Жарнамадағы түс және психолингвистикалық зерттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

I ЖАРНАМА ЖӘНЕ ТҮР.ТҮС: ҒЫЛЫМИ.ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1.1 Жарнаманың тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Қазақ жарнамаларының мағыналық топтастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Түр.түс атаулары лингвистиканың нысаны ретінде ... ... ... ... ... ... ...

II ЖАРНАМАДАҒЫ ТҮСКЕ ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2.1 Қазақ жарнама мәтіндеріндегі ахроматты түстерді білдіретін лексемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Қазақ жарнама мәтіндеріндегі хроматты түстерді білдіретін лексемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Ассоциацияның тілдік көрінісін психолингвистикалық әдіс ретінде қарау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .


III ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

IV ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық зерттеу әрбір ұлттық мәдениеттің негізгі кодтарының бірі болып табылатын түр-түс атауларының қазақ жарнама мәтіндерінде берілу жолдарын, психолингвистикалық мәселелерін теориялық тұрғыдан тұжырымдауға арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында тіл саясатының батыл, қарқынды, әрі оңтайлы түрде жүзеге асырылып келе жатқандығына, қазақ тілінің қоғамдық қызметі аяларының кеңейе түсуіне байланысты қазақ лингвистикасы жаңа ғылыми парадигмаларды қалыптастыруға және дамытуға, ол ғылыми бағыттарды соны пікірлермен, практикадан алынған тәжірибелердің қорытындыларымен толықтыруға бет бұрды.
Еліміз тәуелсіздік алып, нарықтық экономика жолын таңдағаннан бері басқа өркениетті дамыған елдердің қатарына қосылмақ оймен өзінің өндіргіш күштерінің деңгейін өсіріп, өнеркәсібін дамыту жолында қажымай еңбек етуде. Міне, осындай экономиканы жаңадан өркендету жолында қызмет етіп отырған жағдайда елімізде болып жатқан түрлі жаңалықтар мен өзгерістерді дер кезінде халыққа жеткізіп отыратын жарнама хабарлары деп білсек, онда бұл саланың аяқтануы да, дамуы да шешілуге тиісті өзекті мәселелердің бірі екені анық.
Өзге тілдегі жарнамалар – әлемдік лингвистикада қарастырылған аспектілердің бірі. Шындығында, жалпы алып қарағанда, жарнама барлық халықтардың мәдениетінде, нарықтық қоғамдағы елдердің барлығының әлеуметтік сипатында бар ұғым. Бірақ өзге тілдерде зерттелгенмен де, әлемдік мәдениетке ортақ ұғым болғанымен де осы мәселеге қатысты жалпы тілдік теориялық тұжырымдарды, ортақ заңдылықтарды қазақ жарнамаларының сипатына көшіруге болмайды. Басқаша айтқанда, қазақ жарнамалары өз алдына дербес зерттелуі қажет, өйткені ол – өзіндік ұлттық-мәдени белгілері бар қоғамдағы нарықтық қарым-қатынастарды белгілейтін нысан.
Түр-түс атаулары әр қырынан зерттеліп келсе де, қазақ тіл білімінде жарнама мәтіндеріндегі түр-түс атаулары күні бүгінге дейін лингвистикалық тұрғыдан баяндалған емес. Атап айтқанда, қазақ жарнамаларындағы түр-түс атауларын тек тілдік тұрғыдан ғана емес, психолингвистикалық тұрғыдан да қарастыру, түр-түс құбылысының жарнамада атқаратын қызметін, оның мән-мағыналарын ашу ұлттық болмысымызды тануға байланысты өзекті мәселеге жатады.
Зерттеу нысаны – жарнамадағы түр-түс атауларының психолингвистикалық ерекшеліктері.
Зерттеу пәні – қазақ жарнама мәтіндеріндегі түр-түс атауларының функционалды-семантикалық, психолингвистикалық ерекшеліктері.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері үшін Р. Авакова, Н.Н. Аитова, А. Алдашева, С.А. Асанбаева, З. Ахтамбердиева, Ж. Бекболатұлы, Ж. Бекетаева, А. Вежбицкая, С. Жампейісова, Ш. Жарқынбекова, Н.Н. Кохтев, Ә. Қайдар, А.Н. Лебедев Любимов, А.А. Леонтьев, Б. Өмірбеков, Р.К. Садықова, Ұ. Серікбаева, Ғ.Ә. Солтанбекова, Р. Фрумкина және т.б. ғалымдардың пікір-көзқарастары басшылыққа алынды.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 3 т. Алматы. 1978. 698 б .
Орысша-қазақша жарнама мәтіндерінің үлгілері. – Алматы: «КИЕ» лингвоелтану инновациялық орталығы, 2007. – 268 б.
Словарь русского языка. –М.: Русский язык, 1981. –Т.3. – С. 702.
Бекболатұлы Ж. Жарнама негіздері: Оқу құралы. – Алматы: Экономика, 2009. – 160 б.
Қазақ халық әдебиеті. Көп томдық. Батырлар жыры.Алматы. – Жазушы, 1986.
Оғыз-Наме. Алматы. 1986. 143 б
Момышұлы Б. Ұшқан ұя.


Билялова А.А. К вопросу о рекламном стиле в системе функциональных стилей современного татарского языка // Современные языковые процессы в Республике Татарстан и Россиской Федерации: законодательство о языках действии. – Казань: Татарское книжное издательство, 2007. – 432 c.
Лившиц Т.Н. Специфика рекламы в прагматическом и лингвистическом аспектах: автореф. … канд. филол. наук. – Таганрог, 1999. – 22 с.
Асанбаева С.А. Жарнама саласында мемлекеттік тілді қолданудың социолингвистикалық өзекті мәселелері: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1999. – 132 б.
Солтанбекова Ғ.Ә. Қазақ жарнамалары: тілдік сипаты және ықпал ету қызметі: филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2001. – 138 б.
Машинбаева Г.Ә. Тележарнама тілі // Қазақ тілі ғасырлар тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі жай-күйі. М. Балақаевтың туғанына 100 жыл толуына орай ұйымдастырылған Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Арыс, 2007. 374-379 б.
Молдахметова Ж.Б. Жарнаманың тілдік сипаты // Мәдениеттер тоғысындағы тіл, әдебиет және аударма мәселелері: Халықаралық ғылыми- практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2010. 319-323 б.
Бугенова Л.М. Рекламные тексты на казахском и русском языках в межкультурной парадигме: дис. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2007. – 137 с.
Мясиченко С.В. Слоган, стандарт и клише в рекламном тексте: дис. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2010. – 134 с.
Ахметжанова З.К. О некоторых направлениях исследования языка рекламного текста // Русский язык в Кыргызстане. – Бишкек: Кыргызско-Российсий Славянский университет, 2003. – С. 66-72
Садықова А. Жарнаманың хал-ахуалы калай? // ҚХҚжӘТУ Хабаршысы. – 2005. – №4 (13). – 95-103 б.
Филиппова И.М. Рекламный текст на русском языке (на материале казахстанской радиорекламы // Русский язык в Кыргызстане. Матер. междунар. науч. конф. – Бишкек, 2003. – С. 61-66.
Досжанова Д.Б. К вопросу изучения языка рекламных текстов // Филологияның өзекті мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1997. С. 141-145.
Фрумкина Р. Цвет, смысл, сходство. Аспекты психолингвистического анализа. – М.: Наука, 1984. –174 с.
Қайдаров Ә., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З. Сырға толы түр мен түс. – Алматы: Қазақстан, 1986. – 93 б.
Тоқтаубай А. Тұлпарлар театры // Егемен Қазақстан. – 2003. – 27 тамыз №219-222.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1976, 1986. Т. I-X.
Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. Алматы: Ақыл кітабы, 1997. – 178 с.
Жампейсова Ж.М. «Ақ»-«Қара» концепті: оппозициясы мен қызметі: филол. ғыл. канд. автореф. – Алматы, 2007. – 29 б.
Москович В.А. Система цветообозначения в современном английском языке // Вопросы языкознания. – М., 1994. – №6. – С. 84-95.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология ... тіл ... ... ... ТҮС: ... ЗЕРТТЕУ
Орындаған:
2 курс магистранты ___________________________ Б.И. Танибергенова
Ғылыми жетекшісі:
ф.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... А.Қ. Таусоғарова
Қорғауға жіберілді:
«___»______ 2011 ж
Кафедра меңгерушісі:
ф.ғ.д., профессор ... Г.Б. ... ... БӨЛІМ
I ЖАРНАМА ЖӘНЕ ... ... ... тіл ... ... ………………………………………..
1.2 Қазақ ... ... ... ... лингвистиканың нысаны ретінде ……………………….
II ... ... ... ... ... ... ... түстерді білдіретін
лексемалар..................................................................
..............................................
2.2 Қазақ жарнама мәтіндеріндегі ... ... ... ... ... ... психолингвистикалық әдіс ретінде
қарау.......................................................................
..................................................
III
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
..............................
IV ... ... ... сипаттамасы. Диссертациялық зерттеу әрбір ұлттық
мәдениеттің негізгі кодтарының бірі болып ... ... ... ... ... ... ... психолингвистикалық мәселелерін
теориялық тұрғыдан тұжырымдауға арналған.
Зерттеу ... ... ... ... Қазақстан
Республикасында тіл саясатының батыл, қарқынды, әрі оңтайлы түрде ... келе ... ... ... ... қызметі аяларының кеңейе
түсуіне байланысты қазақ лингвистикасы жаңа ғылыми ... және ... ол ... бағыттарды соны пікірлермен,
практикадан алынған тәжірибелердің қорытындыларымен толықтыруға бет ... ... ... нарықтық экономика жолын таңдағаннан бері
басқа ... ... ... ... ... ... ... өндіргіш
күштерінің деңгейін өсіріп, өнеркәсібін дамыту жолында қажымай еңбек етуде.
Міне, ... ... ... ... ... ... етіп отырған
жағдайда елімізде болып жатқан ... ... мен ... ... халыққа жеткізіп отыратын жарнама хабарлары деп білсек, онда бұл
саланың аяқтануы да, дамуы да ... ... ... ... ... ... тілдегі жарнамалар – әлемдік лингвистикада қарастырылған
аспектілердің бірі. Шындығында, ... алып ... ... барлық
халықтардың мәдениетінде, нарықтық қоғамдағы елдердің ... ... бар ... ... өзге тілдерде зерттелгенмен де,
әлемдік ... ... ұғым ... де осы ... қатысты жалпы
тілдік теориялық тұжырымдарды, ортақ заңдылықтарды қазақ жарнамаларының
сипатына көшіруге болмайды. Басқаша айтқанда, ... ... өз ... ... ... өйткені ол – өзіндік ұлттық-мәдени белгілері ... ... ... ... нысан.
Түр-түс атаулары әр қырынан зерттеліп келсе де, ... тіл ... ... ... ... күні бүгінге дейін лингвистикалық
тұрғыдан баяндалған емес. Атап айтқанда, қазақ жарнамаларындағы түр-түс
атауларын тек ... ... ғана ... ... ... да
қарастыру, түр-түс құбылысының жарнамада атқаратын қызметін, оның ... ашу ... ... ... ... өзекті мәселеге
жатады.
Зерттеу нысаны – жарнамадағы түр-түс атауларының психолингвистикалық
ерекшеліктері.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... атауларының
функционалды-семантикалық, психолингвистикалық ерекшеліктері.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері үшін Р. ... Н.Н. ... ... С.А. ... З. ... Ж. Бекболатұлы, Ж. Бекетаева,
А. Вежбицкая, С. Жампейісова, Ш. Жарқынбекова, Н.Н. Кохтев, Ә. Қайдар, А.Н.
Лебедев ... А.А. ... Б. ... Р.К. ... ... Ғ.Ә. ... Р. Фрумкина және т.б. ғалымдардың пікір-
көзқарастары басшылыққа алынды.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... ұлттық
танымды көрсететін негізгі лексикалық топ – ... ... ... айқындау зерттеудің мақсаты болып табылады.
Бұл үшін төмендегідей міндеттерді шешуге ұмтылыс жасалды:
– қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... жарнама мәтіндерінің мағыналық топтастырылуын
айқындау;
– жарнама ... ... ... ... ... талдау жасау;
– түр-түс атауларының қатысуымен жасалған ... ... ... ... арқылы психолингвистикалық қырларын
айқындау.
Зерттеудің әдістері. Жұмыста ... ... ... жинақтау,
жүйелеу, талдау, баяндау әдістері қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы – ... ... ... ... ... танытатын негізгі лексикалық топ – түр-түс атауларының
психолингвистикалық қырларын айқындау алғаш рет зерделенеді.
Зерттеудің дереккөздері. ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті», «Ана тілі» газеттерінде,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... мәтіндері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының жариялануы. Зерттеудің негізгі ... ... ... ... ... ... екі ... және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I ЖАРНАМА ЖӘНЕ ТҮР-ТҮС: ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ
1. Жарнаманың тіл білімінде зерттелуі
Жарнама ісі нарықтық экономиканың дамуына байланысты күн ... ... ... ... ... орын алуда. Жарнаманың экономикалық,
саяси, мәдени өмірімізде алатын орны ерекше. Өйткені ... ... ... ішкі және ... ... әрқилы салаларындағы болып
жатқан жетістіктерден тез хабардар ететін жарнаманы қажет етеді.
Қазіргі уақытта жарнама ұғымының қамтитын ... ... ... жарнаманың елдің экономикасында, әсіресе ішкі экономикада атқарып
отырған орны үлкен. ... ... ... маңызы артып, кең қолданысқа
түсіп отыр. Нарықтық ... ... ... ... ... пайда болады, сондықтан да жарнамаға деген қажеттілік арта
түсуде.
Жарнама – өмір саласының барлығына қатысты ... ... ... береді, үйретеді, жарнамаға қарап адам қалай сөйлеуді үйренеді.
Жарнама – өнер. Жарнама – құрал. ... – жан ... ...... Жарнама – пайда көзі. Жарнама − ... ... ... ... ...... ... тілдік ортасын кеңейтіп, нығайтатын,
байытатын бұқаралық ақпарат арнасы.
Жарнама (жар+нама; жар – «жария ... ... ... ... нама – ... сөзі ... хат, ... бәйіт,
дастан») – қазақ мәдениетінде кең ... ... ... айқын
термин. Жарнаманың мән-мағынасы баршаға белгілі, әйтсе де ... ... ... жоқ. ... ... тілінің түсіндірме
сөздігінде жарнама ... ... ... ... ... ... концерт, жиналыс, лекция, спорттық жарыстар, ойын-сауықтар
туралы ... [1, 345 б] . 2003 ... 19 ... Қазақстан Республикасының Заңында жарнамаға мынадай анықтама
берілген: «Жарнама – ... ... ... арналған және жеке немесе
заңды тұлғаларға, тауарларға, ... ... ... көрсетілетін
қызметтерге қызығушылықты қалыптастыруға немесе қолдауға арналған ... ... ... кез ... ... кез ... ... таратылатын және орналастырылатын ... [2, ... ... ... ... реклама (франц. – жар
саламын) – тауарлардың, қызмет көрсетудің тұтынушылық қасиеті ... беру және оған ... ... ... ... ... ... бір адамдар, ұйымдар, әдебиет пен өнер ... ... ... ... ... ... көпшілік ақпарат құралдары
(теледидар, радио, газет, интернет, проспектілер, плакаттар, т.б.) арқылы
жүзеге асырылатын коммуникацияның ақылы түрі ... ... Кез ... ... болмаса назар аудартушылық сипатымен ерекшеленеді»
деп ... [3, ... тілі ... ... ... ... берілген:
«1. Широкое оповещение о потребительских свойствах товаров и различных
видах услуг с целью создания спроса на ... ... ... о ... о ... с целью создания
известности, популярности.
3. Объявление, плакат, содержащие такое оповещание» [4, с.421].
Ағылшын тілінің түсіндірме сөздігінде жарнамаға ... ... ... – an ... in a ... on television,
on the Internet etc that is designed to persuade people to buy a product ... go to an event, or apply for a job». ... ... ...
адамдарды өнімді сатып алуға немесе қызметті тұтынуды үгіттеуге бағытталған
газеттегі, теледидардағы, интернеттегі хабарлама» [5].
Ғ.Ә. Солтанбекова: ...... ... көлемі кеңейген жаңа
мазмұндағы қоғамдық әлеуметтік термин; нарықтық ... бір ... мен ... ... ... ... насихаттайтын, әрбір
өндірістің, ұйымның тиімді қызмет етуіне ықпал жасайтын, бәсекелестікті
дамытатын форма; бұл оның экстралингвистикалық ... ... ... ... ... ... – это оповещение людей всевозможными ... ... ... ... чему либо или кому ... ... ... свойствах товаров и преимуществах различных видов услуг с
целью их ... и ... на них ... ... о ... экономической, культурной и политической жизни с целью вызвать
деятельное участие в них ... [7, ... С.А. ... өз ... ... ... ... ескере отырып, мынадай тұжырымға келгенін атап көрсетеді:
«Жарнама – белгілі бір зат пен ... ... пен ... ... ... ... деген сұранысты күшейту мақсатымен (ауызша,
жазбаша) жарияланған хабарлама жиынтығы» [8, ... Ж. ... ... ... ... ... ... деп
түсіндіреді: экономикалық, психологиялық, ақпараттық, әлеуметтанушылық,
әлеуметтік-мәдениеттанушылық. Ал осының барлығының мақсаты бір: ... ... ... ... ету, нарыққа қозғау салу, өнімді жеткізу,
ықтимал клиенттердің назарын аудару» [9, ].
Аталған анықтамаларды саралағанда, уақыт озған ... ... ... ... ... ұлғайып, жаңаша қырынан танылып келе жатқаны
байқалады.
Жарнама қашан пайда болды? Өткенге зер ... ... ... ... бойы ... ... ... халық өмірімен біте
қайнасқан өзіндік тарихы бар. Жарнама нышандары адамзаттың өзін-өзі танып,
саналы ... ... ... ... ... ... негіз бар. Адамдардың
алғашқы томаға-тұйық қауымдастықтарында өмірге келген ... дами ... ... ... тіл, діл, дін, ... ... өзге де
объективті алғышарттармен бірге ... ... ... ұғым ... Ал, ақпарат алмасу тұрғысынан алғанда өркениет дегеніміз –
ең биік деңгейдегі мәдени қауымдастықтың, аралас-құраластық пен сан ... яғни ... ... даму ... ...
коммуникация құралы, мәдени және өркениеттік тетіктер – ... ... ... ол ... байланыстардың дамуына өз әсерін тигізеді.
Әлбетте, адамзат қоғамының тәй-тәй басқан шағында толыққанды жарнама
әлі ... ... ... тек ... нышандары ғана бой көрсете
бастаған. Жарнама нышандарын алғашқы қауымға қауіп-қатер ... ... ... ... ... бір тайпаның адамын келесі ... ... ... ... ... ... қарастыруға болады.
Тайпа мүшесінің сақал-шаш жіберуінен, киім киісінен, ... ... ... ... ... ақпарат «көзге ұрып тұратын». Бұл
кезеңде жарнама нышандарының ... ... ... ... ... яғни осы ... билік тұтқасын ұстаған өкілетті тұлғалар, ... ... ... айырмашылығы болды. Сөйтіп, қоғам ... ... бұл ... ... ... болуына жол ашқан
әлеуметтік және мәдени тірліктің таптық және мүліктік жіктелу сипаты бар
элементтері болатын.
Зерттеуші Ж. ... ... даму ... ... түрде бірнеше
кезеңге бөлуге болады деп көрсетеді:
1. Б.д.д. III мыңжылдық – б.д. V ...... ілкі ... ... антикалық кезең және антикадан кейінгі кезең);
2. V-VII ғғ. – орта ғасырлар (феодализм ... ... ... ... ... XVI-XVII ғғ. – ... және ... дәуірінің жарнамасы;
4. XIX ғ.-XX ғ. басы – индустриялық өндірістің және капиталистік
экономиканың даму кезеңі ... ... ... қазіргі заманғы жарнама әуелі протожарнама
түрінде ... ... ... ... ... құралдары мен
бұқаралық коммуникация жүйесі ... ... ... пайда болар
алдындағы ақпараттық-жарнамалық қызметті білдіретін тарихи-мәдени құбылыс
саналады. Ежелгі протожарнаманың пайда болуы біздің дәуірімізге ... ... ... ... ... ... және тайпалық
тотемдер), меншік белгілері (таңба, штамп, мөр), ... ... ... ... ... ... дамуының экономикалық факторы ретінде өмірге ... ... ... болуымен тікелей байланысты. Урбанистік өркениет
арқасында ілім-білім бір ... ... әр ... тілде сөйлейтін
халықтарға ортақ дін мен заң-низам ... ... ... ... ... ... Қала халқының саны өсті (кей ... Рим ... ... дейін тұрғын болғаны айтылады). Қаладағы тыныс-тіршілік
негізгі үш орталық төңірегіне топтастырылғаны белгілі: билік ... ... ал ... ... ... ... ... орталық өзегі базар болып табылатын.
Осы құрылымдардың бәрі бас-аяғы бүтін, жинақы, классикалық күйде Рим
мегаполисінде көрініс тапты. Мұнда тұрғындарды ... ... ... ... бұйрық-жарлықтарымен, жат жұрттық елшіліктердің келу-
кетуі, азық-түліктің бағасы, сондай-ақ ... ... ...
гладиаторлардың шайқасы жөніндегі ақпармен таныстыратын жарнаманың арнайы
түрлері ... ... ... Сенаттың ағымдағы қарарлары мен шешімдері
жазылған ... ... ... оған ... ... жаңалықтар, жеке
тұлғалардың шақырулары мен хабарландырулары жазылған.
Үлкен қаладағы ақпарат алмасуға аса ... ... бірі – ... ... ... ... ... болып табылатын еді. Мәселен,
Римде абыз тұрған үйдің маңында арнайы тақталар ілінетін, оларға ... ... ... ... ... ... Храмдар мен
соборлардың, мешіттердің қабырғаларына хат-хабар ілу кейінгі дәуірлерде де,
атап айтқанда Орта ғасырларда да жалғасын ... ... ... ... ... тезистерінің 1617 жылы Виттендберг ... ... ... ... ... ... негізінен жаршылардың тауарды –
айталық, шарап пен құмыраны, ат әбзелдерін, жеміс-жидекті ... ... ... келістіре отырып, бар дауысымен жеріне жеткізіп айтатын
«жар салуы» деп қарастыруға болады. Алайда, осы ... ... ... ... ... бастады. Қылқалам иелері – граверлер, суретшілер мен мүсіншілер
жарнама ісіне ... ... ... ... мен ... пайда болды. Тарих деректері XII ғасырдың бас кезінде көшелерге
әшекейлі ілмелер ілінгенін айғақтайды. ... ... ... ... ... дамиды. Бұл кезеңде Батыс Еуропада экономика ... қала ... жаңа ... ... ... ... ... мен
қоғамның әлеуметтік құрылымындағы оң өзгерістер жарнама шеберлерінің
ізденістеріне кең жол ашты. ... ... ... жаңа ... ... ... салынатын фрескалық суреттерді майлы бояумен
салынған туындылар алмастыра ... ... ... ... ... үшін ... жағдайлар қалыптасты. XV ғасырдың ортасында-ақ
Франция қалалары ... ... толы ... ... ... ... отырған кезеңдегі дамуы Еуропа елдерінде осы
тұста болып ... ... ... және ... ... ... XV ғасырдағы Еуропа тарихы өндірістік және ... ... және ... ... жаңа тұрпаттары мен
түрлерінің пайда болуымен ерекшеленеді. Бұл жаңа ... ... ... жаңа ... мен ... ... сахнаға шығып, еуропалық, экономикалық-
саяси және мәдени өмірдің өзегі Жерорта теңізінен Батыс пен ... ... ... ... ... болатын. Осы тұс классикалық орта
ғасырда компас, оқ-дәрі, кітап басу сияқты ұлы жаңалықтардың дүниеге ... еді. ... ... ... ... ... ... тау-кен, металл өңдеу, балқыту, тоқыма, ... ... ... Математика, астрономия, физика, химия сияқты
ғылым салалары дамыды.
Кейінгі орта ғасырда ... ... ... ... ... және
манускрипт сияқты жаңа формалары кеңінен тарай бастады. Мұның барлығы баспа
ісінің өркендеуі арқасында мүмкін болды. XV ... ... ... ... ... ... мен ... орталықтардың дамуы ақпараттың
жаппай тарауына мұқтаж болды.
Жарнама қазақ халқына да ... ... ... ... емес. Оның
алғашқы ауызша үлгілерін қазақ әдебиетінен байқауымызға ... ... ... жоқ елде ... ... ең қолайлы түрі осы болды. Мұндай жарнама
үлгілерін ауыз әдебиетінен ... ... ... ... «Қобыланды
батыр» жырынан мынадай жолдарды кездестіреміз:
Қалған мұнда Құртқа қыз,
Салды хабар жұртына.
Берен тонды жамылды...
Сұлтаным келе ... ... бар ... Орақ ... ... күндей ойын бар,
Қырық күн қылар тойым бар.
Алты мың үйлі қыпшақтан
Жан қалдырмай жайыңдар...
Алпыс атан бөлдіріп,
Сайыстыққа қойыңдар.
Үлкен аға, кіші іні,
Батырдың кетіп алдынан,
Даяр ... ... [10, ... ... ... ... ... жазба
ескерткіштерінің «Жарлық шашу», «Жар салу» сөздерінің ... ... ... ... ... ... XII-XV ... ескерткіші бойынша,
«Оғыз қаған әйдік той жасады, ел ... ... ... ... ... ... ... беріп жіберілді» [11, ].
«Мұңлық-Зарлық» ескерткішінде де «жар салу» деген сөз бар.
Қазақ жазбаша жарнамасының үшінші кезеңі – 1917 ... ... ... Бұл ... айырбас түрі болған кез.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ буржуазиясының ұлттық
талаптарының бірі ана ... ... ... ... ... ... ... жаңа хабарларын, сауда-саттық ... ... мен ... өз ... ... де ... тілінде шығатын газетті
қажет етті. Осындай қажеттіліктердің нәтижесінде, ұлттық буржуазияның
тілегін ... ... ... ... елін ... ісін
жеңілдету мақсатымен патша үкіметі ұлт тілінде газет шығаруға рұқсат берді.
Қазақ тіліндегі «Түркістан ... ... ... ... қосымшасы) 1870 жылдың 28 сәуірінде шыққан, бірінші
санында қазақ тіліндегі алғашқы газет ... ... ... ... бетінде сол кездегі ... ... ... ... Яғни
«бірінші беттегі жарнаманың құны 10 тиын, соңғы беттегі жарнаманың құны ... ... ... ... ... ... немесе орыс тіліндегі
«Объявление» сөздерімен берілді.
«Түркістан уәлаяты» газетінің қазақша бөлімінің 1883 жылы ... ... ... екінші газет бұдан 5 жыл кейін 1888 жылдың 1
қаңтарынан бастап жаңадан ... Дала ... ... оның ... орталығы Омбы қаласында шыға бастады. Газетті
шығарушы және оның бақылаушысы «Дала» генерал-губернаторы ... Бұл ... ... ... таралды. Газет программа ... ... ... ... ... ... ... қазақтарды
таныстырып отыруға, сондай-ақ олардың арасында елдің табиғаты, тұрмысы,
шаруашылық жайы, (мал ... ... ... сауда т.б.) және
мәдени өмірі (әдет-ғұрып, өсиет, ертек, әңгіме, халықты сауаттандыру т.б.)
хабарларды таратуға» ... ... ... уәлаяты» газеті беттерінде ең көп тараған жарнама
хабарларының бірі – жаңа ... Олар ... ... ... атпен
жарияланып отырды. Мысалы, патшалы ресейдің отарлау саясатының бетін ... 1884 жылы ... ... Ахмет Кенесарин жазған «Султаны Кенесары и
Сыздык» атты кітап.
«Дала уәлаяты» газетінде берілген жарнама хабарларының көпшілігі
саяси-экономикалық ... ... ... ... ... ... жаңалықтар жөнінде болды. 1895 жылғы «Дала ... сол ... ... ... ... ... туралы жарнама хабары
соған мысал. «…Ағаш медресесіне ... жыл ... ... ... ... екі орын болады һәм біреуі өз жанынан ... ... 130 ... ... ... ... артта қалуының басты себебі оның надандығынан екенін
жақсы түсінген газет редакциясы қазақ даласында ашылған әрбір жаңа ... ... ... дер ... ... хабарларын беріп отырды.
XIX ғасырдың II жартысында қазақ жерінде алғаш ... ... ... ... ... екі тілде, яғни қазақ, өзбек
тілдерінде шықты. Ал негізгі ресми бөлімдегі генерал-губернатордың, ... ... мен шет ел ... орыс ... ... уәлаяты» газетінде жарнамалар орыс және қазақ тілдерінде беріледі.
Алғашқы ... ... ... ... газеті мен «Дала
уәлаяты» газеттеріндегі жарияланған жарнама хабарларын зерттеу, ... ... тілі ... ... даму ... айқындауы үшін өте
керек.
Кеңес дәуіріндегі ... ... 1917 ж. ... ... ... ... дәуірінде қазақша жарнамалар сандық жағынан ғана
емес, сапалық жағынан да жаңа ... ... ... 1917 ж. төңкеріске
дейінгі жарнама хабарлары тек «Түркістан уәлаяты» газеті мен «Дала уәлаяты»
газеттерінде ғана ... ... ... ... ... ... ... көптеп
жариялана бастады. Кеңес дәуірінде қазақ ... ... ... сол ... ... өмірдегі болып жатқан әртүрлі өзгерістер мен
жаңалықтардың, дер кезінде халыққа жеткізілуіне байланысты болды. Сонымен
қатар бұл ... ... ... мен ... де ... ... кездегі жарнамаларды тақырып жағынан бірнеше топқа бөлуге болады:
Бірінші – оқуға, білімге байланысты жарнамалар.
Екінші – сауда-саттыққа байланысты жарнамалар.
Үшінші – ... мен ... әр ... ... ...... ... байланысты жарнамалар. Кеңес дәуірінде
жарнамалардың мақсат, мазмұнына сай ... бір ... оның ... ... ... ... отырса, екінші жағынан, оның
икемділігін арттырып, ... ... ішкі ... ... әсер
етті. Сондықтан Кеңес дәуіріндегі қоғамдық өміріндегі ... ... ... мен ... жарнама тілінің өзгеріске түсуіне, дамуына әсер
етіп отырды.
Жаңа қоғамның орнауына байланысты ... жаңа ... ... ... ... ... ... өз орындарын тауып, қолданылып
жүрді. ... ... ... ... ... ... да ... мен терминдерді кездестіруге болады. Мысалы, театр, драма, почта,
адрес, телефон, номер, ... т.б. жаңа ... ... қолданыла бастады.
Қазақ қауымының мәдени өміріне 1917 жылғы төңкеріс әкелген өзгерістер
мен соны жаңалықтардың бірі баспасөз орындарының бір жағынан саны ... ... ... қасиетінің артуы болып саналады. Қазақ жарнамасының
дамуына үлкен әсер еткен фактордың бірі – қазақ тілінің ... ... ... оның ... да ... ... ... белгіленіп
отырылуы десек, екінші жағынан, оның жеке ғылым саласы болып ... ... ... ... жарнамалардың түрлері мынадай болып келеді:
«Түркістандық мемлекет шаруа аспаптар ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық машиналары, бау-бақша саймандары,
балықшылық керек-жарақтары
Майда аспаптардан ... ... және ... бар.
Бағалары арзан.
Туркестан мемлекеті шаруа аспаптар алады.
Шаруа аспаптарды тиімді шарттармен, қарызға да ... ... ауыл ... ... ... ... ... және жеке шаруаларға.
Әр түрлі ауыл шаруа машиналарын түзетіп береді.
Көк арба, ұшырғыш, тұқым сепкіш ... ... ... ... әр ... аспап құюға болады.
Бағалары өте арзан» [8, ]
Сондай-ақ қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінде жарнаманың белгілі бір
мән-маңызға ие ... Б. ... ... ұя» атты ... ... ... ... айқын дәлелдейді:
Уа, жарандар, жарандар,
Құлақ сап, маған қараңдар.
Қарагер атты жоғалттық,
Кім көрді, ... адам ... мына ер ... дәйім адал мал.
Күміс жал, күржік желкелі,
Құйрығы оның келте еді.
Құлыннан қолда өсірген
Қиқу көрсе көсілген,
Жүйрікке қошқар атаймыз –
Табылса сақтап кесірден [13, ... ... ... ... мәдени өмірінде, тұрмыс-тіршілігінде
жарнаманың да өзіндік орны ... оның ... бір ... ... ... айтуына қарағанда, қазіргі заманғы жарнаманы өмірге
әкелген факторлар ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық прогресс (коммуникацияның озық әдістерінің –
телефонның, телеграф пен радионың, кинематографтың пайда ... ... ... ... санының өсуі, бұқара санасының оянуы,
көші-қон үдерістерінің жеделдеуі);
– мәдени ілгерілеушілік ... ... ... бола ... ... ... ... көрініс беруі).(Ж. Бекболатұлы).
Жарнамаға қатысты көзқарастарды бірнеше топқа бөлуге болады. Себебі
жарнаманы қоғамдық өмірдің нақты бір ... ғана ... деп ... ... еді. Өйткені жарнама – ... ... ... ... ... қолданылмайтын саласы кемде-кем. ... ... ... ... ... ... жарнаманың да қолданылуының өзіндік
орны бар. Жарнаманың ең жиі қолданылатын салалары: сауда, туризм, ... ... ... ... ... ... ... халық ағарту,
ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп, құрылыс, көлік, ақпарат және т.б.
Экономикалық көзқарас бойынша, жарнама ... ... ... ... ... ... тұтынушылық қасиеттері және қызметтер
туралы ақпарат ретінде қарастырылады. Д. Денисон және Л. Тоби ... ... ... ... ... ... ... аларманды тауарды сатып
алуға, тапсырыс беруге итермелейтін жарнаманың барлық түрлерін ... ... ... жұртшылықпен байланыс (паблик рилейшнз), яғни бұқаралық
ақпарат құралдарының назарын аударатын, қоғамдық пікірді ... ... ... ... ... ... ... өнім
өтілімін және оған деген сұранысты бағаға ... ... ... ... ... малұмат беру, онымен таныстыру, сатып алуға иландыру
дегенді білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... атқарымдарды (функцияларды) орындайтын қоғамдық
қосымша жүйе ... ... ... ... ... ... бір ... құрылымдар бұқаралық санаға әсер ету үшін
тарататын арнайы ақпарат болып табылады. Ал ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, қоғамды
әлемнің белгілі бір картинасымен, құндылық бағыттарымен ... ... ... ... ... ... ... жарнама қоғамдық өмірде алуан түрлі
міндеттерді атқарады, атап айтқанда ... Ең ... ... ... ... ... ... өткізудің
экономикалық құралы болып табылады.
• Әлеуметтік, мұнда жарнама әлеуметтену, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... Идеологиялық, бұл ретте жарнама қоғамға көзқарастар мен мінез-құлық
стандарттарының белгілі бір стереотиптерін ... адам ... ... ... ... ... психоэмоциялық жүктемелерді түсіріп,
жеңілдететіні осы арқылы көрініс ... ... ... ... ... қырлары көрінеді.
Сондай-ақ жарнама қоғамда белгілі бір ... ... ... ...... ... Себебі, жарнаманың ... ... ... ... Ол ... ... ... сатушы
алдында тұрған экономикалық ... ... ... ... экономикалық шешімдерге әсер етеді, сөйтіп, экономикалық
жүйенің ажырамас бөлігі болып ... өзі ... ... ... ... ... құралдарының, тауар және қызмет тұтынушылардың ... бір ... ... әкеледі.
Жарнама:
– өндіріс пен сауда саласын тұтынушыға қажетті пайдалы ақпараттармен
қамтамасыз етеді;
– тауар маркасының ... мен ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары тіршілігінің ең ... ... ... ... ... орындарын аша отырып, халықтың еңбекпен қамтылуына жағдай
жасайды;
– жаңа өнімдер мен соны білімнің ... ... ... ... тауарлар мен қызметтер туралы құлағдар ету – жарнаманың
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бірі ... – ұсыныс жасау арқылы жарнама ... ... ... игі мақсаттарға жетуге итермелейді. Жарнама ... ... Ол өмір ... ... ... ... Жарнама қайсыбір елдер халықтары өмірінің айнасы, мәдени
тарихи дәстүрлердің көрінісі іспетті.
Жарнаманың коммуникативтік ... бір ... – ол ... ... ... де, осы ... жарнама адамның өзара араласу,
танысу, білісу мүмкіндігін арттырады. Түрлі өркениеттер өкілдері арасындағы
мәдени диалогтың орнауына себепкер болады.
Техникалық және ... ... ... ... ... келген жаңа тауарлар жарнама арқылы жұртшылыққа
таныстырылады, олардың пайдалы қасиеттері ... ... ... ... ... жетістіктерін насихаттауға негізделетін жарнаманың білім тарату
функциясы осылайша көрініс ... ... ... ... ... адамзат өмірінде, қай
қоғамда, қай елде болмасын ... ... ... ... атап ... жарнама – өмірдің көпастарлы саласы. Оның
экономикалық, әлеуметтік, саяси, психологиялық, лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... – сөз,
жарнама – сөйлем, жарнама – бірнеше сөйлемнен тұратын мәтін немесе шығарма,
тіпті бөлек кітап, кино болуы да ... ... ... ... да ... ... назарын аударып келеді. Себебі, жарнаманың
қай түрі болмасын адамзат тілінсіз, сөзсіз құрылмайды. Тіл – ... ... ... тіл білімінде зерттелуі. ... қол ... ... ... жыл ішінде, яғни, 1990 жылдан бергі
кезеңде бұрынғы ... ... ... ... ... нарықтық қатынастарға негізделген жүйе қалыптаса бастағаннан бері
жарнама қоғамдық өмірдің ... бір ... ... ... ... орыс тіл ... ... мәселесіне арналған бірқатар еңбектер жарық
көріп, жарнаманың кейбір аспектілері ... ... ... ... ... бастады. Мәселен, Е.Н. Асеева, П.В. Асеев, Т.К. Серегин,
Л.М. Титкова, В. Музыкант, И.В. Крылов, И.Л. Викентьев, И.А. ... ... орыс ... ... ... ... ... түрлі
аспектіде қарастырды. Бірқатар батыс шет ел ғалымдарының, атап айтқанда Д.
Огилви, Р. Ривз, Ф. Котлер, Г. Картер, Ч. ... Д. ... Т. ... В.
Фрайбургер, К. Ротцолл еңбектері орыс тіліне аударылды.
Бірақ бұл ... ... ... ... аз көңіл
бөлінеді. Негізінен жарнаманың экономикалық, саяси, әлеуметтік мәселелері
зерттеу нысаны ... ... ... ... жарнама негізінен
экономикалық және жалпыгуманитарлық ғылымдардың зерттеу нысаны болып ... де ... ... орыс тіл білімінде ... ... ... зерттеу нысанына айнала бастады, мәселен, Е.М.
Шамсутдинова өз еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... орыс тілінде жазылған),
Е.А. Долуденко ағылшын тіліндегі техникалық жарнаманың ... ... ... орыс ... ... ... орыс тіліндегі тележарнамалар қызметін қарастырады.
А.А. Билялова орыс тіліндегі жарнама мәтіндерін қазіргі әлеуметтану
мен әлеуметтік ... ... ... ... отырып
зерттейді. Автордың пікірінше, жарнаманы зерттеудің ең өзекті тұсы ... ... ... Бұл жөнінде автор өз еңбегінде:
«Современнная ... и ... ... ... ... еще ... ... понимания выделенного объекта: усложнение ... ... ... ... форм ... произведений
культуры и искусства, массовых форм проведения свободного времени, средств
массовой информации заставляет с ... ... ... к ... класса явлений» – деп жазады [14,(18 б).
Т.Н. Ливщиц зерттеуінде жарнама мәтіндері ... ... ... ... сананы басшылыққа ала отырып қарастырылады.
Автордың пікірінше жарнама қарым-қатынас жасау, ой, ... ... ... адамдардың бір-бірімен қатынасын көрсететін,
бұқаралық сананы қалыптастыратын, сол бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... жарнама
арқылы берілетін тілдік материал танымдық-белгілік мәнге ие болады да,
адамдарды әлеуметтік тұлға ... ... ... ... ... ... ... айналғандықтан жарнама арқылы берілетін
тілдік материал жеке тұлғалардың ғана емес, қоғам мен ... ... ... ... ... ... сананың
қалыптасуына елеулі әсер етеді. Зерттеуші бұқаралық сананың қолданысына
төмендегідей сипаттама ... ... ... ... ...
его самоопределяемость, суверенность или же ... ... ... ... ... ... в ... получение информации (отражение действительности);
2) оценку информации (соотнесение ее с потребностями);
3) целеполагание (формирование цели и выбор средств ее ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері туралы ғылыми тұжырымдарды ... Н.Н. ... Э.Г. ... О.А. ... Е.Ф. ... де кездестіруге болады.
Ал қазақ тіл білімінде жарнама тілінің ... ... ... ... жаңа сала ... те ... Себебі қазақ тіл ... тілі ... ... ... көрген ғылыми-зерттеу жұмыстары
мен ғылыми мақалалар саусақпен санарлық. 1990 жылдан ... ... ... тіл ... ... ... ұлттық идея, насихат, тілдік
норма, сөз ... ... ... ғана жеке ... ... ... ғана сөз болып келді. Оның себебі
жарнаманың қоғамдық қызметінің, әлеуметтік мазмұнының ... ... ... – тіл мен қоғамдық өмір деректеріндегі себептік
байланыстарды зерттейтін тіл білімінің бір ... ... ... тіл білімі» терминімен аталып жүрген тіл білімінің ... ... ...... ... ... қарастыратын басты
мәселелері: тілдің қоғамдық табиғаты, әлеуметтік мәні, ... ... ... ... тіл, ... ... тілі, қарапайым тіл,
территориялық диалектілер т.б.), тілдік әлеуметтік саралануы (жаргон, арго,
кәсіби тіл), ... ... ... ... тіл ... т.б. Жарнама
әлеуметтік тіл білімі тұрғысынан зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу жұмысы ретінде С.А. Асанбаеваның
«Жарнама саласында ... ... ... ... ... атты ... диссертациясын атауға болады. Еңбекте қазақ
тілінің ... тіл ... ... ... ... және оның
өзекті мәселелері, жарнама саласында мемлекеттік тілдің қолданылу аясын
кеңейту жолдары қарастырылады. Зерттеуші өз ... ... ... ... ... тұжырымдайды: «Қазақ тілі азды-көпті жарнама саласында
қолданыла бастады. Бірақ бұл көпшілік көңілінен шықпай ... ... ... қай жарнаманы алсақ та, талғамсыз, қазақ ... ... ... келетін, не болмаса орыс ... ... ... ... ... кез ... Қазақ тілінің мемлекеттік тіл
дәрежесін толығымен атқаруы үшін оның ... ... ... ... ... ... ... Күні бүгінге дейін жарнама тілі
жүйелі зерттеу нысаны болған емес. Қазақ тілі жарнама тілі ... ... да ... ... әсіресе сауда-саттық саласында
беделге ие бола ... ... ... ... ... тілін кеңінен
қолданатын беделді тілге айналдырудың жолдарын көрсету, осы бағытта нақты
ұсыныстар енгізу» (13б). ... ... ... ... ... ... ... тіл ретінде толыққанды жарнама тіліне айналдырудың
тетігін (механизмін) жасауға шамасы келгенше ... ... ... ... (13б). ... ... жарияланып жүрген жарнамалардың ... ... ... ... алып ... ... зерттеулер
жүргізбей-ақ байқауға болатындығын айта келіп, өз ... ... «Осы ... ... ... ... ... саласында
қызмет етіп, қолданылуын, әдеби тіл ... ... ... ... ... ... оның іске асуын қадағалап отыратын,
қадағалап қана ... оған ... ... ... орталық
құрса, бұл істің шешімін тауып, одан әрі дамуына жақсы әсерін ... ... ... ... ... шындап кіріссе, материалдық негіз бар. Жарнама
мәселесімен айналысатын мамандар жеткілікті. Демек, үкіметіміз мемлекеттік
тілдің жарнама ... ... үшін ... ... барлығын жасауы
тиіс, қазақ тілі жарнама саласын сонда ғана толық қамтып, қолданылу ... ... ... өзі ... жүргізіп отырған кезеңдегі (1990-1999) бұқаралық
ақпарат құралдарындағы ... ... ... былай сипаттайды: «Қазір
республикамызда жұмыс істейтін 49 телерадиокомпанияның 7-еуі, 27 ... ... ... тілінде хабар таратады, ал жарнама оларда жоқтың
қасы. ... ... ... 1227 ... 211-і ... ... ... газеттерінің ішінен саусақпен санарлығында ғана жарнама бар, көбінде
жоқ, ал барының өзі тек қана мемлекеттік ... және ... ... ... «Қазақ әдебиеті», «Қазақ елі», «Түркістан»
газеттерінде жарнама атымен жоқ, ... ... ... басылымдарда
ол өз деңгейінде, сапалы берілмейді. Мұның барлығы БАҚ-тың ... ... ... тиісті дәрежеде мән берілмеуінен, жарнама
ісінде тәжірибесіздік пен осы ... ... ... ... ... маман
жарнамашылардың жеткіліксіздігінен. Республика бойынша қанша газет, радио,
телеарна болса, соншалықты жарнама бөлімі бар. Бірақ жарнама ... ... да, сапа жоқ» ... ... материалдары негізінде жазылған Ғ.Ә. Солтанбекованың
«Қазақ жарнамалары: тілдік сипаты және олардың ықпал ету ... ... ... 1996-2001 жылдар аралығында қазақ мерзімді
басылымдары, радио және ... ... ... ... ... ... ... Еңбекте қазақ жарнамаларының ықпал
ету ... ... ... уәждемелер, жарнаманың вербалды емес
құралдарының ұлттық мәдениетке ... ... ... ... ... әдеби тілдегі терминденген сөздердің
жарнама мәтіндерінде қолданылуы және т.б. да ... сөз ... ... өзі ... отырған кезеңдегі қазақ жарнамасы туралы: «Қазақ
қазақ қоғамында, қоғам нарықтық қатынастарға көшкен ... ... ... ол ... ... ... ... ол – нарықтық қарым-
қатынастардың бір құрамдас бөлігі, нарықтық қоғамның бір ... ... ... ... ... ... ... өлшеусіз деген
сөз. Қазіргі қоғамда жарнаманың қазақ тіліндегі ... енді ғана ... ... ... ... ... барлық көздерінде – ... ... және ... ... үшін ... ... сондай-ақ, сыртқы жарнамаларда кеңінен қамтылады» – деп жазады
(138б).
Қазіргі өзекті мәселелердің бірі – Қазақстандағы жарнама тарату ... ... ... ... ... ... бұл ... «Қазақ
қоғамындағы қазіргі қалыптасқан саяси, мәдени ахуалға, тілдер саясатына
байланысты өндірістік өнімдер мен ... ... ... мәтіндері бірыңғай қазақ тілінде емес, бірнеше тілдерде ... ... ... бар ... ... мынадай сандық көлем
анықталды:
- орыс тіліндегі жарнамалар – шамамен 60%;
- қазақ ... ...... ... шет ... ...... 10%. (9б)
Автор жарнама мәтіндеріндегі продукт – дәмдік, бульон – құжыр, пленка
– үлдір, автогонщик – ... ...... ...... – нұршашу сияқты ... ... жаңа ... ... ... ... «Жарнаманың прагматикалық қызметін арттыру
мақсатында жаңа қолданыстарды ... ... ... ... ... ... «қазақыландыра түсуге» ұмтылу бағыты бар. Басқа жазба
мәтіндерге қарағанда, жарнама ... жаңа ... ... жоғары. Жарнама мәтініндегі жаңа қолданыстың тосын екендігі
прагматикалық қызметті төмендетеді. ... ... ... жаңа ... семантикасы жағынан орыс тіліндегі сөздердің мағынасына сәйкес
келмейді. Бұл да жарнаманың тілдік ... ... ... ... ... жарнаманың кейбір ғылыми-теориялық мәселелері бірқатар
ғалымдардың жекелеген мақалаларында да ... ... ... ... ... атты мақаласында қазақстандық телеарналардан
беріліп жүрген жарнама мәтіндеріне, тележарнаманың ... ... ... қолданылатын бейвербалды құралдарына ... ... ... ... ... ... түрінде берілетін
телебағдарлама, кинолар, түрлі айтыс, концерттік ... ... ... көзқарасымыз бойынша, өзіндік вербалдық мәтіндік
қатарды белгілеуге қолданылуымен қатар, графикалық немесе ... ... ... қатар, сонымен бірге шығарма түріндегі аудиоқатар
сияқты маңызды құрамдас бөліктерді қамтитын ... пен ... ие ... – деп ... (375 б).
Ж.Б. Молдахметованың «Жарнаманың тілдік сипаты» атты мақаласында қазақ
жарнамасындағы ... ... ... нормативтік-құқықтық негіз мәселелері
сөз болады. Автор қазақтілді жарнаманың қазіргі ... ... ... ... отырып, қазақ жарнамасын кәсіби
жарнама жасау, тарату үрдісі ертерек қалыптасқан ... ... ... ... ... жеткізу тұрғысында бірқатар ұсыныс
айтады. Ж.Б. Молдахметованың пікірінше: «Жарнама ... ... жөн. Кез ... ... ... әрі тура болуы керек (Қазақстанда
мұндай талап жоқ). ... да ... ... ... орталықтар
қосымшасында мынадай ескерту бар: «Жарнаманың туралығына жарнама беруші
жауап береді. Редакция үнемі тексере ... ... ... ... ... алдымен, нақты фактілерге және дәйекті мысалдарға ... ... ... ... зиян ... әрі ... ... жол
бермеуі керек. Балаларға арналған және балалар пайдаланатын жарнамада
олардың ... зиян ... ... ... тек балалар емес, үлкендер де
жарнамадан зиян шегіп жатады). Жарнамалық мәтін логикалық тұрғыдан дәлелді
және пайдалы болу ... ... ... өзіндік ерекшелігі ғана
тұтынушыға тауар туралы толық мәлімет бере алмайды. Тіпті «дәмді», ... ... ... өзі ... сипатын ашпайды. Оның орнына мысалға
алғанда тауардың түсін, дәмін, иісін, кейпін білдіретін сөздер қолданса,
тұтынушы аудитория ... анық ... ... (320 ... ... ... зерттелуіне шолу жасау барысында жарнама
тіліне қатысты орыс ... ... ... ... ... нысаны – орыс тіліндегі деректер болғанымен, ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі мәтіндермен салыстыру,
мәдениетаралық коммуникация, ... ... ... ... ... қарастырылады. Мәселен, Л.М. Бугенованың «Рекламные тексты на
казахском и русском языках в ... ... атты ... қазақстандық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы беріліп
жүрген және ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Еңбекте «мәдениетаралық сезімталдық» – ... ... ... пен ... ... нақты
мәдени феноменді сезіну; ... ...... ... ... қатынас жағдайды дұрыс бағалауға, вербалды
және бейвербалды құралдарды тиімді ... ... ... ... ... ... мен дағдылардың жиынтығы;
«мәдениетаралық шок» – өзге ... ... ... ... айрықша
психологиялық хал-жағдай; өзге мәдени ... ... ... ... ... және ... сезімі; тағы басқа да терминдер
жарнама мәтіндеріне қатысты талданып, тұжырымдалады (12 б).
Қазіргі тіл ... ... ... бірі – ... ... ... лингвистикалық зерттеулер. Бұл саладағы зерттеу
жұмыстары теориялық тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да ... ... С.В. ... ... стандарт и клише в рекламном тексте»
атты диссертациялық ... орыс ... ... ... ... ... және ... қолданылу мәселелері қарастырылады.
Зерттеуші телевизиялық ... ... ... ... ... мағыналық-прагматикалық мазмұнын ... ... ... ... БАҚ-та кең тараған телевизиялық жарнама слоганындағы бағалау
бірліктерінің мағыналық-прагматикалық мазмұнын саралайды. ... ... мен ... ... ... тиімділігі мен психологиялық ықпалы, ... ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Шынында да қазіргі қазақ тіл білімінде ... ... ... тұрғыдан арнайы талданбаған, жарнама ... ... ... бірліктердің қолданылуы да зерттеу нысаны
ретінде ... жоқ. ... ... ... ... ... тараған
жарнама мәтіндеріндегі слогандардың, стандарт тілдік бірліктердің мағыналық-
прагматикалық ... ... ... ... Бұл ... ... даму ... болашақта жарнама тіліне қатысты көп
аспектілі зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
жұмыстары саны жағынан әзірге көп болмағанымен, ... ... ... ... ... тілі ... ғалымдар тарапынан
қызығушылық тудырып, оның түрлі ... ... ... ... ... З.Қ. ... «О ... направлениях
исследования языка рекламного ... атты ... ... ... жарнамаға қатысты ғылыми еңбектерге шолу жасалады. ... ... ... ... тұжырымдарды саралай келе, жарнаманың
ықпал ету қызметін көрсететін ... ... ... ... ... ... ... элементы разных стилей, соотношение которых
варьируется в ... от ... ... товара и адресата
рекламы;
б) стремление приблизить ... к ... ... желанием сократить дистанцию общения, создать доверительную
тональность;
в) изобразительность в использовании языковых ... к ... ... ... ... ... направленности (66 б).
Автордың пікірінше, 1991-1994 жылдармен салыстырғанда 1998-2000
жылдары аударма жарнама мәтіндерінің саны азая ... ... ... ... ... ерекшеліктері ескеріле отырып жасалған жарнама
түрлері пайда бола бастады. Бірақ автор бұл ... ... ... шыға ... де атап көрсетеді. Оның себебі: «Именно потому,
что не ... ... ... по ... ... мотивов, стимулирующих потребителя к принятию решения, не
выявляется аксиологическая (ценностная) ... ... ... (67 ... ... ... ... қалай?» атты мақаласында:
«Жарнама өнері ... ... ... ... ... өз орнын тапты.
Жарнама тілі жан-жақты дамыды. Жарнама дамуымен бірге ... ... ... Сонымен қатар көптеген жеке мекемелер де қарқынды дами
бастады. Осы мекемелер өздерін халыққа көрсету үшін, жеткізу үшін ... ... ... – деп ... (100 б). ... ... ... мәтіндерінің аудармасы туралы: «Аударма барша халықтың ортақ
игілігі. Сондықтан оның ... ... де ... ... ... жеке ... ғана ... бір сөз болады жарасы жеңіл. Сол сөзбе-
сөздіктің қазақ тілінің грамматикалық құрылысына, қиыстыру ... ... ... бар. ... міне осында. Небір аударма жарнамаларды оқып
отырғанда, не оқып, не ... ... ... ... ... ... ... сөздерінен құрылған тіркестер өзара байланыспай,
қиыспай нақтылы ұғым ... ... ... (102 б). ... ... ... кемшіліктердің болу себебі «тілдік құралдардың, әсіресе
мәдени, эстетикалық құбылыс ретінде өз деңгейінде бола ... ... ... ... ... ... функция атқаратын
ықшам тілдік құралдардың дұрыс қолданылмауы» – деп түсіндіреді (103 б).
И.М. Филиппова ... ... на ... ... (на ... ... атты мақаласында орыс тілінде берілетін
қазақстандық радиожарнаманың ерекшеліктеріне тоқтала отырып, беріліп ... ... ... шектеулі екендігін, негізінен
жарнамалық хабарландырулардың берілетіндігі туралы тұжырым ... Ол ... ... как бы ... ... ... жанров,
радиорекламные объявления характеризуются богатством ... ... ... ... ... ... ... на слушателя»
– деп радиожарнамадағы интонациялық және дыбыстық құралдардың ... ... (65 ... Досжанова «К вопросу изучения языка ... ... ... әлемдік жарнама тәжірибесінде психологиялық ... ... ... ... ... алғанда қалаған нәтижеге алып келу
үшін қолданылатын AIDA ... ... ... – көңіл аудару (Attention)
I – ықылас (Interest)
D – тілек (Desire)
A – белсенділік (Activity). Бұл ... мен ... ... «сезімге күш беретін» ықпалына тікелей қатысады. Автордың
пікірінше, осы ... ... ... ... ... ... және суггестивті факторға тәуелді ықпал ететін ... Д.Б. ... өз ... ... рекламы – это одна ... ... ... ... ... который может
быть подвергнуть критике с позиции литературной нормы. Тем не менее ... ... ... ... и ... как ... ... интенсивности случая использования литературного языка. Специфика
языка рекламы – это ... ... ... языка,
направленного на активизацию деятельности» – деп жазады (142 б). Зерттеулер
көрсеткеніндей, егер адамның жарнама хабарландыруларына қызығушылығы ... онда ол ... тағы бір жаңа ... заттарды білуге деген
құштарлығы оянады. Әдетте, адам жаңа немесе ерекше көзге түсетін заттарға
қызығады. Жарнама ... ... және оның әсер ... композиция
маңызды рөл атқарады, яғни жарнама ... ... ... ... Бугенова диссертациялық жұмысында Қазақстанда жарнама тақырыбына
жазылған ғылыми-зерттеу жұмыстарына шолу жасай келе: ... ... ... ... в ... лингвистике мало изучены проблемы
рекламных ... Мы ... что в ... ... ... ... ... особенности рекламных текстов невозможно» –
деген қорытынды жасайды (12 б).
Қазір тек қазақ тіл білімінде ғана ... орыс тіл ... ... тіл ... ... теориясына арналған, оның өзекті деген, талас
тудырып жүрген ... ... ... ... ... ... ... қасы. Тіл білімінде жарнаманың тілі мен жарнама мақсатының
арақатынасы, бұқаралық сана ... ... ... ... ... ... ... жарнама мәтініндегі тілдік
бірліктердің белсенділігін арттыру жолдары мен ... ... ... жету үшін ... ... түрлі
типтері, жарнаманың прагматикалық, психолингвистикалық ... ... ... ол ... ... ... ... ерекшелігі, жарнаманың интегралды және дифференциалды белгілері
т.б. мәселелер өз ... ... ... ... ... жоқ.
1.2 Қазақ жарнамаларының мағыналық топтастырылуы
Жарнамалардың экономикалық, саяси, ... ... ... орны басым
сипатта болып келеді. Зерттеуші Ғ.Ә. Солтанбекованың айтуы бойынша, қазіргі
кезде қазақ жарнамалары негізінен төмендегідей тақырыптарды, салаларды
қамтитын ... Кең ... ... Яғни ірі ... компаниялар, мекемелер өз тауарларын көпшілікке
жарнамалайды.
2. Сауда өндірістік жарнамалар
• Бір фирма өз өнімін өткізу үшін ... ... ... ... ... тауар өндіретін компаниялар дүкендердің иелеріне,
делдалдарға, көтерме сауда жасаушыларға жарнама жасайды.
3. Арнаулы жарнамалар
• Ғылыми техникалық немесе кәсіби ... ... ... ... ... ... кітап өнімдерін жарнамалау;
• саяси жарнама;
• өмір салтына байланысты жарнамалар;
• заң қызметін ... және ... ... ... ... ... қызметтің түрлері
төмендегідей топтарға топтастырылған.
Жарнама қамтитын қызметтің түрлері
| | ... ... ... ортасы|Жарнамаланатын заттардың, қызметтің |
|(салалары) ... ... ... ... ... қаржы, жұмыс күшін |
| ... ... ... ... ... қызмет көрсету |Жөндеу, тігу, тұрмысқа қажетті |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... Интеллектуалды қызмет |Білім, медицина, ... ... |бал ашу, ... ... ... шаралар ... ... ... |
| ... ... ... Дін ... плакаттар (мысалы, Амантай |
| ... ... ... |
| ... діни салт ... |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... үгіттеу, бұқаралық |
| ... ... |
| ... ... ... Заң ... ... ... ... |
| ... іздестіру, сот |
| ... ... ... Өмір ... ... ... ... қарсы|
| ... ... ... және экология ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... |
| ... көпшілікке жария ету ... ... және ... ... некеге тұру ... ... ... бірлесіп саяхат |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... жасауға үгіттеу |
Жарнама мәтіндеріне талдау жасағанда біз ... ... ... ... алғанды жөн санадық. Себебі автор
зерттеуінде жарнама қамтитын ... ... ... ... ... ... лингвистиканың нысаны ретінде
«Көз қуантып, көңілге нұр ұялататын, жүректің нәзік сезімін тербетіп,
жан-дүниеңе эстетикалық ... ... ... ... ... ... адамзат баласын ежелден-ақ қызықтырып, әлі күнге дейін таңдандырып
келеді. Себебі әлемді түр-түссіз қабылдаудың өзі ... ... ... әлем
бейнесі толыққанды бола ... ... ... ... ... ... да түр-түс емес пе?
Қазіргі таңда түр мен түс ... ... ... ... ... ... ... өнертану, лингвистика сынды толып
жатқан ғылым салаларының ... ... ... отыр және осы
санамаланған ғылым салалары бойынша түр мен түсті зерттеу ісі ... ... ... ... айту ... Бұлардың барлығы да түр-түс әлемі
табиғатының күрделілігін байқатады, түр мен ... ... ... ... ... қызметінің осал еместігін танытады. Себебі түр-түс –
адамзат өмірінің ... ... ... ... ... ... байланыстырады.
Өйткені психологтар табиғатта түр-түс ... ... ... өзі адамның миы мен көзінің жемісі, бұл нервке ... ... ... ... ... энергетикалық табиғаты
қызықтырады, физиологтар болса, адам көзінің түр-түсті қабылдау үдерісін
зерттейді, психологтар түр-түс ... ... ... әсер ... ... ... деген мәселелерді қарастырады, гуманитарлық
салаларда (көркем әдебиет пен ... ... ... ... көңіл бөлінеді.
Түр-түстің, оның реңктерінің адамзат баласының тілінде бейнеленіп,
көрініс табуын зерделеуде тілші ғалымдардың ... ... ... ... үздіксіз зерттеуді, мәніне тереңірек үңілуді талап ететін сан
алуан, аса ... ... ... ... ... ... Ал олардың
шешімі сол салаға арналған еңбектердің санымен өлшенбейді. Осындай маңызды
мәселелердің біріне түр-түс атаулары мен оның семантикасын ... ... ... ... ... түр-түс атауларының зерттелуіне
айрықша мән беріліп келеді. Тілші ғалымдар түр-түс атауларының сан қилы
аспектілеріне ... ... ... ... В.Г. ... ... ... «сформировался круг ученых, регулярно обсуждающих проблемы
цветонаименований в разных языках, сложился банк колористических ... в ... ... ... ... по ... ... и
происходит постоянное обсуждение этих ... и ... ... научных мероприятиях» (Кульпина).
Лингвистикада түр-түс атаулары американдық ғалымдар Б. Уорф, Э. Сепир
еңбектерінде тікелей зерттеу нысанына ... ... ... ... ... ... атауларының ... ... т.б. ... ... ... ... ... Әлемдік лингвистикада түр-түс атауларына байланысты еңбектердің бай
қоры жинақталғанына қарамастан, осы ... ... ... күні ... аса ... ... келеді.
Зерттеуші Р.К. Садықованың айтуы бойынша, ғалымдарды төмендегідей
мәселелер ойландырады:
– әрбір ... тән ... ... және ... ... ... атауларын ажырату;
– түр-түс атауларына лингвистикалық парадигма ретінде қарап, зерттеу;
– түр-түсті қабылдау мен оны атаудың универсалиялары;
– лексикалық семантикалық ... ... ... ... ... ... семантикалық өрісінің корреляциясын анықтау;
– түр-түс атауларын метатіл ретінде зерттеу;
... ... ... ... ... ... кешенді түрде сипаттау және т.б.
Р.К. Садықованың көрсетуінше, осы аталғандардың ішінде бірнеше аспект
айрықша маңызға ие болып, қызу пікірталас ... ... ... ... ... мәселелердің бірі әрбір ұлтқа тән маңызды, ұлттық
этносимволиканы білдіретін ... ... ... ... И. ... жүйесін атап өтеді, ол барлық түр-түс
спектрін үш топқа бөледі:
1. Негізгі түстер: сары, көк, қызыл; ... ... осы ... жасалады.
2. Бірінші дәрежедегі құрамдас түстер – жасыл, қызыл сары (оранжевый),
сия көк, ... ... екі ... араласуы арқылы жасалады.
3. Екінші дәрежедегі құрамдас түстер бірінші ... ... ... ... ... ... американдық лингвистер Б. Берлин мен П. Кей пікірі бұл мәселенің
анық-қанығын ашып берді деп есептеуге ... Олар 98 ... ... ... жинақтаған материалдарының негізінде сол тілдердің
барлығына ортақ болған 11 негізгі түсті көрсетеді, олар: қара (black), ... ... (red), сары ... жасыл (green), көк (blue), қоңыр
(brown), алқызыл (purple), қызғылт сары (pink), ... сары ... ... ... ... қайсыбір тілде бар болғаны үш ... түс ... ... ... онда ... ақ, ... ... Орыс тілші
ғалымдарының көпшілігі осы жіктемені мойындайды және орыс ... де ... түс бар деп ... олар ... ... «blue» ... орыс
тілінде екі баламасы бар деп есептейді: «blue» – ... (көк) ... ... ... мен П. ... жіктемесі негізінде ғалымдар барлық тілдердегі
дерлік түр-түс атаулары мынадай ... ... деп ... ақ} – ...... сары} – >{көк} – >{қоңыр} – >{сұр,
қызыл сары, қызғылт сары, алқызыл}.
Американдық зерттеушілер Б. Берлин мен П. ... ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында белгілі болғандай, ғалымдардың барлығы
дерлік Б. Берлин мен П. ... ... түс ... ... ... Мәселен, орыс ғалымы Р. Фрумкина аталған ... ... 11 ... ... шартты түрде ғана деп есептейді, солай бола
тұрса да өз жіктемесін ұсынбайды. Р. Фрумкинаның пікірінше, негізгі ... ... ... ... көк-көкшіл) қарсы қойылуы мәдени
тарихи және психологиялық факт ... ... олар ... қарағанда өзара теңбе-тең. Яғни, психофизиологиялық жақтан түс пен
оның реңктеріне бөлу ... ... ... бөлу ... ... ... Түр-түс атауларының негізгілерін, маңыздыларын, яғни ұлттық мәдени
ерекшеліктерді ... ... ... көрсетуде түр-түс атауының
негізгі түбір болатындығы да айтылады. Бұл пікір бойынша, сұр – ... ...... түс ... ... ... Осыған байланысты орыс
тілінде 800-дей атау бар деп ... ... ... ... процесі психикалық эксперименттер
жүргізу арқылы белгілі бір тұжырымдар жасауға мүмкіншіліктер ... Осы ... Н.Н. ... мен В.Д. ... эксперименттік
зерттеулер нәтижесінде негізгі түстер әр түрлі тілдік топтарда ... және ... ... ... да ... ... олардың кодталынуының ортақ негізін құрайды. Бұл
адамзатқа ортақ түсті перцептивті аймақтың ... ... ... Бұл ... бір ... ... жағынан тең болып табылатын
адамдардың (ұлт ... ... ... бірдей қабылдағанымен
әр түрлі түс концептілерін құрайтыны туралы сауал туындайтыны ... ... ... А. Вежбицкаяның пікірін келтіруге болады: «түр-түстің
қабылдануы барлық адамда бірдей. ... ... ... әр мәдениетте
әр түрлі, әйтсе де, бұнда да таңқаларлық сәйкестіктерді байқауға болады.
...Ми қыртысындағы ... ... ... Тіл ... ... ... Ал ... санамыз бізді қоршаған ... ... ... ... ... ... ... түсінік пен тілдік түсінік
арасындағы байланыс жалпы сипатта ғана бола ... ... ... ... ... А. ... айрықша мәнге ие. Ғалымның айтуы ... ... ... үшін ... ... ... және ... суреттеп, сипаттап беру
маңызды, бірақ осы көзбен көргендер үшін «түс» деп аталатын арнаулы термин
маңызды емес. ... ... ... ... ұғым үшін сөз бар, ... ... «түс» үшін сөз болуы міндетті емес. «Көру» дегенді білдіретін сөздер әр
тілде контекске шартты ... ... ... ... ... күрделі, әрі
интегралды түсінік, ол заттың түсін, ... ... ... ... ... ... ... тұтастық) қамтиды. «Түс
универсалиясы» болуы мүмкін емес. Ал «көру» шындығында да универсалды ... ... да, ... пікірі дәйекті. Ғалымның бұл көзқарасы «жеке адам
да, ұлт та ... ... ... ... ғана тән ... ... ... түр-түсті білдіретін сөздер әр ұлтта әр
түрлі, әр ұлтта ... ... ... ... жиі ... түр мен түс бұл екі сөз шығу ... жағынан
бір-бірімен туыстас, мағынасы жағынан жақын сөздер. Өйткені, кейбір бір
буынды және екі ... ... ... тіліндегі ротацизм заңы бойынша соңғы
дауыссыз дыбыстың (р, з, с, ш) сәйкестікке байланысты. Осыған орай, ... ... ... о ... бір сөз болып, даму нәтижесінде екі дербес сөзге
айналуы ықтимал. Ал ... ... ... ... ... ара ... ... вариант түріндегі дамуына байланысты болса
керек. «Түр» түбірінің мағынасын «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» «ажар,
пішін, ... және «бір ... ... салынған әртүрлі өрнек» деп, «түс»
түбірдің ... ... ... ... рең» деп ... ... түр мен түстің айырмашылығынан гөрі өзара ... ... ... ... да бұл ... ... байланысты айтылғанда,
оның сыртқы пішінін, бет-әлпетін, келбетін, ажарын, өңін, реңін білдіретіні
рас. Оған: түсі ... түсі ... түрі ... түрі ... түсі ... ... ... мағынасында сәл ғана айырмашылығы бар ... ... ... ... бұл ... ... ... дербестікке бет алып, мағыналық
жігінің алшақтай бастағандығын байқамауға болмайды.
«Түр» көбінесе заттың, құбылыстың сыртқы бейнесін, әр алуан ... ... ... ... сөзі ... сол зат пен ... ... өңін білдіретін сияқты. «Түр» сөзінің мағынасында материалдық,
заттық ұғым басым, «түс» ... ... ... ... көрінеді.
Түр-түс атауларының түркологияда зерттелуіне ... ... Ә. ... З. ... Б. ... ... ... «Түр-түстердің тілдегі көрінісі» атты еңбекте бұл жөнінде толығырақ
баяндалған. «Түр-түс атауларының ... ... көне ... ... ... тілдеріне ортақ дүние болғандықтан, тіл біліміндегі ... ... да ... ортақтық болатыны сөзсіз. Осыған орай, түр-
түс атаулары – сапалық сын есім ретінде ... ... ... ... де ... және ... тұрғыдан зерттелген,
анықталған және белгілі дәрежеде жүйеге ... ... Ол ... біз кез ... ... ... ... (Терентьев,
Мелиоранский, Катаринский, Боровков, Кононов, Батманов, Дыренкова,
Дмитриев, ... ... ... ... ... Наджип,
Покровская, Тенишев т.б. табуымызға болады. Кейбір түр-түс атауларының шығу
тарихы мен тілдік табиғатын ... ... ... ... орта ... ... ... арналған еңбектерден (Малов,
Рамстедт, Рясянен, ... ... ... ... ... Айдаров,
Құрышжанов т.б.), тарихи-салыстырмалы және этимологиялық ... ... ... Наджип, Севортян, Егоров, Пекарский, ДТС т.б.)
кездестіруге болады. Алайда, ... ... ... ... ... ... ... мағыналық ерекшеліктерін аша
отырып зерттеген еңбектер көп емес. Бұған байланысты ... ... ... ... ... и ... ... света у тюркских народов», «О семантике слов «қара» и «ақ» в ... ... шет ел ... В. ... А. ... Л.
Циртаутас, А. Джафароглу, Г. Дерфер т.б. еңбектерін атауға болады» ... ... ... ... ... ... ... еңбек –
«Сырға толы түр мен түс» деп аталады. 1986 жылы тілші ғалымдар Ә.Қайдаров,
З. Ахтамбердиева, Б. ... ... ... ... бұл
зерттеуді түр-түс атауларына қатысты тұңғыш еңбек деп ... ... бар, ... ... мыналар:
– түстердің зерттелу тарихынан толық мәлімет алуға болады, яғни
жұмыста түр-түстану ғылымының ... 150 ... ... ... ... ... Вернер, Риджвей, Саккардо, Рихтер және т.б. ... ... ... берілген;
– түстердің негізгі физиологиялық қасиеттері ... ... ... ... заттардың түр-түсі ахроматты және хроматты болып
екіге бөлінеді. Ақ пен қара ... ... ... ... ... ... жасыл, көк, қызыл, күлгін және басқа ... ... ... ... ... ... негізде баяндайды;
– түр-түс атауларының ұлттық ерекшеліктері талданған;
– қазақ тілінде түбір сөздерден ... түс ... ... ... ... сөз ... сөз тіркестері түрінде берілетін атаулар саны
өте мол екендігін авторлар дәл көрсеткен;
– түр-түс атауларының ... ... ... ... арқылы жасалған
фразеологизмдер талданады.
Осындай еңбектердің негізінде біз де әрбір халықтың тіліндегі түр-түс
атаулары маңызды категория деп ... ... ... ... әр
халықтың өзіндік символикасын, ұлттық ерекшелігін, сол ұлттың психикалық
ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктер тобы болып саналады.
Тіліміздегі түр-түс атауларын сапалық сын есім ... ... ... ... ... байлығымызда өзіндік орны бар
күрделі құбылыс деп қараған еңбек – «Түр-түстердің тілдегі ... ... ... ... ... толы түр мен түс» ... заңды
жалғасы іспеттес бұл зерттеу – ... тіл ... ... ... үлес. Аталған еңбек авторлары тілдегі ... ... ... ... ... «Егер табиғаттағы сан алуан түр-түстер мен
реңктердің дүниеге келуі адамға қатысы жоқ объективті процесс болса, ал түр-
түсті белгілі ... ... сол ... ... ... ... ғана ... Сондықтан түр-түс құбылыстарын белгілі сөздер мен
сөз тіркестері арқылы бейнелеу – әрбір тілдің өзіне ғана тән ... ... ... ... әлемі табиғи объект ретінде ... және ... ... ... әрі ... ал аталуы жағынан сол
тілдердің өз ерекшеліктеріне, өзіндік сөз жасау модельдері мен мағыналық
дамуына негізделеді. ... ... ... атаулары әрбір тілдің өз
топырағында танылып, өз жүйесінде зерттелуі қажет».
Қазіргі тіл біліміндегі ... ... ... ... секілді бағыттардың қарқынды түрде
дамуы ғалымдарға тіл мен ... ... ... ... ұлттық
құндылықтарымен, мәдениетімен, ... ... және ... ... ... ... зерттеуге мүмкіндік
береді. Осындай бағыттардың негізінде жазылған ... ... бірі – ... ... ... в ... и ... лингвокультурах» атты
зерттеуі. Зерттеуші екі тілдегі ... ... ... ... салыстырады. Автордың пікірлері бойынша, ... және ... ...... ... ... ... түр-түс
атауларының айқын көзге түсетін коннотациялық белгілері бар. Екі ... ... ... ... әлемнің тілдік бейнесін жасауда
маңызды рөл ... бұл ... ... ... ... ... түс ... құрайды. Түс концептілері халық ... ... ... ... ... ... ретінде орныққан.
Осыларды айта отырып, зерттеуші Ш. Жарқынбекова әр ... ... ... ... ... бар ... де ... Бұл
арада біз үшін Ш. Жарқынбекованың түс ... ... ... осы ... ... әрбір халықтың тұрмыс-тіршілігіне
сәйкес кейбір түс ... ... ... ... ... ... маңызды болып табылады. Мысалы, зерттеу еңбегінде мына
жағдай салыстыру ... ... ... ... «Для ... ... ... «көк» следует указать и на связь с
такими понятиями как ... ... ... ... ... и высота,
которые восходя к ... о небе как о ... ... ... и ... смысловой направленностью целого
ряда этимологически связанных с нею ... ... ......... көк тіреу – высокий, көкке шақыру – парить высоко ... б). ... ... бір ғана көк ... ... өзі қазақтардың
лингвомәдениетінде табиғатпен тығыз байланыста ... ... ішкі ... оның әлеуметтік қызметін бейнелейді деп дәлелдеген. Ал орыс
тіліндегі осы көк сөзінің баламасына ... ... Ш. ... ... ... ... содержания концепта синий
в русском языковом сознании представлена ограниченным ... ... ... Яғни қазақ тілінде осы көк сөзі жеке
лексема ... ... та ... ... бола ... оның айналасында
жасалған, халықтың ұлттық саналық ойлауын жеткізетін ... де мол, ... ... бұл бір топ ... ... ... ... сөз.
Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикалық құрылымы
таным модельдері негізінде талданып көрсетілген іргелі зерттеулердің бірі ... ... ... ... ... ... когнитивтік
семантикасы» атты еңбегі. Автордың айтуынша, «Тілде көру арқылы (мысалы,
түр-түс спектрлері) және ойша көру ... ... ... ... және ... ... ... ғаламның заттық
бейнесінің қабылдануы бойынша санада тұжырымдалады. Бұл ... ... ... тіл ... ... ... ... мағыналарды дамытады, тұрақты байланысты, идиомалық және
фразеологиялық айтылымдар мен оралымдарды қалыптастырады, лексикалық ... ... ... ... адамды қоршаған орта тілде
символданады, ... ... ... тұрақтанып, ішкі әлем
объективтенеді. Тіл адамның өмірлік тәжірибесі ... ... ... әлем ... ... ... ерекшелігін бейнелеп,
соңында оның мәдени ерекшелігін әлемнің ... ... ... ... Бұл ... тіл өзі ... ... ие болады: өзі ұйымдастыруға,
өзі дамуға, өзін ... ... ... Және ... ... да ... ... әзір, айтылуға жеңіл және
бейім» – дей келіп, өз пікірін былайша жалғайды:
«Адамды реалды әлем ... ... ... тұр. Осы әлем бейнесінің бір
құрамдас бөлігі түр мен түс екендігі шындық. Түр-түссіз ... ... ... осы ... ... адам ... көрініс табады да, оны адам
қайтадан сыртқа тілі арқылы шығарады, таратады. Оны ... ... ... қалай қабылдаса, ол сол адамның тілінен көрініс береді.
Мұның ғылым тілінде әлемнің тілдік бейнесі деп ... ... ... бейнесі ғаламның өзге бейнелерінің ішінде ерекше маңыздысы, ол адам
білімін толықтай қамтиды». Бұл құбылысты Н. ... ... ... ... көрсетуге болады:
B2
B1 ... ... B1A2B2 → ... ... санадағы концептуалды білім
(өзгешелігі; қасиеті; әсері; қызметі, т.б.)
C1B1C2 → объективті белгіленген түр-түстің тілдік бейнесі (ақ – ... ... ...... ... ... ... берілген сөз
стимулдарға берілген ассоциация т.б.)
A1B1A2 қатынасы түс туралы санада бар, бірақ тілге ... ... ... ... ... ... ... тану, не қызылдың
әр түрлі реңктерін көру ... ... ... ... ... бірақ
нақты атауын білмеу) тілдік емес білім. Түске бағытталған ой ... ... ...... ... ... BA1B2 ... жеткізеді.
A1B1A2 – тілдік емес білімнің санада бейнеленуі.
Шынында да, түр-түсте шындық болмыс ... ... ... ... сай ... өзгеше реңкпен өріліп, асқан
шеберлікпен бейнеленеді. Сол ... де ... ... ... құндылықтарын
түйіндеп, түйдектеп беруде айрықша мазмұнға ие.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ие. Түр-түс атаулары этномәдени жағынан барынша байлаулы.
Түр-түс атаулары – мәдениеттің ... әрі ... ... ... ... ... ... құралы. Зерттеушілердің бұл салаға
қызығушылықпен қарауының ... ... ... ... ... ... өзіндік орны бар ғалым А. Алдашеваның айтуынша,
«екі немесе бірнеше халықтың материалдық мәдениетін ... ... ... ... ... киім кешек пен тағам түрлері) және рухани мәдениетін
(дүниетаным, адамгершілік, имандылық, тәрбие, білім беру, заң, ... ... ... ... және дін) ... ... единицаларды
түпнұсқа мен аударма нұсқа негізінде ... – жеке ... ... ... ... жасайды, халықтардың белгілі бір
хронологиялық мерзімде бір-біріне саяси, әлеуметтік, ... ... ... ... анықтауға септігін тигізеді, сондай-ақ және ... – бір ... ... ... ... жүйесі,
образдылық құралдары ауқымының қаншалықты екендігін көрсетеді», – дей келе,
түс атауларының аудармада берілуіне алғаш назар аударған ғалым А. ... ... ... ... ... ... топ деп ... халықтардың ұлттық этникалық айырмашылықтарының басты концептісі,
антропологиялық негізі – адам дей ... ... ... ... орыс ... қазақ тіліне аударылуын талдайды. «Екі тілді
номинациялау әлеуетін қатар қойғанда, – деп ... А. ...... білдіретін тілдік бірліктердің нақпа-нақ баламалары қазақ әдеби
тілінің лексикалық құрамынан оңай ... ... ... көк көз, қоңыр көз, қара көз ... ... ... ... үшін ... ашық көз, жасыл көз, сұр көз деген синтагмалық
қатарларды түзу тән ... ... көк сөзі ... ... ... ... ... стереотипіне тән белгілері бар лексема. ... ... оның ... ... ... де айнала қоршаған ортадағы ... ... ... бояуы көк сөзі арқылы беріледі: көк ... ... ... ... көк тұман, көк шөп, көк шай, көкөніс, көк алма, ... жер ... көк ... ... ... ... фондық ақпаратқа
көңіл бөлуге тура келеді».
Байқағанымыздай, бұрын түр-түс атаулары тек лексикология, семасиология
саласында тақырыптық топ ... ... ... кейінгі жылдары бұл
мәселе тіларалық коммуникация, концептология, ... ... ... ... ... шеңберінде де кеңінен талдауға түсе бастады. Мәселен, зерттеуші
Р.К. Садықованың «Түр мен түс атауларының аудармада берілуі ... ... ... ... ... ... атты ... саласының шеңберінде жазылған еңбектің бірі. ... ... ... ... ... ... ... үлгісі көрініс
табады. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы – ... ... ... бір ... ... оны ... танытқан туынды
болса, шығарма авторы Мұхтар ... осы ... ... ... ... шебер пайдаланумен қатар, әрбір лексеманың қандай ... ... ... ... ... ... ... қамтыған.
Эпопеяда да түс атаулары жай қолданыста емес, олар образбен бірге менталды
категория ... ... ... ... ... ... берілуін төмендегіше топтастыруға болады:
– объектінің, заттың, табиғаттың түсін дәл көрсету;
– кейіпкердің ... ... ... ... ... ... үшін қолдану;
– ұлттық мәдени код мазмұнында қолдану;
– мәдени соматикалық код ... ... ... ... атаулары тақырыбы көптеген зерттеушілердің
назарын аударып отыр. Өйткені түр-түс атаулары – әрбір халықтың өз ... ... ... ... ... ... В.А. Московичтің
көрсетуінше, «түр-түс атаулары – ... ... ... ... бейнесін пайымдауындағы эмоционалды образға ие, сонымен қатар
дербес авторлық ... ... ... ... Шын мәнінде түр-
түс атауларын білдіретін сөздер қай тілде болсын, күрделі және көп ... ... ... ... ... ... ие болып табылады».
Түр-түс атаулары тұрғысындағы этнолингвистикалық зерттеулердің маңызы
туралы М.М. ... ... ... ... ... еще ... труды, пионерские по своей сути, которые призваны
возбудить интерес к анализу отражения в языке тех или иных сфер ... ... ... ... семантике цветообозначений и
символике цветовой ... ... дей ... ... түр- түс ... ... ... еңбектер ретінде А.Н. Кононовтың, ... Г.И. ... Л.Л. ... ... ... ... ... ғылым ретінде дамуы, аталған
ғылымның теориялық мазмұнын толықтыратын этнобасымдық, ... ... да ... ... ... қалыптасуына негіз болды.
Қазақ тіліндегі этнобасымдық пен этнорелеванттыққа ие түр-түс атауларының
талдауына келгенде, А. ... ... ... мақаласының маңызын
ерекше көрсетуге болады. Ол: «Қазақта жылқы түстеріне байланысты сөздер өте
көп. ... ... ... жылқы реңіне қатысты 300-ге жуық сөздер
бар» деп айта ... ... ... ... ... ... аударудың мүмкін
еместігі туралы айтқан шетел ғалымдарының пікірін келтіреді. Және қазақтың
жылқыға байланысты ... ... ... осы ... деп танитын түлік түсіне байланысты жора-жосықтарды зерттеудің
тұрарлық іс ... ... ... ... ... ... келгенде,
алғашқы орында қаракөк, одан кейін шұбар (оның ішінде, бозшұбар, көкшұбар,
байшұбар), бұлардан кейін тобылғы ... ... ... т.с.с. ретімен
баяндайды. Тіпті «Абайдың әкесі Құнанбай ... ... ... деп ... деген деректі де келтіре отырып, қаракөк түсінің
қазақ дүниетанымында ерекше қастерленетініне көптеген ... ... ... ... ... ... ... символдық мәнге ие.
Бұл тәрізді мағыналар, таңбалық ... адам ... сан ... ... шыққан, тарихи жағынан қалыптасқан белгілі ... ... ой мен ... ... ... ... ... әртүрлі анықтама беріп жүр. Герменевтика ғылымының
өкілі П. ... ... ... ... ... ... «Называю символом
всякую структуру значения, где один ...... ... ... ... быть понять лишь через первый» деп
тұжырымдайды.
Тіл ... ... ... ... ... ... ғалым Қ. Жаманбаева символдың табиғатына тоқтала
келіп: «Детерминацияның терең көздерін ... ... ... көп ... ... көп ... ішкі ... біле алмай, адам
баласы көп адасады. ... бұл ... адам ... ... ... ... ... – символдар. Бірақ символ тілін
түсіну үшін сана жетілу ... – деп ... ... таңба» ретінде
қарайды. Ал ғалым Р.Ә. Авакова символдық мәнге ие ... ... ... ... ие ... ... ... ол ерекшелік символ
сөздердің танымдық, ұлттық мәдени, фондық мағыналарын сол ... ... ... ... мен ... баға ... әлемнің тіл
бейнесімен тығыз байланысты», – дей келе, осындай символдық ... ие ... қара ... ... ... : «Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде» қара сөзінің тоғыз тура және ауыс ... ... ... қара ... ... мағынасы – «күйенің, көмірдің
түсіндей түс, ... ... ... қара ... ең ... ... ... табылады. Осы негізден өрбіген жағымсыз «арсыз, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... ұйытқы болған: қара жүзді, жүрегі қара, қаны қара,
қара бауыр, қара бет және т.б. ... ... ... ... фраземалар:
Аузыңа қара қан толғыр! Қара байланғыр! т.б.
Ал түстік, сындық мағына беретін қара сөзінің не үшін ... ие ... ... ... тұрғыдан дөп басып түсіндіру мүмкін
емес. Кез келген сөздің ішкі, көзге көріне бермейтін мағыналары, ... ... ... ... ... Әр ... әлеуметтік
себептер барысында (діни көзқарастар, табу және эвфемизм және т.б.) ... ... ... ... ... жаңа қолданысқа ие
болған». Сондай-ақ автор символдық мәнге ие ... топ ... ... ... ... ... ... түр мен
түстердің символдық мағыналарын этнос, ... ... ... ... болатындығын айтады.
Негізгі өмір сүру көзі – мал шаруашылығымен байланысты болған қазақ
халқы неғұрлым табиғат сырын ... ... ... ... ... ... тіл ... Халқымыз қоршаған ортаны, тау мен тасты,
өзен мен көлді, дала мен ... ... ... ... Өз ... ... бейнелі тіл орамдарымен жеткізіп отырған.
Қазақ ... ... ... жинақталған теңеулердің мол қоры – соның бір
жарқын ... ... ... ... атауларының теңеулердің жасалуына ат
салысатын ерекше лексикалық топ екендігін өз ... ... Т. ... ... ... көру ... негізге алатын үш түрлі
белгісін атай ... ...... ... ... ... ... олардың қимыл әрекеті, үшіншісі – ... ... ... ... қай ... болмасын көзге көрінетін, көз арқылы қабылданатын
болғандықтан, көру теңеулерінің жасалуына ұйытқы болады да, ... жаңа ... ... бейнелілік қырынан танытады», – деп
түсіндіреді.
Ғалым түр-түс, бояу ... ... ... ... әшекейлі
кестелі суретке айналатынын былайша дәлелдейді: «Орман түлкісіндей қызыл
келіншек» тектес теңеулердің жасалуына ат салысып ... ... ... ... түр-түсі, бояуы. Бірақ мәселе заттардың ақ, қызыл, қара ... ғана ... қою ... сонымен қатар сол бояулардың түсін айқындап
ашу, сол арқылы предметтің шырайын, реңін ... ... ... ғана ... шырайлы емес, орман түлкісіндей құлпырған қызыл болып шыға
келеді де, жаңа жарастықпен, жаңа ... елес ... ... де, түр мен ... қазақ халқының мәдени өмірінде алатын
орны жеке сөз етуге тұрарлық күрделі ... әрі ... ... ... түр мен ... ... ... орны зерттеліп біткен жоқ.
Түр мен түске байланысты туындаған, салт-санамыздан ... орын ... ... ... ... ашу, ... ... зерделеудің қажеттігі сөзсіз. Бұлайша түбегейлі ... ... үшін ... ... тұтастай алып, тілді мәдениетпен, ұлттық
психологиямен қабыстыра зерттеу керек.
«Әрбір ұлттың санасында адамның аксиологиялық ... ... ... ... ... ... тілдік санасында адам қандай
болу керек, халық нені көксейді, нені ... ... нені ... деп ... сырт ... мен оның ішкі дүниесі қандай болуы тиіс,
жақсы, жаман қасиеттері, ... ... нені ... етуі ... ... ... образ бар», – дейді профессор Б.Қ. Момынова. Осы ұлттық
образ жасауға түр мен түс атаулары, соларға байланысты ... ... ... ... ... атауларынсыз ұлттық болмыс пен ұлттың
аксиологиялық бейнесі туралы сөз қозғау мүмкін емес.
Түр-түс ... ... ... ... ... ... ауқымында толықтай жүйелеп, барлық аспектілерде зерделенуін
қамтып шығу әрине мүмкін емес. ... ... ... тіл ... ... ... әр ... зетттеу нысанына алынып, жан-жақты сипатта
қарастырылуда. Бұл сөзімізге Ф. Ахметжанова, А. ... Ж. ... ... Е. ... Ж. ... Е. ... Р. Лауланбекова, А.
Махмутов, М. Нұржігітова, Ұ. Серікбаева, Р. Сыздықова, Р. ... ... ... айқын дәлел бола алады.
Алайда қазақ тіл білімінде жарнама мәтіндеріндегі түр-түс атаулары
күні бүгінге ... ... ... ... ... Ал ... ... қатысты сөздер көптеп кездеседі. Байқап ... ... ... ... білдірсе, кейбірі түр-түске қатысы жоқ
басқа, ауыспалы ... ... ... ... ПСИХОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ
Ахроматты түстерді білдіретін лексемалар
Табиғатта түстер мен реңктердің түрі қаншама көп болса да, ... ... ... екі ... ... ... қарайды: хроматты және
ахроматты түстер.
Хроматты («түсті», «көрінетін») түстерге қызыл, қызғылт сары, сары,
сарғылт, сарғылт жасыл, ... ... ... ... ... көк, ... жатады. Бұлардың жетеуі, атап айтқанда, қызыл, қызыл сары, сары,
жасыл, көк, көгілдір, күлгін кемпірқосақтың жеті ... ... ... Ал ... («түссіз») түстерге ақ, сұр және қара түстер жатады.
Ғалымдардың айтуынша, табиғатта «ақ» пен ... түс қана ... ... Осы «ақ» пен «қарадан» басқа түстердің бәрі ең аз ... ... не одан да көп ... ... ... табылады. Мәселен, «күлгін түс»
(фиолетовый) – «қызыл» мен ... ...... мен ... ... ... – «қызыл» мен «сары» түстердің араласуынан пайда
болады.
Енді қазақ жарнамаларында ... ... ... ... білдіретін
лексемалар – ақ және қара түс атауларына арнайы ... ... ... бұл екі түр-түс атауын ерекшелеп, басқа түр-түс ... ... ... да ... жоқ ... Біріншіден, «ақ» және
«қара» түстері ... ... ... ... ... ... (ұлттық
ұғым-түсінік бойынша) ең негізгілері, олар құрылымы тұрғысынан түр-түс
гаммасын екіге бөліп тұратын қарама-қарсы ... ... ... екі ... ... жасалған қазақ жарнама мәтіндері құрамынан түр-
түс әлемі атауларының тілдік және ... тыс ... ... ... қатысты нысандардың түрін, ерекшеліктерін айқын аңғаруға
болады. Зерттеуші Ұ. Серікбаеваның сөзімен жалпы халықтық ... ... ...... ең ... ... сүттің түсі;
«Ақ» – қара жер бетіне жаңа ғана жауған қардың түсі;
«Ақ» – айдын ... ... ... ұшып келген жыл құсы аққудың түсі;
«Ақ» – қасиетті аналарымыз бен ... ... ... ...... ... омырауын жауып, бетіндегі арындай болып
тұратын сақалының түсі;
«Ақ» – көгілдір аспан әлемін ... ... күн ... ... қаз бауыр бұлттың түсі;
«Ақ» – ел байлығы саналатын «ақ алтын» мақтаның түсі т.т.
«Қара» түсті де ... осы ... ... балап сипаттайды:
«Қара» – жер астынан қазып алып, отын қып ... ... ... – жер ... ... көп тіршілікке жарап жатқан байлығымыз
мұнай түсі; кей жерлерде оны «қарамай» деп те атайды;
«Қара» – ... арам ... ... ... түсі;
«Қара» – қарқылдап ұшатын қара қарғаның түсі;
«Қара» – Африка т.б. құрлықтарда жасайтын қара ... ... түрі ... ақ, ... – халқымыздың «Таза болсаң судай бол, Жуып бәрін
кетірген, Жақсы болсаң жердей бол, Шыдап бәрін көтерген» ... ... ... ... ... ... деп қастерлеген жердің түсі.
Енді әрбір түс атауларына жеке-жеке тоқталайық.
АҚ. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде ақ сөзіне қардың, ... ... ... ... деп ... ... Бұл – ... түстік, реңктік мағынасы.
XII-XIV ғасырларда тілге байланысты жазылған трактаттарда ақ ... ... ... ... ... ұғымын білдіре бермейді. «Ақ атауының ақ түске ... ... да, одан ... ... ... ... байланысын,
қатыстығын мүлдем үзген (метафоралық, ... ауыс ... ... ... қолданыстары тілімізде жиі кездесетін құбылыс» [Қайдаров
1992: 60].
Ақ түске байланысты ауыс мағыналардың біразын қазақ тілі ... ... – сүт, сүт ... Сүт тағамдарына төрт түлік малдың ... ... ... құрт, ірімшік, сары май, қымыз, шұбат т.б.)
тағам, сусындар енеді.
Ақ – кей жерлерде «әк» ... ... ...... ... ... пәк» мағынасында.
Ақ – әділ, әділетті, арамдығы жоқ істің ... ... ақ ... ... шындықты сөйлеу, бұрмаламау» мағынасында; ақтық сөз
(«шындық, ... сөз» ... ... – ізгі тілек, жақсылық, бақыт. Мысалы: ақ ... ... ... ізгі ... ақ ... ақ ... ақ ... ақ жаулық –
осылардың бәрі игіліктің, жақсылықтың ... ... ...... ... қоспасыз (болат, құрыш, алмас т.б. металл жайында).
Мысалы, ақ алмас, ақ семсер, ақ сауыт, ақ берен, ақ найза, ақ ... ... ... ақ ... ... ... тазалығын, асылдығын аңғартып
тұр.
Ақ – бір қалыпты, бір ... ... ... ... ... ақ ... – жер мен көк бозғыл тартып, ұзақ уақыт себелеп жауатын
жаңбыр; ақ боран – ... ... ... үдей соғып ұзаққа созылатын боран
т.б.
Ақ – «тозу, жұтау, күйзелу» ... ... ... ақ ... ... ... ... малды жұтатып, шаруашылықты күйзелтіп кетуіне
байланысты айтылады); ақ ... ... ... ... ... ...... қастерлі. Мысалы: ақ жауып, арулап көму (өлген адамды
қастерлеп, жақсы әдет ... ... о ... ... салу); ананың
ақ сүті («адам баласының ... ... ... ... ізгі ... т.б.
Ақ – хан, бек, төре тұқымына ... ... ... олардың
байлығын, дәулетін, сәулетін аңғартады. Мысалы: ақ сүйектер – аристократтар
төре, хан тұқымдары; ақ орда – ... тап, ... ... ... ... ... шұбар балақ шонжардың) мекені, ел басқаратын
орталығы (резиденциясы); ақ үй – дәулет нышаны, бай адамдардың отыратын ... ел киіз ... ақ қара ... ... ақ, байдың үйі ме, жоқ
кедей кепшіктің үйі ме, ... ... ... т.б.
Ақ – әйелге тән әдемілікті, келбеттілікті аңғартады. Мысалы: ақ дидар,
ақ жүзді, ақша бет, ақ ... ақ ...... ... ақ ... т.б. теңеулі тіркестер.
Міне, бұл келтірілген деректердің ... бір ғана «ақ» ... ... ... ... өзінің ішкі даму процесінде мағына
аумағын, қолданыс аясын кеңейтіп, ана тіліміздің ... ... келе ... көрсетеді. Тілді толассыз толықтырып отыратын
мағыналық бірліктің ауыспалы мағынада кең ... ... бірі – ... түс атауы болып саналады.
Ақ – пәктік пен ақтықтың нышаны, махаббат, үміт, ... ... ... ... ... ... ... «ақ» – ең қалаулы түс,
қасиетті ұғым. Түркі ... ... ... көне ... ... зерттеуші И.В. Стеблева ақ ... ... ... ескерткіш, «Қорқыт ата», «Манас» сияқты мұраларда ... ... бұл көне ... ... ... ... екенін
айтады.
Қазақтар ізгі ниет, жақсы тілек, пәк сезім, адал көңіл тәріздес жан
дүние құбылыстарына ақ ... ақ ... ақ ... ақ ... деп ат ... «ақ» ... көмегімен ардақтап, аялап келген. Қазақ дүниетанымының
осы логикалық пішіні, қазақ көркем ойлауының осы эстетикалық талғамы, тілде
көрініс тапқан осы ... ... ... тілінің қатпарларының
бәрінен кеңінен орын алған. Қазақ ... ... ... ... шынайылық, жақсылық, мейірімділік секілді дерексіз ұғымдар ақ
түспен ассоциацияланып, қазақтың көңіл көзіне ақ ... ... ... ақ түс – ... үшін ең ... түс, мінсіз сұлулықтың белгісі.
Жарнама мәтіндеріндегі ақ сөзі де тура және ... ... ... ... ... ақ сөзінің тура мағынасында жұмсалуын
төмендегідей мысалдар арқылы білуге болады:
- Гарньер ... ... ... ... Иә, егер Сіз ... төзімді реңк іздесеңіз;
- Иә, егер Сіз ... ... ... ... Иә, егер Сіз ... ... ... Колор Нэчралс жарнамасы)
Жарнама – жоспарлы түрде жүзеге асырылатын іс-әрекет. Жарнаманы
көпшілікке ... ... ... ... кімдер, қандай әлеуметтік
топтың өкілдері, олардың ұлты, жасы, ... ... ... ... ... Себебі сол арқылы адамның мінез-құлқы,
дүниеге деген көзқарасы танылады, жарнама ... ... ... ... ... ... жарнама берушілердің
осылардың барлығын ескере отырып, көпшілікке ұсынғандығы анық білінеді.
Себебі шаш ... жас ... ... ... бір ... ғана емес, көпшіліктің сұранысына ие өнімнің бірі.
Аталған ... ақ сөзі ... ... ... мағынасында
қолданылған. Мәтінде ең алдымен «Иә, егер Сіз ... ... ... ... дей ... ... соң ғана «Иә, егер Сіз ақ ... толық
бояғыңыз келсе» деп берілуі ойланарлық жайт. Мұнда жарнама берушілердің
алдымен тұтынушы санасына ... ... ... реңк ... ... тұрғыдан жағымды әсер ете отырып, «ақ шашыңызды толық ... ... ... ... кейін беруінде тұтынушы психикасының ең нәзік
қырларын ескере ... ... ... ... ... ... жұмысымызға байланысты ... ... ... ... белгілі болғандай, сауалнама сұрақтарына жауап
берушілердің барлығы дерлік ақ шаш ... ... ... ... ... ... ... дәлелді болуы үшін сауалнамаға
қатысушылардың берген жауаптарын келтіре ... жөн ... ... ... ... ... ... ортақ байланыстылық
деңгейі мынадай: ана; қария кісі; кәрілік; ... ... ... ... қартайғанның белгісі; самайын ақ шалған қариялар; өмірден ... ... көп қарт ... ... үлкен жасқа келгендегі самайындағы ақ ... ... қиын ... ... ... қарт ... қарт ... әже; экология; қадірлі жан; жасы келіп ... ... ... жетіспеуінен адам шашының ағаруы немесе ақ түсуі; қартаюдың және
ақыл тоқтатудың белгісі; ... ауыр мұң мен ... да ... ... ... ақ шаш – ... ақ шалған қарияларды
елестетін, қадірліліктің, көрегенділіктің ... ... ... ... «ақ ... толық бояғыңыз келсе» лебізінің «жарқын
төзімді реңк іздесеңіз» лебізінен кейін берілуі де сондықтан. ... ... ... ... ... ... «ақ шаш» тіркесін оқыған
тұтынушының ол ... ... ары ... оқи ... ... ... сатып алуы екіталай. Міне сондықтан да тұтынушыны «жарқын төзімді
реңк іздесеңіз» деп өзіне қарай баурап, ... ... ғана ... ... ... «ақ ... толық бояғыңыз келсе» деп жалғастырып
кетуінің сыры ... ... ... ... ... бар жаңа Orbit ... White
сіздің тісіңіздің табиғи ақ қалпына ... ... тіс ... ... ... ... ... White
жарнамасы)
Бұл мысалдағы ақ сөзі негізгі түстік, тура мағынасында жұмсалған. Тіс
түсінің ақтығы – табиғи нәрсе. Жарнама мәтінінде тіс түсі ... ... сол сөз ... ... жағымды әсер туғызу ниеті
көзделгендігі ... ... адам ... ақ – тек тіс ... ғана емес, сонымен қоса кіршіксіз пәктіктің, тазалықтың символы.
Ал адам жанының қашан да тазалықты, шынайылықты қалайтындығы белгілі жайт.
Енді мына ... ... ... ... ... үй ... ... ақ киізі бар, сырты ақ сұр матамен
қапталған басқа да жабдықтары сайлы 6 ... киіз ... ... ... киіз ... қажеттігін
сезінген азаматтардың 38-64-26 телефонымен хабарласуына
болады.
(Алматы ақшамы, 10.03.1999)
Қызыл талдан жонылып, ақ киізбен жабылған, ... ... тағы ... ... ... ... ... қазақ үйін сатамын. Үйдің керегесіне ұстайтын шиі,
киіз сыртынан ақ ... ... бар. ... ... ... атындағы көше, 42 үй.
(Алматы ақшамы, 7.06.1995)
Ақ сөзінің жоғарыда келтірілген ... ... де ... ... ... ... ... байқау қиын емес.
Жарнама берушілердің киіз түсінің, кенептен тігілген ... ... ... нақты ақ түсті екендігінен хабардар етуді мақсат еткендігі
аңғарылады. ... ... неге киіз ... ақ ... ... ... отыр? Себебі қазақ ұғымында ақ киіз үй тігу – ... ... ... жағдаяттардың нышаны болған. Оған қоса халқымыз үшін
дөңгеленген дүниенің ... ... ... киіз үй – ... ... болмысы, өмірінің бар мазмұнын қамтыған шағын «әлем» ретінде
танылады.
Қымбатты өнер ... ... ... ... ... агенттігі, «Иман»
республикалық қоры және «Майра» продюсерлік ... ... күні ... «Жан ... атты ән ... шақырады.
Қазақ эстрадасының жұлдыздары ақ кимешек киген ... ... ... ... ... жеңгелер мен қырмызы
гүлдей ару қыздарымызға ең әсем әндерін арнайды.
Көрермен қауым ... ... ... ... ... да куә бола ... ... Басталуы сағат
18.00-де.
(Алматы ақшамы, 27.02.2007)
Жарнама мәтініне арқау болып отырған ақ кимешек – аталған ... ... ... ... ... қазақ ұғымында ақ кимешек –
көрегенділіктің, даналықтың символы ретінде қабылданады.
Кимешек – «ақ матадан тігіліп, омырауы мен ... ... ... ... ... әйелдің ұлттық бас киімі» [ҚТТС,5, 34-б.] Қазақ әйелдері
тұңғыш баласын туған соң оның басынан желегі ... ... ... шылауышына төбелдірік, маңдайына бергек, түйреуіштер қадайды. Бірнеше
балаға ана болған орта жастағы әйелдер ... ... ... жоқ шалаң
кестелі кимешек киіп, ақ жаулық (шылауыш) тартады [53, 81-б.]
Ұзатылар қыздың ... ... ... қыздың өңіршесінен алынған
әшекейлермен безендірілген алғашқы кимешек ең салтанаттысы ... ... ... ... кесте тігіліп, оған ... асыл ... ... ... саны мен түрі ... ... ... Ә.Марғұланның көрсетуінше, кимешекті 25-40 ... ... Ал ... ... [kir.] – ... убор старых женщин»
(В.В.Радлов. ІІ,2, с.1406) ... ... ... Кәрі ... мен ... ... ... байланатын үлкен ақ шаршы орамал – ... ... ... ... сәлде сияқты, бірақ жалпақ етіп орайтын
ақ мата – ... ... ... ... ... тынысына тірек еткен көшпелілер сүттен небір
тамаша тағамның түрін ... ... ... ... атап ... ... ... айран, қатық, қаймақ, балқаймақ, кілегей, ақ ... ... ... ... ... сүт, сапырма сүт, құрғақ сүт, қойыртпақ,
іркіт, ... ... ... сүт ... сүт салма, уыз, сірне, құрт,
торақ ... ... ... т.б. Міне ... ... мен түйенің, қой мен
ешкінің, сиырдың сүтінен жасалатын тағамдар. Осылардың ішінде таза көшпелі
өмір ... ... ... ... тағамның бірі – құрт.
«Баян-Өлгей» майлы құрты – бұл А, Е және Д ... ... ... және ... ... ... үйлескен
қазақтың ұлттық ақ тағамы.
Экологиялық таза табиғи өнім.
(Саржайлау. Құрт)
Жарнама мәтініндегі ақ сөзі ... ... тура ... Оған ... «Ағы ... – бағы бар» деп түсінетін қазақ халқы
сүт тағамдарын бақыт несібесі деп білген және ... бір ақ ... ақ ... ... ... ас ... үш түрге бөледі. Олар: ақ (сүт өнімдері),
қызыл (ет өнімдері) және көк ... ... ... негізі түстік, тура мағынасында жұмсалуын төмендегідей
жарнама мәтіндерімен де дәлелдеуге болады:
Оюлы ақ киіз сатамын
Қойдың ... ... ақ оюлы ... ... ... 2,5 ... ... ені 1,5 метр көлеміндегі киіз.
Мекен-жайым: Ақмола облысы, Астрахан ауылы, байланыс
номерім: ... ... ... түсті цемент.
(Аруана, 11.02.1994)
Сатамыз
• Ақ түсті қалыңдық көйлегін, қымбат бағаға.
• Әйелдердің 37-өлшемдегі таза ... ... ... аяқ ... ... ... ... ... ... ... 28-ші өлшемдегі балалар көйлегі, шетелдік кроссовкалар.
Бәрі ... 38,5 ... ... ақ ... киілген.
• Ұйым төсек орын жабдығын және дастархандық ақ
мата сатады.
(Аруана, 5.11.1993)
Қызымыз жоғалды!
2008 ... ... ... ... жылы ... 6 ... ... Томирис Аркенқызын
ұрлап кетті.
Айрықша белгілері: шашы қоңыр, ... қасы – қою, көзі ... өте ... ... ... ... ... болса, үлкен сыйақымыз дайын!
(Алматы
ақшамы, 1.07.2008)
Жоғарыда келтірілген мысалдардың барлығында ақ сөзі ... ... ... ... ... ... өнімнің, тауардың немесе
сол өнімнен алынатын түстің сипаты баяндалған. Яғни жарнама мәтіндерінде ақ
сөзінің негізгі ... тура ... ... арқылы оның
хабарламалық қызмет атқаратынын білуге ... ... ақ ... ... ... салынып отырған адамның айрықша
белгілерін, киген киімін сипаттап, олардың табылуына өз ... ... түс ... атқарар қызметінің орасан екендігі байқалады.
II. Жарнама мәтіндерінде ақ ... ... ... ... ... ... ұғымын білдіре бермейді. «Ақ атауының ақ түске
қатысы бола тұрса да, одан ... ... ... ... ... мүлдем үзген (метафоралық, метонимиялық) ... мен ... ... ... ... жиі кездесетін
құбылыс» [Қайдаров 1992: 60].
Ақ түс – қазақ ұғымындағы ең қасиетті, ең ардақты, ең ... ... ... ... Сол ... де ақ түс жалпы жақсылық, ... ... ... ... ... ... де ... жатады.
Басқаша айтқанда, аталмыш ұғымдардың барлығы да осы ақ түспен
ассоциацияланады. ... ақ ... ақ ... ақ ниет, ақ тілеу, ақ бата,
ақ өлім, ақ жол, ақ ... ақ ... ақ ... ... ақ сүті ... ... ... тіркестер ассоциациялық процестің нәтижесінде дүниеге
келіп, әбден ... ... ... 2000: ... мәтіндері құрамынан да осы сипаттағы мысалдарды жиі
кездестіруге ... ... – асыл ... ... мен ... ... ... сәрсенбі күні Ғалымдар үйінде «Ару қыздар,
асыл қыздар» атты концерттік бағдарлама (басталуы 18.00 ... ... ... шымылдық түреді...
...Кештің көркемдік мазмұны майор Ж. Жұмағалиев
жобасымен ... ... ... ақ ... ... ... ниетті аруларына, мейрам күндерінде Алматыға ат арытып
келуші қонақтарға арналған кештің өте әсерлі өтері ... ... ... шашу ... ... 4.03. 2003)
Жүрек – 1) денеге қан тарататын орталық мүше, басты орган, қан
айналу ... ... ... сол ... ... ... 2) ... жан дүниесі, рухани сезімі [4, 96]. Адам ... ...... Қан бүкіл денеге жүректен тарайды, жан ...... ... ... ... ... ... Оның
тазалығы – жанымыздың, тәніміздің саулығының кепілі. Бұған дәлел ретінде Ан
– Нумана ибн Баширадан жеткен хадисте былай ... «Шын ... ... бір ... ет бар, егер ол сау ... онда бүкіл денесі де ... егер ол ауру ... онда ... денесі де ауру болады. Бұл – жүрек»
[].
Адамзат баласының өмірінде ... ... ойып ... орын ... ақ жан бар ... болса, ол – ана. Себебі ана – өмір бастауы, ... ... адам ... ... ана – ең қасиетті, ең қастерлі,
дүниедегі ешбір жаратылыс атаулымен ... ... ... ... ... ...... тіршілік символы. Ол соғуын тоқтатса, адам да өмір
сүруін ... ... – адам дене ... ... ... ана ... ... өзегі, мәні мен нәрі. Жарнама мәтінінде ... ... ... ақ ... асыл ... ... ... белгілі бір
өлшемге сия қоймайтын теңдессіз жандар екендіктерін паш етеді. Ақ ... ... адал ... ... ... мәтіндеріне назар аударалық.
Әнші Алтын Иманбаева «Ән – Дауа» ... ... ... ... жан-дүниеңді тербейтіні,
бойыңды тасқын кернейтіні – бұл да бір ... ... ... ... ... сыйы ма деп ... сәрсенбінің сәті, 7-желтоқсанда, сағат
18.30-да, Ғалымдар үйінде әнші Алтын Иманбаева өзінің «Ән ... ... ... ... ... ... ән
құдыретіне табынып, рухани сауығайық, ағайын!
(Алматы ақшамы, 6.12.2005)
Шын жүректен ақ ... ... ... Ақсай Нан.)
Ақ түр-түстік мағынаны білдірмей, ниет сөзімен тіркесе келіп, ... ізгі ... ... ... қолданылып тұрғандығы мәтін мазмұнынан
аңғарылады.
Ақ тілеулі, ақ ... ... ... ... ... мұндай
тіркестердің жарнама мәтіндерінде де кездесуі заңды құбылыс болса керек.
Себебі ақ ниет, ақ ... ақ ... ... тіркестерді жарнама мәтіндері
құрамында көптеп кездестіруге болады. Бұл сөзімізге төмендегі мысалдар
дәлел бола ... ... ... ... ең ... адамыңызды
арнау өлеңмен құттықтағыңыз келсе, бізге хабарласыңыз.
Мерейтойлар мен мүшелтойларға, туған ... ... ... ... тойларға құттықтау папкілерінің
мәтіндерін даярлаймыз.
Шығармашылықпен айналысатын талапкерлерге поэзиялық,
прозалық ... ... ... ... ағылшын тілдерінен қазақша аудармалар
жасаймыз.
Ақысы келісімді.
Байланыс ... ... ... ... ... ұстаздар, тәрбиелеушілер, педагогика
еңбегінің ардагерлері!
Ұстаздар күнінің мейрамдануымен байланысты шын
жүректен құттықтауымыз бен ақ тілегімізді қабыл алыңыз!
Оқыту – ... сүю, ... болу – жай ғана ... ... сүю, жан ... жастарды оқыту мен тәрбиелеудегі маңызды
миссияңызды адалдықпен орындайтыныңыз, ... күн ... ... ... бен ... өз ... үшін Сізге қадір құрмет білдіруге рұқсат
етіңіз!!!
Ізгі ... ... ... зейнетақы
қоры» АҚ.
Хабарласу телефондары:
8 (727)-2693976, 2508390.
Веб-сайт: www.gnpf.kz
e-mail: gnpf@gnpf.kz.
(Егемен
Қазақстан, 3.10.2008)
Ақ тілек – адал ниет, таза, ізгі көңіл қалауы д ... ... ... ... ... молынан ұшырауы қашан да жан
баласынан ақ ... ... ... ... ... ... ... айшықтағандай. Осы тұста тағы бір айта кетерлігі, біз жұмысымызда
жарнамаларды топтастырғанда «құттықтау жарнамаларын» да ... ... ... ... ... Бұлай топтастырып, жарнама түрлерінің бірі
ретінде қарастыруымыздың себептері де жоқ ... ... ... ... ... ... көрген ғылыми-зерттеу жұмыстарында (С.А.
Асанбаева, Ғ.Ә. Солтанбекова) жарнаманың бір түрі ... ... ... де, құттықтау жарнамаларынан мысалдар келтіріліп, ғылыми
тұрғыдан талданған. ... ізгі ... ... ... өз ... ... қызметін ұсынып, жарнамалап отырғандығы құттықтау мәтінінен
соң сол мекеменің мекен жайы, ... ... да ... ... ... анық ... ... төмендегі жарнамаға назар аударайық.
Ақ көңілмен өмір сүр!
(Dirol
жарнамасы)
Ақ көңіл – кіршіксіз, таза пейілді айқындайды. Жарнама ... ... ... ... алуының да себептері жоқ емес. Біріншіден,
жарнамаланып отырған өнім – сағыздың түсі – ақ. Және ... ауыз ... ... ең негізгі мүшенің бірі тіс арқылы шайналады. Оның түсі ... Адам ... ақ ... ... қылау түспеген пәктіктің символы ретінде
қабылданатыны белгілі. «Ақ көңілмен өмір сүр!» дегенде адамға ізгі ... бар, ... ақ сол ... ... ... ... ... алуға астарлы
итермелеу бар. Жарнама мәтінінде адам ... ... ... ... дауа ... ...... − рахим!
Алланың пайдакүнемдік, арамзалықтан аулақ ақ жолымен
өмірдегі жолы ауырлап, жаны ауырып, тәні түрлі ... ... ... ... шипа ... ... ... лицензиясы бар теопсихобиоэнерготерапевт
Сара Қыбырайқызы
емделуге, жеңілденуге, салауатты да саламатты, ... ... ... үшін ... шақырады.
Емші ішкі құрылыс, жүйке және қозғалыс жүйелері,
жүрек қан тамырлары, тыныс алу жолдары, ... ... ... ... құран оқып, дем салу ... ... ... ... қала ... мен ... астана қонақтары!
Қазақстанда тұңғыш рет әлем Координаттары ғарыш қуаты тәсілімен
емдеу, оқыту Семинарын ... ... ТМД және ... ... мүшесі, Ғарыш энергетикасының
негізін қалаушылардың бірі Богиров, Фусу және ... ... ... ... дәріс алуға зор мүмкіндік алып
отырсыздар. Алланың ақ ... ... ... ... өсем
деушілерге біздің есігіміз ашық. Келіңіздер, күтеміз.
Анықтама телефондары: 29-57-17.
(Алматы ақшамы, 14.11.2000)
Зерттеу барысында байқағанымыздай, осы сипаттағы ... ... ... ... ақ жол ... ... екен. Бұл
мәтіндегі ақ жол тіркесі – ақиқат, әділ жол ... ... ... байланысты «ақ жол» тіркесіне ... ... ... ... ... ... жауаптар негізінде
түзілген «ақ жол» тіркесінің ассоциативтік өрісі төмендегіше: сәтті сапар;
жақсы ... алыс ... ... түрлі кезеңдеріндегі алғашқы баспалдаққа
ақ жол тілеу; ақ жол тілеп, баласын жолға ... ... ... ... ата ана; ... өмір ... жол жүргелі отырған адамға сәтті ... сол ... аман есен ... тілеу; сәттілік; таза тілек; бата;
көңілін білдіру; ақ мол болсын, жол кең болсын; жолы болу; ... ашық ... ... ... ... қадам басу; автобус; ұзақ жол; ... жол ... ... ... ... жол жүру.
Белгілі болғандай, «ақ жол» тіркесі қазақ ұғымында сәттіліктің, жарқын
болашақтың символы. Қашан да тек ... ... ... үміт ... ... ... ... сенім артқан халқымыздың салт
санасынан ... ... ... осы ... ... ала
отырып, жарнаманы ұсынғандықтары аңғарылады.
Сондай ақ ақ жол ... тек ... ... жарнамаларында ғана емес,
танысу жарнамаларында да молынан ұшырасады. Бұл да келер күннен ... ... ... ... ізгі ... ... болса керек. Бұған
төмендегі мысал дәлел бола алады.
Ақтөбе өңіріненмін. Мен қарапайым отбасында ... да ... ... ... ... адамгершілігі мол,
ары таза, бәріне адал, ... ақ ... ... тапқысы
келетін, инабатты да ибалы, тазалықты жанындай ... ... ... ... ... ер ... ... ерім-
пірім деп сыйлай білетін қазақ қыздарының бірімін...
(Қазақстан ... ... ... ... жарнама мәтініне назар аударайық.
Құрметті отандастар!
Республикалық «Қазақбезендіру» мекемесі «Алматы
ақшамы» ... ... ... мерекесімен құттықтайды!
Ақ мол болсын, Әулетіңізге құт-береке толсын!
Наурыз айы ырыс пен бақ әкелсін!
Біз:
• Мемлекеттік рәміздерімізбен жабдықталған
стенділер ... ... Ту ... және ... ... ... ... қожалықтарының жеке эмблема логотиптері салынған
вымпелдер, жалаулар, гербтер жасауға;
• Қала, аудан орталығы, ауылды көркейтіп
безендіруге... тапсырыстар ... ... 30 ... ... ... ақ – ... пен ... нышаны, қуаныш пен жақсылықтың
белгісі, махаббат, ... ... ... ізгі ... ... ... киелі нәрселер мен қасиетті заттарды сүтке балап, ақ
атауымен атағаны ... ... да ... түсі ... ... көптеген
жағымды ұғымдардың нышанына айналған. Қазақ халқы ақты қастерлеп, ... ... ... ... да ... үшін ең ауыр қарғыс: «Ақ ұрсын,
Хақтың киесі ұрсын» деген сөз болған. ... ақты ... ... де ... ... ... өрт келгенде алдына ақ шашады. Сол ... үйге ... ... оның басына ақ құйып, үйден шығарады. Көшпелі елдің түз
өмірінде алдынан шыққан жыланды ақ ... ... ... далалықтың
табиғатты танудағы терең нанымдық түсінігі жатқандай. Ақ ішкен жылан сол
жердегі тірі ... ... ... өз ... кете ... ... ... азық болар асты құймай, ақ құюы – дала жыртқышының өзін
таза ниетпен шығарып салу ықыласынан туған. Қарашұбар ... осы ... ... зиян ... өз ... кетуі де таңғаларлықтай құбылыс
екені даусыз. Әсіресе, сүттен жасалған тағамдар ... ... ... қатар, оны адамға ұсынудың да ... ... ... зор
екенін білеміз. Мұндай әдет халықтың өз ауылына не ... ... ... да ... ... ... болса керек.
Қазақ өмірінің әрбір белесі тойсыз, думансыз өтпеген. Әр шаңырақтың
қарапайым, салтанатты түрде атап ... ... ... бар. ... көп қонақ шақырылса, кейбіріне ең жақын туған-туыс, көрші-қолаң
ғана келеді. Той – ... ... ... үшін ағайынның басын қосу,
туған-туысты ынтымақ-ырысқа шақыру, өзара қарым-қатынасты нығайту, ... ... ... ... ... айрықша атап өтілетін
тойлардың бірі – қыз ұзату.
Қыз ұзату
Құрметті______________________________________
Күлгені келтіретін кешке шырай,
Қызымыз сырын ашты еш ... ол ақ ... ... ... ... ... ... жүрген ізбен,
Құдалар қолқа салды іргемізден.
Тілеулес, құрбы-құрдас, дос, ағайын,
Қызықты бөлісіңіз бірге бізбен.
Сіздерді аяулы қызымыз Әсемнің ұзату тойына шақырамыз
Қазақ ... ақ ...... ... жаңа мағынасында игіліктің,
жақсылықтың нышаны ретінде жұмсалатын тіркес. Босаға тура ұғымында: үйдің
кіре берісі, кең ... – үй, ... ... жас ... ... ... – деп тілек айтады.
Көптеген халықтардың мифтік танымы бойынша, есік, босаға екі әлемнің
шегі ретінде ... ... ... ... ... киіз ... ... адамды өлім жазасына кесу заңы болған екен.
Босаға – есіктің бір бөлігі. Фольклорлық материалдарда осы кіру ... ... ... ... ... ... ... келеді. Яғни
есікті (тесікті) сол күйінде есік, тесік, қақпа деп те, ... ... ... деп те ... болады. Тесіктен түсу немесе есікке кіру – бір
өлшемнен ... ... өту ... білдіреді, бұл жердегі өлшемді
«кеңістік», «уақыт», «дүние» деп нақтылай ... ... ... ... ... ... ... толықтай өзгеріске түседі (Тазшаға,
қотыр тайға, адамға, ... т.б. ... ... ... ... ... ... өмірімізбен қатар басқа да
әлем бар, бірақ бұл әлемдердің ортасын қабат ... ... бұл ... Ал осы қабаттағы тесік екінші әлемге өтуге мүмкіндік береді екен.
Яғни, есік ... ... бір ... ... кеңістікке өтуді
символдайды. Есік, босаға жаңа өмірдің бастауы ... ... ... халқында да есікті, босағаны қасиетті деп ... ... ... қатысты босағада тұрма, босағаға сүйенбе, есікті қатты
жаппа, есікті теппе (сілкілеме), табалдырықта тұрма, ... ... ... табалдырыққа сүрінбе т.б. деген сияқты табуларды мифтік
негізде ... ... ... ... жұмысымызға қатысты осы босаға сөзімен тіркесіп
келетін ақ босаға ... ... Ақ ... ... келін түсіру
дәстүрінде қыз келін болып түскен үйдің табалдырығын аттап, босағадан үйге
енгенде, осы үйге ... пәк ... ... осы ... берекесі болсын деген
нанымды нұсқайды. «Ақ» лексикалық бірлігі бұл жерде пәктікті, ... ... ... бақ ... де көрсетеді. Себебі мифтік таным бойынша,
босағада сол үйдің берекесі, періштелері отырады екен. Егер ... ... оған ... ... ... ... сөйлесе періштелер үркіп,
үйдің берекесі кетеді деген наным сенім де бар. Сол ... ... ... ... ... ... ... ақ босағаны ... ... ... ... ... ақ ... тіркесі қалыптасқан. Екіншіден,
жоғарыда айтып кеткеніміздей, миф ... ... ... – екі ... ... Жаңа ... келінге ақ босаға аттату енді бұрынғы қыз
күніндегі өмірін тастап, жаңа өмір бастайтындығының ... ... ... ... отбасына келіп, жаңа өмір бастайды. «Ана – өмірдің бастауы,
берекесі» демекші, ол енді өзі ... ... ... ... ұйытқысы,
берекесі болады. Сондықтан келін берекелі, құтты болсын деген ниетте
босағаны «ақ босаға» деп ... Бұл ақ ... ... мен ақ ... ... ... ежелгі мифтік танымымен ұштасып жатқандығының
дәлелі.
Қазақ мәдениетінде жаңа өмірдің бастамасы ретінде танылатын ақ отаудың
алар орны ... Оған ... ... мәтіні айқын дәлел бола алады.
Ақ отауда шашылар той ... ... ... ... ... айтының басында
Қазақтың мемлекеттік «Қазақконцерт» гастрольді-концерт
бірлестігі «Қазақстан-1» ұлттық телеарнасымен бірігіп, «2000 ... ... ... аясында «Ақ отауда шашайын той
шашуын...» атты ... ... кеш ... ... аты ... тұрғандай, концерт залына кереге жайып,
шаңырақ көтеріп, уық шаншып, ақ отау ... ... ... ... ... ең аяулы дәстүрлі думан –
жас-жұбайлар тойы ... ... ... ... ... 26-желтоқсан күні «Қазақконцерттің» концерт
залында сағат 18.30-да ... ... Ақ ... ... ... теріп қайтуға келіңіз!
(Алматы
ақшамы, 23.12.2000)
Ақ отаудың алғаш рет шаңырағын көтерудің өзі қазақ үшін бір қызықты,
ерекше сәт болған. Бұл ... ... салт ... ... ... ... ... Ахмет Жүнісұлы былай деп жазады: «….қазақта отаудың
шаңырағын албаты адам көтермейді. ... ... көп, кәрі ... ... ... атпен болса да алғызады. Ыңғайлы жер болып, отау өте ... ... ... ... ... ... ... көтереді. Бұл еңбегіне ол не ат мінеді,
не түйе жетектейді. Бұған малды отауды көтерткен жақ ... ... ... ... ... киіз ... ... ер адамдар көтереді.
Ал жас отаудың шаңырағын кәрі күйеуге көтертуде үлкен мән, ырым ... ... ... ... ... елге сыйлы және тілектес адам. Және
күйеу қартайған сайын жұртына қадірі, сыйы арта ... ... елі ... әлі ... жоқ. Кәрі ... ... ... үлкен-кішісі, еркек-
әйелі онымен бір қағыспай, қажаспай қалмайды. Оның шаңырақ көтеруінде де
осындай терең сыйластық ... ... ... ... ... сөз бар. Ол ... болдың» деген мағынаны білдіреді. Демек, үйленумен ... ... ... ... ұлы ... қызы тұрмысқа шығатын ата-ана алдымен
отау дайындайды. Қыз жасауына отау қосыла берілетін. Отау жас ... ... ... ... оны ... ... ... толық
жабдықтап әзірлеу аз шаруа емес. Оған көрші-көлем, ... ... ... араласады. Кесе-аяқтан бастап, үй киізіне дейін әкеледі.
Сөйтіп ... ауыл ... отау ... – әрі ... әрі ... іс. ... тігілгенде, оны құрметті әрі елге сыйлы аналар бастайды. Шаңырақты да
бақанға ақ мата байлап, ел ... ... Отқа май ... «босаға
майлау» жасалады. Алғашқы дастархан жайылып, оған мол тағам жасалады.
Кіргендер шашу шашып, ... ... «іші ... ... малға толсын» деген
тілекпен қуанышын білдіреді. Жақын туыстар отауға ... ... ... бағалы мүліктер сыйлайды.
Ақ отау әке үйінің оң жағына ... ... ... ... ... ... ақ отау – сол ... дәстүр жалғастығының айғағы.
Барлық кезде ақ отау тек жас ... ... ... ақ ... емес, үлкен ақ үй мағынасында да қолданылады. Бұл туралы
академик І.К. ... ... ... ... ... ... ... «Ақ отау тіктірді. Үлкен ақ үй дайындатты. ... ... ... қызы ... ақ отау ... ... құрып жатыр екен («Қаз.
ертегі»)». Ақ отау ... осы ... ... ... де көрініс
тапқан:
Наурыз мейрамы құтты болсын!
21-наурызда 19 ... 30 ... ... Интер-
Континенталь Астана» мейманханасының «Пуччини» мейрамханасында
Астана қаласындағы операның жас ... ... ... ... ... наурызда, мейманханада бірінші рет балалар
үшін Наурыз мейрамы өткізіледі. Балалар қазақ ертегілерінің
кейіпкерлері айдай сұлу ... және ... ... ... ... ... ... ән салады, би
билейді. Ал «Сәлем, Наурыз» ойын-сауық бағдарламасынан кейін
барша мейман тәттіден дәм ... ... ... ... ... ... құрметіне ол ... ... ... ақ отау тігіледі! Билеттің құны
үлкендер үшін – 600 теңге, балаларға - 750 теңге...
(Егемен Қазақстан, ... ... ... «ақ ... ... ассоциативті
эксперимент жүргізілді. Қазақ тілді азаматтардан алынған жауаптар ... «ақ ... ... ... өрісі төмендегіше: жаңа түскен
келіннің ақ отауға ... ... бір ... ... тұратын үлкен үйдің
үлкені, басшысы отыратын жер; жас ... екі ... енді ғана ... ... адал ... биік көтерген шаңырақ; отбасы; жас жұбайлар;
келіншек; үй ... ... ... ... той; шат ... ... жанұя;
жаңа өмір; сүйіспеншілік; заңды некеге тіркелген, ақ некесі қиылған жастар;
шаңырақ ақ отаудан бастау ... жаңа ... ... ... ... бәйбіше, тоқалдарының арнайы жеке ақ ... ... ... ... үлкен үй; отбасын құру; бақыт; шаңырақ. Қазақ тіліндегі
«түтін ... ... ... ... отын ... деп келетін
сөз тіркестерінің өзі халқымыздың ... ... бей жай ... ... ошақ ... қашан да береке бірлікке толы ... ... ... қатысушылардың берген жауаптары да
осыны құптайды. ... ... – өсіп ... ... ... ... өмір сүру көзі – мал ... байланысты болған қазақ
халқы неғұрлым табиғат сырын терең ... ... ... ... ... тіл ... Халқымыз қоршаған ортаны, тау мен ... мен ... дала мен ... ... ... ... Өз ойларын кестелі, бейнелі тіл орамдарымен ... ... ... ... ... жинақталған теңеулердің мол қоры – соның бір
жарқын үлгісі болса керек. Профессор Т. Қоңыров «...теңеу – көркем ... ... ... дүниетанымының ұлттық өзгешеліктері бас
қосқан категориялардың бірі» – деген ой қорытады. Сондай ақ ... ... ... ғылымының өзекті мәселесі деп
есептейді: «Халықтық діл (менталитет) және ... ... тіл ... ... ... ... арқылы жүзеге асады» [1,145].
Теңеу ең алдымен адам санасымен, ассоциациялық ойлау нәтижесімен тығыз
байланысты. Әр ... тілі мен ... ... ерекшелігі де осы теңеуден
көрінеді. Әр ұлттың өз ... ... ... ... ... да. ... ... ой-өрісі мен концептуалды әлеміне байланысты әр тіл дүние-
ғаламның үзіктерін ... ... ... ... және ол ... ... бейнесіне сай болады. Тіліміздегі теңеулер халықтың тұрмыс-
тіршілігін, оның ойлау және танымдық қабілеті жөнінде бай мәлімет береді.
Бұл ... ... ... де белгілі бір мәнге ие. Зерттеу
барысында байқалғандай, жарнамаларда ақ сөзінің қатысуымен ... ... -тай, -тей ... ... ... теңеулер көптеп кездеседі.
Мысалы:
Сәуір айының 25-жұлдызында Қазақстан Жазушылар
одағының әдебиетшілер үйінде ақын-аудармашы, ғалым-
публицист Бақытжан ... ... ... ... атты шығармашылық кеші өтеді.
Кешті ақын Бауыржан Жақып жүргізеді.
Кешке қоғам қайраткерлері, ақын-жазушылар,
сондай-ақ өнер ... және ... ... өнер тобы қатысады...
Мекен-жайы: Абылай хан даңғылы, ... ... 15.00 ... ... ... жұмысымызға байланысты «ақ таң» тіркесіне ассоциативті
эксперимент ... ... ... ... алынған жауаптар негізінде
түзілген «ақ таң» тіркесінің ассоциативтік өрісі төмендегіше: ... ... ... ... бастауы; самаурын түтіні; қуаныштың бастау
бұлағы; бақыт; енді ғана арайлап атып келе жатқан таң; арайлап ... ... мол ... ... ақ ... ... ... жарқын болашақ; мөңіреген
сиыр; тазалық; ... ... нұр; ... ... ... тілек; анамның
мейірімі; әдемі мезгіл, қазақ ... ... ... пәктік; адалдық.
Сондай ақ сауалнамаға жауап берушілердің ... өз ойын ... ... ... ... та болды: Таң алдындағы тамылжыған ... ... ... ... таң ... ... бір дүние есігін бүгін ғана
ашқан бейкүнә сәби ... ... адам оған ... ... үміт ... ... маған ұйқыдағы бала сияқты. Моп-момақан. Топ-томпақ. Көрпесін
теуіп тастап, төсегінде алаңсыз пысылдап ... ... ... таң ... қыз сияқты. Керілген кербез. Тым ерке. Бірақ, көз ... ... таң ... ... жас келін сияқты. Сондай ибалы, сондай биязы. Ақ
желегінің астындағы  ақ дидарына қарай бергің ... ... енді ... келе жатқан күн маған анамның жанары сияқты. Мейірлі, шапағатты.
Әрбір кірпік-сәулесімен аялап, айналып  тұрғандай. Тамаша таң ... ... әжем ... Түпсіз терең, үнсіздігінің өзі көп сырға қанықтыратын.
Белгілі болғандай, сауалнамаға қатысушылардың берген жауаптары
негізінде қазақ ... «ақ таң» ... ... ... ... секілді
биік ұғымдармен астасып жатқан бейнелі тіркес екендігі анықталды. Әрбір
таңнан, ... ... ... ... тек ... күту – ол адамзаттың бәріне
ортақ асыл мұрат. Мұндай бейнелі теңеулер көбінесе әдеби, ... ... ... ... ... ... табиғаты төмендегі жарнама мәтінінде де көрініс тапқан.
Жол үстінде − «Ақниет»
Бұрынғы дәріхана үйі жұмысын тоқтатқан
соң, бұл үй ... ... ... ... еді.
Кәсіпкер Арыстанов мұны өз меншігіне алған соң, ... ақ үй ... шыға ... ... ... дәмханасы жұмыс істейді.
Дәмханаға қашан келсеңіз де Алтынай
Ерманова бастаған қыз-келіншектер ыстық ... ... жылы ... ... ... қағады. Мұнда
бөлмелер жарық та таза. Келушілердің ас-дәм ... ... ... ... ... ... ... Жаздыкүні шипалы сусын − қымыран да болады.
Дәмханада ... күн ... ... ... ... ... ... қолайлы.
(Тіршілік. Ақпараттық жарнамалық
Қызылорда облыстық газеті, 17 қазан, 1997 жыл)
Жарнама мәтініне негіз ... ... ақ үй ... ... жұп ... жып жинақы, тап таза екендігінен хабардар ету
мақсатында қолданылған. Мұндай ... ... ... ... ... халықтың ұлттық ойлау жүйесінен, ... ... ... ... ... берушілердің тұтынушы санасына белгілі
дәрежеде әсер етіп, өз өнімдерін ... ... ... ... ... осы ... ... теңеулермен астарлы жеткізуді мақсат
еткендігі аңғарылады. Бұл да өз кезегінде сол ... ... ... ... ... ... ... жарнамаға назар аударайық.
Аппақ арман арбаға таңылмасын
Жанарбек Меғдат – он ... ... ... оның да ... ... ... қиялы бар. Ол ... ... ... Сіз егер оның қылқаламынан шыққан
туындыларын көрген болсаңыз, еріксіз таңдай қағып, таң ... Ол ... ... ... ... ... көрмесіне қатысуды армандайды. ... осы ... ... анасының көңіліне мұң ұялатады. Туылғанда
он екі ... ... ... ... ... қоя алмай
қателесуінің салдарынан мүгедектер арбасында отыр. Дәрігерлер
Қытай Халық Республикасы, Үрімжі қаласы ... ... ... №1 ... ... ... ... жасатса, Меғдат аяғынан тік тұрар ма ... ... ұшын ... Ал ... ... ... Айнагүл
Қуанышқызы 50 000 доллар қаражатты қайдан табарын білмей, етегі
жасқа толуда.
Аппақ ... ... ... ... ... ... созыңыз!...
(Егемен Қазақстан, 6.07.2007)
Зерттеу жұмысымызға байланысты «аппақ арман» тіркесіне ассоциативті
эксперимент жүргізілді. Қазақ тілді азаматтардан алынған жауаптар негізінде
түзілген ... ... ... ... өрісі төмендегіше: балалық
шақ; қар; мансап; абырой; бақыт; ... ... ... ... қол ... келетін арманы; армандағың келеді; қуаныш; жақсылық;
жаңа өмірге қадам басу; кіршіксіз адал ... ... ... биік ... таза ... биік мақсат; қиялдағы арман; ... ... ... ... ... таза, асқақ арман; негізі «аппақ арман» емес,
«ақ арман» дұрысырақ; ақ арманымен қанаттанып қалаға ... ... ... ... ауруынан айығуды армандаған адам; әлі кір шалмаған, асқақ
армандарының орындалуын күткен адамның ойы, сол ... ... ... ... ... арман; әлі де нақтыланбаған қиялдағы арман;
болашаққа сенімділік, жарқын болашақ; шексіз арман; ... көз ... ... арман; армансыз адам қанатсыз құспен тең; ... ... ... ... ... негізінде «аппақ арман»
ұғымының кір ... ... ... биік ... ... ... ... анықталды.
Ұрпақ – ғұмыр жалғасы, тіршілік көзі. Қай ... ... ... ең
алдымен ұрпағынан күтеді. Жанған отын сөндірмей, түтінін түтетін ... ... ... балалы болу бақытын ... ... ... ...... ... көз қуанышы, шаңырақ иесі» – деп ұрпақты
болуға, оның тәрбиесіне, оның болашағына, ... ... ... жүріс
тұрысына дейін аса қатты көңіл бөлген, көзінен бір сәт те таса қылмай, жіті
бақылаған. Жарнама ... ... ... да сол ... қамын ойлап,
баласының амандығы, ... ... үшін ... жаны ... ... ... ананың зары. Әлі кір шалмаған, ешбір қылау
түспеген аппақ арманның арбаға таңылмауын ойлап, шарқ ұрған ана шері.
Мәтінде ақ ... ... ... арман деп күшейтпелі шырай арқылы
берілуінің өзі адамның ішкі жан тебіренісін ... қай ... да бей ... ... Аппақ арман тіркесінің бір емес, бірнеше рет ... де ... ... күйін аңғартқандай.
Қайталамалар ертеден келе жатқан тілдік ... ... ... ... ... алғаш таныған А. Байтұрсынұлы: «Бір
сөзді яки ... ... айту ... деп ... ... ... айту – ... өзіне, яки лұғатына көбірек назар салу ...... ... Жарнама мазмұнындағы қайталамалар тілегіне
құлақ асуды сұраған ана жүрегінің үні болса керек.
Зерттеу барысында байқалғандай, «аппақ ... ... ... балаң
қиялды, әлі ешбір сызат ... ... ақ ... ... отыр. Және бұл бейнелі тіркес жарнамаларда кішкентай балақайларға
байланысты қолданылады. Бұл сөзімізге төмендегі жарнама ... бола ... ... «Ақ ... дос! Қазір сен «Балдырғанның» оқырманысың.
Балалықтың бал дәуренінен өтіп, жасөспірім шаққа аяқ ... ... ... ... ... мен «Ақ ... журналы
болмақ. «Балдырған» журналы әр баланың балаң қиялына қанат
бітірсе, «Ақ желкен» аппақ армандарға жол ... ... ... ақ желкенін биыл да жоғары көтерді...
Ақпарат айдынында 85 жыл бойы желкенін кеңге
керіп келе ... «Ақ ... ... ... ... ... ... бола білді. Журналдың сенің де
айнымас досыңа айналатынына сенімдіміз. Ендеше «Ақ ... Оған өз ... ... ... ... ... ғана емес, өзге достарыңның да «Ақ желкенге» жазылуына
атсалыс!
Жазылу индексі − 75797.
(Балдырған, қазан, 2010 жыл)
Өмірінің ... ... ... ... адал, пәк, арлы болуын
көксегеннен болса керек, ... ... ... ... ... секілді хабарламаларда ең көп ... сөз – ақ ... ... ... ... ... мұңдасып,
Тоқтармен сырласып,
Ақботамен бірге әннен
аппақ гүлдер теріп қайтыңыз.
Ақпанның 27-сі Республика сарайында өтетін «Біз –
біргеміз!» деп аталатын концерт ... ... ... бұл ... ... ... жұртшылығы мен қонақтарына
ұсынып отырған қалтасы қалың бүгінгі қазақтар ... ... ... ... ... ... бұл
бастамасына дем беріп, қолдау көрсетіп отырған Алматы ... ... сіз де бұл ... шарадан, жастардың
рухани сыйынан тыс қалмай, солармен бірге болыңыз...
Олай болса, жүректің жылуымен ... ... ... дем ... ... күні ... ... сарайын бетке алыңыз, ағайын!
(Алматы ақшамы, 24.02.2005)
Жарнамадағы аппақ сөзі ... әнші ... ... жақсы таныс «Аппақ гүлдер» әнінің атын арқау ете отырып, аталған
әншінің сол кешке қатысып, ән ... ... ... ... сол ... ... сондай бір «аппақ ... ... ... кеш ... ... үшін ... мәтіндерінде жай ақ емес, көбінесе аппақ сөзі қолданылады.
Мұның себебі неде? Жарнама ... неге ақ деп қана бере ... ... ... Мәселен, мына мысалдарға назар аударсақ.
Pepsodent Ultra тістеріңізді маржандай мықты әрі ... Ultra тіс ... ... үй ... ... ... шыққан судай жаңа, алты
қанат киіз үй сатылады. Үйдің киіздері аппақ, бау ... ... ... ... ... ол ... ... болмасын, оның ең басты
мақсаты – тұтынушыға әсер етіп, өз өнімін ... ... ... ... ... ... таңдалынып алынуы да тұтынушыға белгілі ... ... ... ... ... сендіру болып табылады.
Сау қызыл иек. Асыл тістер. Таза тыныстану.
«Aquafresh Ultimate White» тіс ... ... ұзақ ... бойы ақ ... ... Ең ... ... шөгінділерді
жояды немесе жаңа шөгінділердің пайда болуының алдын
алады, сөйтіп сіздің ... ... ... ... ... тіс ... жарнамасы)
Жарнама мазмұнында алдымен «ақ болуын қамтамасыз етеді» дей келіп,
содан соң ғана «сіздің күлкіңізге тістердің аппақ ... ... ... ... алып ... тұтынушылардың психологиясы, таным түсінігі
басты назарда ұсталғандығы байқалады. Себебі бірден «күлкіңізге тістердің
аппақ жарқылын сыйлайды» ... ... ... ... ... ол ... әсіре қызыл сөздер ретінде қабылдануы мүмкін. Сондықтан да алдымен
тұтынушыны ... ұзақ ... бойы ақ ... ... ... деп
тұтынушыны өз сөздерінің растығына сендіріп алып, содан соң ғана ... ... ... ... ... сыйлайды» деп тұтынушыға жағымды
әсер ететін бейнелі тіркеспен ... ... ... ... ... ... ... негіз болған сендіру – қазіргі жарнамада кең
қолданылатын ... ... ету ... ... ... сендіру
әрекеті – жарнама беруші мен ... ... ... ... ... әсер ... күрделі құбылыс. Сендіру
(лат. «persuadere» – «per» – «нақты, толық»; «suadere» – «ақыл-кеңес ... ... іс ... және ... бір ... ... мағыналарын білдіреді. Бұдан шығатын қорытынды, сендіру –
жарнаманың сәйкес дәлелдермен ... және ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Жоғарыда келтірілген жарнама мәтіндеріндегі ақ сөзінің ауыспалы
мағынасында жұмсалуы назар аудартушылық қызметті атқарады.
ҚАРА. Қара – ... ... ... ... ... ... қара түсті біз
оның негізгі, номинативтік мағынасы деп тануымыз шарт. Мәселен: қара көмір,
қара күйе, қара түтін, қара шаш, ... қара ... ... ... ... ... ... саналады.
Ал табиғатта, адам қоғамында басқа түр-түстер сияқты қара ... ... ... ... шартты, символикалық мағыналары бар. Бұл тек қазақ
тіліне ғана емес, бүкіл түркі дүниесіне ... ... ... ... атауларының мағынасын арнайы зерттеген академик А.Н. Кононов бұл
тілдерде тек қара сын ... ... ғана 20 ... ... ... ... бар екенін ескертеді. Олар орысша ... ... ... ... 1) ... ... 2) ... 3)
«печальный», «несчастный»; 4) «скот» (о ... ... 5) ... ... ... ... («незнатный», «неаристократ»); 6)
«войско»; 7) «суша», «земля»; 8) «холм», «сопка», ... ... ... ... ... 10) ... «нежирный» (о мясном
продукте); 11) «нецветной» (о черном металле); 12) «сильный», «могучий» (о
человеке и животном); 13) ... ...... ... ... (о слове); 15) «загорелый» (о ноге); 16) «пеший», «босый» (о
состязании в беге, о байгах); 17) грунтовый (о ... 18) ... ... ... сөзінің түркі тілдеріндегі ауыс мағыналары шын ... ... көп. Ал ... тіліне келетін болсақ, ... ... ... З. Ахтамбердиева, Б. Өмірбековтердің авторлығымен жарық көрген
«Түр түстердің тілдегі көрінісі» атты ... қара ... 30 ... ... бар деп ... – сиыр, жылқы, түйе сияқты ірі мал: ірі қара мал, қара мал. Кейде
қара сөзі қара аң түрінде айтылып, ірі ... ... ... ... ... да ...... бұлдырап, қарауытып көрінетін бейне, жанды және ... ... ... «очертание»).
Қара – хан, ақсүйектер, төре тұқымына жатпайтын, жалпы халық, не сол
халықтың өкілі: қарадан шығып хан болған (жай ... ... ... ... Орхон енисей ескерткіштерінде де қара бұдұн, бұдұн қара түрінде
қолданылып, дәл осы мағынаны білдірген.
Қара – серік, ес, ... (іні ... ... ... бала ... ... ... ес (бала болса да адамға серік, ес, жолдас).
Қара – майсыз, ... ... ... ... ас (ет, ... нан, шай, т.б.).
Қара – айыпты, кінәлі, қылмысты (адам): Бақыт баста тұрғанда, Білмесең
де данасың, Бақыт құсы ... Ақ та ... ... ...... ... айып (ел алдында масқара етуге байланысты).
Қара – адамға зиян келтіретін ... ... ескі ... неше түрлі жын шайтан, марғу, албасты іспеттес нәрселер: ... ... тұра ... қалу ... ... ... не ауру, екіқабат
әйелдерді қара басып тұншықтырады, қинайды деген сенімнен туған ұғым).
Қара – 1) ... ... ... ... «не қара ... біз ... не күн ... қандай қасіретке душар болдың?» мағынасын
аңғарамыз.
2) өлім-жітімге, ... ... ... ... ... азалы зат, киім: қара жамылу «аза тұту, қайғылы күйді бастан
кешіру» мағынасын білдіреді.
Қара – қою, ... ... (бұл ... ... тоғайға байланысты
айтылады): қара орман – «қалың орман, ит мұрыны өтпейтін қорыс, ...... ... түр ... Мысалы: қара металл (түсті металл
емес).
Қара – жәй, қарапайым (өлең сөзден басқаша айтылатын) сөз, ... ... қара сөз ... ... сөз); ... қара сөзге дес
бермедім... (Абай). Демек, қара сөз мағынасы өлең сөзден де, ... ... ...... ... қара ... (еңсені басқан қайғы қасірет);
көңілім қара қазандай болды (көңілім қатты қалды, сауықпастай ауыр ...... ... ... ... ... (адам): қара көңіл
(ойлағаны арамдық, істегені қатыгездік) ... – жазу ... хат, әріп ... ... ... қара тану ... ... сауатын ашу т.б.
Қара – жердің беті, қабаттары, топырағына қатысты («грунт», «почва»
деген) ұғымдар. Мәселен: қара жол – ауыл ... ... жер ... ... ... жол ...... екпінді, тегеурінді: қара дауыл – жер бетіндегі заттарды
қиратып, бұзып кететін, қатты соғатын дауыл т.б.
Қара – желсіз, ... қыс ... ... ... ... аяз,
тоңазу. Мысалы: қара суық – бұрқасыны, бораны жоқ қыс ... ... ... суық ... – жаяулы жалпылы (адамның өз аяғымен жүруге байланысты). Мысалы:
қара жаяу – аяқ артарсыз жаяу жүріс т.б.
Қара – ... ... ... ... ... ... ... Қара іңір – кеш батып, ымырт жабылған, елдің қарасы көрінгенімен,
бірақ кім екенін ... ... ... ... ... ... – (көбінесе қарашық формасында айтылады) – ең жақын, ең қымбатты,
ең аяулы. Мәселен: көзімнің ағы мен қарасындай – «ең ... ... екі ... ...... ... ... шаруадан шығып, еңбекпен ысылып өскен.
Қара – үлкен, қадірлі, ... ... қара ... – ел
қадірлейтін әкенің, атаның, не ... ... не ... ... ... тиген үлкен үйі.
Қорыта келгенде айтарымыз, «қара» түс атауының ең басты ... ... ... жатқызуға болады. «Қара» атауынан туындаған
ауыспалы мағыналар жүздеген, тіпті ... ... да ... тіркестерге
негіз болып саналады. Ұ. Серікбаева қара сөзінің көп мағыналық сипатын
біріншіден, табиғатының кең түрде ... ... және ... түс ... ... ... яғни ... түр түсті білдіруге
бейімдігіне байланысты болса, екіншіден, оның табиғат пен қоғамдық өмірдегі
құбылыстардың көбісінің түр ... ... ... ... ... ... т.б. осы сияқты күңгірт жақтарына қатыстылығына байланысты
түсіндіреді.
Жарнама мәтіндеріндегі қара сөзі де тура және ... ... ... ... ... қара сөзінің тура мағынасында жұмсалуын
төмендегідей мысалдар арқылы дәлелдеуге болады:
Сатып аламыз
Жұмыс киімдерін: ... ... ... ... ... қара ... болғаны дұрыс.
(Аруана, 21.10.1994)
Бұл мәтіннен көріп отырғанымыздай, қара сөзі өзінің негізгі түстік
мағынасында қолданылған. Осы ... ... ... көрсетілген қара сөзі
арқылы қарапайым жұмысшы бейнесі ассоциацияланады.
Жасым 42-де. ... 175 см. ... – мал ... ... ... ... қызметте жұмыс істеймін.
Адамгершілік қасиеттерден кенде емеспін.
Болашақта жасы 30-40 ... ... ... некеде
болмаған, Астана қаласында үйі бар, қара шашты, қара көзді
қазақтың қарапайым бикешімен танысқым келеді.
(Қазақстан ... ... ... мысалдағы қара сөзінің де түстік мағынасында қолданылып
тұрғандығы айқын ... ... ... ... ... келген адамының
шашының, көзінің түсінің қара болғандығын қалайтынын білдірген. Тағы ... ... осы ... қара ... қара ... деген тіркестен атап
айтпаса да қазақ қызы жайлы айтып отырғандығын білуге болады.
|Алматы қаласының Әуезов ауданында орын ... кісі ... ... ... ... ... жылы ... ... 10.40 кезінде Алматы қаласының Әуезов |
|ауданында Алты Алаш елді ... ... ... бірінде, сол |
|жердің тұрғындары Сармановтар жанұясының өлі денелері табылды... ... ... ... ... күдікпен, бұрын кісі өлтіргені үшін және |
|қарақшылық шабуыл жасағаны үшін сотталған, 1961 жылы ... ... ... ... ... Ж. Боуединов деген азаматқа іздеу |
|саламыз... ... |
|- ... қара ... ... ... |
|- Қара ... |
|- Қара ... етік; |
|- Қара ... ... ... ... ... 6.12.2001) ... ... ... заң ... қылмыскерлерді
іздестіруді хабарландыратын осы тәріздес жарнамаларда қара сөзі ең ... сөз ... ... саламыз!
25 мамырда Алматы қаласындағы Биокомбинат
көшесінде азамат Ж.С. Түстікбаевты өлтіріп кеткен. Осы ... ашу ... ... ... ... басқармасы мынадай
белгісі бар азаматтарды іздейді:
-Ұлты европалық ер кісі, жасы жиырмалар шамасында, ... ... ... қара былғары күртеше, қара жейде, көк джинсы
киген.
-Ұлты азиялық ер кісі, ... да ... ... орта ... ... ... қара ... және қара
костюм шалбар киген...
( Алматы ақшамы, 26.06.1995)
Мұндағы қара сөзінің негізгі ... ... ... ... сөз ... қылмыскер бейнесі ассоциацияланатынын білуге болады.
Қара сөзінің негізгі түстік, тура мағынасында ... ... да ... бола ... ... ем алуға әрі демалуға
шақырады
Қаратау баурайындағы «Жаңақорған» санаторийі
акционерлік қоғамы өзінің ... ... ... алыс та ... ... танымал, байырғы курорттардың бірі.
Санаторийдің негізгі емдік қоры ... ... ... қара батпағы мен тұзды суы. Соңғы кездері
санаторий ... ... ... ... ішкі ... ... суымен тең келетін шипалы минералды су табылып,
ол ем ... ... ... ... ... 488753, ... облысы,
Жаңақорған ауданы, «Жаңақорған» санаторийі.
(Егемен Қазақстан, 23.05.2000)
II. Жарнама мәтіндерінде қара сөзінің ... ... ... ... ... қара ... ... «Рахатқа» барады ел.
Бізде бәрі: драже мен зефир де,
Мармелад пен ирис және ... Ас ... ... ... газетінен
алынды)
Бұл мәтіндегі қара сөзі түстік ... ... жер ... ... қара жер – жер беті ... мағынада қолданылған.
Зерттеу жұмысымызға байланысты «қара жер» тіркесіне ассоциативті
эксперимент жүргізілді. ... ... ... ... ... негізінде
түзілген «қара жер» тіркесінің ассоциативтік өрісі төмендегіше: ұзақ жол;
адам өмір сүретін ... ... ... ... ... ... топырақ;
шыдамды, төзімді; жер ана; қара жер алып ... қара жер ... ... ... ... білдіреді; мықтылық; қорқыныш; өлім;
егістік; ылғалды жер; ... ... ... жер; адам баласы басуға
болмайтын жер; жамандық болған жер; жер ... ... ... ... жер; іші ... жері сыз қара жер; ... қара жер ... ... ... ... күнде басып жүрген жеріміз, жер ... ... ... ... өзі қара жер тіркесі
қазақтың таным түсінігінде кең мағынаға ие ұғым екендігін ... ... – ен ... ... ... ... көзі. «Таза болсаң судай
бол, Жуып бәрін кетірген, Жақсы болсаң жердей бол, Шыдап ... ... ... ... бар ... болмыс бітімі жермен, табиғатпен біте
қайнасқан халқымыздың жерді айрықша қадірлеп қастерлеуінен, оның ... ... ... ... ... Қара жер ... жарнама
мәтініне арқау болуы біріншіден, жоғарыда айтып өткеніміздей, қара жердің
қазақ танымында айрықша мәнге ие ұғым ... ... «ақ ... ... күн ... ... ... бар қиындық атаулы ... жер ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа
үміт, ақ армандар сыйлап, өміріңізге жаңа серпіліс әкелетініне сендіре
отырып, сол жаңа өмірді ... ... ... бірге қарсы алуға
шақырып отырғандығы аңғарылады.
«Жұлдыз» журналының Артығали Ибраев атындағы республикалық ... ... жаңа ... ... жас ақындарға
арнап Артығали Ибраев ... ... ... ... дене шүмектей терге малшына,
Шулы өзеннің үстінен өтті таң шыға.
Қара жер шетін таба алмай ... ... жер ... ... ... қаршыға.
Қанатын құстар қақпайды әсте бекерге,
Аңсары құштар ауды ғой басқа мекенге.
Дегбірін алды көк аспан тұтас ... ... ... екен де...
Артығали өзі айтқандай «жүрегін ... ... ... ... бір ... бұл ... ... Жетпісінші жылдары поэзия аспанында жұлдыздай жарқ етіп,
лап етіп сөнген қайран Артығали тірі болса талайды ... ... ... ... ... Міне, жаңа ғасыр басындағы
жас ақындарға ... жыр ... ... ... атап
отырғанымыз да сондықтан...
(Алматы ақшамы, 7.01.2000)
Енді төмендегі жарнамаға назар аударалық.
Дауылпаз домбыра дауысы
Қазақ ... қара ... ... ойлар
мінбері, босағасынан ән мен жыр ... ... төр ... ... қазіргі заманымыздың дәулескер күйшілерінің
бірі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ... ... кеші ... ... күні кешкі сағат 18.00-де басталатын
күй кешінде «XX ғасыр Құрманғазысы» – ... ... ... ... ... ... ... жүзіне жайылған
«Отырар сазы» ... ... ... ... ... тұлпар
шабыспен жорға-күйлер төгеді. Нұрағадай ұстаздың үлкен сенімін
жеңіп алған қағілез, ... да ... ... оркестрмен
бірге шет елдер шартарабын шарлап, қазақтың қара ... ... мен ... ... ... ... ... саусағынан сорғалаған күй домбырасының шанағына тасып-
төгілетін кеш әсем ... де ... ... ... шаңырақ – үлкен үй; бір ата, не бір ауылдың ... ... ұшып ... ұя ... ... ... Көне ... бойынша қара
шаңырақ кенже ұлға мирас ... ... ... ... ... қара шаңырақ» деген сөз бар. Мұндағы
«шаңырақтың» киіз үйдің қақ төбесіндегі ең ... ... ... ... ... «үй, отбасы» деген мағынаны да білдіреді. Жаңадан отбасын
құрып, өмірге қол ұстасып бірге аттанған ... ... биік ... бата ... Бұл – құрған отбасыңның тұғыры берік, мәртебесі жоғары
болсын деген сөз.
Киіз үй мен көк ... ... ... ... ... ... ... қазақтың салт-дәстүрін терең ... ... ... ... ... тоқталған. Шаңырақ тоғын, күлдіреуіш және
кепілдік деген бөліктерден тұрады. Тоғын ...... ... түр беретін шеңбер. Тоғынның сүйегі қайыңнан жасалады. Оны оюлап
өрнектейді және айналдыра ... уық ... ... ... ... ... ... болғандықтан, оны «қаламдық» дейді. Ал
күлдіреуіш ... ... ... ... ... ... ... үшін қойылады.
Үйдің сүйегі (қаңқасы) дайын болған соң, оны (шаңырақты да) қызыл жосамен
немесе қызыл, көк бояулармен бояйды да, оны ... ... ... ... су ... үшін жасалады. Ауқатты адамдардың ... ... ... мүйізбен әшекейленеді.
Шаңыраққа да киізден түндік жасалады. Ол да қойдың ақ күзем (күзде
қырқылған) жүнінен басылады. Шаңыраққа ... деп ... ... 4
шашақты бау жасалады. Ол шаңырақты бастыру үшін және ... ... ... ... ... желбау үйге әсемдік түр беріп тұрады. Түңдікті де
үйдің басқа киіздері сияқты дайын болған соң, ақ ... ... ... ... бұл оған ... ақ түс ... әрі киіздің берік болуына,
суға, ыстық-суыққа шыдамды болуына ықпал етеді.
Қазақ халқы ... ... ... аса ... ... Ел ... ... «қара қазан, сары ... қамы ... ... ... ... ... шаппаған. Сол ізгі дәстүр жарнама мәтінінен көрініс
тапқан.
Жарнамада қазақ ұғымындағы ең ... ... екі ұғым ... Оның бірі ... ... ... ... екіншісі –
домбыра.
Домбыра – қазақ халқының екі шекті ... ... ... ... – домбыра түсінің қаралығын білдіретін сөз емес. Қазақ ұғымында қара
домбыра – ... ... ... келмейтін тіркес. Бұл тіркестегі
қара сөзі қадірлі, ... ... ... ... ...... халық аспабы. Домбыра – қазақ халқының әрбір үйінде
болуы міндетті және қажетті аспап ... ... Бұл ... ... болу ... ... қойнауына кетеді. Ежелгі Хорезм қаласының
қазбаларынан археологтар екі ... ... ... ... музыканттардың
терракотты бейнелерін тапқан. Ғалымдар бұның Хорезмдік ... ... мың жыл ... өмір сүрген көшпелі сақ тайпаларының ... ... ... Бұл ... екі ... аспаптардың қазақ домбырасымен
ұқсастығы көп және оның ... ... ... ... ... ... ерте ... пайда болғандығы анықталды. Домбыраның екі
түрі бар – батыстық және ... Бұл ... ... ... ... Орындалуы тез, виртуозды төкпе күйлерді орындау
үшін сол қол ... ... ... ... керек. Сондықтан, батыстық
домбыра жалы жіңішке және ұзынша болып келеді. Шығыстық жуан және ... ... ... ... әдіс қолданылмайды. Аспаптар көлемі
мен қалыбының түрі ... ... әсер ... ... ... болса,
дыбысталуы да сондай болады. Дыбысталу сипатына оң қол ... ... ... ... ... қол білезігін күшті сілку арқылы екі ... ... ... ... ... ... қол саусақтарымен шектерді
шерту арқылы берілген. Осылайша домбыра мен күйдің, олардың ... ... ... бар. ... тек екі ... ғана ... үш шекті де
болып келеді. Өткен кезеңде үш шекті ... ... ... ... қазіргі кезде бүл аспап түрі тек ... ... ... ...... ... Ол тар жол, ... кешу жолдарын бастан
өткерген қазақ тарихын парақтауға негiз бола алады. Ұлтымыздың болмысына
куә болған әдет-ғұрпы мен ... жан ... оның ... ... ... ... көремiз.
Домбыра аспабында үш құрылым бар: бас, мойын, шанақ. Шанақ жер
қойнына ұқсас. Ол ... ... ... үнi мен ... ... ... ... бiр сазға түседi. Бас – iшек бұрауының сақшысы. Домбыра –
халқымыздың жүрегінің үні. Жарнама ... де көп ... ... болса
керек.
Домбыра бір сөйлесін...
... «Қазақконцерт» ғимаратында 28-мамыр күні
өтетін қолөнер шебері ... ... 50 ... ... ... шығармашылық кештің (басталуы сағат 17.00 )
сипаты өзгеше. Көрермен бұл кеште ән-күй ғаламаттарына ғана
емес, қолөнер ғажайыптарына да куә ... қол ... ... ... ... ... үн ... домбыралар мен
жоғарыда есімдері аталған әйгілі ... бен ... өнер ... ... ақын ... «Біз
екеуміз үндемелік, домбыра бір ... ... ... ... ... кеш ... құр қалмаңыз,
көрермен!
(Алматы ақшамы, 26.05.2000)
Қазақ үшін ... ... ... әдемі әуен жоқ-ау,
сірә! Ән болсын, күй ... ... ... ... ... екі ... иіп, әдемі бір әлемнің тұңғиығына бойлап кете
бармақсың.
Қазақтың дәстүрлі тұнығын сақтап қалған қара ... ... әнге ... ... ... ... ... орталығы ұйымдастырған «Алтын домбыра» атты
ән кешіне шақырамыз. Кешке қазақтың қара домбырасын ... ... өнер ... ... ... ... ... мәдениетінде қара шаңырақ, қара домбыра ... ... қара ... қара сөз ... да ... Оны ... ... білуге болады.
Бас бәйгеге – пәтер!
Еліміз тәуелсіздігінің 10 ... ... ... ... ... ... кең жол ашылғандығы
бірден көзге ұрады. Ата салт- дәстүріміз қайта ... ... ... ... ... жанры – айтыста
ақиқатты ашып айтуға мүмкіндік туып қана ... осы он ... жас ... ... ... жаңа ... ... қаласында үстіміздегі жылдың ... ... ... тағылымдары» атты
республикалық ақындар айтысының ... ... де осы ... болмақ.
...Біз жас тұлпарлардың талғам биігінен
табылып, қара өлеңнің қаймағын ... ... ... ... түрлі ой салатындықтарына» сенгіміз келеді...
Ендеше қыркүйектің 28-29-ында елорда төріндегі
Конгресс-холл сарайын «бетке ал, қауым!».
(Егемен Қазақстан, 25.08.2001)
Құрметті жыр ... ... қара ... құдіретін сіңіріп, рухымен
тыныстағыңыз келсе, «Қара өлеңге қарызбын...» атты жыр кешіне
шақырамыз. Кештің ... ... ... ... танымал ақын Темірғали Көпбаев пен «Жас ... ... бас ... ақын ... Иса. ... ... ... Роза Әлқожа, «Қазығұрт» дуэті және т.б.
әншілер өнер көрсетеді.
Ғибратты думаннан кеш ... 15.00, ... ... ... ... ... ... жас ақындар клубы.
Қара өлең көбіне әр жолы он бір буынды болып келетін өлеңнің ежелгі
түрі.
Құрметті ... мен ... ... ... ... қара ... шебері,
кинодраматург, «Қазақфильм» АҚ-ның бас редакторы
Дидар Амантайдың
«Қарқаралы басында» атты проза кітабының
тұсаукесеріне шақырамыз.
Кітаптың ... 23 ... ... ... ... сағат 14.00-де басталады.
«Қазақтың жаны»
Нұрлан Өнербаевтың ән кеші
Әнші Нұрлан Өнербаев ешкімге ... өз ... өз ... ... жан. Ол ... ансамбльге қосылып ән айтпасын өзіне тән салмақты
қоңыр әуезімен тыңдаушысын ... ... ... Шуақты
сезімге, ойлылыққа жетелейді. Ауылдың тыныс-тіршілігін,
кәусар бұлағын, жота-белдерін көз алдыңызға алып келеді.
Әншінің ... ... ... ... өзі ... жеке ... ... сезіліп, ән мен құдіретті қара сөзді қос өрім ... ... алып жүре ... де ... ... еңбек сіңірген
әртісі Нұрлан Өнербаевтың алдағы қараша айының 4-жұлдызында
сағат 19.00-де ... ... ... ... ... атты ән кеші халқына кеңінен танылған әншінің
өнер асуындағы жаңа белесі іспеттес...
(Алматы ақшамы, 1.11.2005)
Халқымыз қара ... ... ... ... ... Қара сөз
тіркесі, біріншіден, жай, қарапайым сөзді білдірсе, екіншіден прозалық
шығармаларды, ... ... ... ал үшіншіден, ауыспалы мағынада
«шешендік», ... ... ... ... ... болуы үшін ақыл-ойы дамыған, қиыннан қиыстыратын,
парасатты, ... көп, ... ояу ... ... ... ... ұғымдарын беретін қара сөз тіркесіне ақыл-ой ... ... ... ... күн ... ... ... қалса да, әлі де арамызда жүр. ... ... ... болашақ ұрпақтардың жарқын келешегін қамтамасыз ету
үшін қасық қандарын аяған жоқ.
Бұл жеңісті қастерлеп, жадымызда ... ... ... дәстүрлерін жалғастыру, қасиетті Отанымыз – Қазақстанда
ұлтаралық татулық, бейбіт өмір, халықтар бірлігін ... ... ... ... ... ... аясында ұзақ ғұмыр
кешіңіздер, денсаулықтарыңыз мықты, отбасыларыңыз аман болсын!
«Қазақмыс» корпорациясының
басқармасы
(Егемен Қазақстан, 9.05.2008)
Қара бұлт – нөсерлі жаңбыр ... ... ... торлап алып, бір
жақтан екінші жаққа жөңкіліп ауа бастайтын сұрғылт қара ... ... ... ... ... ... ... бұлтты жел көтеріп кетпесе, арты
нөсерлі жауынға айналады. Мысалы: Аспанды ... қара бұлт ... ... ... ... таянған сияқты. (Серікбаева 56 б)
Зерттеу жұмысымызға байланысты «қара бұлт» тіркесіне ассоциативті
эксперимент ... ... ... ... ... жауаптар негізінде
түзілген «қара бұлт» тіркесінің ассоциативтік өрісі төмендегіше: жаңбыр;
қауіп қатер; түнерген бұлт; жабық ... қара ... ... ... ... ... қиындықтар; жауын шашын; қайғы-қасірет;
жаңбыр; қайғы; ... ... ... ... ... ... ... белгісі; ауыртпалық; қиыншылық; көңілсіздік; басына қара бұлт
үйірілу; нөсер; өкініш, қайғы, уайым; ... ... мұң; ... ... ... басына қиын іс ... ... ... ... ... ... ... жаңбырлы, желді түнек қара
бұлт.
Жарнама мәтініндегі қара бұлт – зұлматтың зілбатпан ... ... ... ... қан ... қасіретін, көл боп аққан көз жасын
бейнелейтін бейнелі тіркес ... ... ... туған жарнамаларда көркемдік тәсілдерді
шебер қолдана білу үрдісі байқалады. Мәселен:
15-маусым күні Қазақ мемлекеттік М. ... ... ... ... ... ... ... сыйлықтың лауреаты, ақын Иран-Ғайыптың «Мен
келемін...» атты драмасының премьерасы өтпек.
Бұл ... ... ... ... ... ... аңсаған
Маугли туралы. Бірақ ол әйгілі Киплингтің ... ... ... ... ... де сол – ол қара ... ақ арманын адамдардың арасынан іздеген − кәнігі қазақы
бейнедегі Маугли болмақ. Өкінішке орай, ... ... ... ... ... ... бетер ... ... ... берсең −
Ертеңің ... ... ма, ... – деп ... ... қапаста қалған мұңды Маугли бейнесіндегі торыққан
жанның жан жарасына куә болады. Спектакльдің қоюшы-суретшісі –
Қазақстанның ... ... ... ... Тұяқов.
(Қазақ әдебиеті, 10.06.2005)
Жарнама мәтініндегі қара орман мен ақ арманнның шендестіріліп берілуі
көркемдік тәсіл ғана емес, ... ... ... ... ... құбылыстарды айқындаудың дүниетанымдық принципі. Бұл да ұлттық
ойлаудан, ұлттық психологиядан келіп туындайды.
Хроматты түстерді білдіретін лексемалар
КӨК. Қазақ тілінің түсіндірме ... көк ... ашық ... ... деп анықтама береді. Бұл – оның негізгі түстік, реңктік мағынасы.
Қазақ тілінің өз фактісіне ... көк ... ... ... ... ... мынадай ауыс мағыналарда қолданылады екен:
Көк – аспан, аспан әлемі; аспан әлемін ... ... ... ... жету («ерекше қуану», «мақтану»); көктен тілегені (іздегені)
жерден табылу («жерден жеті қоян тапқандай ... «аяқ ... мол ... ... болу»); көк соққыр! (қарғау: космогониялық ... ... ... ... қаһарына душар болуды тілеу); көкке көтерілу т.б.
Көк – шөп, көгеріп тұрған өсімдік, көкөніс. Мысалы: көк майса, ... көк орай ... көк ... ... аузы ... ... ... көк ату, көктем, көкпек т.б.
Көк – әлі жас, піспеген, шикі. Мысалы: көк түйнек, көк ... ... көк ... көк ... ... піскен»), көк сабақ («толық піспеген,
дүмбілез»), көк асық ... көк өрік ...... ... ... ... Мысалы: көк жасық («арық ет»),
көк бақа қозы («арық, ет алмаған қозы»); көк ... ... көк ... ... су ... ... ... сусын»);
Көк – көнбіс, шыдамды, бірмойын; елеусіз, көптің ... ... ... бір көк есек («ол ... көніп, айдағанға жүре беретін көнбіс»),
көк жұлын («шабысқа шыдамды жылқы»); көлденең жүрген көк атты («елеусіз өз
бетімен ... ... ...... ... ... ... ашушаң. Мысалы, көк айыл, көк
долы, көк бет, көк дауыл, көк жендет, көк шұлан, ... ... көк ... ... басқаға күн көрсетпейтін»); көк азу («азуы алты қарыс, бетіне
адам келтірмейтін адуынды адам»); көк түйнек (ауру аты), көк шешек ...... ... көп ... ... көк езу, көк малта (сын)
езу, көк мылжың (бұлардың бәрі де «көп ... ... ... ... қайта айтып, өндіршектеп, елдің аузын аштырмайтындар») т.б.
Көк – сылбыр, жалқау, қалжыраған, топас. ... көк ... ... ... болу ... ... көк тер болу ... ... көк иық болу ... көк жалқау («аяғын бір баспайтын
еріншек»); көк ми («өз ... ... ... ... ... топас,
милау») т.б.
Көк – найзағай (нажағай, көктен ... от). ... ... көк
түскендей болу («аяқ астынан жағымсыз хабар естігендей болу, қатты таңғалу,
ғажаптану»).
Жарнама мәтіндеріндегі көк сөзі де басқа ... ... ... ... ... ... қолданылады.
I. Жарнама мәтіндері құрамында көк сөзінің тура мағынасында жұмсалуын
төмендегідей мысалдар арқылы білуге болады:
Құрметті ... ... АҚ ... ... алуға, көк
теңізге құлшынып, сауда флотының нығаюына өз үлесін қосуға,
тұрақты әрі қызықты жұмыстың иегері ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік теңіз
академиясының және адмирал Ушаков атындағы МТА Каспий филиалының
жоғары кәсіби білім беру бағдарламасы бойынша оқыту үшін грант
бөлу туралы ... ... ... «Қазақтеңізкөлікфлоты»
ҰТКҚК АҚ-тың www.kmtf.kz сайтында орналастырылған немесе 8
(3292) 200846 ... ... ... ... ... ... мәтінінен аңғарғанымыздай, мұндағы көк сөзі негізгі түр-
түстік мағынасында ... ... ... көк ... ... өзі ... емес болса керек. Үлкен өмір табалдырығын аттағалы
отырған талапкердің балаң қиялына қанат бітіріп, тағы бір, ... ... ... ... ... ... ... бала кезде ер
балалардың көбісі дерлік көрген мультфильмдерінің ... ... ... шетсіз де шексіз, тұп-тұнық боп көрінетін көк ... ... ... ... ... белгілі.
Көк түсінің негізі түстік, тура мағынасында жұмсалуын ... ... де ... ... өнім!
Құрамдастырылған помадалы кәмпиттер!
«One shot» технологиясы бойынша!
Карамель ванильдің, кофе кілегейдің, сондай-ақ көк
алма мен піскен шиенің дәмі бар, сүт ... ... ... желе ... жасалған салма.
• Восторг
• Тропиканка
• Балапан
• Айгерим
• Қызыл таң
Қосарланған дәм мен хош иіс әр ... ... ... Көк ... ... комбинезон, балалардың жамылғы көрпесін.
(Аруана,
11.02.1994)
Байтақ ән шақырады
Ақиық ақынымыз Төлеген Айбергенов жырлағандай,
«Әсем әннің көкірегінен көк мұхитын ... ... жыр, ...... ... ... ... Құрманғалиевтің 100
жылдығына орай дәстүрлі әннің падишасы, «Дарын» мемлекеттік
жастар сыйлығының лауреаты Сәуле ... ән ... ... сахарадай кең саз өнерінен сусындап, туған ұлтымыздың
ән талғамына тәнті ... ... 11- ... М.Әуезов
атындағы драма театрына асығыңыз. «Шырқа даусым, шарықта» деп
аталатын бұл ... ... ... ... ақшамы, 7.05.2009)
II. Жарнама мәтіндерінде көк сөзінің ауыспалы мағынасында жұмсалуы.
Қымбатты жолаушылар!
Эйр Астана өзінің 5 ... ... ... ... ... құрмет пен ризашылығын білдіреді!
2002 Жылы бізбен бірге алғашқы рет ... ... ... осы ... ... Эйр ... тұрақты жолаушылары болып
келгендеріңіз үшін Сіздерге көптен-көп рахмет!
Эйр Астана Сіздер үшін ... ... ... ... ... ... әлемдік қауіпсіздік пен қызмет ... ... әуе ... ... әуе ... құрды.
Қазір парк құрамына жаңартылған Эйрбас 321 және кең ... 767-300 ER ... ... ... ... ... әрі де ... болуы үшін
Эйр Астана өз ұшулары мен отыру орындарын көбейтіп, өзінің үздік
қызметін ұсынып отыр. Өйткені Сіздер осыған лайықтысыздар!
Еуразия жүрегінде
air
astana
www.airastana.com.
(Егемен Қазақстан, 12.06. ... ... ... ... ... ... ауыспалы мағыналарда да
қолданылатынын жоғарыда айтқан болатынбыз. ... ... көк сөзі ... негізгі түр түстік мағынасында емес, аспан,
аспан әлемі ... ... ... ... көз ... ... әлемі мен ұшқан құстай көкке самғай жөнелетін ұшақ – адамзат
баласының ... ... мен биік ... ... ... дүниелер.
Жарнама мәтінінде де екеуінің біртұтастықта қарастырылуы ... ... ... мағыналас келетін сөз – көгілдір.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде көгілдір сөзіне төмендегідей
анықтамалар берілген:
Көгілдір1 (сын). ... көк ... Көз ... алған көгілдір көктемнің
көріктене түскен кез еді ол (Т. Тобағабылов).
Көгілдір2 (зат). ... ... ... ... ... ... жайған құлаш (М. Хакімжанова).
Ғалым А.Ысқақов: «Заттың сындық белгілерінің бәсеңдік, солғындық
реңдері мен ... ... ... -ғыл (-қыл), (-қылт), -ғылт,
-ғылтым, (-қылтым), -ғыш, -ғана, (-кене), -ілдір, -қай, -қан, -ақ, ... -шіл, ... ... -ша, (-ше) ... жатады. Бұл
қосымшалардың туынды формалар жасау қабілеттері сондайлықты мардымды емес.
Олардың кейбіреуі тек бір ғана ... ... ... ... ... ... азғана, кішкентай, азғантай, ... ... ... ... көкшілтім) ғана жалғанса, кейбіреулері бес-он
сөздің аясында ғана қолданылады» деп ... ... ... ... көгілдір сөзінің құрамындағы -ілдір қосымшасы заттың сындық
белгілерінің бәсеңдік, солғындық реңін білдіретін форма.
Көгілдір түс – ... ... ... ... ... ... ... Жарнама мәтіндерінде берілген көгілдір
сөзі осыны айғақтайды.
Наурыз мейрамы құтты болсын!
Наурыз – бұл ежелгі дәстүр бойынша Жаңа жылдың
басталуы ғана ... бұл ... ... таңғажайып көктем
мерекесі, табиғаттың қайта түлеп, қайта ... Осы ... ана ... ... ... шапағатымен жайнап
тұрған сәтте Сіз де зор қуаныштарға ... ... ... ... ал көңіліңіз мейірімділік пен махаббат
сезімдеріне тола берсін!
Аса зор ... ... ... ... ... 21.03.2007)
Бағдат ән кешіне шақырады
Қадірлі қауым!
Наурыз айының 5-інде, көктемнің көгілдір кешінде ... ... ... ... ... сіңірген
әртісі Бағдат Сәмединованың «Армысың, Ару Наурыз» атты ... ... ... кеші ... ... хошы ... оң қанатында Көпен Әмірбек, сол қанатында Толымбек
Әлімбек күлкіні оңды-солды ... ... ... ... әншісі Болат Байрышев
көмекейдің құдыретін тағы бір ... ... ... да балғын өнер қарлығаштары
Наурыз аспанын асқақты әнге бөлейді!
Келіңдер, көріңдер!
Концерт сағат ... ... ... ... ... Қазақстан, ... ... ... ... ... ... сөзіне қан
түсті, қырмызы деп анықтама береді. Бұл – оның ... ... ... ... ... жүрген ауыс мағыналарына келсек, оларға
төмендегілер жатады.
Қызыл – жалпы алғанда, малдың, ... ... еті: ... ... ... ... көп ... деп, өзінің біраздан бері ет
жемей жүргенін білдірсе, аңшы саятшылар лексиконында ... ... ... ... ... оны ... үшін жаңа ... малдың
сыртына қаны шыққан жас етін жегізу) деген тіркестер қолданылады.
Қызыл – қырманда үйілген астық. Мысалы: қырман толы ... ... ... бидайды жел өтіне үрлетіп, шөп шарынан, шаң ... ... ... қылу ... ... ... салу, жайрату; ұлан асыр
етіп үйіп төгу) т.б.
Қызыл – жас нәресте, балапан, оның әлі қатаймаған кезі. Мысалы: қызыл
шақа балапан, ... ... жас ... ... ... бұты шыт ...... жолымен кейде қызыл шарап деген тіркес ... де ... ... ... ... құйылды т.б.
Қызыл – табиғат құбылыстарының кейбір қалпын ... ... ... ... аяз, қызыл жел, қызыл су (еріген қардың суы), қызыл арай ...... ... ... ... ... ... байланысты):
Толғауы тоқсан қызыл тіл, Сөйлеймін десең өзің біл (Абай); ... сөз ... ... ... бірақ тиянақсыз, байлауы жоқ, пәтуасы жоқ сөз) т.б.
Қызыл – адам іс әрекетіндегі, ... ... ... ... ... қызыл көз (пәле): («пәлеқор, жалақор, байбаламшы» адам);
қызыл ауыз, ... езу ... ... ... ... қызыл өңеш («сөзуар»,
«даукес» адам); ... шеке ... ... ... болу ... ... ... болу («бекер босқа бажылдасу, жанжалдасу») т.б.
I. ... ... ... ... ... тура мағынасында
жұмсалуын төмендегідей мысалдар арқылы дәлелдеуге ... ... ... ... ... ... арайлы
мерекесі 8 наурызбен құттықтайды!
Ыстық сәлем, құттықтаулар ... ... ... ... нұр ... ... қызыл гүлдерге!
Тасқындасын бұлақтары бақыттың
Құтты болсын, құтты болсын Жахұт-Күн.
Табыс, дәулет тек Сіздерге асықсын!
Тек қана Арулар үшін! ... ... ... ... қ., ... ... даңғ.,
4.
Тел.: 24-22-22, 24-24-85.
(Егемен Қазақстан, 7.03.2006)
Халқымыз қыз баланы ... ... ... ешқашан дауыс
көтермеген, бар асыл сөздерін қыздарына арнаған. Аруларға ... ... ... өлең ... ... түрде өріліп берілуі сол ежелден
келе жатқан дәстүр жалғастығын айшықтағандай.
Мәтін құрамындағы ... ... ... ... ... анық ... Сондай-ақ қызыл – қазақ ұғымында әдемілікті,
жастық жалынды аңғартады. Тағы бір айта кетерлігі, қызыл ... ... ... ... ... ... ... жауап берушілердің басым көпшілігі қызыл сөзін естігенде бірден
гүл ассоциациясының туындайтынын көрсеткен. Яғни ... ... ... 36-сы ... ... гүл деп жауап берген. Төменде сол талдау
нәтижесін бере кетейік.
Қызыл – гүл; ... қан; от; ... ту; ... ... ... ... ... кітап, бағдаршам, кешкі күн шапағы, тіл, қызанақ; сиыр,
жүрек, махаббат, орамал, ... ... ... шар, ... ... ... жүзім, сын есім, анар, қызғаныш, ауру, жаманшылық, көзге түсетін,
дәптер, паста, ашулы, үй, жұлдызша, есік, қыз, итмұрын, ... ... ... шығыс, түлкі, қамқорлық, дала, шарап, жиек, шай, ай, ... ... ... ... ... ... ... гүлдердің алынуы осы
логикалық ойлаудан барып туындаса керек.
Қызыл сөзінің негізгі түстік, тура ... ... ... да ... бола алады.
Сатамыз
Жиһаз
• Апатқа ұшырап, оң аяғым кесілген. Сол аяғым
үш жерден ... ... ... ... ... қалды.
Әлі де емдету үшін ақша керек. Сондықтан ... ... ... ... ... 1 ... ... (Протез алу үшін де ақша керек).
(Аруана,
12.11.1993)
Әйгілі ... ... ... сыйға ... ... ... 100г үшін ... ... ... ал! Қақпақ астындағы жарғақ қақпақтарын ... да ... 2000 ... 31 желтоқсанына
дейін Алматы қаласы, Нескафе а/ж жібер немесе мекен-жайлары
үнпарақтың келесі ... ... ... ... ... ... ... қызыл кружкалардың біреуін ал!
(жарнама
парақшасы)
II. Жарнама мәтіндерінде қызыл сөзінің ... ... ... ... ... Жасым 30-да. Жұлдызым –
Тоқты. Мамандығым – бухгалтер. Қазіргі таңда бір мекемеде ... ... ... ... Орыс мектебін
бітіргенмін. Жоғары оқу орнын қызыл дипломмен тәмамдағанмын.
Алдағы ... ... ... ... ... өскен, өмірлік серігіне адал,
өмірдің қиындығы мен қуанышын жан-жарымен бөлісе алатын,
түсінігі мол, ақылды, ... ... бар, ... ... жасы 30-35 аралығындағы азаматпен танысқым келеді.
Жігіттердің уақыт өткізу үшін хабарласпауын өтінемін.
(
Қазақстан әйелдері, қазан, 2008 жыл)
Диплом – белгілі бір оқу ... ... ... ... болатын
болса, қызыл диплом – үздік диплом мәнін береді. Жарнама беруші ... ... оқу ... ... хабардар етуді мақсат етсе,
екіншіден, үздік үлгеріммен аяқтағандығынан мағлұмат ... ... ... ... ... ... ... шыққанменен, олардың барлығы да ... ... ... ... ... осы ... негізге ала отырып,
өзінің осал жан еместігін аңғартуды көздеген ... ... ... ... ... ... ... үйде түрлі түсті телевизор мен
видеомагнитофонның да, тіпті шетелдік ... да ... қой. ... бір бір ... Ал, бұл аса ... дүниелер
қос қостан болса ше? Қып-қызыл байлық емес пе?
Ендеше, «Аруана» ... ... ... ... 1994 ... алғашқы санынан бастап
жариялағалы отырған ... ... ... ... Ол үшін газетімізді нөмір жібермей сатып ... ... ойын ... ... ... ... редакцияға жолдасаңыз болғаны.
«Тұрақты оқырманның» қорытындысы әр үш ай ... ... ... ... ... қып ... байлық деп күшейтпелі шырай арқылы берілуі
тұтынушыға әсер етіп, назар аудартуды көздеген ойдан туындаған.
Ғалым А. Ысқақов өз еңбегінде ... ... ... ... ... ... заттың бастапқы сындық қасиетін күшейте түседі. Бұл шырай
негізгі сын ... ... ... ... ... ... өте өнімді форма».
Қызыл сөзімен мағыналас келетін сөз – қызғылт. Бұл туынды түбір болуы
да мүмкін. ... ... ... бар. Қызғылт сөзінің мағынасы
қызыл ... жете ... ... реңкі солғын, бәсеңдеу болып келеді.
Сусын қызғылт родиола және мия ... ... ... ... құрамына кіретін
дәрілік өсімдіктердің тамырлары жұмыс ... ... ... ... көру ... ... ... нығаюына, ісіктердің пайда
болуын алдын алуға, қан аздықты, бауырды және ... ... ... ... әсер ... ... газдалған алкогольсіз
қуаттық сусын.
ҚОҢЫР. Халқымыздың ... ... ... бірі – ... ... «Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде» қоңыр түсіне байланысты тура және ауыспалы
мағынадағы сөздер тізбегі берілген:
Түстік мағынасы. Қара мен қызылдың ... қою ... ... ... келген күрделі сөздердің ауыспалы мағыналары:
Ағайынды қоңыр қаз. Үнемі жұбын ... екі ... тату ... ... ... момын.
Қоңыр бұйра шай. Дәмді қою шай.
Қоңыр дауыс. Бір қалыпты ырғақпен айтылған жайлы дауыс.
Қоңыр жел. Жанға жайлы салқын жел.
Қоңыр кеш. ... ... ... ... күз. ... ауа райы жылы және ... ... күй. Қарапайым, орташа тіршілік.
Қоңыр қабақ. Салқын қабақ, кейіс.
Қоңыр ... Бір ... ... ... ... ... Аса суық та ... жылы да емес, жанға жайлы.
Қоңыр тірлік. Бір қалыпты, қарапайым тіршілік.
Қоңыр үй. Қоңыр киізден тігілген киіз үй.
Қоңыр үн. Бір ... ... ... ... ... ән, ... бел, ... дауыс, қоңыр жүз, қоңыр көлеңке, қоңыр леп
т.б.)
Қоңыр – жер ... ... өмір ... Қазақ нанымында бұл түс ерекше
орын иеленеді. Жерден еңбекпен нәпақа тапқан, кең даланы ... ... ... үшін жер түсі ... ... ... ... да. Қоңыр алдымен
қауіпсіздік, тыныштық, мамыражай ... ... ... сөзі түстік
мағынадан басқа мынандай: қоңыр күй, қоңыр дауыс, қоңыр күз, қоңыр ... ... ... қабақ, қоңыр тірлік, қоңыр сөз, қоңыр ... ... ... ... қоңыр кеш, қойдай қоңыр, майда қоңыр сияқты
тіркестермен келіп, әр ... ... ... жанға жайлы, құлаққа жағымды,
жүрек тебірентетін нәзік те әсем ... ... ... ... ... ... ... да сыпайы қалпын суреттейтін ерекшеліктері
көзге түседі. Осы бір қоңырлық халқымыздың мінезіне тән ... ... ... тәрізді.
I. Жарнама мәтіндерінде қоңыр сөзінің негізгі түр-түстік ... ... ... ... ... ... ... етікке.
(Аруана,
12.11.1993)
Бұл мысалдағы қоңыр сөзінің негізгі түстік мағынасында
қолданылып тұрғандығы айқын ... Оған ... осы ... ... ... ... тұрмыс жағдайының қандай дәрежеде болғандығынан хабардар
етеді.
II. Жарнама мәтіндерінде қоңыр сөзінің ауыспалы мағынасында жұмсалуы.
Көмейіне кең ... ... ... ... атты ... ... қоңыр үні сілтідей тынған залда
әуелей көтерілгенде өз-өзіңнен көкірегіңді өксік қысып,
тамағыңа тас тығылады. Келесі сәтте бәрін ... ... ... ... ... ... ... Қазақтың жаны мынау құбылған дүниенің баянсыз
тірлігінен қашып барып, Еркіннің көмейіне ... ... ... ... де ... ... сахнаның
сәнін келтірген, өзі болса «жалғыз костюмім бар» ... ... ... сұлу әнін ... келсе,
«Қазақконцерт» залына келіңіз.
(Алматы ақшамы, 14.05.2009)
Қоңыр үн – тереңнен шымырлай тамылжыған майда ... ... ... ... ... жағымды, бірқалыпты, жүрекке жылы тиер
үн, дауыс дегенді білдіреді.
«Қазақтың жаны»
Нұрлан Өнербаевтың ән кеші
Әнші Нұрлан Өнербаев ешкімге ұқсамайтын,
өнерде өз ... өз ... ... жан. Ол ... ... қосылып ән айтпасын өзіне тән салмақты
қоңыр әуезімен тыңдаушысын бірден ... ... ... ... ... Ауылдың тыныс-тіршілігін,
кәусар бұлағын, жота-белдерін көз ... алып ... ... жүрек соғысы
«Қазақстан» телеарнасынан өзі жүргізетін жеке хабарынан ... ... ән мен ... қара сөзді қос өрім ... ... алып жүре ... де ерекшеленеді.
Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген
әртісі Нұрлан Өнербаевтың алдағы қараша айының 4-жұлдызында
сағат ... ... ... ... ... жаны» атты ән кеші халқына кеңінен танылған әншінің
өнер асуындағы жаңа белесі іспеттес...
(Алматы ақшамы, ... – ән күй, жыр ... бір ... ... ... жылы ... ... танытады.
Енді мына жарнама мәтініне назар аударалық.
Жұмыс іздеймін
Уыздай жас, мінезі орнықты бикеш сауда жүйесінде
жұмыс істегісі ... ... ... ... еш ... ... ... 10.06.1994)
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде «қоңырсы» сөзіне «күйген заттан
мұрын жарар иіс шығу; көңірсу»; сондай ақ ... ... «бір ... бықсыту» деген тәрізді түсіндірме берілген. Әйтсе де, жарнама
мәтінінде кездескен ... ... ... ... ... ... екі сөздің түсіндірмесіне қарай отырып, «қоңырсыған»
сөзін «артық, оғаш қылық» деп түсінуге болатын ... ... тек ... ... ... ... білдіріп қана
қоймай, өз шартын қоса қоюы қазақ ... тән ... ... ... ... байланысты туған жарнамаларда қоңыр
сөзі мынадай сипатта ... ... ... ... ... ... академиясы Ғалымдар үйі
Қоңырлатып жетті күз...
Белгілі ақын ... ... кеші ... ... ... ... қатысады.
Теледидарға түсірілетін бұл
кешті ақын Жүрсін Ерманов жүргізеді.
Басталуы: 29 ... ... ... есік ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігінде қоңырла, қоңырлат сөздеріне
мынадай анықтама берілген:
Қоңырла (ет.). 1) Қоңыр ... ену, ... ... ... ... ... ... Ауыс. Бір қалыпты, жай сарынға түсу.
Қоңырлат (өзг. етіс). Қоңырла-т. Тербеліп жан толқыны сыртқа теуіп,
Жас Нұрлан ... ... әнге (Қ. ... ... ... ... мағынасы осы анықтамлардың
барлығын қамтитын кең ... сөз. ... ... ... ... ... сөзі көпмағыналылық сипатқа ие.
ЖАСЫЛ. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде жасыл сөзіне жапырақтың,
жас шөптің түсіндей түс ... деп ... ...... тіршілік түсі. Көптеген символикалық мәнге ие. Жаныңды
рахаттандырып, шаршағанды басады, ... түс. Сары ... ... ... – жұбатып, жүйкені ретке келтіреді. Шырша түсті
жасыл – еш ... ... ... ... ... табандылық,
қаттылық, тұрақтылық, өзгеріске қарсы тұру қабілетін білдіреді.
Жасыл кері әсер туғызбайды. Жайдарылық, тазалық, өсіп өну, ... ... ... ... ... қажырлылықты нысандайды.
Жасыл өсімдік, ағаш түсі ретінде, ... ... қай ... де ... ... ... жасыл көк деп қолданады. Осыған байланысты дәстүрлі
танымда жасыл ... ... көк ... ... көк алма, көкөніс, көк
базар т.б. ... 42 ... сөзі ... ... мәтіндерін зерттеу барысында ... ... Ата ... тілінде көк пен жасылдың арасы ажыратылмаған.
Көп ұшыраспауының себебі де осында болса ... ... ... сөзі қатысқан
жарнама мәтіндерін ұсынып отырмыз.
«Қарғалы» пансионатында ... ... ... ... жағдай жасалған. Демалыс орындарында, тағы басқа жерлерге
саяхат ... ... ... ... ... көліктері
әрқашан дайын. Жалпы, «Қарғалы» пансионаты жаныңызға жайлы,
көңіліңізден шығатын жасыл алқаптың ішінде ... ... ... ... ... «Қарғалы» демалыс үйі.
(Алматы ақшамы, 4.11.2010)
«Ақ барыс» кешені балалар мен ересектерге арналған ... ... ... ... әуесқойлары үшін мына алаң
уақытты тиімді әрі қызықты өткізетін ерекше орынға ... ... ... кілемдей жайқала төселген жасанды шөптер
барлық стандартқа сай келеді.
Мұнда спортшылар жаттығудан кейін сауна мен ... ... ... ... Сондай-ақ жаңа аттракциондарға отырып,
ерекше сезімге ... ... де ... ... Зорб-
шарлар – қауіпсіз әрі қызық оқиғаларға толы...
«Ақ барысқа» келіп, көңіл көтеріп қайтыңыздар!
(«Алматы» телеарнасынан алынды)
САРЫ. Қазақ тілінің түсіндірме ... сары ... ... егіннің
немесе апельсиннің түсіндей түс деп анықтама ... Бұл – оның ... ... ... ... өз ... ... сары атауы өзінің негізгі
(түстік) ... ... ... ауыс мағыналарда қолданылады екен:
Сары – кең дүние, ұшы қиыры жоқ жалпақ дала. ... сары ... ... ... сары ... сары құм, сары аңыз, сары жазық, сары дүз.
Сары – табиғи, физиологиялық кейбір ... ... ... ... ... ... ... сары күз (ұзаққа созылған күз); сары
төсек, сары жамбас (аурудың ұзаққа созылуы); сартап болу ... ... ... семіп қалу); сары уайым (уайым қайғыға ... ... ... шөп ... сары аяз (ұзаққа созылған қатты суық). Сарғая күту (ұзақ
күту), сары өзек уақыт, ұзын сары т.б.
Сары – ... ... не жас ... ... ... ... сары ... сары тіс, сары қарын ... ... сары ... сары ... ... сары ... «Қара қазақ, сары баланың, Қамы үшін
қылыш сермедік» (Махамбет).
Сары – тіс қаққан, әккі болған, ... ... сары ... ... істеуге кәніккен ұры); сары табан (еңбекке әбден шыныққан адам, сары
ауыз (көрінген әйелге көз сүзіп, сөз ... ... ... – көп сақталып сарғайған, сүрленген, сірі болған не әбден
қалыптасқан зат жайында. ... сары май ... ... ... – ұзақ ... сары сабан (әбден сақталып, сүрленген сабан); сары тора шақ (кексе
тартқан, жасы тоқтаған шақ); сары табан қар (күн көзінен ... жел ... ... қатып қалған қар) т.б.
Сары түс о баста күннің, оттың, түсті (алтын, жез, қола) металдардың
бейнесіне, реңкіне байланысты ... дами келе ... әр ... ... ... солардың сыр сипатын аша түсуге
мүмкіншілік алған.
Қазақ халқы үшін төрт түліктің осалы жоқ. ... ... ... мен ... адам үшін ... ... өте ... бағаланатын.
“Жылқы – малдың патшасы, түйе – ... ... ... мақал сол кезде туған
болатын. Мереке-қуанышта, қайғы-қасіретте, басқа түскен не ауыр күндерде де
бұл түліктер адамның жан серігі, айырылмас досы ... бір ...... Бие ... ... ... ... көшпелі өмірінде ауруға ем болып, сауға қуат берген осы қымыз.
Бие сүтінде қант көбірек болады, оны жаңа сауған ... ... ... ... Қымыздың құрамына кіретін түрлі заттардың бәрі де адамның
бойына жақсы сіңеді. Мамандардың айтуы ... бие ... “С” ... ... көрінеді. Сондықтан оның емдік қасиеттері, әсіресе туберкулез
ауруынан
емдеу үшін айрықша жоғары. Сондықтан да туберкулезді қымызбен ... ... ... 1858 жылы Самара қаласының маңында ашылған ... ... В. ... деген дәрігер: “қымыз асқазанды ыстап, ... ... оның ... ... – деп жазған екен.
Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізіп, өз ... ... ел ... ... еліміздің жоғы түгенделіп, бары асқақтала бастады. Әсіресе
мәдени саланың аяқтануында ... ... бар. Өз ... ... сол ... ата бабаларымыздың сөздерінің, өлеңдерінің
мысалға алынуы осының жарқын үлгісі болса керек.
Арудан асқан жан бар
ма?
Жылқыдан
асқан мал бар ... сары бал ... дәм бар ... ... ... ... ... жұмысымызға байланысты «сары бал» ... ... ... ... ... тәтті; кішкентай
тәп тәтті сәби қылықтары; ара; банка; тәтті; ем; ... ... ... ... байлықтың, молшылықтың белгісі; биологиялық тұрғыдан балды
сипаттағанда түссіз деп ... ... ... ... ... ынтымақтастық; өте тәтті. Белгілі болғандай, қазақ ұғымында сары бал
– берекенің, молшылықтың символы.
Келесі жарнама мәтініне назар аударалық.
Қызық ... сары ... ... ... история
мултфильмінің
жарнамасы)
«Сары шаш» тіркесіне жүргізілген ассоциативті ... ... ... ... ... түсу ... ... жеңілтек қыз; орыс әйелі; белгілі бір ұлт өкілі; нәсіл; славян
халықтары; жеңілтек мінезден ... ... ... ... ... ... кейіпкері; орыс қыздары немесе шаштарын сарыға бояған
қазақ қызы; жасандылық; сұлу ... орыс қыз бен орыс ... ... ... болғандай, қазақ ұғымында сары шаш ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді
ескерместен, тікелей ... ... ... ... Және ... қатысушылардың берген жауаптарының ішінде сары шаш ... ... ... ... ... ... ... да өз кезегінде көбінде шетел, орыс мульфильмдерін көріп өскен әсерден
туындаған болса керек. ... бір қыры ... ... көп ... ... тіреледі.
Келесі жарнама мәтінінің мазмұны мынадай.
Terra incognita
Terra incognita дегеніміз – Қазақстанда және ТМД
елдерінде алғаш рет ... ... ... ... ... ... бұл қант сарғыш түсті
және нағыз қантты балқурайдың табиғи дәмін береді.
Terra incognita ... шай ... ... ... дәм ... ... ерекше хош иісін
елестетеді. Біздің жаңа қантымыздың құрамында ... ... ... үшін ... аса ... ... заттар
бар. Жаңа қантымыздың жоғары сапалығына кепілдік береміз!
Бал секерлі оқиға!
Қазақ тілінің ... ... ... ... жұқалтым сары,
сарғылт деп анықтама берген.
Ғалым А. Ысқақовтың айтуы бойынша, -ғыш қосымшасы ... ... ... ... ... мен мәндерін білдіретін формаларға
жатады.
Жарнама мәтіндеріндегі түр түс атауларын топтастырғанда, ашаң ... ... ... ... кездестірдік.
Қазіргі таңда жаңа дизайн мүмкіндіктері Сіздің қиялыңыздың
көкжиегін кеңейтеді. Кеңсеңізді әдемі әрі жаңа ... ... ... ... ... дүкені жанашыр
досыңызға айналады. «Браво» ... ... ... ... ... ықшамдыққа ауып отыр. Бөлмеге тартымды
әрі ... ... ... ... адам көзінің жауын алады.
Болмысыз бөлшектердің өзін тірілтуге болады. Оның өзі көрген
жанға ләззат ... Кез ... ... ... ... ... бөлмеге арналған Джисароле жиһазының ерекшелігі
оның түрлі бөлшектен құралған ... ... ... ... үлгінің жаңа бағыттары – көңілге
ерекше сабырлылық ... ... ... ... ... «ашаң» сөзіне ассоциативті эксперимент
жүргізілген болатын. Сауалнамаға қатысушылардың ... ... ... түс; жайсыздану алдындағы көңіл күйдің бет әлпеттегі ... ... құба ... адамды ашаң жүзді деп жатады; бет келбетті, дене
құрылымындағы ерекшеліктерді ... ... ... ... Тағы бір ... сауалнамаға қатысушылардың көбісі бұл сөзді естімегендіктерін,
білмейтіндіктерін көрсеткен. Бұл «ашаң» сөзінің ... ... ... ... ... ... Ал азаматтардың берген жауаптары Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде берілген анықтамалармен сәйкес келеді.
АШАҢ. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде ашаң ... үш ... ... ... Ашаң ... ... ... өңді, жұқалау (кісі). Ол – талдырмаш
денелі, бет ... ... ашаң ... ... ... кескінді адам екен
(С.Мұқанов. Есею жылдары).
3) Ашаң тартты. Аздап арықтады, ... ақ ... ... анықталғандай, жарнама мәтіндерінде нақты
түр түс атауларын емес, олардың кейбір реңктерін ғана білдіретін сөздер ... ... Оған ... ... ... бола ... желі өте жоғары сапалы шай өсіруге тамаша жағдай
жасайтын Виктория ... ... ... жоғары таулы Кения
плантацияларында өсірілген ғажап түйіршіктелген шай.
Нәзік хош иіске, таңдаулы жаңа ... және ашық ... ие. Тез ... нила» шайының жарнамасы)
«Рахмет» − қайнаған Африканың жүрегі, Ұлы Рифті алқабындағы
биік таулық плантацияларда өсіріліп, ... ... ... ... хош ... қанық түсті және керемет дәмді. 100%-ды табиғи
шай. Сізді және Сіздің қонақтарыңызды рахатқа ... ... ... ... ... психолингвистикалық әдіс ретінде
Тіл – әрбір елдің, әрбір ұлттың тарихын, ... мен ... ... сол ... өз ... ... оны сақтап қалатын,
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін ұлы қазына ... ... ең ... ... ... ... таңда тілдің құрылымдық,
коммуникациялық қызметтерінен ... да ... ... анықтау терең
зерттеуді талап етіп отыр.
Атап айтқанда, тіл мен адамның ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады: адамның тілі мен рухани белсенділігі; тіл
мен адам физиологиясы; тіл мен ... сана ... тіл мен ... ... ... ... тіл мен қоғам; тіл мен адам құндылықтары; тіл
және таным. Адамның тілге, тілдің адамға өзара ықпал ... ... ... әрқайсысының өзіндік зерттеу нысаны, тәсілдері, ... ... ... тіл ... ... ... (тіл мен ... зерттейтін сала), психолингвистика (индивидтің тұлғалық мінез-
құлқы мен ұғымды қабылдау, оны ... ... ... ... ... ... (тіл мен ... өзара қатынасы негізінде
ұлт мәдениетінің тілде сақталуы, тілде көрініс табуы, сол тіл ... ... ... ... білу ... этнолингвистика (тілдегі ұлттық
бірліктердің мазмұны мен мәнін ұлттың ... ... ... ... ... ... шығармашылығынан іздеу)
салалары тілді антропологиялық бағытта қарастыруда.
Тілді антропоцентристік тұрғыдан зерттеуге негіз ... ... ... ... ... мынадай мәселелерді шешуді көздейді:
адамның тілге қалай ықпал ... ... және ... адам ... ... ... әсер ... қандай қызмет ететінін анықтау
т.б. ... ... ... ... тіл ... адамның
тілдік факторы мәселесін, тілдің адамға қызмет ету мәселесі, тіл ... ... ... ашумен тікелей байланысты.
Психолингвистика – XX ғасырдың 50-інші жылдары ... ... ... жас ... Елу ... тарихы барысында психолингвистика
терминіне түрліше анықтама беріліп келеді.
Ең алғаш психолингвистика терминіне түсініктеме ... ... ... ... Ч. ... ... – сөйлеушілердің ниеттері сол мәдениет кодының сигналында
түрленіп және сол сигналдар тыңдаушылардың түсіндіруінде қайта өзгеріске
ұшырауын зерттейді. ... ... ... ... және ... байланыста қарастырылады, себебі олар ... ... ... ... ... ... С. Эрвин Трипп
және Д. Слобин психолингвистиканы «...тіл құрылымын меңгеру және пайдалану
туралы ғылым» ретінде сипаттайды.
П. Фрестің ... ... ... ... ... ... ... біздің экспрессивті және коммуникативті қажеттіліктеріміз
бен тәсілдеріміздің арасындағы қатынастар туралы ілім». Т. Слама ... ... ... пәні ... ... ... әсері» болып табылады.
Е.С. Кубрякова: «Психолингвистика негізі бір жағынан сөйлеу әрекетінің
формасы, түрткі және ... ... ... ... ... ... тіл ... мен құрылымы арасындағы байланысты
қарастырады».
Аталған ғылымға байланысты А.А. Леонтьев бірнеше анықтамалар ... ... – бұл ... оның ... пәні тіл ... ... қабілет арасындағы қарым ... ... ... ... пәні тұтастай және кешенді модельдеу заңдылығы
ретіндегі сөйлеу әрекеті болып табылады».
Психолингвистикалық бағыт бойынша адамның белгілі бір ұғымды ... сол ... ... санадағы ақпараттарын қалай қолданатынын
анықтауға болады. Адам сыртқы ... ... ... ... ... қабылдау қабілеттері арқылы (сезім мүшелері арқылы) таныта
алады және ... ... жиі ... ... ... айналған
стереотиптер арқылы таныта алады. Ал әрбір халықтың немесе ... ... не ... ... адамның өзіндік таныту ассоциациясы,
стереотиптері болады. ... ... ... ... ... ... ... ұлттың аффективті тіл бірліктерін, эмоционалды
ұғымдарын, тіліндегі экспрессивтік ерекшеліктерін нақтылап көрсетуге
болады. ... ... ... сөйлеу мәдениетіндегі, жалпы қарым-қатынасындағы
адам психикасының деңгейін, ... ... ... ... ... ... намысқойлық, қызуқандылық) т.б.
айқын көрсетуге болады.
Ассоциация латынның «associatio – ... ... ... ... – екі ... ... өзара байланысы (сезіну, түсіну, ойлау,
елестету қабілеттері арқылы жүзеге асады). Бұл ұғым Платон мен ... ... ... ассоциация деген ғылыми атауды ХVІІ ғасырда Дж.
Локк енгізген болатын.
Ассоциация – жеке субъективті тәжірибеге ... ... ... ... ... байланыс. Бұл тәжірибеден субъектінің нәр алған
мәдениеті мен өмірлік ... ... Осы ... ... ... ... өріс ұғымы да бар. Ассоциациялық өріс – ... ... ... ортақтығына қарай біріккен белгілеуші
құбылыстардың ұғымдық, заттық және функционалдық ұқсастығы. Ол ... ... ... ... ... ретінде түсініледі. [134,
с.183]. Ассоциатив сөздердің түрлі ақпарат берушіде ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінде қара түсті
киім кию, қара ... ...... ... ... түс деп ... Жапон,Үндістан мәдениетінде өлімді білдіретін қаралы түс – ақ түс.
Қытайда ақ түс – өлім мен ... ... ... ... ... шаңыраққа қара ту тігу – өлік шыққан үйді
білдіру. ... ... ... ... ... ие болған
мәдениаралық бірлік ретінде қызмет атқарып тұр.
Қара дегені– ұзын найзаның ... ... ту. Егер ... жай ... ... ... ... болса, сол төрелердің өзді өз тұқымының туларын
тігер еді. Ақ тулы, көк ... ала тулы ... ... ... жік ... ... Ал, қарадан кісі өлсе, тудың түсі өліктің жасына қарай
болады.
Сүйіндік жас кісі ... туы ... ... кәрі өлсе, ақ болатынын айтып
келді де, «Бөжейдей орта жасты кісінің қаралы туы бір жағы ақ, бір ... ... ... ... ... ... Байдалы әкеп тіккен ту қара
дегені осы еді. (М.Әуезов. Абай жолы)
Ассоциативті ... – ХХ ... К.Г. Юнг пен М. ... ... адамның дүние танудағы уәжділігін зерттеудің ең тиімді тәсілдерінің
бірі. ... ... ... тәжірибеден өтетін адам белгілі бір
ақиқат дүниені таныту үшін жиі қолданған сөздерінің жинағын білу. ... ... ... ... ... деген адамның әсері мен
ниетін білу.
Ассоциация процесі ... ... ... ... ... ... жаңа ... психологтар мен психиаторлар айналысады.
Психологтар ассоциативті ... ... және беку ... ... ... ... деп санаған. Түс жору да адам санасындағы
ассоциацияның бір үлгісі болып табылады. Түс жору – ... ... ... ... ... ... ассоциацияға негізделген. Оның
ізбасары Карл Густав Юнг ассоциацияны зерттеуді психоанализдің ... ... ... ... ... ... ... норма жайындағы
зерттеулердің басы болып есептелетін ... ... ... Бұл ... авторлары – А.Розанов, Х.Кент. Материал 1910 жылы
психикалық ауруларды зерттейтін америкалық ... ... ... ... үрдістер тар шеңберде қарастырылады.
Ол тек ... ... ... вербалды ассоциацияны зерттеумен айналысады
[135]. Вербалды ассоциацияны анықтау барысында ассоциативті ... Бұл ... ... ... ... ... ... беру» нұсқау
қағидасы арқылы жүзеге асады. Зерттеу барысында адам не айтамын, ... ... деп ... нәтижелер мен реакциялары бақылау негізі
болады.
Психолингвистикадағы ассоциативті эксперименттің басты мақсаты ... ... ... қолданылатын тіл бірліктері мен тіркестерін орынды
мазмұнға сәйкес таңдай ала ма, белгілі бір ... және ... ... сай ... ... ала ма, жоқ па ... ... шешу.
Психолингвистика мамандарының көрсетуінше, ассоциацияны анықтау үшін адамға
ықпал етуші ... ... ... ... ... ... ... олардың
интерпретациясын бақылайды, яғни реакциясын байқайды. Демек, ассоциативті
тәжірибе «стимул – реакция» жүйесі бойынша ... ... ... тани отырып, оның мәнді және жалпылама мәнді
белгілерін сол ... ... ... ... ... ... барып
ассоциацияның жалпылама және индивидуалды ... ... ... ассоциация ассоциациялық өріс арқылы қалыптасқан соның ... ... көп ... ... ... көрініс табады.
Мәселен, ақ түс барлық дерлік елде мерекелік, берекелі, жағымды түс ... ... той ... ақ ... ... ... ал қазақ халқы
үшін ақ түс молшылық, берекелілік, яғни малдың сүті, өнімі – ... ... ... қатар ақ түс адалдық, ... ... ... ... ... ақ түс «тазалықты», Францияда бейтараптықты, ... ... ... ... деп ... ... өзі де аққу ... құс ретінде елестейді. Бұл ... ... ... ... ... ... Ақ адал ... (адалдық), ананың ақ сүті
(мейірімділік), ақ ... ... ... ... ... ... ... ақ тамақ (көріктілік). Бұл келтірілген дәйектемелер – ақ түсінің
тек жағымды ... ... ... ... аққа ... ақ ажал ... тіркестер қолданылады. Мұндағы ақ түс – өлімнің мәнін ... тұр. ... ұлт ... сай ... ... ақ ... ... салты бар. Сондағы ақ мата деталі өлім ассоциациясын тудыратын белгі
ретінде халық ... ... ... ... ... танымға негізделген әсерлер арқылы көрініс табады.
Ассоциативтік теория – ертеден келе ... ... ... ... ... ... болуы адамзат баласының тану, тани білу,
яғни ... ... ... ... ... ... ... өзінің ортасына қарай, туып-өскен жеріне қарай, өмір ... ... ... ... қарай, бейімделген менталитетіне қарай, алған білімі
мен тәжірибесіне қарай айнала ... ... мен ... ... ... қырынан таниды және танытады. Ақиқат дүние адам ... ... сол ... ... ... сол ... тән тіл арқылы
көрініс табады. Кез келген дүниені қарап тани отырып, санаға сарт ... ... ... ... сол ... ... ұғымды тіл арқылы
жеткізу үшін біліми, мәдени, рухани танымына сүйенеді. Ол тілдік қорындағы
тіркес ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, күз мезгілін таныту үшін логикалық танымда ең алдымен
санаға келетін ... ... ... сары ... ... ... күңгірттік, бұлтты күндер, қоңыр түс, алтын қырман, т.б. Бұлардың
барлығы – адамның бес ... ... ... яғни ... тануы негізінде санада жинақталған білім көздері, яғни күз
мезгіліне берілген ассоциациялар. Ал ... ... бар, ... ... ... ... ... білім көздері
бейнелі түрде көрініс табады.
Күрделі психикалық құбылыстар, яғни ақиқат дүниені тану, ... ... ... ... ... ... иіскеп көру, оймен жоспарлау,
интуиция, болжау секілді ... ... ... ... сол ... берілген баға адамның ассоциациясы негізінде жүзеге
асады. Дегенмен ғалымдардың пікірінше, ассоциациялық білім ... ... ... мағыналарын қамтитын құрылымдық негізінде кең түрде таныта
алмайды. Себебі, қоғам дамып, ... ... ... ... (зат ... ... деңгейі өзгеріп, жаңарып отырады. Сонымен ... ... ... ... мен ... де кеңейіп отырады. Осыдан ... ... мәні ... ... ... ... түседі. Сондықтан
әр дәуірде ол дүниеге ... ... ... сол ... ... ... ... мәнімен беріліп отырады. Мысалы, ... ... ... ... ... мен ... ... қағидаларына
сәйкес өзгеруін алайық.
Демек, ассоциация – жалпы мағынасында, айнала қоршаған дүниенің үзігін
таныту үшін ... ... ... ... ... асатын,
білім алудың көзі.
Д.Гартли, Т.Браун, Дж. Милль т.б. ғалымдар ... ... ойда ... ... ... ассоциацияның негізгі белгісі деп
ассоциациялық танымның адамның өмірде жинаған тәжірибесі мен ... ... ... ... атап ... ... ассоциацияның тәжірибелік деңгейі кеңейіп,
ассоциативті ... пен оған ... ... жүргізілуде.
Ассоциативті эксперимент жүргізудегі негізгі мақсат – субъектінің ақиқат
дүниені ... ... ... ... ... ... (реакциясын)
байқау, субъектінің «менін» бақылау. Осы кезеңде біраз тәжірибелер ... ... ... ... түрі ... ... ... ассоциация ұғымы психология саласынан кешенді ұғым
ретінде ... ... ... қолданысқа ие болды. ... ... жаңа ... ... конгитивтік лингвистика
салаларында адамның ақиқат дүниені ... тіл ... ... ... туралы мәселелерді ... ... ... ерекше байқалатыны анықталды. [136, с. 224]
Сөздің ассоциативтік байланысы жеке тұлғаның, ... ... ... тығыз байланысты. Бұл туралы ғалым Г.Н.
Смағұлова: «Әр адам ұлт тілінің ... ... өз ... мен ... ... ... ... көрінеді, әрі сол ұлт тілін дамытуға,
сөздік құрамын байытуға ... ... Яғни ... ... мәдениетін
қалыптастыруда жеке тұлғаның ықпалы ерекше», – дейді. Сол себепті біз
жұмысымызда түр түс ... ... ... ... мәтініне
ассоциативтік талдау жүргіздік.
СҰРҒЫЛТ ТА АҚҚА АЙНАЛАДЫ
(Mitsubishi ... ... ... түр түс атауларына психолингвистикалық талдау
жүргізу барысында ассоциация тәсілінің тиімділігі айқындалды. Соған ... ... та аққа ... деп ... ... автокөлігінің
жарнамасын 60 информантқа ұсындық. ... 18-60 жас ... орыс ... ... ... еңбектердің арасында гендерлік зерттеулерге
айтарлықтай мән ... ... ... көрсетуінше, «гендер –
әлеуметтік- психологиялық ... ... ... мен ... ... ... арнайы мәдени және мінез-құлықтық
сипаттардың ... ... ... әйел және ... жынысына қандай
психологиялық қасиеттер тән, әйелдер мен ерлерге қатысты қандай мінез-құлық
қалыпты, күдікті ... ... ... ... ... ... жағдайға, жеке тұлға мәртебесіне қалай әсер етеді деген ... ... ... да біз ... жарнама мәтінін
қабылдаудағы гендерлік ерекшеліктерге тоқталып өткенді жөн санадық. ... ... ... ... мен ... ... ... өзгешеліктер бар. Сөзіміз дәлелді болуы үшін ерлер мен әйелдердің
жоғарыда ... ... ... ... түсінетіндігі жөніндегі берген
жауаптарын келтіре кетейік. Мәселен, зерттеу нәтижесінде белгілі болғандай,
«Сұрғылт та аққа ... ... ... ... ... ... ... қатысушы ер ... ... ... ... ...... ал ... тазалаушы шындық ол –
ақ түс. Шындық түбі – ... ... ... ... ... аттай шаршамайтын, қиындықтарды жеңе
біліп, жаңа өмірге қадам басу, жалпы өмірге деген үлкен көзқараста болу.
• Өміріңіз жақсарады ... ... Бәрі де ... деп ... яғни ... ... деп ... Лас нәрсенің тазаруы.
• Тұлпар, ат жарыс жарнамасы.
• Суретте экология мәселесі қозғалған ... ... ... ... ... оптимистік ойды білдіреді.
• Өзгеріс. Осы өнімді таңдасаңыз, сіздің өміріңіз жарқын болады.
Осы тұста тағы бір айта кетерлігі, жарнама нақты әрі ... ... ... ... берілсе, дәл солай суретке түсіріп экспериментке
қатысушыларға ұсынған ... ... ... ... мәтінге мән
берместен, тек суретке қарап отырып берілген жауаптар да көп ... ... ... ... да. ... ... ол тек жарнама мәтінінен немесе
тек суреттен ғана тұратын құбылыс емес, ... де ... ... экспериментке қатысушы әйел жыныстылардың берген жауаптары
мынадай:
• Адам өмірінде қилы ... ... ... жарыққа деген
сияқты, қиындықтан жеңілдікке өту кезеңі. Өмір бір ... ... ... ... қозғалыста өтеді.
• Mitsubishi маркалы көліктерге сервис көрсету.
... ... ... Бір ... ... жууға арналған құралды жарнамалап тұрған сияқты
немесе бір пайдалы жұмысқа шақырып тұрған сияқты. Ол жұмыс жарқын, ... ... ... күннің атар таңы бар». Үнемі мұң ... ол ... Үміт ... жанғандығы, яғни қандай да жағдай ... ... ... ... ... ... деген сөз.
• Қараңғылықтан жарыққа шығу.
• Жүйрік ат – ер қанаты. Ақ боз ат – ... ... ... ... ... уәде беруші ретінде қабылдаймын. Ақ
түс жарқын болашақты елестетеді. Онда үзілмейтін үміт ... Ауа ... ... ... Бәрі де өзгереді.
• Өміріңіз жарқын, тамаша болады.
... ... ... адам ... оза ... ... ... соң,
әлемге әйгілі жеңімпаз болады.
• Аталған жарнама автокөлікпен ассоциацияланбайды. Және де сұр машина
неге аққа айналуы тиіс? Оның мәні неде?
• Аттың ... ... ... ... рөл ... сөзсіз. Жарнамада
сұрғылт түсті таңдап алған себебі, сұрғылт түсі ... ... ... түс арқылы атты көлікке айырбаста дегенді меңзеп тұр.
• Сұр ... еді, аққа ... ... ... ... өте келе ... ... түстің аққа айналуы діни тұрғыдан ... ... ... ... ... өмір сұрғылт, яғни қараңғы өмірмен
теңестіруге болған.
... ... деп ... ... ... ... ... та жылы, күнгей бетіне
шықты!
Зерттеу барысында байқалғандай, ерлерге берілген сұрақтарға қысқа әрі
нақты жауап беру тән ... ал ... өз ... ... ... басым.
Арнайы тәжірибе жасаған шетел нейрохирургтары әйел ... ... ... және ... ... ... ... ерлермен салыстырғанда 23% артық деп көрсетеді. Ал ... ... осы ... бала ... ... әсер ... бірге тілдік белсенділігін жетілдіруге
де көп ықпал ететінін дәлелдеген болатын [17, ... ... ... оң ... сол жақ ... қалай қызмет атқарып жатқанынан барлық
уақытта хабардар бола алмайды. Әйелдердің миының жарты шарлары бір-бірімен
үндесетіндіктен, ... ... ... ... ... ... жылдамдығы ерлердікіне қарағанда басымдау болуы сол ... ... ... ... сұраққа бір сөзбен ғана қысқа жауап берудің орнына жол-жөнекей
болған оқиғаны да, оған деген өзінің көзқарасын да баяндап шығатын ... ... ал ер ... ... қысқа да нақты жауап ... ... ... ... ... қашан да қай нәрседен болсын тек жақсылық,
бақыт күтетін асыл адамзаттық мұрат аңғарылады. ... ... ... уәде ... ретінде қабылдаймын. Ақ түс жарқын
болашақты ... Онда ... үміт бар; ... деген құлшыныс
беретін, аттай шаршамайтын, қиындықтарды жеңе біліп, жаңа өмірге ... ... ... ... ... ... болу» деген тәрізді жауаптар адам
баласының қашан да ... ... ... ... үміт күтетіндігін
байқатады.
«Жүйрік ат – ер қанаты. Ақ боз ат – ... ат; ... ... ... үлкен рөл атқарары сөзсіз. Жарнамада сұрғылт түсті таңдап алған
себебі, ... түсі ... ... ... Осы түс арқылы атты көлікке
айырбаста дегенді меңзеп тұр; Тұлпар, ат жарыс ... деп ... ... ... ... ... ... аудартады.
Мұның себебі ежелден қолға үйретіліп, адамзат баласының қажетіне жаратқан
жылқы түлігі көшпенділердің ең қасиетті, ең ... малы ... болу ... ... ... ... елестету мүмкін емес.
Сондықтан да көшпенділер мен жылқы түлігі егіз ұғымдай қосарланып ... ... ... ... әулеті» деп те бекерден бекер айта
салмаса керек. ... ... ... ұлан ... ... тыныс-тіршілігі, өмір-салты, өнер-білімі, әдет-ғұрпы, ... ... бір ... ... ... мәдениеті жылқы түлігімен
тығыз байланысып жатқан. Экспериментке қатысушылардың жарнама мәтініне
байланысты берген ... ... ... ... сол ... ... ... Осы тұста айта кетерлігі, жылқы малы туралы орыс
азаматтарының берген ... бір де ... ... жоқ. Бұл да
ұлттық болмыстың, ұлттық салт сананың бір көрінісі.
Экспериментке қатысушылардың берген жауаптарының ішінде «Батар ... таңы бар» ... ... жауап бар. Мұндай жауаптың берілуіне
аталған мақалдың ... ... ... ... ... ... Себебі қазіргі кезде аялдамаларда қазақтың ... ... ... ... ... алып ... қатар, «Сұрғылт түстің аққа айналуы діни ... ... ... ... ... ... өмір сұрғылт, яғни қараңғы
өмірмен ... ... ... ... ... ... ... көпшілік
қауымның Ислам дініне бет бұра бастағандығымен байланысты.
Зерттеу барысында белгілі болғандай, ... та аққа ... ... ... ... берген жауаптары негізінде
бейнелі, образды қабылдау басым екендігін байқауға болады.
Және зерттеу жұмысымызда ... ... қол ... мақсатында
жоғарыда келтірілген жарнамаға байланысты сұрғылт және ақ сөздеріне ... ... ... ... ... жүргізілді. Жауаптар
негізінде түзілген «сұрғылт» сөзінің ассоциативтік өрісі төмендегіше:
Сұрғылт (ерлер): дымқыл ... ... ... ... ... егер ... киім ... болса, онда ол ... ... ал ауа ... өмір ... ... ... ... қабылданады; табиғаттың тамаша бір түсі; көңілсіз, сұрқай; көңіл
күйдің құлазуы; бұлыңғыр ... ... ... ... күз мезгілі,
жаңбырлы, тұманды шақ; сұрғылт суық, таза емес, жалған, шындықтың бетін
жауып ... ... ... ақ бар, ... ол ... ... ... сияқты; ескіріп кеткен бір нәрсе; бірсыдырғы, ... ... ... ... шаң; ... күн, ... жоқ ... тек үрей билейді; тұман, қараңғылық; түнеріп тұрған ауа
райы; әмиян; ... ... ... түс; ... аспан кейпі есіме түссе
көңіл ... ... ... суық ... түсі ... кету, суықтық,
қаталдық; мұң, ... ... ... көңілсіздік; сүреңсіз,
жағымсыз әсерлер; қарапайымдылықтың белгісі; түске байланысты ашық емес,
күңгірт түс, ал ... ... ... жоқ ... ... жол; ... ... қоян, тышқан, оңайлықпен беріле қоймайтын; депрессия,
көмескілік; қоршалған тор; түсініксіздік; бозарып тұрған күн, күз; белгісіз
мұң; аяқ ... сұр түс бұл ... ... ... бұл көріксіз, жағымсыз,
мүлдем қызықсыз бірдеме; қасқыр, жылқы, қара; тұманды ауа, көңілсіз қала,
сұрғылт көңіл; ... ... ... ... нәтижелерге үңілсек, сұрғылт сөзі ерлерде
көбінде табиғатпен, әділдікпен ассоциацияланатын болса, ал әйелдерде көңіл
күймен, қорқынышпен ассоциацияланатыны ... ... Бұл ... сезімге берілгіштігімен, табиғатының нәзіктігімен ... атап ... ... (ерлер): ашық, айқын өмір; жаңару, тазару; кіршіксіз, мінсіз;
қуантатын сөз; тазалық, пәк, жамандықтан ары, ... ... ... ... ... айран, сүт, нәзік сезім; ақ жүрек, ақ көңіл, аққу,
ақ сүт; ... ... ... ... ... ... ... немесе жақсару; кең пейіл, адал,
шыншыл, жақсы нәрсе, ырыс, құт; қар жамылған дала; тазалық, ... ... ... ... ... ... жақсылық; сүт; қуаныш, ... ... ... кіршіксіз; қар, аққу; тап таза; молшылық; торт;
пәктік; қасиеттілік, биіктік; жарқын, ашық, ... ... ... ашық аспан; шуақты; ақ аспан, ақ сезім, ақ ... ... ұялы ... ... ... ... ақша бұлттар; арпалыс,
ізденіс, өміршең күресу, қараңғылықты жеңе білу; ... ... ... ... ... бейкүнәлілік, үйлену дәстүрінің түсі,
жастардың аппақ түсті киімдері, ақ раушан, сұлулықтың, ... ... ... алынған нәтижелерге үңілсек, ақ сөзі екі (қазақ,
орыс) халықта да ... ... ие сөз ... анықталып отыр. Әйтсе
де орыс ұлтының азаматтарының берген ... ... ақ ... ... ... ... ал қазақтарда ағарған
тағамдармен, молшылықпен ассоциацияланатыны белгілі болды. Бұл да ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 3 т. Алматы. 1978. 698 б .
Орысша-қазақша жарнама мәтіндерінің ...... ... ... орталығы, 2007. – 268 б.
Словарь русского языка. –М.: Русский язык, 1981. –Т.3. – С. 702.
Бекболатұлы Ж. Жарнама негіздері: Оқу ...... ... – 160 ... ... ... Көп ... Батырлар жыры.Алматы. – Жазушы, 1986.
Оғыз-Наме. Алматы. 1986. 143 б
Момышұлы Б. Ұшқан ұя.
Билялова А.А. К вопросу о рекламном ... в ... ... современного татарского языка // Современные языковые процессы в
Республике ... и ... ... ... о ...... Татарское книжное издательство, 2007. – 432 c.
Лившиц Т.Н. ... ... в ... и ... ... … канд. филол. наук. – Таганрог, 1999. – 22 с.
Асанбаева С.А. Жарнама саласында мемлекеттік ... ... ... ... филол. ғыл. канд. дис. – Алматы,
1999. – 132 б.
Солтанбекова Ғ.Ә. Қазақ жарнамалары: ... ... және ... ... ... ғыл. ... дис. – ... 2001. – 138 б.
Машинбаева Г.Ә. Тележарнама тілі // Қазақ тілі ғасырлар тоғысында:
теориясы, ... және ... ... М. ... ... 100 ... орай ... Халықаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – Алматы: Арыс, 2007. 374-379 б.
Молдахметова Ж.Б. Жарнаманың ... ... // ... ... ... және ... мәселелері: Халықаралық ғылыми- практикалық
конференция материалдары. – Алматы, 2010. 319-323 б.
Бугенова Л.М. Рекламные тексты на ... и ... ... ... ... дис. ... канд. филол. наук. – Алматы, 2007. – 137
с.
Мясиченко С.В. Слоган, стандарт и клише в рекламном ... дис. ... ... ...... 2010. – 134 с.
Ахметжанова З.К. О некоторых направлениях исследования языка
рекламного ... // ... язык в ...... ... ... университет, 2003. – С. 66-72
Садықова А. Жарнаманың хал-ахуалы калай? // ҚХҚжӘТУ ...... №4 (13). – 95-103 ... И.М. ... ... на ... ... (на материале
казахстанской радиорекламы // Русский язык в Кыргызстане. ... ... ... – Бишкек, 2003. – С. 61-66.
Досжанова Д.Б. К вопросу изучения языка ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1997. С. 141-145.
Фрумкина Р. ... ... ... ... ... – М.: Наука, 1984. –174 с.
Қайдаров Ә., Өмірбеков Б., Ахтамбердиева З. Сырға толы түр мен түс. ... ... 1986. – 93 ... А. ... ... // ... ... – 2003. – 27 тамыз
№219-222.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: ... 1976, 1986. Т. ... М.М. ... ... Алматы: Ақыл кітабы, 1997. –
178 с.
Жампейсова Ж.М. «Ақ»-«Қара» концепті: оппозициясы мен қызметі: филол.
ғыл. канд. ...... 2007. – 29 ... В.А. ... цветообозначения в современном английском языке
// Вопросы ... – М., 1994. – №6. – С. ... ... ... ... ... ... бейнесі
A
Түр-түс
B
Аралық әлем

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жарнамадағы нейролингвистикалық бағдарламалау47 бет
Жарнамадағы түс: психолингвистикалық зерттеу52 бет
Қазақ бөлiмiнде оқитын студенттердiң тiлдiк санасындағы неологизмдердiң идентификациясы (психолингвистикалық талдау).41 бет
Ұжымдық қарым - қатынастың психолингвистикалық аспектілері29 бет
Ұжымдық қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектілері77 бет
Адамдар санасына жарнама әсерінің теориялық аспектісі37 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне жарнама мәтінін аудару ерекшеліктері17 бет
Банк саласындағы жарнама26 бет
Дара жарнақтылар немесе лилиопипсидтер класы - моnосотүlеdоnеае, lilioрsidае27 бет
Жарнама24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь