Қазақ қару-жарағының түрлері мен олардың фольклордағы атқаратын қызметі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚАЗАҚ ҚАРУ.ЖАРАҒЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН ОЛАРДЫҢ ФОЛЬКЛОРДАҒЫ АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ

1.1 Қазақ қару.жарағының түрлері
1.1.1 Қару.жарақ сөзінің мәні
1.2.2 Ер қаруы.бес қару

1.2 Қару.жарақтың символдық дәрежеге көтерілуі
1.2.1 Жеке қару мотиві
1.2.2 Ерте қарулану мотиві
1.2.3 Иемдену мотиві
1.2.4 Қаруынан айрылу мотиві
1.2.5 Батыр қыздар мотиві


2 ҚАРУ.ЖАРАҚТЫҢ КӨНЕ ҰҒЫММЕН ЖӘНЕ ЕСКІ ДҮНИЕТАНЫММЕН БАЙЛАНЫСЫ

2.1 Қару.жарақтың анимистік мәні
2.1.1 Қаруды қанға суару мотиві
2.1.2 Қаруға жан сақтау мотиві
2.1.3 Қарумен қоштасу мотиві
2.1.4 Хабар білу мотиві
2.1.5 Жазалау мотиві
2.1.6 Тәңір жарлығын жеткізу мотиві

2.2 Қару.жарақтың магиялық мәні
2.2.1 Қарумен аластау
2.2.2 Қарумен анттасу

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША А
ҚОСЫМША Ә
Ұлтарақтай жерді қорғау білектің күші мен ақ найзаның ұшына қараған заманда халық батыр образын жебедей ұшқыр, қылыштай өткір, найзадай түзу ұлдың болуын арман етті. Бұл тарих біздің дәуірімізден бірнеше мың жыл бұрын өмір сүрген көне түркілер: сақтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар деректерінде іздері сайрап жатыр. Сол бабалардың мәдени мұраларына қазіргі қазақ мәдени тұрмысының ұқсастығы мен жақындығы тарих қойнауы ашылған сайын айқындалып келеді. Қазақ халқының қару-жарағы, сауыт-саймандары, негізінен, тек ат үстіндегі жауынгерге лайықталады. Алыс жолға алып жүруге, жекпе-жекте қолдануға ыңғайлы әрі берік болуы міндетті еді. Халықтың материалдық тұрмыс жағдайларын олардың киген киімі мен тұтынған заттары айғақтай түседі. Заттық болмыстың күнделікті өмірімен тікелей байланысты бір саласы – киім-кешек, әшекей бұйымдар. Материалдық мәдениет этнографиялық шындықтың бір бөлігі ретінде үш аспектіде көрінуі мүмкін:
1. Зат (бұйым) – материалдық және әлеуметтік факты.
2. Зат – технологиялық процестің нәтижесі.
3. Зат– өнер (қолданбалы) туындысы " [155, 202 б.].
Қару-жарақ та зат. Ол арқылы халықтың тұрмыс-тіршілігінен де хабардар болуға болады. Қару-жарақ – зат, халықтың матрелиалдық құндылығы. Қарудың жасалу технологиясына қарап, халық өнерінің қаншалықты дамығандығын тануға болады. "Сонымен бірге романдық эпостан біз халқымыздың ертедегі материалдық мәдени мұралары – қолөнер, үй жабдықтары, дүние-мүлік, киім-кешек, қару-жарақ, әшекей-зергерлік бұйымдарынан да мағлұмат аламыз. Өйткені, фольклордың, бір жағынан, филологиялық, екінші жағынан, этнографиялық мәні бар. Сондықтан фольклорлық материалдардың этнографиялық қайнар көзі ретінде де маңызы зор" – деп, З.Сейітжанов "Романдық эпостардағы халық тұрмыс-салтының көріністері" деген мақаласында нақтылап көрсетеді [151, 196 б.]. Қару – әдеби шығармаларда көркем деталь.
Халық аузындағы қару-жараққа қатысты сөздер халық өміріндегі қарудың мәнін айқындайды. Сондықтан сөз өнері мен қару салыстыра ззерттеу, сөздегі қарудың түрлерін қарау көптеген мәселелерді аша түседі. Мысалы, халқымыздың дәстүрінде "жеті қазына" тұрақты тіркесі бірде ер азаматтың жеке басына, енді бірде бабаларымыз қадірлеген рухани-мәдени мұраға немесе тұрмыс-тіршілікке қажетті бағалы дүниелерге байланысты түрліше қолданылады. Мәселен, халық ұғымындағы сегіз қырлы, бір сырлы жігітке қажетті байлық-қазынаға көбіне-көп: жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай тазы, берен мылтық, өткір кездік, ау-жылым, қандауыз қақпан жатады және оларды былайша таратып, бағалайды; жүйрік ат – адамның қаны немесе қанаты, қыран бүркіт – жігіттің қуаты, құмай тазы – берік сенімі, берен мылтық – оты, өткір кездік – сұсы, ау-жылым – әдіс-айласы, қандауыз қақпан –серті [17, Б. 47–48]
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.......................................................................................................‭ ‬3
1‎ ‏ҚАЗАҚ ҚАРУ-ЖАРАҒЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН ОЛАРДЫҢ‭ ‬ФОЛЬКЛОРДАҒЫ ... ... ... қару-жарағының‭ ‬түрлері‭
1.1.1‎ ‏Қару-жарақ сөзінің мәні
1.2.2‎ ‏Ер қаруы-бес қару
1.2‎ ‏Қару-жарақтың символдық дәрежеге көтерілуі
1.2.1‎ ... қару ... ... ... ... ‏Иемдену мотиві
1.2.4‎ ‏Қаруынан айрылу мотиві
1.2.5‎ ‏Батыр қыздар мотиві
2‎ ... КӨНЕ ... ЖӘНЕ ЕСКІ ... БАЙЛАНЫСЫ
2.1‎ ‏Қару-жарақтың анимистік мәні
2.1.1‎ ‏Қаруды қанға суару мотиві
2.1.2‎ ‏Қаруға жан сақтау мотиві
2.1.3‎ ... ... ... ... білу ... ... ... ‏Тәңір жарлығын жеткізу мотиві
.2‎ ‏Қару-жарақтың‭ ‬магиялық‭ ‬мәні
Қарумен аластау‭
2.2.2‎ ‏Қарумен анттасу
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ҚОСЫМША‭ ‬ А
ҚОСЫМША‭ ... ... ... МЕН ... ... ... ... ‏Қазақ қару-жарағының түрлері
Ұлтарақтай жерді қорғау білектің күші мен ақ найзаның ұшына ... ... ... ... ... ... ... ‬қылыштай өткір,‭ ‬найзадай түзу ұлдың болуын арман етті.‭ ‬Бұл тарих біздің дәуірімізден бірнеше мың жыл ... өмір ... көне ... ... ... ... ... деректерінде іздері сайрап жатыр.‭ ‬Сол бабалардың мәдени мұраларына қазіргі қазақ мәдени тұрмысының ... мен ... ... ... ашылған сайын айқындалып келеді.‭ ‬Қазақ халқының қару-жарағы,‭ ‬сауыт-саймандары,‭ ‬негізінен,‭ ‬тек ат үстіндегі ... ... ... жолға алып жүруге,‭ ‬жекпе-жекте‭ ‬қолдануға ыңғайлы әрі берік болуы міндетті еді.‭ ‬Халықтың материалдық тұрмыс жағдайларын олардың киген киімі мен тұтынған ... ... ... ‬Заттық болмыстың күнделікті өмірімен тікелей байланысты бір саласы‭ –‬киім-кешек,‭ ‬әшекей бұйымдар.‭ ‬Материалдық мәдениет этнографиялық шындықтың бір бөлігі ретінде үш аспектіде ... ... ... ... ... және ... ... ‏Зат‭ –‬технологиялық процестің нәтижесі.
.‎ ‏Зат–өнер‭ (‬қолданбалы‭) ‬туындысы‭ " [‬155,‭ ‬202‭ ‬б.‭]‬.
Қару-жарақ та ... ‬Ол ... ... ... де ... ... ... ‬Қару-жарақ‭ –‬зат,‭ ‬халықтың матрелиалдық құндылығы.‭ ‬Қарудың жасалу технологиясына қарап,‭ ‬халық өнерінің қаншалықты ... ... ... ‬"Сонымен бірге романдық эпостан біз халқымыздың ертедегі материалдық мәдени мұралары‭ –‬қолөнер,‭ ‬үй жабдықтары,‭ ‬дүние-мүлік,‭ ‬киім-кешек,‭ ‬қару-жарақ,‭ ... ... да ... ... ... ‬фольклордың,‭ ‬бір жағынан,‭ ‬филологиялық,‭ ‬екінші жағынан,‭ ‬этнографиялық мәні бар.‭ ‬Сондықтан фольклорлық материалдардың этнографиялық қайнар көзі ретінде де маңызы ... ... ... ... ... ... ... көріністері‭" ‬деген мақаласында нақтылап көрсетеді‭ [‬151,‭ ‬196‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қару‭ –‬әдеби шығармаларда көркем деталь.‭
Халық ... ... ... сөздер халық өміріндегі қарудың мәнін айқындайды.‭ ‬Сондықтан сөз өнері мен қару салыстыра ззерттеу,‭ ‬сөздегі қарудың түрлерін қарау көптеген мәселелерді аша ... ... ... ... "‬жеті қазына‭" ‬тұрақты тіркесі бірде ер азаматтың жеке басына,‭ ... ... ... ... рухани-мәдени мұраға немесе тұрмыс-тіршілікке қажетті бағалы дүниелерге‭ ‬байланысты түрліше қолданылады.‭ ‬Мәселен,‭ ‬халық ұғымындағы сегіз қырлы,‭ ‬бір сырлы ... ... ... ... ... ат,‭ ... бүркіт,‭ ‬құмай тазы,‭ ‬берен мылтық,‭ ‬өткір кездік,‭ ‬ау-жылым,‭ ‬қандауыз қақпан жатады және оларды былайша таратып,‭ ‬бағалайды‭; ... ат‭ ‬– ... қаны ... ... ... ... ‬– жігіттің қуаты,‭ ‬құмай тазы‭ ‬– берік сенімі,‭ ‬берен мылтық‭ ‬– оты,‭ ‬өткір кездік‭ ‬– сұсы,‭ ‬ау-жылым‭ ‬– ... ... ... ... ... ... ‬47‭–‬48‭]‬
"Қару‭"‬ және‭ "‬жарақ‭"‬ сөздерінің астарына үңілу‭ ‬халықтың тұрмыс-тіршілігіндегі қасиетті құралдың орнын анықтауға көмектеседі.‭ ... ... ... ... екі сөздің өзара айырмашылығын ажыратады.‭ ‬Қару сөзі‭ "‬қар‭" ‬деген түбірден туындап,‭ ‬ұстау деген мағынаны білдірсе,‭ "‬қару‭" ‬қолға ұстайтын соғыс құралдарының ... ... ... ... ... ... байланысты пікірлер сан алуан:‭ ‬М.Қашқаридің‭ "‬Түрік сөздігінде‭ "‬JARЫK‭ ... ... киіп ... темір сауыт,‭ ‬қалқандардың кез-келгеніне қолданатын ортақ атау‭ [‬20,‭ ‬25‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Түркі сөздігінде‭" ‬айтылған пікірге ... ... ... да ... деп ... [‬21,‭ ‬72‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ә.Нұрмағамбетов‭ "‬жарақ‭" ‬сөзі туралы ... ... ... ... да,‭ ... ... ... де бере мағынасы‭ ‬– қару,‭ ‬құрал‭" [‬22,‭ ‬106‭ ‬б.‭]‬.‭
Академик ... өз‭ ... ... ... ... ... ... снаряжение‭" [‬4,‭ ‬25‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬деп,‭ ‬екі сөздің ара жігін ажыратып‭ ‬көрсетеді.‭ ‬Шабуылдауға ... ... мен ... арналған құралдар деп таныған дұрыс.‭ ‬Ал,‭ ‬Қ.Ахметжанов‭ ‬зерттеуінде‭ "‬қару-жарақ‭" ‬сөзін былайша бөліп‭ ‬қарастырады:‭ "‬Біріншісі шабуыл ... ... ... қорғаныс құралдары‭ ‬– "жарақ‭"‬.‭ ‬Бұл сөздерді‭ "‬сауыт-сайман‭" ‬сөздерінің ... ... ... ... ‬42‭ ‬б.‭]‬.‭
Зерттеуші‭ ‬М.Косвен қарудың даму тарихынан бастап оның екі топқа:‭ ‬біріншісі‭ ‬– активті немесе шабуыл ... ... ‬– ... ... ... ... болып бөлінетіндігін анықтап береді.‭ ‬Шабуыл құралы қолданылуына ... ... ... және лақтыратын,‭ ‬ал жұмсау тәсіліне қарай соғу,‭ ‬түйреу,‭ ‬кесу құралдары болып ажыратылатындығын көрсетеді‭ ‬[23,‭ ‬52‭ ... ... ... ... қаруға‭ ‬жауға айбат шеге қарсы ұмтылатын‭ ‬құралдың өзі жатса,‭ ‬пассивті қорғаныс құралына‭ ‬көк темірді ... ... ... сауыт-сайман жатқызылады.‭ ‬Қазақтың әскери қару-жарағы жайында сөз қозғағанда есімізге бірден батырлар жыры ... ... ... ... ... жаужүрек батырларымыздың ерлік істері жырмен айшықталып,‭ ‬кейінгі ұрпаққа жеткізіліп отырған.‭ ‬Осы себептен болар зерттеушілер ... ... ... ... ... қалпына келтіріп жатады.‭ ‬Бұл жөнінде белгілі қарутанушы Қ.Ахметжанов былай дейді:‭ «‬Көшпелі халықтардың ... ... ... ол ... ... ... жазба деректеріне негізделініп,‭ ‬көшпелілердің,‭ ‬оның ішінде түркі халықтарының ауыз әдебиетіндегі деректер онша ескерілмейді.‭ ‬Қару-жараққа қатысты ... ... ... ауыз әдебиетінде де тұнып тұр.‭ ‬Бұл‭ ‬жағынан басқа халықтармен салыстырғанда қазақ ауыз әдебиеті ерекше тұр десек те болады.‭ ‬Бұл деректер ... ... ... түрлерін,‭ ‬олардың атауларын,‭ ‬жүйелеу әдісін қалпына келтіруге,‭ ... ... ... ... ... ... ... дұрыс тануға,‭ ‬ол туралы осы уақытта қалыптасқан қате түсініктерді түзетуге мүмкіндік береді‭»‬ [5,‭ ‬43‭ ‬б.‭]‬.‭
Басты ... ... ... –‬ ... ‬жауынгерлік өмірі мен ерліктері болатын фольклорлық шығармаларда‭ ‬қару-жарақтың асқан шабытпен суреттеліп,‭ ... мен түсі ... ... ... ... ‬қару-жарақтың‭ ‬ көне‭ ‬түрлері‭ ‬жиі ұшырасады.‭ ‬Ал эпос жанрында‭ ‬Р.Липец‭ ‬қару атаулары тек екі ... ... ... көрсетеді:‭ "‬В эпосе набор вооружения перечисляется в основном в двух эпизодах:‭ ‬при получении батыром собственного оружия,‭ ‬доспехов и ... ... в ... с ... ... из дома в поход‭ (‬статическое описание‭); ‬при применении сменного оружия в единоборстве с ... ... ... ... ... ‬63‭ ... ... еңбегінде де осы ой айтылады:‭ "‬Вооружение богатыря описывается мимоходом при снаряжении его в поход,‭ ‬во время ... ... и в ... битвы‭" [‬14,‭ ‬372‭ ‬б.‭]‬.‭
Ең алдымен,‭ ‬батырдың сыртқы келбеті суреттеледі.‭ ‬Батырдың сыртқы сипаты үстіндегі сауытынан басталады,‭ ‬одан әрі қолындағы ... жеке ... ... ... балқыған темірлерді төсте жаншып,‭ ‬қамырша илеп темірден түйін түйген ұсталардың қолынан шыққан сауыт-сайман мен‭ ‬қару-жарақ‭ ‬жігіттің ... ... ... ... ... ... зерттеуші О.Нұрмағамбетова батырдың қару-жарағы туралы мынадай пікір білдіреді:‭ "‬Қобыландының жауға киер киімдері,‭ ‬қару-жарағы да хас батырға ... ... ... ... ... толықтырып,‭ ‬айқындап тұрады:‭ "‬Дәуіт соққан ақ сауыт‭"‬,‭ "‬Жағасы алтын,‭ ‬жеңі жез,‭ ... ... ақ ... ‬басындағы дулыға бәрі жарасымды.‭ ‬Ал,‭ "‬толғамалы ақ сүңгі‭"‬,‭ ... ... ... ... ... құндақ ақ берен‭"‬,‭ "‬алтындаған ақ найзасы‭"‬,‭"‬жарқылдаған алмас қылыш‭"‬,‭ "‬болаттан соққан оққағар қалқаны‭"–‬бәрі өзіне арнап соғылған,‭ ‬батыр бейнесінің бөлінбес,‭ ... ... ... ‬204‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ал,‭ ‬Ер Тарғынның үстіндегі сауыты тіптен ерекше:
Шығыршығы шираған,
Бадана көзді кіреуке
Шар айнасы бес қабат‭;
Жау қарысы жетпеген,
Жез ... оғы ... ... сұрасаң,
Сан ділдәге бітпеген‭ ‬[30,‭ ‬295‭ ‬б.‭]‬.
Жалпы‭ ‬фольклорда ... ... ... ... мынадай бес т.рге бқліп қарастырады:‭ ‬көбе сауыт,‭ ‬кіреуке сауыт,‭ ‬берен сауыт,‭ ‬қаттама сауыт,‭ ‬жалаңқат.‭ «‬Басқа сауыт үлгілері‭ –‬осы бес ... ... ... ... ... осылардың әр түрінен қосылып жасалған аралас үлгілері‭»‬ [43,‭ ‬90‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... жасчалу жолдары да беріледі.‭ ‬"Манас‭" ‬жырында Қанікей жасаған сауыттың сипаты мынадай:
Данышпан қатын ... жыл ... ... темір‭ "‬кестеден‭"
Майда құм алып елекпен,
Желімменен қатырып,
Ортасына салдырған‭ ‬[49,‭ ‬243‭ ‬б.‭]‬.
Келесі қарудың ... ... ... ... тұс ... кезі.‭ ‬"Эпос не дает подробного описания внешнего облика героя,‭ ‬его статическое портрета.‭ ‬Отдельные ... ... ... в ... ... ... ‬в сцене боя,‭ ‬в речах героев‭" [‬16,‭ ‬309‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жекпе-жек суретін айтушы ... ... ... ... ... ... ... болу үшін жыршы қарудың барлық түрімен шайқысу тәсілін,‭ ‬қарудың сынуы,‭ ‬оның алмастырылуын ... ... ... ... ... ... ... күн уақыт кетеді,‭ ‬ұшқан оқты сипаттау да баяу,‭ ‬оның көркем бейнесі осы ... ... ... ... ... ... ... суреттерін салыстыра қарай келіп мынадай қорытындыға келеді:‭ "‬действия в казахских былинах ... в том же ... ... ‬с ... ... ... ‬как в других былинах повествованиях мира‭" [‬78,‭ ‬125‭ ‬б.‭]‬.‭
Басты қаһарманның бойына Адам баласындағы ең ізгі ... ... ... қоса ел ... ... батыр жігіттің ісі мен мінезінен,‭ ‬қимыл-әрекетінен көргісі келетін небір асыл қасиеттер танылған.‭ ‬Бұл‭ "‬фольклордың негізгі ... ... ... дәріптеу‭ (‬идеализация‭) ‬мен күрделі көркем жинақтау‭ (‬типизация‭) ... ... ... ... ... ... да ... эпизодына назар баса аударылады.‭ ‬Гиперболалы тіркестермен берілсе де,‭ ‬қаруды аша сиапттайтын тұс ... ... ... қол күші мен ... күші осы ... ... ... ‬Төбені қопарып кету,‭ ‬бірнеше адады бір оқпен жұлып кету осы жерде орын алады.‭ ‬Көне ... ... оқ ... күннен кейін ғана оралады.‭
Эпостардағы‭ ‬соғыс суреттері шындыққа ұласатынын саяхатшылар айтып өткен.‭ ‬Венециялық атақты саяхатшы Марко Поло XIII ғ.‭ ... ... ... қанды соғысының куәгері болады.‭ ‬Ол суреттеген қан майдан батырлық жырлардағы шайқас суретіне ұқсаса екендігін К.Максетов қарақалпақ эпосы туралы жазған еңбегінде атап ... ... из луки и ... ... ... ... весь воздух стрелами,‭ ‬словно дождем.‭ ‬Много людей и‭ ‬коней было смертельно ранено стали они наносить сильные удары мечами‭ ‬покрылась земля ... да ... ... ... ‬15‭ ... ... ‬батырлар қаруларын өз дене мүшелеріне немесе физикалық шамасына қарап арнайы соқтыратыны кең жырланады.‭ "‬Көтере алмас шоқпарды ... ... ... ... тәжірибеден туындағанын білуге болады.‭ ‬Ә.Қайдаров сөзімен айтсақ:‭ "‬Сказочно-фантастический образ батыра‭ ... ... этих ... –‬в мифическом представлении народа характеризуется не только высокими физическими и ... ... ‬но и ... его ... ... ... ‬25‭ ... ‬Қолға ұстар шабуыл құралдары да сауыт-сайманнан кем суреттелмейді.‭ ‬"Қобыланды батыр‭" ... ... ... ... ... былайша суреттелді:
Қынабының сабы алтын,
Ұстар жері сары алтын,
Қынаптан шықса қылт еткен,
Суырып алса жылт еткен,
Шүберектей қуарған,
Қайтпасын деп тау-тастан
Заһарға салып суарған
Балдағы алтын шар ... ... ‬50‭ ... тек ... қаһарманның ғана‭ ‬қару-жарағы суреттеліп қоймайды.‭ ‬Жау әскерінің,‭ ‬қолбасының қару да ... ... ... ... ... ерекше күшін көрсету мақсатында қолданылған.‭ ‬Қамбар батыр жырында Қараманның соғысқа келе жатқан бейнесі‭ "‬алтыннан қалқан ... ... ... ... ... ‬29‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬В.М.Жирмунский осы тұрғысында былай пікір айтады:‭ "‬Внешний облик героя эпоса показывает в типической идеализации его высокие моральные качества:‭ ... ... ... ... ... идеальным воплощением мужественной красоты и силы,‭ ‬богатырь сохраняет героизированный физический ... ... в ... ... и гротескным фигурам его сказочных противников‭ –‬дивов,‭ ‬великанов и т.д‭»‬ [14,‭ ‬308‭ ‬б.‭]‬.
Эпостық жырларда ... ... ... ... ... ... ... металына,‭ ‬жасаған ұстасына,‭ ‬соғыс кезіндегі қимылына қарап бағаланады.‭ ... ... ... жайттардан да көрініп жатады.‭ "‬Тегіс,‭ ‬Көгіс‭" ‬жырында батырдың қару-жарағы былайша суреттелді:
Ұстады қолға ақ найза
Жебесі оның шегеден,
Жебенің ұшын ... ... ... ... ... ... ‬264‭ ‬б.‭]‬.
Оқтың қалай жасалғандығы да оның қасиетін арттыра ... ... ақ ... ... қу ... ... ... ай жатқан қуарып,‭
Қырық қара нар майына,
Алып еді суарып‭ ‬[Ақсауыт Т.2.‭ ... ‬18‭ ... ... оқ жонар‭" ‬деген осыны аңғартса керек.‭ ‬Қырық ай суару,‭ ... қара нар ... ... әсірелеу емес,‭ ‬батырларға арналған қару қасиетті саналғандықтан киелі санды қолданудың көрінісі.‭ ‬Қарудың ... ... ... уақытпен де өлшенеді.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Әлібек батыр‭" ‬ертегісінде селебесін ерекше құрметтеуінің себебін былайша ... ... ... бір ұста ... ... ұста ... ... ұста жиылған‭ [‬19,‭ ‬3‭ ‬б.‭]‬.‭
Манас жырында Ер Қосай ұстаған ... ... ... шоқ шыққан,
Шоқ тұтаса от шыққан,
Ұстағанда қан шыққан,
Тірескенде жан шыққан‭ ‬[28,‭ ‬88‭ ‬б.‭]‬.
Батырлар жырында қарулары үнге ... ... ... ... ... тисе шың ... тисе дүң ... тисе шаңқ еткен,
Қамшы тисе қаңқ еткен‭ [‬49,‭ ‬255‭ ‬б.‭]‬.
Еліктеу сөздерімен қаруды жанды зат ... ... ... Ер Қосай жырында да кездеседі‭ ‬[74,‭ ‬40‭ ‬б.‭]‬.
Діни ... ... ... зұлпықарының өткірілігі шарықтау шегіне жетеді:
Әлидің қылышы батты қара жерге,
Дүниеде кім шыдаған тақсыр ерге.
Көк ... және ... ... ... Алла бұйрық қылды Жебірейілге‭ [‬75,‭ ‬162‭ ‬б.‭]‬.‭
Ер Қосайдың садағы былай сипатталады:‭ "‬әр атқанда садағы,‭ ‬мың кісіден құлатты.‭ ‬Қолындағы ... ... екі бас ... [‬74,‭ ‬41‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қаншалықты ұрыста жеңіске жеткендігін осылайша көрсетіледі.‭
Осындай мол мәліметтер негізінде,‭ ‬қазақ дәстүріндегі барлық қару түрлері осы ... ... ... ... осы ... ... ... –‬бес қару‭» ‬деген бере салған.‭ ‬Оны кейінгі кездердегі қарутанушылар жұмсалу тәсіліне қарай бөліп көрсетеді:‭ «‬бесеу болып‭ ‬ қалыптасуы ... ... ... ... алмайтын жеке қызметінің‭ (‬функциясының‭) ‬болуына байланысты.‭ ‬Соғыс қаруларының жұмсалу тәсілі бес ... ... ... ... ‬–ату‭ (‬садақ не мылтық‭)‬,‭ ‬кесу‭ (‬қылыш‭)‬,‭ ‬түйреу‭ (‬найза‭)‬,‭ ‬шабу‭ (‬айбалта‭)‬,‭ ‬соғу‭ (‬шоқпар‭)‬.‭ ‬Басқа қарулар осы бесеуінің вариациялануы,‭ ‬түрленуі ғана.‭ ... ... бұл бес қару ... ... бірі баса ... ... ‬46‭ ... кездегі қарулардың бірі‭ –‬жай/садақ.‭ ‬Кейінгі жаңа түрі‭ –‬мылтық.‭
Жыр мәтіндерінде жебе‭ ‬ұшының әртүрлі аталуы кездеседі.‭ ‬Атыспақта жебе ... ... ... ... ... ... ... бұзу үшін‭ –‬сауытбұзар,‭ ‬аттан аударып түсіру үшін‭ –‬қозыжаурын қолданылатындығы Шоқан еңбектерінде айтылады‭ [‬3,‭ ? ... ... ... ... ... ... ... ‬басы сүйектен не ағаштан істелген‭ "‬доғал‭" ‬оқтар да қолданылатын.‭ "‬Ер ... ... ... Қожақ батыр Тарғынның қорамсақтағы оқтарын бір жалғыз доғал оқпен ... ... ... ... ... ... ‬56‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Алғашқы қауымдық кезеңде Меланезея тайпалары құстың жүнін қан ... ... ... ... ... алмау үшін доғал оқтар қолданылғандығы М.Косвеннің еңбегінде көрсетіледі‭ ... ‬54‭ ... ... ... ... ... ... оқтарды аңшылық кезінде терісі бағалы аңдардың терісін бүлдірмей алу үшін де қолданатын:‭ "‬с железными носками бьют ... и ... ‬с ... ... ... и ... ... ‬а также птиц‭" [‬77,‭ ‬17‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жебе ұштарының әр түрлілігі қызметіне қарай жасалған.‭ ‬Жебенің атқаратын өзіндік ... ... ... ... ... қарай:‭ ‬төрт қырлы,‭ ‬алты қырлы,‭ ‬үш қырлы‭; ‬сап ағашына қарай:‭ ‬тобылғы сапты оқ,‭ ... оқ‭; ... ... ... ‬он екі ... ... ... оқ,‭ ‬сай кез оқ т.б.‭ ‬атаулар кездеседі‭ [‬5,‭ ‬60‭ ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсіліне қарай болса керек.‭ ‬Жыр сарынындағы‭ "‬сырлы жебе‭"‬,‭ "‬көк жебе‭"‬,.‭"‬қызыл жебе‭" ‬т.б.‭ ‬сияқты жебе түрлерінің кездесуі қажеттіліктен туындаған.‭ ‬Қорамсақтан ... ... ... ... оңай ... алу үшін ... қарутанушылыр айтып жүр.‭ ‬Бұл жөнінде қазақ халқының XYII-XYIII ғасырлардағы қаруын зерттеуші ғалым А.Көшкімбаев пікірі мынадай:‭ "‬На наш взгляд,‭ ‬такая ... ... не ... с ... ... ... с практической необходимостью.‭ ‬Особые красные,‭ ‬синие,‭ ‬желтые и тому подобные полосы,‭ ‬наносимые на ... ... ... ... с ... ... по этим условным обозначением воин-лучник по мере необходимости вынимал нужную стрелу из колчана‭" [‬7,‭ ‬53‭ ‬б.‭]‬.‭
Эпостарда қаруды батырдың қай ... алып ... анық ... ... сақтау сияқты кішігірім элементтер нақты сипатталған.‭ ‬Ол қарудың халық өміріндегі маңызын ғана ... ... ... қатар негізгі орнын анықтайды.‭ ‬Қаруды қай қолына ұстайды деген ... ... ... өз ... ... ... ... атқа оң жағынан,‭ ‬көшпелілер сол жағынан мінеді.‭ ‬Оның себебін кәрі ... ... ... деген кісіден сұрағанымда:‭ ‬Бұл жаугершіліктен қалған салт.‭ ‬Ол кезде атқа қонған адамның оң қолы бос болу ... ... ‬ол ... қаруды осы қолымен ұстайды ғой.‭ ‬Ал сол жақтан мінгенде,‭ ‬оң қол бос болады.‭ ‬Оң жақтан мінгенде,‭ ‬қаруды тез жұмсауға ыңғайсыз,‭ ‬оң қол бос ... ... ‬67‭ ... ... ... ... ... ескі ерлік дәуірлерде жасалған түрлерімен ұқсас болуының өзі‭ –‬бұл жырдың сол дәуірлермен тығыз байланысы бар екенін көрсетеді‭ [‬31,‭ ... ... ... ... ... аз ... ... мен Жайық‭" ‬ертегісінде мылтықтың білтелі мылтық деген түрі кездеседі.‭ "‬Содан кейін ... оқ ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Білтелі мылтық мазмұнға өз формасын сақтай отырып енген.‭ ‬Жұмбақтарда ... өзі ... ... жасауға қатысады.‭ ‬Жұмбақ жанрында қару-жарақ атаулары да жиі ұшырасады.‭ ‬ Әсірелеу арқылы суретелген мылтық тіпті басқа дүниеге ұқсап кетеді:
Алып ... арс ... ... ... ... ... ... дауысының құлақты жарардай қаттылығы бір қиырдағы Самарқанға жетеді деу сенгісіз,‭ ‬тек әсерлік үшін алынған.‭ ‬Екінші жұмбақта мылтықтың дауысын былайша ұлғайтып ... ... қаңқ ... ... жетті‭ [‬161,‭ ‬311‭ ‬б.‭]‬.
‎«‏Қара күшік‭»‬ мылтық бейнесі,‭ ‬даусының күштілігі адам ойына келмес әсірелеу арқылы көркем көрініс тапқан.‭ ‬Мылтықты жұмбақтаудың бірнеше ... ... ... ... торғай ұшты.
немесе:
Өмір,‭ ‬өмір өмірден,
Жаққан оты көмірден.
Шығырау деген бір құс бар,
Жұмыртқасы темірден.
Мылтықты‭ "‬белі бүкір,‭ ‬алысқа ... ... ... ... сөздің сырын түсінуге,‭ ‬тапқырлыққа баулумен қатар оның танымдық мәні ... ... ... ... ... ... ... тек ұлттық менталитет,‭ ‬этностық таным негізінде ғана айқындап түсінуге болады.
Кесу қаруына қылыш,‭ ‬семсер,‭ ... ... ... ... да фольклорда аз айтылмайды.Бұл қарудың қандай екендігі мына жұмбақтан көруге‭ ‬болады:‭ ‬«белі қайқы,‭ ... ... ... ... ... өте жиі қолданылды.‭ ‬Ертегілердегі кесу құралының мынадай түрлері барлығы‭ № ‬3‭ ‬кестеден нақты көрінеді:
‎№
Қылыш түрі
Фольклор жанры
Қару иесі
Қолдану ... ... ... ... ... ... "‬Кер құла атты Кендебай‭"
Батыр
Сермеп қалып,‭ ‬дәуді өлтіреді.
2.
Алмас семсер
Батырлық ... ... ... ... ... ... ...
3.
Жеті қабат ақ семсер
"Жарты Төстік‎" ‏Батырлық ерт.
Батыр
Ортасынан екіге ... ... ... ... ақ ... ... ... ерт.
Батыр
Айдаһардың басын қақ айырады.
5.
Қырық құлаш семсер
"Еркем Айдар‎"
Батырлық ерт.
Батыр
Қасқырдың ... екі ... ... ... білек қыз–Тұрғын бала‎" ‏Батырлық ерт.
Батыр
‎–
7.
Қырық құлаш семсер
"Кедейдің үш баласы‎" ‏Қиял–ғажайып ерт.
батыр
Айдаһарды екіге ... ... ... ... хан‎"
батыр
Диюды өлтіреді
Түйреу қарулары‭ –‬найза,‭ ‬сүңгі,‭ ‬жыда.‭ ‬Найза да қазақ фольклорында жиі ұшырасатын қарулардың бір түрі.‭ ‬Найза аттан аударып,‭ ‬терең ... ... ... ... ‬Найзаның әртүрлі түрлері кездеседі.‭ ‬Ұзындығына,‭ ‬ағашына қарай бөлінуінің өзіндік себебі бар.‭ ‬Бұны мына аңыздан анық ... ... ... ... ... ... "‬Өлі мен тірінің достығы туралы аңыз‭" ‬деген шығармада мынадай сюжет кездеседі.‭ "‬Ұрыста жау жағынан қара ... ... ... ... ... ... ‬қолында ұзын сапты найзасы бар,‭ ‬қара сақалы шошайған біреу‭ "‬жекпе-жекке‭!" –‬ деп,‭ ‬ортаға шықты.‭ ‬Ол найзасын түзеді,‭ ... де ... ... ... ... қысқалау еді де,‭ ‬онікі ұзынырақ еді.‭ ‬Оның ... ... ... қадалды‭" [‬3,‭ ‬31‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Паремиялық жанрларда найза былайша жұмбақталады:
Сүмбіл теректі,
Жасыл ... ... ... ... ... ‬98‭ ... ... қаруына‭ ‬айбалта жатады.‭ ‬Айбалта‭ ‬ертегілерде‭ ‬өте сирек кездеседі.‭ ‬Батырлық жырларда бес қару түрін санамалағанда балта аты аталады.‭ ... ... ... ... ‬бірі ретінде аты аталып,‭ ‬жеке көрінеді.‭ "‬Қамбар батыр‭" ‬жырында кездеседі.‭
"Осы ма,‎ ... ... ... ... ... ... ұрып ... [‬25,‭ ‬15‭ ‬б.‭]‬.
Соғу қаруы‭ –‬шоқпар.‭ ‬Бұл ұару түрі фольклорда жиі ұшырасады.‭ ‬Эпоста өз алдына,‭ ‬ертегі жанрында‭ ‬шоқпардың мынадай түрлері кездеседі.‭ ... ... № ‬2‭ ... көруге болады:‭

Қарудың түрі
Фольклор жанры
Батырдың қандай қасиеті көрінеді‭?
Қару иесі
1.
Мың батпан шоқпар
Тұрмыс‭–‬салт ... ... үш ... ... ... алу ... ... күші көрінеді.
Аю
2.
Қайың шоқпар
Жан-жануар һәм хайуанаттар туралы ертегілер‭
"Бөдене һәм түлкі‎"
Бөденені ... ... ... өлтіріп алып күлкі болады
Шал
3.
Жүз батпан шоқпар
Батырлық ерт.‭ ‬"Кер құла атты ... ... ... ... ... ... ... Төстік‭"
Батыр күші,‭ ‬ерлігі
Батыр‭
5.
Күрзі шоқпар
Батырлық ерт.‭ "‬Жалғыз ... ... ... ... ... ... ... күрес
Батыр‭
7.
Темір шоқпар
Қиял-ғажайып ерт.‭
"Қалабай батыр‎"
Мықтылық,‭ ‬шыдамдалық
Белгісіз батыр
Жауынгерлік қару-жарақтардың жаңа түрлерінің шығуына байланысты фольклорлық ... ескі ... жаңа ... ... ... ... ... шығармаларда жаңа қару түрлері басатындығын‭ ‬А.Улановтың пікірі дәлелдейді:‭ ‬"Мангад Хугшен ... как ... ‬не ... коня и ... ... ... ... к его вооружению‭ (‬колотушке и топору‭)‬,‭ ‬что говорит о господстве лука,‭ ‬о значении коня и о ... ... конь и ... ... новые явления.‭ ‬Они-то и воспеваются в эпосе.‭ ‬Следовательно,‭ ‬можно предположить,‭ ‬что ... ... ... ... ... орудий труда новыми,‭ ‬старых вооружений‭ –‬дубины,‭ ‬колотушки,‭ ‬рогатины‭ –‬новыми:‭ ‬луком и стрелами и что к этому периоду относится и седлание ... [12,‭ ... ... ‬ Осы ... ... ... те құптайды:‭ "‬Вид оружия в эпосе помогает его датировке.‭ ‬Меч‭ ‬– более ранее оружие,‭ ‬сабля,‭ ‬вытеснившая его в ... ‬– ... ... ... ... упоминается реже‭" [‬16,‭ ‬78‭ ‬с.‭]‬.‭ "‬Делдаш батыр‭" ‬шығармасында бастапқыда‭ ‬батыр қолында алмас семсер барлығы айтылады:‭ ‬"ұзын алмас семсерді көлденең ... ... ... айдаһардың аузына кіріпті‭" –‬делінеді де,‭ ‬келесі жолдарда‭ "‬алмас қанжар айдаһардың езуін тіліп,‭ ‬құйрығынан бір-ақ шығыпты‭" ‬деп аяқталады‭ ... ‬58‭ ... ... ... еске ... ... ... семсер болғандығын түсіну қиынға түспейді.‭ "‬Еркем Айдар‭" ‬ертегісінде де ... ... ... ... ... ... ... жеті басты жалмауызға барды,‭ ‬ұйықтап жатқан жалмауыздың қылышымен бір басын алды‭" [‬2,‭ ‬87‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Аққоян‭" ‬ертегісінде батырдың қаруы ретінде ... алты кез ақ ... ... ... ... ... кездеседі.‭ ‬Ендігіде садақ пен мылтықтың қатар қолдануы бар.‭ "‬Қолы жоқ киікті қуады,‭ ‬Аққоян садақпен атып алады‭"‬,‭ ‬енді төменіректе‭ "‬Соқыр түлкіні қуып келе ... ... ... қайыр‭" ‬деп,‭ ‬айғай салады.‭ ‬Соқыр қайырғанда мылтықпен атып жығады‭" [‬19,‭ ‬171‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Қара Үйрек‭" ‬ертегісінде ағалары ... ... ... ... ... ‬39‭ ... ‬Шалғы отырықшылық кәсіп дамығаннан кейін пайда болған‭ ‬құрал.‭ ... ... ... С.Қондыбайұлының ертегі мазмұндарында семсер,‭ ‬қылыш сияқты қарулардың орнын бертінде қанжар,‭ ‬селебе сияқты ұсақ қарулар ... ... ... ... түседі‭ [‬33,‭ ‬33‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұндай алмасулар ертегілер де жиі кездеседі.‭ ... ... қару ... ... ... сияқты құралдардың алынуы осы текстологиялық өзгерістермен тығыз байланысты.‭ ‬Батырлық жырларда ату ... ... ... садақ пен мылтықтың параллель қолданысқа енуі тұрғысынан осыны айтуға болады.‭ ‬Бастапқыда ... ... ... ... ... ... ... жобалау қиындық тудырмайды.‭ "‬Алпамыс батыр‭" ‬жырында бір жерде‭ "‬Ақ қанжарын суырып‭" ‬делінсе,‭ ‬содан кейінгі жолдарда‭ "‬қылышты қолдан қағады‭"‬ болып өзгереді‭ ... ... ... ... ... түрлерінің алмасуы эпостық жырлардың бойынан да көрінеді.‭ ‬Ертегілерде қарудың орнына кейде шалғы,‭ ‬кездік,‭ ‬орақ тәрізді кескіш заттар қолданылады.‭ ‬Алпамыс ... ... жау ... ... ... зынданға салу сәті былай көрінеді:‭
Зеңбіректің оғындай,
Домалатып баланы
Зынданға әкеп тастады‭ [‬30,‭ ‬209‭ ‬б.‭]‬.‭
Алпамыс батыр жырын ең көне жыр қатарына ... ... жыр ... от қару түрі ... сөз ... ... талабына сай келмейді.‭ ‬Теңеу мәнінде қолданысқа түскен зеңбірек сөзі көркем поэтикалық тәсіл ретінде қолданысқа түскен,‭ ‬бұның ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... осы қателікті жөндегендей қанжар қылыш немесе семсермен параллель жүріп отырады.‭ ‬Қанжар‭ ‬кездесетін жерге ... ... ... ... ... деп ... беріліп отырады.‭ ‬Эпостарда қарудың жаңа түрі мен бірге ескі түрлері де кең қолданысқа түскен.‭ "‬Жалғыз жігіт ... ... ... ... Шашбайға жақ мылтық атып үйретеді‭" ‬деген жолдар кездеседі.‭ [‬19,‭ ‬182‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Жақ мылтық‭" ... ... түрі ... ... саласында кездеспейді.‭ ‬Соған қарағанда,‭ "‬жақ‭" –‬садақ ұғымында тұр.‭ "‬Мылтық‭" ‬ертегі мазмұнына кейін кірген.‭ ‬Бірақ,‭ ‬жақ ... ... ... ... түрі ретінде көрініс тапқан.‭ ‬Яғни ол жерде Шашбайға жақ пен ... ... ... ... ... тұр.‭ ‬Атыс құралдары да өзгерген сайын бұл құралдардың атаулары құбылып отырады.‭ ‬Оқ-дәрімен атылатын қару-жарақтар пайда болған соң садақтың ... ... ... ... ... ... ... сирек қолданылып,‭ ‬оның орнына жаңа қаруды‭ (‬мылтықты‭) ‬атуға керек зат‭ ‬– оқ-дәрі деп ... ... ... ... ... ... ... сөздіктен ығысты да,‭ ‬олардың орнына мылтық,‭ ‬оқ сөздері жиі қолданысқа түсті‭ [‬34,‭ ‬6‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Фольклор мұрасының генезисін белгілі бір ... ... ... ... тарихымен байланыстырмай,‭ ‬тек көркем сөз ретінде ғана алу бір ... жол ашуы ... ... ‬10‭ ... ‬Сондықтан этнографиялық материалдармен бірлікте қарағанды жөн көрдік.‭ ‬Киімге қарап бір адамның ғана емес,‭ ‬бүкіл халықтың эстетикалық,‭ ... ... ... жайлы түсінік алуға болады.
Ендігі фольклордағы қиял-ғажайыптық сипат алған ... ... өз ... бір ... ... ертегілерде өздігінен жауды қыратын қару,‭ ‬әскер тығылған сандық не қобди,‭ ‬көпір,‭ ‬қамыл салғыш,‭ ‬тамақ пісіргіш қарулар ... ... көп ... ... ... ... ‬ертегісінде бір дәудің қолына түсіп,‭ ‬қой баққан ақысына ат тағы басқа сыйлықтарға ... тот ... ... ... ‬Қылыштың сиқырлы қасиеті бар.‭ ‬Қылышын көтеріп,‭ ‬орамалын бұлғаса,‭ ‬дария үстіне көпір орнайды.‭ ‬Қойшы орамалын көтеріп,‭ ‬қылышын бұлғап,‭ ... ... ... оңға сілтесе,‭ ‬оң болып,‭ ‬солға сілтесе,‭ ‬сол болып,‭ ‬ханның бес жүз әскерінің бірін‭ ... ... ... ... ... ... тарс жұмып,‭ ‬қылышын көтеріп жауға атой бергенде,‭ ‬жер қайысқан қолдан жан қалмайды‭ [‬29,‭ ‬219‭ ... ... ... шығатын сандық кездеседі.‭ "‬Жау жоқ,‭ ‬жатыңдар‭!" ‬десе,‭ ‬әскер сандыққа қайта кіріп тынышталады‭ [‬29,‭ ‬176‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Киген адамы көрінбейтін тақия,‭ ... ... ... ... мен ... жарқылдаған әскер шығатын сырнай бар‭ ‬[37,‭ ‬193‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бала қобдидың құлағын басып қалғанда,‭ ‬қобдидың ішінде құрулы тұрған семсер сарт етіп ... ... ... ... әкетеді‭" ‬[9,‭ ‬258‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Тордың бойына бар жерді қалдырмай серіппелі қылыш орнатады.‭ ‬Біреу ... ... тиіп ... ... ... ... сарт ... ‬тиген нәрсені қиып түседі.‭ ‬Ханның терезесінің алдына да сондай қылыш орнатылады.Бір күні хан терезеден қарап отырса,‭ ‬көптен көрмеген інісі келе ... ... ... ... соза ... ‬торға тиіп кетіп,‭ ‬екеуінің де басы қырылып түседі‭ [‬26,‭ ‬101‭ ... ... ... өзі ... ... ... болуы‭ –‬соғыстан әбден қалжыраған халықтың‭ ‬арман-тілегінен‭ ‬туындаған болса керек.‭ ‬Әскер шығатын сандық,‭ ‬жиналмалы қылыш сияқты ғажайып қарулар ойдан ... ... ... ... ғұрыптық белгі жоқ.‭ ‬Ғалым тілімен айтсақ,‭ "‬Чудесный ящик,‭ ‬в котором скрыта воинская сила:‭ ‬полки солдат,‭ ... с ... и под ... ... ... ... ... ‬и было бы бесполезно искать в ней что-нибудь другое,‭ ‬кроме художественного вымысла‭" [‬81,‭ ... ... ... ... ... ... ... ғұрыптардың сарқыны жойылып кеткен:‭ "‬Со времени утраты связи с обрядовой магией волшебная сказка дала волю поэтическому ... ‬и ... ... наделил предметы и вещи такими свойствами,‭ ‬которых обряд не ... ... ... ... ‬Қаруды‭ "‬сиқырлы шам‭"‬,‭ "‬сиқырлы таяқша‭" ‬сияқты‭ ‬сиқырлық қасиетке ие болу мотиві шығыстан келген новеллалық‭ ‬ертегілерінің ... ... енсе ... ‬Мысалы,‭ ‬Алладиннің сиқырлы шамын алуға болады.‭ ‬"Тотынама‭" ‬деген атпен шығыста белгілі болған ертегілер жинағында ... ... ... ие ... айтылады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬қырық алтыншы түнде айтылатын‭ "‬Хұжастың көрген түсі,‭ ‬оны тотының жоруы һәм Үджайни патшасының тарихы жөніндегі әңгіме‭" ... ... ... ... ... ... ағайынды жігіт әкесінен мұраға қалған заттарға таласады.‭ "‬Бірі‭ –‬софының шекпені,‭ ... ... ... ... ... қос ... ... –‬сүйектен жасалған қылыш.‭ ‬Кешкі намаз тұсында сол ... ... ... ... шөл ... ... ... пайда болады‭ [‬82,‭ ‬280‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қылыштың сүйектен жасалғандығы туралы мәлімет ... ... ... ... ... ие болғандығын көрсетеді.‭ ‬Қиял-ғажайып ертегілерде адамның өз қол күші ... ... ... ... ‬Оны осы ертегідегі мына сөздерден түсінуге болады.‭ "‬Бұл сөздерді естіген патша:‭ "‬Егер менің арманым іске аса қалса,‭ ‬осы төрт түрлі ... ... ғана ... ‬деген ойға келеді‭" [‬82,‭ ‬280‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Өзбек ертегісін зерттеуші ... ... ... ... ... сипатталуы туралы мынадай пікір ұстанады:‭ "‬Степень участия волшебных ... в ... ... с характером сюжета.‭ ‬Если же герой сказки ... ... ... вещи активизируются и выполняют за него поставленные условия.‭ ‬Волшебные предметы помогают лишь тому,‭ ‬кто чист ... и ... ... ... [‬83,‭ ‬/б.‭]‬.‭ ‬«Адам білмес тас‭»‬ деген қиял-ғажайып ертегіде қарулы әскер шығатын ғажайып тас туралы сөз болады‭ [‬164,‭ ‬86‭ ... ... ... ... ... жеті ... ... айдаһар келіп,‭ ‬жігітті көріп:‭ "‬Алыспақ керек пе,‭ ... ... пе‭? –‬ ... [‬26,‭ ‬5‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Халық қиялы не деген көркем десеңізші‭! ‬Айдаһар алыса,‭ ‬атыса ала ма‭? ‬Ертегінің ... ... ... арттыру үшін тажалға қару ұсынып қойған.‭ "‬Кедейдің үш баласы‭" ‬деген ертегіде аюдың мың ... қару бар деп ... ... аю:‭ –‬ өзім шығайын деп,‭ ‬мың батпан шоқпарын ала шығады да:‭–‬Алыспақ керек пе,‭ ‬күш сынаспақ керек пе‭?‬ –деп күркірейді‭" [‬29,‭ ... ... ... бұл ... аю ... ... келе ... мұра екенін айтады.‭ ‬Тілсіз мақұлық аюдың қару ұстап соғыспайтыны белгілі.‭ ‬Адамдардан ... ... ... ... ... қарулы түрінде сипатталады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬төмендегі қиял-ғажайып ертегіде мұсылман перілері‭ "‬үй айналасы толған ат,‭ ‬үстері толған қару‭" ‬екен деп ... ... ‬49‭ ... ... туралы мына ертегіде нақты көрсетіледі:‭ "‬екі пері алыса кеткенде ... ... ... ... екі ... ... ағызып тастайды‭»‬ [26,‭ ‬76‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Күн астындағы Күнікей қыз‭" ‬ертегісінде қиын сапарға аттанған балаға жолыққан қария күміс сапты кездік береді.‭ ‬Ол ... ... ... ... ... қазанға етті салып,‭ ‬мына кездікпен түртіп қалсаң,‭ ‬ет ... ... ... ... ‬қария ұсынған кездік қырық ұрыға тамақты әп-сәтте дайындап береді‭ ... ‬5‭ ... ... мұнда қару көмекші құрал ретінде көрінеді.‭ ‬Мүмкін алғашқы туындаған кезінде қылыш ... ... ... қару ... ... ‬Енді бірде мыстан кемпір алдап ұйықтатып кеткен Желаяқты осы сиқырлы кездіктің көмегімен оятады‭ [‬29,‭ ‬8‭ ... ... ие ... ... ... таласатын батыр серіктерінің болатындығы туралы мотив тек ... ғана ... ... ‬Ұшатын аттар да бар.‭ ‬Ұшатын сауыт,‭ ‬алыс сапарды жақын қылатын алтын пышақ сияқты ғажайып заттар мен баратын жеріне жылдам жеткізетін ... ... ... ... дамыған болу керек.‭ "‬Дәулет құс‭" ‬ертегісінде ұшқыш сауыт айтылады.‭ ‬Жетім екі бала үш кісінің таласын келе жатқанын көреді.‭ ‬Таласқан заттары:‭ ... ... ... ... таусылмайтын қобди екен.‭ ‬Кіші бала төрелік айтамын дейді де,‭ ‬садақтан оқ атып,‭ ‬кім бұрын тауып әкелсе соған беремін деп ... ... ... ұшып ... ... бала ... алып,‭ ‬сауытпен ұшып кетеді‭" [‬29,‭ ‬77‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Белгілі фольклорист С.Садырбаев ертегілердің ... ... ... ... ... ... ... құлаш семсер,‭ ‬тұлпар ат,‭ ‬самұрық құс‭) ‬кейіпкерге көмекке келуші заттарды‭ "‬мифологиялық күштер‭" ‬ретінде қарастырады‭ [‬84,‭ ‬20‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬В.П.Аникин қиял ... ... ... ... тууы ... ... ... айтады:‭ "‬Мечтали об ускорении движения по земле‭ –‬сказка о‭ "‬сапогах скороходах‭"‬,‭ ‬освоили лошадь‭; ‬желание плавать по реке ... ее ... ... к ... ... и ... ... убивать врага и зверя издали послужило мотивом ... ... ... ... ... привести еще десятки доказательств целесообразности древних сказок и мифов,‭ ‬десятки доказательств дальнозоркости образного,‭ ‬гипотетического,‭ ‬но уже технологического ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Я.Э.Головоскер өз еңбегінде сиқырлы заттар туралы ... ... ... "‬Волшебное оружие бьет всегда‭ "‬без промоха‭"‬:‭ ‬лук и ... ... или ... ... Тезея,‭ ‬копье Пелея-Ахилла всегда достигают цели.‭ ‬Абсолютное ... ... ... ... ... ... ‬Недостижение ими цели означает аннулирование самих волшебных предметов и существ.‭ ‬Не выполнив своей ... ... ... тем ... ... ... аннулируются они сами‭" [‬85,‭ ‬30‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Халық қиялындағы фантазиялық елестер жоғалған ... ... ... пайда болған.‭ ‬Оны мына мақалдан көруге болады:‭ "‬Оқ жетпейтін жерге қылышыңды суырма‭"‬.
Қару-жарақ көбіне ... ... ... ... өзіндік себебі бар.‭ ‬С.Қасқабасов сатиралық ертегілерді:‭ "‬таза қиялға құрылған‭" ‬деп қарастырады.‭ ‬Классикалық ... бұл ... ... "‬мұнда қиял өтірікке бағытталған.‭ ‬Сол себепті шығармалардағы оқиғалар,‭ ‬кейіпкерлердің іс-әрекеті еш сенімсіз,‭ ‬ешқандай логикаға сыйымсыз болып келеді,‭ ‬тіпті этикаға да сай ... ... ... ... ‬Сатиралық ертегі жанрының ерекшелігне сай бұнда‭ ‬қару түрлерінің кездесуі де өзінше ерекшелік бар.‭ ‬Мысалы,‭ ... мен ... ... ертегіде өтірікшілердің әңгімесі беріледі.‭ ‬Өтірікті судай сапырып,‭ ‬былай деп мақтанады:‭ "‬Мақтадан оғым ... ... ... бар ... ... ақ шолақ мылтығым бар еді.‭ ‬Тұмсығын құстай ... ... ... атып ... ... ... оқ,‭ ‬құйрығының ұшынан шығып кетті‭" [‬37,‭ ‬271‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Мылтықты бұлай суреттеу ертегінің жанрлық ерекшелігіне байланысты.‭ ‬Мақта‭ –‬оқ,‭ ‬балдыр‭ ... ... ... ‬Жоғарыда айтылған ғалым пікірін дәлелдейді.‭ ‬Бірақ тыңдаушыға эстетикалық әсер сыйлайды.‭ ‬Қарудың бұндай түрін ұстаушы кейіпкерді‭ "‬өтірікші‭" ‬деп көрсетіледі.‭ ‬Қаруды ... ... жас ... ... қызықты болып көрінгенмен,‭ ‬қару иесі тәрбие алатын адамға ұқсамайды,‭ ‬өтіріктен ... ... ... қару ... ... "‬Бөдене һәм түлкіде‭" ‬үйінің жанында қайың шоқпар жонып отырған шал сиыр сауып отырған кемпірінің ... ... ... ... ... аламын деп басына салып қалады,‭ ‬бөдене ұшып кетеді,‭ ‬кемпірі құлай кетеді.‭ ‬Бөденені шоқпармен ұрамын деп кемпірінен ... ... ... ... ... ... ... осы сюжет келесі‭ "‬Түлкі мен бөдененің жолдас болуы‭" ‬атты ертегіде қайталанады.‭ ‬Түйе сауып отырған кемпірінің басынан бөдене ұрамын деп ... ұрып ... ... ‬76‭ ... ... күлкілердің ар жағында философиялық мән жатыр.‭ ‬Ер қаруын ... ... ... ... ... ұрып ... келеке етіп тұр.‭ "‬Үш жолдас‭" ‬деген қызықты сюжетке құрылған ертегіде таз,‭ ‬жалақ,‭ ‬жыртық образдары бар.‭ ... ... ... ... ернін жаламауға,‭ ‬жыртық көзін сүртпеуге уәделеседі.‭ ‬Амалын тауып қышып тұрған басын таз сипап алады,‭ ... та ... ... ... ... ... жас ағып тоқтамайтын жалақ мынадай амал табады:‭ "‬Мен жас күнімде мылтық ұстап,‭ ‬ержеткенде ... ... ... ... ‬Оң ... да,‭ ... ... да өткен аң мен құсты қалт жібермей атып түсіре беруші едім,‭–‬деп,‭ ‬оң қолын кезеп сол көзін,‭ ‬сол қолын безеп оң ... ... ... [‬37,‭ ‬70‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қаруға сатиралық тұрғыдан қарауға болмайды.‭ ... ... ... қылып көрсетуді халық ұнатпаған.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬қару сатиралық бейнесі тудыратын кейіпкерлердің оғаш қылықтарын көрсетуде қолданылады.‭ ... ... ... өзі ...... мәні зор,‭ ‬дегенмен халқымызда қаруға қарсы қолданылатын құралдың ... ... ... ... ... ... ... небір қиын мәселелерді шешуді мақсат еткен.‭ ‬Тілді қарудан жоғары қою қайшылықтарды ешбір шығынсыз,‭ ‬қан төгіссіз шешу ... ... болу ... ... ‬әсіресе,‭ ‬кесу және ату қаруларымен салыстыра қарайды.‭ ‬Соның ... ... ... ... ... ‬Тілді бұлай салыстыру тілдің қиып түсер өткірлігінен болса керек.‭ ‬Өткірлігін кесу қаруларымен,‭ ‬ұшқырлығын ату қаруларымен салыстырады.‭ ... ... ... ... алынады:‭ " ‬Тел‭ –‬кылычтан үткен‭" (‬татар мақалы‭) ... ... ... ... ... ‬– ... өткір‭" ‬деген мақалдар осыны байқатады.‭ "‬Әйткән сүз‭ –‬аткан ок‭" (‬татар мақалы‭)‬,‭ "‬Киһи тыла‭ –‬ох‭" (‬якут мақалы‭) [‬86‭]‬ деген мақалдарда оқтың ... ... ... ... ... ... ... өтіп терең жаралайтынын түсінген халық тілдің өткірлігін оқпен ... ... ... ... жарасы жазылады,‭ ‬сөз жарасы жазылмайды‭" (‬гагауздың мақалы‭) "‬Тиғ яриси ... ... ... сақаймас‭" (‬ұйғыр мақалы‭) [‬87‭] ‬Бар дьон тыла–ох,‭ ‬санаата‭ –‬батас‭ (‬якут мақалы‭) [‬86‭] ‬Слово народа–стерла и пламя.‭ ... ... ... тікелей қару түрімен салыстыра қарайтын мақалдар деп,‭ ‬қарудың салатын ... мен ... ... салар жарасын салыстыратын мақалдар деп бөліп қарастыруға болады.‭ ... ... ... ... –‬тілде де күш жоқ‭ (‬Грузин мақалы‭) [‬87‭] ‬деген мақалда тілдің күшін қылыштың күшінен кемдігін көрсетіп,‭ ‬кейде қарудың күші шешетін кездердің ... ... ... ... ... ... ‬деген тұрақты тіркес бар.‭ ‬Осы тұрғысында зерттеушілер әртүрлі пікір айтылады.‭ ‬Кейбір зерттеушілер‭ "‬мір‭" ‬сөзін арабтың‭ "‬әмір‭" ‬тұлғасынан қысқарған деп біледі‭ ... ... ... ... ... ... ... тілдес халықтар тіліндегі,‭ ‬мысалы,‭ ‬хакас‭ "‬миргеле‭"–‬лақтыру,‭ ‬тувалық‭ "‬мирге‭"–‬таяқ сөздерімен ... ... ... ‬Аң аулауға қажетті қарапайым құралдардың және оны қолдану әдісіне берілген атау ретінде қарастырады.‭ ‬Соның негізінде мынадай тұжырым жасайды:‭ ... ... оғы ... ... ‬ал ... ... "‬морали‭" ‬деп садақты айтады.‭ ‬Осыларға қарағанда,‭ ‬ерте заманда қазақтар да‭ "‬садақ‭" ‬мағынасын‭ "‬мір‭" ‬бере алған.‭ ‬Уақыт өтіп,‭ ... ... қоса тіл ... өсуі нәтижесінде‭ "‬мір‭" ‬атауы‭ "‬садақ‭" ‬немесе‭ "‬мылтық‭" ‬сияқты сөздерімен ... ... ... ... ... ‬осы кезге дейін тіліміздегі тұрақты сөз тіркесінде сақталғандығыың куәсі болып отырмыз.‭ ‬Сөйтіп,‭ "‬тілі мірдің оғындай‭" ‬дегеніміз қазіргі түсінік бойынша,‭ ... ... ... ... ... ... [‬22,‭ ‬216‭ ‬б.‭]‬.‭
Сонымен,‭ ‬қазақ фольклорында қару-жарақ кең ... ... ... ... тек қана батыр образын ашушы элемент ретінде қарау басым.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬оның ... мәні де ... ... бір ... сипаттаған туындаған.‭ ‬Ал ертегілерде қару-жарақ аса кең түрде сипалған жоқ.‭ ‬Себебі,‭ ‬ол кездегі көгне түсінікке сай қарудың көне мотивтері кездеседі.‭ ‬Ал ... ... ... ... ... ... суреттеледі.‭ ‬Гипербола басым.‭ ‬Ал ертегіде одан гөрі оның астырын ашу,‭ ‬қасиеттілігін ... ... ... ... ... ... мұрат еткен мақалдарды жиі кездеседі.‭ ‬Ғұрыптың қалдығын да аңғартады.‭ ‬Ал ... ... ... ... ... ... батырдың қару алған тұсынан бастап,‭ ‬жаумен соғысы жақсы сипатталады.‭
1.2‎ ‏Қару-жарақтың символдық деңгейге көтерілуі
Қарудың биік дәрежеге көтерілуі ... ... ... байланысты.‭ ‬Темірді игере бастаған дәуір құралдардың кең қарыштап дамуына жол ашты.‭ ‬Темірден құралы бар ... ... ... ... ... ‬Бастапқыда еңбек құралы мен кәсіптік құралдың аражігі ажыратылмай беріледі.‭ ‬Қару адамдарды аштыққан ... ... ... ... ... ... жеді,‭ ‬одан кейін жауынан қорғады,‭ ‬яғни жанын сақтады.‭ ‬Еркіндік сыйлады.‭ ‬Осы идея фольклорда кең ... ... ... ... ... түрде қолына қаруын алады,‭ ‬оны халық көркемдеп былайша жеткізеді:‭ ‬қару жисаң,‭ ‬мылтық жи:‭ ‬қарның ашса‭ ‬– тамағың,‭ ‬жаяу жүрсең‭ ‬– ... ... тек ... құралы‭ ‬ғана мағынасында ұғынылмайды,‭ ‬онымен қоса бірнеше функцияны бойына бірдей сіңіріп тұрады:‭ ‬кәсіптік‭ ‬құрал‭ ... ... ... құралы,‭ ‬соғыс құралы.
Сонымен қатар,‭ ‬жұртта қалған адамға қаруын тастап кетеді,‭ ‬ол да сол жанын бағып,‭ ‬қарнын тойдырып,‭ ... ... ... ... қару ... ... ... материалдары негізінде қарудың‭ ‬алғашқы қарапайым түрінен‭ ‬бастап даму,‭ ‬өсу жолын анықтауға болады.‭ ‬Қарудың нақты ... ... ... ... мағынасында ұғынылады.‭ ‬М.Косвен алғашқы мәдениет тарихында қару мен құралдың айырмасын былай көрсетеді:‭ "‬Первоначально не существует ... ... ... и ... ... с тем ... орудие-оружие остается надолго в большей или меньшей мере универсальным,‭ ‬т.е.‭ ‬употребляется для разных целей.‭ ‬Лишь постепенно орудие и ... ‬а ... ... виды ... из них ... ... ‬51‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬осы оймен сабақтас‭ ‬Э.Тэйлор да алғашқы қауым адамдарының ойлау жүйесіне сай құрал мен ... ара жігі ... ... ‬яғни техниканың төменгі сатысында бір құрал бірнеше ... ... ... пікірге келеді.‭ ‬Бастапқы қарапайым құрал түрлерінің жаңа технологиялармен жетілдірілген ... ... ... ... ... ... впоследствии и постепенно происходит специализация орудий,‭ ‬и для определенных целей ... ... ... ... ... [‬24,‭ ‬61‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Көршілес халықтардың фольклорында жігіттің екі типі сипатталады:‭ ‬бірі‭ –‬аңшы батыр,‭ ... ... ... ... ... ‬С.Суразаков еңбектерінде‭ "‬охотничий‭" ‬эпос деген терминмен береді.‭ ‬Бірақ‭ ‬бұл жанр‭ ‬қазақ фольклорында‭ ‬кездеспейді.‭ ‬"Наряду с коневодством,‭ ‬в возникновении постоянных ... ... роль ... ... ... из ... ‬сменившего медь и бронзу,‭ ‬железных наконечников стрел и пики,‭ ‬секир и ... ... ... ... ... из пластинок рогов‭)" [‬158,‭ ‬29‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Аңшы батыр образы тек Қамбар батыр жырында сақталып қалғанменнен де қазақ фольклорында осы жанр ... ... деп ... ... ‬ол қазақ эпосының жаңалығына байланысты.
Дегенмен соғысты,‭ ‬батырлықты дәріптейтін ... ... ... ... ... ... ... түсінігіне сай‭ ‬құралдар‭ ‬болған.‭ ‬Адам санасының‭ ‬дамуына орай,‭ ‬құрал түрлері де өзгере түсті.‭ ... ... ... мылтық басуы куә.‭ ‬Яғни,‭ ‬алғашқы қауым адамы негізі ... ... ... ... ... ... ... ‬Халық түсінігінде қарудың‭ ‬ең алғашқы‭ ‬функциясы‭ –‬тамақ тауып жейтін негізгі құрал болуы.‭ ‬Фольклордың прозалық ... ‬– ... ... кіші ұлға жасаған қастандығы туралы сюжеттер жиі ұшырасады.‭ ‬Үйдің есігіне көлденең байланған кескіш құралған ... ... ... ... ... ... аман ... ‬жауларынан кек алуы қаруына байланысты болады.‭ ‬Осы сюжет бірнеше ертегіде бар:‭ ‬Жарының кетерде жерошаққа көміп кеткен мылтығымен үстінен ұшып ... ... атып ... ... ... ... күнелтіп жата береді‭ [‬25,‭ ‬44‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬қостың ішінде садақ ... ... ішіп ... ... ... ‬б.‭]‬,‭ ‬көште қалған кемтар батыр жылқының қарасы үзілгенше садақпен ата ... ... ... азық ... [‬26,‭ ‬49‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ертегілерде көбіне,‭ ‬садақ тастап кеткендігі айтылады,‭ ‬халық кемтар батырдың ... ... ... ... ескеріп,‭ ‬алыстан атып алуға ыңғайлы құралмен жабдықтағанын көруге болады.‭
Қазақ эпостарының ішінде аңшылықты кәсіп етіп,‭ ‬бір рулы елді баққан‭ ... ... ... ... болады:
Найзамен өзі шабақтап,
Тазысы жетіп тақымдап,
Қасап қылған ешкідей
Қан сасытып қырады‭ ‬[27,‭ ‬12‭ ‬б.‭]‬.‭
Қырғыз халқының ... ... ... аң ... ... бар:
Жүгіргенін көлденең
Оққа ұшырып қол мерген
Көздей-көздей атысты‭ ‬[28,‭ ‬109‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... адам ... ... ырқына мүлгіп,‭ ‬үнсіз көнуші ғана емес,‭ ‬оған қарсы шығушы,‭ ‬игерушы,‭ ‬күресуші,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬қару-жарақ кәсібі өркендеп,‭ ‬адам табиғат күштеріне ғана ... ... ... ... ... ... ... сүретін дәрежеге жеткен.‭ ‬Нақтырақ айтқанда,‭ ‬мезолит дәуірінде технология өрге басып,‭ ‬қарымды садақ пен у ... ... ... ит ... ... ‬36‭ ... ... атудың да өзіндік мөлшері бар.‭ "‬Мылтық атқанның бәрі мерген ... ... ... ... ... да осыны аңғартса керек.‭ ‬Халықтың нанымы бойынша Қызыр пайғамбар аң кейпіне еніп,‭ ‬тойымсыз мергеннің қолын ... ... ... қасқырға қару жұмсайын деген аңшының‭ ‬мылтығы от алмай қояды‭ [‬26,‭ ‬153‭ ... ... ... ... ... қалғанда,‭ ‬марал тіріліп кетеді де одан кейін аңшының мылтығы от алмайды,‭ ‬бүркіті ұшпайды,‭ ‬аты жүрмей қояды.‭ ... ... ... өлім ... үшін ... ... "‬сұрмерген‭" ‬деп атап кетеді‭" [‬29,‭ ‬209‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Тура осындай жағдай‭ "‬Шұбар киік‭" ‬атты ... ... ... ... ... ‬Желіні жер сызған ешкіні көріп,‭ ‬садағын кезенген мергеннен шұбар киік жас лақтарының барлығын айтып жалынып,‭ ‬жанына сауға сұрайды.‭ ‬Жалынған аңның ... ... ... ... ... киік ... тасқа айналыпты,‭ ‬ал сұрмергеннің‭ ‬бұдан былай жолы болмапты делінеді аңызда.‭ ‬Мергеннің киікке садақ ... ... ... ... нышаны деп қарастырады зерттеуші А.Сейдімбек.‭ ‬Өйткені,‭ ‬мұнда дүние-тіршіліктің тағдыр-талайы біртұтастықта емес,‭ ‬адам өзін басқа дүние-тіршіліктен оқшаулай бастаған‭ [‬148,‭ ... ... аң ... ... Көрпеш-Баян сұлу‭" ‬лиро-эпосында жақсы көрінеді.‭ ‬Буаз маралға от атқан Сарыбай өз оғынан қаза болады.‭ ‬Маралды көрген Сарыбай үйдегі ай-күні жетіп ... ... ... ... ... бас ... ... буаз екен тіпті атпаймын,
Келінің екі қабат кесел болар‭ [‬149,‭ ‬478‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қарабайдың‭ ‬ниетін қара ... ... ... ... ... ... ...
Бейілін Қарабайдың құдай алды,
Қынжылып мылтығына оғын салды.
Маралды бетіне алып тарс қойғанда,
Кідірмей сол орманда құлап қалды‭ [‬149,‭ ... ... ... аңға қару ... болмайды деген идея жатыр.‭ ‬Ертегілерде сұр мергендер мен қара мергендер аңның киесіне ұшырағандар емес пе‭? ... ... ... ... салуға болмайды деп түсінген ежелгі адамдар.‭ ‬Қарумен тек опасыздар жазаланады,‭ ‬ал жазықсыздарға қару көтерілсе,‭ ‬аш көздің өзі ... ... ... аңды атқан мергеннің жолы болмай,‭ ‬мылтығы от алмай қалу ... ... ... ... аңдарды ысырап қылып атудың алдын‭ ‬алу болып саналады.‭ ‬Аңға шығар алдында қаруын көзден тасалау осындай қырсықтан сақтандырудың жолы ... ... ... ату да осы ... ... ... салынған аң ретінде көбіне киік,‭ ‬қасқыр сияқты қазақ халқы қасиет тұтатын аңдар ... ... ... ... көрінісі алғашқы көне функциясымен тығыз байланысты.‭ ‬Көбіне,‭ ‬ертегілерде кездесуі осыны дәлелдей түседі.‭ ... бас ... ... ... ... ... ... ‬қазынаға қол жеткізеді‭ [‬29,‭ ‬119‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬қанжармен тамды тесіп,‭ ‬кірер есік жасап алады‭ [‬29,‭ ‬239‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬жер ... ... ... ... ... ... жарығынан басқыш жасап жер бетіне шығады‭ [‬19,‭ ‬158‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬қылышпен әкесін байлап қойған арқандарын қиып-қиып тастайды‭ ... ... ... ‬арқан шынжырды алмас кездікпен қияды‭ [‬19,‭ ‬257‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Гесер эпосындағы батыр‭ ‬найзаны ... ... ... ... ... ... А.Уланов былай дейді:‭ "‬Речь идет о прославленном Гэсэре,‭ ‬относительно позднем герое,‭ ‬поэтому понятно,‭ ‬что он копает сарану копьем Копье как ... ... ... ... ... ... внимание.В данном случае сказывается,‭ ‬вероятно,‭ ‬то,‭ ‬что век деревянных орудий труда давно ушел в прошлое,‭ ‬поэтому ... ... ... ... новым орудием‭ ‬–копьем,‭ ‬тем более,‭ ‬что Гэсэру ... ... ... ... ... искать палку‭" [‬12,‭ ‬С.‭ ‬66‭]‬.‭
Қазақтың қаһармандық эпостарда қару соғыс құралы ретінде асқақтата суреттеледі.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬көне функциясы да кейбір жерлерде ... ... ‬Ер ... ... белі ... батырды‭ "‬жанындағы үш жолдасы өздерінің найзаларын төрт бұрышты қылып қиюластырып,‭ ‬найзаның төрт бұрышына Тарғынның екі аяғын,‭ ‬екі қолын байлап,‭ ... алып екі айда ... ... алып ... ... ... ... ‬Мұрын жырау жырлаған Құттықия жырында қалмақтың бекінісін аларда батыр:
Бұзайын деп есікті
Суырып алды қол оқты
Жұмсады батыр болатты,
Шауып,‭ ‬бұзып алады‭ ‬[18,‭ ‬68‭ ... ... ... ... ... ... ... еңбек құралдары ретінде қолданатыны дәлелдеуді қажет етпейді.‭ ‬"Манас‭"‬ эпосының Ш.Уәлиханов жазып ... жыр ... ... ... ... ... ... ‬47б.‭] ‬деген тармақтар қарудың өзге іске де араластынын дәлелдейді.‭ ‬Қамбар батыр қыз Назымның жолға ... ... ... қиып ... алып ... қал‎!–‏деп,‭–‬сен өрмек‭"‬,‭–
Алты жерден турады‭ [‬Б.‭ ‬ж.Т.‭ ‬3.‭ ‬27‭ ‬,‭ ‬18‭ ... ... ... соң ... ... шап‭" ‬деген даналық сөз бар.‭ ‬Соңғы дәуірлерде‭ ‬қару-жарақ‭ ‬тек ер адам ұстайтын соғыс құралы ретінде қалыптасқан,‭ ‬оны жоғарыдағы пікір ... ... ... ... ... айналу барысы халық аузындағы мынадай аңызда баяндалады:‭ ‬Ол кезде ешкім соғыс дегенді білмепті.‭ ‬Жақсылық ... ... ... ұлы ... ... бала пышақ,‭ ‬шот,‭ ‬балта секілді өткір құралдарды жинауға әуес болып алады.‭ ‬Күндердің күнінде сараң бала өзіне садақ пен жебе жасап ... да,‭ ... ... далаға қуып жібереді.‭ ‬Барлық аңдар мен құстар бәрі менікі болса деп армандайды.‭ ‬Бірде алма ағашында отырған ақ көгершінді ... ... ... ... сол ... ... көзіне әкесі болып елестейді.‭ ‬Ақ көгершін бірде әкесінің кейпіне,‭ ‬бірде құс кейпіне еніп,‭ ‬баланың пиғылын бұзады.‭ ‬Ештеңеден тайынбайтын бала ... атам ... ... оқ ... ... ... ... ‬Біреуді біреу өлтіретін сұмдық қатал оқиға жер бетіне тұңғыш рет осы әрекеттен басталған екен ... ... ... ... ‬Бұл жоғарыда келтірген ғалымның пікірімен сабақтас,‭ ‬қылышты пышақ орнына жұмсау практикалық қажеттілікке байланысты болса керек.‭ ... ... үміт ... ... ... бір көп ... ... ‬Батырдың өзегін талдырмайтын,‭ ‬жауына алдырмайтын,‭ ‬жаяу жүрсе белін талдырмайтын қасиеті қарудың көшпелі өмірдегі маңыздылығын танытады.‭ ‬Батыр образын асқақтатып көрсету үшін ... ... ... ... ... қару ... ... халқы жылқыны:‭ ‬сауса‭ –‬сүт,‭ ‬мінсе‭ –‬көлік,‭ ‬сойса‭ –‬ет‭! –‬деп сипаттайды.‭ ‬Жылқы малы:‭ ‬Бетегелі белге бітем,‭ ... ... ерге ... ... ... ... ‬4‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Дүниежүзілік фольклорда тұлпар таңдау мотиві кең тараған,‭ ‬осы мотив ... ... ... ... ашыла түседі.‭ ‬Қазақ‭ ‬фольклорындағы‭ ‬Қобыландының Тайбурылы,‭ ‬Алпамыстың Байшұбары,‭ ‬Тарғынның ... ... ... ... ... кейіпкер образынан кемде кем суреттелмейді.‭ ‬Фольклорлық шығармалардағы жылқы бейнесі антроморфты‭ (‬адам тәрізді‭) ‬көрсетіліп,‭ ‬осыған орай,‭ ‬адам ... оның да жеке аты ... ... ‬69‭ ... ... ... эпостарының архаикалық сипатын қанықтыра түсетін басты элементтердің ... ‬– ... ... адамша сөйлеуі.‭ ‬Ғалым Р.С.Липец аттың сөйлеуі жауының өзіне жомарт жүректі көшпелілердің идеалды әскери ар заңына қатысты туған мотив ... ... ... ... Ер ... мен Сайын батыр астындағы мінген аты түгілі қарына ілген‭ ‬қару-жарағымен де сырласады‭ ... ‬10‭ ... ... зерттеушісі,‭ ‬ғалым Р.С.Липец өз еңбегінде эпостардағы‭ ‬қару-жарақтұрғысынан мынадай қорытындыға келеді:‭ "‬Оружие в ... ... ... ... так же,‭ ... ... [16,‭ ‬63‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ертегінің батырлық ертегіге тән белгісі‭ –‬батырдың бес қаруының бірі‭ –‬қылышты ... ... ... өзге ... ... ... болып туып,‭ ‬болмысынан батыр болмайды.‭ ‬Қарапайым тіршілік иесі‭ (‬қойшы‭) ‬ойланып отырып,‭ ‬батырлық көрсетуді мақсат етіп қояды да,‭ ... ... ... арқылы батырларға тән өнер көрсетеді.‭ "‬Қойшы батыр‭" ‬ертегісінде ... ... ... ‬айдаһармен алысып,‭ ‬халықты аждаһа тырнағынан құтқарудағы ерліктерін бар малын сатып,‭ ‬арнайы жасатқан қылыштың көмегімен жасайды.‭ ‬Яғни,‭ ... ... аса ... атрибуты‭ –‬қару-жараққа ерекше мән берілген.
Атақты фольклортанушы ғалым ... ... ... ... ... бөліктерге байланысты кең ашыла түседі деп қарастырады:‭ "‬В основе богатырская сила составляет ... трех ... ... ... богатыря,‭ ‬особенных качеств его коня и чудесных свойств его оружия.‭ ‬Чем ... ... ... ... ... ... и ... выступает эта триада,‭ ‬реализуясь в развернутых сюжетах и ... ... ... ‬68‭ ...
В.М.Жирмунский Батыс Еуропа халықтарында қаруға жеке ат қою дәстүрінің болғандығын өз еңбегінде‭ ‬көрсете келіп,‭ ‬түркі эпостарында сақталмағанын көрсетеді:‭ ... ... ... мечами являются во французском эпосе меч Карла Великого‭ –‬Монжуа или Роланда‭ –‬Дурандаль,‭ ‬в германском эпосе‭ –‬меч Зигфрида‭ –‬Балмунг,‭ ... ... ... и ... ... ‬Такие знаменитые мечи передавались из поколения в ... ... ... ... (‬в англосаксонском эпосе слово Laf‭ "‬наследие‭" ‬служит поэтическим синонимом меча‭)‬.‭ ‬В тюркском ... не ... ... этой древней эпохи,‭ ‬может быть потому,‭ ‬что культура металлов на Ближнем и Среднем Востоке древнее,‭ ‬чем в Европе‭"‬ [14,‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... ... металын игеруге байланысты жоғалғанын анықтап береді‭
Қазақ даласына ислам ... ... ... ... төрт ... ... аңыз бар.‭ ‬Мұхамед пайғамбардан күйеу баласы Хазірет Әліге қалған төрт қылыш былай ... ... ... ... асыл ... ... шыққан жоқ жаман аты.
Қылышының бірі‭ –‬қамқам,‭ ‬бірі‭ –‬самсам,
Мына ... еді ... ... [‬75,‭ ‬14‭ ‬б.‭]‬.‭
Семетей дастанындағы соғыс үрдісін зерттеген түрік ғалымы Айлин Коч ... ... ... орын көрсете келіп,‭ ‬өзіне тән аттары болғандығын айтады:‭ ... tarafı ağır basan ... ... savaş ile ilgili ... ... de ... olarak kendini gösterir.‭ ‬Gerek Manas’ta gerekse Semetey’de bu türden aletlerin çeşitliliği yanında bir ... ... ... ... ... ‬Kahramanların kullandıkları kimi silahlar bir anlamada‭ “‬özel‭”‬ dir ve özel adları vardır‭ (‬Жаугершілігі ауыр ... ... ... ... ... ... өзін көрсетеді.‭ ‬Манас пен Семетай жырында болсын осы ... ... ... ... қоса бұларды ерекше атап өткен.‭ ‬Қаһармандардың қолданған қарулардың ерекше аттары бар‭)‬ [41,‭ ‬381‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬
Манас батыр қолындағы ақ ... ... ... ... ... ... Ақ келте,
Өзегі болат,‭ ‬аузы обыр,
Түтіні тұман,‭ ‬дүмі зіл,
Көздесең тажал,‭ ... ... ... Ақ ... ... ... ... ‬[49,‭ ‬8‭ ‬б.‭]‬.
‎"‏Жеке қару‭"‬ мотиві эпикалық батырдың күшін әлсіретіп,‭ ‬оны ертегі кейіпкеріне жақындатады.‭ ... бұл ... ... кейіпкер бейнесін бірінші кезекке шығарып,‭ ‬өзі тасада қалған.‭ ‬Қазақ тарихи жырларының сюжеттерінің тарихылығы мен ... ... ... ... өзінің ғылыми жұмысында‭ "‬классикалық қаһармандық жырларда ат таңдауға көңіл бөлінгенімен,‭ ‬өзге құралдардың‭ (‬мысалы,‭ ... ... ... сөз ... ... ой ... ... ‬167‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Батырлар қаруын қастерлеп,‭ ‬қасиетті санап,‭ ‬оған сыйынған,‭ ‬әр қаруға ... ат ... ... ... алдында оларға мадақ айтып,‭ ‬серттескен.‭ ‬"Ер қаруын‭" ‬сандықта сақтап,‭ ‬әкеден-балаға мұра қылған.‭ ‬Сондықтан‭ "‬ер ... ... ... іске жұмсамаған,‭ ‬бұның бәрі қазір ұмыт болып кеткен батырлық ... бір ... ... ... ‬44‭ ... ... үшінші компонент ретіндегі рөлін көрсете келіп,‭ ‬Б.Н.Путилов былай ... ... ... предназначенного оружия или наделения им героя имеют в ... ... ... мотивы получения‭ (‬не мотивированного специально‭) ‬оружия особого качества.‭ ‬Владения ... ... ... ... ... ... ‬70‭ ... ‬Жеке қару мотивінің жоғалып немесе ұсақталып кетуінің ең басты себебі‭ –‬қарудың ... ғана ... ... ... ... ағымына қарай жаңа түрлерінің пайда болып,‭ ‬өзгеріске түсуі.‭ ‬Яғни,‭ ‬фольклордағы ат образымен салыстыра қарағанда,‭ ‬ат жаны бар,‭ ‬қолдан ... ... ... ... ‬Ол жасы ... ... ‬оның орнын жаңа тұяғы басады.‭ ‬Бірақ оның құрылысы,‭ ‬түрі,‭ ‬жасау ... ... ... ... ... ... қару ... түрінен бүгінгі күнгі формасына дейін танылмастай өзгерді.‭ ‬Қарапайымнан күрделіге өту ... ... ... анық ... ‬Жыл сайын жаңарып,‭ ‬күрделеніп отырады,‭ ‬жасау технологиясы да дами түсті.‭ ‬Бұған шығармалардағы көне қару ... мен жаңа ... ... ... ... ... ... негізгі себеп ретінде осылай деп тұжырымдауға болады.‭ ‬Алғашқы садақ,‭ ‬қылыш сияқты қарулардың бағасы от ... ... ... шыққанда жоғалды.‭ ‬Ежелгі жеке қаруы болады деген мотив осылармен бірге көмескіленді.‭
Жеке қару мотиві өзгеріске түскен.‭ ‬Мысалы,‭ ... ... ... қаруы арқылы танылу мотиві осы‭ ‬«жеке қару‭»‬ мотивінің өзгерген түрі деп ... ... ... ... ... ... ... фольклорында кең таралған.‭ "‬Қара үйрек‭" ‬ертегісінде дәудің тазысы адам танығыш ... ... ... алыстан танып,‭ ‬жарып өлтіреді екен.‭ ‬Сол себептен Қара үйрек дәудің сауытын киіп шығады.‭ ‬Сауытты таныған тазы ... келе ... ... қылышпен қағып тастайды‭ [‬19,‭ ‬37‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Өзі өлтірген жезтырнақтың жүйрік аттарын мінейін десе,‭ ‬аттары жанына жолатпайды.‭ ‬Сонда бала‭ "‬жезтырнақтың ... ... ... ... ‬арғымақтардың қасына келсе,‭ ‬еш арғымақ тимейді‭" [‬25,‭ ‬220‭ ... ... ... ... ... ... ... хан қолына барып ат күтуші болып тұрады.‭ ... ... ... ... ... ‬киімі болса,‭ ‬ойнатуға болады‭"–‬ дейді‭ ‬[19,‭ ‬195‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬алты адам әзер көтеретін ... ... ... [‬19,‭ ‬111‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жануарлардың иесінің киімін киіп барған адамды тануы‭ "‬Алпамыс батыр‭" ‬жырында ... ... ... ... ... ... жанына жолатпайтынын біліп,‭ ‬Қаракөзайымға:‭ "‬Мына кемзалыма неше жылдан бері терімнің исі сіңіп кетті,‭ ‬осыны ішіңе ки‭"–‬дейді.‭ ... жел ... ... ... ... ... ... исін сезген Шұбар ат темір үйді тас-талқан ғып,‭ ‬оқыранып шауып келіп диуананың қойнына тұмсығын тығып,‭ ‬үш мәрте айналып тұра ... ... ... ... ... әйелдермен қатар ер адамдар да киетін жеңсіз жаздық киім‭ [‬43,‭ ‬7‭ ‬б.‭]‬.‭
Қамзол‭ –‬XYIII-XIX ғасырларда ... ... ... кең ... ... ... [‬162,‭ ‬180‭ ‬б.‭]‬.‭
Бірақ бастапқыда‭ ‬осы сюжетте кемзал орнына‭ ‬сауыт болған деп топшылауға болады.‭ ‬Кемзал типтес сауыт түрлерінің болғандығын ... ... "‬Әр ... ... ... оның ... ... меңзейді,‭ ‬сондықтан олардың жекелеген үлгелері сырт киімдердің әр түрінің конструкциясын қайталауына қарай сауыттарды ... ... ... пішіндес‭"‬,‭ "‬бешпент пішіндес‭"‬,‭ "‬камзол пішіндес‭"‬,‭ "‬күртеше пішіндес"және‭ "‬кеудеше‭ (‬жилет‭) ‬пішіндес‭" ‬деп,‭ ‬бес типке бөлуге болады‭ [ ‬44,‭ ‬92‭ ... ... ... Мгер қаза ... ... ... ... Дзенов-Ован Джалалиді еш адамға көрсетпей,‭ ‬қараңғы үйге қамап бағып жүреді.‭ ‬Елге ежелгі жау шапқанда жас бала Давидтің астына жай ат ... ... тат ... жай қару асып ... ... ... құпия сырды Давидке ашып береді.‭ ‬Сырды білген Давид Дзенов-Ованның рұқсатымен ... ... ... ... ... киіп келгенде Джалали әуелі оны Мгер екен деп қуанғанынан оқыранып,‭ ‬кісініп қоя ... ‬ал ... ... ... ... ... ат батырдың киімін иіскелеп,‭ ‬адамша жылайды‭" [‬45,‭ ‬180‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ ... де ... ... ... ... ... "‬Еркем Айдар‭" ‬ертегісінде тазшаға Еркем Айдардың мылтығын көтерткізіп,‭ ‬оның шын иесі екенін таниды‭ [‬2,‭ ‬91‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬В.М.Жирмунский еңбегінде ... ... ... оралуы‭» ‬мотиві татардың‭ ‬Алпамышындағы сюжетпен ұқсас екендігі айтылады.‭ [‬46,‭ ... ... ... ... ... исі сіңген заттары арқылы тану мотиві бұл эпосында көмескі формада сақталған.‭ ‬"Алпамыс‭ ‬батыр‭" ‬жырының көнелігін осындай мотивтерге қарап аңғаруға болады.‭ ... ... ... беретіні сауыт болып кейіннен кемзал түріне ауысқан сияқты.‭ ‬Батырдың кемзал киюі қызық.‭ ‬Негізінен кемзал әйел ... ... ... ... ... ... ...
Таныған соң егесін,
Оқыранып шауып кеп,
Қойнына басын тығады‭ ‬[164,‭ ‬82‭ ... ... ... ... ... мен ... ... туралы аңыз‭" ‬деген аңызда‭ ‬пышақ таным құралына айналады.‭ ‬Көрден ... ... ... ... ... ... ... ‬ескертеді:‭ "‬Менің бір өтінішім бар,‭ ‬біздікіне барғанда,‭ ... ... ... ... ... ... бірден танып қояды‭"‬.‭ ‬Жігіт аяғындағы етігін шешкенде қонышынан аруақ-досы берген пышақ түсіп ... ... ... да сол ... тұр ... ‬Пышақты көрген қыз:‭ "‬Ойбай‭!‬ –деп айқайлап жіберді де,‭ ... ... ... ... ... де,‭ ... ... ұстай алды‭ [‬3,‭ ‬31‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Пышақтың таным ... ... ... ... ... ... орнын кішігірім құралдар баса бастаған заманға сай келетін сияқты.‭ ‬Бастапқыда қылыш немесе одан да басқа ер ... ... ... болуы мүмкін.‭
"Алпамыс батыр‭"‬ жырынының өзбекше нұсқасындағы қару арқылы танылу мотиві дүниежүзілік фольклордағы мотивпен ... "‬В ... ... ... ... один ... свадебных гостей может поднять и натянуть старый‭ (‬дедовский‭) ‬лук Алпамыша,‭ ‬сделанный из‭ ‬14‭ ‬батманов ... ‬и ... в ... ... ... ... ... (‬во всех вариантах кунгратского‭ "‬Алпамыша‭")‬.‭ ‬В казахской версии Ядгар стреляет в ... ... и ... ему ... ‬В ... ... Джурабаева Алпамыш первым выстрелом своего богатырского лука убивает изменника Караджана,‭ ‬вторым‭ ‬–попадает в тыкву.‭ ‬В алтайском‭ "‬Алып-Манаше‭" ... при ... ... на ... пиру обращается в журавля и хочет спастись через отверствие юрты,‭ ‬где поражает стрела ... ... ... ... того же ... ‬Таким образом,‭ ‬можно с уверенностью сказать,‭ ‬что лук как ... ... ... ... в ... ... ... и в‭ "‬Одиссее‭" [‬46,‭ ‬225‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жалпы,‭ ‬қару арқылы танылу мотиві дүниежүзіне тараған.‭ ‬Қаруды ат пен ... ... ... ... түрі.‭ ‬Бұл мотив эпостардың ішінде‭ "‬Алпамыс‭" ‬жырында бар,‭ ‬осы мотив оның ескі жыр ... ... ... ... ... ... топтамасында бұл мотив көрінбейді.‭
2‎) ‏Ерте қарулану мотиві.‭ ‬Халық ұландарын батырлыққа ерте дайындаған.‭ ‬Оның ... ... де жоқ ... ... жалы мен ... ... қысталаң заманда‭ ‬қолтығына шоқпарын қыстырып шыға келетін есерсоқ ұрпақ өмір сүре алмайтын еді.‭ ‬Орта жасқа жеткенше балалық дәурен сүруге заман ... ... ... ‬Ең ... ... ... ... қатарын толтыру үшін ерте қару ұстауға баулыған.‭ ‬Тұрмыста қарынның қамын жасау қаруды ерте меңгеруге жетелеген.‭ ‬Сұрапыл заманда өлмеу үшін қару ... білу ... ... ... ұрыстан аман оралу қаруды меңгеру шеберлігіне байланысты болатын.‭ ‬Жігіттің даңқы қару ұстауы,‭ ‬соғыс салуы,‭ ‬мергендігі ... ... ... ... ... қыз алу да мергендігін танытып,‭ ‬қабаққа дәл тиіп,‭ ‬қарсыластарын сан соқтыру арқылы іске асқан.‭ ‬Қару-жарақ‭ ... ... ... көтерсе,‭ ‬елі жақтаған ер жігіттердің соңынан халық еріп,‭ ‬бір орталыққа жұмылатын.‭ ‬Ұлттық рух мәртебелі тұғырдан ... ... мұра ... ... ... ... –‬батырлықтың сауыты‭»‬ бұл мақал батыр болумен қатар ... да болу ... ... ‬Халқымыздағы‭ "‬отызында оқ атпаған,‭ ‬қырқында қылыш шаппас‭" [‬47‭] ‬татаршасы‭ ... ук ... ... ... ... [48‭] ‬деген мақал батырлықтың ерте басталатынын,‭ ‬сонымен қатар‭ ... ... ... ... арман-мүддесін танытып тұрғандай.‭
Ерте қарулану‭ ‬дүниежүзі фольклорына тән мотив.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Нибелунгілердегі‭" ‬жас Зигфрид айдаһарды,‭ "‬Шах-намадағы‭" ‬бала Рүстем құтырған пілді өлтіреді.‭ ... ... ‬он бес ... Мгер ... құр қол ... ... грек ... он екі жасар Дигелис Акрит аюды жұдырығымен бір-ақ ұрып ... ... ... ... ... ... ... ‬арыстанның құлағын семсермен қиып түсіреді.‭ ‬Монғол халықтарының эпосында батыр алғашқы жорығына,‭ ‬тіпті,‭ ‬нәресте кезінде ... ... ... ‬айталық,‭ ‬екі жасында-ақ‭ "‬ұрыс дәмін татады‭"‬.‭ ‬Үшінші көктеміне аяқ басқанда‭ ‬атқа қонып,‭ ‬үш қамалды ... ... ... ... ... ... ‬Алғашқы ерлігін жасап,‭ ‬Алтын-Цеджиндің жылқысын қуып әкетерде Жаңғар алты жаста,‭ ‬ал үзеңгілес ... ... ... ... ... ... алған ойрат аңызы‭ "‬Бум-Эрденде‭" ‬үш жасар батыр өзіне қалыңдық іздеп жорыққа шығады‭ [‬45,‭ ‬169‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Алпамыс батыр‭" ‬жырының ... ... ... жеті ... атасы Алпын бидің жай адам көтере алмайтын он төрт батпан ескі қола садағын қолға алады.‭ ‬Атқан оғы асқар таудың ұшар ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.
В.М.Жирмунский әлем фольклорындағы ерте жасынан батыр болу мотиві туралы былай ... ... ... ... ... ясно ... ... широкое развитие этого мотива в мировой эпической литературе связано с общим принципом идеализации народного ... ... ... качества которого должны проявиться в такой необычной форме уже с ... ... ... [ ... ... ... асынудың балалықтан жігіттік дәуренге‭ ‬өту кезеңі‭ ‬"Ер Тарғын‭" ‬жырынан жақсы көрінеді.‭ ‬Ақжүніс Қартқожақтың батырлық жолын ... ... ... ... шыбықтан жай тарттың,
Жалғыз шиден оқ аттың,
Атқан оғың жоғалттың...
Отыз беске келгенде
Қоңыраулы найза қолға алдың,
Жеңсіз берен киіндің‭ [‬30,‭ ‬280‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... бес ... ... ... ел ... ... болғанға дейінгі ұстаған‭ ‬қарулары адамның өсу жолын көрсетеді.‭ ‬Түркілік эпостарды зерттеуші Р.С.Липец батыр баланың қолына қаруды ерте алуын бала ... ... ... ... ... "‬В ... ... батыр-малолеток проходит иногда несколько этапов.‭ ‬В три ... ... в семь ... ... ... арканом коня,‭ ‬охотится,‭ ‬налаживая камышовый лук и ... из ... ... ему ... ... сундук с‭ ‬воинским снаряжением,‭ ‬и но уже совершает походы,‭ ‬сражается и даже жениться‭" ... ‬46‭ ... ... ... мына ... қыз ... ... ату‭ –‬жігіттіктің белгісі ретінде қаралады:‭ «‬ер жай тартып ер ... ‬ер ... тең ... ... ‬137‭ ‬б.‭]‬.‭
Расында,‭ ‬бала жігіттік дәуренге жеткенше үлкендерге еліктеп,‭ ‬қолдан өзіне лайықтап кішігірім ойыншық ... ... ... ... ... ... материалдарында бала қарулары жиі кездеседі.‭ ‬Мысалы,‭
Қаз-қаз,‭ ‬балам,‭ ‬басарсың,
Сүтке суды қосарсың
Тал шыбықтан ат ... ... ... ... [‬50,‭ ‬28‭ ‬б.‭]‬.‭
Осы үзіндіде айтылған‭ "‬тал шыбық ат‭"‬,‭ "‬балдырған мылтық‭" ‬ойын құралдары екендігі анық.‭ ‬Бурят фольклорын зерттеуші ... осы ... ... ... "‬герой получает оружие сначала‭ "‬детское‭"–‬от‭ "‬родителей‭"‬,‭ ‬затем‭ "‬взрослое‭"‬ – от отца и,‭ ... ‬– от ... ... ‬80‭ ... ... ... үлкендерге,‭ ‬ел қорғаны болған батыр ағаларға еліктетіп өсіру‭ –‬тәрбиенің басты принциптерінің бірі.‭ "‬Алтыннан болсын тоқпағың,‭ ‬ашыла берсін соқпағың‭" ... ... ... ... ‬мазмұндағы бата сөздермен қатар,‭ ‬тал бесікті әуезді әнге даналы сөз қосып тербеткен апаларымыз жас ... ... ... ... ... ... ... қолға алып,
Жауға тиер ме екенсің‭?
Қарағым менің қандай-ды‭?
Мойнына садақ байлайды‭ [‬50,‭ ‬28‭ ‬б.‭]
Жыр мәтініне‭ "‬ер ... ... ... ... ... ... ... ‬садақ сияқты қару түрлері бүкіл халық арманын арқалап еніп отыр.‭ ‬Адам өміріндегі қасиетті ... ... ... ... ... ... көкешің шалға белге,
Жүр ғой қылыш ойнатып,‭ ‬шалғай жерде
Сағынсаң сен көкеңді келер бір күн,
Әлди,‭ ‬әлди,‭ ... ... ... ... ‬90‭ ... ... ... басты себепкері.‎ ‏Қолынан күміс қылышы түспесе баланың әкесі туған жерге жеңіспен оралатыны сөзсіз.‭ "‬Бесік жыры‭" ... ... ... атауларының магиялық мәні де бар.‭ "‬Әрбір құбылыс,‭ ‬зат,‭ ‬барша дүние‭ –‬жанды ... ... ... болады,‭ ‬өз өтінішіңді өткізуге болады деген алғашқы қауымдық түсінікке негізделген арнайы арбау сарыны тым көмескілене бастағанымен де ... ... жыры ... ... ... ... беріп отырады.‭ ‬Нақтырақ айтқанда,‭ ‬анасы баласына келген зиянкестерді алдап,‭ ... ... ... ... ... ‬Біздің ойымызша,‭ ‬бұл жырлардың көне нұсқаларында сәбиге‭ ‬түрлі зиянкестік жасайды деп ұғынылған‭ ... ... ... магиялық сарын әлдеқайда анық айтылған болу тиіс‭ [‬51,‭ ‬90‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Аңшыбай батыр‭" ‬жырында Аңшыбай‭ ‬ерте ... ... ‬3‭ ... ... ‬4‭ ‬жасында әкесінен айрылған бала шиден оқ,‭ ‬жыңғылдан жақ жасап алып,‭ ‬шіл,‭ ‬үйрек атып күнін көреді‭ [‬18,‭ ‬16‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ертегіде‭ "‬есі кіріп қалған бала садақ әзірлеп алып,‭ ‬аң-құс аулайды‭" [‬26,‭ ‬142‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жас дене бітіміне,‭ ‬шамасына сай ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығармайды.‭ ‬Кейбір эпостық шығармаларда кездесетін‭ ‬"нәрсіз оқ‭"‬,‭ "‬байыпсыз оқ‭"‬,‭ ‬т.б.‭ ‬сияқты соғыс құралдарының түрлері ... ... ... ... керек.‭ ‬Мысалы,‭ ‬«қара қасқа тұлпары,‭ ‬байыпсыз оқтай қаңғытып‭ ... ‬18‭ ... ... жасалған ағашы ретінде ши,‭ ‬жыңғыл,‭ ‬қамыстың аталуы бала қаруын үлкен азаматтардың құралдарынан ерекшелеп ... ... ... ... сәби санасына жастай жатталып,‭ ‬ұстағанша арман болады.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬ойын арқылы жаттыққан десек болады.‭ "‬Желкілдек‭" ‬ертегісінде осындай сюжет кездеседі.‭ "‬Бала ... ... ... жақ ... ‬шиден оқ қылды,‭ ‬кәрі кемпірді атты,‭ ‬кәрі шалды атты‭" [‬2,‭ ‬67‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бала ... қару ... ... қаруланып,‭ ‬кіші құстарды,‭ ‬кейде кемпір-шал атуы өзін-өзі ... ... ... ... ‬Көптеген ертегілерде оқиғаны дамытатын,‭ ‬ойын кезінде өрмек ... ... ... шындықты айту сюжеті осы дайындықты бейнелейді.
Шыңғыс хан тұсындағы көшпелі халықтардың әскери ... ... ... қалдырған тарихшы М.Иванин көршілес,‭ ‬тұрмыс-тіршілігі ұқсас монғол халықтарының балаларын әскери өмірге тәрбиелеуі туралы былай дейді:‭ "‬Монголы были отличные ... ... к ... из лука с ... ... ‬малым детям давали малые луки и стрелы,‭ ‬и потом постепенно увеличивали величину луков и ... ... ‬30‭ ... ... ... ат қылып мініп жүретін сюжеті бірнеше ертегіде кездеседі.‭ ... ... ... ... ... ... ... оқиға желісі‭ "‬үйге қылышты ат қылып мініп ойнап жүрген ... ... ... ... дами түседі‭ [‬19,‭ ‬237‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы қылышты ат қылып міну ... ... ... ... ... ... міну оның ... аттау деген ұғыммен жақын.‭ ‬Түркі халқына ортақ‭ "‬Манас‭" ‬жырында қылыштан ... ... анық ... ... ... Темірге барған соң
Қолыңдағы Семетей
Садақ қылып ойнасын
Қырқып бергін шыбығын
Қылыштың жүзін аттатып
Қызықтап істе ... ... ... ... ... ... аттатып ырымын жасау‭" ‬ғұрпы туралы ғалым Р.С.Липец былай дейді:‭ "‬В киргизском эпосе Манас завещает перед смертью ... ... она ... сына ... к роли мстителя за гибель его лучших чоро.Чтобы ... ... ... ... ... ... ... ‬жена должна увести ребенка к своему отцу в ... ... ... над ... ... ... в ... (‬пусть он‭ "‬перепрыгнет через булат‭"); ‬в‭ ‬12‭ ‬лет надо будет надеть на него ... ... ... ... ‬и ... ему ... его ... [16,‭ ‬49‭ ‬б.‭]‬.
Жалпы,‭ ‬түркі халықтарының тұрмыс-тіршілігінде баланы кәмелеттік сынақтан өткізу,‭ ... мен ... ... ... ... болғандығын білдіретін ғұрып болғандығын,‭ ‬оның арнайы күні атқарылатындығын ... ... ... ... ... ... ... ‬деп аталатынын Т.Әсемқұлов өз мақаласында дәлелдейді‭ [‬53‭]‬.‭ ‬Ғұрыптың қайта қалпына келтірілген түрін З.Наурзбаева былайша көрсетеді:‭ "‬Бұл ғұрып бала төрт ... ... ... ... ... ... ... мезгілінде жасалады.‭ ‬Үстіне жыланның терісін еске түсіретін шапан киіп,‭ ‬алшайып тұрған ұстаның екі ... ... жас бала екі ... ... ‬Бірінші өткенде ұста балаға сауыт-сайманды кигізеді,‭ ‬ал екінші қайтара өткенде ... ... ... соң ... ... ‬батасын береді‭" [‬54,‭ ‬17‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Мұндағы ұста бейнесі қасиетті кәсіп иесі ретінде алынса,‭ ‬бұтының арасынан өту дүниеге қайта келуді,‭ ‬қару мен ... ... ер ... қатарына өткізуді символдайды.‭ ‬Жоғарыда фольклортанушылар баланы он бес жасында ер жігіт қатарына қосады деген пікірі төмендегі төрт ... ... ие ... ... ... ... ‬Төрт жасында бала сауыт-сайман киетін дәрежеге жете алмайды.‭ ‬Физиологиялық шамада да өсу мүмкін емес.‭ ‬Соған қарағанда төрт ... ... ... ... ... ... пікір сенімсіз.‭ ‬Баланың жасын ғана емес,‭ ‬ғұрып атқаруда да көп өзгерістер бар.‭ ‬Зерттеуші фольклорлық ... ... ... ... ... ала ... ‬қорытынды жасаған болу керек.
Фольклорлық шығармалардағы кейіпкерлермен шынай батырлардың арасында айырмашылық бар.‭ ‬С.А.Плетнева өз ... ... ... ... данные свидельствуют,‭ ‬что мальчик впервые садился на своего коня примерно в шесть-семь лет.‭ ‬В эпосе и сказках ... в это ... ... быть даже три года.‭ ‬У огузов,‭ ‬мальчик получал имя и коня и считался взрослым бойцом‭ ‬15‭ ... ... ... ... ... отголоском древнего обычая иницаций,‭ ‬существовавщих на определенной ступени общественного развития у всех народов мира‭ [‬55,‭ ‬78‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жасөспірім батырдың ... ... ... өз ... ... "‬Бұл сарынның көшпелілер эпосында нақтылы өмірлік негізі ... ... ... ... ... ерте бастан игеруге міндетті еді.‭ ‬Жасөспірім батырдың‭ ‬12-13‭ ‬жаста ... ... ... ‬нақты тарихи шындыққа сәйкес келеді‭ (‬некелік жас,‭ ‬кәмелеттік,‭ ‬азаматтық жасқа келу‭)" –‬ деп жазады және ... ... ... ... қабылдаудың ерекше рәсімі болғанына назар аударады‭ [‬16,‭ ‬49‭ ‬б.‭]‬.
Тек‭ "‬Парпария‭" ‬жырында батырдың жасы‭ ‬былайша суреттеледі:‭ ... ... ... ... аралап көрмедім‭ [‬56,‭ ‬47‭ ‬б.‭]‬.‭
Батырдың кәмелеттік жасқа жеткенінің өлшеуіші‭ –‬ оның‭ ‬жасы емес,‭ ‬оның өз ... ... ... ерлігі болған.‭ ‬Оны‭ "‬жас мөлшерінің инициациясы‭" ‬деп атаған‭ [‬16,‭ ‬51‭ ... ... ... ... ... ... ‬бала беліне белдік тағу арқылы да атқарылатын туралы‭ ‬түрлі жазбаларда кездеседі.‭ ‬С.А.Плетнева хазар ақсүйектерінің ... мен ... ... ... ... ... табылуы арқылы дәлелдейді:‭ "‬Белдікпен жауынгерлікке қабылдаудың әлдеқандай ресімін орындаған жауынгер-еркектер жабдықталған‭" ... ... ... ... ‬Р.С.Липец еңбегінде кәмелеттік сынақ туралы мынадай пікір айтады:‭ "‬Пояс богатыря ... ... ... в его снаряжении.‭ ‬Как уже упоминалось,‭ ‬при переходе юноши в разряд взрослых воинов опоясывание боевым поясом,‭ ‬на ... ... ... ... ... ... возмужалости.‭ ‬Боевой пояс‭ –‬обязательная реалия обряда посвящения в воины,‭ ... ... ... ... упоминается в эпосе,‭ ‬причем отголоски значения пояса можно ясно различить‭ [‬16,‭ ‬68‭ ‬б.‭ ] ‬Бұл сюжеттің‭ ‬түп-‭ ‬төркіні алғашқы ... ... ... ер ... кәмелеттік сынақтан өткізу‭ (‬обряд инициации‭) ‬салтын мезгейді.‭ ‬Әкесінің Төстікті жалмауыз кемпірге беруі,‭ ‬оның баруы,‭ ‬одан ... ... ... ... ... ... ... небір ғаламат оқиғаларды бастан кешіруі‭ –‬мұның бәрі сол ... ... ... ... ... ... ... ‬ғалым С.Қасқабасов‭ "‬Ер Төстік‭" ‬ертегісін ең ескі ертек түріне жатқызады.‭ "‬Бұл ертектің көнелігінің тағы бір белгісі‭ ‬–батырдың жер ... ... ... патшалықты аралауы.‭ ‬Мұның бірі көне замандағы шамандық наным бойынша басқа үш әлемді‭ (‬аспанды,‭ ‬жерді,‭ ‬жер астын‭) ‬шарлай алады ... ... ... ... ... ... негізінде кейіпкердің о дүниеге,‭ ‬өлгендер патшалығына барып қайтуы ... көне ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Яғни,‭ ‬көптеген ертегілердегі ортақ сюжеттік желіс осы салтты ... ... ... ... ‬өз реңкін жойып,‭ ‬көмескі көрінеді.‭ ‬Нақты жобасы өргеріске түскен.‭ ‬Ер Төстіктің сапарға шығуына себепкер болған садақ ұшын егейтін ... осы ... ... зат ... ... ‬Егер кейіпкердің жоғарыда аталған қиыншылықтардан өтуін кәмелеттік сынақ салты‭ (‬ғұрпын‭) ‬белгілесе,‭ ‬салттың нақты қалай өткізілетіндігі айтылды.‭ ‬Онда міндетті түрде қару ... ... ... ... ... ... ‬бес қаруын байлап шығар болса,‭ ‬алдында үлкен жол тұрғанын аңғаруға ... ... ... ... ... өзі ... тұрғандай.‭
Беліне семсер іледі,
Ақ сауытын бөктеріп,
Төбеге шашын түйеді‭ ‬[30,‭ ‬41‭ ‬б.‭]‬.
Халық аузындағы‭ "‬белін ... ... ... ... ... байлап,‭ ‬жауға аттанатын сәттен қалған сияқты.‭ ‬Тіліміздегі‭ "‬белін буды‭" ‬деген‭ ‬тіркес осы мәнді білдіре отырып қалыптасқан тәрізді.‭ "‬Тама‭" ... ... ... осы анық ... ... ... ‬қару-жарағын
Алыс сапарға кетуге
Секілденген балаңыз‭ ‬[18,‭ ‬273‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... "‬ақ ... қол салды‭" ‬деген жолдар кездеседі.‭ ‬Батырдың қаруына қол салуы,‭ ‬қаруды қынаптан шығару белгілі бір обьектінің өлімімен тынады.‭ ... ... ... ... бір ... келгенін танытады.‭ ‬Батырлық жырларда кездесетін‭ "‬найзасын ұштап алмаққа‭" ‬деген жолдар да батырдың қиын ... ... ... ... ... ‬әскери өнерді шындап алуға бара жатқан батыр мақсатын танытады:‭ «‬найзасын ұшлап бармаққа,‭ ‬аттанбаққа қалмаққа‭ ‬[56,‭ ‬36‭ ‬б.‭]‬.
Ал ... ... ... ... өзгеріске еніп көрінеді.‭ "‬Қаражай‭" ‬ертегісінде‭ ‬баланың қиыншылығы қаруын іздеуден басталады.‭ ‬Ең кіші баласының батыр боларын сезген әкесі ең ... ... қару ... ... ... ... ... құнына әкесі алпыс ат береді.‭ ‬Ары қарай‭ "‬Алтын сақа‭" ... ... ... қолына түсіп қалған бай өз өмірін ұлының өміріне айырбастап алады.‭ ... ... ... тастап кетеді.‭ ‬Қаруын іздеген бала жалмауыздың қолына түседі.‭ ‬Қаруын алғанша ... ... ... ... қолына түсіргеннен соң қашып құтылады‭ [‬58,‭ ‬10‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Мұндағы мыстан ... ... ... ... ... сол ... қызмет көрсету‭ "‬өлгендер патшалығын‭" ‬сипаттаса керек.‭ ‬Ер Төстіктің жер астына сапары ... ұшын ... ... іздеуден басталады.‭ ‬Әкесі Ерназар:‭ "‬Менің қалтамда Төстіктің садағының ұшын ... ... ... ... ... жүре ... ‬Мен соны осы араға тастап кетейін‭"–‬деп әкесі баласын жалмауыздың қолына байлап береді‭ [‬19,‭ ‬10‭ ... ... жүре ... ... ... ... ... тұрғандай.‭ ‬Яғни,‭ ‬егеу варианты садақтың өзін алмастырып қолданылып тұр.‭ ‬Садақ ұшын шығаратын егеу емес алғашқыда садақтың өзі де ... ... ... ... ... ... "‬Алтын‭ ‬сақа‭" ‬ертегісінде сақа варианты тұрғысынан осыны айтуға болады.‭ ‬Фольклорда кең етек ... ... ... ... ‬темір етік тиындай болды‭" ‬деген литоталық сипаттаулар сапардың қиындығын білдіреді.‭ ‬Қалмақ халқының шығармасы‭ "‬Жанғарда‭" ‬мынадай сюжет бар.‭ ‬«Жанғар хан ... ... да,‭ ... да болады,‭ ‬бірақ осы бақыт бір балаға жетпейді.‭ ‬Елін,‭ ‬жұртын,‭ ‬қалың ... ... ... ... ... іздеп,‭ ‬дүние кезіп кетеді.‭ ‬Көп жүреді:‭ ‬аты әбден арып,‭ ‬қылышы әбден жұқарып қалғанша ... ... ... ... алыста бір асқан сұлуға үйленіп,‭ ‬содан туған жалғыз ұлы Шовшурға өзінің бар тарихын,‭ ‬шынын айтады‭" [‬45,‭ ... ... ... ... ... ... ... туралы сюжет темір таяқты еске түсіреді.‭ ‬Алғашқыда қарапайым таяқ,‭ ‬кейін ... ... ... ... болып өзгеруі ғажап емес.‭
Сонымен,‭ ‬фольклор кейіпкерлерінің қаруды ерте жасынан меңгеру халық батыры образын асқақтатып ... ... ... рудимент ретінде сақталып қалған сюжеттер ежелгі ұмыт болған ғұрыптарды танытады.‭ ‬Қаруды ерте меңгеру халықтың сол ... ... ... ... ... ... ... сіңірілген ерлік баланың батыр болуына септігін тигізеді.‭ ‬Табиғаты көне шығармаларда бала қолына қаруды тіпті ерте алғандығы айтылса,‭ ‬тарихи шынайы шығармаларда ... ... жасы ... ... ‬Зерттеушілер баланың ер жігіт санатына қосылатын жасын‭ ‬10-12‭ ‬арасы деп көрсетеді.‭ ‬Оған дейін бала ... ... қару ... машықтанады.‭ ‬Батыр бабасының қаруын асынғанға дейін бала жігіттік‭ ‬кезеңнен өтуі тиіс.‭ ‬Қару асыну‭ –‬жігіт болғандығын білдіретін ... ... ... ... ... ... ... жасалған алғашқы қадам деп ұғынуға болады.‭ ‬Баланы жігіттікке баулу немесе жігіт ... ... ... ... ... рәсімі түркі халықтарына ортақ болған.‭ ‬Оған беліне белдік байлау,‭ ‬садақ немесе қару ... ... көру ... ... ... ... белгілі бір қиыншылықтан өту сюжетін ғалымдар кәмелеттік сынақ ғұрпының көрінісі деп қарастырады.‭ ‬Ал сол ... ... ... қару ... ... ... ... қаруды бейнелейді.‭ ‬Яғни‭ ‬қарудың негізгі атқаратын қызметі өзгеріске түсіп,‭ ‬сол қару алу ... ... ... көру ... ... ... нақты формасы сақталмаса да анықтап,‭ ‬саралап оқығанда қарудың рөлі көрінеді.‭ ‬Қару сонау көшпелі ... ... дала ... ... ... ғана ... ... бірден-бір символына айнала білді.‭
3‎) ‏Қаруды иемдену мотиві.‭ ‬Қару‭ –‬батырдың қуатын асырып,‭ ‬айбынына айбын қосатын,‭ ‬майданда жауына алдырмас серігінің бірі.‭ ... ... ... ... ‬ел ... қумақ болған ұлан қолына қаруын алып,‭ ‬қаскөй дұшпандарын жеңіп мұратына жететіндігі ... ... ... ... ... ерте түсетіні туралы мәліметтер көп кездеседі.‭ ‬Қаруды батыр ұлан ... ... ... ... ... ... ... қолына қалай түскендігін зерделеп қарағанда,‭ ‬қазақ халқының әлеуметтік жағдайынан және тарихи өмірінен мәлімет алуға болады.‭ ‬Қарудың қолдан-қолға өтуі‭ –‬Отанды болашаққа ... ... ... ... ... қару батырдың қолына қалай түседі деген ойды зерделегенде мынадай топтарға бөліп ... ... ... ... ... қалады,‭ ‬қыз жасауымен бірге келеді,‭ ‬өзі жасап ... ... ... ... ... ‬сыйлыққа беріледі,‭ ‬әке-шешесі дайындап береді,‭ ‬жауының қаруын иемденеді,‭ ‬сұрап алады.‭ ‬Сұрап алу,‭ ‬тауып алу,‭ ‬тартып алу ... ... ... ... ... ішінде халық тұрмысынан көрініс беретін бір элемент ретінде қарауға болады.‭ ‬Соның ... ... ... ... ... ... ‬құнын көрсету сияқты жолдарды қару иемдену‭ ‬мотивінің‭ ‬қарапайымдалған түрі екенін Б.Н.Путилов өз ... атап ... ... ‬71‭ ... фольклорында батыр және оның сәйгүлігі мен қаруы бір уақытта немесе бірге туылуы туралы сюжет өте ... ... ... ... ... бірге туылу сюжеті тек‭ "‬Әлібек батыр‭" ‬ертегісінде кездеседі:‭ "‬Ең алдымен Әлібек туады,‭ ‬алты қарыс ... ... ала ... ‬72‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қаруын өзімен бірге ала туу сюжеті тува халқының‭ "‬Меге Шагаан-Тоолай‭" ‬жырында кездеседі.‭ "‬Сай Куу наточила тальной ножичек с ... ... ... ... ей от матери Баян-Далая,‭ ‬и едва-едва отрезала им пуповину ... ... ‬95‭ ... ... бұл ... кездесетін‭ "‬кестік‭" ‬немесе пышақ сөзін ежелгі ғұрыппен байланысты қарастырады:‭ "‬В ... у ... и ... ... ... ... маленьким ножом.‭ ‬По–видимому,‭ ‬в эпосе отображены элементы древнего ритуала,‭ ‬связанного с рождением ребенка‭" ... ‬81‭ ... ... халықтардың көне эпостарында баланың кіндігін қарумен кесу сюжеті жақсы сақталған.‭ ‬Осы сюжет жөнінде жазған зерттеуші Р.Липец еңбегінде де ... "‬В ... ... то же ... ... "‬ни один ... нож не мог ее взять.‭ ‬Новорожденный сам называет ... ... ... "‬алмазный‭ ‬черностальной меч моего деда,‭ ‬что лежит в ... на три ... ‬у ... края ... ... ‬В этом ... ‬возмозно,‭ ‬иносказательно выступает предназначение Дайни-Кюрюля как война‭" [‬16,‭ ‬45‭ ... ... ... ... ... ескі ... ... өмір-тіршілігінен ғана хабар беріп қоймайды,‭ ‬сонымен бірге баланың батыр болатыны осы қару ала туу ... ... ... кесу сюжеті арқылы танылады.‭
"Манас‎" ‏жырында батырдың аты өліп,‭ ‬жау ортасында жалғыз жабығып қалғанда,‭ ‬Шиырлы ... ... ... орап ... оғын ... ... кегін алатын сюжет кездеседі‭ [‬49,‭ ‬238‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл сюжетті бірге туылу мотивімен ұқсас деп қарастыруға болады.‭ ‬Оқты ... ... ... ... ... ... ... принципімен ұқсас.‭ ‬Осы сюжетті тұрғысындағы‭ ‬Л.В.Гребнев былай дейді:‭ "‬явный анахронизм в произведениях,‭ ‬проникнутых духом ... ... ‬83‭ ... ... бұл ... эпостағы көне мотивтің қалдығы деп қарастыруға болады.‭
Батыр болар баланың ғайып туатын жағдайларын ғалымдар көрсеткен.‭ ‬В.М.Жирмунский‭ "‬Народная фантазия,‭ ‬запечатлевшая в ... ... ... ... ... ... племени в защитника родины,‭ ‬часто предписывает ему чудесное рождение,‭ ... при ... ... и ... для его будущего жизненого пути.‭ ‬Древнейшие мотивы чудесного рождения объединяют эпос и сказку и ... к ... ... ... ... ‬сложившимся на ранних стадиях развития человеческого общество‭" [‬14,‭ ‬318‭ ‬б.‭]‬.
Қыз ... да ... ... ... ... ... ... келген қаруға ие болу мотиві халық наным-сенімімен ... ... "‬Ер ... ... Төстіктің батыр екенін қалыңдығы Кенжекей ерте танып,‭ ‬әкесінен қыз жасауына деп‭ ‬«жылқыдан Шалқұйрық атты,‭ ‬ақсырмалды сауытты берсін‭"–‬деп сұратады.‭ ‬Әкесінің‭ ... ... ... ... қыз ие ... жер бар ма ... ... сауыт атадан ұлға қалатын мұра,‭ ‬мені қызым қу бас дегені ме‭? ... ... ... ... ер ... деп ... ... сауытты сұрағаным,‭ ‬Ер Төстік ер еді,‭ ‬сол кисін деп ... ... ... ... ... ... ‬7‭ ... ‬Әйел адамның алдыңғы қатардан көрінуін‭ ‬анаеркі‭ ‬дәуірінің қалдығы ретінде ұғынылады.‭ "‬Дудар қыз‭" ‬ертегісінде де ұзатылып бара ... қыз ... қыз ... қоса ... ... ... оғын сұратады.‭ ‬Әкесі ұлына бермеген жағы мен оғын қызына бергісі келмей,‭" ‬Қара күңді,‭ ‬қара түйені,‭ ... ... ... ... ‬оғымды бермеймін‭"‬,‭–‬дейді.‭ ‬Шешесі:‭ "‬қызыңнан жағың мен оғың артық па‭?"–‬деп ренжіген соң,‭ ... ... ... ‬45‭ ... ... ... ... анасы баласына садақ жасауды,‭ ‬ол арқылы аң атып күн көруді үйретеді‭ [‬61,‭ ‬99‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы сюжетті Е.С.Мелетинский ... ... ... ... ... ... сохранила тувинская поэма‭ "‬Меге-Шагаан-Тоолай‭"‬.‭ ‬Мать учит сына пользоваться луком и ... ... ... ... қару беру ... ... да кездеседі.‭ ‬Қазақ ауқаттылары қалыңмал үстіне қосымша дүниелер‭ (‬сауыт-сайман,‭ ‬жақсы мылтық,‭ ‬кейде қыран құстарға дейін‭) ‬атайтыны туралы тарихи мәліметтерде де көп ... ... ... ... ... ... ... немересі Мейіржанды‭ ‬күйеуге бергенде оның жасауына‭ ‬түрлі бағалы заттармен қоса,‭ ‬сәукеледен кейін,‭ ‬кезінде Орыс императоры атынан хандық белгі ретінде Шерғазы ... ... ... бар алтын қылышты бергені айтылады‭ [‬60,‭ ‬136‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қиял-ғажайып ертегілерде әйелдің болашақ күйеуіне қару-жарақты‭ ‬алдын‭ ‬ала ... ... ... ... ... іс ... ... былай дейді:‭ "‬Мен жас күнімде кім сүйгенім болса,‭ ‬соған қару болсын деп арнап мына ... ... ... ... ... алты қарыс.‭ ‬Бұл саған қару болар,‭ ‬жолың алыс,‭–‬ деп,‭ ‬киімінің арасынан алты қарыс ақ алмасты суырып береді‭" [‬25,‭ ... ... ... ... мен сауыт-сайманын Құртқа сұлу дайындап қояды:
Құртқа сұлу батырға
Қарағай найза саптатты.
Алмас қылыш соқтырып,
Күмістен қынын шақтатты‭ ‬[30,‭ ‬27‭ ... ... ... ... сауытын жары Қанікей жеті жылда аяқтайды:
Ақ сауыттың бір тінін
Көк құрышпен қайтарған,
Қанша жерден тисе де,
Қалмақтың оғын тойтарған,
Найзаның ұшы ... жүзі ... ... ... жыл қолын алмаған
Осынау темір кестеден‭ ‬[49,‭ ‬243‭ ‬б.‭]‬.
Қыздардың керемет образы осы ісі ... ... ... ... ... қою‭ –‬фольклордағы әйелдердің ердің қамын ойлайтын,‭ ‬қамқор‭ ‬жандар ретінде танытады.‭ ‬Қыздардың ... ... ... ‬Батыр қамыққанда жары жау жарағын даярлап,‭ ‬атқа қондырып жібереді.‭
Түркі халықтарының батырлық жырларының ... ... ата ... ... ... жатқанын ескерсек,‭ ‬фольклорлық шығармаларда көбіне қарудың мұра дүние ретінде қалып отырғанын ... ... ... ... артын басқан баланың жоқтығына налып былай дейді:
Ақиретке бет алсам,
Атекелеп артымда
Аза тартар бала жоқ.
Кіреуке сауыт тат болды.
Кермеде толы ат болды‭ ... ‬39‭ ... тек қару ... ... ... ... де көптеп кездестіреміз.‭ ‬Мәселен,‭ ‬"Қарашаш сұлу мен Қаражан батыр‭" ‬атты ертегіде кездеседі.‭ ‬Әкесі артында қалған екі баласына ... ... ... ... бар ... ... да,‭ ‬інісіне үйірдегі ең жақсы жылқыны,‭ ‬қару-жарағы мен сауыт-сайманын аманаттайды‭ ... ‬9‭ ... ... өлер ... ... сынап көріп,‭ ‬көңіліне жаққан кенже баласына‭ "‬қасиетті алтын пышағын‭" ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ "‬Әкесінен алтын‭ ‬қанжар қалады‭ [‬26,‭ ‬66‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Тоғыз дәруіш‭" ‬деп аталатын қиял-ғажайып ертегіде өлім аузындағы ... ... ... алып,‭ ‬былай дейді:‭" ‬Қарақтарым,‭ ‬мен кешікпей өлемін,‭ ‬өлген соң мына мылтыққа таласпай біреуің бөліп алыңдар,‭ ‬егер де ... ... ... ... бір ... бар ... ... ‬ол біреуіңе берер‭"–‬дейді‭ [‬26,‭ ‬13‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Содан‭ "‬қасиетті мылтықты‭" ‬бөлісе алмаған балалардың өнерлерін салыстыра келіп,‭ ‬мерген деген жігітке ... ... ... ... алып береді.‭ ‬Бұл‭ ‬эпизодта мылтық‭ "‬қасиетті‭" ‬деп аталады,‭ ‬бірақ мылтық қасиеті‭ ‬ертегі мазмұнында‭ ‬кең ашылмайды.‭ ‬Негізгі сюжет ... кім ... ... мәселеге құрылған.
Қару‭ –‬ атадан-балаға мұраға өтіп отыратын қадірлі зат.‭ ‬Бұл сюжет қазақ халқының‭ "‬Желкілдек‭" ‬атты ... ... ... ... жасар Желкілдек жауға аттанарда әкесіне адам жұмсап,‭ "‬сен менің ... ... ‬оң ... ... ... ... ... ‬семсерін берсін‭"‬,‭ ‬– дейді‭ [‬2,‭ ‬67‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Мұраға қару қалдыру құбылысы адам ... ... ... хайуанаттар дүниесіне де ауысқан.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Кедейдің үш ұлы‭" ‬ертегісінде мұраға қалған қарудың иесі аю ... ... ... ... сынамақ болған аю көне шоқпарын батырға беріп тұрып былай дейді:‭ "‬Бұл менің ата-бабамнан қалған мұра.‭ ... ... де осы ата ... ... –‬азғаным‭" [‬29,‭ ‬266‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Енді бұл жерде,‭ ‬аюдың қаруы қиялдан туған.‭ ‬Халықтың мұраға қалған дүниені‭ ... ... ... ... ‬аю ... ... ... тұр.
Түркі халықтарының фольклорында қарудың мұраға қалу себебін зерттеуші Б.Н.Путилов былай түсіндіреді:‭ ... эпос ... по ... ... ... ‬за ... о богатыре-отце следует поэмы о богатырях–сыне и внуке‭; ‬последние выступают как продолжатели героических дел своего предшественника‭" [‬15,‭ ... ... ... ... ... ... ... батырлық жырдың барлығы дерлік‭ ‬осы мотивке құрылған.‭ "‬Парпария‭" ‬жырында ... ... бата ... ... жолына түскен баланың жолдағы күйі былайша суреттеледі:‭ ‬«Атасы берген дулыға,‭ ‬жас батырдың басында‭» [‬18,‭ ‬51‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ұлы ... ... жас ... әкесі Жаңбыршыдан қалған ақ сауытты киіп,‭ ‬ сұр ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬"Жұбаныш батыр‭»‬ жырында да‭ ‬батыр ... ... ... ... ... қолына алып,‭ ‬дулығасын басына киеді‭ ‬[18,‭ ‬199‭ ‬б.‭]‬.
Е.С.Мелетинский барлық түркілік эпостардың бойына тән бұл ... ... ... ... өз еңбегінде көрсетіп кетеді‭ []‬.‭ ‬Қарудың‭ ‬ұрпаққа тапсырылуы Отанның жақсы қолға ... ... ... ... ... ... қалды сандықта,‭ ‬алмасың қалды тұлдықта деген зар қаруды аманаттайтын ұрпағы болғанда айтылған болу керек.‭ ‬Шығарма мазмұнында кездесетін‭ ... ... ... ... ... ... ... осыны аңғартады.‭ "‬Қанішердің қылышы иесіз қалар‭" ‬деген ... ... ... ... қаруын қалдыратын ұрпағының болмауы арамза ұрпақтың жалғаспайтынын білдіреді.‭
Мұраға қалу мотивімен сабақтас мотив ретінде ... мен ... ... ... ... ... ... алып дайындап қою мотивін қарастыруға болады.‭ "‬Арпалыс батыр"ертегісінде шешесі‭ "‬сауыт-сайман соқтырып,‭ ‬найза жасатып‭" ‬қояды‭ ... ... ... ... ... ... батырлық ертегіде қартайғанша бала көрмей зарығып көрген баласы ер жеткенше асығып,‭ ... ... ... ... ... ... ... ат-тұрман,‭ ‬қару-жарақ істетіп келейін,‭"–‬деп түрікпен жұртына жолға шығады‭ [‬19,‭ ‬252‭ ... ... ... ... ... ... ... соң,‭ ‬қару жасататыны‭ ‬ертегілерде‭ ‬жиі‭ ‬кездеседі.‭ ‬XX ғасыр басында қазақ этнографиясын ... ... ... алған‭ "‬Қаражай‭" ‬ертегісінде де осындай сюжеттік желі көрінеді.‭ "‬Отец узнал об этом и заказал у лучшего кузнеца для него ... ... это было ... и отец ... за ... ‬60‭ ... [‬58,‭ ‬8‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл ертегіде қарудың нақты бағасы да көрсетіледі.‭ ‬Қаруды көршілес ... ... алу ... ... ... ... соқтырып әкелу эпостық жырларда кездесетін‭ "‬Бұхар жай,‭ ‬берен мылтық,‭ ... ... ... қару ... шығу тегін түсіндіріп тұрғандай.‭ "‬Қойшы батыр‭" ‬ертегісінде өмірін мал бағумен өткізген қойшының ақысына алған жиырма еркек қойын беріп,‭ ‬ұсталарға ... ... ... ... ‬Ертегіде:‭ "‬Мына жиырма‭ ‬еркек қойды алып,‭ ‬келістіріп отырып асылдан бір қылыш соғып беріңдер‭! ... ... ‬40‭ ... ... алған қылыш деп жаз,‭" –‬дейді‭ [‬19,‭ ‬135‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ұсталарға құнын беріп,‭ ... ... ... ... ... ... ...
Темір көшпелілерге бұрын да белгілі болған,‭ ‬бірақ оны халықтың жаппай қолдануына жеткізген тек ... ғана ... ... ... ... ... келген түріктерді алғаш көргенде,‭ ‬оған қайран қалып,‭ ‬бұлар мені ... ... үшін ... тұр екен деп ... ... әлемдік тарих сахнасына,‭ ‬Орталық Азияда бірінші болып темірді өнеркәсіптік жолмен ... ісін ... ... ... шығады да,‭ ‬соның нәтижесінде өздерін Қытай мен Тибетке мүлдем тәуелсіз жағдайда тұрған елдер еді деген дәлелді ... ... ... ... ‬ал ... жұрт сол уақытқа‭ ‬дейін өздерінің соғыс әрекеттерінің жемісті болуына керекті темірден жасалған қару-жарақты ... ... алып ... ... ‬65‭ ‬б.‭]‬.
Ежелгі Римді тізерлеткен көшпенділердің осы киім‭ –‬сауыты сияқты көптеген басқа да қару-жарақтары кейіннен бірте-бірте бүкіл Европа әскери жабдықтары болып ... ... өз ... ... кетті.‭ ‬Сонау тарихи кезеңдердің бәрінде де‭ –‬ежелгі ... ... ... ‬-‭ ... темір атаулының қыр-сырын жетік меңгеріп,‭ ‬теміршілік-ұсталықты таза өнер деңгейіне дейін көтергенінің тарихы тереңде екенін әлем мойындағалы қашан.‭ ‬Темір затын ... ... ... ... ... ‬суару,‭ ‬қалыптау,‭ ‬тойтару,‭ ‬мөрлеу,‭ ‬әрлеу,‭ ‬өрнектеу секілді‭ “‬темірмен жұмыс істеу‭” ... ... ... ... ... ... ... тартып жатыр.‭ ‬Көшпелілердің бүгінгі тікелей ұрпақтарының бірі‭ –‬қазақ халқының тұрмыс-салтында,‭ ‬дәстүрлі қолөнерінде де сақталып қалғаны аян.‭ ... ... ... ... орыс ... ертегілерінде де бар.‭ "‬Сказка об Иване богатыре‭" ‬деген ертегіде ұсталарға барып,‭ ‬өз күшіне лайықтап үш жүз ... ... ... алады‭ [‬63,‭ ‬125‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Көрұғлының‭"‬ түрікмен нұсқасында исфахандық ұсталардың соққан садағын батыр үш жыл іздеп,‭ ... ... ... ... ‬28‭ ... батыр қолына түсуінің тағы бір тәсілі‭ ‬–біреуден сұрап алу.‭ ... ... ... келетін болсақ,‭ ‬әдетте,‭ ‬бұндай қарулар нашар қарулар болып есептеледі.‭ ‬Біреуден қару сұрауды халық құптамайды.‭ ‬Осы шындық келтірілген үзінділерде анық ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.‭ ‬Мысалы,‭ "‬қайын атасынан ат пен қару сұратқанда,‭ ‬атасы қарудан‭ "‬атқанда арқан бойы жерге жететін тозығы ... ... ... беріпті‭"‬ [19,‭ ‬56‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қиын сапарға аттанар алдында ханның‭ "‬ақ сауыты мен ... ... ақ ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Сонда Еркем Айдар бірге барды көп кісімен.‭ ‬Өзінің оғы жоқ екен,‭ ‬біреудің оғын ... алып ... ... жарамай сынып қалады,‭ ‬тағы да екінші оғын сұрап алып,‭ ‬тағы да ... ... ‬91‭ ... "‬Бай мен баласы‭" ‬ертегісінде жанындағы адамның қаруын қолданады‭ ‬[29,‭ ‬248‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қарусыз болу‭ –‬мүсәпірліктің белгісі.‭ ‬Себебі,‭ ... ... ... ... "‬мен бір мүсәпір адам едім‭" ‬деуі осыны дәлелдейді.‭ ... ... ... ақ семсер‭ –‬дедім.‭ ‬Соны қызғанбасаң маған бер‭ –‬деді.‭ ‬Семсерді бердім‭" [‬21,‭ ‬128‭ ... ... ... ... ... ... ... қаруларын кез-келген адамға бере беруге болмайды,‭ ‬өзімен теңдес не дос‭ (‬жақын‭) ‬көрген адамына ғана қару береді.‭ ‬Қаруын сұрағанда беру ... дос адам ... ... ... ... ... мүлдем бермейді.‭ ‬Жаудың қаруын жекпе-жекте жеңіске жеткеннен соң ғана олжалап алады.‭ ‬Жауына қару беру‭ "‬жаныңдағы жау қанжарын қапылыста‭ ‬қадайды‭" ... ... ... ... ... ... зат ... ұшырасады.‭ "‬Көрұғлы‭" ‬ертегісінде қару-жарақты түсінде аян беріп,‭ "‬Ана кеуекте бір кісінің киер ... ... ... ... ... ал,‭"–‬деп әулие берді‭ [‬19,‭ ‬191‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы туындының түрікмендік нұсқасында қаруды тәңірдің сыйлығы деп айтылады:‭ "‬таинственные покровители‭ –‬ эрени‭ –‬дарят ему ... ... ... ‬28‭ ... ‬Түркілік эпостардың ішінде‭ "‬Көрұғлының‭" ‬түрікмен версиясында қаһарманның ... ... ... ... ... ... алатынын көрсете келіп,‭ ‬ғалым бұл мотивті ислам дінінің әсерінен болған деген тұжырым жасайды‭ [‬152,‭ ... ... ... ... ... үшін дию ... ... басқан қылыш‭" ‬береді.‭ ‬Қылыш сиқырлы болып,‭ ‬қойшы‭ ‬мұратына жетеді‭ [‬19,‭ ‬210‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Жиырма жылғы ақысына бай қойшыға бір саржа мен бір ... ... ат‭" ... [‬19,‭ ‬207‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қызының сауығуына септігі тигені үшін хан ... ... ... қылыш сыйлайды‭ [‬29,‭ ‬78‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Алтайлық эпостарда батырға қару мен атты жоғарыдан тәңірден түсіретіндігі айтылады‭ [‬16,‭ ‬345‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬А.Уланов қару-жарақтың ... ... ... көрінісіне мынадай түсінік береді:‭ "‬Отразилось то время,‭ ‬когда ... роды сами не ... ... ‬а ... ... ‬хранили и передавали следующему поколению‭" [‬12,‭ ‬79‭ ... ... ... ... ... ... Хумай сұлу Орал батырға екі түрлі сыйлық береді.‭ ‬Қашса құтылатын,‭ ‬қуса жететін,‭ ‬батырға керек кезде көмек беретін Ақбозатты және ... ... ... ... бере тұрып мынадай сөздер айтады:
Пред водой‭ ‬– он сам ... ... ‬– он пред ... ... ... сила в нем
Джинов всех и дивов всех
Разгоняет,‭ ‬как овец‭ [‬65,‭ ‬53‭ ‬б.‭]‬.
‎"‏Ер Тарғын‭" ... ... ... ... ... батырдан кешірім сұрап,‭ ‬игі жақсылар алдына сый ұсынады:
Ақ ... ... ... ақ ... саған береді,
Аш беліңе ілсеңші‭!
Бадана көзді кіреуке
Мұны саған береді,
Баса келіп кисеңші‭! ‬[30,‭ ... ... ... ... ... ... ‬"Қобыланды‭"‬ эпосында да сауыт‭ ‬патша сыйлығы ретінде көрінеді:
Патшадан алған қамқаңды
Қан қылмай-ақ шешерсің‭!‬ [30,‭ ‬Б.‭ ... ... "‬ақ ... ... ... тармақ соңғы ақ патша кезінде қосылғаны анық.‭ ‬Өйткені ақ патшаның тарапынан қазақтың игі жақсыларына ... ... ... ... тарту қылатын болған.‭ ‬Бағалы қару ұстағандардың жоғарғы шені білініп тұратын.‭ ‬Сыйлық ретінде қылыш,‭ ‬семсер ... ... ... ... ... ... салу,‭ ‬ескерткіш ретінде сөздер жазғызу кездеседі.‭ ‬Кенесары әскерлеріне бағалы марапат ретінде қылыш тарту еткені белгілі.‭ ‬XVI ғасырдың соңында орыс ... ... ... бес ... ... ... мен ... сұлтанға‭ (‬Ишмамет‭) ‬екі сауыт сыйлық ретінде табыс етеді‭ [‬7,‭ ‬Б.‭ ‬69-79‭]‬.‭ ‬Б.Н.Путилов‭ ‬былай ... ... ... тем ... ... заметную роль социальная семантика.‭ ‬Награждение богатыря дорогим или особенным оружием входит набор социально отмеченных поступков и намерений персонажей.‭ ‬Оружием одаривают ... в ходе их ... за ... ‬Следующий вариант показывает одно из направлений в разработке мотива одаривания оружием‭" [‬15,‭ ‬71‭ ‬б.‭]‬.‭
Жалпы,‭ ... ... ... ... ... ... жол бар.‭ ‬Жеңіске жете тұрып,‭ ‬жауының қаруы мен астындағы сәйгүлігін алу ... ... ... ... ... болады.‭ ‬Осы түсінік ертегілердің мазмұнындағы өз қаруымен жауын ... ... ... түскен.‭ "‬Қара үйрек‭" ‬ертегісінде дәудің сауыт-сайманын киіп,‭ ‬атын мініп барып,‭ ‬дәуді өз қаруымен жайратып салады‭ [‬19,‭ ‬37‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Келесі бір ... ... ... ... ... ... алатын сюжет кездеседі‭ [‬19,‭ ‬76‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬В бурятских улигерах не говорится,‭ ‬что герой добывает в ... ... ... оружие,‭ ‬доспехи чудовищ становятся достоянием победителя.‭ ‬Наоборот,‭ ‬победивший сжигает вместе побежденным и его коня и,‭ ... ... ‬В ... ... ... разложения вооружения врагов становятся добычей победителей‭" [‬12,‭ ‬80‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Шындық өмірде қарсыласқан екі ... ... ... ... ... батырдың қаруын алатын.‭ ‬Ертегілерде қиял-ғажайыптық сипат алып,‭ ‬көрініс тапқан.‭ ‬Ал,‭ ‬эпостарда шындық ... ... ... ... ... алу мотиві кең таралмаған.‭ ‬Халық өмір-тіршілігінде бұл құралдың қасиетті екенін ескерсек,‭ ‬оның далада жатуы нанымсыз.‭ ... ... ... ... ... ... мотив екі ертегі мазмұнында ғана сақталған.‭
Шора батыр ... ... ... ... ... ... ... көреді.‭ ‬Қылышты қолына алып,‭ ‬атынан түсіп,‭ ‬сол іннің ішіне кірді‭ [‬164,‭ ‬9‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ертегілерде‭ ‬"қаңғып келе жатып,‭ ‬бір ... ... ... ... ... ... ... ертегіде сақталып тұрған немесе тығылып жатқан қарулардың үстінен түсіп,‭ ‬иемденіп кету сюжеті кездеседі:‭ "‬Сарайдың ішінен сауыт-сайман,‭ ... ... ... ... неше түрін тауып алады‭" [‬19,‭ ‬233‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл мотивтің кең таралмауына қарудың халқының өмір-тіршілігіндегі орны,‭ ‬құндылығы ... ... ... ... ... жатуы жаман ырым саналады.‭ ‬Қараусыз қарудың болуы ... аз ... ... өзі ... ... ... берері көп.‭ ‬Ұрпақты еңбекке баулуда,‭ ‬ұлтжандылыққа жетелеуде қасиетті құралды жасатып ... ... ... ... ... ... балалардың қару жасау ісімен таныс болғаны рас.‭ ‬Ойын үшін жасалған қару түрлері кейіннен соғыс құралына айналып шыға ... ... жас ... ұрыс қимылдарына жаттықтыру,‭ ‬қарумен таныстыру ерте басталған.‭ ‬Сол тіршіліктің белгісі фольклорлық қаһармандардың қаруды өздерінің жасап алатын мотив бойынан ... ... ... ... ... ‬ертегісінде‭ "‬қабырғадан жақ,‭ ‬жыңғылдан оқ‭ ‬жасап‭ ‬алады‭ [‬19,‭ ‬201‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қолдан жасалған ... аң ... ... ... күн ... ... ‬245‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Опасыз туыс‭" ‬ертегісінде ханның кіші ұлы өзіне алмас семсер соғып алады‭ [‬25,‭ ‬40‭ ... ... ... ... ұстау мотиві арқылы ежелгі таным-түсініктен хабардар болуға болады.‭ ‬Қарудың батыр қолына қалай түсті деген ... ... ... ... қарауға жетелейді.‭ ‬Қаруды мұраға қалдыратын сюжеттер қарудың сакральды құрал ... ... ... ... ... ... ... фольклорлық шығармаларының генеалогиялық принципін танытады.‭ ‬Анасының,‭ ‬жарының қару дайындаудағы қызметі матриархаттық‭ (‬анатек‭) ‬дәуірлерді еске ... ... ... ... ... ұсталықтың қазақ даласында‭ ‬кәсіптік деңгейге жеткенін‭ ‬көрсетеді.‭ ... ... ... ... ... білдіретін деталь.‭ ‬Сұрап алу сюжеті,‭ ‬сұрап алынған қарулардың батыр күшіне шыдамай сынып кетуі ертегілік қаһармандардың орасан күшін көрсету үшін ... ... әдіс ... ... ... ... ... ерекше күш иесі екендігі қарсыласының қаруын сындырып алу арқылы эстетикалық әсер алып,‭ ‬шынайылықпен жүрекке ұялайды.‭ ‬Қару-жарақты біржақты тану,‭ ... ... ... ... ... ... ... жұмысының аясын тарылта түседі.‭ ‬Қарудың халық өміріндегі орнын ашуда кедергі келтіреді.‭ ‬Сол себептен ... көне ... ... ... ... үлкен жетістіктерге жол ашады.‭ ‬Халықтың таным-түсінігіне тереңірек үңілгенде сан ... ... ... ... ... ... ... даму кезеңі жақсы көрсетілген.‭ ‬Баланың қаруынан бастап,‭ ‬ұста соққан жақсы құралдардың барлығы ... ... ... ... ‬фольклорда‭ ‬көрініс тапқанын дәлелдейді.‭
4‎) ‏Қаруынан айрылу мотиві.‭ ‬Көп ғұмырын соғыспен өткізген халқымыз өз армандарын шығармаларына арқау еткен.‭ ‬«Саналы ерде ... ... ... ерде ... ... ‬деп мақалды сөзге маржандай ой түйген ата-бабамыз батырдың жарақсыз құр қара күшке сенуін ... ... ... ... ... созба,‭ ‬қаруыңды үйде қалдырма‭" ‬деген мақалы осы ойды үгіттейді.‭ ‬Арыстандай ... ... де ... шоқпар қылып,‭ ‬кеудесін қалқан қылып шапқысы келетін ... ... ... ... ... ... ... Қараманың Алпамыстан жеңілуінің бір себебі де осы‭ –‬қарусыздану еді.‭ ‬Алпамыс батырдың күштілігін біліп,‭ ‬тұра ... ... ... ... деп,‭ ‬қару-жарағын лақтырып тастайды.‭ ‬Әбден қарусызданып біткенде Алпамыстан жеңіледі.‭ ‬Бұл жырда былай жырланады:
Ауырлап келе жатыр деп,
Сауыт-сайман ... ... ... ... ... тастатып,
Бір іске құдай бастады.
Шұбарға тұлпар жетеді.
Қаруы жоқ қолында
Жеткенмен қалмақ не етеді‭? ‬[30,‭ ‬193‭ ‬б.‭]‬.‭
Жоғарыдағы ойды халық‭ ‬«жарақсыздың мәнісі,‭ ‬кетеді ... ... ... сөздермен түйіндеген‭ ‬[30,‭ ‬195‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Алау батыр‭" ‬жырында бойына ... бес ... ... еместігі байқалады:
Сауытсыз кидің шарайна,
Жебені қолға алмадың
Будың алмас ... ... ... ... жебең жоқ,
Өзің де жас баласың‭ [‬18,‭ ‬211‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... ... қалдыруға тырысу бар.‭ ‬"Қырымның қырық батыры‭" ‬циклінде осы идея анық ... ... ... ... ... ... ‬те қой‭ ‬[26,‭ ‬Сүйініш‭]
Астыңдағы атың мен
Үстіңе киген шарайна
Ұстаған қолға қаруың
Олжа ғып бәрін алармын‭ ‬[18,‭ ‬Қарадөң‭] ... ... ... ... ... ... ... аты мен‭ ‬қару-жарағын олжалату батырдан бақ тайғаны,‭ ‬жеңілудің нышаны.‭ ‬Белгілі қарутанушы Қ.Ахметжанов:‭ "‬қарусыз қалу‭ –‬ең сорақы жайт.‭ ‬Қарусыз ... ... ... ... ... сияқты батырлардың жазылмаған моральдық заңдары бар‭" –‬деп жазады өз ... ... ... ... ... ‬батыр қарусыз қалатын сюжеттер кездеспейді деген ойға келуге болмайды.‭ ‬Тұрмыста ... ... ... ... ... тауып қалады.‭ ‬Бұндай көріністер жоғарыда айтылған адамгершілік қағидалары түсіндіріледі.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Қобыланды батыр‭" ‬жырында мынадай қызықты жайт кездеседі.‭ ‬Жау ... ... ... ... ... ... ұрғанда батыр сасқалақтап қалады:
Бөрігі жоқ,‭ ‬тақияшаң
Шапаны жоқ,‭ ‬жейдешең,
Шалбары жоқ,‭ ‬дамбалшаң
Үйде тұрған найзаның
Түбінен ұстап алады.
Ұйқыдан шошып оянған
Сасқалақтап қалады‭ ‬[30,‭ ... ...... ... ... ... ... екенін көріп:
Жалаңаш Қобыланды жатқанда
Қатынының қойнында
Өлтіруге маған ар,
Келіңдер бері,‭ ‬киінсін‭ [‬30,‭ ‬143‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... үшін өте ... ‬Батырлық ертегі‭ "‬Көрұғлыда‭" ‬мыстан кемпір мас қылып Көрұғлының Ғират аты мен қару-жарағын алып кетеді.‭ ‬Сонда ... зар ... ... қалды майрылып.
Ер атынан айрылса,
Өлгені болар дүниеде‭ ‬[25,‭ ‬194‭ ... ... ... ... ... ... ‬Сондықтан да батырлар қаруынан мас күйінде не ұйқы кезінде,‭ ... ... ... ... ... ... ... салдарынан айырылады.‭ ‬Кейіпкердің қарусыздандыруға бірден-бір себепкер ретінде мына образдар алынады:‭ ‬туған ... ... ... ‬әйелі немесе қызы‭; ‬мыстан кемпір,‭ ‬жалмауыз.‭ ‬Қаруын алдырған ... күйі ... ... ... ... ашу үшін былай деп топтастырып алған жөн:‭ ‬аяқсыз кемтар‭; ‬зындандағы тұтқын‭; ... ... ... ат ... ... осы ... жеке тоқталайық.‭ ‬Бұл сюжет бойынша бірнеше ертегі салыстырылды.‭ ‬Негізгі оқиға желісі мынадай:‭ ‬батырдың байлығын,‭ ‬сұлу жарын ағайындары қызғанады,‭ ‬түнде ... ... ... ... ... жау ... ‬деп айғайлайды,‭ ‬тұра жөнелген батыр аяғын қаруға ... ... ... ... ... алып кетеді,‭ ‬қолдан қару жасап тамақ тауып жейді.‭ ‬Кей біреуінде әйелі мылтығын сұрап алып ... ... ... ... алты ... ... ... ‬ертегісінде опасыз туыстарының қастығы салдарынан қарусыз кемтар ... ... ... ... ... қараған заттардың ішінен жалғыз мылтығын алады да,‭ ‬басқа нәрселерін қасына тастап кетеді‭ [‬19,‭ ‬108‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Майлықараша‭" ‬ағалары батырдың қанжарын ұрлап ... ... ... ... да,‭ ‬аттандап батырды ұйқысынан шошытып оятады.‭ ‬Анталаңдап жүгіре шыққан‭ ‬Майлықараша ортасынан қанжарға шабылып қала береді‭ [‬24,‭ ‬229‭ ... ... ... де аяғынан ағаларының опасыздығының кесірінен айырылып,‭ ‬кембағал күй кешетін батыр бейнесі бар‭ [‬19,‭ ‬171‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Үш ... ... ... ... мал-жанын қызғанады‭ [‬58,‭ ‬22‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Қара‭ ‬үйрек‭" ‬ертегісінде ағалары есікке шалғы байлап кетеді‭ [‬2,‭ ‬39‭ ... ... ... ... ... ... образы да алынады.‭ ‬Бұл типтегі образ‭ ‬кейіпкерді араққа мас қылады не сиқырдың көмегімен алдап түсіреді.‭ "‬Аламан мен Жоламан‭" ‬атты ... ... ... жас бала ... ... ... жолын тосып жатады.‭ ‬Аламан жаны ашып‭ ‬"баланы‭"‬ алады.‭ ‬Батыр ұйықтағанда ... ... ... ... ... ... ‬257‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Алтайлық‭ "‬Алтай-Буучай‭" ‬эпосында батырдың жау қолына түсуіне әйелі мен қызы ... ... ... ... ... бір жаулықтың болатынын сезіп,‭ ‬әйелі мен қызына қаруын ұйықтаған сәтінде шешпеуді тапсырады.‭ ‬Бірақ,‭ ... ... ... ... ... ... ... береді‭ [‬61,‭ ‬64‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Алпамыс батырды шарапқа мас қылып,‭ ‬зынданға түсіретін де осы ... ... ... ... ... ... ... мен атынан айырылуы архаикалық сюжет ретінде қарастыруға болады.‭ ‬Ұйқы кезінде алдыру‭ "‬Қорқыт ата ... ... ... ... ... ... ... ұйқы кезінде жау қолына түседі‭ [‬66,‭ ‬191‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ұйқы дұшпан санау,‭ ... ... ... ... ... жау ... түсу себебін жеңілдетеді.‭ ‬Егер халық батыры жау қолына қару мен ... оңай ... ... ‬оның батырлығы,‭ ‬ерлігі танылмайды.‭ ‬Жалпы,‭ ‬ерді алдап-сулап қолға түсіретін образ ретінде мыстан,‭ ‬жалмауыз сияқты кейіпкерлер алынады.‭ ‬Өзін ер ... ... ... ... ... ұят ... ‬Оны мына жолдардан да білуге болады:‭ ‬алдап-сулап ерді қолға түсіру қатынның ісі,‭ ‬қатыннан үйрендің бе бұл істі‭ [‬66,‭ ‬197‭ ... ... ... ... ... тұлғасына қайта көтерілуі қаруға байланысты болып тұр.‭ ‬Оқиғаның шарықтау шегі мен ... ... ... ... ... ... ... қырық батыры‭" ‬циклдік батырлық жырында қаруынан айрылу сюжеті ... ... қару ... гөрі батыр күшінің алдыңғы қатарға шығуымен жасалған.‭
Кемтар ... ... ... ... ... астынан табады.‭ ‬Қаруын неге күлге көміп кетеді деген мәселе бойынша толғана келіп мынадай қорытынды ... ... ... ... ‬–өмірдің бастауы,‭ ‬тіршілік ұйытқысы.‭ ‬Ертегілерде кембағал күйге түскен батырдың әйелі заттардың ... тек ... ... ... ... ... ... егеуін тастап кететін‭ ‬жағдайлар бар.‭ ‬Батырдың өзі күлге қаруын ... ... ... ... ‬Міндетті түрде әйелі көшіп бара жатып күлге тастап ... ... ... қару ... ... ... ‬мылтық алынады.‭
Түркілер күлді‭ ‬қадір тұтқан.‭ ‬Күлді басуға,‭ ‬шашуға тыйым салған.‭ "‬Қақпақты ... ... ... ... ... ... болар‭"‬ деген мақал түркілердің отты қадір тұтатын сенімімен ... ... ... "‬ана‭" ‬деп табынып,‭ ‬отты барлық бақыттың бастауы деп ұғынған.‭ "‬Еще древние тюрки превыше всего ... ... ... ‬47‭ ... ... отқа ... ... діни ғұрыптар атқарған.‭ ‬Археологтардың мола жанынан оттың‭ ‬күлін табуын ғалымдар ... ... ... ... ... байланыстырған деген тұжырымға келеді:‭ "‬Культ предка встречается,‭ ... с ... ... ‬и в ... людей очаг становится местом пребывания умершого предка‭" [‬68,‭ ‬222‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ халқындағы‭ "‬күлің көкке ұшсын‭" ‬деген қарғыс сөз ошақтың ... ... ... ұғымын білдіреді.‭ ‬Күлді шашу‭ –‬от ананы қорлау.‭ ‬От‭ –‬өмірдің символы.‭ ‬Өлім аузындағы батырдың тамағы мен ... ... ... ... да ... ... ... ‬Ертегілерде көбіне әйелі қару–жарағын,‭ ‬мылтығын бір белгілі жерге,‭ ‬жер-ошаққа ... ... ... ... ... ... ... батыр жерошақтың төбесінен ұшып өткен құстарды атып,‭ ‬күнін көреді‭ [‬25,‭ ‬44‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬күлді шашпас болар‭" ‬деген тыйым сөзді қарастыруға болады.‭ ‬Күлді қылышпен шабу ошақтың шайқалуын білдіреді.‭ ‬Кемтар батыр ошақтан,‭ ‬ошақтың астына жасырылған‭ ... жаңа өмір ... ... ... жаңа өмір ... алынған.‭ ‬1‭ ‬кестеде ертегілердегі қаруынан айрылу мотивін бейнелейді:‭ ‬

Қаруынан айрылған кейіпкер
Айрылу себебі‭ ?
Қандай күйге ұшырады‭?
Қайта қаруын ... ... ... мас қылып,‭ ‬мыстан кемпір алдап алады.
Зынданға түсті
Атының көмегімен ... мас ... ... ... ... ... болып хан ордасында жүреді
Атты ойнату үшін сұрап алады.
3.
‎"‏Қараүйрек‭"
Қараүйрек
Ағайындары есікке шалғы байлап,‭ ‬батырды ортасынан қақ бөледі
Аяқсыз кемтар қалыпқа түседі
Әйелі ... ... ... ... ... ордасына жаман жолаушы қалпында барады
Киік ату кезінде қаруын алғызады.
5.
‎"‏Аламан мен Жоламан‭"
Аламан батыр
Жас бала кейпіне сиқырмен еніп,‭ ‬алдап кетеді.
Қарусыз ... ... ... ... ... адам‭"
Қараш
Ағалары есікке семсерін көлденең байлап,‭ ‬кемтар қылады.
Аяқсыз кемтар ... ... ... ... ... алып ... ... қанжар байлайды.
Ортасынан бөлініп қалады.
Әйелі қанжары мен қайрағын тастап кетеді.
8.
‎"‏Опасыз туыс‭"
кіші ұл
Ақ семсерін ... ... ... етеді.
Аяғынан айрылады
Жерошаққа жары кетерінде мылтығын көміп кетеді.
9.
‎"‏Аққоян‭" ‬Аққоян
Алты кез ақ семсерін ағалары есікке байлап кетеді.
Аяғын семсерге шалдырып,‭ ... ... ... ...... ... жейді.
5‎) ‏Батыр қыз мотиві.‭ ‬Қару ұстау,‭ ‬жігіттің айбыны асырып,‭ ‬батырлық күш беретін.‭ ‬Қаруды әйел адам көп ұстамайды.‭ ‬Қазақ халқы‭ "‬Ер ... ... ... ... "‬Ер ... ... ‬деген сөздер арқылы ер жігітті ерекшелеп көрсетеді.‭ ‬Қ.Ахметжанов бес қарудың‭ "‬ер қаруы‭" ‬деген тіркесте берілуі тұрғысынан зерттеуші ғалым мынадай ... ... ... ... ... ... ... бар,‭ ‬батырлар ғана ұстайтын,‭ ‬соғыста ғана қолданатын,‭ ‬жекпе-жек сайысын өткізуге ... ... ... ... ... ... ‬әскери тактиканы анықтайтын,‭ ‬әртүрлі жоғары дәрежелі әскери лауазымды белгілейтін болуы ... ... ‬46‭ ...... ... ... ... «‬батырлар ғана ұстайтын‭» ‬деген нақты бағамен белгілейді.‭ ‬"Қара тай‭" ‬ертегісінде ... ... ... қыз бала ... ... ... ... ер не қыз екенін ұғыну үшін мылтық ұстатып көреді.‭ "‬Ақыры шешесі бір шешім айтады:‭ –‬Ертеңнен бастап бұл балаға өз ... ... ... ‬Аңды әрқайсысың өз беттеріңше атыңдар.‭ ‬Атқан аңдарыңды өздерің тасыңдар.‭ ‬Қыз болса,‭ ‬ол саған ілесе ... ... ... ... ... ... ‬Қыз бала бұл ертегіде ер адаммен бірдей мылтық атып,‭ ‬өзінің қыз екенін таныта ... ... ... қару ... ... ... құралға айналып тұрғанын ешкім жоққа шығара алмайды
Тарихта ерлермен бірге‭ ‬жауға аттанған,‭ ‬ерлігі ерлерден кем түспейтін‭ ‬батыр-қыздар да болған.‭ ‬Фольклорлық шығармаларда ... ... ... ... ... ... ‬Батыр бейнелі қыздар образы өз алдына бөлек сөз қозғауды ... ... ... аты мен ... ... ‬амандығын тілеп отыратын аналар мен адал жарлар,‭ ‬қарындастар қазақ фольклорының өзінше бір белесі.‭ ... іс ... ... ... аты мен ... айрылып зынданда жатқан ердің қамын жеп,‭ ‬ерім атқа қонар күн болса ... ... ... ... ... әйелдердің образы ертегілер мен эпостық жырларда жақсы көрініс тапқан.‭ ‬Қару тек батыр ерлердің қолынан ғана көрінбейді.‭ ‬Кейде ер сипатты қыздардың ... да ... ... ... ... мысалды фольклорлық шығармалардан көп кездестіруге болады.‭ ‬Қ.Жұмалиев қазақ эпостарында батыр қыздар образы ... ... ... деген қорытынды шығарады:‭ "‬Ескі нұсқаларға қарағанда әйелдер арасынан батыр образын шығармақ идеясы аңғарылады.‭ ‬Бірақ бұл сияқты ұмтылулар ... ... өз ... жете ... ... ... ‬61‭ ‬б.‭]‬.‭
Эпостарда қару ұстап жауға шабатын қаһарман ... ... ер ... ... кем ... ... эпос пен ертегі салаларында қыздардың образы қарулану сюжеті бірдей емес.‭ ‬Эпостарда ... ... ... дәрежеде сомдалып,‭ ‬батырлардың деңгейінде көрініс тапса,‭ ‬ертегілерде көркем дәрежеге жетпеген.‭ ‬Анатек дәуірінен қалған түсініктің негізінде баласына құрал жасап ... ғана ... ... алу ... ... кем ... ... сынақтан аман өткен жігітке ғана қыз тұрмысқа шығады.‭ ‬Қызды жеңген жігітке тұрмысқа шығу сюжеті ... ... ... ... ер ... ... "‬Алпамыс‭" ‬жырындағы шешуші сәтте садақтан оқ атқызып,‭ ‬бәйгеге қыз тігу мотивін академик В.М.Жирмунский ескі мотивтер қатарына жатқызады және ежелгі ... ... ... ... роль ... лука в ... ... отражает в поэтической форме реальные обычаи и бытовые представления воинского ... ... ... ... ... ... размеров,‭ ‬служит доказательством мужества и силы героя,‭ ‬более специально‭ –‬испытанием его воинской зрелости:‭ ‬отсюда‭ –‬стрельба из лука как первый подвиг ... ... ... лук как ... ... играл специальную роль в брачных‭ ‬обрядах‭" [‬46,‭ ... ... ... ... сақ ... ... елі мен жерін жаудан қорғаған,‭ ‬нашар жігітті көзіне ілмейтін сымбатты да қайраты қыздарды сипаттайтыны анық.‭ ‬Оны ... ... ... тізе ... ... ... қыздардың образынан анық көруге болады.‭ ‬Ғалым Р.С.Липец‭ "‬Завоеванная женщина в тюрко-монгольском эпосе‭" ‬деген мақаласында батыр-қыздардың өзін жеңген жігітке тұрмысқа ... ... ... ... ... ... подчеркивает,‭ ‬что девушка-богатырка во многих эпических сюжетах ... ... ... свою ... для человека,‭ ‬который победит ее‭"‬.‭ ‬Брачные состязания с невестой,‭ ‬поединок с нею в ... ... ... ... ‬реализацию этого обета‭" [‬70,‭ ‬58‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Манас‭" ‬жырының‭ "‬Батырдың жары‭" ‬деген циклында күйеусымақ болып ... ... ... сұлу ... ... ... ... қуып шығады.‭ ‬Сұлудың бойына‭ ‬қару-жарақ‭ ‬асынып,‭ ‬сауыт-сайман киген сәті былайша ... ... ... да ... өтпейтін темірді
Тұла бойын топшылап,
Алтын садақ,‭ ‬айбалта,
Жарқыл қағып тұрды енді.
Айқасуға ақ семсер,
Аш ... ілді ... ... ‬234‭ ‬б.‭]‬.‭
"Қобыланды батыр‎" ‏жырында Құртқаның бейнесі былай суреттеледі:
Алтынды тоны жылт етіп,
Буыны ... ... ... ... ... ... ‬33‭ ‬б.‭]‬.
Үш батырмен тізе қосып,‭ ‬жау‭ ‬алатын Қарлыға ер жігіттен ... ... ... ... ... ... бөлектеп көрсетпейді.‭ ‬Қобыландының басына күн туғанда,‭ ‬Қарлыға ерлерше көмек көрсетеді.‭ ‬Қарлығаның образы‭ ... ат ... ... ... басында,‭ ‬атқан оғы жасыл-ды‭" [‬30,‭ ‬185‭ ‬б.‭] ‬деген тармақтарда ашыла түседі.‭ ‬Оқтың эпитеті ретінде‭ "‬жасыл‭" ‬сөзінің ... ... қыз ... ... ... ... ... болады.‭
"Қамбар батыр‎" ‏жырындағы Назымның өзіне лайық жар таңдау сюжеті туралы ғалым С.Қасқабасов былай дейді:‭ "‬Қыздың күйеу таңдағаны жайындағы ... ... ... ... да‭ ... ескі ... ... ‬ол ежелгі аналық ру дәуіріне меңзейді.‭ ‬Бірақ,‭ ‬әрине кейінгі аталық ру уақытында басқа мәнге ие болған да,‭ ‬қыздың күйеу таңдауы‭ ... ісі ... ... ... ... ‬Ғалым Б.Әзібаева қыздың күйеу таңдау сарыны жөнінде төмендегі пікірді ... ... ... ... ... и ... ... предоставляется право выбора жениха,‭ ‬часто встречается в фольклоре,‭ ‬и в разных жанрах она ... ... ... в ... ... ‬зависит от сущности и специфики фольклорного жанра.‭ ‬В сказках,‭ ‬например,‭ ‬это‭ –‬ ... ... ... ... ... задач,‭ ‬в героическом эпосе противоборства с претендентами‭ –‬соперниками,‭ ‬с родичами,‭ ‬порой будущем тестем.‭ ‬В архаическом эпосе возможен ... и ... ... ... ... ... ‬Жалпы,‭ ‬батыр қыз мотиві түркі халықтарының фольклорына ортақ.‭ ‬Қарақалпақ кейбір дастандарында әйелдер образы өзінің ақыл парасатын,‭ ‬дене күші,‭ ‬батырлығы ... ... ... ‬қайта ратық болып суреттеледі.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Қырық қыз‭"‬,‭ "‬Мәспатша‭"‬,‭ "‬Қобылан‭"‬,‭ "‬Шарьяр‭" ‬сияқты бірқатар эпостық дастандарда халыққа басшы болған,‭ ‬жауынгер,‭ ‬күресші әйелдер ... ... ... ‬15‭ ... қысылған жерде жан жары көмекке келуге әрдайым даяр.‭ ‬Жауға жалғыз аттанбақшы болған Парпарияға жары өзімен өзін ала ... ... ... ... ... ... де ... барайын,
Қолыма қару алайын‭ [‬18,‭ ‬53‭ ‬б.‭]‬.
Қыз күші батырдың ... кем ... ... бейнесі қимыл‭ ‬үстінде де кең ашылады түседі:
Қанікей ... ... ... ... тиген найзасы
Сексен бөліп қирады‭ [‬49,‭ ‬236‭ ‬б.‭]‬.
Қызға қаруды батырдың өзі беретін сюжеттер бар.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Ер Тарғын‭" ‬жырында сынған белін өзі ... ... ... елін ... ... ... ... Тарлан атқа екеуі мінгесті,‭ ‬Ақжүніске барша‭ ‬қару-жарағын асындырып,‭ ‬оны‭ ‬алдына мінгізді‭" [‬30,‭ ‬292‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл жерде батырдың жарына берген себебі ... ... ... ... ... басы мен қару-жарағын сенген адамына тапсырған болып көрінеді.‭
Осы ойға қарама-қарсы жауыз әйелдер бейнесі де фольклорлық шығармалардан ... ... ... ... ... обыр ... үйіне апан қазып қойып,‭ ‬сол апанға келген қонақтарды алдап түсіріп,‭ ‬қара ... ... ... ... ... ‬49‭ ... ... найзасы‭ "‬қара‭" ‬болып суреттеледі.‭ ‬Батырлардың қарулары ақ,‭ ‬алмас,‭ ‬алтын деген ... ... ... ... ... жазықсыз адамдарды өлтіргендігі үшін қосылған сияқты.‭ "‬Адам болған жылан‭" ‬атты ертегіде қырық ... ... ... ... ... ... ... алады деген жолдар кездеседі‭ [‬25,‭ ‬42‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Эпостық жырлардың ішінде‭ "‬Қамбар батыр‭" ‬жырында қатын-баланың жаппай қарумен қаруланатын эпизод кездеседі‭ ... ‬27‭ ... ... ... аттанып,‭ ‬елін,‭ ‬жерін жауға бермейтін батыр ұлдары мен қыздары көп болған.‭ ‬ Қыз алу кезінде ер ... неше ... ... ... ... ... ‬қыздың‭ ‬арнайы сынақ ұйымдастыруы матриархат дәуірінен хабар береді.‭ ... ... ... ... ... күші ... ... ақылы лайық келетін жар таңдайды.‭ ‬Ер жігіт осындай талапқа шыдау үшін орасан күшпен ... ... ... ... ... ... ... бейнесі ер жігіт бейнесінен өзгеше.‭ ‬Әйел адамның өмірдегі рөлі басқаша.‭ ‬Сол себептен халық фольклорында нәзік жанның батырларша ... ... ... ... ... ... ... жанның қаруы мен атын дайындап,‭ ‬бала-шағасын өсіріп,‭ ‬үйдің ошақтың ұйтқысы болсын деген арман бар.‭ ... ... ... қазақ қыздарының барлық табиғатын ашып тұрғандай:‭ "‬Девка-богатырка‭ ‬– как будто образец независимости.‭ ‬Но фактически‭ –‬то она ... ... ... после победы над нею,‭ ‬и дальше она выступает как пленица,‭ ‬так же как и побежденные в поединке мужчины.‭ ‬Если она не ... ... ... ‬то ... ... как бы отказывается от ее применения,‭ ‬и активность воительницы утрачивается т.е.‭ ‬становятся мирными женами и матерями‭" [‬70,‭ ‬58‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... мақалы да көп нәрсені аңғартады.‭
Тұжырымдай келгенде,‭ ‬қару-жарақ соғыс құралы мағынасында өте биік дәрежеге көтерілген.‭ ‬Соның негізінде көртеген ... ... ... санасында асқақ образ қалыптасқан.‭
2‎ ‏ҚАРУ-ЖАРАҚТЫҢ КӨНЕ ҰҒЫММЕН ЖӘНЕ ЕСКІ ... ... ... ... ... ... бір кезеңдерге пайда болып отыратын табиғи құбылыс.‭ ‬Ол адамның тұрмыс-тіршілігімен тікелей байланысты.‭ ... ... ... ... ‬яғни шаруашылығы,‭ ‬салт-санасы мен әдет-ғұрпынан,‭ ‬наным-сенім,‭ ‬арман-мұратынан мәлімет береді.‭ ‬Қазақ фольклорында қарудың жаугершілік замандағы орны ерекше сипатпен жырланды.‭ ‬Қарудың соғыс ... ... ... ... қана қоймайды,‭ ‬адамзаттың алғашқы наным-сеніміне байланысты бір ... кең етек ... ... уақыттарда көмескіленіп,‭ ‬мотив бойына сақталған ғұрыптар да көрініс табады.‭ ... ... ... ... ... қорғаймын деген елдің басты құралы ретінде танылған құралдардың бірі.‭ ‬Соғыс құралы деп саналып,‭ ‬ердің асыл ... бірі ... ... ... ... ел ерекше сенген.‭ ‬Қазақстан жерінің ұлан-ғайыр кеңдігі осы қарудың күшіне байланысты болды десек,‭ ‬артық айтпаған ... ... ... ... ... қару едәуір зерттеліп,‭ ‬қарутану ғылымы биік белеске көтерілді.‭ ‬Дегенмен,‭ ... тек ... ... ... бір ... тану ... ... ғылым салаларындағы бейнесін ашуға кедергі келтіреді.‭ ‬Фольклортанушы ғалым С.Қасқабасов қазақ фольклорында көрініс тапқан халықтың ескі ... ... ... қана ... мен тарихшылардың ісі емес.‭ ‬Бұл фольклористер үшін де ... өз ... ашып ... ... ...
Қару туралы алғашқы мифтік санадан көркем ойлау сатысына дейінгі даму,‭ ‬өсу,‭ ‬өзгеру ретін ... алып ... ... ... ... ... ... хабардар боламыз.‭ ‬Алғашқы адамдардың мәдениетінің төмендігінен олар ... ... көп ... ... ‬Табиғаттағы заттарға ерекше мән беріп,‭ ‬оларды құдай ... ... ... өміріне айрықша әсер етуші күш деп ұқты.‭ ‬Барлық жағдайда адамның ... ... ... ... ... ... ... үстемдік ететін нәрсе ретінде түсінуі,‭ ‬яғни фетишизм түсінігі және ... ... ... ... мен қоршаған дүниенің құбылыстарына ықпал ететін-міс аруақтарға және ... ... ... ... түсініктер негізінде туындаған.‭
Тува халқының Алдай буучу жыры архаикалық эпостардың қатарына жатады.‭ ‬Сол ... ... жер ... ... ‬осы сюжеттерде аспан мен жердің бір-бірімен қабысып қалатын сәттері суреттеледі.‭ ... ... ... ... ... ним ... небо и земля сомкнулись.‭ ‬Хан-Буудай с грохотом оттолкнул землю от неба,‭ ‬вставил между ними одну из ... ... и ... ... ... ‬37‭ ... ‬В мифе ... (‬северная Колумбия‭) ‬человеку сниться,‭ ‬что он съел яйцо каймана‭; ‬он уверен,‭ ‬что теперь кайман съест его ... ... ‬во ... ... ... ... действительно проглотил индейца.‭ ‬Но в руках человека ... ... ‬Он стал ... ее ... в ... ... ‬пока тот не открыл пасть.‭ ‬Поставив стрелу вертикально,‭ ‬чтобы помещать пасти закрыться,‭ ‬человек выскочил наружу и как мертвый упал на ... ... и ... ... ‬он ... себя ... ‬и ушел в горы,‭ ‬а когда вернулся,‭ ‬то на его ... ... ... ... ... ... что он сделался великим охотником‭ [‬159,13‭ ‬б.‭]‬.
Қазақтың көне түсінігінде әлем ... ... ... ... ... ... казахов было деление вселенной на три сферы:‭ ‬небесную,‭ ‬земную и подземную‭ (‬верхнюю,‭ ‬среднюю,‭ ‬нижнюю‭)" ... ... ... ... ... ... ... ортақ.‭ ‬Әр әлемнің өз кеңістігі бар.‭ ‬Кеңістік болған жерде өмір бар деп саналады.‭ ‬Ал қаруды иелену тұрғысынан фольклордағы қару ... ... иесі ... ... ‬төменгі әлемдегі аруақтардың құралы,‭ ‬ортаңғы дүниеде тіршілік ететін адамдардың құралы ретінде көрініс табады.‭ ‬Халықтың ежелгі мифтік түсінігінде жоғарғы дүниедегі құдайлар ... ... ... ... ... ... ... деген сенім болған.‭ ‬Түркілердің адамды қаруымен жерлеуі келесі дүниеде де өмір бар деген түсініктен туындаған.‭ ‬Бақсы ... ... ... ... батыр бейнелі болып келетіні де сондықтан.‭ ‬Осылардың негізінде,‭ ... ... ... және ... ... ... ... әлемнің құралы ретінде тануға болады.‭ ‬Адамдардың қаруы
‎ ‏Қару-жарақ‭
Құдайлардың‎
қаруы‎
Аруақтардың ... ... ... ... ... қару ... ... бұзық адамдардың немесе мақұлықтардың шабуылынан қорғайтын,‭ ‬тіршілігін жалғастыруға мүмкіндік беретін негізгі құрал ... ... ... қаруы түспесе адамзат тіршілігін жалғастыра береді.‭ ‬Әлсіздің әлдіге есесі кеткен зұлмат заманда тірілердің өзі екіге ... ... ... ... ... ... ‬кімнің ақ,‭ ‬кімнің қара екенін осы қасиетті‭ ‬қару-жарақ‭ ... ... ... ... ‬– ақ пен ... ... қастерлі зат ретінде көрінеді.‭ ‬Осы үш кеңістіктің құралына айналған қару сондықтан да бар ... ... ... ... ... ... ем жасау,‭ ‬қару арқылы қасиетке келетіне сену‭ ‬қарудың ... ... ... ... халқының‭ "‬Сивко-Бурка‭" ‬ертегісінде әкесі өлген соң,‭ ‬балаларына кезекпен мола басын күзетуді ... ... ... ... бармай,‭ ‬орнына кенже ұлды жібереді.‭ ‬Мола‭ ‬күзеткені үшін кенже ұлға аруақ үш ғажайып ат береді.‭ ‬Осы ... ... ... ғұрпымен байланысы барлығы В.Я.Пропп еңбегінде жақсы талданады.‭ ‬"Если не совершать ... ... ‬не ... ... умершего,‭ ‬он не будеть иметь покоя и вернется на свет живым приведением.‭ ‬Это то,‭ ‬чего боятся живые и мертвые,‭ ‬на этом ... ... ... ... ‬Отсюда второе предположение:‭ ‬что сиденье на могиле есть некоторая форма апотропеического акта.‭ ‬Такое предположение ... ... ... ... оно и ... ... ... близкими к нашей сказке.‭ ‬В белужской сказке говорится:‭ "‬Дети,‭ ‬если я умру,‭ ‬вы три ночи ... мою ... ... ... из могилы страшной змеей,‭ ‬герой его убивает,‭ ‬раскапывает могилу и находит там ... ... и ... ... ... ... ... ‬қару ежелгі түсінік бойынша о дүниеден келген сыйлық мағынасында түсіндірілген.‭ ‬Мола күзету өлікті о дүниеден қайтарып алғысы келген алғашқы ... ... ... ден ... ... ... ... өлген адамының туыстары молаға алты күн бойы барып,‭ ... ... ... ... ... алты күн ішінде өлген адам тірілмесе,‭ ‬о дүниеге аттанды деп түсінетін‭ ‬[38,‭ ‬148‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Сынақтан өткізіп,‭ ‬ақысына ат беру‭ ‬-‭ ... ... ... ... ыдырауына байланысты өлген әке сыйы да жоғалады,‭ ‬оның орнына өлі адам образы келеді.Сынақ жоғалады,‭ ‬оның орнына қызмет ету ... ... ... мен қару ... кең ... ... ‬Ежелгі халық танымы бойынша қарудың жаны бар,‭ ‬ол‭ ‬-‭ ‬жанды нәрсе.‭ ‬Қиял-ғажайып ертегілерде адамдар‭ (‬соның ішінде,‭ ‬ер адам,‭ ... ... ... ... ... ‬тылсым күш арқылы соғыс құралына айналатын сюжеттер ... ... бірі ... ... ... қарастыруға болады:‭ "‬Адам болған жылан‭" ‬ертегісінде жылан қызға үйленген жігіттің жарына қызыққан патша жасырынбақ ойнап,‭ ‬жігітті өлтіріп,‭ ... ... ... ... ‬Ит ... ‬тобылғы бейнесіне еніп жасырғанымен жігіт әйелінің көмегімен тауып алады.‭ ‬Сонында патшаның семсерге айналатыны туралы айтылады.‭ ‬Сонда әйелі былай деп ... ... ... ... ... ... ... ‬патша жататын төсектің бас жағында үш ақ семсер,‭ ‬аяқ жағында үш семсер жатыр,‭ ‬екеуін де ашып қойып,‭ "‬ойпырмай,‭ ‬мынау не ... ... ... ... ... ... ... ‬деп бәрін бір-бір ұстап көр де,‭ ‬бас жағында жатқан үш ... ... алып ... ... ... ... ... тас бар,‭ ‬сол тасқа семсердің өткірлігін білу үшін шауып жібер,‭ ‬сонан соң ханды тез табасың,‭ ... ... ... ‬б.‭]‬.‭
Бұл‭ –‬мифологиялық құбылулар,‭ ‬адамзат дамуының алғашқы кезеңіндегі түсініктердің өзгеріске түсуі.‭ ‬Тура осындай мотив‭ "‬Гүлқаққаның гүлі‭" ‬атты қиял-ғажайып ертегіде ... ... ... ... "‬патша пышаққа айналып,‭ ‬ақ киіздің астына жасырынады‭" [‬26,‭ ‬97‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жасырынбақ ойнау,‭ ‬ондағы кейіпкердің көрінбеуін В.Я.Пропп өліммен байланыстырады.‭ ... ... өлі мен ... ... ... көруі мүмкін болмайтындығы олардың жасырынбақ кезінде таба алмауы,‭ ‬ал табуға көмектесетін кейіпкер сиқыршы немесе сиқырлық қасиеті бар тұлға ретінде ... ... ... ‬б.‭]‬.‭
Эпостардың ішінде‭ "‬Манас‭" ‬жырында құбылудың қызғылықты түрі бар.‭ ‬Бұл жырда Құяс деген сиқыршы тау мен тасты,‭ ‬тал мен шөп ... ... ... ... ... енгізеді.
Әр теректің бұтағы
Мылтық,‭ ‬қылыш асынған
Батырдай күш асырған‭
Айбат шашқан нөкердей
Көрінді бір тосынан‭ ‬[28,‭ ‬103‭ ‬б.‭]‬.‭
Манас бастаған қалың әскер бұл ... жеңе ... ... ... ... ‬от дәрі ... дәріні әкеліп,‭ ‬от шашқан соң сиқырдың күші жойылады‭ ... ... ... ... ... ... ... мифологияның басты сипаты мен ерекшелігі ретінде мынаны келтіреді:‭ "‬Ең көне мифтерде жанды-жансыз табиғаттың бірлігі,‭ ‬адам мен табиғаттың бірлігі,‭ ... мен ... ... ... ... ... көрініс береді.‭ ‬Осы ұғымдардың нәтижесінде адам өзін қоршаған табиғаттан,‭ ‬жан-жануарлардан бөлмейді.‭ ‬Соның салдарынан мифтерде адам ... ... ... ... ... ... ... ‬– алғашқы қауым адамының жер бетіндегі,‭ ‬яғни ... ... ... "‬тануға‭" ‬ұмтылғанының белгісі.‭ ‬Сонымен қатар бұл мифтер алғашқы қауым адамына тән мифологиялық сананың бірінші сатысын көрсетеді‭" [‬38,‭ ‬305‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы‭ ... ... ала ... ... мен ... ... ... жансыз темір құралға айналуын‭ "‬мифологиялық сананың‭" ‬жемісі ретінде қарауға болады.‭
Қарудың қимылға келу сюжеті‭ "‬Хан Шентей‭" ‬ертегісінде кездеседі.‭ "‬Тазша ... ... ... ... барған батыр‭ "‬Тазша жаман қылышын құда мен күйеудің ... ... ... ... ... ... ‬Бағанағы жаман қылыш құда мен күйеудің қылышын түрткілеп шыдатпады‭" [‬2,‭ ‬79‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... өте ... ... ... ... Көрұғлы‭" ‬деген Көрұғлы эпосының бір нұсқасында он тоғыз мың әскердің көбін қырып болып,‭ ‬жерге шаншып ... ... шыр ... тұрмайды.‭ ‬Сонда батыр найзасына қарап‭ "‬шанышқан жерде тұрмайсың,‭ ‬жауап бергін ... ... ... ... ... ... келіп,‭ ‬мынадай ақыл береді:
Жеті жаста мені ұстаған ... ... ... жолбарысым.
Өлтірмекке уәзірлермен сөйлесті,
Көріп тұрмын жеңешеңнің көз жасын.
Бір ғапылат батыр сенен өтпесін,
Осы жауың түбімізге ... ... ... ... ... ... қаны ... кетпесін‭! [‬95,‭ ‬154‭ ‬б.‭]‬.
Бұл‭ "‬Алтын пышақ‭" ‬атты қиял-ғажайып ... де ... ... ... кіші ... разы ... ‬батасын және ешкімге көрсетпей жүрген‭ "‬қасиетті алтын пышағын‭" ‬беріп,‭ ‬бұл пышақты ешкімге,‭ ‬тіпті,‭ ‬әйеліңе де ... ... ... ұста,‭ ‬егер тарықсаң,‭ ‬көмекті осы пышақтан аласың‭"‬,‭–‬ деген өсиет айтады.‭ ‬Сағат түнгі бірде бала оянып,‭ ‬алтын пышақты алдына алып ... ... тіл ... ‬балаға:‭ "‬Айтқаның болады‭»‬,‭–‬ дейді‭" [‬29,‭ ‬Б.‭ ‬256‭–‬259‭]‬.‭ ‬Сиқырлы ... ... ... ... ... ... ... орнатады.‭ ‬Бала қалтасынан түсіріп алғанда,‭ ‬пышақ иесіне қайта оралады.‭ ‬Мұра болып жігіттің ... ... ... ... ... ... ғұрып қалдықтары тұрғысында С.Қасқабасовтың пікірімен қорытуға болады:‭ "‬алғашқы қауымның рулық заманында туған сенімге негізделген мотивтер біздің заманымызға дейін ... ... өмір ... ... ... ... замандарда оның түпкі негізі ұмытылып,‭ ‬ол мотив тек елдің сүйікті ... не ... ... үшін ... ... ... ретінде пайданылады‭ [‬38,‭ ‬419‭ ‬б.‭]‬.‭
Ежелгі жан туралы түсінік негізінде ... ... ... ... ... ...
1‎) ‏Жанды қаруға сақтау мотиві.‭ ‬Жанның денеден бөлек өмір сүруі туралы,‭ ‬яғни қаруында болады деген ежелгі анимистік түсінік ертегілердің ... ... ... ... жанрдың көнелігіне байланысты болса керек.‭ ‬Көптеген сюжеттерде батырдың жаны ... ... ... өлтіру үшін алдымен,‭ ‬оның қай қаруда және қай ... ... ... ... алып,‭ ‬одан кейін ғана қаруды қолға түсіріп,‭ ‬сол қаруға зиян ... ... ... өлтіру ертегілерде жиі кездесетін сюжет.‭ ‬Сол қару арқылы батырды уақытша өлтіру сюжеттері туындаған.‭ ‬Ертегілерде жан ... қару ... ... ... ... ‬семсер,‭ ‬қылыш сияқты түрлері алынады.‭ ‬Батырдың жаны бәкінің ұшында‭ ‬("Көкжан батыр мен ... ... ... бүктемелі семсерде‭ ("‬Кедейдің үш баласы‭")‬,‭ ‬ақ бәкінің ұшына‭ ("‬Бай мен баласы‭")‬,‭ ‬қылышында‭ ("‬Үш батыр‭")‬,‭ ‬көк‭ ‬садақтың ұшында‭ ("‬Аюбалада‭")‬,‭ ‬қырық ... ... ... ... ... ... ... ("‬Жалғыз көзді дәу‭") ‬сақталады.‭ ‬Башқұрттың‭ "‬Ұшатын есек‭" ... ... жаны ... ... ... ‬3‭ ... отқа қыздырып,‭ ‬суға ағызса не дарияға тастаса‭" ‬ғана батырдан жан ... ... ... ... ... ... ... күймейді‭"‬,‭ "‬атса да өлмейді‭"‬.‭ ‬Тоқпақ,‭ ‬шоқпар,‭ ‬найза сияқты қаруларда батырлардың жаны болатындығы жөнінде мәліметтер кездеспейді.‭ ‬Кей сюжеттерде жан ... ... ... сары орамал алынады.‭ ‬Бұл мотивтің өзгеріске түсуін ... ... ... ... тірі қалуына бірден-бір ықпал ететін құралдардың бірі.‭ ‬Қаруда тек бас кейіпкерінің жаны сақталады.‭ ‬Қыз баланың жаны қаруда сақталады деген сюжет ... ... ... ... құралдарының өзгеріске түсіп,‭ ‬қарабайырланып келген варианты деп тұжырымдаймыз.
Жаны сақталатын қаруды ... оң ... ... ‬оң жақ ... ... ‬қолтығының астына,‭ ‬жанына тығып қояды.‭ ‬Қаруға сақтау себебі‭ "‬Аюбала‭" ‬ертегісінде анық ... ... өзім ... ... ... ... ... ұйықтағанда жаным көк садақтың ұшында болады‭" ["‬Аюбала‭"‬19,‭ ‬90‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Халқымыздың‭ ‬«ұйқы‭»‬ ... ... ... ... өлім деп ... ... ... алуға болады.‭ ‬Қастық етуші образ мыстан,‭ ‬қарындасы не шешесі болуы‭ ‬– матриархат дәуірінің ыдырап,‭ ‬патриархат үстемдік құрған кезеңдегі әйел ... ... ... ... көрсету ұғымымен сабақтас.‭ ‬Ал,‭ ‬сол мыстан кемпір қаруға қалай қастық жасайды деген сұраудың өзі халықтың ежелгі түсінігінен ... ... ... ‬қаруды қолға‭ ‬түсіргеннен соң оның дарияға тасталатыны айтылады.‭ ‬Мысалы,‭ "‬кемпір семсерді көтере алмады.‭ ‬Болмаған соң сүйретіп апарып дарияға ... ... ... ... суға ... суды о ... ... деп түсінген алғашқы демонологиялық көзқарасты көрсетеді.‭ ‬Бұл ... ... ... мынадай:‭ ‬Е.Мелетинский,‭ ‬С.Қасқабасов суды өлілер патшалығы,‭ ‬ал жалмауыз кемпірді осы патшалықтың өкілі ретінде қарастырады‭ [‬97,‭ ... ... ... ‬88‭ ...
Отқа салса күші өрлей бастайды.‭ ‬Семсерді суға тастау отты ... ... ... ... ... отта танытады‭" ‬-деген мақал сонымен сабақтас.‭ ‬Яғни,‭ ‬халық түсінігінде от‭ ‬– өмір сыйлаушы.‭ ‬Осы жөнінде Қ.Ахметжанов өз зерттеу жұмысында батырдың ... ... ... ‬қаруға қастық істеу контагиозды‭ (‬жанасқан заттар алыс‭ ... да ... ... ... ... ... ‬магиялық ғұрып,‭ ‬ал судан алынған қаруларды қыздыру,‭ ‬қыздыру кезінде батырға жаны оралу сюжеттін ... ... ... ... ұқсастықты тудырады,‭ ‬салдар себебіне ұқсас деген сенімге негізделген‭) ‬магиялық ғұрып қатарына жатқызады,‭ ‬яғни оны ... ... ... ... ғұрыптың бір элементі ретінде,‭ ‬қазақ халық ертегілерінде батырды толық тірілту үшін су түбінен алынған қаруды отқа күйдіру ... ... ... ... отқа ... мен оны соғу ... символдық түрде қайталанады,‭ ‬бұл қаруға қайта жан ... ... ... ... процесінің символы.‭ ‬Бұл жерде имитативтік магия қолданылып отыр‭" [‬60,‭ ‬129‭ ‬б.‭]‬.‭
Алғашқы мәдениет кезеңінде магияның орны ерекше болды.‭ ‬Алғашқы ... ... ... және ... ... ... ... мен тәсілдер арқылы әсер етуге болады деген түсінік болғандығын М.Косвен‭ ‬өз шығармасында атап көрсеткен.‭ ‬Магия жақыннан да,‭ ... әсер ... ... ... ... ... ‬оның шашы,‭ ‬тырнағы,‭ ‬киімі арқылы қашықтықтан әсер етуге болады.‭ ‬Сондықтан алғашқы адамдар жауына қастандық істеу үшін,‭ ‬оның басқан ізіне найза ... ... ... ... ... ‬С.Қасқабасов осы сюжет негізінде батырдың өліп қайта тірілуін,‭ ... ... ... ... таниды,‭ ‬уақытша өлуді‭ ‬– сынақтан өту деп түсіндіреді.‭ "‬Мифтің айтылатын кезі кәмелетке жеткен жастарды сынақтан ... ... ... неше түрлі кәде-ырымдар мен жоралғы жасалатын мезгіл.‭ ‬Кәмелеттік сынақ барлық қауымда болған салт:‭ ‬он бес пен он жеті жас ... ер ... ... ... ‬– қыз балаларды деген пікір бар‭) ‬жеке бөліп алып,‭ ‬елсіз жерде оларды ержеткеннің белгісі деп ... әр ... ... ... ... ... дақ салған,‭ ‬мұрнын,‭ ‬құлағын тескен,‭ ‬сүндетке отырғызған,‭ ‬тағы басқа түрде қинаған,‭ ‬небір қорқынышты ырымдар жасаған.‭ ‬Осының ... ... ... ... ... ... енді бала ... ‬жігіт болды және ол өліп,‭ ‬қайта тірілді,‭ ‬яғни басқа адам ... деп ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл мотивтің көне дәуірлер жемісі,‭ ‬яғни анимистикалық көзқарастан туындағынын‭ ‬зерттеуші Н.Смирнованың пікірі де ... ... этот ... к ... ... ... ... ‬его душа может находиться не только в теле,‭ ‬но и в одежде,‭ ‬оружии и других вещах‭" [‬98,‭ ‬43‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... өлуі ... ... ‬өліп тірілді деген ежелгі түсінікті көрсетеді,‭ ‬сонымен қатар кәмелеттік сынақ деп қарастыруға болады.‭ ‬Мына төмендегі‭ № ‬4‭ ‬кестеде жоғарыда айтылғандар ... ... ... ... ... сақталған‭?
Қайда тастайды‭?
Қайткенде тіріледі‭?
Қай жерінде жасырылған‭?
1.
‎"‏Кедейдің үш баласы‭"
Жұмагелді
Қырық құлаш семсер
Су‭
Судан‭ ‬алып,‭ ‬орнына салады.
Қолтығының астына байланған
2.
‎"‏Ұшар ханның баласы‭" ... ... ...
Семсерді отқа салып қыздырып,‭ ‬тотын тазаласа тіріледі.
Оң етігінің астында
3.
‎"‏Көкжан ... мен ... ... батыр
Бәкінің ұшы
Су‭
Отқа қыздырып,‭ ‬суға малып,‭ ‬көрпенің астына салса тіріледі.
Оң жақ ... ... мен ... ... ... салса тіріледі.
Ұлтарағының астында‭
5.
‎"‏Үш батыр‭"
Құрмерген
Қылыш
Дария‭
Судан алса тіріледі.
Өз ... ... ... ... ... ... ... ұшын тауып,киіктің майымен майлап,‭ ‬садақтың басына ұшын кигізсе тіріледі.
Өз жанында болады.
Мифтік түсінік жойыла‭ ‬бастаған‭ ‬тұста,‭ ‬яғни батырдың жаны ... ... ... ‬болады деген түсініктің орнына денесіне қару өтпейтін алмас батырлар образы кең тараған.‭ ‬Адамды түгелдей бүтін деп ... ... ... ... нанымның ізін баса орнаған.‭ ‬Ертегілерде шойыннан жаратылған,‭ ‬осал тұсы жоқ ... ... ... ... ‬Эпостардан ең көне эпос ретінде осы белгісіне қарап жатқызып жүрген‭ "‬Алпамыс батыр‭" ‬жырын алуға ... ... ... шойыннан жаратылғаны жыр мазмұнында айтылады:
Қылыш тисе шақ етед
Мылтық тисе тақ етед,
Мысалы бала шойын-ды‭ ‬[30,‭ ‬227‭ ‬б.‭]‬.
Мылтық пен қылыш тигендегі ... ... ... ... ... ... ... арқылы батырдың темірден жаратылғанына тыңдаушыны сендіреді.‭ ‬Белгілі фольклоршы ғалым В.М.Жирмунский батырдың ғажайып ... ... ... ... ... ... сөзді С.Қасқабасов өз зерттеуінде‭ "‬алмастық‭" ‬деп аударады‭ [‬38,‭ ‬409‭ ‬б.‭]‬.‭ ... эпос ... ... жүйесі зерттеу кезінде осы терминді‭ "‬зақым келмеушілік‭" ‬деп те қарастырады‭ [‬76,‭ ‬280‭ ... ... ... ... ... қарай түрлене келіп қаһармандардың белгілі бір қару түрінен қаза болатындығы туралы түсінік көріне бастайды.‭ ‬Бұлар тұтастай денесі ... ... ‬не ... ... ‬не кескіш құрал ала алмайтын батырлар туралы түсінік әлсіреген тұста,‭ ‬оның орнын баса ... ... ... ретінде қарастыруға болады.‭ ‬Ф.Урманчеев мынадай қорытындыға келеді:‭ "‬Условная неуязвимость‭" ‬героя позднейший мотив,‭ ‬примиряющий представление о его ... ... с ... о его ... ... ... ... ‬Фольклорист ғалымдар бұндайды‭ "‬условное уязвимость‭" ‬деген терминмен береді,‭ ‬яғни‭ "‬шартты алмастық‭" ‬деп аударуға болады.‭ ‬Батырлық ... қару ... ... ... өз ... кең ... ‬Мысалы,‭ ‬Хан Шентей,‭ ‬Еркем Айдар,‭ ‬т.б.‭ ‬ертегі қаһармандары осы топқа жатады.
Мифтік сананың орнына тіршілікті айқын тану баса ... ... ... келген кейіпкерлер.‭ ‬Жартылай мифтік кейіпкерлердің белгілі қару түрлерінен қаза болу туралы да мәліметтер бар.‭ ‬Денесіне ... оқ,‭ ... ... өтпейтін кейіпкерлерді белгілі бір қару түрімен өлтіруге болады.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Аққоян‭" ‬ертегісінде дәуді өлтіру ... ... ... тек ... астында сақталатын қырық кез ақ семсерімен ғана өлтіруге болады.‭ ‬Басқа сайман бұның денесіне өтпейді‭ ‬[25,‭ ‬70‭ ... ... да ... ... ... ... ... ретінде қарастырады.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Еркем Айдар‭" ‬ертегісіндегі батыр бейнесі жартылай мифтік тұлға ретінде көрінеді.‭ ... өтіп ... соны ... ... жатқан Еркем Айдарды өлтірудің жолы іздестіргенде,‭ ‬мынадай жол табады.‭ "‬Бір қырық қатынның сідігіне суарған бір алмас пышақ бар,‭ ‬бір өтсе сол ... ‬– ... ... ... алып ... ... пышақты тамағына шаншып қалса,‭ ‬пышақ тамағына еніп кетеді‭ [‬2,‭ ‬90‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жалғыз көзді ... ... ... ... ... алса өлім ... ... ‬234‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬дәуді ұйықтады-ау деген кезде жалғыз көзіне пышақ тығып алады‭ [‬32,‭ ‬254‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬Бесбатырды оқ ... ... таң ... ... ... оқ ... жылы еніп кетеді‭ [‬19,‭ ‬192‭ ‬б.‭]‬,‭ "‬Аламан мен Жоламан‭" ‬ертегісіндегі мыстанды ... үшін ... ... ату ... ... ... рет оқ ... ‬мыстан кемпір қайта тіріліп кетеді екен‭ [‬19,‭ ‬258‭ ‬б.‭)‬,‭ ‬жалмауыз кемпірдің ажалы тек белгілі садақ оғынан болады.‭ ‬Садақ оғын қай ... ... атса да,‭ ... жалмауыздың маңдайына қадалады‭ [‬26,‭ ‬264‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ даласындағы бұндай батырлар грек ... ... еске ... ... ... ... ... ‬бейне Ахиллды шешесі қасиетті суға малып алып,‭ ‬бойын қатырмақшы болады.‭ ... қолы ... ... ... ... ... жартылай мифтік кейіпкерлер қазақ фольклорында да,‭ ‬түркілік дүниелерде де кездеседі.‭ ... өз ... ... мәселені сөз етеді:‭ "‬Гомердің‭ "‬Илиадасында‭" ‬жартылай мифтік ... ... ... ... ... ... жері бар,‭ ‬ол‭ ‬– табаны‭ (‬өкшесі‭–‬Р.Ұ‭) ‬Мұндай таңғажайып батырлар қазақ халық ауыз әдебиетінде жиі кездеседі және бұл тек ... ... ... ... ... ... ... ‬Китаб-и дэдэм Қорқытта‭" ‬оғұздар Депе-Гезаны‭ (‬Төбекөз‭–‬Р.Ұ.‭) ‬жебемен атып өлтіре алмайтын эпизод бар.‭ ‬Семсермен,‭ ‬сүңгімен де өлтіре ... ‬– ... ... ... ... ... осал жері көзі екен.‭ ‬Қырғыз батыры Сырғақ оның ... ... ... ... ... ұқсас эпизод Фирдоусидің‭ "‬Шахнамэсінде де бар:‭ ‬Рүстем Исфендиарды екі ... ... ... атып өлтіреді.‭ ‬Эпостарда‭ ‬мұндай таңғажайып қасиет тек‭ ‬жалғыз көзді дәулерде ғана кездеспейді.‭ ‬Сахарада туған ертегілердің батырлары да көбіне көне ... ... ... еске салады.‭ ‬Қазақтың Алпамысы,‭ ‬қырғыздың Манасы,‭ ‬өзбектің Алпамышы тек Апполон құдайдың атқан оғынан өлген Ахиллдың бір ... ... ... ... ... ... [‬101,‭ ‬150‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Кавказдық эпос кейіпкері Сосруконың әлсіз тұсы мынада:‭ "‬Лишь остались мягкими колени,‭ ‬За которые держали клещи‭" [‬65,‭ ‬86‭ ... ... ... ... мотивін үндіеуропалық деп түсініліп келегінін айта келіп,‭ ‬мынадай қорытынды шығарады:‭ ... ... ... и ... ... ... ... в нем гораздо более общую черту эпического ... ... ... ... ... ... свойствами‭" [‬99,‭ ‬117‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ш.Ыбыраев өз еңбегінде мынадай ой қорытынды жасайды:‭ "‬Көне эпостарда кейіпкерлердің басқа ... ... ... ... ‬айналуы,‭ ‬қаһармандардың ұзақ мерзімге өліп-тірілуі сияқты эпизодтардың жиі кездесетіндігі мәлім.‭ ‬Қазақтың батырлар жырында мұндай оқиғалардың эпикалық сюжеттің ... ... ... ... ... ... ... бола бастаған,‭ ‬ал жекелеген белгілері архаикалық элементтерге айналған.‭ ‬Мыстан кемпірдің қулығымен Алпамысқа у беріп,‭ ‬есінен тандырғаннан кейін,‭ "‬отқа салса ... ... ... ... ... ... ... сабақтас болса керек‭" [‬76,‭ ‬51‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Ер Қосай‭" ‬жырында ... ... ... ... ... салды кеспеді,
Қодар келіп қасына:
‎"‏Бұл Қараман батырдың
Кеуде жағы тас болат,
Бөксе жағы бос болат,
Сол жерінен шапсаңыз
Сонда көңлі қош болат‭" [‬74,‭ ‬Б.‭ ... ... ... ... ... ... неде болатынын біреу арқылы біліп алып,‭ ‬жан сақталған затты бұзу не бүлдіру арқылы өлім таптырады.‭ ‬Осы мотивке ұқсас,‭ ... ... ... ... ретінде мына сюжеттерді де қарастыруға болады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬сиқырлы тоқал қол тұзақ ойнап отырып,‭ ‬баласының алмас ... ... ... ... ... ... ... еш нәрсе байлай алмайды.‭ ‬Жалғыз-ақ өзімнің алмас қылышым ғана байлайды,‭ ‬– дейді баласы.‭ ‬Сол кезде шешесі ойнаған болып ... ... ... алып ... ... ... ... ‬268‭ ‬б.‭]‬.
‎«‏Бозжігіт‭» ‬діни‭ ‬эпосында батыр тек өз қылышымен шапқанда өледі:
-Ойбай,‎ ‏әскер,‭ ‬бізге жаман сөйлемеңіз,
Қылыш етті кесер деп ойламаңыз‭!
Табанымның астында алмас ... ... ... ... ‬80
Бейшараның етігін шешіп алды дейді,
Кеудеден шайып басы‭[‬н‭] ... ... ... салған қылыш
Бір шапқанда мойыны‭[‬н‭]‬ үзді дейді‭ ‬[165,‭ ‬81‭ ‬б.‭]‬.
Қазақ фольклорының прозалық үлгілеріндегі шартты ... ‬№ 5‭ ... ... ... ... жері
Осал жерін қалай білді‭?
Фольклор жанры
1.
Жастүлек
"Желкілдек‎"
Ұйқы кезінде басын кесіп алады.
Құмалақ ашып біледі.
Батырлық ертегі
2.
Еркем Айдар‭ "‬Еркем Айдар‭"
Ұйқы кезінде қырық қатынның сідігіне ... ... ... ... ... ... ... ертегі
3.
‎"‏Құламерген‭"
мыстан кемпір
Сол көзінен дәлдеп атқанда өледі
Әкесі біліп айтады
Батырлық ертегі
4.
‎"‏Құйын батыр‭"
Дәу
Танауынан ақ және қызыл ... ... ... ... ... ... береді.
Батырлық ертегі
5.
‎"‏Күлсе.‭ ‬Аузынан будақ‭–‬будақ гүл түсетін...түсетін құс‭" ‬жалмауыз‭
Садақ оғымнен маңдайынан атса жан тапсырады.
Қызы айтып ... ... ... мен ... ... кемпір
Жалғыз көзінен бір рет ату керек
‎–
Батырлық ертегі
Қазақ эпостарында бұндай сюжет жоқ.‭ ‬Себебі бұнда тарихи шындық бар.‭ ... жаны қан ... ... сауыты мен қолындағы қаруына байланысты болған.‭ ‬Көп ... ... ... оқ ... осы ... асылдығына байланысты болған.‭ ‬Оны В.М.Жирмунский де көрсетеді:‭ "‬Дальнейшей рационализацией этого мотива является объяснение ... ... его ... ... ... [‬99,‭ ‬118‭ ‬б.‭]‬.‭
"Қобыланды батыр‎" ‏жырында сауыттың қасиеті былайша суреттеледі:
Көбіктінің үстінде
Тоғыз ... ақ ... ... ... ... өтпейді‭ [‬30,‭ ‬88‭ ‬б.‭]‬.
Сауыттың бағасына құн жетпейді,‭ ‬оның бағасы да қымбат.‭ ‬Оны арнайы дене бітіміне лайықтап,‭ ‬қол күшіне шақтап белгілі ... ... ... сауыт батырды тура атылған оқтан,‭ ‬шабылған қарудан қорғайды.‭ ‬Қолында бетін,‭ ‬денесін далдалауға арналған қалқаны бары,‭ ‬үстінде керемет шарайнасы бар.‭ ... бұл ... ... ... ... ... ‬Оның функциясы анық көрінеді.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬«тағдыр‭ ‬көзі‭»‬ деген кем соғылған бір‭ ... ... ... ... не ... ... жан тапсыру идеясынан туындаған болу керек,‭ ‬небір сауыттың да осал жері ... ... ... оқ ажал болып сол тағдыр тесігінен өтіп,‭ ‬батырды о дүниеге әкетеді.‭ ‬Кем көздердің өзі сауыттың әр тұсында ... ... ... ... осал ... айтып береді:
Оған қылар амалы
Кіндігінің тұсында‭
Кем соғылған төрт көзі
Жел соғарлық шамалы‭ ‬[30,‭ ‬89‭ ‬б.‭]‬.
Ал,‭ ‬"Көкше батыр‭" ‬жырында:‭ ... ... ... ... сыртынан
Өлер жері осы деп,
Ажал оқтың тұсы деп,
Батыр Көкше шаншады‭ [‬56,‭ ‬????? б.‭]‬.
‎"‏Тағдыр көзі‭" ‬деп аталатынын да ... ... ... ... ... отырып,‭ ‬археологиялық қазбалардың негізінде дәлелдеп жүр.‭ "‬Ер Тарғын‭" ‬жырында ... ... сәл ... түрі ... ... басы ... ердің қасы деп‭
Қақ жүректің тұсы деп,
Өлер жерің осы деп‭ ‬[30,‭ ‬298‭ ‬б.‭]‬.‭
"Тарлан аттың басы ... ... ... ... жаңалығын көрсететін элемент.‭ ‬Осал тұс әр батырдың өзіне белгілі жерінде болады.‭ ‬Бұл жырда жүректің тұсы алынып отыр.‭ ‬"Манас‭" ‬жырында мынадай ... ... ... өті ... дәл шеті деп‭ ‬[28,‭ ‬66‭ ‬б.‭]‬.
Егер алысқан жауы еркекше сауыт киініп,‭ ‬сайманын асынған әйел адам ... ... ... ... түседі.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Манас‭" ‬жырындағы Қанікей арудың жекпе-жегі былай суреттеледі:
‎"‏Емшектің асты осы‭"‬– деп,‭
"Өкпенің талма тұсы‎"‏–деп‭ ‬[49,‭ ‬235‭ ‬б.‭]‬.
Адам баласының осал тұсы бір ... ... әйел заты ... осы тұста анық аңғарылады.‭ ‬Батырларға қатысты айтылатын‭ "‬қалмақы ердің тұсы,‭ ‬кіндіктің басы‭" ... ... ... ... ... ... ‬жырында Біршымбай батырдың сауыттының желке тұсында жел соғарлық көз бар.‭ ‬Соны Қарлыға қарындасы біліп,‭ ‬найзасын сол ... ... ... өлім ... ... былайша суреттеледі:
Жел соғарлық самалы
Көк желкеде артында-ай‭ [‬30,‭ ‬178‭ ... қыз ... ... ... ‬артына бұрылғанда:
Көк желкенің тұсы деп,
Өлер жерің осы деп,
Жайымен кетіп бара жатқанда
Найзаны алып ұрады‭ ‬[30,‭ ... ... ... ... өзі ... ‬Жырда жаудың қарындасы Қарлыға осал тұсын жария ... ... ... ... ... ... қай жерінен‭ ‬жау қаруы өтетені анық көрсетіледі.
Тар қолтықтан оқ тисе,
Шығады сүйеп қарындас‭ ‬[30,‭ ‬44‭ ‬б.‭]‬.
Ә.Марғұлан ... ... ... оқ ... осал ... ... ‬аталғандығы көрсетіледі‭ [‬31,‭ ‬29‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жоғарыда сөз болған сауыттардың кем көзі‭ "‬ұқсас жерлер‭" ‬деп айту қалыптасқан осы ... ... ... ... ... ... ... ‬алдымен қаруда батырдың жаны болады деген түсінік белең алған,‭ ‬оның орнын қару ... ... ... ие ... ... ... басқандығын аңғару қиын емес.‭ ‬Соңғы замандарда осы ескі ... ... ... ... ... ... ... ‬Сауыттың кем соғылған көзі,‭ ‬сол арқылы денеге жарақат салу идеясымен жалғасқан.‭ ‬Эпостар мен ертегілердегі сюжеттерді ... ... ... ... ... ... ‬Атса мылтық,‭ ‬шапса қылыш өтпейтін‭ (‬алмас денелі‭) ‬батырларды ел сұрап келіп,‭ ‬кегін алуға жұмсайтын.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Желкілдек‭" ... ... ... ... ... алу үшін Сарыбай дегеннің жеті жасар баласы Желкілдекті іздеп келіп әкесінен ... ... ... ... ... баласы бар,‭ ‬жеті жасар ұлы бар,‭ ‬мылтық атса оқ тимейді,‭ ‬қылыш шапса ... ... ... ... ...... [‬2,‭ ‬67‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Халық өлмейтін батырлардың ел кегін ... ... ... деп түсініп,‭ ‬қиялдан ойлап шығарған.‭ ‬Жанды сақтайтын қарулар.‭ ‬Яғни,‭ ‬батырдың жаны ... сол қару ... ... ... үшін қаруды тауып,‭ ‬соған қастық ету керек.‭ ‬Жаны өзінде сақталмайтын және алмас денесіне қару өтпейтін батырлар ... ... ... ... батып тұрған заманда,‭ ‬батырларынан айрылғысы келмеген адамдардың ... ... ... өтпеу әйелдің батасына,‭ ‬дуасына,‭ ‬емшек сүтіне байланысты болады деген мотивтер матриархат дәуірінің қалдығы.‭ ‬Темір өңдеу ісі ... ... ... мен оқ ... ... туралы мотив белең алған.‭ ‬Әулиелердің медеті арқасында қасиет дару сюжеті ерте‭ ‬дәуір сарқыншағын ығыстырып,‭ ‬мұсылмандық қабылдаған дәуірлерге сәйкес ... ... ... ... ... ... ... заман ағымына қарай өзгеріске түсетінін ғалымдар дәлелдеп жүр.‭ ‬С.‭ ‬Қасқабасов‭ ... ... ... қатысты:‭ "‬Бұл мотив әр жұртта өз бетімен туып,‭ ... ... ... ... отырған.‭ ‬Яғни әр дәуірде әрбір ел фольклорлық сүйікті кейіпкерді мадақтау‭ (‬идеализация‭) ‬үшін пайдаланып отырған.‭ ‬Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... ... ... ‬көркем жырларында кездеседі‭"‬–деген болатын‭ [‬38,‭ ‬416‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жанның затқа сақталуы анимистикалық сеніммен байланысты.‭ ‬Пышақ арқылы немесе денесінің қару өтетін бір жері бар деп ... ... ... ... ... кем көзі,‭ ‬тағдыр тесігі кейіннен қалыптасқандығын аңғару қиын емес.
3‎) ... ... ... ... қуат ... ‬өмірлік мәні үлкен ғұрыптарға негіз болған.‭ ‬Қаруды қанға суару мотиві негізінде халықтың анимистикалық түсінігіне байланысты ... ... ... батыру,‭ ‬сол арқылы қару иелерін тойдыру сенімінің жатқаны ... ... ... ... Абылқасымов ғұрып фольклорының әртүрлі жанрларына терең талдау жасаған‭ ‬"Телқоңыр‭" ‬атты‭ ‬өз еңбегінде ... ... ... ... ... дейді:‭ "‬XVIII ғасырда әлгідей сүйек,‭ ‬тері тастаған жерге құрбандыққа шалынған малдың‭ (‬жертвенное животное‭) ‬бауыздау қанын төгетін әдет болған.‭ ‬Қан төгу ... ... дәм ... ... ... ... ... [10,‭ ‬150‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы ғұрыпының қалай атқарылатыны Манас жырында анық көрінеді.‭ ‬Манас соғысқа аттанбастан бұрын қаруын жандандырып алу мақсатында ... ... ... ... ... қақ ... ‬жануардың қанына қаруын батырады.‭ ‬Түсінікті болу үшін жырдан толық үзінді келтіре кетейік:
Көптен бері қан көрмей,
Құтырып тұрған ... ... лебі ... ... ... тарта бергенде,
Зұлпықармен қақ бөліп
Пілді шауып өлтірді
Сырттан Манас батырың
Қылышын ... ... ... ... енді‭ ‬[49,‭ ‬40‭ ‬б.‭]‬.‭
Манас жырында батырдың ... ... ... ... ... ‬– ... ... бірге енген атау.‭ ‬Қару атауының жаңалығы ғұрыпты болмысына әсер етпейді.‭ ‬Көбіне қаннан ауыз ... қару ... ... кесу қарулары алынады.‭ ‬Құрбандық ретінде тірі жануарлар алынса,‭ ‬қазақ эпостарында соғыс үстінде ... адам ... ... ... ... ... ... жыр мазмұнына енген болу керек.‭ ‬Халқымыздың эпостық шығармаларында ғұрыптың толық көрінісі берілген сюжеттер кездескен жоқ.‭ ... ... ... ... ... ... ... мотиві мынадай үзінділерден ғана танылады:‭ "‬Талай қалмақ жойылды,‭ ‬қару қанға тойылды‭" (‬Ер Тарғын‭) ‬"Жалғызбын деп ойламан,‭ ‬қаруым ... ... ... батыр‭)‬,‭ "‬Қоблекеңнің сүңгісі қызыл қанға боялды‭" (‬Қобыланды батыр‭) ‬т.б.‭ ‬Ертегі жанрында‭ "‬қаруымның қан көрмегеніне көп болды‭" ‬деп келетін жолдар ұшырасады.‭ ... бал ... ... қан ... ‬деген‭ ‬мақал да бар.‭ ‬Сонымен қоса,‭ ‬халық аузында‭ "‬қылышынан қан тамған‭" ‬деген тұрақты тіркес те ... ... ... ... ... ... суырған жағдай болса,‭ ‬қанға малу оның серті болған.‭ ‬Мысалы,‭ ... ... ұғлы Шора ... ... ... ... «‬Шора батыр қылышын суырып алып қайраттанып келе жатқанда қарындасы Шырын сұлу біліп,‭ ‬алдынан қарсы шығады.‭ ... ... енді ашуы ... ұтыры қынына сыймайынша,‭ ‬астындағы Ақтанкер атын шауып өлтірді‭»‬ [163,‭ ‬28‭ ‬б.‭]‬.
Зерттеуші С.Қондыбайұлы‭ ‬жоғарыда аталған ... ... ... ... "‬ту ... ‬ғұрпының барлығын атап өтеді.‭ "‬Қазақта,‭ ‬жалпы түркі халықтарында қызыл тулардың ... ... ... ... ... ... ... ‬Қазақта‭ "‬ту қандау‭" ‬деген әскери ғұрып бар.‭ ‬Жер тағдыры ... ... ... ... алдында ақ боз атты құрбандыққа шалып,‭ ‬ақ туға оның қанын жаққан.‭ ‬Ал,‭ ‬ауыз әдебиетінде осы ... ... ... ... ... жоқтауы‭" ‬деген жыр жолдарында сақталған:‭ ‬Толғамалап ту алған,‭ ‬Туын қанға ... ... ... ... ... ту құрбандықтан,‭ ‬қаннан‭ "‬ауыз тиетін,‭ ‬ішетін‭" ‬болған‭" ... ‬25‭ ... ... ... ... ... найзаға ту байлау тәжірибесінің болғанын жырлаулардың шығармаларынан және ... ... ... ... ‬Мысалы,‭ ‬Қырымның қырық батыры деп жырланатын батырлар жырының Қарадөң батыр және оның ұрпақтары деген циклінде‭ ... ... ту ... ... ... ... ... жолдардан ту мен қарудың байланысын көруге болады.‭ ‬Сондықтан,‭ ‬зерттеуші айтып ... ... тек туға ... ... болмайды.‭ ‬Манас жырының архаикалық элементтерді бойына көп жинағандығын ескере отырып,‭ ‬сонымен қатар қазақ эпостарының жаңалығын ой алсақ,‭ ‬бұл ғұрыптың ұмытыла ... ... ... ... ... ... ... тұрмыста жиі кездесетін,‭ ‬нанымды оқиғалар желісі алмастырған.‭ ‬Соның бірі‭ ‬– қаруды зәрге және уға суару мотиві.‭ ‬Бұл ... ... ... ... қарағанда,‭ ‬тәжірибелік сипаты басым,‭ ‬тұрмыстағы қажеттіліктен туындаған.
‎ "‏Қозы ... ... ... ... ... ... ... Қозы Қодардың умен суарылған оғынан‭ ‬қаза табады‭ ‬[103,‭ ‬52‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қару ұшына у жағу‭ ... уға ... ... ... фольклорында кең тараған.‭ ‬Зерттеуші Р.С.Липец өз зерттеуінде‭ "‬Гесерде‭"‬,‭ "‬Жанғарда‭"‬,‭ "‬Манаста‭" ‬умен суарылған оқтар кездесетінін ... ... ... ... об ... стрелах в монгольском эпосе‭; ‬то же наблюдается в тюркоязычном.‭ ‬В алтайском эпосе ядовитая стрелой Аламыр-Тайчы ранит Хан-Кюрена и оставляет умирать.‭ ... ... ... в ... ... ... ... ‬отточены,‭ ‬отравлены‭ "‬смертельным ядом‭" [‬16,‭ ‬73‭ ‬б.‭]‬.‭
У дайындау технологиясы терең зерттеуді талап етеді.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬ата-бабадан жалғасып келе ... ... ... ... арқылы адамға тез әсер ететін удың жасалу әдісі ... көне көз ... ... ... ... ... "‬Бұл уды халық бұрын көп жасайтын.‭ ‬Үлкен өзен жағасын ала,‭ ‬жазыққа‭ "‬бөлтірік‭" ‬деген адыраспан тәріздес өсімдік шығады.‭ ‬Ол шөпті мал ... ... ... қатып қалады.‭ ‬Көшпелі халық мал айдағанда ол жазықты баспай өтпейді.‭ ‬Сол себепті жазықты басып өтер алдында малды күндегісінен ерте ... ... ... алады.‭ ‬Тойған малды ақырын ілбітіп отырып жазық даласынан айдап өтеді.‭ ‬Шөпті жұлып қалған мал болса өліп ... ... еті ... ... ... ... мал ... саудагерлер аз малды алып өтерде,‭ ‬малдың аузын шүберекпен байлап алып өтеді.‭ ‬Енді осы шөптен‭ ‬халық қалай у ... сол ... ... болсақ,‭ ‬жаңа шығып келе жатқан‭ ‬шөптің түбін мыс қазанмен төңкере жауып қояды.‭ ‬Содан күзге таман әбден күшіне енді-ау ... ... ... ... ұзын ... ... ... атпен іліп ала жөнеліп қазанды төңкеріп тастайды.‭ ‬Жақын қашықтықта қазаннан ұшқан бу адамды улайды.‭ ‬Сол себептен атпен шаба жөнеле қазанды ... ... ‬Бу ... ... ... ... таңып алып,‭ ‬қазандағы қаспақты қырып алады да,‭ ‬дым шықпайтындай етіп орайды.‭ ‬Содан сол уды ... ... ... ... болса адамды,‭ ‬болмаса аңды улауға болады.‭ ‬Бұл‭ ‬– өте күшті у.‭ ‬Улаған затына тез әсер ... ... ... ... тағы тәсілі зәрге суару кездеседі.‭ ‬Халықтың‭ ‬адамды не ... жиі ... ... ... ... ... немесе өткірлігі қайтады деген сенім болған.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Арпалыс батырдың найзасынан от жарқылдап жүретін.‭ ‬Оған‭ ... ... деп ақыл ... ‬"Қарағым,‭ ‬қазір жауға түспе,‭ ‬біраз адам өлтірген соң найзаның ұшындағы от өшіп қалады.‭ ... ... ... ... ... ... түсіп өтпей қалса,‭ ‬найзаңды жылқының зәріне ұста‭" [‬19,‭ ‬176‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Адам ... ... ... ұшындағы‭ ‬отының өшуі қару сапасының төмендегенін,‭ ‬өткірлігінің қайтқандығын білдіреді.‭ ... ... ... ... ... ... түседі.‭ ‬Шындық өмірде бұл тәжірибе қолданылған болу керек.
Зәрге қару суарудың тағы бір ... ... ... ... ... ... ... алмас балаға атса мылтық өтпеді,‭ ‬шапса қылыш ... ... ... ... бір ғана ... бар ... ... қатынның сідігімен суарған бір алмас шышақ бар,‭ ‬бір өтсе сол өтер‭" ‬дейді,‭ ‬сол пышақты ұйықтап жатқан баланың тамағына сұққанда,‭ ‬пышақ жылт етіп ... өте ... ... ‬90‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қару суаратын зәр жоғарыда келтірілген жылқы зәрінен бөлек.‭ ‬Екеуінің әсері де екі ... ... ... әйел ... рух бейнесінде сипатталады‭ "‬қырық қатынның‭ ‬зәріне ... ... ... ... кері әсер ... ... екендігін көрсетеді.‭ ‬Екі ертегіде зәрге суару туралы айтылады.‭ ‬Бірінде малдың зәрі болса,‭ ‬екіншіде адамдікі алынады.‭
Фольклорда қарудың бүлінуі,‭ ‬сынуы суреттелген‭ ... де ... ... ... ‬қадірлемесе қару да бұзылады.‭ ‬Сондықтан да қаруды керегенің басына‭ ... ... ... ... ‬Мысалы,‭ ‬садақтың бүлінуі сюжеті‭ ‬"Еркем Айдар‭" ‬ертегісінде кездеседі‭ "‬оқ,‭ ‬жағын қолына ... ... ‬– ... ‬– жаман болып қалған,‭ ‬түзетерге керек екен‭" [‬2,‭ ‬91‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы ертегіде бүлінген қаруды былайша ... ... "‬Ту бие ... ... ... сойып қазысына ораса түзелер еді‭"‬– дейді.‭ ‬Содан‭ "‬сол биені ... ... ... орап үш күн ... ... ... жағын қолына алды‭" [‬2,‭ ‬91‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл жердегі ту биенің қазысы,‭ ‬оған орап сылау қазақтың таным-түсінігіне ... ... ... ... ... ұшын ... ... жалынға суарған"деген жолдар кездеседі‭ [‬49,‭ ‬255‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Отқа ұстау,‭ ‬жалынға суару қазақ эпостарында ... ... ... ... ... ер жігітке сын болған.‭ ‬Бұндайда қазақтың‭ "‬Тазалығы қатынның тарағынан белгілі,‭ ‬Батырлығы батырдың жарағынан белгілі‭" ‬деген мақалы ойға ... ... ... ... ... ... ежелгі анимистикалық түсінікке негізделген,‭ ‬рухтарға құрбандық қанынан дәм беру ғұрпы жатыр.‭ ‬Ал,‭ ‬осымен сабақтас туындаған уға және зәрге суару ... ... ... шындықты танытады.‭ ‬Бұл дәстүр түркі-монғол жұртына ортақ.‭
4‎) ‏Қарумен ... ... ... ... ... бар ... түсініктен тағы бір мотив туындаған.‭ ‬Қарумен қоштасу,‭ ‬оны арулап батырмен бірге жерлеу осыны дәлелдей түседі.‭ ‬Ер Тарғын ... ... белі ... ... ... ... ұрыс сала ... өкінгенде былай жырлайды:
Қалған белім үзіліп,
Балдағы алтын ақ болат
Ендігі белге ілінбес.
Ерлігім жауға білінбес.
Шығыршығы шираған
Бадана көзді кіреуке
Шарайнасы бес қабат,
Жау ... ... ... оғы ... бәсін сұрасаң,
Сан ділдәға бітпеген
Енді үстіме киілмес‭ [‬30,‭ ‬295‭ ‬б.‭]‬.
Қарумен қоштасудың керемет әрі көлемді үлгісі‭ "‬Манас‭" ‬жырында сақталған.‭ ... ... ... қару-арағы мен сауыт-сайманын алдырып,‭ ‬көзінен нұры тайғанша,‭ ‬денесінен жан шыққанша құралына қимай қарап,‭ ‬қоштасады.
Қанікей,‭ ‬жағасы‭ ‬алтын,‭ ‬жеңі жез,
Қос ... ... ... ... кең ... ... ... қаптаған,
Кей жеріне алтын жалатқан,
Келтенің оғын қадатқан,
Жебенің оғы жетпеген,
Болаттың ұшы өтпеген,
Он ай тынбай салысса
Оқ бір жерін сөкпеген
Қарасаң көзді тойғызған,
Кигеніңде бой ... киер ақ ... ... үстіме
Шыбын жаным шаққанша
Хаққа мойын бұрайын
Атысқа киген ақ сауыт
Ермек қыла тұрайын‭ ‬[49,‭ ‬255‭ ‬б.‭]‬.
Бұл жыр үзіндісінде өлімге мойын ... ... ... ... сауыттан энергия алу,‭ ‬рухтану,‭ ‬батырлық сипатпен дүниеден өту идеясы жатыр.‭ ‬Қарумен қоштасу ... ... әр ... жеке ... ... әр ... ұрыс ... өзіндік орнын,‭ ‬функциясын көрсетеді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Манас батыр ақ келте мылтығымен былайша қоштасады:
Асынсаң жанның тірегі,
Көздесең қалап ... ... ... ... ... ‬– жоса ... ... ақ келте
Сүйеп қойшы жаныма
Әзірейіл келгенше,
Ақтық‭ ‬рет қарайын,
Ермек қыла тұрайын‭ [‬49,‭ ‬255‭ ‬б.‭]‬.
Бұл жырда жеке қару мотиві ... ... ... ... ... болу ... ... батыр қайтқанын білдіру үшін қарудың жақсы қасиеті,‭ ‬сапасы,‭ ‬бағасы көрсетіледі:
Айғайлап қыннан суырған,
Қиған жерін ... ... ... ... ... ... ... жұмылса ғайып қой
Жаныма жақын қойып қой‭!
Енді батыр жау ... ... ... ... көтерсең
Ай нұрындай жарқ еткен,
Ентелей барып салғанда
Егізін жаудың жалқы еткен,
Шыбын тисе шың еткен,
Дүрбі тисе дүң еткен
Шақша тисе шаңқ еткен,
Қамшы тисе қаңқ ... ұшын ... ... суарған,
Жауға талай ұсынсаң
Жан алғыштай түйілген,
Аттағыны аларда
Сынып кетпей иілген
Сырлы найза бара-бар
Батыр туған досыма,
Жақын ... ... ... ... бақи ... ... ... ‬б.‭]‬.
Адам өміріндегі қарудың орнын нақты көрсетуге арналған.‭ ‬Манас жырында өлерін білген ... ... ... ... ‬сауытын үстіне жапқызып,‭ ‬көзі жұмылып,‭ ‬денесінен жан ... ... ... ... ... ... эпостық жырларында батырдың өлімі суреттелмейді.‭ ‬Сол себептен қаруды сындыру,‭ ‬қарумен қоштасу ғұрпы көрінбейді.‭ ‬Бұл ғұрып ертегілерде ескі формада сақталып ... ... жыры ... ... ... себептен қарумен қоштасу сияқты сюжеттер сақталған.‭
5‎) ‏Хабар алу мотиві.‭ ‬Ертегілерде кейіпкерлердің ... ... қару мен ... ... ... білінетін сюжеттер кездеседі.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Құйын батыр‭" ‬атты батырлық ертегіде Құйын батыр қолынан қаза болатын дәудің сауыты өзінен-зі сөгіліп,‭ ‬иті ... ... ... ... ... сезетіндігі айтылады.‭ ‬Бұны иесі жаман ырымға балап,‭ ‬алдын алмақ болады.‭ "‬Әлден уақытта артында тазысы,‭ ‬қолында бүркіті шаңқылдап,‭ ‬сауыты сөгіліп бастайды.‭ ‬Ақ дәу ... ‬– Ей,‭ ... иті ... ‬өз ... ... ... құсы ... өлеріңе көрінсін‭! ‬Сөгілмегірдің сауыты сөгіліп,‭ ‬тозарыңа көрінсін‭!"‬– деген сөздермен ажалды аудармақшы болады‭ ... ... ... ... ... ... ... алып дәу Құйын батырдың қолынан мерт болады.‭ ‬Әрбір сюжеттің негізінде ... ... ... ... ... кезеңде де иті ұлыса,‭ ‬киім сөгіліп жыртыла бастаса жаман ырым деп санайды.‭ ‬Осы орайда‭ ... мына ... ... ... ... ... бы ... и неестественной ни казалось нам эта идея,‭ ‬она не неестественна,‭ ... вера в то,‭ ... ... ... созраняется между человеком и его одеждой,‭ ‬так что все случившееся с одеждой якобы отражается и на самом человеке‭" [‬111,‭ ‬21‭ ... ... ... ... ... тап ... туралы хабар сауыт-сайманнан басқа қаруы арқылы да көрінеді.‭ ... ... ... ‬ертегісінде ағасы мен інісі бірін-бірінің‭ ‬хабарын біліп тұру үшін ... ... ... ... ... ... кетсек ұрпақсыз қалғанымыз жарамас,‭ ‬екеуміз қылышымызды ауысайық,‭ ‬менің көңілім жақсы болса қылыштан май тамады,‭ ‬егер де бейнет көрер ... ... қан ... ‬сонда іздерсің‭"‬– деп,‭ ‬қылышын үйіне тастап,‭ ‬ағасы жүріп кетеді.Үйде қалған Темірдің қылышынан күнде май тамып тұратын сол күні қан тамды.‭ ... бір ... ... ... ... ... алып ... [‬19,‭ ‬184‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Халық аузындағы‭ "‬қылышынан қан тамған‭" ‬деген тұрақты тіркес жоғарыда аталған мотивті ... ... ... ... ... ... хабар білу‭ ‬мотиві‭ ‬әртүрлі көрініс табады.‭ ‬Кейбір қаруларды тот ... ... ... қан тамады.‭ ‬Хабар алатын қаруды бір ертегілерде ... ... іліп ... ... екі ... ... ... кетіп отырады.‭ ‬Қару батырды бейнелейді.‭ ‬Тот басу қарудың бұзылуы.‭ ‬Яғни,‭ ‬батырдың басына жаманшылық келді ... ... ... ... ... ‬Кейбір ертегілерде хабар алысу құралдары ретінде‭ ‬орамал,‭ ‬жұлдыз,‭ ‬қамшы сияқты заттар атталады.‭ ‬Кейде сүт пен ... ... ... ... алысатын да сюжеттер кездеседі.‭ ‬Орамал арқылы өлім мен өмірдің хабарын білу сюжеті‭ "‬Ер ... ... ... ... ... ... өз белін он екі құлаш орамалмен тартады.‭ "‬не Төстік келді ... ... ‬не ... өлді ... күні шешіл‭"‬– деп серт қылады‭ [‬19,‭ ‬11‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Сол орамал Төстік келген күні белінен ... ... ... ... ... ... әйел адамның бейнесіне қарай хабар алу құралы да өзгеріске ... болу ... ... әйел ... ... ретінде қарастырылмайды.
Қиял-ғажайып ертегілерде жетім қалған екі баланы баулыған шал балаларды қиын сапарға шығарып салып тұрып,‭ ‬ақ алмас қанжар ... ... ... арқылы амандық білісіп тұрады.‭ ‬Қанжарды жол ортасындағы бәйтерекке шаншып кетеді.‭ ‬Жаманшылықты сезе қалса,‭ ‬қанжар тот‭ ‬басып хабар береді‭ [‬26,‭ ‬5‭ ... ... бір ... ... мен ... ... ... алып,‭ ‬семсер арқылы хабар біледі.‭ ‬Ағасы тосқауылға ... ... тот ... ... ... ... біліп,‭ ‬сапарға шығады‭ [‬25,‭ ‬203‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Екі ертегіде де қылыштың сапар шегіп кеткен ағасының хабарын інісіне ұдайы білдіріп тұрғанын көреміз.‭ ... ... ... құралы хабарды үздіксіз жеткізіп тұратын болған.
Бұл‭ –‬мотив көне мотивтердің бірі.‭ ‬Себебі қазақ фольклорында тек ертегілерде кездеседі және эпоста өзгеріске түсе ... ... ... ... ... эпостардың түркілік,‭ ‬соның ішінде қазақ халқының эпостарына қарағанда көнелігін ... ... ... де ... ... ... ... көнелігі осы мысалдар арқылы дәлелденеді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬тува халқының Алдай Буучу эпосында үйде қалған анасы үш ұлының ... ... ... ... тұру үшін үйге ... ... оғы арқылы бетіндігі айтылады,‭ ‬яғни садақ оғы қараюы балаларының нашар күйінің хабаршысы ретінде ұғынылады‭ [‬61,‭ ‬40‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Тувалық‭ "‬О ... ... ... батырлық эпоста батыр қарындасына оғын тастап кетеді,‭ ‬егер батыр өлген болса оқ ортасынан бөлініп сынады,‭ ‬ал тірі болса оқ қалпын ... тұра ... ... ... ‬оқты тот басады‭ [‬65,‭ ‬176‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы жинақтың соңында жазылған түсінікте осы сюжетке мынадай түсінік беріледі:‭ ‬"Приведенных случаях эпос отражает ... ... о ... ... душа ... ... ... в различных предметах,‭ ‬а смерть его вызывает изменения в этих предметах,‭ ‬порчу их.‭ ... и ... ... ... ... ‬в котором будто бы находится душа человека,‭ ... ... или ... ... человека‭"‬ [61,‭ ‬176‭ ‬б.‭]‬.
‎"‏В эпосе разных народов ... ... вид со ... ... (‬с целью дать знать о своей судьбе батыр и оставляет ее у ... или ... ... ... ... ... царям‭ ‬– птицам свою железную стрелу:
Если жив буду,‭–
Стрела бронзой блестеть будет.
Если ... ... ... покроется‭" [‬16,‭ ‬74‭ ‬б.‭]‬.‭
Қалмақ халқының көлемді әрі көне эпосы‭ ... ... ... ... жары ... ... алып кетеді.‭ ‬Гесер жарының хабарын білу үшін садақ оғын кеткен ... ... ... ... жебесін таныған Рогмо жебеге шүберек‭ (‬лента‭) ‬байлап,‭ ‬қайта жібереді,‭ ‬жебе қылшанға қайтып оралады.‭ ... ... ... ... байлау ырымын ғалым‭ ‬Р.Липец‭ ‬көне ғұрыптың қалдығы деп тұжырымдаған‭ [‬7,‭ ‬75‭ ... ... ... ұқсас сюжет татардың‭ "‬Ак Кубек‭" ‬жырында да бар.‭ ‬Жараланып келе жатқан батыр өлім мен ... ... ... ... білу үшін ... көрге сауытын тастайды.‭ ‬Сауыт көрдің ең түбіне кетеді.‭ ‬Батыр өлім күтіп тұрғанын сезіп,‭ ... ... ... ... ... ‬139‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Қобыланды батыр‭" ‬жырының Мергенбай ақын жазып кеткен ... ... ... ... нашар күйін түсінде көріп,‭ ‬біледі.‭ ‬Ағасының жау қолына түскенін,‭ ‬көп қиыншылық ... ... ... ... ... ... ‬кетілді‭ ‬[30,‭ ‬106‭ ‬б.‭]‬.
Батыр‭ –‬ айбалтаға баланып,‭ ‬оның кетілуі батыр басына түскен нашар халін мысалдап ... ... ... кетіліп қарудың майырылуы,‭ ‬түске қараудың енуі шындыққа жанасымды.‭ ‬Бұл эпоста ... ... ... ... алу мотиві сақталғандығын жалтаруға болмайды.‭ ‬Түс көру мотиві,‭ ‬ондағы хабар беруші құрал ретінде бес қарудың ... ... ... ... ... ... мотив деп қорытындылауға дәлел болады.‭ ‬Қазақ эпостарында осы сияқты сюжеттер аз кездеседі.‭ ‬Ер Қосай жырында әкесінің ... ... ... жеткізеді.‭ "‬Тобылғы меңді торы аты болдырып,‭ ‬алты қырлы ақ ... ... ... ... ақ сауыты сөгіліп,‭ ‬әкең шаршап келеді‭" ‬дегенде,‭ ‬сонда Қосай ... ... ақ ... ... қу ... ... ... ай жатқан қуарып,‭
Қырық қара нар майына,
Алып еді суарып,
Сынатұғын мүлік пе ... ... ... ... ‬18‭ ‬б.‭]‬.
Жалпы фольклорлық шығармалардағы осы мотивтің көрінісін‭ № ‬6‭ ‬кесте арқылы көрсетуге болады:
‎№
Шығарма кейіпкері
Хабар ... ... ... ... ... ... қандай өзгеріс болды‭?
1.
‎"‏Жалғыз жігіт ұрпақтары‭"
Шашбай‭ ‬– Темір
Қылыш
Інісімен қаруларын алмастырып алады.‭ ‬Үйіне тастап кетті.
Жақсы болса май тамады,‭ ... ... ... қан ... ... ... ... ортасында тұрған бәйтерекке шаншып кетеді.
Тот басады.
3.
‎"‏Жас баланың сапары‭"
Семсер‭
Інісі мен ағасы ... ... ... ... ...
Қарындасының түсіне кіреді
Тасқа тиіп,‭ ‬кетіледі.
Қазақ ертегісіндегі семсерді тот басу,‭ ‬семсерден қан там не май тамып тұруы‭ –‬ ... бір ... ... ... ... ... тірі ... сипатын берген ежелгі дәуірлерден қалған сарқыншақ мысал.‭ ‬Қару ... ... алып тұру ... өзі ... жаны ... ... ... сенімнен дамыған.‭ ‬Қару мен батыр жаны егіз деген ұғым жатыр.‭ ‬Бұл туралы зерттеуші С.Қондыбайұлы‭ "‬Семсер‭ –‬батырдың өзі,‭ ‬оның кебі.‭ ... ... ‬– жаны ... ... ... – деп ... ... ‬310‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Дж.Фрэзер‭ ‬өз‭ ‬еңбегінде қару-жарақ,‭ ‬сауыт пен адам арасындағы байланыс болады деген сенімді кантогиозды‭ (‬жанасқан заттар алыс ... да ... ... деген сенімге негізделген‭) ‬магиялық ғұрыптарға жатқызады‭ [‬111,‭ ‬49‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Анимизм‭ ‬– вера в то,‭ ‬что любой предмет имеет,‭ ... ... ... душу ... сохранился в виде представления о душе человека,‭ ‬могущей жить отдельно от него‭ [‬93,‭ ‬93‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... ... ‬Магия дегеніміз материалды дүниеге табиғаттан тысқары жолмен әсер ету үшін қолданатын әдет-ғұрыптар.‭ ‬Дж.Фрэзер магиялық әдеп-ғұрыптарды екі салаға жіктейді:‭
1.‎ ... ... ... магия‭;
.‎ ‏Контагиозды магия.‭
Бұлай бөлудің себебін ол магиялық ойлаудың ... ... ... ... ... ... ... ұқсастықты туғызады,‭ ‬яки салдар өзінің себеіне ұқсайды.‭ ‬Екінші ... ... ... рет ... ... ара ... алыстағанына қарамастан өзара байланысын үзбейді‭ [‬155,‭ ‬222‭ ... ... ... ... ... ... немесе үстіне киген киімі сөгіліп,‭ ‬сол арқылы батырдың өлімі жақындағаны сезіледі.‭ ‬Бұндай сюжеттер аз ... ... ... ‬иесінің тек өлім хабарын береді.‭
2.Батырдың туысымен алмастырып немесе белгі ретінде қойып кеткен қаруы арқылы шалғайда ... ... ... мен ... ... білуге болады.‭ ‬Ал,‭ ‬қаруы арқылы жақсылық күйінде сезуге болады.
‎ ‏Ғұрып фольклорының естірту,‭ ‬жұбату,‭ ‬жоқтау сияқты жанрларында қару ... жиі ... ... өзіндік себептері бар.‭ ‬Халықтың көне мифологиялық қару мен батырдың жаны бір ... ... ... негізінде енген.‭ ‬Жоқтау жанрында тек батыр өлімі қарудың бейнесі арқылы беріле салмайды.‭ ‬Онда керемет батыр адамның образы сомдалады.‭ ‬Образ ... ... ... ... ... ... ... ‬Абылай ханды жоқтау жырында ханның бейнесі мына сөздермен ашыла түскен:‭ ... ... ... ... сом алтынмен соқтырып,‭ ‬табандасқан дұшпанға күнінде қылыш шауып өткерген‭"‬.‭ ... ... тек ... ... ... ... қарастыруға болмайды.‭ ‬Кейде бұл сөздердің астарында шындық өмір бейнесі жатады.‭ ‬Кеңгірбай биге арнап айтылған жоқтау жырда‭ ... ... ... ... ... ... ... жолдар кездеседі‭ [‬133,‭ ‬11‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл үзінді туыстар арасындағы өзара кикілжіңді аңғартатын сияқты.‭ ‬Сондай дау-дамай шыға қалса кемеңгер би ... ... ... еді деген аңсау-арман жатыр.‭ ‬Жоқтау мәтіндегі қару-жарақ атаулар көбіне батырдың образын жасау кезінде жиі қолданылса,‭ ‬дау-дамай шешетін,‭ ... ... ... ... ... ... ... басқа мағынада қолданысқа түседі.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Ормамбеттің батырлығы жоқтаған жырда былайша ... ... ... ... қылыш жанында,
Құралсыз құры жүрмеген‭ [‬134,‭ ‬201‭ ‬б.‭]
Жоқтау жанрында қару-жарақ атаулары тек,‭ ‬адамды алмастырып қолданумен ғана байланысты қарастыруға болмайды.‭ ... ... ... болған жанның жақсы істерін айтып мақтауда,‭ ‬әлеуметтік ортадағы орнын көрсету үшін де ену ... ... ... пенденің халық арасындағы беделі былайша суреттеледі:
Жайнап шықтың жасыңнан
Сексеуілдің шоғындай
Түскен жерің ошақ қып,
Зеңбіректің оғындай‭ [‬154,‭ ‬113‭ ‬б.‭]‬.
Батырдың майданда ... ... елге үлгі ... ... ... сөз ... ... отырады:
Майданды қанмен боядың
Алтын,‭ ‬күміс,‭ ‬болатты
Әскербасы безедің
Жай оғындай жайнаған
Мылтық берен кезендің.
Толғамалы ақ сүңгі
Иесін сайлап найзаның
Балдағы алтын ақ болат,
Белінде бектер,‭ ‬мырзаның,
Сайран қылдың ... ... ... ‬б.‭]‬.‭
Қан майданда қан жұтып,‭ ‬елі мен жерінің тыныштығы үшін жан салған арыс азаматтар адал ... ... ... ... ... ... ... тапсыруды армандаған.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Мамай батырды жоқтап шығарған ... ... ... қой ... ... ... үзінді кездеседі‭ [‬135,‭ ‬146‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Сау күнінде қаруынан айрылып,‭ ‬күш-қуатынан ажырау батырға жау талқысынан да жаман.‭ ‬Ежелгі дұшпанмен алысып,‭ ... ақ ... ... ... ... ... қымбат бағасы немесе бектер мен мырзаның белінде жүретін асыл құралдар арқылы адамның материалдық байлығымен бірге ел арасындағы ... ... ... ‬Мылтық пен ескі қару түрлерінің бірге қолданыс ... ... ... ... түсу ... туындаған болса керек.‭ ‬Кең дүниені сайран еткен батырдың еткен ... ... ... үшін ... ... ... ... элементін көзге әкелу арқылы көрінеді.‭ ‬Ерлігі қару түрлері арқылы нанымды сипатталған.
Халық ақылды дана ретінде таныған билердің образы‭ (‬Қаз дауысты Қазыбек биді қызы ... ... ... суреттеді:
Батыр жинап ел шаппай,
Қылыш шауып оқ атпай,
Ақылыңмен жол тауып,
Қазақтың кегін алғаның‭ [‬134,‭ ... ... ... ... ... ... ерте ... тамыр алғанын көреміз.‭ ‬Жоқтау жанрында өлімді астарлап жеткізу әр түрлі заттардың мысалында беріледі.‭ ‬Батырдың ... ... ... ... ... ‬ақ алмастың балдақтан сынуымен өрнектеледі.‭ ‬Бұған мысалды ел аузында сақталған жоқтау жырлардан көруге ... ... биді ... ... қызы Қамқаның жырында мынадай жолдар кездеседі:
Балдақтан кетті-ай ақберен,
Тасқа тимей-ай кетіліп‭ [‬134,‭ ‬171‭ ‬б.‭]‬.
Бұл жоқтау ... ... "‬ақ ... ... ... арқылы алмастырып қолданып тұрғандығын аңғару қиын емес.‭ ‬Қару түріне адам баласын балау ... ер ... ... ... ... әйел ... қару-жарақ түріне балау кездеспеді.‭ ‬Ә.Диваев жазып алған мәтінде адамды найзаға балау ұшырасады:
Алдырдым,‭ ‬халық,‭ ... ... ... ... тесік жер,
Жұтып салды дариямды‭ [‬154,‭ ‬113‭ ‬б.‭]‬.
Кейбір жоқтауларда дүниеден ... асыл ... ... ... ... ... (‬Әбдіғапар‭)‬,‭ "‬тасқа тиіп майрылған балдағы алтын ақ беренге‭"‬,‭ "‬балдағы дандан ақ беренге‭" (‬Кенесары-Наурызбайды жоқтаған ... ... ... ... соғыс құралдарына және дене қорғанысын қаматамасыз ететін сауытқа балау да кездеседі‭ "‬ақ ... ... ... ... ... Қара ... жоқтағаны‭) [‬134‭]
Адамды қару түрлеріне теңеу,‭ ‬балау ежелгі анимистикалық ... ... қару мен ... жаны ... ... жан ... ... деген түсініктен туындағыны туралы жоғарғы тарауда сөз болды.‭ ‬Қарудың әртүрлі жағдайда бүлінуі адамдардың әр түрлі жағдайда дүниеден өтетіндігін ... ... ... ... ... жоқтау үлгілерінде адамды шоқпарға,‭ ‬садаққа балау кездеспеді.‭ ‬Наркескен кейін кірген қару ... ... ... ... қарудың қымбат түрлеріне балау адамның қасиетін арттыра түсетін сияқты.‭ ‬Қарудың алтын,‭ ‬дандан‭ (‬піл ... ... ... ... де ... сабақтас.‭ ‬Жоқтаудың мақсатына лайықталып жасалған.‭ ‬Қарудың тасқа майырылуы,‭ ‬балдағынан сынуы да шындық өмірде кездесетін құбылыстар.‭ ... ... асыл ... ... де кең ... ... ... ‬Ормамбетті жоқтаған жырда мынадай жолдар кездеседі:
Қынабы жоқ қылыштай
Екі ... ... ... ... ... ... ... ‬197‭ ‬б.‭]‬.
Қоршаған дүниеден тыс еш нәрсе болмайды деген ... ... ... "‬ақ ... ... арамға былғануы,‭ ‬алтын балдақты алдаспанның қобдиша ішінде ... ... ... ... ... ... жан шыққандығының тұспалы‭" –‬деп көрсетеді‭ [‬136,‭ ‬7‭ ‬б.‭]‬.
Адамның өлімі ... ... ... ... ... ... ‬Қанша қашса да,‭ ‬ажалы бар адам өлімнен құтылмайды.‭ ‬Мерт болатын күні,‭ ‬уақыты,‭ ‬себебі барлығы алдын‭ ‬ала белгіленген.‭ ‬Қару-жарақ сол ... ... ... ... тағдырлы бұйрығын орындайтын құрал ретінде қарауға болады.‭ ‬Сөгілу де,‭ ‬сыну да ажал уақытын ... ... ... өлімін оққа теңеп айтылады.‭ ‬Соғыста шаһид болатын жандардың да ... сол ... ... ... ... мен ... ... бейнесі‭ "‬ажал оғы‭" ‬тіркесімен өрнектеледі.‭ ‬Мысалы,‭ ‬хайуанаттар туралы ертегіде аңшыны көрген қасқыр‭ "‬ажал оғы жеткендей‭ ‬сезінеді‭" ‬делінеді‭ ... ‬8‭ ... ... ... ... ... ... хабарын білу мотиві шындық өмірдегі құбылыстармен бейнеленген.‭ ‬Сауыттың ... ... өлім ... деп ... ... қарсыластың қол күшіне шыдамай сөгілді деген тұрғыдан келтірілген.‭ ‬Мифологиялық сарын,‭ ‬жазмыштың ... ... ... ... ... ... нанымды факті басқан.‭ ‬Дегенмен ескі мотивтің сарқыншағы деп қарастырған жөн.‭ ‬Эпостық ... ... ... ... ... ... халі ... суреттелді:
Екеуінің ақ сауыт
Шығыршақтан сөгілді
Артық туған Қобыланды
Найзасын ырғап ендірді‭ [‬30,‭ ‬68‭ ‬б.‭]‬.
Мысалы,‭ ‬келесі жырда:
Қалмақтың киген сауыты,
Сытырлап ... ... ... ‬55‭ ... ... бастауы батырға өлімнің жақындап қалғанын білдіретін деталь.‭ ‬Сауыттың сөгілуінің шындыққа қатысы да бар.‭ ‬Манас жырында соғыс ... ... ... ... ‬Сонда батырлардың жаудан жеңіліп,‭ ‬артқа шегінуіне мынадай жайттар себепкер болады:
Шарт сынып найза таяқтай.‭–
Шегінді қаша ... ... ... ... ... ... ... сөгілетінін рас.‭ ‬Сауыт сөгілмесе,‭ ‬осал жері болмаса,‭ ‬адамға өлім келмейді.‭ ‬Адамды ... ... ... ... ... ... батырдардың қарулары сынып жататын.‭ ‬Қарудың сынуы батырдың жеңілуіне себеп ... ... ... жаман хабар белгісінде ұғыну осындай практикалық қажеттіліктен туындаған сияқты.‭ ‬Соғыста ат пен қарудан айрылу ең ... ... ... ... ... түрі ... ... ағашын суреттегенде‭ "‬аттағыны аларда,‭ ‬сынып кетпей иілген‭" –‬деген ... ... ... ... ... күш беретінін сездіреді.‭ ‬Батыр үшін жағаласқан жаудан жеңілудің өзі өлім деп ... ... сыну ... ... әкелмейтіні анық көрінеді.‭ ‬Жекпе-жек кезінде қарудың сынуы‭ ... ... ... түсініктің әлсіреп,‭ ‬тарихи шындыққа ауысқан белгісі деп түсінуге болады.‭ ‬Бұнда сиқырлы,‭ ‬батырдан бөлек өздігінен қызмет атқаратын қарулар туралы мифологиялық ... ... ... де,‭ ... ... ықпалына бағынып кеткен,‭ ‬сол себептен қару сынды‭ ‬– деп қарастырады ... ... ... ... ... "‬Характерно,‭ ‬что в эпизодах борьбы,‭ ‬в ходе поединков‭ "‬первое‭" ‬оружия ломается,‭ ‬сменяется на‭ ... ... ... отбрасывается.‭ ‬Магия оружия хотя и не исчезает полностью,‭ ‬но оказывается на периферии богатырских деяний‭" [‬15,‭ ‬71‭ ‬б.‭]‬.
Түркі халықтарында жерлеу ... ... ... ... ... ... адам өлген үй найзаға қара байлап,‭ ‬немесе сындыратын ғұрыптың боланын этнография саласын зертеушілер ... ... ... этнографиясын зерттеуші ғалым Ә.Төлеубаев жерлеу ғұрпындағы қару сындыру салты туралы былай деп көрсетеді:‭ "‬Годичные поминки завершались обрядом ... ... ... ... ... ... ... садится на почетное место в передней части юрту и приказывает джигиту ее переломить.‭ ‬Вдова и ... ... за ... ... ‬ее ... ‬В это ... несколько молодых людей становятся на конях снаружи юрты и крепко ... ... ... ‬джигит в юрте схватывает дервко посередине и переломывает его‭; ‬тут поднимается такой вой,‭ ‬плач,‭ ‬стон,‭ ‬что нельзя ни описать,‭ ‬ни ... ... ... ... өлім ... ретінде тудың ағашын немесе найзаның сабын сындыратын ғұрыптың барлығын ... ... мен ... ... ... бірі А.Левшин еңбегінде де кездеседі‭ [‬1,‭ ‬113‭ ... ... ... терең зерттеген ғалым Шоқан еңбегінде де жерлеу ғұрпында қару түрлерінің қатыстырылатыны көрсетіледі.‭ "‬Если человек умрет в ... ‬то весь ... ... к аулу с криком ой баурум,‭ ‬устремляется на юрту и начинает стрелять,‭ ‬колоть копьями и ... ... ... ‬босаги‭ –‬косяки‭" [‬3,‭ ‬181‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ халқының өмір тіршілігіне этнографиялық шолу жасаушылар өлім кезінде найзаға қызыл,‭ ‬ақ,‭ ... мата ... ... ... ... ... ... болғандығын айтады.‭ ‬Ы.Алтынсарин‭ "‬Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды ... және оған ас беру ... ... ‬атты этнографиялық еңбегінде осы дәстүрді жақсы ашып көрсетеді.‭ "‬Өлген адамның ер-тұрмандары,‭ ‬киімдері,‭ ‬қару-жарақтары және басқа жақсы заттарының бәрі үй ... ... ... ‬Үйдің сол жағында ұшы сыртқа шығарылып ұзын найза қойылады.‭ ‬Найзаның ұшына үлкен орамал байланады,‭ ‬егер ... адам жас ... ... ... ... ... –‬қара,‭ ‬қарт болса‭ –‬ақ орамал байланады.‭ ‬Мұның мәнісі‭ –‬бұл үйде қандай жастағы адамның өлгенін осы белгі ... ... ... ‬Бұл заттардың бәрі кейде бүкіл жыл бойы сол қалпында тұра береді.‭ ‬Бәйгеден кейін қонақтар тарайды,‭ ‬өлген адамның үйіне ілініп қойылған ... бәрі ... ... ... ... ... ... сындырылады‭ " [‬138,‭ ‬123‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Адам өлген соң оның жаны өзіне жақын ... ... ... ... ... ... ... "‬Тұлдау салтының мәнісі мынадай:‭ ‬қайтыс болған адамның қымбатты сырт киімдерін сыртына ... ... ... әбзелдерін жинап,‭ ‬ұйғарған орынға қою,‭ ‬мінген атының жал-құйрығын күзеу,‭ ‬оған осы заттардың арнайы таратылуы,‭ ‬асына жылқысының сойылуы,‭ ‬найзасының майыстырылуы,‭ ‬ең ... ... ... ‬60‭–]
Фольклорлық шығармалар жорықта өлген батырдың сүйегін тастамай,‭ ‬еліне әкеліп қоятын салттың болғандығынан хабардар етеді.‭ ‬Соғыс даласында опат ... ... ... мен сауыт-сайманын туғандарын әкеліп тапсыруды жорықтастарына аманаттаған:
Бір найзадан қан құссам,
Қаза жетіп мен ... ақ ... ... исі деп,
Кім көрсетер апарып,
Кемпір-шалдың көзіне‭? ‬[30,‭ ‬70‭ ‬б.‭]‬.‭
Манас жырының бір ... ... ... ... ... ... ... еліне жеткізу,‭ ‬оны сақтаудың жолдары жақсы көрсетіледі.‭ ‬Мәселен,‭ ... ... ... ... қырдырып,
Қымызбенен жудырып,
Шарайнамен шаптатып.‭ [‬49,‭ ‬47‭ ‬б.‭]
Бұл тұрғысында Ә.Марғұлан былай дейді:‭ "‬айтылып отырған жерлеу қағидасы ислам ... ... ... ... ‬ол оған ... ... қиғаш келіп жатыр‭" [‬31,‭ ‬47‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Яғни,‭ ‬жорықта өлген адамның сүйегін туған жеріне,‭ ... ... ... ‬жау жарағы мен құралдарын аманаттап бала-шағасына табыстайтын ғұрыптың болғандығын осы эпизодтан көруге болады.‭ ... ... ... ... ... ... ... әкелінген болса керек.‭ ‬Батырдың сүйегін еліне әкеле жатып,‭ ‬қазаны естірту ғұрпы бар.‭ ‬Сол кезде өлімді ... бір ... ... ... ... сындыруды атауға болады.‭
Қаруға сүйену салты.‭ ‬Жерлеу салтына байланысты қаруды сындырудан басқа қаруға сүйеніп,‭ ‬жоқтау айту ... салт ... ... материалдарында жиі кездеседі.‭ ‬Батырлық жырларда найзаға сүйеніп қамығу сюжеті де жиі кездеседі.‭ "‬Қобыланды бытыр‭" ... мына ... ... салар болсақ,‭ ‬Қараманға еріп жауға аттанып бара жатқан Қобыландының артынан ата-анасы мен қарындасы Қарлығаш,‭ ... жары ... ... ‬зарлап шығарып салады.‭ ‬Қарлығаштың сөзіне жүрегі сыздаған батыр найзасына сүйеніп қамығып тұрады:‭ ... ... ... сүйеніп
Төмен қарап қамықты.
Ақ найзаға сүйеніп‭ [‬30,‭ ‬43‭ ... мына ... ... ... ... күйі ... ... тауысып,
Ақ найзаға сүйеніп,‭
Қобыланды жалғыз бұл қалды‭ [‬30,‭ ‬72‭ ‬б.‭]‬.
‎"‏Найзаға сүйену‭" ... ... өзі ... ... ... болса керек.‭ "‬Парпария‭" ‬жырында да‭ "‬ақ найзаға сүйеніп,‭ ‬өксіп-өксіп қамықты‭" ‬деген жолдар бар‭ [‬18,‭ ‬62‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... тұру ... атты ... ... ... "‬Еңгезердей әдемі жігіт,‭ ‬басында айыр қалпақ,‭ ‬қолында қос желек найза,‭ ‬үстіне кигені торқа сауыт,‭ ... ... ... ... жылап тұрады‭" [‬26,‭ ‬62‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Манас‭" ‬жырында өлім кезінде найзаға сүйену салты ... ... ... ... оқ тиіп ... ‬еліне келген Манас батыр бейнесі былай беріледі:
Найзасына сүйеніп
Жылаған асыл Манастың
Жиылған жұрты тарамай‭ [‬49,‭ ‬249‭ ‬б.‭]‬.‭
Манас қазасы ... ... ... да аза ... ... ... ... қырық шора
Найзасына сүйеніп,
Еңіреп өксіп жылады‭ ‬[49,‭ ‬264‭ ‬б.‭]‬.
Жерлеу салтында әйелдер мен ер адамдардың аза тұтуы бөлек.‭ ‬Эпоста Қарлыға образы ... ... ... ... ... ... сүрен соғысқа араласады,‭ ‬Қобыландының үзеңгілес серігі ретінде суреттелді.‭ ‬Сол себептен Қарлыға ... ... ... ... ... ‬қынжылады:
Көп нәрсе түсіп өксіді,
Қарлығаның ойына,
Ақ найзаға сүйеніп,
Әрең жетті Қарлыға
Шатырға сайдың бойында‭ [‬30,‭ ‬139‭ ‬б.‭]‬.‭
Бұл эпизодтар ... ... өлім ... қаруға немесе найзаға сүйеніп жоқтау салты барлығын дәлелдейді.‭ ‬Салттың қалдығы қазірде кейбір өңірлерде‭ (‬Шығыс Қазақстан‭) ‬сақталған.‭ ... ... ... соғыс құралдарының орнына таяқ қолданылады.‭ ‬Халық арасында ... ... ... ырым ... ... ... ... болған ер адам ғана таяққа сүйенеді‭ [‬139,‭ ‬9‭ ‬б.‭]‬.‭
Көбіне ұлы сүрен ұрыстан ... ... ... ... қамығып тұрғандығы айтылады.‭ ‬Демек,‭ ‬батыр ұрыста қаза болған достарын,‭ ‬үзеңгілес батырларды ойлап,‭ ‬қамығып тұр.‭ ... ... ... ... жаны шықты,‭ ‬жансызданды,‭ ‬батырдың әрекеті тоқталды дегенді білдіреді.‭ ‬Қарутанушы ғалым Қ.Ахметжанов өз зерттеу еңбегінде қарудың ... ... ... ... қаратылуы тұрғысында:‭ "‬Қарудың басының жоғары қарап тұруы,‭ ‬жүзінің алға қарай бағытталуы активті ... ... ... ... ... ‬ал ... қарай түсірілуі пассивтік позиция,‭ ‬қарудың жансыздануы‭ (‬өлуі‭)‬,‭ ... ... ... ... ... [‬60,‭ ‬126‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Б.Қанарбаева‭ "‬Батырлық жырлардағы түр-түстік танымдар‭" ‬деген мақаласында қару түрлеріне байланысты өз ... айта ... ... ... ... ... былай дейді:‭ "‬Ал,‭ "‬Нәрік‭" ‬батыр жырында Ер Шораның жауын жеңгеннен кейін,‭ ‬жапанда ақ найзаға сүйеніп дем алып ... ... ... ... ... жаны тоят ... ... риза болғанын бейнелейді‭" [‬140,‭ ‬77‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Таяққа ... ... ... ... сүйеніп жоқтау жатыр.‭ ‬Өлік жөнелту салтында қару түрлерінің қатыстырылуына өзіндік себебі де осыдан.‭ ‬Бұдан,‭ ‬ертегілер мен ... ... ... ... ... қару ... жоқтау жанрына енген болу керек деген ой туындайды.‭ ‬Жоқтау жанрындағы қару-жарақ түрлері батыр образын айқындап көркемдеп көрсету мақсатында яғни,‭ ... ... ... ... ... ... батырдың жақсы істерін тек соғыстағы образы арқылы ғана көрсетуге болады.‭
Қарумен бірге жерлеу ... ... ... ... ... ... ... бағалануының бір үлгісі‭ –‬оның жауынгердің жаны орналасатын орны,‭ ‬оның жанының индикаторы ретінде санау,‭ ‬бұл сенімнің көрінісін көптеген батырлық ертегілерден ... ... ... жанын сақтаушы ретінде қару батырмен бірге жасап,‭ ‬онымен бірге өледі деп сенілді.‭ ‬Қарудың ... ... ... ... ... жерлеу ғұрыптарында өлген жауынгердің қаруын сындыру ғұрыптарының‭ (‬мысалы,‭ ‬түркі халықтарының жерлеу ... ... ... ... ... ‬қазақтарда мұрагері жоқ батыр өлгенде,‭ ‬оның қаруын отқа жағу дәстүрі‭) ‬астарында осы көне діни ... ... ... қаруды бұзу барысында ондағы адам жаны‭ (‬немесе қарудың өз жаны‭) ‬босатылады‭ –‬мыс.‭ ‬Сол себепті көшпелілер моласында қарудың ... ... ... сынған,‭ ‬бүлінген қарулар көптеп табылады‭ [‬60,‭ ‬128‭ ‬б.‭]‬.‭
Археологтардың қазба жұмыстары көрсеткендей,‭ ‬бабаларымыз адамдарды ... ... ... және ... заттарымен бірге жерлейтін болған.‭ ‬Бұл туралы Ә.Қайдаровтың еңбегінде былай деп ... ... ... ... ... эпох ... ‬неолоита,‭ ‬бронзы и последущих времен воина,‭ ‬да не только воина,‭ ‬хоронили вместе с его боевыми доспехами.‭ ‬Из предметов вооружения ... были ... ... ... со ... ... ‬бронзовыми и железными наконечниками стрел самой различной формы,‭ ‬наконечники копий,‭ ‬панцирь,‭ ‬сабля,‭ ‬кинжал,‭ ‬меч типа ... ... ... клинок,‭ ‬железные или бронзовые черешковые ножи,‭ ‬а также различные детали к ним‭" [‬17,‭ ‬Б‭ ‬.‭ ‬25‭–‬б.‭]‬.‭ ‬Ғұрып о ... де өмір ... ... ... жерленген адамға‭ ‬қажет болады деген халық ... ... ... ... ... ... ол дүниеде де жаумен соғысса,‭ ‬қару-жарағын керек етеді деген түсінікті білдіреді.‭ ‬Қаруының сабын қыса ұстап,‭ ‬сәйгүлігімен бірге ... ... ... қорымды ашқан адамды алып ұрып,‭ ‬тұра шабатындай көрініс табады.‭ ‬Бұл тұрғысында Шоқан Уәлиханов пікірі мынадай:‭ "‬Өлген адамның ... ... ... ... салу себебі,‭ ‬о дүниеде жауыңды құрықпен ұстап,‭ ‬қарумен ... ... ... ... ... [‬3,‭ ‬28‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Р.Липец батыр денесімен бірге атын жерледі ... ... ... ... ... ... ... А.Бернштамның мынадай пікірін келтіреді:‭ "‬Факт положения в могилу покойного лошади,‭ ... у ... ... ‬ставит под сомнение,‭ ‬возможно ли считать,‭ ‬что здесь лошадь‭ –‬тотем.‭ ... ... в ... снаряжении и приготовление ее к походу нельзя ... с ... ... ... ‬Мы ... ... ... лошади в могилу есть просто отражение анимизма,‭ ‬как и связанное с последним положение оружия и т.д.‭" [‬141,‭ ... ... ... ... ... ... ... со всеми его личными вещами и принадлежностями конской сбруи.‭ ... ... ... в ... ... ‬По ... ... XVIII–XIX вв,‭ ‬покойного хоронили с конем,‭ ‬оружием,‭ ‬на мертвое тело ... ... ... ‬Обычай‭ ‬погребения со всеми личными вещами,‭ ‬оружием,‭ ‬конем,‭ ‬иногда с женами,‭ ‬слугами уходит корнями в сакское‭ ‬и ... ... ... ... ‬100‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ даласын аралап,‭ ‬көзімен көргендерді қағаз бетіне түсірген ... ... ... ... ... ... ... көп кездеседі:‭ "‬Иногда зарывают вместе с телом оружие,‭ ‬конскую сбрую и уборы ... ‬На ... ... ... ... он ... с копьем,‭ ‬лук,‭ ‬стрелы‭; ‬над птицеловом какое нибудь грубое изображение беркута,‭ ‬или ястреба а‭); ‬над младенцем ... и ... ... ... Хана Абуль-хайра на речке Улкиаке,‭ ‬в‭ ‬470‭ ‬верстах от Орской крепости,‭ ‬было построено квадратное ... со ... ... ... положено тело с саблею,‭ ‬копьем и стрелами‭" [‬1,‭ ‬Б.‭ ‬111‭–]‬.‭ ‬Бұл ... ... ... ... ... адам ... бірге жерлеу салтының болғындығын көрсетеді.‭
Ас беру салтын этнографиялық тұрғыдан зерттеуші Е.Смағұлов қазақтардағы‭ "‬сеп ... ... ... ... ... келеді:‭ "‬Бүгінгі қазақ мәдениетінің ежелгі қазақстандық тайпалардың мәдениетімен тоғыстыратын тағы бір белгі‭ –‬ежелгі тайпалардағы ... ... "‬о ... ... ... ... көму ... (‬өлген адамның жеке киім–кешегін,‭ ‬қару-жарағы,‭ ‬күнделікті тұрмыстағы қолданған заттары‭) ‬уақыт өте келе белгілі бір тарихи ... ... ... ... ‬XIX ... аяғы мен XX ғасырдың бас кезіне дейін келіп жеткен.‭ ‬Қазақтардағы‭ "‬сеп‭" ‬жинау рәсімі осы ... ... ... түрі болса керек.‭ ‬Бұл жерде біздің ойымызша ... ... жеке ... ... көму және ... "‬сеп‭" ‬жинау рәсімі бір түсініктегі құбылыстар‭ [‬34,‭ ‬253‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қарумен ... ... ... ... ... білу ... ... жатыр.‭ ‬Зерттеушілер пікіріне сүйенсек,‭ ‬қарудың бұзылуы батыр өлімімен параллель жүреді.‭ ‬Яғни,‭ ‬екеуінен де жан шығады.‭ ‬Бірге ... ... ... ... ... ... бейнесінде қарастыру ертегілердегі хабар беретін құрал бейнесінде ... ... ... ... ... идея жоқтау жанрында да анық байқалады.‭ ‬Онда да өлім бейнесі қарудың бүлінуімен көрінеді.
6‎)‏Тәңір жарлығын жеткізу‭ ‬мотиві.‭ ‬Садақ ату арқылы қыз ... ‬ай ... ... ... атып ... сол елдің күйеуі атану қай халықтың болмасын фольклорында кездесетін кең таралған ... ... ... ... ... теңі ай десе ... ‬күн десе көзі бар қыз.‭ ‬Халық бұндайда‭ "‬Қыз жақтаған жігітті ел мақтаған‭" ‬деп,‭ ‬бір ауыз сөзбен ... ... ... ... ... қабақ атысып,‭ ‬жамбыны қақ жарып қалыңдық алу мотиві көп ұшырасады.‭ ‬Бұл мотивтің дамуына ертедегі қарудың ... сену ... ... ... ... ... ... немесе ай астына ілінген жамбыға ешкімнің оғы тимеген де,‭ ‬оған тек тағдырдың жазуы бар жанның ғана оғы ... ... ... отау ... ... болады.‭ ‬Яғни,‭ ‬кейіпкерді қару бұйрықты адамына қосады,‭ ‬адал жарын тауып ... ... ... оқ атып қыз таңдау екі ертегіде кездеседі.‭ "‬Гүл-Сонобар‭" ... ... ... ... ... ... ... ‬оғы түскен жердің қызын аламын деген шарт қояды.‭ "‬Мен садақ тартамын,‭ ‬садақтың оғы‭ ... ... ... ... ‬иә ... ‬төбесінде жатса,‭ ‬сол үйдің ішінде қыз болса да,‭ ‬кемпір болса да,‭ ‬ең арғысы маймыл болса да аламын‭"‬ деп шарт ... ... ... қаратып садақты тартып қалады.‭ ‬Сонымен садақтың оғы аспанға зырқырап ұшып кетеді.‭ ‬Махамбет оғын үш күн іздеп,‭ ‬өзі отырған қаладан таба ... ... жер ... ... ... ... ... садағының оғы тұр екен.‭ ‬Жер үйдің ішіне кірсе маймыл отыр‭ [‬25,‭ ‬112‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Келесі‭ "‬Маймыл қыз‭" ... үш ... бір ... ... ... ... ... шешімін әкесі былай табады:‭ "‬Олай болса,‭ ‬былай істейміз,‭ ‬үшеуіңе үш жебе беремін.‭ ‬Садақпен соны ... ... ... қай ... ... ‬сол үйдің қызын алып беремін‭ ‬– дейді‭"‬.‭ ‬Үш жігіт қатар тұрып,‭ ‬жебелерін ... ... ... ... ... ... жебесі сол қыздың ауласына барып,‭ ‬есігінің маңдайшасына қадалады.‭ ‬Ортаншы ұлдың жебесі уәзірдің ... ... ‬Ал ... ... ... әуеде қалықтап ұшады да,‭ ‬баябан шөлге қарай ... ... шөл ... ... ... қалған көне қала қорымнан жебесін табады.‭ "‬Бұл арада кім тұрады ... ... ... ‬жебесі қалған дуалдың арт жағында бір маймыл отыр екен.‭ ‬Жігіт:‭ "‬Пешенеме ... осы ... деп ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Екі ертегідегі ұқсас сюжеттерге қыз таңдауда садақ оғының ... ... ... ... қыз ... ... қадалуы,‭ ‬оқты аспанға қарата ату,‭ ‬пешенені сыйлау,‭ ‬ескі жұрттан қыз табу ... ... ... өте ... ... ... ‬екі ертегі біріне-бірі өте ұқсас.‭ ‬Аспанға қаратыла атылған оқ ... ... ... қыз ... ... ‬Ескі жұрта қалған қыз көне жақсы атадан тараған ұрпақтың символы.‭ ‬Дәл осындай сюжетті ертегілер орыс халқының фольклорында бар.‭ "‬Царевна‭–‬ Лягушка‭" ... ... үш ұлын ... ... ... ... ... беріп,‭ ‬аспанға қарата атқызады.‭ ‬Жебе түскен үйдің ... ... ... ‬Екі ағасының оқтар ауыл үйлерінің маңайына түседі.‭ ‬Тек,‭ ‬ханның кіші баласы Иванның жебесі алысқа ұшып кетеді.‭ ‬Жебесін іздеп кеткен ханзада,‭ ... ... ... ... ... көреді.‭ "‬Тағдырдың жазуы‭" ‬деп,‭ ‬Ханзада бақаға үйленеді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬ертегінің өз сөзімен келтірсек:‭ "‬А ... сына ... ... поднялась и улетела сам на знает куда.‭ ‬Сидит лягушка,‭ ‬подхвотила его стрелу.‭ ‬Иван-царевич говорит ей:‭ ‬– Лягушка,‭ ‬отдай мою ... ‬А ... ему ... ‬– ... ... ... твоя ... [‬112,‭ ‬40‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы ертегінің М.С.Андреев жазып алған нұсқасында алдыңғы сюжеттен ауытқушылық ... ‬Ең ... ... ... ... орнына мылтық алынады.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬қалыңдық бақа бейнесінде емес,‭ ‬жылан түрінде кезігеді‭ [‬113,‭ ‬133‭ ... ... қару ... ... ... ертегі мазмұны мылтық оғымен толықтырылған.‭ ‬Қазақ ертегілерінде қалыңдық маймыл бейнелі болып көрінеді.‭ ‬Мифологияда маймыл қарғыс кесірінен кейпін жоғатқан адам деп ... ... ... ... ... ... ... әңгімеленеді:‭ "‬Әкесі үйіне келіп,‭ ‬болған жағдайды білген соң,‭ ‬қызын қарғап,‭ ‬теріс батасын ... ... ... ... ... жіберіпті‭" [‬38,‭ ‬310‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы мифтің негізінде қалыңдық маймыл сипатты болып суреттелген болса ... ... ... ... ... ... ... отыр немесе біреу оның бетін жасырып қойған.‭ ‬Жігіт сиқырды жеңген кезде қыз кейпіне келген ... ... ... ... ... ... ... құрбаны.‭ ‬Садақ оғы осыны біліп,‭ ‬оны құтқаратын жүрегінде түгі бар адаммен қосып отыр.‭ ‬Анаеркі тұсында‭ ... ... ... ... ... ... бейнесіндегі әйелге үйлену көбірек көрінеді.‭ ‬Садақтан оқ ату мотиві В.Я.Пропптың‭ "‬Исторические корни волшебной ... ... ... арнайы талданады.‭ ‬Ол жерде ғалым қиял-ғажайып ертегілердегі осы сюжеттер тұрғысында мынадай ой білдіреді:‭ "‬дело не только о ... ... ... из ... из такого орудия,‭ ‬а том,‭ ‬чтобы выстрелить из одного царства в ... ... ... ... ... ... зерттеуші С.Қондыбайұлының‭ "‬садақ оғының ұшып шыққан жері‭ ‬-‭ ‬таратушы нүкте.‭ ‬Оқ құдайдың құдіретін ... ... ... түскен жері‭ ‬-‭ ‬қабылдаушы нүкте.‭ ‬Таратушы нүктеге ... ...... тұжырымға келеді‭ [‬107,‭ ‬263‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Кейіпкерлердің оқты аспанға қарата атуы көк тәңіріне сұрау салу идеясымен байланысады,‭ ‬ал оның ... ... ... ... ... жаушы бейнесін еске түсіреді.‭ ‬Оқтың тағдырлар түйісетін жерге‭ ‬құлауы құдайдың құдіретін жеткізуші фукциясын айқындайды.‭ ‬Қиял-ғажайып ертегілердегі оқ атып қыз ... ... ... ... ... В.Аникин былай дейді:‭"‬люди придавали значение этому своеобразному‭ "‬гаданию‭" ‬и ... ... в ... ... и вверяли себя.‭ ‬По-видимому,‭ ‬в какой-то ослабленной форме эта вера еще ... ... и дало ... ... ... сохраниться в сказочном повествовании‭" [‬81,‭ ‬163‭ ‬б.‭]‬.‭
Оқ атып,‭ ‬қалыңдық отауын тігу ... ... ... оқ атып тағдырын сынау дәстүрі түркі халықтарының тұрмыс-тіршілігінде болған.‭ ‬Мысалы,‭ ‬оғыздар заманында жігіт үйленер болса,‭ ‬әуелі садақтан оқ атып,‭ ... оқ ... ... қалыңдық шатыры тігілген.‭ ‬Бұрынғы кезде қазақтар да садақпен ... ... ... ... жас ... ... құратын,‭ ‬яғни қарудың әрекеті арқылы отаудың құтты орны анықталған‭ [‬60,‭ ‬136‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Келіннің отауын ... оғы ... ... ... ... ... ... "‬Қорқыт ата‭" ‬шығармасында кездеседі.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Қам Бурабекұлы Бамсы Бәрік әңгімесінің ... ... ... ... хан оқ атып,‭ ‬оқ түскен жерге келіннің‭ ... үйін ... ... шығармада былай деп түсіндіреді.‭ "‬Оғыз заманында үйленген жігіт оқ ататын.‭ ‬Садақ оғы қай жерге түссе,‭ ... ... ... ... ... [‬66,‭ ‬148‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы дәлелдердің негізінде,‭ ‬садақ оғын құдайдың құдіретін ... ... ... ... әбден болады.‭ ‬Бұл ғұрып‭ "‬Қыз Жібек‭" ‬кинофильмінде жақсы көрініс тапқан.‭ "‬Оғуз қаған‭" ‬жырында мынадай жолдар кездеседі:‭ "‬Оғуз қаған сүйсінді,‭ ... ... ... ... ... үшке ... ... айтты:
Жай болсын сендерге,‭ ‬ай ағалар‭!
Жай оқтарды көкке атыңдар‭!‬ – деп айтты‭" [‬114,‭ ‬28‭ ... ... ... ... ... ... қарата атыңдар‭" ‬деген тармақ жоғарыда айтылған пікірлерді дәлелдейді.‭ ‬Мемлекетті оқтың түскен бағытына ... ... ... ... ‬– отау ... ... өте ... ‬Түркілерде тәуелсіздік алып,‭ ‬жеке отау болғанда оқ үлестіріп беру болған.‭ ‬Оғыз қаған ұлдарына оқ үлестіріп беріп,‭ ... ... ... ... ... қарты Ұлуг Түрік түс көреді.‭ "‬Бір күні осы кісі ... бір атын ... және үш ... оқ ... ‬Алтын садақ күншығыстан күнбатысқа тартылған.‭ ‬Үш күміс оқтың ұшы терістікке қаратылған.‭ ... ... ... ... ... ... ... түсімде аян берді маған.‭ "‬Кең байтақ жерін ұрпағына бөліп берсін‭" ‬деп саған‭ ‬Оғыз қаған алтын садақты үшке ... ... да,‭ ... ‬үш ... ... ... ... болсын.‭ ‬Сендер‭ ‬– садақсыңдар,‭ ‬оқты көкке жеткізе атыңдар,‭ ‬– дейді Оқтарды үш ұлына бөліп беріп:‭ ... ‬үш ... ... ... ... болсын.‭ ‬Садақ оқты атады.‭ ‬Сендер де оқ ... ... ... ‬– ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл үзіндіде оқ дербестік беру және ағаға ініні бағындыру принципін символдайды.‭ ‬Соның негізінде оғыздардың үш оқ және боз оқ ... ... ... ... аға‭ ‬– басшы,‭ ‬іні‭ ‬– қосшы деген мақалымен сабақтас.‭ ‬Жақ пен оқ байырғы көшпелі халықтарда қоғамдағы басты әлеуметтік қатынасты‭ ‬– ... мен ... ... ... ... ... ... ‬140‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Тарихта он оқ түріктері деген атаумен қалған ... бұл ... ... ... ... ... "‬Олардың әрқайсысына өкімет белгісі ретінде бір-бір жебеден беріледі де,‭ "‬Он оқ түріктері‭" ‬деген ат содан шығады‭" [‬62,‭ ‬211‭ ... ... ... ... ... мен ... ‬атты ертегіде сақталған.‭ ‬Яғни,‭ ‬бағанаға ілінген тиынды атып ... ... хан ... ... жар ... ... ... Омар тигізіп,‭ ‬сол елге хан болады‭ [‬25,‭ ‬245‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Ертегі жанры,‭ ‬өз-өзінен немесе ... ... ... негізін қалаған көне прозалық жанрлар алғашқы қауымдық қоғамның ... мен ... ... ... сол заманның шындығын өзінше бейнелеген.‭ ‬Демек,‭ ‬ертегілердегі бізге ... ... ... ... нәрселер‭ ‬– бір кездегі болмыстың,‭ ‬құбылыстың сәулелері‭" ... ... ... ... ... садақтан оқ ату,‭ ‬оны дүниені билеу мағынасында ұғыну соңғы ... да ... ... ... ... ... некоторых татарских‭ ‬обычаев у русских‭" ‬еңбегінен кездеседі.‭ ‬Ол ... ... ... он ... жуық тұрған,‭ "‬Андижанское восстание в‭ ‬1898‭ ‬году‭" ‬деген еңбектің авторы ... ... ... "‬В ... ... ... в Оше существовал следующий обычай,‭ ‬свято в свое время ... ... ... ... ... ... на ... в виду всего собравшегося народа,‭ ‬на белом войлоке поднимался к верху,‭ ‬при этом он ... ... по ... во все ... ... света,‭ ‬в знак того,что он будет обладателем всего видимого мира‭" [‬115,‭ ‬37‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬А.Левшиннің еңбегінде қазақ даласындағы салт-дәстүрлерді қарастыра келіп,‭ ... ... ... ... неке қию кезін былай сипаттайды:‭ "‬Некоторые Муллы в чашу с ... ... при семь ... ... с привязянным к ней клочком от гривы жениховой лошади,‭ ‬и с лентой невесты‭ " [‬1,‭ ‬104‭ ‬б.‭]‬.
‎"‏Мұстақым‭" ‬ертегісінде‭ ... ... ... ұмытып кеткен әкесі жолда жатқан басты өртеп,‭ ... ... ... ... ... тауып алған қызы ішіндегі күлді жалап алады,‭ ‬содан екіқабат болады‭ [‬25,‭ ‬140‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Шығыстық желі бойынша дамыған ғайыптан жүкті болу ... ... ... сандықша,‭ ‬қобди оқшантайға алмасқан.‭ ‬Оқшантай‭ ‬– оқ салатын қалта.‭ ‬Ерлердің ... ... ... тастамайтын керек-жарағының бірі.‭ ‬Ер адамды оқшантай алмастырып тұрған тәрізді.‭ ‬Жүкті болуға оқшантайдың себепкер болуы ер жігітті пен қару-жарақты бір-біріне балау ... ... ... туу мотиві туралы зерттеген М.Жұмаділова‭ "‬Көбіне ертегілерде өліктің денесі зат салатын қобишаға айналады.‭ ... оның күлі ... ... ... ‬50‭ ... ... ... түсінігіне ыңғайланып,‭ ‬оқшантайға алмасқан.‭ ‬Оқшантай ер адам символы,‭ ‬ер адамды жасырып тұр.‭ ‬Яғни,‭ ‬қыз ер адамнан ... ... ... ертегілерде кездесетін батырдың жаны қаруда болады деген түсінікті қосуға болады.‭ ‬Халық ... ... ... зат ... ... ... батырдың жаны сақталады деп түсінген.‭ ‬Қарудың жаны болады ... ... ... ... ... ... ... жүкті болып тұрған мотив осымен сабақтасып жатыр.‭ ... ... ... ... отырып,‭ ‬бір шығарманың өзінен бірнеше халық нанымы мен ескі өмірінен хабар алуға болады.
Фольклорлық ... ... ... ... ... ... ‬осы идеямен сабақтас,‭ ‬сюжеттік өзгеріске түскен бірнеше ертегілер бар екенін көрдік.‭ ‬Қару тыйым салынған табуларды бұзады,‭ ‬қандай жасырылған дүние болса да ... ... ... ... ... ... қарудың көмегімен қосылады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬"Тұмарбас батыр‭" ‬ертегісінде ірімшікке келіп қонған аққуды атамын дегенде,‭ ... қате ... ... ... ... түседі.‭ ‬Ұшып кеткен соң аяқ түскен жерге келіп қараса,‭ ‬адамның шынашағы екенін таниды.‭ ‬Аққу кебенегіне оранған қыз өзіне ... оқ ... ... ... жазуы деп тұрмысқа шығады‭ [‬19,‭ ‬232‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Енді бір ертегіде ... ... хан ... ... сауыт-сайманын үйде қалдырғанын біледі.‭ ‬Сауытқа жұмсаған адамға қызын беремін деп уәде етеді.‭ "‬Менің сауыт-сайманым үйде ұмытылып қалып қойыпты.‭ ‬Соны ... ... кім ... ... ... қызымды беремін‭"‬– деп жарлық қылады.‭ ‬Жау жарағын ... ... хан қызы ... шығады‭ [‬19,‭ ‬162‭ ‬б.‭]‬.
Эпостық жырларда және батырлық ертегілерде бойжеткен қыздың‭ ‬күйеу таңдайтыны туралы сюжеттер кездеседі.‭ ‬Қалыңдық күш сынасуға ... оқ ... ... ... ... батыр‭" ‬жырында Құртқа сұлуға таласқан жігіттердің мысын құртқан мына сын еді:
Ай астында ... ... ... ... ... атып түсірген
Құртқаны сұлу сол алар‭ ‬[30,‭ ‬19‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... да қыз алу ... ‬осындай жарыс арқылы шешіледі.‭ ‬Қыздың күйеу таңдау мотиві‭ –‬көне анаеркі заманында пайда болған.‭ ‬Қыз тарапынан кейіпкерге қойылатын қатал талаптар ... ... ... ... жиі кездесетін түрі.‭ ‬Идеясы бір болғанмен сайыс түрлерінде өзгерістер болып ... ... ... ... ат ... ‬балуан күрес,‭ ‬жамбы ату түрлерінен тұрса,‭ ‬енді біреулерінде жамбы,‭ ‬не ... ... ... оғын ... ... жетіп жатады.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Қарадөң батыр‭" ‬ертегісінде Күнікей сұлуды алам деушілерге қырық иненің көзінен оқ ... ... ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл сайыстарда кейде үш жүз‭ (‬не одан да көп‭) ‬мергенге дейін қатысады‭ [‬19,‭ ‬103‭ ... ... ... ... ... ... ойын күні ... дейдін сақталып қалған.‭ ‬Топ-топ боп түйілген қайыстарды ағаш ұшты доғал жебелермен‭ ‬алыстан атып ... ... ... ‬51‭ ... ... ... ... қару арқылы күшін сынау қиял-ғажайып ертегілердегі садақтан оқ атып,‭ ‬сол оқ арқылы қыз таңдау ... ... ... ... ... қию салтында қарудың ұшырасуын кейбір зерттеушілер жауынгердің өзі жоқ ... ... ... ... ... қару ер ... орнын ауыстыра алатын болғандықтан енген деп қарастырады‭ [‬60,‭ ‬136‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қарудың қалыңдық таңдап,‭ ‬отау тігерде немесе қыз ... ... той ... енуі оның көп ... байланысты.‭ ‬Қаруды халық сакральды құрал ретінде ұғынған.‭ ‬Қаруды қасиетті санап,‭ ‬қыз аларда той жабдығының құрамына ендіру славян халықтарында да ... ... ... ... қызды алып қашу салты ойналып,‭ ‬қылышпен қаруланған топ ... ... ... ... ... ... саласын зертеуші Д.К.Зеленин былай дейді:‭ "‬Перед заключением брака снова разыгрывается сцена похищения невесты и даже военного похода против дома невесты.У всех ... ... ... в это ... ... ... его дружина,‭ ‬в составе которой есть в числе прочих и бояре.‭ ‬У украйнцев есть даже ... ... ... ... ... ... или саблей.‭[‬118,‭ ‬335‭ ‬б.‭]‬.
‎"‏Наиболее подробно по сравнению с‭ ‬остальными исследование о роли стрелы в обрядах написано Н.И.Веселовским.‭ ‬Ее роль он ... ... по ... к ... ... ‬В работе рассказыватся о старорусском обряде свадьбы,‭ ‬в котором площадь сенника ... по ... ... ... ‬В ... ... ... и в свадьбах народов Евразии,‭ ‬стрела играла ... ... ... структурно‭ ‬–семиотические работы по славянскому свадьбеному обряду заставляют предполагать,‭ ‬что‭ ‬4‭ ‬стрелы‭ ‬– ... ... ... ... ... ... ... ‬связывался с символикой космосвязи.‭ ‬Бракосочетание обычно терминологически перекливается с ... ... на ... ... ‬44‭ ... ... ... үшін қару-жарақ түрлерін үйдің төріне іліп қою халық өмірінде оырн алған.‭
Сонымен,‭ ‬фольклорлық шығармаларда көрініс табатын қарудың көмегімен қалыңдық ... ... ... ... қасиетіне сенуден туындағаны анық.‭ ‬Қару-халық түсінігінде тағдырдың бұйрығын жеткізетін қасиетті құрал.‭ ‬Уақыт талабына сай бұл түсінік ... ... ... ... ... ... ... ‬сайыста жеңіске жетіп алатын мотивімен жалғаса түскен.‭ ‬Көркем фольклор жанрларындағы ... ... ... әр ... ... оны ... фольклорымен жақындата түседі.‭ ‬Тыйым салынғанды бұзып,‭ ‬тағдыр жазуын ... ... деп ... ... ... ұл мотиві ертегілердегі көне мотивтердің біріне жатады.‭ ‬Майорат кезеңіне тән белгі.‭ ‬Қарудың тағдыры бір жандарды табыстыратын фукциясы аңшылық ... ... ... ... ... түсініктен туындаған табу сөздердің бойында да сақталып қалған.‭ ‬Алтай түріктері де аңда жүрген кезде‭ "‬мылтық‭" ‬деудің орнына‭ –"‬күзә‭" (‬күйеу‭)‬,‭ ... ... ... ... ... ... жігіт сыйлығы‭) ‬деген эвфемистік атауларды пайдаланады‭ [‬132,‭ ‬105‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұндағы садақ‭ ‬– күйеу,‭ ‬оқ‭ ‬– ... ... ... ... оқ атып қыз ... ... байланысты екені белгілі.‭ ‬Бұндай жолдар‭ "‬Қамбар батыр‭" ‬жырында да ұшырасады.‭ ‬Қыз Назымға құда түсіп,‭ ‬жаушы боп келген Келмембеттің ... ... ... ... ... жайылып
Піскен екен түйнегің,
Қолына өткір кездік ап,
Ортасынан тіледі.
Жемекке әркім әуес боп
Көрмей–ақ сырттан біледі‭ [‬27,‭ ‬25‭ ‬б.‭]‬.
Бұл жерде қызды жеміске,‭ ‬күйеу жақты ... құда ... ... ... ... тұрғандығы анық көрінеді.‭ ‬Яғни,‭ ‬қадала келіп отырған топ өзін қару түріне балап отыр.‭ ‬Дегеніне жетпей ... ... ... осы метафоралы қолданыс арқылы сезіледі.‭ ‬Тағы осы сипаттас жолдар ... ... ... ... –‬түлкіге,‭ ‬жігіт жақты‭ ‬–найзалы батырға немесе найзаға балау кездеседі
Қабырғасын күйретіп,
Ақ сапты болат ... ... ... ... ... ... ‬1.‭ ... ‬25‭ ‬б.‭]‬.
Бұл жерде қыз айтыруға келген жаушы сөздерінің құрамында кездесетін қару-жарақ атаулары көбіне,‭ ‬қыз бен жігіт жақ адамдарын қару ... ... ... ... ... ... образын жан-жақта ашудың тағы бір тәсілі‭ –‬батырды қарумен метафоралық ... ... ... ... ұшқырлығы қарудың ең ұшқыры‭ –‬садақ оғымен,‭ ‬салмақтылығы ... ... ... ... ‬Ер ... ... құдалық рәсіміне келген жаушы қызды‭ "‬піскен түйнекке‭"‬,‭ ‬жігітті‭ "‬алтын ... ... ... ... ‬21‭ ...
7‎) ‏Жазалау мотиві.‭ ‬Құлиеленушілік дәуірдегі рух-иелерге сену сенімі ыдырап,‭ ‬жазалаушы ретінде құдай образы алынуы туралы С.Қасқабасов былай көрсетеді:‭ ... ... ... бар ... ... күнаға батқан адамдарды жазалаушы‭ ‬-‭ ‬құдай.‭ ‬Сөз жоқ,‭ ‬бұл‭ ‬– ... ... ... әсері.‭ ‬Ал,‭ ‬архаикалық мифтерде кінәлы адамдарды жазалаушы ретінде рух-иелер,‭ ‬немесе жасампаз қаһарман,‭ ‬я болмаса,‭ ‬басқа бір күш‭ (‬құбылыс‭) ‬көрінеді‭" [‬38,‭ ... ... ... ... ... ... құралы,‭ ‬садақтың‭ "‬жай‭" ‬аталуы аспан құбылысымен байланысты.‭ ‬Көркем өнерде Зевсті қалың бұйра сақал-мұртын,‭ ‬иығына жетер-жетпес толқын шаштын,‭ ‬есейіп ... ер адам ... ... ‬Негізгі атрибуты найзағай оты мен жай оғы болғандықтан,‭ ... ... оғын ... ... ... ... "‬бұлтты қуалаушы‭" ‬т.б.‭ ‬деген эпитеттерді қолданады.‭ ‬Байқағанымыздай,‭ ‬Зевстің қолындағы негізгі қаруы‭ ‬– найзағай оты мен жай ... ... ... найзағай отын жарқылдатып,‭ ‬тас-талқынын шығарып,‭ ‬түйреп өлтіреді‭ [‬151,‭ ‬137‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ халқында‭ "‬жайдың оғы жаусын‭"‬,‭ "‬құдай атсын‭" ‬деп келетін қарғыс ... ... ... ... ... да ... ... атрибуты,‭ ‬қаруы‭ ‬– найзағай мен жай.‭ ‬Осы сөздердің астарында тарихи танымды ұғындыратын шындық бар.‭ ‬Ежелгі адамдар найзағайды құдайдың оғы деп ... ... ... ... ... жатыр деп ұққан.‭ ‬Аспанды қара бұлт қаптағанда жарық нұрдан қорқып,‭ ‬жасырынып жатқан қаскелең ... ... ... адамзат,‭ ‬жан-жануарға ажал-опат төндіруге ұмтылады екен.‭ ‬Бұған қатты қаһарланған‭ "‬жасаған‭" ‬қаскелең құбыжықтарды жазалау үшін ажағай киесін аттандырады.‭ ... ... оқ ... ... ... ... ... тартылғанда күн күркіреп,‭ ‬оның оғы жасын болып жарқылдап,‭ ‬жауларын жайратады екен‭ [‬119,‭ ‬137‭ ... ... ... салыстырыла қаралатындығын Шоқан еңбектерінде де көрсетіледі.‭ "‬Рашид ад-Диннің ... ... ... ... ... ... күркіреуінен қатты қорқады.‭ ‬Қазақтарда күннің күркіреуін тәңірдің қаһарлы даусы,‭ ‬ал найзағайды шайтандарға атқан оғы күннің күркіреуіне байланысты мұсылман аңыздары ... ... ... ... келеді.‭ ‬Қазақтардың айтуына қарағанда,‭ ‬күннің күркіреуі періштенің айқайы,‭ ‬ай найзағай оның оғы,‭ ‬шайтандарды қуып жүріп сол ... ... ... келе ... ... қосады:‭ ‬"осы әрекетті құдайға қатысты айту мұсылманша әдепсіздік болып саналады.‭ ‬Бұл тұста ... ... ... идея ... ... дау туғызбайды.‭ ‬Монғолдардың діні буддизм,‭ ‬оларға мұсылман идеясы тарды деуімізге негіз жоқ,‭ ‬бірақ оларда да найзағайды жын-пері,‭ ‬ыбылыстарды ататын оқ деп ... ... ‬21‭ ... ‬Жалпы,‭ ‬тәңірлік діннің не мұсылмандық қабылдағаннан кейін де жаратушының ... ... ... ... ... ... көрінеді.‭ ‬Е.Антонова мен Л.Чвырь бірлесе жазған‭ ‬«Таджикские весенние игры и обряды и инда-иранская мифология‭»‬ деген мақаласында парсы фольклорында негізгі қаһармандардың бірі ... ... ... ... баласы Әлидің бейнесі ерекшеленетін көрсетеді.‭ ‬Аңыз бойынша Әли тауды ... қақ ... ... ... ... ... түсінігінде кемпірқосақты Әлидің садағы,‭ ‬найзағай Әлидің әйгілі қылышы ... ... ... ... ‬33‭ ‬б.‭]‬.
Орыс халқының жұмбақтарында найзағайды былайша жұмбақтап беру кездеседі:
Летит огневая стрела,
Никто ее не поймает:
Ни царь,‭ ‬ни ... ... ... ... ‬35‭ ... ... ... жебе‭" ‬кейпінде жұмбақтау‭ ‬жоғарыда талған халық түсінігімен сабақтас сияқты.‭ ... ... ... қыран садағының оғы ретінде аталады.‭ ‬Садақ оғын қолына түсіре алмай жүрген шайтан жалмауыз патшамен құстардың тұмсығын тесіп байлап ... ... ... ... оғын ... ... болады‭ ‬["Байғыз‭" ‬32,‭ ‬267‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Символдар сөздігінде‭" ‬қаруға мынадай анықтама беріледі:‭ "‬Оружие‭ ‬– непременный атрибут мифологических ... ... ... их снабжают божественные кузнецы.‭ ‬Это,‭ ‬прежде всего,‭ ‬явления пртроды:‭ ‬молния‭ ‬– это стрелы,‭ ‬тучи‭ ‬–щиты,‭ ‬гром‭ ‬– удар боевого топора‭; ... ... во ... ... и мифов‭" [‬121,‭ ‬147‭ ‬б.‭]‬.‭
Халқымызда‭ "‬арқаммен алты батпан,‭ ‬желкеммен жеті батпан ... ... ... ... ... мақтанған құмырсқаны жаратушы‭ "‬құдайсыз күшті болған екенсің ғой‭" ‬деп белден қылышпен бір салып,‭ ‬белін ... ... екен ... аңыз ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Яғни,‭ ‬құдай алдымен өзін танымаған,‭ ‬құдайсыздық идеясын ... ... ... ‬Бар нәрсе құдайдың көмегімен,‭ ‬соның әсерінен болады деген түсінік басым болып тұрған кезді суреттейді.‭ ‬Бұл бірқұдайлық түсінігін ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездеседі.‭ ‬Серттесу бергі заманға дейін өз құнын жоймаған.‭ ... болу ... ... байланысты да дамып отырған.‭ ‬Мемлекетаралық қатынаста қолданатын бұл салт кейін рулық қатынаста,‭ ‬құдалық кезінде жасалатын‭ ... "‬Ер ... ... ... кездіктің сабын Төстікке қаратып,‭ ‬ұшын өз жүрегіне тіреп сертке келіседі:‭ «‬сен менікі емессің,‭ ‬жалмауыздан біржола құтылып кел‭»‬,‭ ‬– дейді‭ ... ‬10‭ ... ... ... ... ... ... таймаймын деген сенім кездіктің жүрек тұсына тіреу сипатынан ... ... осы ... ... ... ... ... отау үйге кіргізді.‭ ‬Қызбен екеуі бір төсекке отырған соң,‭ ‬ұлан қылышын алып,‭ ‬қыз бен өзінің арасына қойды‭"‬ – ... ... ... қосылғысы келген ойын сезген жігіт мынаны айтады:‭ "‬сенің айтқаныңды тыңдасам,‭ ‬қылышыма түсейін,‭ ‬оғыма шаншылайын,‭ ‬ұлым тумасын,‭ ‬туса он ... ... ... ... көрмейінше,‭ ‬өлген болса,‭ ‬қанына қан алмайынша,‭ ‬сенің отауыңа кірмеспін‭"‬ – деп жауап қатады‭ [‬66,‭ ... ... ... жүгі бар ... сол мақсатқа жетіп келгенше,‭ ‬екі адам да адалдық сақтайды.‭ ‬Қару қою адалдықтан аттамаймын деген сенім болу ... ‬Ер ... де ... қалған мақсаттары болды.‭ ‬Ол о дүниеге сапар шекті,‭ ‬қайтып оралды.‭ ‬«Қорқыт Ата‭» ‬шығармасындағы‭ ‬Секрек те сапарының беті ашық ... ... ... жол ... да аман ... ... ... осы серттен аттамаймын дегенді қарудың көмегімен иландырады.‭ ... ... ... ... кең ... ... ... жеңгесінің жанына жату,‭ ‬шынтақ тіреу,‭ ‬оны атқызу,‭ ‬сөйтіп кегін қайтару сюжеттерінің дамуына негіз болған.
Ежелде түркілерде қару ... ... ... ... ... ... ... жалап,‭ ‬шарапқа малу немесе қанға малу секілді ырымдардың болғандығы тарихшылар атап көрсеткені С.Қондыбай еңбегінде айталады‭ ... ... ... ... ... ... қылыш қойып дос болу рәсімі келтіріледі.‭ "‬Аспаһани қылышты ортасына қойып Алпамыс пен Қаражан дос болды‭" [‬107,‭ ‬20‭ ... ... ... да анттасу жебе ұшын жалау арқылы бекітіледі.‭ ‬Кейде қарудың қылыш,‭ ‬пышақ сияқты түрлері де ... ... ... ‬эпосында серттескен екі батыр осылай істейді.‭ ‬Бұған ғалым Л.Гребнев былай түсініктеме жасайды:‭ "‬В старое время человек,‭ ‬произнося ... ... ‬в ... ее ... острие стрелы,‭ ‬ножа.и.т.п.‭ ‬Понималось,‭ ‬что стрела,‭ ‬нож или другие предметы,‭ ‬которые дающий ... ... ‬в ... нарушения клятвы поразят его‭" [‬13,‭ ‬179‭ ‬б.‭]‬.‭
"Почитание оружия,‎ ‏клятва оружием‭ ‬– также широко распространенное явление с ... ... ‬У ... было ... ... через оружие,‭ ‬видимо,‭ ‬это отголосок древних верований‭" [‬67,‭ ‬90‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Өз халқымызда ант ішу ... ... екі ... от ... ... от ортасынан өткізіп,‭ ‬адам өлтірілген мылтықтың ұңғысын сүйдіретін ырым болғаны Шоқан ... ... ... ... ... ... ... сөздігінде‭ "‬Көк темір тек тұрмас‭" ‬деген мақалға‭ ‬мынадай түсініктеме ... ... ... ‬қыпшақ,‭ ‬т.б.‭ ‬халықтары ант ішісіп,‭ ‬қасамданып,‭ ‬серттескенде ... ... ... ... қояды да:‭ "‬Көк темір кірсін,‭ ‬қызылға боялып шықсын‭!"‬– дейді екен.‭ ‬Бұл серт ... ... ... боялсын деген сөз.‭ ‬Сондықтан,‭ ‬түріктер темірді әрқашан да ерекше бағалайды‭" [‬122,‭ ‬201‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ‬Қызылорда облыстарында‭ ‬қазіргі уақытта‭ ‬да қолданылатын‭ ‬"Көк кірсін‭!" ‬немесе‭ "‬Көк тігілсін‭!" ‬деген қарғыс сөздер бар.‭ ‬Бұл ... ... ауыр ... түріне жатады‭ [‬123‭] ‬Көк деген‭ "‬көк найза‭"‬,‭ ‬қару ретінде ұғынсақ,‭ ‬бұл қарғыс ... ... ... ... ... көк ... қадалсын,‭ ‬кірсін‭" ‬деген серттесу салты жатқанын аңғару қиын емес.‭ ‬Яғни,‭ ‬жоғарыда айтылған ғұрыптың халық ... ... ... деп ... ... ... ... ‬деген сөз‭ "‬қадалсын‭" ‬деген етістіктің баламасы ретінде ұғынылады.‭ ‬Сөзінде тұрмаған,‭ ‬сатқын адамдарға ... ... ... келе оның ... ... нысанасы өзгеріп,‭ ‬қарапайым қарғыс түріне енген.‭ ‬Көбіне айтушылар бұл сөз ... мән бере ... ... ... ... ... фольклорлық материалдар жинастыру барысында көне мәтіндермен бірге VIII ғасырға жататын неміс фольклорыннан қаруға айтылатын серт сөздердін тапқан.‭ "‬Клянись мне ... ... ‬и ... коробля,‭ ‬и краем щита,‭ ‬и хребетом коня,‭ ‬и концом копья‭"‬ – деп келетін серт ... ... о ... ‬деген шығармадан табады.‭ ‬Бұны ескі скандинавиялық болуы мүмкін деген тұжырым жасайды.‭ "‬Песня о Хельги‭" ... ... ... толығырақ формасын берілетіндігін айта келіп,‭ ‬эпостан мынадай мысал келтіреді:‭ "‬Не плыви корабль,‭ ‬когда скачет под тобой,‭ ‬хотя бы дул и ... ... ‬Не ... ... ... ... под тобой,‭ ‬хотя бы ты бежал от врагов‭! ‬Не руби меч,‭ ‬когда обнажишь ... ... бы ни ... тебе над ... ... ‬49‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы еңбегінде қару ұстап ант беру орыс ... ... да ... айта кетеді.‭ "‬Слово о полку Игорева‭" ‬шығармасында Игорьдің Перун құдайына жерге қаруын,‭ ‬қалқанын және алтын қойып‭ ‬ант ... ... "‬Да ... клятву от бога,‭ ‬в его же вруем,‭ ‬в Перуна и в Волоса скотья бога,‭ ‬да будем золоти яко золото,‭ ‬и ... ... да ... будем‭" [‬124,‭ ‬50‭ ‬б.‭]‬.
Қару серттен тайған адамдарды жазалайды деп сенген сенім болған.‭ ... мифі мен ... ... ... зерттеген ғалым С.Қасқабасов өз еңбегінде былай деп ... "‬XX ... ... алғашқы рулық қауым түрінде өмір сүрген Африкадағы,‭ ‬Австралиядағы,‭ ‬Океаниядағы,‭ ‬Қиыр Солтүстік Азия мен Америкадағы ... ... ... ... ... кейіпкерлер‭ ‬– шын мәніндегі,‭ ‬біздің түсінігіміздегі құдай емес.‭ ‬Олар‭ ‬– рух-иелер,‭ ‬немесе ... ... ... ... ... ... ‬жаңағы алғашқы қауым мифіндегі рух-иелерге келсек,‭ ‬олар‭ ‬– тұлғаланған,‭ ‬яғни ... ... ... ... ... ... ‬табиғаттың әр құбылысын иемденген кейіпкерлер.‭ ‬Олар,‭ ‬мәселен,‭ ‬тау иесі,‭ ‬жел иесі,‭ ‬күн иесі,‭ ‬су иесі,‭ ... ... ... иесі,‭ ‬көл иесі т.б.‭ ‬болып дербестелген‭" [‬38,‭ ‬302‭ ‬б.‭]‬.‭
Қару алдында серттесу,‭ ‬дау шешу кезінде қаруға сену,‭ ‬соның бәрі ... ... ... ... еске ... ... ... материалдардан көруге болады.‭ ‬Жазалау ғұрпы фольклорлық материалдар негізінде былайша атқарылған деп ... ... ... ... ... алған‭ "‬Қарашаш сұлы мен Қаражан батыр туралы ертегіде‭ ‬жоғары қарата оқ атып,‭ ‬сол ... ... ... үкімін халық шығарады:‭ "‬народ присудил им пускать в небо стрелу,‭ ‬и кто неправ,‭ ‬у того и ... ... ... обратно ему на голову‭" [‬125,‭ ‬Б.‭ ‬11‭–‬12‭]‬.‭ ‬Дәл осындай сюжеттер‭ "‬Қараүйрек‭"‬,‭ "‬Желкілдек‭" ‬ертегілерінде бар.‭ "‬Қараүйрек‭" ... ... ... ... сынау ғұрпына шыдамай қаза табады.‭ "‬Барлығы бір мезгілде ... ... ... ... оғы өздерінің үстіне түсіп,‭ ‬оның үстіне қасындағы інісінің оғы мен желаяқтың оғы қоса ... ... ... қаза ... ... ‬41‭ ... ... ‬ертегісінде аспанға қарата оқ атудың не себепті атқарылатыны анық ... ... ... ... ... ... мен ... ‬Сол үшін төбемізден оқ атысайық‭"‬– дейді.‭ ‬Желкілдек оның күнәсін кешіп‭ "‬Құдай кешсе мен кештім,‭ ‬атыспайық‭"‬– деп атысудан бас тартса да,‭ ... келе ... оқты ... ... де ажал ... келген оқ алмай қоймайды.‭ ‬Адал адамға атылған оқ‭ "‬Енді Желкілдек өзінің төбісінен оқ атты,‭ ‬оқ келді де жерге түсті‭" ... ... ‬Ал ... ... бар ... ... қару ... мен Желкілдек батырлар төбеге қаратып оқ атты.‭ ‬Желкілдектің оғы жерге келіп түсті.‭ ‬Өзтемір‭ ... ... ... оқ ... ... ‬73‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Г.Потанин жинаған фольклор материлдарының ішіндегі‭ ‬«Зада‭»‬ деген қиял-ғажайып ертегіде‭ ‬де оқ ... сену ... ... ... ... ... с неба,‭ ‬стрелы попали в голову двух ... и ... ... их ... [126,‭ ‬95‭ ‬б.‭]‬.
Бұл жерде садақ оғы күнә мен пәктікті,‭ ‬қара мен ақты анықтайтын‭ "‬қазы‭" ‬функциясына ие болып тұр,‭ ... ... ... ... оқ атады.‭ ‬Егер ол ақ болса,‭ ‬оның ... ... ... оғы ... ... ‬Ал,‭ ‬егер,‭ ‬қара‭ (‬кінәлі‭) ‬болса,‭ ‬атқан оғы міндетті түрде қайтып келіп өзіне тиюі тиіс.‭ ‬Ағаларының өз оқтарынан өлуі‭ ‬– ... ... ... сот ... еске ... ... салттың негізінде ақиқат тек табиғаттан жоғары тұрған құдіретті күштің араласуымен ғана анық болады дейтін діни ұғым ... ... ... ... от,‭ ... ... ... арқылы сынақтан өтіп,‭ ‬жекпе-жекке шыққан.‭ ‬Ертегіңдегі зұлым бауырлардың жазалануы осы салттың жұмсартылған түрі.‭ ‬Башқұрт тілінде арнайы‭ "‬уғ хікімінњ сыћарыу‭" ‬деген ... ... ... ‬3‭ ... ‬"В споре между батырами или войнами,‭ ‬они проходили испытание стрелой.‭ ‬Для этого сначала ... ... ... ... ... ... ставили спорящих друг против друга.‭ ‬По знаку судьи одновременно выпускались стрелы из луков с обеих ... ... ... в кого ... ... ... ‬не прав или его слова лживы‭" [‬96,‭ ‬287‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Осы ... ... ... ... оқ ажалдыға тиеді‭" ‬мақал бойында,‭ "‬төбеге қаратып оқ атпа,‭ ‬өзіңе тиеді‭" ‬деген тыйым сөздер мәнін көрінеді.‭ ‬Қарудың қасиетіне сену,‭ ‬ол ... ... ... ... атқару көптеген халықтардың фольклорында бар.‭ ‬Туыстас саха халқының‭ "‬Томар батыр‭" ‬ертегісінде‭ "‬кімді кінәлы деп тапсаң,‭ ‬соның басын мына ... ... ... семсер беріп,‭ ‬семсермен жауызды өлтіру сюжеті кездеседі‭ [‬127,‭ ‬90‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Башқұрт халқының‭ "‬Аюголак‭" ‬деген ертегісінде кінәлі ... табу үшін ... ... оқ ... ‬Күнәсі жоқ адамның оғы ортаға қойылған майлы ... ... ‬ал ... өз ... ... ... ‬3‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Арам түлкі жайында‭" ‬ертегісінде құланды тұзаққа түсіріп,‭ ‬бұтаның түбіне тығылған түлкіге аңшының‭ ‬құланға дәлдеп ... оғы ... ... үшін мылтықтың оғынан жазасын алады‭ ["‬Арам түлкі жайында‭" ‬32,‭ ‬29‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жазалаушы ... ... ... ... ... ... ... ‬Қарудың айбалтадан басқа түрлері жазалаушы құралдар есебінде көрініс табады.‭ ‬"Қарынбай‭" ‬деген ертекте сыйлыққа берілген қазан мен сандықты ақысыз иеленіп ... ... ... ... ... шоқпар кездеседі.‭ ‬Ол шоқпар тұрғанда ешбір жау оның маңынан жүре алмапты делінеді‭ ... ... ‬57‭ ... ... ертегі‭ "‬Ұр,‭ ‬тоқпақ‭!" ‬ертегісімен ұқсас.‭ ‬Сюжеттің бір болып,‭ ‬тек аталарының әр ... ... ... ... ... ‬Өзгеріс өте қомақты емес.‭ ‬Себебі шоқпар да,‭ ‬тоқпақ та ұруға арналған,‭ ‬яғни фунциясы бір типтес қарулар.
Самара ... ... мен ... ... ... ... бар.‭ "‬Конь,‭ ‬сумка и дубиночка‭" ‬ертегісінде егілген бұршаққа маза бермеген тырнаны ... ... ... ... қалдырсаң сыйлық беремін деп уәде етеді.‭ ‬Уәделі уақытта барған бұршақ иесіне‭ ‬тырна алтын қи тастайтын ат береді.‭ ‬Оны ... ... ... ... ... алып ... ‬Келесі барғанда тамақ түсіретін сөмке береді.Оны да ұрлатады.‭ ‬Үшінші барғанда тоқпақ береді.‭ ‬Бұл тоқпақтың қасиеті мынада.‭ ... ... ... ... ‬үн ... да,‭ ... ... ‬ұрып ала жөнеледі.Содан жолдағы ұрыларды сабап,‭ ‬сыйлығын түгел алып береді‭ [‬128,‭ ... ... ... ... де ... өте жақын.‭ ‬Мүмкін Самара қазақ жеріне жақын ... ... ... халық фольклорынан ауысуы мүмкін.‭ ‬Бұндағы басты ерекшелік ... ұн ... ... ... ‬Көпшелі қауымнан отырықшы қауымға өту процесінде қосылған ерекшелік болу керек.‭ ‬«Ханский сын в гнезде‭»‬ деген Г.Потанин ... ... ... ... кінәлі немесе күнәсіз екенін білетін басқа сюжет кездеседі.‭ ‬Онда мүйізді Ескендір заманынан бері келе жатқан таразы барлығы ... ... на весы ... преступника:‭ ‬чаща,‭ ‬в которую его положили,‭ ‬быстро поднялась до висевшей вверху сабли,‭ ‬которая рассекла преступника пополам‭»‬ [126,‭ ‬98‭ ... ... ... ... ... ... ... тұту бергі замандарда болған.‭ ‬Бұл жөнінде XIX ғасырдың бас кезіндегі башқұрт халқының өмірін зерттеуші ғалым П.М.‭ ‬Кудряшев мынадай мысал ... ... ... ... ... следующий способ,‭ ‬употребляемый башкирами‭ ‬к открытию вора:‭ ‬если у кого ... ... ... или ... ‬то ... оных созывает в свой дом всех тех,‭ ‬на кого имеет подозрение в ... ... ... ... ... ее на стол и заставляет‭ ‬каждого из подозреваемых подходить к этому столу и прикасаться ртом к ... ... ... ‬что винтовка сама собой выстрелит в виноватого и убьет его до смерти.‭ ‬Неоднократно случилась примеры,‭ ‬что виноватые,‭ ‬страшась ... ... ‬не ... прикасаться к винтовочному дулу и сознавались в сделанном ими преступлении‭" [‬129,‭ ‬65‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... пе,‭ ... керек пе‭?" ‬деген сұрауға‭ "‬атыспақ атаңның басын алған‭" ‬немесе‭ "‬атыспақ арғы атамда қалған‭" ‬деп жауап беру осы ... ... ... ескіден келе жатқанын дәлелдейді‭ ["‬Жерден шыққан Желім батыр‭" ‬19,‭ ‬44‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Кейде бұл сұрауға‭ ... ... ... ... ... әкесінің басы осындай атыспақта кеткенін білдіреді.‭ ‬Бұл сөздерді зерттеуші ғалым С.Қасқабасов ... ... ... ... ... формула деп қарастырады‭ [‬38,‭ ‬269‭ ‬б.‭]‬.
Ертегілерде серттен тайғандарды жазалайтын мынадай ... ... ... он бес ... жер өткірлігі алмастай екі темір жүргізді.‭ ‬оның бір жағы от,‭ ‬бір жағы ... су.‭ ... ... ... соң бірі осы ... үстімен жүрмекші болды.‭ ‬Кімде-кім темірден тайып кетсе,‭ ‬ол не отқа не суға түсіп өлешақ.‭ ‬Әуелі Бақпайды жіберіп,‭ ‬ханның өзі соңынан ... ... ... ... ... ... болмады.‭ ‬Көзді ашып-жұмғанша Бақпай атымен темірден өте шықты.‭ ‬Хан баласы‭ "‬ақсүйек‭ "‬,‭ ‬өзі хан,‭ ‬халық алдында ... ... шарт ... ... ... бара ... ... көзі алақтап,‭ ‬тісі ақсиып,‭ ‬құлаған теректей,‭ ‬күрілдеп‭ ‬жанып жатқан отқа шалқасынан дүре түсті,‭ ... ... ... ... ... хан ... орды қазып,‭ ‬қаза тапты,‭ ‬арам ниеті өзіне көрінді‭" [‬29,‭ ‬99‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Халық түсінігі бойынша адал адамға құдай жақ,‭ ‬оған атқан оқ ... ... ... ойы арам ... ... ‬кез келген қанғырған оқ тиіп мерт қылады.‭ ‬Эпостық жырларда жекпе-жек кезінде қарсыластар біріне-бірі оқ жаудырып,‭ ‬кескілескен ұрыс қимылдарына көшеді.‭ ‬Жаңбырша ... оқты ... ... де,‭ ... ... аман ... ‬Эпостарда жиі кездесетін"ақ сауыттан өтпеді,‭ ‬адал жанға жетпеді‭" ‬деген жолдардағы‭ "‬адал жан‭" ‬деген тіркес көп ... ... ... ... ... ... тоқтау,‭ ‬тоқтамға келу‭ ‬– қарудың қасиетіне сенгеннен ... ... ... ... мен айдаһар‭" ‬ертегісінде анадайдан қара жігітті көрген батыр ата бастайды,‭ ‬бірақ қанша оқ атса да дарымайды.‭ ‬Ата-ата оғы таусылады.‭ ‬Бұның ... ... ... ... ... ... еш күнәсі жоқ баласы болады‭ [‬19,‭ ‬244‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Адал адамдарға өлім жоқ.‭ ... де ... ... ... ... ... алғанымен,‭ ‬тірілтуге мүмкіндік бар.‭ "‬Әйеліммен ойнадың деп ашу ... ... ... ... ... ... ... түсінген соң шөппен емдеп тірілтіп алады‭ [‬26,‭ ‬8‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Арамдық ойлап,‭ ‬алдап үйіне шақырып басын алмақшы болған ... өз ... ... қаза ... ... ‬"Сонда екі босағада тұрған екі жендет адам екен деп,‭ ‬тұмақты шауып қалады.‭ ‬Қамшыдан тайған қылыш екпінмен жендеттердің ... ... ... ‬98‭ ... ... ... адам ... қазған орына өзі түседі не өз қаруынан өзі қаза табады.‭ ‬Тарихи деректерде де майдан даласында шепті бұзып,‭ ... ... ... ... ... ... болған.‭ ‬Кенесары ондай адамдардың басын қылышпен тілдіріп жазалаған,‭ ‬оны‭ "‬шік‭" ‬деп атаған‭ [‬5,‭ ‬232‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қару жазалаушы қызметінде көрінген ... ... ... ... ... тайған,‭ ‬сатқын адамдарды жазалаған.‭ ‬Соғыс кезінде жауынгерлердің адалдығы,‭ ‬сертке тұрақтылығы аса ... ... ... ... ‬Отанына опасыздық жасаған жауынгерлер барлық елде дәулет пен ел сыйына жете алмаған.‭ ‬Сол себептен ... тек осы ... ... ... ... туындаған мотив.‭ ‬Ұрпақтың өсуіне өзіндік әсері бар фольклорлық туындылар‭ ‬осындай қажет дүниелерге толы.‭ ‬"Манас‭" ‬жырында мынадай ... ... ... ... ... ал,‭ ‬керегің болса бізден ал‭»‬ [49,‭ ‬78‭ ‬б.‭]‬.‭ "‬Жазалар мылтық‭" ‬деген жолдар қарудың ... ... ... ... "‬Алпамыс батыр‭" ‬жырында мыстанның сөзіне еліккен батыр атын қылышпен ... ... ... ... тура ... қылышты пірлердің көмегімен тайып кетеді:
Ғайып-ерен қырық шілтен
Қылышты қолдан қағады
Тайып кетіп ... ... ... ... ... ‬204‭ ‬б.‭]‬.‭
Ақ адамға құдай жақ.‭ ‬Ер Қосай жырында осы ... ... ... оқ ... ... ... мылтықты,
Аруақ қолмен сабалап‭ [‬74,‭ ‬41‭ ‬б.‭]‬.‭
Жоғарыда сөз болған жеңгесінің жанына жатқан батырдың ... ... ... ... ... немесе кейбір варианттарда шынтақ,‭ ‬жеңгесінің тәніне тиген кінәлі шынтақты ағасына атқызу,‭ ‬сол арқылы күнәдан ... ... ... жиі ... ... жеңгесі екенін біліп,‭ ‬арасына қылыш салып жатты‭" [‬25,‭ ‬185‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... не ... тастау мотиві күнәдән арылуды білдіреді.‭ ‬Ертегісінде інісі шынтағына басындағы кепешін жабыстыра кигізіп,‭ ‬ағасына атқызады.‭ ‬Шынтағына жабысып тұрған кепешпен қоса ... ... ... ұшып ... ... інісі‭ "‬бұл шынтақтың кінәсі бар еді.‭ ‬Өзіне сол керек‭"‬– деп,‭ ‬ағасына болған ... ... ... ... ... ‬Қаруды алмастырған шынтақты ғалым С.Қондыбай семсердің қарабайырланған сарқыны ретінде қарастырады‭ [‬107,‭ ... ... ... ортаға қойып жату,‭ ‬одан аттамау ардан аттамау идеясымен мағыналас.‭ ‬Бұндай сюжетте өзгеріске түскен күйде бірнеше жерде кездеседі.‭ ‬Бірде шынашағына ... ... ... ... ... ... ‬Осы сюжеттің дамуы,‭ ‬өзгеруі мына‭ № ‬7‭ ‬кестеде келтірілген:
‎№
Серттен тайған кейіпкер‭
Кінәлі мүше
Күнәдан арылу
Не себептен ... ... ... ... ... ... ... кепеш кигізіп,‭ ‬садақпен ағасына атқызады
Жеңгесінің жанына жатқанда,‭ ‬етіне тиіп кетеді
2.
‎"‏Жас баланың сапары‭"
Інісі‭
шынтақ
3.
‎"‏Алтын құс‭"
Інісі‭
шынтақ
Басын қылышпен шауып тастайды.
Әйелінің жанына жатады.
Ал ... ... ... анық ... ... қоса ... тайғандарды жазалау көрінісі де нақты емес.‭ "‬Қамбар батыр‭" ‬жырында Қамбар батырды кедей деп менсінбеген ағалары Назымның жанына жолатпайды.‭ ... ... ... ... ‬Сол тұста мынадай жолдар бар:
Қызға таңсық мырзаның
Қылышпеннен ... ... ... ‬21‭ ... ... ... ... жырда да бар:‭
Қолындағы қылышты
Үсті-үстіне сермеді
Оңына келген қалмақты
Найзамен көңілін ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ "‬Қарумен көңіл табу‭" ‬дегеннің мағынасы ертегілерде‭ "‬қаруыммен ақылдасармын‭" ‬деген тіркеспен де беріледі.‭ ... ... ... ... ... ... сөздердің мағынасы қарумен шешемін дегенді білдіреді опасыздарды,‭ ‬серттен тайғандарды жазалайтын қарудың функциясын еске ... ... ... ... сөз таза мен күнәліні қарудың өзі шешеді деген мағынаны үстейді.‭ ‬Яғни,‭ ‬барлығын ... ... ... ... ... ... ... түсінікті аңғартады.‭ "‬Қанға-қан,‭ ‬жанға-жан‭" ‬принципі негізінде туындаған кек алу идеясы шешен және ингуш халықтарының‭ "‬Мукул и Секки‭"‬,‭ "‬Арзий ... ... ... ... ... ... ... Екі аңызда да кейіпкерлер опасыздың басын әкесінің қылышымен шауып,‭ ‬әкесінің кегін қайтарады.‭ ‬Осы аңыздардағы қарудың ролі ... ... ... ... ‬"такая большая роль оружия объясняется тем,‭ ‬что вайнахи едва ли не половину вины за месть относили на счет именно ... ‬а ... и ... ... был его владельцем.‭ ‬Понятно и примета вайнахов:‭ ‬дарить кому-либо оружие‭ ‬– к несчастью‭" [‬130,‭ ‬Б.‭ ‬179-187‭]‬.
Қарудың қасиетіне сену,‭ ... ... ... ... ... ... садақтан кейінгі кездері мылтықтан оқ атқызып,‭ ‬сол ... ... ... ... ... ... ... ‬Дау шешуші құрал ретіндегі қызметін мына сюжеттерден танылады:‭ ‬Сөзге келісе алмаған батырлар өзара оқ атысып,‭ ‬кімнің дұрыс екенін шешетін болған.‭ ... оғы ... ... ... ... сөзі рас болады.‭ ‬Сандықты ашу кезегіне келісе алмай қалған екеу ... ... ... ... сенбей күмәндансаңыз,‭ ‬онда садақ тартып,‭ ‬қабақты атысайық.‭ ‬Кімнің үш оғының бәрі қабаққа тисе,‭ ‬сол кісі ашып ... ... ‬94‭ ... ... атысу арқылы сөзге тоқтау,‭ ‬тоқтамға келу‭ ‬– қарудың қасиетіне сенгеннен туындаған секілді.‭ ‬Бұл сияқты сюжеттер ертегілерде жиі ұшырайды.‭ ... бірі ... ... ... ‬Үш дәу ұшқыш кілем,‭ ‬тамақ даяр қылатын ... мен ... адам ... ... ... ... жатады.‭ ‬Оны Махамбет былай шешеді:‭ "‬Мен мына садақты атамын,‭ ‬кімде-кім бұрын ... ... оғын ... ‬оған кілемді беремін.‭ ‬Екінші келгенге қалпақ,‭ ‬үшіншіге ... ... деп ... өз айтқанына көндіреді‭ [‬25,‭ ‬114‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Бала хан‭" ‬ертегісінде екі адам бір әйелге таласып келеді.‭ ‬Қазылық қылған кісі әйелді ... ... ... ... теңдей бөлуге үкім шығарады.‭ ‬Жаны ашыған адам нағыз иесі болып шығады да,‭ ... ... ... жолдан қосылып,‭ ‬өзінікі емес нәрсені даулап тұрған адам екені‭ ‬осымен ... ... ‬91‭ ... ... ... ... ... кең таралған.‭ ‬Сүлеймен пайғамбар атымен тығыз байланысты.‭ ‬Дауласып келген әйелдерді ақ-қарасын қылышпен тауып беріп-ті деген аңыздар бар.‭ ... ... дау шешу ... көп ... сюжет.‭ ‬Дауласқан нәрселері болса,‭ ‬қарудың көмегімен шешімін тауып жатады.‭ ‬Осыған ұқсас аңызды‭ "‬Дала уалаятының газетінде‭" ‬басылған екен.‭ ‬"Анық ... ... ... ... ... ... ... ұқсас.‭ ‬Оқиға Палестинада жерінде өтеді.‭ ‬Бір бала таласқан әйелдердің дауын данышпан Сүлеймен патша шығарады.‭ ‬"Тірі ... ... қақ ... екі ... ... ... деп бұйырады.‭ ‬Өтірік шешесі баланың жартысын алуға қымсынбайды,ал өз шешесі шырылдап жылап баланың тірі жүруін тілеп таластан бас тартады.‭ ‬Сөйтіп ... ... ... ... ... дау шешіледі‭ [‬131,‭ ‬489‭ ‬б.‭]‬.
Антропоформизм тұрғысынан келгенде қару адам сияқты жанды саналғандықтан,‭ ‬белгілі деңгейде белсенділік пен еркіндікке ие болады,‭ ‬сондықтан ... өз ... ... ете ... ... көне ... ... жаңғырығы тілімізде эвфемизмге айналған қарудың магиялық жанама атауларында сақталған.‭ ‬Қарудың‭ "‬қырқар‭"‬,‭ "‬кескір‭"‬,‭ "‬сақ етер‭" ‬сияқты жанама тауларында оның осы ... ... ... ... тиетін‭) ‬туралы түсінік көрініс тапты.‭ ‬Алғашқыда бұл түсінік анимизмге,‭ ‬қарудың да өз ... ‬өз рухы ... ... нанымға байланысты болса,‭ ‬кейін құдайлар туралы түсініктің пайда болуымен қарудың ... ... ... сенуге негізделді‭ [‬132,‭ ‬Б.‭ ‬126‭–‬127‭] ‬Бурят фольлорын зерттеуші А.Уланов ... ... ... ... ... ... мифы о палочках,‭ ‬камнях возникают при господстве оборотнического мировозрения,‭ ‬развиваются при фетишизме,‭ ‬то мифы о железных мечах,‭ ‬копьях,‭ ‬луке и ... ... при ... ... ... в ... ‬что если герои‭ ‬улигеров волшебными палочками пользуются запросто,‭ ‬без всякого заговаривания,‭ ‬действие этих ... само по себе ... ‬то свои ... ... ... заговаривают,‭ ‬когда требуется совершить трудное действие‭" [‬12,‭ ‬162‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... қару-жарақтың қасиеті деген сенімнен туындаған мотивтер болғандығы анықталды.
2.2‎ ‏Қарудың‭ ‬магиялық мәні
Қарумен анттасу.‭ ‬Эпостық жырларда жекпе-жек‭ ... ... ... ... ... ... ... жекпе-жекке көп мән беріледі.‭ ‬Барлық айқас жекпе-жектен басталады,‭ ‬оған қатысу батырдың басты ... ... ... ‬Жекпе-жек басталар алдында батырлардың қаруына арнап айтылатын сөздерін ғалымдар әр ... ... ... ... ... кейде тұтас оқиғаны бейнелейді,‭ ‬оларды ғылымда‭ "‬ұқсас жерлер‭" ‬деп атау ... деп атап ... ... ... ... ‬О.Нұрмағамбетова‭ "‬батырдың қаруымен серттесуі‭" [‬45‭] ‬деп қарастыраса,‭ "‬Қазақтың батырлық эпосы‭" ‬деген зерттеуінде А.Орлов қазақ эпостарындағы тұрақты эпизодты‭ "‬заклинания богатырского ... ... ... [‬78,‭ ‬84‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬"Қаруды арбау‭" ‬деген терминді Қ.Ахметжановтың ғылыми зерттеу еңбегінде қолданады:‭ "‬Қару-жарақты жанды обьект ретінде қабылдау ... ... ... ... ... және тұрмыстық магиялық ырымдарды қалыптастырды.‭ ‬Соның бірі‭ –"‬Қаруды арбау‭" [‬60,‭ ‬130‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қаруға ... ... ... ... фольклорында да бар.‭ ‬Бұны олар‭ "‬туурээлгэ‭" ‬деп атайды.‭ ‬Н.Шаракшинова өз зерттеуінде былай деп ... "‬В ... ... ... и ... ... имеются особые двухстишия или четверостишия,‭ ‬именуемые‭ "‬туурээлгэ‭" –"‬подталкивание,‭ ‬поддержка.
Хууензоо,‭ ‬хууензоо‭!
Хууехысээ хуусышдаа‭!
Хууензоо,‭ ‬хууензоо‭!
Хууехысээ хуусышдаа‭!
В ... ... ... ... ... ‬Во ... ... выражено пожелание стреле‭ "‬хуусышдаа‭" –‬лететь со свистом,‭ ‬шумом,‭ ‬притом во всю ... ... ‬Во ... паре двухстишия повторяется мысль,‭ ‬выраженные в приведенном четверостишии,‭ ‬по своему содержанию близки к заклинаниям ... ... ... ... ... ... шыққан‭ "‬Грузинское народное поэтическое творчество‭" ‬еңбекте жауынгердің қан майдан алдында және сауыт-сайманын киерде айтатын әскери дуа‭ ... ... ... ... [‬105,‭ ‬184‭ ‬б.‭]‬.
Батырлардың жекпе-жек алдында айтатын сөздері тұрғысында Р.Липец оны ғұрып фольклорынан енген,‭ ‬қаруға арнап айтылатын магиялық арбау ... ... ... ... ... ‬что заговор или заклинания оружия‭ –‬ общераспространенное‭ ‬явление в исторической деятельности,‭ ‬по-видимому в эпос оно проникло из жанра обрядового фольклора.‭ ... ... мог ... ... эпический монолог‭ –‬обращение стрелков к своему оружию.‭ ‬Существует специальный термин такого ... ... ... ... ‬74‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ш.Ыбыраев көне эпостарда сөздің магиялық,‭ ‬дүниені ... ... сену ... айта ... ... ... өлеңдерінің үлкен орны бар екендігін көрсетеді‭ [‬76,‭ ‬40‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ғалымдар дың көпшілігі‭ "‬заклинание‭" ‬деген терминді қолданады.‭ ‬Сөздіктерде бұл етістік ретінде‭ ... ‬ал зат есім ... ... ... ... ... білдіреді деп жазылған‭ [‬106,‭ ‬201‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Б.Абылқасымов өзінің‭ "‬Қазақтың ғұрып фольклорындағы арбау жанрының кейбір ... ... ... орыс ғалымдарының‭ "‬оба термина‭ –‬и заклинание,‭ ‬или заклятие,‭ ‬и заговор‭ –‬народные.‭ ‬Нам кажется,‭ ‬что оба они,‭ ‬по ... ... ... ... одно и то же:‭ ‬роль слова в формулах,‭ ‬обозначаемых ими‭" –‬деген пікірі негізінде‭ "‬арбау‭" ‬термині мен‭ "‬заговор‭" ‬терминінің типологиялық ұқсастықтары бар ... ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбек‭ «‬Қазақ әдебиетінің тарихы‭» ‬атты он томдық жинақтың‭ «‬Ант‭» ‬деген тарауында батыр монологын серттесу ретінде қарастырады:‭ «‬Кейде ант ... ... ... өз ... серттесу түрінде де болатыны белгілі.‭ ‬Бұның алдыңғы анттан басты ерекшелігі‭ –‬адам мен заттың арасында аталмыш рәсім өтетіндігінде болып отыр.‭ ‬Қазіргі ... ... зат өлі деп ... ... ... таным бойынша қасиетті бұйымдар керісінше тірі нысан болып саналған.‭ ‬Сол ... ... бес ... ... ... ... ‬берік серт береді.‭ ‬Бұнда батыр өзінің жеке қару-жарағының намысын қайрап,‭ ‬қитығына тигені,‭ ‬бес қаруының беріктігін,‭ ‬өткірлігін өз ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан.‭ ‬Бұл рәсім кең мағынада ант ... бір түрі ... оны ... ... айтылғандай сер деп атасақ,‭ ‬рәсімнің дәлме-дәл мәні ... деп ... ... ... ... ‬189б.‭]‬.
Қазақ фольклорында жекпе-жек алдында қаруға арнап сөз айту өте ... ... ... осы ... терең мән берілген.‭ ‬Батыр‭ "‬бес қарудың‭" ‬әрқайсының атын атап,‭ ‬түсін түстеп,‭ ... сөз ... ... сақтайтын сауыт-сайманға және жауға жұмсайтын құралына арналған сөз бір-бірінен мүлдем бөлек.‭ ‬Батырдың ... ... ... ... ... үлгісі Қобыланды батыр жырында бар.‭ ‬Жырдағы тұтас эпизодты нақты талдау үшін бірнеше бөлікке бөліп ... ... ‬ең ... ... сөзі ... әр заттың рух-иесі болады деген түсінікпен сабақтасып жатқан,‭ ‬жылқының пірі немесе иесі‭ –‬Қамбар мен темірші,‭ ‬ұсталардың пірі‭ –‬Дәуіттің атын ... ... ... ... ... Қамбар,‭ ‬Дәуіт
Шабамын жауға ауыт-ауыт.
Бүгін қанға боялсын
Балғаң тиген ақ ... ... ақ ... оқты ... ... жалаңқат‭ ‬[30,‭ ‬71‭ ‬б.‭]‬.
Дәуіт ұстаның бейнесі қазақ ертегілерінде сақталған.‭ "‬Сүлеймен мен ... ... ... ұсталық бейнесі толық көрінеді.‭ ‬Жер тырмалап күнін көрген еңбекқор жанға‭ "‬менен көмек тілемеді‭" ... ... ... ... ... ... ... қорқытпақшы болады.‭ ‬Барлығынан еңбегінің арқасында құтылып кете берген соң,‭ ‬жерге бір тамшы жауын жаудырмай,‭ ... ... ... ... су өз ... ... түсіп кеткенде,‭ ‬диқаншы Сүлеймен пайғамбардың әкесі Дәуіт ... ... ... ... ... ‬балғаны,‭ ‬көрікті қосып арқалатып,‭ ‬суға келіп,‭ ‬бір жерінен шығыр орнатады‭" [‬25,‭ ‬179‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... ... адамдарды желеп жебеуші ретінде көрінеді.‭ ‬Яғни фольклорлық шығармаларда Дәуіт пайғамбар атының ... ... пірі ... ... қару мен ... қуат ... түсінікті аңғартса керек.‭ "‬Ұста теміршілердің пір болып ... ... ... ... ... ‬14‭ ‬ғасырдан кейін ғана,‭ ‬ислам діні толық үстемдікке шығуына байланысты енген,‭ ‬дегенмен осы есімнің көне түркі мифтік ... ... ... ... ... мүмкін дей аламыз‭" –‬дейді зерттеуші С.Қондыбай‭ [‬107,‭ ‬300‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... ... ... ізі болады,‭ ‬оны Дәуіт соғады деп сенген‭ [‬5,‭ ‬98‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ халқының арасында Дәуіт пайғамбар темірдің пірі саналып,‭ ‬жүргізушілер мен ... ... оған дуа ... ... шығуына мынадай аңыз себеп болған.‭ ‬Дәуіт пайғамбар күн сайын сауыт жасап,‭ ‬оны сатады екен.‭ ‬Сауыттың шеге түймелері‭ ... ... ... ... әрі ... ... отырған.‭ ‬Бірақ бұларды жасағанда ешқандай темірді отқа қыздырмай,‭ ‬балғамен де ұрмай,‭ ‬қолымен жұмсарта береді екен.‭ ‬Дәуіт пайғамбардың темірді қолымен жұмсартатыны ... ... ... ... ‬сүресінде Дауытқа‭ (‬а.с.‭) ‬сендерді соғыстан қорғау үшін сауыт жасау өнерін үйреткен едік‭" ‬дейді‭ [‬107,‭ ‬105‭ ... ... ... ... ... ... айтатын сөздерінің бір үлгісін кезінде француз ғалымы И.‭ ‬Кастанье ел аузынан жазып алған.
Әуеден ... ... ... темір пісірген‭!
Қау көрігі бақылдап,
Балға,‭ ‬төсі шақылдап‭!
Ер Дәуіт пірім сен қолда‭!
Сен қолдасаң,‭ ‬мен мұнда‭!
Қару-жарақтың пірі Дәуіт‭ (‬Дәуіт‭ –‬ ұста‭) ... ... ... қара ... ... ... ... бар‭ [‬60,‭ ‬45‭ ‬б.‭]‬.
Бұндай ғұрып татар халқының фольклорында да кездеседі.‭ "‬Ак Кубек‭" ‬жырында ... ... ... ... ... деп бата береді:
Ишегеңнән так инсен-ай‭!
Төнлегеңнән көн төнсен-ай‭!
Атың,‭ ‬елкың бай булгыл,
Баеп,‭ ‬череп үлсең-ай‭! [‬100,‭ ‬132‭ ‬б.‭]‬.
Зерттеуші Ф.Урманчеев бұл магиялық сөздердің мәні ... ... ... ... ... ... ... келеді‭ [‬68,‭ ‬56‭ ‬б.‭]‬.‭
Ұста образы‭ "‬Манас‭" ‬жырында да бар:
Аспан шапқан ұсталар
Асығыс тапсын айласын‭!
Бабамнан қалған жерді алам
Бар қаруды ... [28,‭ ... ... ... ... ... тіркес аспаннан түскен,‭ ‬аспанға қару білеген деген мағынаны береді.‭ ‬Соған қарағанда ұстаның ... бәрі ... ... ... бар ... ‬Ұстаның бейнесі жоғары дәрежеде суреттелген.‭ ‬Алтай халықтарының‭ "‬Алдай-Буучу‭" ‬жырында қару мен ... ... екі ... ... ... ... ... жақтан,‭ ‬Бапый‭ –‬Батыс жақтан келген ұсталар қаһарманның әкесіне арнап алты тұтам семсерді жасап қалдырғандығы айтылады‭ [‬61,‭ ‬24‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Саха халқының ұлы ... ... ‬да ... ... ... ... образы ерекшеленіп көрінеді.‭ ‬Бұл туралы зерттеуші И.Пухов пікіріне тоқталайық:‭ "‬таким образам прежде всего относится кузнец которого зовут‭ "‬Кытай ... ... ‬Он ... ‬что характерно для представителя выделяющегося ремесела.‭ ‬Он может не только выковать герою оружие и богатырскую одежду,‭ ‬но может ... и его ... ... ... ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл шығармалардағы ұсталардың орасан күшке ие болуын зерттеуші Л.Гребнев сол ... ... ... ... ... қат кезінмен байланыстырады‭ [‬13,‭ ‬80‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бурят фольклорында да ұсталардың образы көркемделіп көрінеді.‭ ‬Аспаннан түскен жеті ұстаның ... ... ... ... ... А.Уланов‭ "‬Кузнечество не является основным занятием членов рода,‭ ‬ни один из ... ... ... ... не ... ... сам,‭ ‬кузнецами являются небожители,‭ ‬они покровительствуют героям,‭ ‬помогают ... ... ... ... ... ‬77‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬В.М.Жирмунский ұсталар туралы мотивтің кең таралуы және оның өзгеріске түсуі тұрғысынан мынадай пікір айтады:‭ "‬Эти традиционные мотивы ... и ... ... ... ... эпохи,‭ ‬когда искусство обработки металлов не имело еще широкого распростронения,‭ ‬а потому особенно ценилось и было окружено ... ... ... ... ... бейненің болғандығын Т.Әсемқұлов‭ ‬теміршілік кәсіппен байланыстырады:‭ "‬Басқа халықтардың мәдинеттеріндегідей қазақтың дәстүрлі мәдениетінде теміршілік өнер және ұстаның өзі ... ... ... ... ‬ие ... ... ... ұсталары табынып келген теміршілік өнердің,‭ ‬жалпы металлургияның пірі,‭ ‬жебеушісі болып табылады екен.Теміршілік өнер,‭ ‬темір және одан жасалатын мүлік,‭ ‬жалпы темір ... ... ... ... ... сыйы деген ой аңыздың да,‭ ‬ғұрыптың да түп ... ... ... ... ‬3‭ ... ‬Теміршілердің пірі ретінде жылан патшасы‭ –‬Бапының аталуы темір ... ... ... ... ... ... ‬Аспаннан түсетін металл немесе Дәуіт пайғамбар образы ислам діні дәуірінде кірген болу керек.‭ ‬Бапыға сену ежелгі түсінікті көрсетеді.‭ ‬Ұста‭ –‬төменгі ... ... (‬о ... ... ... ... ... саха–якут мысалы арқылы ғана емес,‭ ‬әлемдік мифологияның мысалдары ... ... ... дәлелденген анықтама.‭ ‬Ұсталардың төменгі дүниемен байланыстылығы туралы айғақтар басқа мифтік дәстүрлерден көптеп ... ... ... ... ‬скандинавтардағы Велюнд,‭ ‬т.б.‭) [‬33,‭ ‬303‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Орал тауының тасына қаруын қайрап,‭ ‬күш алу мотиві бегі ... ... ... өз ... ... кетеді:‭ "‬Когда эпическим героям приходится туго в бою ... ... ... в отроги Урала,‭ ‬берут голубой камень и точат на нем свои ... ... ... они становятся непобедимыми:‭ ‬им передается сила мифологического Урала-батыра‭" [‬63,‭ ‬78‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ұсталардың образы осыншалықты көркем арнаға көтерілгендігін жақсы‭ ‬қару-жарақ‭ ... ... ... ... ... ... әрі монологта қару түрлерінің атқаратын қызметіне қарай арнайы жекелеп сөз арнайды.‭ ‬Бүгінгі күннің қаншалықты қиын екенін түсіндіреді,‭ ‬бірлесе отырып қимылға ... ... ақ ... ... күн ... ... ... жай,
Тартылар майдан күн бүгін.
Алтын құндақ ақ берен
Атылар майдан күн бүгін‭ ... ‬71‭ ... ... ... өзі ... кететін қателіктерді нақты айтап көрсетеді.‭ ‬Яғни,‭ ‬батыр тарапынан ... ... ... дұрыс пайдаланбауға қатысты болса,‭ ‬қарудың осал тұсы бүліну,‭ ‬сыну,‭ ‬ал сауыттың жау күшіне шыдамай сөгіліп ... ... ... болу үшін жыр ... толық келтіреміз:
Толғамалы ақ сүңгім
Шанша алмасам маған серт‭!
Қанға тойсаң ... ... ... ... ... ... ... серт‭!
Бел күшіме шыдамай
Беліңнен сынсаң,‭ ‬саған серт‭!
Алтын құндақ ақ берен,
Ата ... ... ... ... ... ... ... ‬оқ өтпес,
Шуақ шықса,‭ ‬күн өтпес,
Жаңбыр жауса,‭ ‬су ... ... жеңі ... ... ‬ақ ... соққан ақ Дәуіт,
Қалмақтың қалың қолынан,
Шашақты найза жолынан,
Бұл әскердің өзінен,
Қылышының жүзінен,
Тая шапсам маған серт‭!
Ата-анам сүйген ақ денем,
Оқ ... ... ... ... ‬72‭ ... Тарғын‭»‬ жырында алдымен құдайдың аты ауызға алынады,‭ ‬содан кейін ғана‭ "‬алты қырлы ақ мылтыққа‭"‬,‭ "‬қозы жауырын қу ... ... ... ақ ... ... ... көк ... ‬қарата айтылған сөздермен жалғасады.‭ ‬Жырдағы ерекшелік батыр сөзі астындағы Тарлан атқа да қарата айтылады.‭ ‬Қобыланды батыр жырында батырдың аты ... ... ... деген жолдар ғана кездеседі.‭ ‬Алпамыс батырға‭ "‬алмастық‭" ‬қасиеті дарыған.‭ ‬Сондықтан жырда серттесу эпизоды ... ... ... батыры‭" ‬топтамасындағы Қарадөң батыр және оның ұрпақтары циклінде:
Жан серігім‭ ‬–Қара атым,
Қолымдағы болатым,
Сендерге де сын болды.
Жалғыз шықтым елімнен,
Ала алмасаң жауыңды,
Саған да атым сын ... [18,‭ ... ... батыр шұбарымен серттескенде:
Ақ пілтесін бастырмай,
Дұшпанның көңілін жақтырмай,
Жете алмасаң,‭ ‬шұбар ат,
Қырқылсын сенің қанатың‭! ... ... ... ... ... ... сай серттесу эпизодында‭ "‬серт‭" ‬деген сөздермен өрілмейді,‭ ‬тек саған да‭ "‬сын болады‭" ‬дей келе,‭ ‬өзінің ... ‬ат пен ... ... сеніп тұрғаны анық көрінеді.‭ ‬Қаруды соғыс алдында жалбарыну түркі-монғол халықтарының фольклорында кең ... ... ... ... әсер ету ... жекпе-жек алдында іске асады.‭ ‬Ғұрыптың орындалуы барлық халық ... ... және оның ... ... да ... ‬Эпостардағы осы эпизодты кейбір ертегілерде кездесетін мынадай сюжеттермен байланыстыра қарау керек.‭ "‬Қарынбай‭" ‬ертегісіндегі‭ "‬Ұр,‭ ... ( ... ... ... ... ‬деген магиялық сөз арқылы қаруды‭ ‬қимылға келуі сөзбен сиқырлау,‭ ‬дуалаумен ... ... ... ‬ертегісінде қылыштың жалманына шығып тұратын‭ "‬сарт,‭ ‬ұр‭!" ‬деген жазу болады.‭ ‬Соны оқып,‭ ... ... жау ... ... ... ... ‬200‭ ‬б.‭]‬.
Бұл сюжет қару иесіне әсер ететін арбау сөздердің алғашқы үлгілері болған деген қорытынды жасауға болады.‭ ‬Эпостық шығармаларды керемет ... ... ... ... аңғарылмайтын дәрежеге жеткен.‭ ‬В.Я.Пропп алғашқы қауым адамдарының ойлау жүйесіне сай танымның болғандығын көрсетеді.‭ ‬Аңшылық кезінде құралдың емес,‭ ... ... күш ... танытады деп түсінген:‭ "‬Если животное убивалось,‭ ‬то это происходило не потому,‭ ‬что стрелок был ловок или стрела была хороша‭; ... ... ... ... ... знал ... ‬проводящее зверя под его стрелу,‭ ‬потому что он имел над ним магическую власть‭" [‬94,‭ ‬194‭ ‬б.‭]‬.
Р.С.Липец Қарақалпақтың Қырық қыз эпосында жау ... ... ... ... ... " ‬В каракалпакском эпосе мать Алтынай знала слова,‭ ‬чтобы у врагов‭ "‬повело‭" ‬луки,‭ ‬а булат стал хрупким,‭ ‬как ... ... ... ‬және осындай қаруды қимылған келтіретін сиқырлы сөздер‭ "‬Гесер‭" ‬эпосында кездесетіндігін көрсетеді‭ [‬16,‭ ‬Б.‭ ... ... ... оғы ... ... ... ... ‬батырларға алмастық қасиеті белгілі бір адамның батасынан кейін дариды.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Алпамыс ... ... ... ... ... енген кісі былай деп бата береді:‭ "‬Ішін жараттым қара шойыннан,‭ ‬сыртын жараттым болат ... ... ... ... ‬шапса‭ –‬қылыш кеспейді,‭ ‬суға салса‭ –‬батпайды,‭ ‬бұған қас қылған ешбір мұратқа жетпейді,‭ ‬аты‭ –‬Алпамыс батыр‭" ... ... ... ... вариантында ерекше қасиет Қызыр пайғамбардың батасының әсерінен болады:
Ұлыңның аты Алпамыс
Атса мылтық ... ... ... ‬[30,‭ ‬174‭ ‬б.‭]‬.
Ал,‭ ‬жоғарыда келтірілген‭ "‬Хан Шентей‭" ‬ертегісінде батырдың бұндай қасиетке ие ... ... ... ... ... ... "‬Шешесі айтты:‭ ‬Қолыңды жай,‭ ‬балам,‭ ‬қары қара батырдың баласы,‭ ... қаяу ... ... буын жоқ Хан Шентей деген батыр бол‭! ‬Атса мылтық өтпесін,‭ ‬шапса қылыш өтпесін.‭ ‬Жорытқанда жолың болсын,‭ ‬жолдасың Қыдыр ғалайісаллам ... ... ... ... ... алған кемпір батасын берді‭ [‬2,‭ ‬77‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... ... ... бар.‭ "‬Еркем Айдардың жалғыз қарындасы дуагер екен,‭ ‬сол:‭ "‬Атса мылтық өтпесін,‭ ‬шапса қылыш өтпесін,‭ ‬адамның күші ... ... ... дұға қылады‭" [‬2,‭ ‬86‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл екі ертегіде де қаруға мойымауға әйелдерден алған ... ... ... ... ... ... ... көзінен,‭ ‬қолынан,‭ ‬аяғынан айырылған жарымжан кейіпкерлерді жалмауыздың жұтып,‭ ‬қайта құсуы,‭ ‬содан кейін ... ... ... келуі туралы зерттеуші Е.Көкеев‭ "‬Нар қобыз"атты мақаласында тоқтала келіп,‭ "‬Мыстан кемпір екі жұтып,‭ ‬адамға ерекше қасиет дарытатын,‭ ‬оның ... ... ... ‬деген ой айтады‭ [‬110,‭ ‬8‭ ‬б.‭]‬.
И.В.Пухов саха халқының фольклорлық шығармаларында соғысқа аттанған балаға ... ... ... күш дарытатын әйел бейнесі барлығын көрсетеді:‭ "‬Особен
но значительна богиня Аан ... ... ... ... ‬Богиня земли помогает герою и его людам,‭ ‬ходотайствует перед богами в пользу людей,‭ ‬благославляет идущего в ... ... ... в него ... ... ... ... из своей груди‭" [‬109,‭ ‬413‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жалпы,‭ ‬батаның қазақ халқынның өмірінде өзіндік орны бар.‭ ‬Батырлар жауға бата алмай шықпайды.‭ "‬Сен ... ... ... ‬оң ... ... ... берсін‭!" –‬дейді‭ [‬2,‭ ‬67‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жалпы,‭ ‬қазақ ұғымында теріс және оң бата ... ... ... ... астарында үлкен мағына жатыр.‭ ‬Батаның түп төркінінде сөздің магиялық күшіне деген сенім жатқандығында ... ... ... ... ізгі ... жанр ... ... ‬Вербалды магия түріне қастандық жасайтын магиямен байланысты болып келетін қарғыс жатады.‭ ‬Оң мен теріс энергия беру немесе ... ... ... ... бата мен қоса қару беру ... ... дегенді білдіреді.‭"‬Алакөз батыр‭" ‬атты батырлық ертегіде кейіпкерге әкесі теріс батасын береді:‭ "‬Алакөз келіп ... ... ... ... екен,‭ ‬найзасы өтпей,‭ ‬еш қару қыла алмайды.‭ ‬Әкесінің қарғысы күшін алған екен‭" ... ... ... ... ... ... құдіреті арқылы затқа әсер ету ғұрпы жатыр.‭ "‬Әкесі ... ‬– оқ,‭ ... ... ... ... мақалдың астарында да осы жатқан жоқ па‭? ‬Бата арқылы батырлардың денесін магиялық күш арқылы қатыру,‭ ‬сөздің ... ... сену ... байланысатын секілді.‭ ‬Б.Абылқасымов сакральды сөздердің магиялық қызметі ғұрыптық сөздің күшіне деген сенімге негізделген,‭ ‬яғни сөз бен ғұрып‭ (‬салт‭) ... бір деп ... ... ... ‬бақсы сарындарының басын қосатын,‭ ‬көгендейтін жанды байланыс та сол сөз құдіретіне деген сенімге,‭ ‬сөз болғанда жай сөз ... ... бір ... ‬рәсімді,‭ ‬жораны өткеру үстінде ғана айтылатын сөзге қатысты‭" [‬10,‭ ‬Б.‭ ‬15‭–‬16‭]‬ Наным-сенім өлеңдерінің бір жанры ... ... ... ... ... ‬қару түрлерінің қатыстырылуы темірдің қасиетіне сенуден туындаса,‭ ‬оны контакты магия түріне жатқызуға болады.‭ ‬Ал,‭ ‬эпостық жырларда ұқсас жерлер ретінде қаралатын ... ... ... ... қаруға арнап айтылатын сөздерді қарудың рух иесіне сөздің құдіреті арқылы әсер ету,‭ "‬ауызекі магия‭" ("‬вервальная ... ... ... ... қауым адамының бастапқы түсініктері көрінеді.‭ ‬Кейін келе арбау жанрының ... ... ... ... жырларда көркем дәрежеге жетіп,‭ ‬жырланған.‭ ‬Эпостық жырлардағы тұрақты эпизодтар ретінде танылатын батырдың қаруына арнап сөз айтуы ... ... сөз ... әсер ... ... деген,‭ ‬яғни ғұрып фольклорындағы арбау жанрын еске түсіреді.‭ ‬Ғалымдардың пікіріне сүйене отырып,‭ ‬бұл эпизодтарды ғұрып фольклорынан енген деп қорытындылауға болады.‭ ... ... ... ... ... өңге ... ... негізгі формасы өзгеріске түскен.‭
Қарумен аластау
Қаруға байланысты ... ... оған ... ... ... ‬Қазақ халқында қару-жарақты қасиетті санаған.‭ ‬Сонымен қоса‭ ‬қаруға көз тиеді деген де сенім болған.‭ ‬Әсіресе,‭ ‬аңшылар қаруы нысаға дәл ... ... тіл өтті ... көз тиді деп ... ... ... әр ... қаруды сақтауға арналған нанымдар болған‭"‬.‭ ‬Кедейдің үш баласы‭" ‬ертегіде қарудың атын тұспалдап айту кездеседі.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Үшінші ұл ... ... ... ‬менің әкем де сіз сияқты ұста еді.‭ ‬Маған қырық темірдің ... ... ... ‬деп,‭ ‬кездік соғып беруші еді‭ –‬дегенде,‭ ‬темірші:‭ –‬Балам,‭ ‬тұра тұршы,‭ –‬дейді де,‭ ‬қаңылтырдай темірді қырық бір қабат қып бүктеп ... ... да:‭ ... ... ... ... ... –‬деп кездік соғып береді‭" [‬29,‭ ‬264‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... атын атамай,‭ ‬осы сияқты сөдермен беруді Қ.Ахметжанов өз еңбегінде соғыс құралдарына тіл ... ... ... ... деп ... ... ... ‬қару түрлерін берен деген сөздермен алмастырып қолдануды да осы сенімнен туындаған деген тұжырым жасайды‭ [????] ‬Қаруға тіл тиеді деп ... ... ... да ... ... ‬Ол ... ғалым Ш.Уәлиханов еңбектерінде кездеседі.‭ "‬Егер қазақтарда сүйкімді бал өлсе,‭ ‬жақсы ат жоғалса,‭ ‬алғыр қыран қолдан ұшып кетсе,‭ ‬мылтық ... ... ... ... тіл ... болды деседі‭" [‬5,‭ ‬162‭ ‬б.‭]‬.
Қаруды бөтен біреуге беруге ... ... ... ... ... ... ... хакім жас жігітке үш түрлі ақыл үйретеді.‭ ‬Бірінші,‭ ‬мыңның түсін білгенше,‭ ‬бірдің атын біл.‭ ‬Екінші,‭ ‬төрде отырып,‭ ‬кейін келгенге орын ... ... ... ... ... ... ‬Осы ақылды дұрыс ұқпаған жігіт пышағын көршісіне беріп,‭ ‬үлкен дауға қалады‭ [‬37,‭ ‬250‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазірде де осы ырым өз ... ... ... ... арасында бір-біріне пышақ сыйлауға,‭ ‬беруді жаман ырым санайды.‭ ‬Себебі,‭ ‬туыс арасында алауыздық туады деп сенеді.‭ ‬Пышақ немесе өткір ... ... ... ... ұрлап алуды жөн санайды.‭
Жалпы соғыстан тыс кездері қару үйдің төріне ... ... ... ... ... қастерлеудің белгісі болса,‭ ‬екіншіден,‭ ‬қару зиякес тылсым ... ... ... түсініктен болса керек.‭ ‬Халық шығармаларындағы‭ "‬төрде семсер ілулі тұр екен‭" ... ... да ... ... [‬25,‭ ‬199‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬ Түркі тілдес түрікмен халқында да осындай салт болған.‭ ‬Қару үйдің Қағбаға қараған қабырғасында ілініп ... ... ... ... бас кезінде Орта Азия жеріне саяхат жасаған Ф.Михайлов түрікмендердің есігінің сол ... қару ... ... көрсетеді‭ [‬150,‭ ‬45‭ ‬б‭]‬.‭ ‬Үйдің иесі қабырғадан алып,‭ ‬қолына бермейінше ешкімнің ұстауға рұқсаты болмаған.‭
Қарудың қынсыз жалаң ... ... ырым ... ... ... тек ... ... ‬қарақшы типтес адамдар ұстайтын болған.‭ ‬Жалаң қылыш ұстаған ... ... ... ‬Қаруын жалаң ұстап үйренген адамдар еш нәрседен ... ... ... еске ... ... ... ұстау есер адамдардың ісі.‭ ‬Қазақ халқында‭ "‬Қынапсыз қылыштан шошын,‭ ‬күтпеген ұрыстан шошын‭" ‬деген мақал осыны аңғартса ... ... ... бір ... ... ... ниет танытса,‭ ‬басындағы дулығасын алып,‭ ‬атынан түсетін болған.‭ ... ... ой ... ... ... ... ‬"Аңшыбай батыр‭" ‬жырында батырдың ерлігіне,‭ ‬өрлігіне мойынсұнған қарсыласы Аюбай дос болуға ұсыныс жасайды:‭ ... ... ... түсе ... ... ... қолына алды‭ [‬56,‭ ‬43‭ ‬б.‭]‬.‭
Қарудың магиялық қасиетіне сену‭ ‬ол арқылы зиянкестерді ... ... ... ... ... ... ‬Осы мақсатта ғұрып фольклорының бірнеше жанрына қару-жарақ аатулары енген.‭ ‬Өлімнің бейнесі халық прозасы ... ... ... ... ... ... ... айтылған халықтың найзағайды хақтың оғы деп түсінуімен байланысты.‭ ‬Ажал тек садақ ... ... ... сары ... мен ... ... ... ‬атты жануарлар жайындағы ертегіде аңшы адамдарды көргенде қасқыр‭ "‬ажал оғы жеткендей сезінеді‭" ... ‬8‭ ... ... оқ‭" ‬деген қолданыс‭ "‬Қобыланды батыр‭" ‬жырында да бар.‭ ‬Жауға ... ... ... ... ... ... ағасының ажалын өзіне аудармақшы болады.‭ ‬Бұл эпизодта дерт көшіру элементі бар сияқты.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Сізге деген құдайдың маған тисін ажалды оқ‭!" ... ‬43‭ ... ... ... ... ... деген ажалды өз басына аударғысы келіп тұрғаны анық байқалады.‭ ... ... ... ... ... көшіруге болады деген‭ ‬наным-сенім болған.‭ ‬Қобыландыны жеті рет ... ... ... ... іс-әрекетінен осыныны аңғаруға болады.‭ ‬Бұл жырда ежелгі дерт көшіру ғұрпының элементі көрінеді.‭ ‬Соның ... ... ... көшіру мақсаты бар.‭
Бәдік мәтіндерінде де қару-жарақ атаулары кездеседі.‭ ‬Бәдіктің жанрлық ерекшелігіне байланысты қару ауру ... ... ... образын жасау мақсатымен енген.‭ ‬Бәдік мәтіндерінің аз сақталуына байланысты бірнеше мәтіндерден ғана алынды:‭ "‬Бәдік десе біз келдік шатырдай боп,‭ ... ... ... батырдай боп‭" ‬деген үзінділер дәлел‭ [‬10,‭ ‬43‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ауру,‭ ‬індеттің тарқауы қаскөй күштердің әсерінен деп ... Жаңа ... ... ... ... ... ... келдек ұстап,‭ ‬айлы түнде далаға жапа-тармағай лап қойған,‭ ‬жан-жағын,‭ ‬маңайын түгел ұрғылап,‭ ‬таң атқанша шуласқан.‭ ‬Батыс Африкадағы Алтын ... ... ... аурулар эпидемиясы кезінде шоқпар,‭ ‬сойылмен қаруланып,‭ ‬түн ішінде құлақ тұндырған шумен үйлерді ... ... ... ... ... қылыш алып,‭ ‬оңды-солды сермеген,‭ ‬дамылсыз дабыл қағып,‭ ‬қатты айғай-шу шығарған‭ [‬10,‭ ‬27‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Жоғарыда келтірілген мысалдарда қолға ... ... ... ... ... ‬ұстап,‭ ‬оларды әрі-бері сермеудің,‭ ‬шапқан,‭ ‬ұрған,‭ ‬сабаған болып қорқытудың да мәні үлкен екендігі ... ... ... ... даму сатысында бұл ғұрып біртіндеп ұмытылған.‭ ‬Қолға қанжар,‭ ‬қылыш ұстап,‭ ‬оңды-солды ... ... ... ... ... ... ... бақсылыққа ауысқан‭ [‬10,‭ ‬28‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬ Темірден жасалған заттардың әртүрлі ... ... кең ... ... ‬Ол ... ... жасалған заттарды қасиетті санағандығынан.‭ ‬Қарудың зиянкестерді қуатын ерекшелігіне халық сенген.‭ "‬Ағаш ат‭" ‬деген ертегіде ағаш атқа мініп ұшып ... ... ... ... ... ... ... қалған найза,‭ ‬қылыштың қасиеті кем бе,‭ ‬үрейі ұшып ... ... ... –‬деп қуанады‭ [‬25,‭ ‬15‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бақсы сарыны батырлық жыр негізінде пайда болған деген пікір негізінде,‭ ... ... қару ... жын ... ... ... көркемдік тәсіл ретінде енген деп тұжырымдауға болады.‭ ‬Сонымен қатар,‭ ‬зерттеуші ғалымдар ... ... ... ... ... өзі де ... атқару құралы ретінде қатысатынын көрсетеді.‭ "‬Төрт дәруіш‭" ‬атты ертегіде темірдің пәлекетті қуатын қасиеті туралы анығырақ айтылады.‭ "‬Көсеу темірді отқа ... ... ... ... ... ... ... жабысып тұрған кенедей дерт темірдің басына жабысып шығады‭" [‬25,‭ ‬58‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бақсы ... ... ... ... ... қарағанда,‭ ‬ертегіде кездесетін осы сюжет бақсы ойнының нақты сипатын беретінін көруге болады.
Бақсы қылышқа аяғын басып,‭ ‬босаған аяғымен науқасты үйкелеуі ... ... ... әсер етуді білдіреді.‭ ‬Темірден жасалаған заттардың зиянкестерді қуатын функциясы міне ... ... ... ... ... емдеу кезінде тек фокус жасап,‭ ‬адамдарды иландырып қоймайды,‭ ‬онымен ... ... ... қаруға сыйынып,‭ ‬сол арқылы дерттің‭ ‬көзін жоғалтуды көздейтін сияқты ауырып жатқан адамға қылышқа басқан аяғын үйкеу қимылы осындай ойға жетеледі.‭ ... ... ... ... ... ... жасалған кетпен немесе т.б.‭ ‬заттар алынатын болған.‭ ‬Оған‭ "‬Жындарды шақырып болған соң бақсы ... ... ... қызып,‭ ‬қып-қызыл болған кетпенді және басқа заттарды ... ... ... ... түк ... темірлерді басып жүреді.‭ "‬Күйген‭" ‬аяқтарын науқастың әр жерлеріне тигізеді‭" [‬142,‭ ‬46‭ ‬б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ислам дінінің ықпалынан енген сөз болса,‭ ‬темірді қыздыру,‭ ‬оны емдік ... ... ... тәңірлік діннің қалдығы.‭ ‬Бақсылық туралы жазушы ғалымдар темір заттарды емдік қасиетте қолданатынын кең түрде зерттеп,‭ ‬айтып ... ... ... ... ... ... заттардың адамзатқа зиян келтіруші рухтарды қуатын қасиеті болады.‭ "‬Сиқыршының сыйы ... ... ... уы тараған қыздың басынан қылышпен үш рет ұрып,‭ ‬айдаһардың уытын қайтарады.‭ ‬Осы ертегіде қарудың дуа қайтаратын ... анық ... ... ... басынан қылышпен‭ ‬бірінші рет ұрғанда,‭ ‬аузынан қара жылан атып кетеді,‭ ‬екінші рет періп қалғанда,‭ ‬қыздың аузынан бір шұбар жылан ... ... рет ... ... ... сары су құсады.‭ ‬Қылыштың қасиеті арқасында айдаһардың уыты бойын алған қыз құлан таза айығып кетеді‭ [‬25,‭ ‬123‭ ... ... ... ... ... сиқырды қайтару бақсының емдеу сеансын еске түсіреді.‭ ‬Келесі ертегіде табанына тікен кірген аюдың табанын кездікпен тіліп,‭ ‬тікенді алған ... ... үш рет ... ... ... сол ... ... кетті‭ [‬37,‭ ‬201‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Соған қарағанда қарумен науқас адамды ұру кезінде бойға жабысып тұрған дерт қаруға жабысып сыртқа шығып кетеді ... ... ... ... қанжар‭ (‬қылыш,‭ ‬пышақ‭) ‬сұғу әрекетінің себебін тағы да айқандай түсейік.‭ ... ... да ... алдымен өзіне сұғады,‭ ‬онысы:‭ ‬шақырылған жын бойына қонғанды дегені.‭ ‬Оның‭ ‬дәлелі‭ –‬сұғылған қанжардың денеге түк әсер етпеуі.‭ ... ... ... –‬бойымдағы көмекші жынды оған аудардым,‭ ‬яки сырқатқа дарыттым дегені,‭ ‬дәлелі:‭ ‬сұғылған қанжардың сырқатқа да әсер етпеуі‭ ... ... жын ... қалу ... оның ... әсері жоқтығы мысалымен салыстырыңыз‭) [‬10,‭ ‬144‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ем кезінде құралдарды қыздырып қойып,‭ ‬ауырып жатқан адамға жақындатып,‭ ‬сол ... ... ... ... ... ... ... қолданатыны айтылған мәселе.‭ ‬Бұны зерттеуші И.Кастанье еңбегінде жақсы көрсетілген.‭ "‬Қолына шоқпар алып,‭ ... ... ... ... де,‭ ‬өзін-өзі аямай ұра бастайды,‭ ‬одан әрі қамшыны ала салып ... ... ... ... ... ұра ... ‬Бұл уақытты бақсы қолын сілтіп отырады.‭ ‬Қай жаққа қолын сілтесе,‭ ... ... ... ‬қадам жерде тұрған заттар қылышпен шапқандай жарылып кете береді.‭ ‬Мұнан соң бақсы екі адамға өткір қылышты беріп,‭ ‬оны ... ... ... ... ... ... аяғымен қылыштың жүзіне алма-кезек тұрып,‭ ‬босаған аяғын науқастың үстіне үйкелейді‭" [‬142,‭ ‬Б.‭ ‬46‭–]‬.‭ ‬Сиқырдың арқасында ... ... ... ... ... ‬бірде қара жорға атқа айналып келе жатқан ... ... ... ... қайтарып өлтіреді‭ ‬[26,‭ ‬40‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ақ семсерімен ... ... ... ... ‬255‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Сиқыршының ажалы‭ ‬батырдың қылышынан келеді‭ [‬29,‭ ‬113‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақтың қиял-ғажайып‭ ‬ертегілерінде қарудың қасиетті деп таниды.‭ ... ... ... ... өтпейді.‭ ‬Сиқырды қару арқылы қайтарады.‭ ‬Өткен ғасырдың‭ ‬белгілі этнографы И.Ибрагимов қазақтарда ауру адамның бас жағына қылышты жүзін ... ... ... ... ... ... қашады деген сенім болғандығын атап көрсетеді‭ [‬143,‭ ‬123‭ ‬б.‭]‬.‭
Бақсының негізгі аспабы қобыздың бастапқы ... ... ... ... болады.‭ ‬Оны даңғыра аспабының бөліктерінің атаулары дәлелдейді.‭ ‬Алтайлықтардың даңғыра аспабы,‭ ‬оның функционалдық және символикалық қызметтері жөніндегі түсініктерін ... ... ... ... ... өз еңбегінде сенімді дәлелдейді:‭ "‬Даңғыраның ішкі шанағына орналасқан көлденең тұтқаны алтайлар ... ... ... ... адырна‭)‬,‭ ‬оның әр жеріндегі салпыншақ темірлерді‭ (‬железные подвески‭) ‬оқ‭ (‬қазақша:‭ ‬жебе‭) ‬деген.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬даңғыра бақсы ойынының қажетті тұсында әскери қару‭ ... ... шыға ... ... жындардың зәресін алады‭»‬ Символикалық тұрғыдан даңғыраның шанағындағы көлденең тұтқадан гөрі қобыздың қылы ... ... ... ... ... ... ... қапталына орналасқан салпыншақ темірлердің алтай түңгірлеріндегі оқтардан‭ (‬жебелерден‭) ‬еш айырмашылығы жоқ.‭ ‬Сонымен қазақтың қобызы да садақтың символикалық ... ... ... ... ‬Кейбір халықтың шамандары‭ (‬алтай,‭ ‬селькуп,‭ ‬эн‭) ‬даңғыра орнына қолдарына садақ ұстап,‭ ‬ойын көрсететін әдеттері болған.‭ ‬Бұл қобыздың қазіргі түсінігіміздегідей жай ... ... ... ... шошындыратын символикалық әскери қару екенінен де хабар береді‭" [‬10,‭ ‬120‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бақсыны көзбен көрген ... ... ... деректер осыны дәлелдейді:‭ "‬Перед баксой лежала на подушке двухструнная домбра‭ (‬ковшеобразная балалайка с серебряною ручкой,‭ ‬аршина в полтора длиной‭) ... с нею ... ... смычок,‭ ‬на подобие контрабасного,‭ ‬обломок клинка от казачьей ... ... ... и ... ‬обшитая волчьею шкурой‭" [‬144,‭ ‬16‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл тұрғыдан Ә.Дибаев темір құралдарды немесе қару-жарақ түрлерін ойын кезде ... ... ... ... туындаған арбаушылық фокус ретінде қарастырады‭ [‬142,‭ ‬54‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Шоқан өзінің‭ ... ... ... ... былай дейді:‭ "‬Үлкен бақсылардың белгілері мынадай істерімен көрінеді:‭ ‬ойыны кезінде қылышты қарнына салып қояды,‭ ‬қылыштың сабына дейін ... ... ... ... ... ‬балтамен кеудесін шапқылайды‭" [‬3,‭ ‬37‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ежелгі адамдар күн тұтылғанда‭ "‬дүниені қараңғылық басты,‭ ‬жаман күштер құтырады‭" ... ... ... оқ ата ... ... ‬Бұл ғұрыпты атқаруға найза мен садақ оғы пайдаланылған.‭ ‬Америкалық үндістерде ... ... оқ ... ... ... ... болған.‭ "‬Североамериканские индейцы для отпугивания злых духов стреляли в воздух раскрашенными стрелами‭; ‬инки при помощи ... ... ... из города болезни‭" [‬145,‭ ‬270‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қарудың зиянкестерді қуатын фунциясы бар.‭ ... ... қару ... қою ... ... ... ... қорғау мақсатында туындаған.‭ "‬Злые духи боятся металлов,‭ ‬в особенности железа,‭ ‬поэтому шаман обвешавает свой плащь значительным количеством ... и ... ... ‬по той же ... он,‭ ‬во ... ... и продолжительных родов,‭ ‬бегает саблею в руке,‭ ‬думая этим устаршить злого духа,‭ ‬который вселился в больную.‭ ‬Или втыкают в ... ... с ... к ... большой с целью напугать злых духов.‭ ‬У минусинских татар,‭ ‬когда берут ребенка и люльки,‭ ‬то ... туда ... ... ... ‬для того,‭ ‬чтобы злой дух не поселился в люльку‭" [‬115,‭ ‬35‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Балалардың бесігіне қару түрлерін салып қою туралы орыс ... ... де ... ... пен оқ сала ... ‬зиянкесті алдап соғу мақсат етілген:‭ "‬Стрелы было самое ... ... ... ... и на ... ‬и на охоте.‭ ‬Поэтому до настоящего времени сохранилось предание,‭ ‬что лук со стрелой‭ –‬признак доброго молодца.‭ ‬До сих пор кое-где на Руси ... ... от ... ... ... под ... ... лучок со стрелой,‭ ‬а девочке пряслицу.‭ ‬При этом ... ... ... ... тебе лучок‭ (‬или пряслица‭) ‬играй,‭ ‬а младенца не буди‭" [‬124,‭ ‬267‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ халқында да әйел ... ... ... ... ... садақтан от атып,‭ ‬жаманшылықты қуу осындай сенімнен туындаған.‭ ‬Туркия ... ... күні ... дейін сақталып отырған магиялық наныммен байланысты істелетін кейбір іс-әрекет босанып жатқан әйелдің өрілген ... ... ... ... ... ... мен сандықтардың құлыптарын ашып,‭ ‬оқтаулы мылтық болса,‭ ‬оғын алып тастайды.‭ ‬Осылай етсе тез босанады деп сенген.‭ ‬Толғақ ... ... ... ... ала қамшы,‭ ‬мылтық сияқты‭ "‬сайтан қашар‭" ‬дүниелерді әкеледі.‭ ‬Кейде ... ... ... ... ... ... зықын алып,‭ ‬тынышсыздыққа түсіреді.‭ ‬Кейбір жағдайда ұста-зергер адамды алдырып келіп,‭ ‬затты темір төске қойғызып шаңқылдатып соққызады.‭ ‬Монғолия қазақтарында кездесетін бір жайт ... ... ... әйелге аңнан‭ (‬болса қасқыр‭) ‬шықпай қалған оқтың қорғасынын суға қайнатып,‭ ‬суын ішкізеді‭ [‬117,‭ ‬Б.30‭–]‬.
Бақсылық кезінде қару-жарақ атаулары тек ... ... ... ғана ... ‬Бақсы ойны кезінің ең қызған шағында жын ... ... елге ... батырларды,‭ ‬ерендердің аруақтарын шақырады.‭ ‬Жай адамның көзіне көрінбегенмен бақсыға көрінетін бұл аруақтар мен жындар мұздай қаруланып,‭ ‬шайтанмен,‭ ‬тылсым ... ... ... ... ‬Ертегілерде перілердің қаруланып жүруі осы түсінікті айғақтайды.‭ ‬Мұсылман перілері және кәпір перілері ... ... ... ... бақсы сарынындағы тылсым дүние майданына өте ұқсас.‭ ‬Қиял-ғажайып ертегіде мұсылман перілері‭ "‬үй айналасы толған ат,‭ ‬үстіре ... ... ... деп суреттеледі‭ [‬25,‭ ‬49‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Перілер туралы мына ертегіде нақты көрсетіледі.‭ "‬Екі пері ... ... ... ... салып,‭ ‬қылышпен екі бөліп,‭ ‬қанын ағызып тастайды‭" [‬25,‭ ‬76‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Халық түсінігінде қару барлық ... ... ... ... ... ... ... ретінде көрінеді.‭ ‬Адамға қастық жасайтын тылсым күштердің үрейін ұшыру мақсатында қару-жарақ атауларын енгізіп,‭ ‬сарынның көркемдік ... ... тұр емес ... ‬Дегенмен тек сыртқы көрінісіне қарап,‭ ‬көркемдігін арттыруға көмек етеді деуге болмас.‭ ‬Ішіне үңіліп,‭ ‬тереңнен ... ... ... ... ... барлығы рас.‭ ‬Оны бақсылық қонған аруақты адамдардың сөздерінен де аңғаруға болады.‭ ‬Бақсы сарындарында қару-жарақ атауларының ... ... ... ... бабалардың аруақтары шақырылады.‭ ‬Шақыру барысында батырлардың образы эпостық жырлардағы батырдың образынан кем емес.‭ ‬Көркем образды батыр образы тылсым ... жеңу ... ... мақсатынан туындаған.‭ ‬Р.Липец эпоспен шамандық фольклормен генетикалық байланысы бар екендігін айтып өткен‭ [‬16,‭ ‬52‭ ‬б.‭]‬.
Пірлеріне сыйынып,‭ ‬аруақтарды шақырған кездегі мына ... ... ... түспек.‭
Уақ атасы Ер Көкше‭
Ерлігінің белгісі‭ ‬–
Садағына келген сан ... ... ... мың ... [‬136,‭ ‬26‭ ‬б.‭]‬.
‎"‏Бақсы жырларының басы ел аузындағы үйреншекті жырлардың жұрнақтарынан құралған болып келеді.‭ ‬Бақсы жырлағанда,‭ ‬әуелі сол ел ... ... ... ... ... ... ... ‬соң,‭ ‬қызыңқырап алған соң,‭ ‬бақсылардың өздерінің ғана ... ... ... ... ... берен киінген,
Лашын құстай түйілген,
Айдаһардай айды Орақ,
Айбалтасы қанды Орақ,
Қайдан келдің жауды орап‭?–‬деген жыр жұрнағы Орақ ... ... ... ... ‬82‭ ... ... ... жындардың қалың әскер ретінде келетіндігі туралы бақсылардың өздері де ... ... ... ... ... ... келтіріледі:‭ "‬Торғайлық Сүйменбай өзіне бақсылықтың қонуы туралы былай дейді:‭ ‬Күн ... ... ... ... ... ... отырып,‭ ‬бір жағымда сансыз көп молда,‭ ‬екінші жағымда жер қайысқан қалың қол қаптап келе жатқанын көрдім.‭ ‬Қорыққанымнан құлап қалыппын‭" ... ‬33‭ ... ... ... ... ... ... келтіріп,‭ ‬өздеріне сондай тылсым күш иелерінен қуат дарытуға ... ... ... ерен ... да ... ... күш ... деп ұғылған.‭ ‬Сан мыңдаған түменді оңға-солға,‭ ‬алға-артқа қозғатып,‭ ‬бағыт-бағдар нұсқау үшін және ... бір ... ... ... ... ... ... мақсатында қажет болған.‭ ‬Бақсы сарындарында жындардың ауыр қол кейпінде көрінетіні анық.‭ ... ... ... ... ... ... бер‭!
Ауыр қол жисын‭!
Темірден тон тіксін‭! [‬142,‭ ‬37‭ ‬б.‭]‬.
Бұл ... ... ... ... сауыт-сайманды мегзеп тұр.‭ ‬Қаруланып келсін дегенді білдіріп тұр.‭ ‬Бақсы сарындарындағы қару-жарақ атауларын екі түрлі себеппен ... ... ... ... ... ... ... әсер ету.‭ ‬Екіншіден,‭ ‬бақсы жындары әскер түрінде көрінеді.‭ ‬Ал бақсы ойыны ... ... ... даласын еске түсіреді.‭ ‬Тылсым дүние соғысы.‭ ‬Жараланып қалатындары болады.‭ ‬Бізге көрінбегенімен ерекше бақсы сияқты ... ... ...
Әскеріңді аралап,
Жаралы бір қалмасын,
Тастамай бәрін алып қайт‭ [‬10,‭ ‬132‭ ‬б.‭]‬.
Жындардың қосыны мен қаскөйлердің майдан даласында ... ... ... ... үшін ... ... ... еске салады.‭ ‬Байқағанымыздай,‭ ‬халық нанымы бойынша бақсы жандары әскер түрінде,‭ ‬емдеу процесі шайқас түрінде өтетіні белгілі болды.‭ ‬Қосынның саны ... ... ... ... ... қару ... ... анықтауға болады.‭
Тұжырымдай келгенде,‭ ‬қарумен аластау қаруды қасиет тұту,‭ ‬қорғаушы мәнінде ұғынудан ... ... ... де,‭ ‬бақсы сарыныда айтулы батыр образындағы жарақтанған ... ... ... ... көрсетуде пайдаланылған.‭ ‬Дерт көшіру ғұрпында қарумен сабау,‭ ‬шабу сияқты қимылдар көрсете отырып,‭ ‬зиянкестерді қорқыту мақсат етілген.‭ ... ... ... бар.‭
130
129

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет
Cоғыс уақытындағы қауіптер5 бет
«Ядролық дәуірдегі геосаясат»5 бет
Адам ұрлау үшін қылмыстық жауаптылық4 бет
Адамзаттың табиғатты қорғау іс-әрекетінің болашағы. Әлемдегі халықтың төтенше жағдайлардан жаппай өлімге ұшырауына әкелетін жағдайлар15 бет
Адамның америка мен австралияны қоныстануы8 бет
Азамат соғысы жылдарындағы Қазақстан7 бет
Азаматтардың қорғанысы туралы және қазіргі жағдайы15 бет
Азаматтық объектілерді қорғау43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь