. Қозгалу үшін олардың денесін
белгілі қалыпта ұстап, эртүрлі жағдайларда тез жэне дэл шешім қабылдауды
кажет етті. Ягни, биологиялык эволюция процесі мидын пайда болуына экеп
сокты.
Бұдан 65млн.жыл бұрын Жерге диаметрі 9км алып аспан денесінің құлауы
нәтижесінде экологиялық жағдай күрт өзгерді. Экологиялык катастрофаның
нэтижесінде жануарлар-дың арасындағы сан жағынан басым болып саналатын дино-
заврлар жойылып кетті де, кейіннен Жерде көбірек үстемдік құрған сүт
қоректілер карқынды дамыды.
ХУШ-ХІХ гасырларда галымдар өсімдіктер мен жануар-лар дүниесінің
систематикасын жасау үшін көп жұмыстар жүргізді. Биологияда систематика деп
аталатын бағыт пайда болды. Өсімдіктер мен жануарлар олардың структуралык
ерекшеліктеріне қарай классификацияланды. Негізгі структу-ралык бірлік
ретінде түр алынды, ал одан жоғары деңгейлер туыс, отряд, класты кұрады.
Қазіргі кезде Жер бетінде өсімдіктердің 500 000 мыңдай, жануарлардың 1,5
млн. түрлері бар, олардың ішінде омыртқа-лылар 70 мыңдай, олардың 16 мыңы
кұстар, сүт корек-тілердің 12 540 түрі бар.
Бақылау сұрақтары
1. Онтогенез, филогенез, эволюция дегенді қалай тусінесіз?
2. Жерде тіршілік кдлай пайда болды?
3. Жерде тіршіліктің пайда болуындағы негізгі кезеңдер жэне олардың
сипаттамасы.
4. Химиялык эволюция деген не және оған тэн кұбылыстар мен негізгі
кезеңдер.
5. Биологиялык эволюция деген не жэне оған тэн кұбылыстар мен негізгі
кезеңдер
6. Тіршілік формаларының эволюциясы қалай жүрді?
Рефераттар мен баяндамалар тақырыптары
1 .Жер-планета.
2.Жер планетасының шығу тегі мен дамуы. З.Биосфера, биосфера туралы ілімнің
шығуы.
4. Жерде тіршіліктің пайда болуы.
5. Тірі организмдердің эволюциясы.
Тестік бақылау сұрақтары
1 .Организмдердің жеке даму процесі не деп аталады? А. Филогенез
В. Онтогенез
С. Эволоюция О. Мутация
Е. Ешқайсысы да смес.
2. Организмдердің тарихи даму процесі не деп аталады?
А. Филогенез В. Онтогенез
С Эволоюция О. Мутация
Е. Ешкайсысы да емес.
3. "Филогенез онотогенездің кыскартылған күйдегі кайтала-нуы". Бұл
заңкалай аталады жэне оныкім ашкан?
А. Геккель, биогенетикалықзаң.
В.Либихтың минимумзаңы.
С.Дарвиннің тіршілік үшін күрес теориясы.
О.Хакслидің эволюцияның синтетикалык теориясы.
Е. Ешқайсысыдаемес.
4. Бір түрге жататын барлык особьтардың морфологиялык белгілері
үқсас болады. Бүл кандай критерий?
А. Морфологиялық В. Физиологиялық.
С. Биохимиялық 0. Генетикалык.
Е. Экологиялык
28
5. Әрбір түрдің өзіне тэн кариотипін анықтайтын қандай критерий?
А Морфологиялық В. Физиологиялык
С. Биохимиялық В. Генетикалық.
Е. Экологиялық
6. Әр түрге жататын особьтардың иммунологиялык реакция-лары мен зат алмасу
процестері түрліше болады. Бұл қандай критерийге жатады?
А Морфологиялык В. Физиологиялык
С. Биохимиялық В. Генетикалық.
Е. Экологиялық.
7. Органогенді, не биогенді элементтерге кандай элементтер жатады?
А.ҚС,0,Н В.Н,0,Ыа,К
С.Ы,С,Р,Са 0.0,Р,5,№
Е.Ы,С,0,Н,К 8.Ното §аріеп8 кай дэуірдің кандай кезеңінде пайда болды? ^А.
Төрггік дэуір, голоцен В.Үштік дэуір, плиоцен
С. Үштік дэуір, миоцен Ә. Үштік дәуір, олигоцен
Е. Бор дэуірінде 9. Гүлді өсімдіктер кай эраның кандай периодында
пайда болды?
А. Мезозой,бор В.Палеозой, юра
С.Палеозой, триас Ә. Палеозой, перм Ю.Жер қанша жыл бұрын калыптасты?
А. 2000млнжыл В.ЗОООмлнжыл
С.4000млнжыл О.4500млнжыл
V Е. 4700 млн жыл бұрын.
Пайдаланылған әдебиеттер
І.ФлинтР.Ф. История Земли. М.І978
2. Будыко М.И. Эволюция биосферы. М.І 984.
3. Горелов А. А. Концепции современного естествознания. Москва: Центр,
1997,208
4. Дикерсон Е.Р Химическая эволюция и происхождение жизни. С.103.
5.МонинА.С, ШишковЮ.А. История климата.Л.: 1979
6. Костицын В.А. Эволюция атмосферы, биосферы и климата.
М. 1984.
7НовиковИ.Д. Эволюция Вселенной.-М.:Наука, 1983
8. Андреев И.Л Происхождение человека и общества. - М.:Мысль, 1982.
9. Филиппов Е.М. Вселенная, Земля, жизнь. - Киев: Наукова думка, 1983.
II ТАРАУ. АДАМ ЖӘНЕ БИОСФЕРА
2.1 Биосфера және экология
Жер планетасының биосферасы - адам жэне басқа барлық тірі организмдердің
тіршілік ету ортасы. Бүл - планетадағы тірі заттардын тіршілік аймағы.
Биосфераның қүрылымы, қүрылы-сы жэне энергетикасы онда тіршілік ететін тірі
организмдердің тіршілік процестерінің жиынтығымен аныкталады. Планета
түгелдей биосфера емес. Оның жоғарғы шегі теңіз деңгейінен озон қабаты, 20-
25 км-ге дейін, ал қүрлықта 2-3 км мүхит түбіне дейінгі аралықты алып
жатыр.
Жер планетасында мекендейтін халық саны соңғы жылдары өте жогары қаркынмен
өсуде. Бүл адамзат қоғамы үшін жаңа проблемалар туғызары анық.
Өте ертедегі тарихи кезеңдерден бастап өткен ғасырдың басына дейін халык
саны аштык пен эртүрлі эпидемиялар эсерінен біресе азайып, біресе көбейіп,
бірнеше жүз млн. арасында ауытқып отырды. Тек ХУШ-ХІХ ғасырларда жағдай
біршама өзгерді. 1960 жылдарга қарай халық саны 3 млрд-қа, 1975 жылы 4 млрд-
қа, 1987 жылы 5 млрд-қа жетіп, жылына шамамен 90 млн-ға артып отыр.
Алайда соңғы 20 жылда халықтың өсу қарқыны біршама төмендеп кетті. Осыған
қарамастан, 2000 жылдардан кейін халық саны 12 млрд - тан асуы мүмкін деген
болжам бар. Бірақ бүл болжам ғана, шын мэнінде біздің биосферадағы осынша
халықтың тіршілігіне зиянды әсерін тигізбей қоймай-тын экологиялық
проблемалар ескерілмей отыр. Өйткені, климаттың өзгерістері, табиғи
ресурстардың саркылуы сияқты жагдайлар, сөз жоқ, халык санының өсуіне де өз
эсерін тигізеді.
2.2 В.И.Вернадскийдің Биосфера туралы ілімі
"Биосфера - біздің тіршілік ететін ортамыз, бізді цорша-ган табигат. Адам
баласы, ең алдымен, өзінің тыныс алуы, тіршілік ету іс-әрекеті арқылы осы
табигатпен тыгыз байланысты ".
В.И.Вернадский Биосфера - негізгі тірі жэне өлі заттардың бір -
бірімен өзара эсері болып табылатын тіршілік аймағы. Ол
тірі
зоі
организмдер биосфераның функциясы жэне онымен материал-дык-энергетикалык
жағынан тығыз байланысты, эрі оны аныктаушы үлкен геологиялық күш болып
табылады. Орга-низмдер дегеніміз - тірі заттар, яғни белгілі сан арқылы
берілген химиялық қүрамы, салмағы, энергиясы бар барлық тірі организмдердің
жиынтығы болып табылады.
Ертедегі Греция, Рим ойшылдары Аристотель, Эротосфен, Теофраст, Страбонның
еңбектерінде адам баласын коршаған элемнің күрылымы, тірі организмдердің
оларды қоршаған ортамен байланыстары жөнінде біраз түсініктер кездеседі.
Бірак бірнеше ғасырлар бойы сол уақыттағы коғамның даму деңгейіне
байланысты бүл мэселелерге жеткілікті көңіл бөлінбеді. Тек қана қайта өрлеу
дэуірінде ғылыми ойлар дамып, мэдени мүраларға көңіл бөліне бастағаны
белгілі.
Н.Коперниктіц Әлемнің гелиоцентрлік системасы туралы ілімі,үлы географиялық
жаңалықтар дэуірі, т.с.с. пайда болды. Биосфера туралы ілімнің алғашқы
бастамаларын біз, гол-ландиялық оқымыстылар Б. Варениус, X. Гюгенс,
француздың табиғат зерттеушісі Ж. Бюффон, үлы орыс окымыстылары
В.И.Татищев, М.В. Ломоносов,т. б. енбектеріндекездестіреміз.
Бірақ биосфераның горизонттарындағы заттардың динами-касында шешуші фактор
болып табылатын тіршіліктің орасан зор ролі біртіндеп, кейінірек, тірі
организмдер сыртқы ортамен зат алмасу нэтижесінде тіршілік ететіндігі
аныкталғанда ғана ашылды.
Биосфера туралы ілімнің пайда болуын, көбінесе, фран-цуздың атакты табиғат
зерттеушісі, "биология" деген терминді алғаш рет үсынған француз окымыстысы
Ж.Б. Ламарк есімімен байланыстырады.
Жан Батист Ламарк 1803 жылы өзінің "Францияның гидро-геологиясы туралы"
еңбегінде жер шарында тіршілік ететін организмдер жиынтығын осы термин
арқылы берді.
Ал биосфераның Жердің ерекше кабаты екендігін айтып, 1875 жылы "биосфера"
деген терминді ғылымда алғаш рет ұсынған Вена университетінің профессоры
геолог Эдуард Зюсс.
Ботаника, өсімдіктер географиясы, топырақтану жэне басқа да биологиялык,
геологиялық ғылымдардын дамуымен бірге биосфера туралы түсініктер мен нақты
мэліметтер біртіндеп жинақтала берді. Осы ғылымдардағы биосфераны біртүтас
түсінуге мүмкіндік беретін түсініктер организмдер мен қоршағанорта
арасындағы қарым-қатынастарды зерттейтін ғылым-экологияның шығуымен
байланысты болды.
Неміс ғалымы Э. Геккельдің "Организмдердің жалпы морфологиясы" атты
еңбегінің шығуын экология ғылымы дамуының бастамасы деуте болады.
Жер биосферасының белгілі табиғи система ретінде тіршілік етуі барлық тірі
организмдер қатысында жүретін заттар мен энергия айналымынан көрінеді.
ХІХғасырдың 80 жылдарында неміс физиологы В. Пфеф-фердін (1845-1929)
организмдерді қоректену тэсілдеріне байланысты автотрофты, гетеротрофты
және миксотроф-ты деп үш топқа бөлуі биосферадағы негізгі зат алмасу
процестерін түсінуте мүмкіндік беретін аса маңызды ғылыми жетістік болды.
Ал қазіргі заманғы биологияда, оның ішінде экология ғылымында тірі
организмдердің қоректену типтері бес түрлі: автотрофты, гетеротрофты,
миксотрофты типтермен бірге паратрофты жэне сапротрофты деп бөлінеді.
Паратрофты организмдер тірі белокпен қоректенетіндер болса, сапротрофтылар
өлі белокты заттармен, яғни орга-низмдердің қалдықтарымен коректенетіндер
болып табылады.
Биосфера туралы терең де кең мағынадағы түсініктерді В.И. Вернадский (1863-
1945) еңбектерінен кездестіруге болады.
Академик В.И. Вернадскийдің биосфера жөніндегі негізгі идеялары XX ғасырдың
басында қалыптаса бастады. Алғаш рет 1926 жылы оның "Биосфера" атты еңбегі
жарыққа шықты.
В.И. Вернадский, биосфера - табиғаттың негізгі тірі және өлі заттарының бір-
бірімен өзара эсері болып табылатын тіршілік аймағы деп қарастырды. Ол,
тірі организмдер -биосфераның функциясы жэне онымен материалдық-энерге-
тикалық жағынан тыгыз байланысты, эрі оны анықтаушы үлкен геологиялық күш
болып табылады деп жазды. Орга-низмдер дегеніміз - тірі заттар, яғни
белгілі сан аркылы берілген химиялық құрамы, салмағы, энергиясы бар барлык
тірі организмдердің жиынтығы болып табылады. Бүл тірі зат коршаған ортамен
өзінің тыныс алуы, коректенуі, көбеюі аркылы тығыз байланыста болады деп
түсіндірді.
Осылайша, В.И. Вернадский: биосфераның негізгі ерек-шелігі - Күн сэулесі
энергиясы эсерінен болатын химиялыкэлементтер атомдарының миграциясы
нэтижесінде жүретін организмдердің көбею, өсу жэне зат алмасу процестері
болып табылады деп түсіндірді.
Академик В. И. Вернадский биологияда жаңа бағыт -биогеохимияның негізін
сала отырып, табиғат пен тіршіліктің өзара тығыз байланысы мен бір-біріне
тэуелділігінің заңды-лықтарын ашып беретін биосфера туралы комплексті
ілімді жасап берді.
Австриялық эколог Э. Зюсс ұсынған биосфера терминіне В.И. Вернадский
тереңдетілген, жан-жақты Жер қабықшасы-ның сапалы ерекшілігін көрсететін
жаңа мағына берді.
В.И. Вернадский ілімінің негізі болып саналатын түсінік бойынша, биосфера -
тірі организмдер мекендеген жэне планета-дағы тірі заттар эсерінен сапалы
өзгерістерге үшыраған Жердің қабықшасы.
В. И. Вернадский: "Жердегі тірі зат - биосферадағы ең қуатты күш, ол
биосфераның функцияларын материалдық жэне энергетикалық жағынан анықтаушы.
Жердегі тірі, өлі заттардың үздіксіз алмасуы эсерінен биосферадағы орга-
низмдер де, олар тіршілік ететін орта да өзгеріске үшырай-ды. Тау
жыныстары, су, ауа биосферадағы тірі заттар эсерінен жаңа қасиеттерге ие
болады. Табиғатта өзара эсерлесудің жаңа заңдылықтары пайда болады" -
деп жазды.
В. И. Вернадский биосферада бір-бірімен генетикалық тығыз байланысты түрлі
бөліктерді төмендегіше көрсетті:
• тірі зат- бүл тірі организмдер;
• биогенді заттар - тірі организмдердің тіршілік процес-терінің калдық
өнімдері (таскөмір, мүнай, т.б.);
• өлі зат- тау жыныстары;
• биокосты заттар - тірі организмдердің тау жыныстары мен шөгінді
жыныстарды ыдырату жэне өңдеу өнімдері (топырақ, табиғи сулар, т.б.)
• радиоактивті - элементтердің атомдарының ыдырауы нэтижесінде түзілетін
радиоактивті заттар;
• жер қойнауындағы элементтер атомдары;
• космос кеңістігінің заттары - метеориттер, зарядталган бөлшектер.
Қазіргі замангы биосфера органикалық дүние мен елі табиғаттың үзақ мерзімді
эволюциясының нэтижесі болып табылады. Биосфераның дамуында үш кезеңді
бөлуге болады:
• алғашқы кезең - биосфераның қалыптасуы мен дамуының бастапқы кезеңі;
ГзТІ
• биотехносфера, бұл кезеңде биосферадағы адамзат коға-мының іс-эрекеті
негізгі фактор болды;
• ноосфера - ақыл-ой сферасы. Бүл терминді алғаш рет 1927 жылы француз
математигі және философы Ле-Руа ұсынды, ал 1924 жылы оған В.И. Вернадский
түсініктеме
берді.
В.И. Вернадский: ноосфера - биосфераның жоғарғы даму кезеңі, бұл кезеңде
адамның іс-эрекеті биосфера дамуының негізгі анықтаушы факторы болып
табылады деп түсіндірді.
Экологияда антропогендік эсерлерге байланысты биосфе-раның бұдан ары қарай
дамуын түсіндіретін теориялар мен көзкарастарды негізінен екі топқа бөлуге
болады:
1. Глобальды кризистерді жактаушы бағыттағы теориялар. Бұл бағыттағы
Мальтус теориясын жақтаушылар, олардың ішінде алдынғы қатардағы өкілдері
америқандық эколог Пол Эрлих және француз ғалымы Жак Кусто болды. Бұл
теорияны жактаушылардың түсінігі бойынша, халык санының өсуі мен ғылыми-
техникалык прогресс нэтижесінде белгілі бір уакыт кезеңінде Жер бетінде
жаппай глобальды кризистер орын
алады.
2. Екінші бағыттағы теорияларды жақтаушылардың пікірінше, космос пен Жер
ресурстары адамзат коғамының ка-жеттіліктерін эрқашан канағаттандыра алады.
Бұл багыттың көрнекті өкілдері - американдык экономист Юлиан Саймон,
географ С.Б.Лавров, т.б. болды.
2.2.1 Биосферанын кұрылымы
Биосфераның ең теменгі шекарасы кұрлық бетінен 3 км тереңдікте жэне теңіз
түбінен 0,5 км төменгі кабатта орна-ласқан деп есептелінеді. Жоғарғы
шекарасы - тропосфераны жэне жер бетінен 25 км биіктікке дейінгі
стратосфераның төменгі қабатын алып жатыр. Олай болса, биосфераның
вертикаль кесіндісінде заттардың үш ярустағы фазалары болады, олар: қатты
(литосфера), сұйық (гидросфера) жэне газ (атмосфера). Биосфераның массасы
шамамен алғанда, Жер массассының 0,05%, ал көлемі атмосфераны коса алғанда
0,4% болады.
Биосфераның төменгі жағында метаморфозды жыныстар мен гранит қабықшасы,
яғни өткен дэуірлердегі биосферанын аймағы алып жатыр. Жоғары жағынан
биосфера стратосфера кабатымен жэне ионосферамен шектеседі.
Озоносфера (озон экраны) - биосфераның жоғарғы қабатын 20 км-ден 35 км-ге
дейінгі аралыкты алып жатыр, ол биосфе-радагы бүкіл тірі организмдерге
зиянды әсер ететін ультракүлгін сәулелерді үстап қалады, озон тірі организм-
дердің тіршілік эрекеті нэтижесінде түзілетін оттектің алло-тропиялық түр
өзгерісі.
Қазіргі заманғы түсініктер бойынша, биосфера - барлык тірі организмдерді
жэне осы тірі организмдердегі үздіксіз өзгерістерге үшырап отыратын планета
заттарын жинактаған Жердің ерекше қабаты.
Айта кету керек, кейбір шетелдік басылымдарда биосфе-раны атмосфера,
литосфера, гидросферадан тыс тек қана бүкіл тірі организмдердің жиынтығы
ретінде қарастырады. Бүл қате пікір.
Биосфера - Жердің тіршілік бар қабаты ғана емес, соны-мен қатар сол
тіршілік жасаған жэне белгілі бір жүйеге айналдырған кабыкшасы болып
табылады.
Биосферадағы денелердің күрылымдық түзілімі тек қана катты, сүйық жэне газ
ғана емес, сонымен бірге ерекше биологиялық күйде, тіршіліктің барлық
минералдық (катты, газ, сүйык) жэне тірі биологиялык күрылымдар болатын
ерекше түзілім сатысын В.И.Вернадский биокосты зат деп атады, оған мысалы,
топырак пен табиғи сулар жатады. кесте 1

Осылайша биосферадағы тіршілік ондағы заттардың бел-сенділігін арттыратын
аса маңызды функцияны аткарады.
Биосфера өзін қамтитын қабаттар бойынша сипатталады.
Атмосфера - космос кеңістігімен шектесіп жаткан біздің планетамыздың ең
жеңіл кабаты. Атмосфера аркылы Жер мен космос арасында зат алмасу процесі
жүзеге асады. Атмосфераның химиялык қүрамы жоғары дағы 1- кестеде
көрсетілген.
Жер атмосферасының негізгі күрам бөліктері - азот, оттегі, аргон,
көміркышкыл газы. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Педагогикалық психология: Жоғары оқу орындарына арналған оқулық
Қаржы жоғары оқу орындарына арналған оқулық
ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ. Оқу құралы
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық
Қоршаған ортаны құқықтық қорғау»
Қоршаған ортаны қорғау
Қоршаған ортаны қорғау жайлы
Қоршаған ортаны қорғау бойынша
Қоршаған ортаны қорғау жөнінде
Еңбекті және қоршаған ортаны қорғау
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь