Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның ағымдағы шығындарының құрамы мен құрылымын анықтау және соны тиімді басқаруды, оның өзіндік құнын төмендету жолдарын теориялық жағынан қарастыру және оны талдау

1. ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. Шығындар туралы жалпы түсінік, құрылымы және жіктелуі ... ... ... ... ... ...6
1.2. Тұтыну нарығын талдау, шығындарды басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
1.3. Тауарларды сатудағы және өндірістегі шығындарды басқарудың теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
1.4. Шығындарды жоспарлау және басқару әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31

2. ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫ ТАЛДАУ
2.1. «КазТрансОйл» АҚ.ның негізгі экономикалық . қаржылық көрсеткіштерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
2.2. «КазТрансОйл» АҚ.ның ағымдағы шартты тұрақты шығындарын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
2.3. «КазТрансОйл» АҚ.ның ағымдағы шартты өзгермелі шығындарын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

3. ҚАРЖЫ ДАҒДАРЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫ ЖЕТІЛДІРУ
3.1. Фирманың ағымдағы шығындарын төмендету жолдары ... ... ... ... ... ... ... 56
3.2. Фирманың ағымдағы шығындарын басқаруды жетілдіру жолдары ... ...59
3.3. Фирма шығындарының шетелдік тәжірибеде анықталуы ... ... ... ... ... ... ... 63

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..71
Қазақстан Республикасы өзінің дамуы барысында ХХІ ғасырға күрделі өзгерістермен аяқ басты. Соның ішінде біздер корпорациялардың, кәсіпорындардың, ұйымдардың, мемлекеттік мекемелердің қаржылық жағдайын қарастыруымыз керек. Әсіресе, кез-келген кәсіпорын дербес болғандықтан оның шығыстары мен кірістерін талдау қажет.
Өндірістің техникалық және ұйымдастырушылық дамуы, жоспардың орындалуы, ғылыми техникалық прогресті жеделдету шаралары, кәсіпорынның өз немесе жабдықтаушылар кінәсынан өндірістік технологиялық процестің бұзылуы сияқты себептердің, нақты өндірілген өнімге жоспардың норма бойынша шығындардың, шикізат пен материалдың нақты шығындардың ауытқуларына қалай әсер ететіндігі өте маңызды. Бұл кәсіпорынның шығындар көрсеткішінің бірі болып табылады. Кәсіпорынның қаржылық жағдайы жақсы болу үшін оның кірістері мен шығыстары тең мөлшерде болу керек. Шығындардың жоғарлауы кәсіпорының банкрот болуына себепші болып келеді, сондықтан біз кәсіпорын шығындарын ұтымды, тиімді басқару шараларын қарастыруымыз керек. Сондай-ақ кәсіпорын сатқан өнімдерінің, тауарларының, басқа да активтерінің өзіндік құны, сонымен қатар оларды сату, есептен шығару барысында пайда болатын шығындар сомасының жиынтығы кәсіпорын шығыстары болып табылады. Персоналға, жабдықтаушыларға шығындала отырып, бюджеттен белгілі бір мөлшерде ақша қаражаттарын бөледі, бірақ біраз уақыттан кейін сатқан өнімі үшін бюджетін қайтадан толықтыра бастайды, яғни біздің мақсат шығындарды тиімді басқару. Шығындарды жою мүмкін емес, себебі кәсіпорын шығындала отырып, кіріс мөлшерін толтырады.
Экономикалық категория ретінде олар қоғамдық өндірісті дамытып, жетілдіру, қоғамның сан алуан қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жалпы ішкі өнімнің бір бөлігін бөлумен және тұтынумен байланысты экономикалық қатынастарды білдіреді.
Бұл тақырыптың өзектілігі - экономика дамуының қазіргі кезеңінде белсенді орынды иеленетіндер, ол негізінен өндіріспен айналысатын кәсіпорындар, ұйымдар, корпорациялар, егер осылардың жағдайы жақсы болса, яғни дұрыс өніммен қамтамасыздандырылған, ҒТП-ге сәйкес жаңа технологиялармен жабдықталған, шығындарын дұрыс басқара алатын мамандарының болуы, осылардың барлығы бірге кәсіпорынның экономикалық жағдайын көрсетеді. Егер кәсіпорынның экономикалық жағдайы жақсы болса, онда ол елдің экономикасының да жақсы дамуына жол береді.
Кәсіпорын шығаратын тауарлардың мөлшерін рынокқа ұсынуы, оны өндіруге кететін шығындарын және сол тауарлардың рынокта сатылатын бағаларына тікелей байланысты болады. Бұдан шығатын қорытынды, тауарларды өндіру және оны сатуға кететін шығындарды дұрыс басқара білу, кәсіпорынның шаруашылық жүргізудегі тиімділігінің басты жағдайының бірі болып саналады.
Нормативті-құқықтық актілер:
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі, Алматы: Жеті жарғы, 01.02.2007ж.- 53 бет
2. Послание Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева народу Казахстана. «Новый Казахстан в новом мире». Астана 28.02.07г.

Оқулықтар мен оқу құралдары:
3. Әмірқанов Р.Ә., А.Қ. Тұрғұлова. Қаржы менеджменті. Алматы, 2002 ж.- 105бет
4. Баймухамбетова С.С., А.Ш. Асрандин, С.С. Мусаева, Р.Х. Шәріпова. Қаржылық менеджмент: Оқу құралы – Алматы: Қазақ университеті, 2000ж.-290 бет
5. Дүйсенов Н.Ш., Э.Т.Төлегенов, Ж.Г. Жумагалиева. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау. Алматы , 2001ж.- 481 бет
6. Ковалев В.В. Введение в финансовый менеджмент. Москва; 2000г. -768стр.
7. А.Қ.Мейірбеков, Қ.Ә.Әлімбетов «Кәсіпорын экономикасы» Алматы, Экономика, 2003 ж.- 365 бет
8. Өсербайұлы С. Корпоративтік қаржы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2005ж.- 108 бет
9. Бочаров В.В., Леонтьев В.Е. Корпоративные финансы. СПб Изд-во Питер-2004 г.- 591 стр.
10. Дюсембаева К.Ш. “Анализ финансового положения предприятия” Уч. пособие. Алматы: Экономика 2005г.-205 стр.
11. Румянцева Е.Е. Финансы организаций: Финансовые технологии управления предприятием. Изд. ИНФРА-М, 2003г.- 460стр.
12. Ермекбаева Б.Ж., Купешова Б.К. Корпоративные финансы: Учебное пособие / Под ред. Б.Ж. Ермекбаевой. – Алматы: Қазақ университеті, 2007.- 80стр.
13. Жилкина А.Н. Управление финансами. Финансовый анализ предприятия. ИНФРА-М, 2005г. - 332стр.
14. К.Г. Ахметов «Өндіріс менеджменті» - Орал қ. 2001ж.- 155 бет
15. М.Б.Бисенғазиев, А.Ш.Хамитов «Кәсіпкерлік негіздері» Орал, 2001ж.-266бет
16. Өсербайұлы С.,Қалымбекова Ж.Қ., Оқу құралы: Қаржы менеджменті, Алматы, ҚазҰУ, 2009ж.- 215 бет
17. А.П.Данова «Маркетинг в предпринимательской деятельности», г.Уральск, 2003г.-63стр.
18. Бисенова Ж.К. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау/Оқу құралы.-Атырау: Жалын, 2001ж.-330 бет
19. Ковалев В.В., Уланов В.А. Курс финансовых вычислений. Изд. «Финансы и статистика» 2005г.-173 бет
20. Моляков Д.С. Теория финансов предприятий. Учебное пособие. Изд. Финансы и статистика, 2004г. – 112стр.

Мерзімді басылымдар:
21. Купешова Б.К. Смешанное финансирование в интегрированных хозяйственных структурах// Журнал «Каржы-каражат» 2006г., №5–63стр.
22. Научно-практический журнал «Финансы и бизнес». -2007г. - №7. –25стр.
23. Вестник Казну. Серия экономическая. №5(63).–Алматы: Қазақ университеті, 2007.-112стр.

Интернет:
24. Официальный сайт Министерства Финансов РК www.minfin.kz
25. Официальный сайт Фондового рынка РК. www.kase.kz
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
______________________________факультеті
_______________________кафедрасы
Диплом жұмысы
____________________________________________
Орындаушы ... ... ... __________________________ ... ... ... __________________________ аты-жөні
(қолы, күні)
Кафедра меңгерушісі
Қорғауға ... ... ... күні)
Алматы, 20__
РЕФЕРАТ
Кәсіпорындардың өз өнімдерін нарыққа шығару ұмтылысы мен қабілетін
анықтайтын маңызды ... - ... ... ... болып
табылады.
Фирманың нарыққа ұсынғысы келетін өнімінің саны бір жағынан, сол
өнімдерді өндіргендегі жұмсалған ағымдағы ... мен ... ... ... байланысты болса, екінші жағынан тауардың нарықта өндірілетін
бағасына байланысты болады. Жетілген бәсекелестік ... ... ... өнімдердің бағасына әсер ете алмайды. Сондықтан нарықтық
экономикадағы фирманың тиімді жұмыс істеуі үшін, ағымдағы шығындарын ... ... ... “Фирманың ағымдағы шығындарын
басқару” атты тақырыбы оның қажеттілігіне байланысты таңдалды. ... ... ... ... өту ... ... шығындары және оны азайту туралы мәселелер аса маңызды болып отыр,
нарықтық экономика әр ... ... табу ... өзінің
мүмкіндіктерін өте тиімді пайдалануына ... ... ... ... ... ... ... өткізуден түскен ақшаны тиімді
бөлуге, ... ... ... ... иелік етеді. Пайданы алмастан бұрын
ағымдағы шығындардың барлық түрін және ... ... ... керек.
Диплом жұмысының мақсаты. Диплом жұмысының негізгі мақсаты ... ... ... ... ... құрамы мен
құрылымын анықтау және соны тиімді басқаруды, оның өзіндік құнын төмендету
жолдарын теориялық жағынан ... және оны ... ... табылады.
Қарастырылған ағымдағы шығындар теориясы негізінде «КазТрансОйл» АҚ-ның
ағымдағы шығындарына талдау ... ... ... ... ... өзіндік құнының өзгешелігін және оны төмендету ... ... ... жету үшін бірнеше міндеттер қойылды:
• ағымдағы ... ... ... және ... қазіргі
экономикалық ойлаудағы негізгі концепцияларын қарастыру.
• нақты бір кәсіпорын мысалында ағымдағы шығындарын талдау және ... ... ... азайту көздерін іздеу және т.б.
Зерттеу обьектісі ... ... ... ... ... ... пәні ... нарық жағдайындағы кәсіпорындарда ағымдағы
шығындарды ... ... ... ... ... жолдары алынды.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... 3 ... көрсетілген.
МАЗМҰНЫ
1. ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. Шығындар туралы ... ... ... ... ... нарығын талдау, шығындарды
басқару...........................................15
1.3. Тауарларды сатудағы және өндірістегі шығындарды басқарудың теориялық
негіздері...................................................................
..............................19
1.4. Шығындарды жоспарлау және басқару
әдістері........................................31
2. ... ... ... ... ... ... ... негізгі экономикалық – қаржылық көрсеткіштерін
талдау......................................................................
.......................37
2.2. «КазТрансОйл» АҚ-ның ағымдағы шартты тұрақты шығындарын
талдау......................................................................
..................................................44
2.3. «КазТрансОйл» АҚ-ның ағымдағы ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙЫНДА ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫ
ЖЕТІЛДІРУ
3.1. Фирманың ағымдағы шығындарын ... ... ... ... ... ... жолдары.......59
3.3. Фирма шығындарының шетелдік тәжірибеде
анықталуы............................63
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
....................................68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ..................................................71
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы өзінің дамуы барысында ХХІ ... ... аяқ ... ... ... ... ... ұйымдардың, мемлекеттік мекемелердің қаржылық жағдайын
қарастыруымыз керек. Әсіресе, кез-келген кәсіпорын ... ... ... мен ... ... қажет.
Өндірістің техникалық және ұйымдастырушылық дамуы, ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның өз
немесе жабдықтаушылар кінәсынан өндірістік технологиялық процестің ... ... ... ... ... жоспардың норма бойынша
шығындардың, шикізат пен материалдың нақты шығындардың ауытқуларына қалай
әсер ... өте ... Бұл ... шығындар көрсеткішінің бірі
болып ... ... ... ... ... болу үшін ... мен шығыстары тең мөлшерде болу керек. Шығындардың жоғарлауы
кәсіпорының банкрот болуына себепші ... ... ... біз ... ... ... басқару шараларын қарастыруымыз керек. Сондай-ақ
кәсіпорын сатқан өнімдерінің, ... ... да ... ... сонымен қатар оларды сату, есептен ... ... ... ... ... ... ... шығыстары болып табылады. Персоналға,
жабдықтаушыларға шығындала отырып, бюджеттен белгілі бір мөлшерде ... ... ... біраз уақыттан кейін сатқан өнімі үшін бюджетін
қайтадан толықтыра бастайды, яғни біздің ... ... ... басқару.
Шығындарды жою мүмкін емес, себебі кәсіпорын шығындала отырып, ... ... ... ... олар қоғамдық өндірісті дамытып,
жетілдіру, қоғамның сан алуан ... ... ... ішкі ... бір бөлігін бөлумен және тұтынумен ... ... ... ... ... - экономика дамуының қазіргі кезеңінде
белсенді орынды иеленетіндер, ол ... ... ... ... корпорациялар, егер осылардың жағдайы жақсы болса,
яғни дұрыс өніммен ... ... ... ... жабдықталған, шығындарын дұрыс басқара алатын мамандарының
болуы, осылардың ... ... ... ... жағдайын
көрсетеді. Егер кәсіпорынның экономикалық жағдайы жақсы ... онда ... ... да ... ... жол ... ... тауарлардың мөлшерін рынокқа ұсынуы, оны өндіруге
кететін шығындарын және сол тауарлардың рынокта ... ... ... болады. Бұдан шығатын қорытынды, тауарларды өндіру және
оны сатуға кететін шығындарды дұрыс басқара білу, ... ... ... ... ... бірі ... ... тақырыпты орындаудағы негізгі мақсатым – шығындардың кәсіпорын
экономикасындағы алатын ... ... үшін ... кең таралған түрін
анықтау, басқару және оны минимизациялау жолдарын қарастыру болып табылады.
Кәсіпорынның алдыңғы жыл шығындары мен ... ... ... қай жылы ... ... көп ... соны анықтау, және сол
шығындарды минимизациялау жолдарын қарастыру.
Жұмыстың негізгі міндеттеріне келесілер жатады:
• Кәсіпорындардың ағымдағы шығындарының ... мен ... ... ... ағымдағы шығындарын талдау;
• Кәсіпорын шығындарын басқару;
• Шығын есебінің әдістері және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды
талдау;
• Шығындарды минимизациялау жолдарын анықтау;
• «КазТрансОйл» АҚ ... ... ... ... ... ... ... талдау.
Зерттеудің ғылыми-методологиялық негізі – ... ... ... ... тақырыпқа байланысты экономикалық
оқулықтар, журналдар, нормативтік-құқықтық құжаттар қолданылады.
Зерттеудің ақпараттық ... ... ... ... Б.Ж.Ермекбаева., Б.К.Купешова, К.Ш.Дюсембаева, С.Өсербайұлы,
В.В.Ковалевтің және т.б. ғылыми еңбектері алынды.
Сондай-ақ «КазТрансОйл» ... ... ... ... ... шығындар бюджеті, экономикалық бағдарламалар
және. т.б. дерек көздері ... ... ... ... ... ... ... талдау, экономикалық моделдеу т.б. ... ... ... ... ... ... өнім өндіруге кеткен
шығындар ... ... және ... ... құнын төмендету жолдарын
талдауға арналған.
Зерттеу обьектісі. Зерттеу обьектісі нарықтық жағдайдағы «КазТрансОйл»
АҚ-ның қызмет ... ... ... пәні ретінде нарық жағдайындағы кәсіпорындарда
өнім өндіруге кеткен шығындар түрлерін анықтау, ... ... ... ... ... ... құрылымы: Диплом жұмысы ... ... ... және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. Шығындар ... ... ... ... және ... ... көшу ... кәсіпорындардың құқықтық және
экономикалық жауапкершіліктері артады, ... ... ... ... ... мен бәсекелестік қабілеттілігінің
жоғары болуының маңыздылығына көп көңіл бөлінеді. Сондықтан кәсіпорындардың
негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... қаржыландыруды және өзін-өзі өтеуді қамтамасыз ету болып табылады.
Өнімді өндіру және өткізу шығындарын аса тиімді басқармайынша ... ... жету ... ... ... ... ... нарыққа ұсынуы, оны
өндіруге кететін шығындарына және сол ... ... ... ... ... ... ... шығатын қорытынды тауарларды
өндіру және оны сатуға кететін шығындарды білу кәсіпорынның ... ... ... ... бірі болып саналады.[1]
Соңғы жылдары шикізат, материал, отын, энергияның қымбаттауына, несие
проценттерінің жоғары ... ... ... ... ... өндірістік шығындардың өсуі байқалады. Нарықтық жағдай өнімді
өндіру және ... ... ... ... ... ... ... шетел тәжірибесін қолдануды, халықаралық
стандарттарға жақындауды талап етеді. Сөйтіп кәсіпорындар ... ... және ... ... ... ... арқылы рентабельді
жұмыс істеуді қамтамасыз етеді.
Экономикалық әдебиетте шығыстардың, шығындардың және ... ... ... болып саналады, бірақ олардың арасында айырмашылықтар ... және ... ... ... ... ... ... экономикалық талдау, қаржы, аудит және бухгалтерлік есеп
теориясы және т.б. да Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... бухгалтерлік есеп
мақсаттары үшін кәсіпорындардың шығындардың анықтамасы беріледі.
Экономикалық сипатына ... ...... ... ... алу үшін кәсіпорынның жасаған қаржылық шығындары. ... ... ... және ... ... шарттарына, сипаттамасына
байланысты мыналарға бөлінеді: қызметтіің қарапайым түрлеріне байланысты
шығыстар; операциялық шығыстар; өткізуден тыс шығыстар. ... – бұл ... ... ... және коммерциялық қызметін
іске асыру үшін өндіріс факторларының ... ... ... ... шек ... ... және ... маңызы мен практикалық
кызметіндегі анықтайтын межесі ... ... ... ... ... ... 3 түрге бөлінеді:
- өнімдерді өндіруге және сатуға кететін шығындар – бұл ... ... ... ... түскен ақшалай түсімді жабатын ағымдағы
шығындар;
- өндірісті ұлғайтуға және жаңартуға кететін шығындар - әдеттегідей, ... ... ... өнімге жұмсалатын бір жолғы ірі күрделі қаржы
шығындары;
- өндірістің әлеуметтік-мәдени, тұрғын үй, ... ... ... ... ... ... да ... кететін шығындар – олар негізінде таза
пайданың есебінен бөлінетін ... ... ... ... ... ... (жұмыс, қызмет) өндіру белгілі бір шығындармен
байланысты. Шығындар – ... ... ... ... ... ... байланысты міндеттердің артуы. Ақшалай формадағы ... ... ... құны жатады. Өзіндік шығындарды дұрыс ұйымдастыру
үшін оның ғылыми-негізделген жіктелімі аса қажет. Бухгалтерлік ... ... қор ... ... ... ... мыналарға
жіктеледі:
1) пайда болу орны бойынша - өндіріс, цех, ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін аса қажет;
2) өнім (жұмыс, қызмет) түрлері бойынша – оның өзіндік құндарын ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына көшіру тәсілі
бойынша – экономикалық элементтер бойынша және калькуляциялау баптарымен.
Сонымен ... ... ... ... - өнім өндіру үшін қандай шығын кеткенін
көрсетеді. №7 БЕС-қа сәйкес мына экономикалық элементтер анықталады:
материалдық шығындар;
еңбекақы шығындары;
аударым;
құралдардың тозуы;
басқадай ... ... ... ... - ... ... ... өзіндік
құнын есептеу үшін пайдаланылады. №7 БЕС-қа сәйкес оған жататындар:
материалдар;
еңбекақы;
аударым;
үстеме шығындар. [4]
Алайда, экономикалық элемент және бап ... ... ... ... ... ... олар ... (элементі) және мақсатты
тағайындауы ( калькуляция бабы) бойынша субьектінің бір ғана шығындарын
сипаттайтынын айта кету ... Бұл ... ... ... ... ... ... өнім (жұмыс, қызмет) ... ... ... ... ... болу ... қарай бөлшектеп,
элементтік қимада қалыптастыруға мүмкіндік тудырады, өнімнің өзіндік құнын
әлдеқайда дұрыс есептелуіне және кәсіпорын шығындарына бақылауды ... ... ... ... бойынша топтастыру оның құрылымын
зерделеу, өндірістік шығындар сметасын пайдалануын бақылау, жоспарлау және
талдау үшін ... Бап ... ... ... ... ... ... калькуляциялау және өнімнің өзіндік құнын
бақылау үшін ... Екі ... ... толықтырады және
өнімді өндіруге кететін шығын, есептеу және өзіндік құнды талдау есебін
ұтымды жүргізуге мүмкіндік ... [5] ... ... ... ... бойынша жіктелуін төмендегі кестеден көруге болады.
Кесте 1.
Өндіріске арналған шығындардың басқа белгілер қатары бойынша жіктелуі
|№ | ... тобы | ... |
| 1 ... ... ... рөл ... |
| ... ... |
| 2 ... ... ... салу ... ... |
| ... ... |
| 3 ... ... ... |бір ... |
| | ... |
| 4 ... ... ... бойынша |өзгермелі |
| | ... |
| 5 ... болу ... ... ... |
| | ... |
| 6 |Өндіріс процесіне қатысуы бойынша ... |
| ... ... бойынша) ... |
| | ... |
| 7 ... ... ... |
| | ... |
| 8 ... ... ... |реттелетін |
| | ... |
| 9 ... ... бойынша ... |
| | ... ... ... ... ... - ... технологиялық прцесімен тікелей байланысты:
шикізат және материалдар, қосалқы материалдар мен басқа шығындар.
Үстеме - өндірісті ұйымдастыру, оған ... ету және ... ... ... болады.
Тікелей - өнімнің нақты бір түрін өндіретін өндіріспен байланысты
және оның өзіндік ... ... ... ... ( ... негізгі
материалдар, аударым). Жекелеген бөлімшелерге ... ... ... деп ... - ... жеке түрлерінің өзіндік құнына тікелей салынбауы
мүмкін жеке ... ... ... ... ... ... ... жанама деп аталады (жарнамаға жұмсалатын шығын – бұл
субьект бөлімшелерінің жанама шығыны болып табылады).
Шығындар бір ... ... ... бір ... ... ... (зауыт менеджерінің еңбекақысы – бұл жеке бөлімшелердің ... ... ... ... ... ... табылады).
Шығындардың тікелей және жанама болып бөлінуі салалық ерекшеліктерге,
өндірістің ұйымдастырылуына, өнімнің өзіндік құнын ... ... ... элементті – бір элементтен тұрады ( ... ... Бұл ... олардың мақсаттық тағайындалуына, орны мен пайда
болу уақытына қарамастан ... ...... ... тұрады. Негізгі құралдарға қызмет көрсету
және жөндеу (бұл шығындардың құрамына негізгі ... ... ... ... ... қызметкерлердің еңбекақылары, әлеуметтік
мұқтаждықтарға бөлінетін шығындар, материалдық шығындар, жөндеу және ... ... ... ... ... – оның ... ... өндіріс көлемінің өзгеруіне
тікелей үйлесімді болады (өндірістік ... ... ... отын және т.б) және бұл ... өнім ... ... бөледі. Мысалы, егер өндіріс ... ... ... онда ... ... шығын да 10%-ға өседі. Өндіріс көлемі
100-ден 200-ге дейінгі ... ... ... ... ... ... теңгеге дейін өсті. Алайда өзгермелі шығын өнім бірлігіндегі есеп
айырысуда ... ... де, ... бұл ... ... ... да – бірінші ме,
екінші ме, үшінші ме, оған қарамай тұрақты боп қалады. ... ... ... ... ... ... шартты-тұрақты деп атау
әдетке айналған, өйткені олар әр түрлі нүктелерден екі түрлі рөл ойнайды.
Енді осыларды 2 ... ... ... ... шаққандағы өзгермелі шығын
|Көлем, | ... ... | ... ... ... ... |өзгермелі шығын |өзгермелі ... ... |
| 100 | 10 | 1000 |
| 200 | 10 | 2000 |
| 300 | 10 | 3000 |
| 400 | 10 | 4000 ... көзі: Жилкина А.Н. Управление финансами. Финансовый
анализ предприятия. ИНФРА-М, 2005. -332с.
Тұрақты - өнім ... ... ... ... емес (жылу,
өндіріс ғимаратын жарықтандыру, амортизация, жал (аренда), жарнама шығыны
және т.б). Егер көлем 10%-ке артса немесе кемісе, онда ... ... ... ... ... бір бірлікке ұдайы кеміп отырады. Егер өндіріс
көлемі 10%-ке кемісе, онда жалпы ... ... ... ... ... ... бір ... тең болса, онда тұрақты шығын 300 теңгеге тең
болады, бірақ тұрақты ... ... ... артуы кезінде бір бірлікке
ұдайы кеміп отырады. Осыған орай өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... ... Көлем, бірлікте |Бірлікке кететін тұрақты|Бірлікке кететін жалпы |
| | ... ... ... |
| ... ... | |
| 1 | 300 | 300 |
| 2 | 150 | 300 |
| 5 | 60 | 300 |
| 15 | 20 | 300 |
| 20 | 15 | 300 |
| 25 | 12 | 300 |
| 30 | 10 | 300 ... ... Жилкина А.Н. Управление финансами. Финансовый
анализ предприятия. ИНФРА-М, 2005. -332с.
Ағымдағы – жиі қайталанатын ... ... ... ... ...... төлемі, жөндеу жүргізу және т.б. Ол бекітумен
белгіленген ... және ... ... ... ... бөлек қосылады.
Өндірістік шығынға– тауарлық өнімді дайындаумен және оның ... ... ... ... барлық шығын жатады (тауарлық өнім өз
материалымен де, техникалық бақылауымен қабылданып, ... ... ... ... де ... ... ... құны;
тараптарға босатылған өз өндірісінің жартылай дайындалған өнімнің ... ... ... ... қаражатын толтыруға бағытталған өнім).
Әкімшілік жалпы басқарумен байланысты шығындар және ... ... ... шығындар.
Коммерциялық (өндірістен тыс) - өнімді сатып алушыға ... ... ...... ... мен ... арқылы өнімді белгіленген сапада өндіруге кететін шығын.
Өндірушілік емес (жоспарланбаған) – технологияның ... ... ... ... ... ... яғни шығын
(жұмыссыз бос тұрып қалудың шығыны, ақау, ... тыс ...... ... ... ... немесе оған елеулі
ықпал ете ... ... ... ... ... ... оны ... реттейді).
Реттелмейтін – қызметкер оның деңгейіне елеулі ықпал ете ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінің
еңбекақысы бойынша шығынға ықпалын жүргізе алмайды).
Жалпы - өндірілетін өнімнің барлық көлеміне кететін шығынды білдіреді.
Орташа – есепте бір өнім ... ... ... - ... ... ... жұмсалатын шығын (тікелей шығын).
Кезеңге – кезең шығындары: жалпы және ... ... ... ... сыйақы бойынша шығындар (жанама шығындар).[6]
Калькуляциялау туралы жеткілікті ақпарат алу, ... ... ... ... қабылдау, жоспарлау, бақылау және ... ... ... ... ... ... ... және бағалау үшін шығындарды
топтастыру:
- негізгі - ... ... ... ... байланысты;
- үстеме - өндірісті ұйымдастыруда пайда болады,
- тікелей - өнімнің нақты бір ... ... ... және ... ... ... ... – жекелеген өнім түрлерінің өзіндік құнына тікелей ... ... ... кірістік (болашақта табыс әкелетін ресурстарға ие болу және оның қолда
бар болуы);
- біткен (шығынға ... ... ... және ... үшін ... ... өзгермелі – оның көлемі өндіріс көлеміне ... ... ... ... - өнім өндіру көлемінің өзгеруіне тәуелді емес;
- қайтарылмайтын - өткен кезеңнің шығыны мен табысы;
- міндеттік – ... ... ... ... ... болады және оны
болашақта пайдалану мүмкіндігін сипаттайды;
- ... ...... да бір өнім ... дайындауда қосымша
пайда болады (өнім өндірісін жеделдету үшін сыйлықақы төлеу)
- маржиналдық (шектеулі) – ... ... ... ... өнім ... ...... сақталуы мен орындалуына байланысты.
3.Шығындарды басқару мақсатында бақылау және ретеу процесін ... үшін ... ... ... ... ... (өндірмелі);
- тиімсіз (өндірілмейтін);
- бақыланатын;
- бақыланбайтын. [7]
Кез ... ... ... ... ... неғұрлым көп пайда
алуға тырысады. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын тек жоғарғы тиімді ... қана ... ... ... оны өткізуге және өндіруге кететін
ағымдағы шығындарды ... ... ... ... ең ... ... ол оның сыртқы жағдайына ... ... ... ... ... яғни ... өндіріс үрдісінің
тиімділігіне және өндірілетін тауардың кезекті өткізілуіне байланысты.
Ағымдағы шығындар өнімдерді ... және ... ... тікелей
байланысты. Олар кәсіпорынның барлық ағымдағы шығындарының ... ең ... ... ... ... ... цикл
аяқталғаннан кейін өнімдерді өткізгеннен және сатылғаннан кейін түскен
түсімнің құрамында қайтып ... ... ... ... және ... ... құнына
жатқызу әдісіне,өндіріс көлеміне байланысты жіктеледі. Қаржы менеджментінде
ағымдағы шығындарды ... ... ... ... ... ... шығындардың құрамын, құрылымын және көлемін ... ... ... ... Олар ... нақтылық өзіндік құны,
алынған пайда көлемі және жұмсалынатын ағымдағы шығындар мен ... ... ... шығындар, өзіндік құнның экономикалық ... ... ... ... деңгейі көбінесе пайда көлемін, кәсіпорын
рентабельділігін, және ... ... ... анықтайды.
Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін, беріктілігін, қаржылық тұрақтылығын
анықтай отырып, оның ағымдағы шығындарын қысқартып, оптималды ... ... ... ... экономистер ағымдағы шығындарды анықтау үшін айтарлықтай өз
үлестерін қосқан. К.Маркс 2 ... ... ... ... ... ... айналым ағымдағы шығындары. Өндірістік ағымдағы шығындар
түсінігінде жалақыға, ... ... ... ... ... ... ... мұның ішіне еңбек құралдарының амортизациясы да
қосылған.
Тағы басқа ... ... ... ... ол ... ... ... кәсіпорындарды ұйымдастырушыларының жұмсалған
ағымдағы шығындары. Бір тауар құнында, өндірістік ағымдағы ... ... бір ... ... ... ағымдағы шығындарды тауар құнындағы
пайда көлеміне шаққаннан аз болады.
Қазіргі кездің ағымдағы шығындар тұжырымдамасын ... ... олар ... ... айтылып кеткен екі кезеңді де қамтиды.
Өндірістік ... ... ... ... берілген тауардың
бағасымен, ағымдағы шығындармен және өндіріс көлемдерінің арасындағы қарым
– қатынасы ағымдағы шығындарды ... өнім ... ... ... деп ... ... кәсіпорынның барлық ағымдағы шығындары келесідей
түрге бөлінеді:
1) Шартты өзгермелі
2) Шартты тұрақты
3) Аралас ағымдағы шығындар
Шартты өзгермелі ағымдағы ... - ... ... ... және өндіріс көлемінің өзгеруіне тікелей пропорционалды түрде
өзгереді. Шартты өзгермелі ағымдағы шығындар өз кезегінде ... ... емес ... ... ... ... өзгермелі ағымдағы шығындарға мыналар жатады:
шикізат, материал, ... ... ... өндірістік
жұмысшылардың негізгі еңбекақысы тағы басқа ... ... емес ... ... ... транспорт,
тасымалдау өнімдерді сатумен байланысты ... ... мен ... ... шығындар.
Шартты тұрақты ағымдағы шығындар – бұл ағымдағы шығындар белгілі уақыт
кезеңінде, өндіріс көлемінің өзгеруіне байланысты емес. Оларға ... ... ... ... ... ... ... байланысты ағымдағы шығындар және еңбекақы.
Аралас ағымдағы шығындар – кейде ... ... ... ... ... ... және ... ағымдағы шығындары, құрал-
жабдықтарды, ғимараттарды, ағымдағы жөндеу, іс-сапар, материалдық жабдықтау
ағымдағы шығындары. [8]
Кәсіпорынның ... ... ... тұру ... өнімді өткізу үшін
және өндірістік факторларды қолдану мақсатындағы ағымдағы шығындардың құны
ақшалай көрсеткіште бағаланады.
Ағымдағы ... ... ... ... ... ... өзіндік құны өнімнің ... ... ... ... ... ... табиғи ресурстардың, ... ...... ... ... негізгі қордың, еңбек
ресурстарының және де тағы басқа өнім өндірісіне және ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құн экономикалық категорияның
бастысы болып есептеледі. Олардың деңгейі көбінесе пайданың ... ... оның ... ... тиімділігін
анықтайды. Өндірістік ағымдағы шығындарды қысқарту және оптимизациялау әр
кәсіпорынның бәсеке қабілеттілігін, ... ... ... ... ... ... бағыты.
Жалпы ағымдағы шығындарды жақсы түсіну үшін олардың түрлерін
қарастырайық:
Бірінші ... ... ... жөн, ... өндірістік ағымдағы
шығындарды қысқартуды ойластырады, ал бухгалтерді фирманың қаржылық балансы
қызықтырады. Бухгалтер фирманың бұрынғы ... ... ... мен ... ... және фирманың қаржысына ретроперспективті көз
қараспен қарайды. Экономистер мен ... ... ... ... ... Олар ... ... шығындарды
қалайша азайтып және рентабельділікті қайтсем көбейтемін деп қам жейді.
Сонымен ... ... ... және ... ... ағымдағы шығындарға ресурстарды қолдану үшін кәсіпорынның
жабдықтаушыға төленетін барлық ағымдағы шығындар жатады. Олар ішкі ... ... ... деп ... ағымдағы шығындарға жабдықтаушыларға, ресурстарға, жанар-
жағар майға, ... ... ... ... және тағы ... ... төлемдер жатады.
Ішкі ағымдағы шығындар - бұнда ... ... ... ... үшін ... ... көрсетіледі. Ішкі ағымдағы
шығындарда өзінің қосымша ресурстарын және пайданы көрсетеді.
Ал ... ... ... ... ... сәйкес жіктеледі. Олар көбінесе экономистер ... ... ... Шығындар келесі топтар бойынша
жіктеледі:
1. Тауарлы-материалдық құндылықтарды ... ... ... және
өндірген өнімнің өзіндік құнын есептейтін ағымдағы шығындар:
- өтіп кеткен ағымдағы шығындар;
- ... ... ... және ... ... ... бұрын сатып алынып, қазір қолда бар және ... ... ... ... өндірістік және өндірістік емес ағымдағы шығындар.
2. Басқарушылық шешімдерді ... ... ... ... ... шығындарды есептегенде қабылдайтын және қабылдамайтындар (яғни болашақ
кезең ағымдағы шығындары және өткен кезең ағымдағы шығындары);
- алып ... ... ... ... ... дұрыс бағытты
таңдаса онда құтылуға болады;
- алып тастауға болмайтын ағымдағы шығындар, онда құтылуға ... ... ... ...... бір альтернативті бағытты
таңдағанда, басқа біреуінен бас тартуға тура келеді;
- өсімкі ағымдағы шығындар – ... өнім ... ... ... ... ... ... ағымдағы шығындар;
- маржиналды ағымдағы шығындар – қосымша бір өнім бірлігін шығаруға кеткен
ағымдағы шығындар.
3. Шығындардың деңгейін бағыттап және ... ... ... ... ... және бағытталмайтын деп бөлінеді. [9]
Тұрақты және өзгермелі ағымдағы шығындардың соммалары жиынтық шығынды
құрайды, бұл деп ... ... бір өнім ... ... ... ... ... Өнімнің бір данасына кеткен шығынның ... ... ... тұрақты және ортақ өзгермелі ... ... ... ағымдағы шығындар, жеке жиынтық шығынды өндірген өнім ... ... ... ағымдағы шығындар, тұрақты ағымдағы шығындарды өндірген өнім
көлеміне бөлгенге тең.
Ортақ өзгермелі ағымдағы шығындар, өзгермелі ағымдағы шығындарды ... ... ... ... Тұтыну нарығын талдау, шығындарды басқару
Кәсіпорынның экономикалық жетістіктері оның ... ... ... ... ... ... ... Тұтынушы
өнімнің әкелетін пайдасы мен сатып алу шығындарын салыстыра отырып, ... ... ... ... ... ... оның ... бір
мәселерді шешуге қабілеттігінде. Өз кезегінде, өнімнің проблемасын ... оның ... ... ... ... ... ... өнім туралы ақпаратты өндеудің психикалық процесіне, өнімді
қабылдауға байланысты да бағаланады. Нәтижесінде ... ... алу ... ... шешім қабылдайды. Ал бұл «күтілетін талап» барлық ... ... ету ... ... ... ... ... бағытталған талдау жасауға
арналған бірқатар арнайы құралдар бар. ... ... ... ... ... өнірдегі өндірушілерге бірдей әсер етуші қоршаған ортаның
жағдайларын зерттеуге ... ... ... тез
өскенде, өнімнің жоғары ректабелдігінде, немесе накрыққа оңай кіргенде
үлкен ... ие), ... ... ... ... ... ... стратегиялық жоспар бағытына сәйкестігін тексеруге арналған), және
нарықты талдау (нарықтың барлық элементтері туралы толық ... ... ... ... тақырыбы болатын элементтерді бөлуден басталады.
Содан соң осы ... ... және ... даму үрдістері зерттеледі.
Жабуға үлес салу ... ... ... ... бағалау
ішінара шығын базасындағы калькуляция кезінде, яғни, «директ – ... ... ... (бұл жүйе ... ... ... және
тұрақты деп бөледі). Мұны төменде берілген кестеден көруге болады.
Кесте 4.
Толық шығындар базасындағы калькуляция
| ... | ... |
| | А | В | С |
|1 Сату ... тг |8,99 |8,12 |10,20 ... ... мың дана |170 |510 |290 ... ... мың. т. |1528,3 |4140,8 |2957,7 ... Жалғыз дара шығындар, мың. тонна |1300,0 |2800,0 |2000,0 ... ... ... шығындар |492,5 |1060,8 |757,7 ... т. | | | ... мың т. (n3 – n4 – n5) |-264,2 |280,0 |200,0 ... пайдасы, мың. т. | |215,0 | ... ... К.Г. ... «Өндіріс менеджменті» - Орал қ. 2001ж.-
155 бет.
Кесте 5.
Салыстырмалы ішінара шығын базасында жабудың есептемесі
| ... | ... |
| | А | В | С ... бағасы, тг |8,99 |8,12 |10,20 ... мың ... |170 |510 |290 ... мың ... |1528,3 |4140,8 |2957,7 ... – жарым(айнымалы шығындар) мың т|1300,0 |2800,0 |2000,0 ... ... ... мың т(n3 – n4) |228,3 |1340,8 |957,7 ... ... ... мың т (n3 –n4 –n5) | ... |2311,0 |
| |215,8 ... ... мың т | ... көзі: К.Г. Ахметов «Өндіріс менеджменті» - Орал
қ. 2001ж.- 155 бет.
Кесте 6.
А өнімді алып тастағаннан ... ... ... ... ... ... | ... |
| |А |В | С ... ... тг | |8,12 |10,20 ... мың т | |510 |290 ... мың т | |4140,8 |2957,7 ...... ... мың т | |2800,0 |2000,0 ... ... ... мың т(n3 – n4) | |1340,8 |957,7 ... ... ... | 2526,8 |
| | |
| |2311,0 |
| |- 21,5 ... мың т(n3 – n4 – n5) | ... ... мың т | ... ... К.Г. ... «Өндіріс менеджменті» - Орал
қ. 2001ж.- 155 бет.
Мысалды қарастырайық. Кәсіпорын А, В және С ... ... А ... ... ... нарық қабылдамаған. 8.99 бағамен сату
залал шектірген(толық шығын базасында кері калькуляция көмегімен есептеулер
қорытындысы бойынша).
Бірақ бұл ... алып ... ... ... ... ... еді. ...
жарым шығындар базасында жабу есептемесі көрсеткендей, мұндай ... соң ... ... ... кетеді. Берілген кестеден көретініміз, ең
аз залал келтіруші (10% құрайтын) жалпы шығын блогын жабу үшін 228,3 мың ... А ... алып ... соң бұл ... ... ... есебінен
жабылуы немесе Ажәне Б өнімдерінің сату ... ... ... ... ... ... ... жабылуы мүмкін.
Ассортиментті жоспарлаудағы маңызды ... - ... ... ... ... ... ... Өнеркәсіптік, сауда
кәсіпорындары, жеке сатып алушылар көп ассортимент тауарларын ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Мысалы, белгілі бір тауарлар
топтамасы қандайда бір ... ... ... ... толықтыруы
мүмкін. Мысалы, белгілі бір құрылыс ... ... ... кәсіпорын
цемент, тас сосын т.б. құрылыс жабдықтарын алуы керек болады.[12]
Материалдар топтамасы – олардың бәрі бір ... ... ... ... Егер ... ниет болса, сұраныс топтамасы туралы
айтады. Егер бір себептерден көптеген ... бір ... ... ... бұл олардын арасында сатып алу байланысы бар дегенді білдіреді.
Бұл өнімдер арасында олардың бір дүкенде ... ... еш ... ... өнім ... ... әсер етуші факторлардың ішіндегі
негізгілері;
1. Пайдаланылатын ресурстардың бағасы, соның ішінде ақша ... ... ... ... деңгейіне, алдымен оның айнымалы бөлігіне әсер
етеді, бұл көлемді үнемдеу әсерін ... ... ... ... ... ... жетілдіру шығарылатын
өнім өндірісін арзандату үшін жүргізіледі. (сонда ... ... ... түрін шығаруды ұлғайту мүмкіндігі пайда болады)
3. Салықтар, міндетті төлемдер, жеңілдіктер және ... әр ... ... мен ... ... өндіріс шығындары ретінде қарауға
болады. Сондықтан салықтар өсуі – бұл кәсіпкерлік ... ... ... ... ... және ақырында ұсыныстар азаюы, жеңілдіктер ... кері ... әсер ... ... ... ... мен ... көрсетулер нарығында
сатушылар көп болған ... ... т.с. ... ... үшін
күрес те қатаң, өнім шығаруды ұлғайту да қиын ... ... ... да ... Егер ... ... ... болса немесе нарықта
жұмыс істесе бұл міндет еді.
Сөйтіп, тұтынушы нарықтың белгісі бір ... күйі ... ... ... жоғарыда аталған сұрақтарға, яғни кәсіпорынның өндірістік
бағдарламасын құрайтынсұрақтарға жауап береді. ... әрі, осы ... ... ... шығындарды басқару жөнінде шешім қабылдауы тиіс.
Тұтынушы нарық ... ... ... және оны ...... көп
қажет ететін және қымбат процесс. Көптеген кәсіпорындарды өткізу қызметіне
ара – бура келіп ... ... өнім ... жедел мәліметтерді
талдаумен шектеледі. Бірақ, орта ... ... ... делдалдары,
бәсекелестер, жеткізушілер, нарыққа ықпал ету мүмкіндіктері және
тұтынушыларда ... ... ... ... ... мерзімде
еңсерілмейтін өндірістік, қаржылық, кадрлық, т.б. сипаттағы ішкі шектеулер
туралы мәліметтер, қоршаған ортаның әр ... ... әр ... әр ... ... туралы мәліметтерді – маркетингтік қазіргі
замаңғы реттеу әдістері көмегімен алуға болады, бұл ... ... ... ... және ... ... батыс фирмаларда
тұтынушы нарық туралы ақпарат алуға едәуір қаражат жұмсауы тегін емес. [13]
1.3. Тауарларды сатудағы және өндірістегі шығындарды ... ... ... ... ... бір ... ... фирманың қанша және қандай ресурстарды қолданғанын көрсетеді.
Өндіріспен және тауарды ... ... ... ... көлемі өзіндік
құн деп аталады.
Тауарлардың (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құны- кәсіпорынның
шаруашылық ... ... ... маңызды, сапалы көрсеткіш
болып ... ... ... ол ... ... ... және
өндірістің технико- экономиканың сатысының бағалау құралы болып табылады.
Ол пайдаға, рентабельділік деңгейіне және барлық мемлекеттік ... ... ... ... тигізеді.
Тауардың өзіндік құны – еңбек ресурстарының, негізгі ... ... ... ... ресурстардың, тауар өндірісінің
процесінде қолданылатын құндық бағаны, сонымен ... ... да ... ... ... ... ... өзіндік құн анықтамасы
өндірістік шығындарға жатады және қабылданған ... ... ... ... Ал ... ... шығындар есебі - өнеркәсіп
тауарының толық өзіндік құнын көрсетеді.
Тауардың өзіндік құнына мыналар жатады:
- ... ... ... ... өндіріс ұйымдары мен технологиялармен шартталған тауар өндірісімен
байланысты шығындар;
- еңбекақы ... ... ... ... ... шығындар;
- өндірістік ұйымдар мен технологияның дамуымен байланысты және ... ... ... ... емес ... ... техникалық даму мен рационализаторлық ұсыныстармен
байланысты шығындар;
- ... ... ... ... және капиталдық жөндеу
жұмыстарына) қызмет көрсетуге байланысты шығындар;
- қауіпсіздік техникасы мен ... ... ... ... ... шығындар;
- жұмысшы күшін жинаумен байланысты шығындар;
- табиғатты қорғауды тағайындау қорының мазмұны мен ... ... ... ... дайындау және қайта дайындаумен байланысты;
- жұмысшыларды жұмыс орнына және керісінше ... ... ... ... еңбек туралы заңда көрсетілген төлемақылар;
- мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру мен зейнетақымен ... ... ... ... ... үшін ... қор
шығындары;
- кәсіпорын мүліктерін сақтандыру үшін шегерімдер;
- банк қызметіне төлеу үшін және ... ... ... банктерге
пайыздарымен төлеу үшін шығындар;
- кепілдік қызмет көрсету шығындары;
- тұрмыстық өнімдермен ... ... ... сақтау,
көлікпен қамтамасыз ету);
- негізгі өндірістік қорды қайта өңдеп шығару үшін шығындар(толық қайта
қалыптастыру амортизациясы);
- материалдық емес активтердің тозуы(амортизациясы);
- ... өнім ... ішкі ... ... ... ... ... өнімдер шығыны.
Шығындар көлемі ресурстар бағасына, өндіріске қажетті тауарларға,
оны пайдалану технологиясына байланысты. Өндірістік ресурстардың сатып ... ... ... ... емес.Ол ресурсқа сұраныс пен ұсынысқа
байланысты анықталады. Кәсіпорын үшін ... ... ... ... ... зор. Біріншіден, ол қатыстырылатын
өндірістік ресурстар көлемін, екіншіден, олардың ... ... ... технологиялық және экономикалық көзқарасынан тиімді
болатындай және ... ... аз ... ... ... керек.
Кәсіпорынның шаруашылық қызметінің шығындары пайда болу ... ... ... және толық өзіндік құн болып бөлінеді.
Қоймада дайындалған ... ... ... ... құн болып
табылады.Өнімнің өзіндік құны учаскіге, бригадаға анықталуы мүмкін.
Өндірістік ... құн- ... ... ... ... ... ... шығындардың өндірістік шығындар сомасы(зауытты басқаратын
персоналының еңбек ақысы, жалпы зауыттық тағайындалған ғимараттың ... ... мен ... ... ... өндірістік емес
шығындар да есепке алынады(жарамсыз өнім шығындары,материалдық бағалы
заттардыңжетіспеушілігі және ... ... ... ... ... келесі түрлері қолданылуы
мүмкін: жалпы, тауарлық немесе сатылған ... ... ... ... өзіндік құны, өнім бірлігінің өзіндік құны ж.т.б.
Сонымен қатар, жоспарлық, есептесу бойынша және ... ... ... ... ... өзіндік құн – шығындардың максималдық көлемін бейнелейді
және оған кәсіпорынға қажетті өндіріс ... мен ... ... ... ... ... Ол ... капиталдың активтік
бөлігін, еңбек шығындарын, материалдық және энергетикалық ... ... ... жоспарлы норма бойынша есептеледі.
Есептесу бойынша өзіндік құн – технико-экономикалық есептесулерде
ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін ... ... ... бойынша өзіндік құн - өнімді сату мен өндіріс шығындарын
бейнелейді. ... ... ... ... құн ... ... төмен болуы керек. Үнемдеу ... ... және ... негізгі капиталын қолдануы жақсарғанда пайда болады. ... ... ... ... ... кезінде кәсіпорын жұмысының
төмендеуі байқалады.[14]
Отандық тәжірибеде жоспарлау, ... және ... ... ... ... ... ... өндірістік түрі бойынша – негізгі және көмекші;
- өнім түрі бойынша- жеке ... бір ... ... ... ... ... ... шығындардың шығу орны бойынша- ... ... ... бойынша бригадалар;
- құрамы және экономикалық мазмұны бойынша- шығындардың элементтері ... ... ... ... қосу ... ... тікелей және жанама;
- өндіріс процесіне қатысу деңгейі бойынша- негізгі және қосымша;
- ... ... ... ... ... ... пропорционалдық емес(шартты-
күнделікті);
- өнімнің өзіндік құнына қатысты ... ... ... ... ... шығындары;
- шығындардың бірқалыптылық деңгейі бойынша- элементтік комплекстік.
Шығындардың қалыптасуын басқару жүйесінде тәжірибелік пайдалануда
шығындардың элементтер және баптар классификациясы ... ... ... ... тобы ... шығарылған
өнімнің өндірісі, өзіндік құнының ... ... оның ... ... ... айналым құралдарын нормалау смета шығындарын құрау
үшін ... Ол ... ... ... бойынша ерекшеленеді, яғни
ондағы барлық шығындар пайда болу орнын есепке алмай, оның ... ... ... бойынша анықталады.
Кәсіпорынның барлық өндіріс салалары ... ... ... ... ... ... ... материалдық шығындар.Мұнда технологиялық мақсатта және ... ... өнім ... ... материалдар мен шикізаттар
комплекстік бұйым мен ... ... отын және ... ... ... ... шығындарына шикізат
қалдықтарымен ... ... ... ... өнімді
өндіру процесінде пайда болған және толықтай жойылған немесе негізгі
өнімнің пайдалану сапасы және жоғарыланған ... ... ... ... мүлдем пайдаланылмайтын материалдар
қосылмайды;
- еңбекақы ... ... ... ... ... және қосымша еңбекақысы, сонымен қатар
өндірістік нәтижелерге ... ... мен ... ... ынталандырушы және орнын ... ... ... ... ... ... ... кірмейтін жұмысшылардың еңбекақы ... ... ... ... ... ... сақтандырудың,
зейнетақы қорының, медициналық сақтандыру мен ... ... ... ... ... норма бойынша жұмысшылар
еңбекақысынан пайыздар түріндегі міндетті шегерімдер кіреді.
- негізгі қорлардың амортизациясы. ... ... ... ... ... ... ... амортизациясын анықтайтын
негізгі өндірістік қорларының толық қалыптастыруына байланысты
амортизациялық шегерімдер сомасы ... өзге де ... ... аталған шығындар элементтеріне кірмейтін
барлық шығындар. Олар: салықтар, алымдар, арнайы ... ... ... ... ... несиелер бойынша төлемдер, іссапар
шығындары, байланыс қызметіне төлемақылар және т.б.[15]
Экономикалық элементтері бойынша шығындар тобы өнім ... ... ... ... ... көптеген шығындар өнім түрлеріне
қарай бөлінбейді.
Өнім бірлігінің бөлек түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... тобы қолданылады. Мұндай
топтар пайда болу орнына және ... өнім ... мен ... ... ... ... өндіріледі. Ол өнім бірлігінің ... ... ... анықтау үшін, сонымен қатар өндіріс қоймалары мен
бөлімдері бойынша ... ... және ... үшін ... ... ... оның ... мен өнімдер
түрлерін,жұмыстар,қызмет көрсетулер бойынша тарату тәсілдері ... ... ала ... ... ... ... жоспарлау, есептеу және
калькуляциялау сұрақтары бойынша салалық ... ... ... ... ... ... калькуляциялық баптар
номенклатурасы қолданылады:
- шикізат пен ... ... ... ... ... ... ... алу шығындарына қоса, өндіріп жатқан өнім құрамына ... оны ... ... ... ... ... барлық
шикізаттар мен негізгі материалдар ... ... ... ... ... ... және ... фабрикаттардың
құны бөлек бапта ерекшеленуі мүмкін, егер де олар ... ... ... жеке ... орнын алса. Шикізаттың өзіндік құнының
меншікті пайдасы мансаптың цехтік өзіндік құны арқылы анықталады.
- технологиялық ... ... ... ... ... ... барлық түрлерінің шығындары жатады. Үйді жылытуға
кететін отын шығындары жалпы өндірістік және жалпы шаруашылық шығындар
бабында ... ... ... ... ... ... ... сатылатын немесе меншіктік өндірістегі энергияның барлық
түрлерінің шығындары жатады.
- өндірістегі жұмысшылардың негізгі еңбекақысы. ... өнім ... ... ... ... ... және басқа да
ынталандырушы бағыттағы төлемақылар жатады.
- өндірістегі жұмысшылардың қосымша еңбекақысы. ... ... ... ... ... ұжымдық келіссөздерде қарастырылған өндірістегі
жұмыс жасамаған ... ... ... немесе қосымша іссапар
төлемдері, жасөспірімдерге жұмыс ... ... ... ... ... жатады.
- өндіріс жұмысшыларының әлеуметтік сақтандыруға аударымдар - өндіріс
жұмысшыларының негізгі және ... ... ... ... бойынша аударылады.
- өндірісті дайындауға және меңгеруге кететін ... ... ... жаңа ... және ... желілерді меңгерумен
байланысты шығындар жатады.
- жабдықтарды ұстау мен пайдалану шығындары. Мұнда жабдықтар мен ... ... мен ... ... жабдықтарды пайдалану
шығындары, жабдықтарды ұстаумен, пайдаланумен байланысты өзге ... ... ... шығындар. Мұнда цехтің кіші қызмет көрсету персоналы
мен басқару аппараттарын ұстау үшін, амортизация, бұйымдарды жөндеудің
барлық түрлері, құрылыс және ... ... ... ... ... ... тұрып қалған өнім шығындары,
материалдық құндылықтардың ... ... ... және
өзге де цехтің өндірістік емес шығындары жатады.
Жоғарыда аталған баптар ... ... ... ... ... ... құрайды.
- жалпы шаруашылық шығындар. Мұнда кәсіпорындар мен толық өндіріс
ұйымдарын ... ... ... ... ... емес шығындар жатады.
Жалпы өндірістік және жалпы ... ... ... ... жұмысшылардың негізгі еңбекақысына пропорционалды болып келетін
өнімнің бөлек түрлері арасында бөлінеді:
- жарамсыз өнім шығындары. Мұнда ... ... ... дайын өнімнің
құны мен жарамсыз өнімді дұрыстауға кететін шығындар жатады.
- өндірістен тыс шығындарға дайын ... ... ... ... ... ... аталған шығындар баптары өнімнің толық ... ... ... 3 түрінің өзара байланысы 7 кестеде көрсетілген.
Кесте 7.
Шығын баптары
|Шығындар баптары ... пен ... ... ... ... отын мен ... ... |ы ұстау |к ... ... ... ... |мен ... |тыс ... ... еңбекақысы; әлеуметтік |пайдалану |дар |шығынд|шығын|
|сақтандыру аударымдары; өндірісті дайындау мен |шығындары | |ар |дар ... ... ... өнім ... | | | | ... өндіріс шығындары. | | | | ... ... құн ... ... ... құн ... ... өзіндік құн ... ... ... ... в предпринимательской деятельности»,
г.Уральск, 2003г.-63стр.
Осындай тәсілмен шығындардың ... ... ... ... ... ... құрамымен ерекшеленеді. Бір
экономикалық элементте шығындардың берілген түрінің барлық ... ... бұл ... олардың тағайындалуы мен өнім ... ... әр ... баптарында көрінеді. Осылай, «материалдық шығындар»
деп аталатын шығындар элементінде қарастырылған электр энергиясына кететін
шығындар келесі ... ... ... бөлінген: «технологиялық
мақсаттағы энергия», «жабдықтарды ұстау мен ... ... ... шығындар», «жалпы шаруашылық шығындар». Сонымен қатар бірнеше
калькуляция баптарында қарастырылған «еңбекақы» элементіне жатады.[16]
Қатарға қосу ... ... ... ... түрлерінің
өзіндік құн шығындары тікелей және жанама болып бөлінеді.
Тікелей шығындар – бұл ... ... ... ... ... ... шығындар – арнайы бұйымның шығарылуына жатқызылмайды,
себебі олар цех жұмысы ... ... ... ... олар әр ... ... ... өлшеуіш арқылы бөлінеді. ... ... ... ... ... қатысу деңгейі бойынша шығындар негізгі және
үстеме болып бөлінеді. Негізгі шығындарға ... ... іске ... ... жатады. Ал үстеме шығындарға өндіріспен қамтамасыз ету
мен басқару шығындары жатады.
Өндіріс көлемінің ... ... ... шығындар
пропорционалдық (шартты-ауыспалы) және пропорционалдық емес (шартты-
күнделікті) болып бөлінеді.
Ауыспалы-шартты ... - ... ... ... ... ... ... материалдар, отын шығындар, ... ... ... және ... шығындар - өндіріс көлемінің азаюына ... ... ... ... ... мен ... ... және т.б.).
Уақытына байланысты шығындар ағымдағы және бір уақытты болып бөлінеді:
Ағымдағы шығындарға – есептік кезеңдегі өнімнің өзіндік құнына кіретін
және өндіруге ... ... ... ... – ұзақ ... ... өндіріс процесін
қамтамасыз ететін шығындарды айтамыз. Ал олар өз ... ... ... және алдағы кезең шығындары болып бөлінеді. Болашақ ...... ... есептелетін шығындар, бірақ ... ... ... ... өзіндік құнына кіретін шығындар ... ... ... – бұл ... кезең шығындары болып бөлінеді. Оның
дайындау ...... ... өзіндік құнына бірқалыпты қосылу ... Бұл ... ... ... ... ақыларына арналған
резервтер, қондырғыларды жөндеу бойынша шығындар және т.б. ... ... ... ... ... және комплекстік
болып бөлінеді.
Комплекстік шығындар – бұл көп элементті баптардан тұрады. Бұларға
жалпы өндірістік, жалпы шаруашылық, ... және ... да ... ... ... де жаңа өнім ... ... құнын жоспарлау
үшін және де сол түрлеріне кететін барлық шығындарды анықтаған кезде қажет.
Нарықтық экономикада сонымен қатар шығындар ... және ... емес ... ... ... - ... ... байланысты
жабдықтаушыларға тікелей төлем формасында болатын шығындар жатады. Мысалы,
жұмысшылар, қызметкерлер және менеджерлер еңбекақылары, ... ... ... ... ... ... төлемдер және т.б.
Нақты емес (имплицитные) ұсталымдар (шығындар) – фирма қожайындарының
немесе заңды тұлғалардың ... ... ... пайдаланылған
альтернативтік шығындар.
3. Кәсіпорын жоғары нәтижеге жету үшін ... ... мен ... ... ... ... деп санайды. Бұл кәсіпорын қызметінің
бәрін басқаруды білдіреді, себебі ол өндіріс процесінің ... ... ... қалыптасады.
Отандық практикада өнімнің өзіндік құнын басқару деп барлық өнімдердің
шығындарын ... және ... ... ... ... жоспарлау процесі,
өнімнің өзіндік құнын төмендетудің орындалуын ... және ... ... ... түсінігін білдіреді. Өнімнің өзіндік құнын
басқару жүйесінің негізгі элементі болып мыналар ... ... ... ... ... есеп және калькуляциялау, өзіндік құнды
талдау және бақылау.
Кәсіпорынның барлық тауар өнімдерінің өзіндік ... ... ... ... ... ... Ол экономикалық элементер бойынша
шығарылған барлық өнімдердің шығындарының жалпы көлемін анықтау үшін қажет.
Өндіріс ... ... ... ... ... ішінде негізгі, көмекші
өндіріс шығындар, өнеркәсіп өнімдерін шығаруға және ... ... ... өз ... қажетті өндірістік емес жұмыстарды
және қызметтерді ... ... ... ... коммуналды,
шаруашылық, жөндеу жұмыстары және т.б.) және ... да ... ... ... жұмыстарды жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... жатады. Шығындар сметасы
ішкі өндірістік айналымсыз, кәсіпорынның барлық цехтарында шығындардың
сомасы алынған өз ... ... ... ... ... ... және ішкі ... пайдаланатын көмекші цехтар
өнімдерімен есептеледі.
Экономикалық элементтері бойынша ... ... ... ... бизнес-жоспарында көрсетіледі.
Өнім түрлерінің бірлігінің өзіндік құны калькуляцияны жасақтау жолымен
анықталады.
Калькуляция келесі ... ... ... ... калькуляция - өнім бірлігін өндіру бойынша калькуляциялық
баптар ... ... ... Ол ... ... ... ... нормаларының жетілуі негізінде өндірістік бағдарлама
бұйымдарының барлық ... ... ... Ол ... ... ... ... көрсеткіш ретінде пайдаланылып, оны
салыстырмалы түрде өндіріс өнімдерінің өзіндік ... ... ... ... әр ... ... құнынан түсетін пайданың өсуінен
резервтерін анықтауға мүмкіндік береді.
Жобалық-сметалық калькуляция қайтадан ... ... өнім ... ... қарастырылмаған өнім түрлерін дайындап шығаруды білдіреді.
Есептік калькуляция – фирманың бухгалтерлік іспен жасақталады және
шығындар ... ... ... ... ... салыстыру
мақсатында өндірісте рационалды түрде түрлі ресурстарды пайдалануда ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің номенклатурасы өндіріс саласының ерекшеліктері
есебімен және бухгалтерлік ... ... және ... ... ... ... дайындау арқылы іске асырылады.
Калькуляция ретінде көбінесе сол ... ... ... ... ... тағайындалған бірлік қолданылады және өнімнің таза
түріндегі санын ... үшін ... ... ... түріне, ұйымдастыру
ерекшеліктеріне және өндірістік технологиясына ... ... ... ... қолданылады. Соның бірі нормативті болып саналады. Өзінің
жан-жақтылығы ... ... ... халық шаруашылығының барлық
салаларында қолдануға болады. Ол әдіс өнім бірлігіне кететін ... ... ... негізделеді (материалдар және еңбекақы
шығындарының нормалары). Оның артықшылығы пайдалануда жай ғана емес,
сонымен ... ... ... және қаржылық ресурстарды рационалды
түрде шығындауға көмектеседі. [17]
Шығындарды ... ... ... ... ... табылады.
Өзіндік құнды жоспарлау өнімнің өлшемін және оны ... ... ... ... ... құнды жоспарлау
ағымдағы және алдағы уақыттағы болып бөлінеді. Алдағы ... ... ... жасалады. Ал ағымдағы жоспарлау (бір жылға) кезінде өндірістегі
сметалық жоспар ... және ... ... ... ... ... анықталады. Өндіріспен шығарылған өнім бірлігінің құны, ... мен ... ... шығындар динамикасы және деңгейін көрсететін
көрсеткіш болып табылады.
Өнімнің өзіндік құнын есептеу пайданы ... және ... ... ... ... ... ... сағаны тағайындау үшін
қолданылады. Заттардың өзіндік құнын жоспарлаған кезде оның ... және ... ... ... ... ... қарастырады.
Сондықтан өнімнің өзіндік құнын жоспарлағанда шығындардың төмендеуінің
резервтерін табу үшін ... ... таза ... ... талдау қаралады.
Өзіндік құн жоспарын біркелкі дайындау ... ... ... ... ... өндірісте шығындардың төмендеуі
есебі құрастырылады; өндірісті және ... ... ... ... анықталады; негізгі өндірісте өнімнің басқа түріне өзіндік құнның
жоспарлы калькуляциясы жасалады; өнімнің тауарлық және сатудың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... кезде техникалық және экономикалық нормалар
жүйесіне және материалдық, еңбектік, ақшалай ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға және пайда
табуға, сонымен қатар мекеменің барлық ... ... ... ... мен ... ... ... базасыз, яғни
нормалар мен нормативтерсіз ұйымдастыру мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... шығындалуын
қадағалап отырады.
Нормалау – бұл жоғары мөлшерлі қорларды орнату және өңдеу әдісі,
өнімді ... ... ... ... ... ... және ... да
ресурстарды жұмсау.
Кәсіпорынның нормативтік базасы: жоспарлаудың, құрылымдық бөлімдерінің
қызметін реттеу мен ... ... ... ... ... ... арасындағы қызметінің нәтижелеріне жауапкершілігін
шектеу; жұмыс ... ... ... ... және еңбек төлемдерін объективті бағалаудың негізі болып
табылады.
Әрбір кәсіпорында ... мен ... ... ... ұйымдастыру, материалдар құрамы, шығарылатын өнімдерді
жаңарту сияқты өзгерістерге байланысты міндетті түрде қайта қаралу ... мен ... ... мен ... ... жұмсалуын қадағалау; кәсіпорынның қойған жұмыс режимін қамтамасыз
ету; шығарылатын өнімнің ... ... ... ... ... және ... бірқалыпты жағдай жасау; кәсіпорын қызметін
жоспарлаудың мәліметтер ... ... ... ... базаларды жетілдіру нормалар мен нормативтермен есеп айырысудың
өте нақты жолдарын енгізу, жұмыстар мен процестердің ... ...... ... ... ... мен ... өндіру,
бекіту, автоматизациялау, мәліметтер алу, жинақтау, жүйелеу және жаңарту
үшін есептеуіш техникасын пайдалану, ... ... үшін ... ... шығындарды басқару кезінде қажет емес шығындарды
алып тастауға көмектеседі, өндіріс тиімділігін арттыру, сатып алу саясатын
жақсартады, өндіріс ... ... ... және ... ... ... көздейді.
Басқарудың басқа да маңызды элементі болып өндірістегі есеп және
шығындардың калькуляциялануы саналады.
Оның басты ... - ... ... ... және оның ... ... ... және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауда шығындар
есебінің басты міндеті болып ... ... ... процестер, шапшаң басқару мен жетекшілік етуге қажетті
кәсіпорын қызметінің нәтижесі туралы мәліметтер, сонымен ... ... ... ... салымшылар, жабдықтаушылар, сатып алушылар,
кретиторлар, ... ... және т.б. ... үшін толық және
мәліметтер дайындау;
- өндіріс өнімінің нақты ... ... және ... материалдық
еңбектік ресурстардың бекітілген құжаттармен сәйкес қолданылуын бақылау;
- өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау және өзіндік құн жоспарының
орындалуын ... ... ... бөлімшелері қызметінің нәтижесін бағалау және
бөліп көрсету;
- өнімнің өзіндік құнынынң төмендеу қорының бөліп көрсету және олардың
мобилизациялы және тиімді пайдалану;
- ұзақ ... ... бар ... ... үшін ... мәліметін жүйелеу;
- өндірістік және технологиялық бағдарламалардың өтелуі, шығарылатын
өнім түрінің рентабельділігі, негізгі және өндірістік қорлардағы ... ... және ... ... ... ... ... өзіндік құнын өндіру және
калькуляциялау шығындарының есебі басқару есебінде белгіленген. Ал ол
болса, өндіріс мамандары мен ... және оның ... ... ... ... үшін ... қамтамасыз ету қажет. ... ... ... ... ... және ... бойынша
шығындар есебі бухгалтерлік есептің жалпы бір жүйенің құраушы бөлігі болып
табылады. [18]
Экономикалық талдау шығындардың ... ... бола ... олардың
басқа да құраушыларымен тығыз байланыста болады. Ол ... ... ... мәліметтері негізінде құрылады. Бұл ... ... - ... ... ... ... мүмкіншілігін
әшкерелеу, табысты қамтамасыз ету үшін өндіруге, сатуға кететін шығындарды
төмендету.
Талдаудың нәтижесі өндіріс жетекшілігі ... ... ... негізі және қаржылық менеджерлердің жұмысы үшін ... ... ... өндіру және өткузу шығындарын талдаудың басты мәселелері болып
мыналар табылады:
- өзіндік құнды маңызды көрсеткіштері бойынша динамиканы бағалау және
жоспарды бағалау;
- ... ... әсер ... және сол бойынша жоспарлы орындау
бойынша факторларын анықтау, сонымен қатар ... ... ... ... ... мен ... анықтау;
- өзіндік құн көрсеткіштерінің ұйымдастыруына айқын әсер ету;
- болашақта өнімнің ... ... ... ... ... ... ... кезең деңгейінде қалыптасқан бөлшектік талдау
өнімнің өзіндік құнын жоспарлау мен ... ... үшін ... ... ... ... ... құнын төмендету қоры бөлініп шығады ... ... және ... ... ... ... ... құнның қалыпты деңгейін қамтамасыз етуде, соған қарай табыстың
өсуінде, кәсіпорын белсенділігінің көтерілуінде талдаудың ... зор. ... ... ... қызметі талдауына көп көңіл бөлінбейді және оған
объективті қажеттілік болған жоқ. Нарықтық қатынасқа ену нарықтық ... ... және ... ... ... есепке ала
отырып талдау әдістерін жетілдіруді талап етеді.
Өнімді өндіру және өткізу шығындарын ... ... ... ... ... ... шығарудың және өндіріс пайдасын көтеру мақсатында
жасалады.
Дәстүрлі ... ... ... ... құнын төмендетудің маңызды
жолдары мыналар: еңбек өнімділігінің өсуі және өнімнің еңбек сыйымдылығының
төмендеуі; шикізат материал, отын, ... пен ... жаңа ... ... жақсарту; негізгі өндірістік қорларды пайдалануды
жақсарту; әкімшілік-басқарушылық шығындарды қысқарту және өндірістік емес
шығындарды жою.
Өнімнің ... ... ... ... өнімділігінің өсуін
әртүрлі жолдармен қол жеткізуге болады. Олардың ең негізгілері - ... және ... ... ... ... ... және қолдану; тозған жабдықтарды жаңарту және
ауыстыру. ... пен ... ... пайдаланатын техника мен
технологияны жаңартулар ешқандай нәтиже бермеуі ... Кей ... ... ... ... ... бағамен сатып алады
немесе жалға алады. Нәтижесінде ондай жабдықтарды ... ... ... ... ... қорлар сатып алуға жұмсалған қаражаттар ойлаған
нәтижеге алып келмеді.
Еңбек өнімділігінің өсуінде маңызды ... оның ... ... ... ... дайындау, оның толық іске ... ... ... мен тәсілдерін қолдану және т.б.
Шикізат, материал, отын және ... ... ... ... ... ... құрамындағы сол шығындардың ... ... ... ... ... ... ... мәні бар
(шығындар құрылымында 60(-ке дейін).
Шикізат, материал және отынды үнемдеу жолдары әртүрлі болып ... ... ... ... ... ... пайдалану
жабдықтаушылардан түсетін шикізаттар, материалдар құрамдас сұйрымдар ... ... ... ... қою және талаптарды жоғарылату;
материалдар шығындарын ғылыми негізделген нормаларды енгізу, жоғалтулар ... ... ... материалдарды қайта пайдалану.
Негізгі қорларды пайдалануды жақсарту негізгі ... ... ... с.қ. ... ... ... шығындарын
қасқартылуын қамтамасыз ету. Ауысымдылық коэффициентінің өсуі, ... жою, ... ... кезеңді созу арқылы жөндеу ... ... ... ... созу және жөндеу сапасын жақсарту
жұмыстары өнімнің өзіндік құнының төмендеуіне өз үлесін қосады.
Өзіндік ... ... тағы да бір ... ... ... шығындардың қысқартылуы алады. Соңғы жылдары басқару аппаратын
ұстау жеңіл және арзан ... ... осы ... әлі ... көп резервтер бар. Көптеген кәсіпорындарда басқару аппараты
үлкен, қиын, көп жолды болып қалады және соншалық ол да ... ... ... өсіреді.
Шетелдік кәсіпорындарда сонымен қатар өнімнің өзіндік құны шығындарын
төмендетудің мынадай ... ... ... ... ... ... көлемін сақтау және анықтау, өндіріске
шығарылатын өнім сериясының оптималды көлемі, бөлек компоненттер немесе
құрамдас бұйымдарды ... ... ... ... өндірушілерден сатып алу
қажет па деген сұраққа шешім.
Өнімнің өзіндік құнын тиімді басқару өндірістің шығындар ... және ... ... ... ... ...... мен талдаудың соңғы процесі, ... ... ... ... ... және пайда болған
ауытқуларды ашуға және ... ... ... ... ... түрлері
мен салалары болады. Бірақ олар әрдайым өзгеріп отырады, оның қызметтік
өзгешелігін бейнелей ... ... ... ... ерекшеліктерге ие
болып отырады.
Өндіріс шығындарын пайда болу орындары, шығындар және жауапкершілік
орталығымен бақылау тиімді. [19]
1.4. Шығындарды ... және ... ... ... ... ... жақсы нәтиже беретін ағымдағы
шығындарды қалыптастыру керек. Сондықтан ағымдағы шығындарды ... ... ... ... ... обьектінің басқарушылығына сәйкес,
кәсіпорын ағымдағы шығындарын басқару оның барлық қызметінің орындалғанын
болжау ... ... ... өндірістік қызмет нәтижелерімен тығыз
байланысты қарастырады.
Ағымдағы шығындарды басқару стратегиясы мыналарға негізделеді:
1. Белгілі өнім ... ... ... ... шығындардың жиынтығын
анықтауға;
2. Қаржының тұрақтылық қорын анықтауға;
3. Тұрақты және ... ... ... ... ... ... ... қорын;
5. Кәсіпорынның ағымдағы шығындарының өтімділік мерзімімен анықталған
жағдайда.
Кәсіпорындар жұмысшыларының жоғарғы ... ... ... ... ... бойынша шығындарды басқару болып табылады. Бұл қиын ... ... ... ... ... ... Сол себепті болып жатқан
өндірістік процесстің барлық жақтарын қамтиды. Отандық практикада өнімнің
өзіндік ... ... ... ... ... өнімінің жоспарлы
ұйымдастыру процессі шығынын анықтауға болады.
Өнімнің өзіндік құнын ... ... ... ... ... ... болжау және жоспарлау, шығындарды нормалау, ... алу ... ... және ... ... бақылау.
Кәсіпорынның барлық тауарлы өнімінің өзіндік құнын ажырату үшін,
өндіріске шығындар сметасы жасалады. Ол ... ... ... ... ... ... ... ауқымын қамтиды. Өндіріс шығындарының
сметасына негізгі және қосалқы өндіріс шығындары, ... ... және ... ... барлық шығындар жатады.
Өндіріс шығындарының экономикалық элементі бойынша ... ... ... ... жоспарды басқарудың негізгі элементі жоспарлау болып саналады.
• өзіндік құнды жоспарлау ... ... ... ... ... өзіндік құны ағымды және перспективті болуы ... ... ... жылға құрылады. Ал, ағымдағы жоспарлауда
(1жыл) перспективті жоспарлау ... және ... ... кәсіпорын өнімнің бір түрін шығарар алдындағы барлық құн көрсеткіші,
деңгей және ... ... ... және ... ... бейнеленеді.
Әркелкі өнім шығаратын өнеркәсіп кәсіпорындары, өзіндік құнның
салыстырмалы ... және ... ... 1 ... ... ... ... құнын) жоспарлау ... ... ... пен ... жоспарлау барысында бастапқы
ақпаратты ... үшін ... ... ... арасындағы
шаруашылық есеп-айырысу қатынастарын жүзеге асыру, дұрыс маркетинтік ... ... ... ... ... ... ... басқарушылық
шешімдерді жасау мен қабылдау, өндірістік ... ... ... ... ... ... үшін ... жағдаймен қамтамасыз
ету.
Өзіндік құнды факторлар бойынша жоспарлау ... ... ... ... (жылдық) және келешек жоспарларын жасау ... ... ... мәні арнайы есептеулердің көмегімен
жоспарланатын жылға ... ... ... ... ... ... ... алдындағы жылда
қалыптасқан шығындардың деңгейінің ... ... ...... кірме ақпараттардың қысқартылған
құрамы мен көлемі, ... ... ... дәрежесі, мәліметтерді
қолмен де, автоматтандырылған түрде де ... ... ... ... ... ... құнның өзгеруінде әрбір
жоспарланатын ... және ... да ... ... үлесін бөліп көрсету.
Әдістің кемшілігі - өзіндік ... ... ... ... алу ... ... (калькуляция, смета және т.б.).
Жоспарланатын шығындардың мұндай жүйесі жоспарланған ... және ... ... ... ... есептеуге мүмкіндік
береді. Жұмсалған шығындарды басқару ... ... емес ... ... тиімділігін көтереді, сатып алу саясатын жақсартады,
өндіріс қор шығынын өлшейді және олардың болашақта ... ... ... ... ... ... болып есеп және өндіріс
шығындарының ... ... Оның ... ... - ... және оның ... ... шығындарын басқару. Өндіріс шығындар
есебінің және өнімнің өзіндік құны калькуляциясының басты міндеті болып
төмендегілер ... ... ... толық және анық мәліметінің ұйымдастыру, шапшаң
басқару мен жетекшілік етуге ... ... ... ... ... ... және ... органдарды, салымшыларды,
жеткізіп берушілерді және т.б. қолдану;
• өндіріс өнімінің нақты шығын есебі және шикізатты пайдалануын бақылау;
• өнімнің ... ... ... және ... ... орындау
жоспарын бақылау;
• кәсіпорын бөлімшелерінің шаруашылық есебінің құрылымын ... баға ... ... ... ... төмендету, әшкерелеу және оларды тиімді әрі
мобилизациялы қолдануы;
• шешім ... үшін ... ... ... ... және ... ... басқару элементі бола отырып басқа да
олардың құраушыларымен тығыз ... ... Ол ... ... ... ... негізінде құрылады. Бұл талдаулардың басты
мақсаты - өндірістік ресурстардың роцианалды ... ... ... ... шығындарды төмендету және пайданы жоғарылату.
Ауыспалы және тұрақты шығындар сыныптамасы ... ... ... ... ... кездегі басқару жүйелері таза пайданың және
шығынның, өнім ... ... ... ... көлемінің өзгерістер
арасындағы тәуелділік талдауына негізделеді. Мұндай ... ... ие ... ... ... талдау - жедел жоспарлауында бағалардың және өндіріс
көлемінің, шығынның тәуелділік нәтижелері ... ... ... Операциялық талдау сату көлемінің және бағаның, ... өнім ... ... ... ... ең ... іздеуге арналған.
Операциялық талдаудың элементтері бойынша ... ... ... ... ... элементтеріне мыналар жатады:
1. Операциялық тұтқа;
2. Рентабельдік шегі;
3. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылық қоры.
Операциялық талдау нәтижелері ... ... ... ... көлемін оптимизациялау мақсатында – ... ... және ... ... ара ... ... өндіріс көлемінің
өзгерісінің пайдаға әсерін ... ... және ... шығындардың ара-қатынасын өзгерте отырып,
пайда көлемін ұлғайтуға болады. Ол өндірістік тұтқа ... деп ... ... ... тұтқа, шаруашылық тұтқа).
Операциялық тұтқа әсер күші = Жалпы маржа / пайда
Жалпы маржа = сатудан түскен түсім - ... ... = ... өткізуден түскен түсім - өзіндік құн
Операциялық тұтқа әсер күші ...... қор ... ... ... құны ... ... сайын, тұрақты шығындар
жоғары болады.
Тұрақты шығындар жоғары болған сайын, операциялық ... әсер ... ... ОТӘК ... ... құрамына байланысы бар, активтегі айналымнан тыс
үлесіне байланысты.
2. Тұрақты шығындардың ... үлес ... ... ... ... ... ... ОТӘК жоғары болған сайын – кәсіпкерлік тәуекел жоғарылай ... ... ... ... – рентабельдік шегін анықтауды
қарастырады.
Ағымдағы шығындарды тиімді басқару ... ... ... ... ... шегі ... көлемінің сондай деңгейін
сипаттайды, егер де ... және ... ... шығындардың
өтімділігін қамтамасыз етсе.
Рентабельдік шегі – кәсіпорын ... 0-ге тең және ... ... Жалпы маржа тұрақты шығындарды жабуға жетуі тиіс. Рентабельдік шегі
арқылы шығындардың ... өтеу ... ... ... ... ... сайын шығындар тез ... шегі = ... ... / ... ... ... қатысы
бойынша).
Қаржылық тұрақтылық қоры = өткізуден түскен түсім – рентабельділік
шегі. [22]
Шығындардың жоспарлауының ... ... ... ... ... және ... ... еңбек және басқа
ресурстарды үнемдеу ... ... ... ... ... ... шығындардың құрамын, құрылымын, көлемін жоспарлау ... ... ... жылы алынған пайда мен өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... мен ... туралы нақты бөлшекті ақпарат.
Егер кәсіпорындарда шығыс көлемі табыс ... ... ... ... онда ... банкроттыққа ұшырау мүмкіндігі пайда болады.
Сондықтан да шығындар мен табыстар тең ... болу ... ... ... жағдайын көрсетеді. Кәсіпорын өзінің ... ... ... ... жұмсайды, яғни ол қазіргі заманға
сай техникасын жаңарту үшін, басқа кәсіпорындармен бәсекелестікке ... ... ... ... үшін ақша ... ... ал ол
болашақта шығындарға жұмсаған ақша қаражаттары екі есе табыс алып ... ... ... жоспарлау үшін әр түрлі көрсеткіштерді
қолданады. Олардың ішіндегі ең негізгісі ол, 1 дана ... ... ... және 1 ... ... ... Сонымен қатар
өткізген өнімнің өзіндік құны жоспарлағанда, ағымдағы ... ... ... ... кеткен өзіндік құнды құрайтын ағымдағы
шығындар сметасы жасалынады.
Өнімді өткізуден түскен пайда – ... ... ... = ... ... ... ... – Тұрақты ағымдағы шығындар = Таза табыс.
Тағы бір негізгі көрсеткіштердің бірі ол - ... ... үшін ... ... ... ... ол ... өнімнің өзіндік құның
өткізген өнімнен түскен табысқа ... тең. ... ... үшін ... кеткен ағымдағы шығындар, оларды нақты түріне бөлмей – ақ, ... ... ... ... ... ... Ол өзіндік
құнды қысқарту бойынша талдауда ... ... да ... ... ... ... динамикасын және ... ... ... ... ... ... көрсеткіштердің
бұрыңғы жылдарымен, бәсекелестерімен немесе лидерлердің көрсеткіштерімен
салыстырылады. Шығындардың ... ... оны ... ... үшін қолданылады. Табыстың көбеюіне немесе төмендеуіне
қандай фактор әсер еткенін анықтау үшін ол өнімнің өзіндік құнының және
пайдасының ... ... ... жасайды.
Өнімдерді сатудан түскен түсімді жинақы ағымдағы шығындармен салыстыру
арқылы пайданың шамасын анықтауға болады. Пайда ... ... ... ... ... тұрақты және өзгермелі ағымдағы
шығындар қатынасымен өндіріс көлемінің өзгеруінен ... ... ... ... өз ... қарай тұрақты және өзгермелі
ағымдағы шығындардың арақатынасын өзгерте ... ... ... ... шеше ... Осы ... өндіріс тұтқасының
нәтижесі деп аталады.
1 тарауды қорыта келе мыналарға тоқталып ... ... Яғни ... ... өндіру және өткізу шығындарын басқаруды жетілдіру,
экономикамыздың ... ... ... ... ... қолдануды,
халықаралық стандарттарға жақындауды талап етеді екен. Сөйтіп кәсіпорындар
бәсекелестікке төтеп береді және пайданы молайту, ... ... ... ... істеуді қамтамасыз етеді.
Экономикалық әдебиетте шығыстардың, шығындардың және өзіндік құндардың
ұғымы ұқсас болып ... ... ... ... ... ... ... қысқаша тоқтаалтын болсақ. ... ... ...... уақыт ішіндегі табысты алу үшін кәсіпорынның
жасаған қаржылық шығындары. Шығындар – бұл ... ... ... және
коммерциялық қызметін іске асыру үшін ... ... ... ... ... құны ... өзіндік құнның құндылығын, өнім
өндірісінің үрдісінде қолданылатын табиғи ресурстардың, ... ... ... негізгі қордың, ... және де тағы ... өнім ... және ... өткізуге
кеткен ағымдағы шығындарды көрсетеді. Осы ... ... ... ... және ... де ... өттім.
2. ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫ ТАЛДАУ
2.1. «КазТрансОйл» АҚ-ның негізгі экономикалық – қаржылық ... ... ... және мұнай өнімдерінің экспорты мен ... ... ... ... ... мақсатында
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 2 сәуірдегі №461 қаулысымен
мемлекет жарғылық қорына 100 ... ... ... ... ... ұлттық компаниясы» жабық акционерлік қоғамы (бұдан әрі ... ... ЖАҚ) ... 2004 ... 31 ... «ҚазТрансОйл» ЖАҚ
«ҚазТрансОйл» АҚ болып қайта аталды.
Қазақстан Республикасындағы нормативтік-құқықтық актілерге және
Қазақстан ... ... өз ... ... және қаржылық есептерін дайындайды. Негізгі мақсаты –
тауарлы-материалдық ... ... ... және ... ... ... ... көздерін тауарлы-материалды құндылықтармен
қамтамасыз ... ең ірі ... ... ... ... ... түсінік болып табылады, ол қаражаттарды
орналастыру мен ... ... және ... қаржылық
мүмкіндіктерді көрсететін көптеген факторларға тәуелді және ... ... ... ... ... мінездейтін негізгі
көрсеткіштер мыналар болып табылады:
1. Меншікті айналым қаражаттары мен ... ... ... ... ... ... қолдану және оны материалды қамсыздандыру;
3. Кәсіпорынның төлем қабілеттілігінің тиімділігін бағалау;
4. Қаржылық ... ... ... талдау қорлардың пайда болуы
мен өндірістің тиімді өсуіне көмектеседі.
Кәсіпорынның табыстылығы абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштермен
сипатталады. Табыстар дегеніміз ... ... ... ... ... немесе пассивтердің азаюы түріндегі ... ... ... ... болып табылады. Табыс алмай кәсіпорынның
дамуын жүзеге ... және ... ... шешу ... ... ... көрсеткіштеріне:
1. Өнімді өткізуден түскен табыс;
2. Жалпы табыс;
3. Негізгі қызметтен алынған табыс;
4. Салыққа дейінгі табыс;
5. Салықтан кейінгі табыс;
6. Таза табыс ... ... ... ... жүргізудің нәтижесін, жөнді және
затқа айналған еңбектің өнімділігін ... ... ... ... ... 8 ... ... АҚ-ның негізгі қаржылық-экономикалық көрсеткіштері
|№ |Көрсеткіштер |2007ж. |2008ж. |2009ж. ... ... |
| | | | | ... ... |
| | ... ... ... |млн.тг. |
|Таза табыс |14 180 |20 058 |24409 |5878 |4351 ... ... |94993 |129608 |107101 |34614 |-22506 ... ... | | | | | ... капитал |216884 |220514 |236143 |3 629 | 15629 ... ... құны |321377 |406213 |307167 |84836 |-99045 ... жалғасы ... ... ... |76947 |55196 |30063 |-21750 ... активтер |4 |5 |8 |1 |3 ... % | | | | | ... өнім |15 |15 |23 |0 |8 ... % | | | | | ... ... |30 |26 |44 |-4 |18 ... % | | | | | ... ... |7 |9 |10 |2 |1 ... % | | | | | ... ... «КазТрансОйл» АҚ-ның қаржылық есебі
Жоғарыдағы кестеде көрсетілген көрсеткіштер ішінде неғұрлым маңыздысы
ағымдағы активтер табыстылығы. ... ... ... үшін ағымдағы
активтердің табыстылығы 2008 жылы 4% төмендеп кеткен, ал 2009 жылы ... ... 18% - ға ... ... ... төлемге қабілетті және несиеге қабілетті деп
есептелінеді, егер жалпы активтердің рентабельдігінен ағымдағы активтердің
рентабельдігі асып тұрса.
Кәсіпорынның меншікті ... ... 2008 жылы ... ... 2%, ал 2009 жылы 1%-ға ... Бұл құрылтайшылардың
капиталының тиімді пайдаланылуын ... өнім ... 2008 жылы ... ... ... ал 2009 жылы 8%-ға ... Бұл дегеніміз кәсіпорында
өткізілген өнімнің 1 теңгесіне таза табыстың мөлшерін көрсетеді.
2008 жылы ... ... ... таза ... ... 1% ... ... 2009 жылы таза табыс 4 351 758 мың теңгеге
өскендіктен, жалпы ... ... 3% ... отыр.
Нарықтық қатынастары жағдайында басқару шешімдерін қабылдау барысында
компаниялардың қаржылық есептемесін талдаудың маңызы өте зор. ... ... ... ... саналатын активтерді талдау барысында,
осы активтерді нақты қолда бары, ... ... және ... ... ... Активтердің жалпы құрылымын және оның ... ... ... ... таратылуын талқылауға мүмкіндік береді.
Қаржылық есептемені талдау баланстан басталады. ... ... ... ... ... ... анықталынады.
Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын ... ... ... ... және оның ... ... абсолютті
және салыстырмалы арту немесе кему мөлшерін белгілеуге ... ... ... ... және оның жеке ... талдау, олардың
рационалды таратылуын талқылауға ... ... өсуі ... ... ... ... көрсететін
болғандықтан, ол осы кәсіпорын жұмысының оң нәтижесін сипаттайды. ... ... ... өсу себептерін талдағанда, жоғары деңгейі баланстық
есептің ... ... ... көрсеткіштерден айтарлықтай
ауытқуына әкеліп соқтыратын ... ... ... ... ... ... активтердің құрамы мен олардың таратылуына
талдау жасау үшін келесі аналитикалық кестені құруға болады:
Кесте 10.
|№ ... |2007ж. |2008ж. |2009ж. ... ... |
| | | | | |ж.ж. |ж.ж. ... | | | | ... | |
| | ... |% ... |% ... ... ... ... | | | | | |
| ... ... |46883 |76947 |55196 |30063 |-21750 ... ... ... | | | | | |
| ... ... мерзімді|25403 |29941 |14307 |4538 |-15634 |
| ... ... | | | | | ... ... борыш | | | | | |
| ... ... да |7941 |9648 |12998 |1707 |3349 |
| ... | | | | | ... |Қысқа мерзімді | | | | | |
| ... мың |30484 |43950 |40128 |13465 |-3822 |
| ... оның ... | | | | ... ... борыш |6850 |19295 |12466 |12444 |-6829 ... ... |- |- |- |- |- |
| ... | | | | | ... ... | | | | | |
| ... |0,83 |0,68 |0,35 |-0,15 |-0,33 |
| ... | | | | | ... ... ... |1,12 |1,19 |1 |0,07 |0,19 |
| ... | | | | | ... ... ... ... ... | | | | | |
| ... |1,53 |1,75 |1,37 |-0,22 |-0,38 |
| ... | | | | | ... ... «КазТрансОйл» АҚ-ның қаржылық есебі
Келтірілген есептеулерден, кәсіпорынның абсолюттік өтімділік
коэффициенті 2008 жылы 15%, 2009 жылы 2008 ... ... ... байқалады. Бұл дегеніміз фирма 2008 жылы өз міндеттемелерінің
60% жаба ... ... ... ... ... ... ... абсолютті өсімі оң әсер еткенін көрсетеді.
Аралық өтеу ... 2008 жылы 0,07, 2009 жылы ... ... өтеу ... өткен жылмен салыстырғанда 0,38-ге
кеміп отыр. Бұл көрсеткіштің қалыпты мәні 0,5 - 1 -ден ... ... ... ... ағымдағы шартты тұрақты шығындарын талдау
Шығындар - арнайы мақсаттағы қажетті ресурстар көлемінің ... ... ... ал ... ... ақшалай
көрсеткіші.Яғни шығындарды келесі топтарға жіктеуге болады:
• Шартты тұрақты ағымдағы шығындар – бұл ... ... ... кезеңінде, өндіріс көлемінің өзгеруіне байланысты емес. Оларға
жататындар: ... ... ... ... ... қажетке байланысты ағымдағы шығындар
және еңбекақы.
• Шартты өзгермелі ... ... - ... ... ... және өндіріс көлемінің өзгеруіне тікелей пропорционалды
түрде өзгереді.
Шартты өзгермелі ағымдағы ... өз ... ... ... емес ... ... ... шартты өзгермелі ағымдағы шығындарға мыналар ... ... ... ... энергия, өндірістік жұмысшылардың
негізгі еңбекақысы тағы басқа кіреді.
- Өндірістік емес өзгермелі ағымдағы ... ... ... ... ... болатын комиссиялық төлемдер мен басқадай
ағымдағы шығындар.
Сонымен қатар, кәсіпорынның дамуының негізгі шарты – ... ... ... яғни ... ... ... шарты болып
табылады.
Көптеген корпорациялар өзінің қызметін меншік капиталымен қоса, қарыз
капиталымен де қаржыландырады. Кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... ұшырай бастайды. Сондықтан оның
алдын алу шараларын қарастыруымыз керек.
«КазТрансОйл» АҚ-ның ағымдағы шығындарын зерттейтін ... ... мен ... ... қарастыруымыз керек. Кәсіпорынның
шығындар бюджеті негізінен екі ... ... Олар ... шығындар және кезең ... ... ... ... 3 жылғы салыстырмалы жалпы шығындарын
төмендегі сызбадан ... ... Осы ... ... ... онда 2009 ... ... көлемі 2008 жылғы шығындарға ... оның ... ... қаржылық дағдарысқа байланысты ... ... алу, ... ... алу ... ... ... жылғы шығындар, 2008 жылға қарағанда 6947174 мың тг. ... ... 22 % ... ... тұр. Ал 2008 жылы ... ... ... 3510373 мың теңгеге төмендеген.
КазТрансОйл» АҚ-ның 2007-2009 жылдардағы ағымдағы ... ... ... ... ... ... мәліметтерге
сәйкес ағымдағы шығындардың көлемі 2009 жылы 2007 ... ... ... Яғни 2007 жылы 35479457 мың ... ... ал 2009 ... ... 25021910 мың теңгені құрап отыр.
«КазТрансОйл» АҚ-ның ағымдағы шығындары туралы көрсеткіштер 1
суретте берілген.
Кесте 12.
«КазТрансОйл» АҚ-ның 2007-2009 ... ... ... ... ... |2007 ж. |2008 ж. |2009 ж. ... |2008-2009 |
| | | | | |ж.ж. ... |ж.ж. ... |
| | | | | ... |% |
| | ... |млн.тг. |млн.тг. |млн.тг. |% |
| | ... |
| | ... ... ... |
|1 ... ... |8591 |8759 |168 |
| ... оның ... | | | ... ... |93 |130 |36 ... мен ... |56 |12 ... |3352 |3281 |-71 ... да шығындар |5100 |5291 |190 ... ... ... АҚ-ның 2009 жылға арналған шығын бюджеті.
Шығынды жоспарлауда оның кему немесе арту ... ... ... мен қор ... ... ... нұсқасын көздеу
керек.
16-кестедегі талдау бойынша «КазТрансОйл» АҚ-ның 2009 ... ... ... ... ... ... 168080
мың теңгеге артық жұмсалып ... ... мен ... шығындар 12649 мың теңгеге, ал әлеуметтік шығындар 36626
мың ... ... ... ... Және де ... ... ... мың теңгеге аз жұмсалып отыр. Кәсіпорынның басқа да ... 4% ... ... ... Бұл өз ... есепті жылы
кәсіпорын шығындары аз ... ... жылы ... АҚ-ның бюджетінің пайда және ... ... ... ... үшін ... ... 17.
«КазТрансОйл» АҚ-ның 2009 жылғы бюджетінің ... және ... ... ... млн. ... |Көрсеткіштер |жоспар ... ... |
|1 ... ... пайда |48236 |47164 |-1071 |
|2 ... ... |48236 |47164 |-1071 |
|3 ... ... |19877 |22372 |2494 |
|4 ... ... |24933 |24792 | ... көзі: «КазТрансОйл» АҚ-ның 2009 жылға арналған қаржылық есебі
Осы тарауды қорытатын болсақ, «КазТрансОйл» ... 2009 ... ... ... 48236571 мың ... 47164855 мың ... отыр. Яғни өндіру көлемі есепті жылы 98% ... жылы ... ... ... ... ... байланысты
2494597 мың теңгеге ... ... ... Кәсіпорын шығындарының
жоспардан тыс артық орындалуы, пайданың төмендеуіне алып ... ... ... ... ... АҚ қызметінің жағымды және жағымсыз нәтижелеріне
сипаттама беруге болады. 2009 жылы ... ... ... ... ... 22506762 мың ... төмендеген. Сонымен бірге, өнімнің
өзіндік құнының төмендеуі де бар.
«КазТрансОйл» АҚ-ның қаржылық жағдайын талдай келе ... ... ... бухгалтерлік есепте өзгерістер, жаңа енгізулерге байланысты кәсіпорынның
жұмысының тиімділігін арттыру үшін персоналдарды ... ... ... ... ... тиімділігі төмендегеніне
байланысты қызметке қатыспайтын негізгі құралдарды ... ... ... ... жөндеуден өткізу, ұзақ мерзімді жалға беріп,
қосымша табыс ... ... ... жыл ... ... байланысты компанияда баға
саясатын қайта қарастыру, оның ішінде тауарларды сатуда шегерімдер жасау,
тапсырыс берушілерге тауарларды сатуда ... – ала 50% ... ... ... тауарларға түгелдеу жүргізіп, сұранысы жоқ тауарларды анықтау.
Бұл тарау қаржылық талдауды жүргізуді дамытуға, оны ... және ... ... ... ... ... көмектеседі.
Өз кезегінде бұлар «КазТрансОйл» АҚ-ның жұмысын оңтайландыруға, оның ... және ... ... ... «КазТрансОйл» АҚ-ның
есепті жылы шартты ... ... 9% ... отыр, бұл
кәсіпорынның қаржылық жағдайына оң әсерін тигізеді. ... ... ... жылы ... ... ... ... түсімі
рентабельділік шегінен артық болып отыр, яғни кәсіпорынның ... ... ... білдіреді. Рентабельдік шегі төмен болғандықтан,
шығындарды қайтару оңайға соғады. Қаржылық тұрақтылық қоры 2009 ... ... ... 20202690 мың теңгеге төмендеп кеткен.
3. ҚАРЖЫ ДАҒДАРЫСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ФИРМАНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫ
ЖЕТІЛДІРУ
3.1. Фирманың ағымдағы ... ... ... Республикасының 2003-2015 жылдарға арналған индустриалды-
инновациялық даму ... ... ...... ... ауытқу жолымен экономика салаларын әртараптандыру арқылы
елдің тұрақты дамуына, оның ішінде ... ... ... ... ... ... қарастыру, бәсекеге қабілеттілігін
арттыруға қол жеткізу, ұзақ мерзімді ... ... көшу үшін ... ... ... ... ... жылдары кәсіпорынның экономикалық жағдайын ... ... ... ... мақсаты - кәсіпорындарды мемлекеттік қолдауды
қамтамасыз ету, нәтижесінде кәсіпорын шығындарын төмендету, кірістерін
жоғарылатуды нығайту ... ... ... ... ... - кәсіпорындардың жұмыс істеу
тиімділігін ... ... ... ... ... Нарықтық экономика
жағдайында залалды кәсіпорындарды қаржылай қолдау қағидаға жатпайды.
Ұлттық экономиканың барлық салаларында өндіріс ... ... ... ... бағыттарын айтуға болады:
• ғылыми – техникалық прогрестің жетістіктерін пайдалану;
• өндіріс және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіру;
• экономикалық процестерді ... ... ... нақты еңбекті ұтымды пайдалану;
• өнімнің материалды қажетсінуін төмендету;
• негізгі қорларды пайдалануды жақсарту.
Ғылыми – ... ... (ҒТП) ... іске ... – бұл
бір жағынан өндіріс қуатын, шикізат және материалдар, оның ішінде отын ... ... көп ... жаңа технологиялық процестерді ... ... ... ... ҒТП-ны қаржымен
қамтамасыз етудің көзі қаржылық қолдауды көрсетуге арналған инновациялық
қорлардың ресурстары бола ... яғни ... жаңа ... ... болса, онда ол бір сатыға шығындардың төмендеуіне әсерін тигізеді.
Өндірісті және еңбекті ұйымдастыруды жетілдіруге келсек, онда ... ... ... ... ... үнемдеумен қатар барлығы да
тәжірибе жүзіндегідей болады, яғни нақты еңбектің ... ... ... нақты еңбекті үнемдеудің экономикалық дамуы қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... өндірісті ұйымдастыруды жетілдірудің екі негізгі мектебі
бар: америкалық және жапондық. Бұл ... ... ... ету, ... экономикалық жағынан ынталандыру және
т.б. көптеген жүйелер. Өндіріс шығындарын төмендетуде мемлекеттік ғылыми-
техникалық прогресс жөніндегі ... мен ... ... орын ... [24]
Мақсатты ағымдағы шығындардың көлемін қысқарту 4 сатыда жүргізіледі:
1. мүмкін болатын нарықтық бағамен анықталады;
2. өзіндік құнмен анықталады;
3. өнеркәсіптік өнім нақ осы ... ... ... өзіндік құнмен
есептелінеді;
4. жалпы және сметалық өзіндік құндар салыстырылады;
Кейбір ... ... ... ... белсенділік
өзгергенде қаншалықты түзетуге оңай ... ... ... ... жұмсалған тікелей шығындар өседі немесе төмендейді, өндіріс
көлемі өзгерісіне автоматты ... ... ... Ал ... ... ... тиісті шара (штат қысқарту, жалақыны қысқарту т.б.)
қабылдаса түзетуге болады. Сол ... ... ... ... ... ретінде жалға алу шығынын қысқарта алмас еді.
Балама ... ... ... ... ... оңай түзетуге
болатынына қарай шығындарды жіктеңіздер. Компаниядағы шығындар құрылымын
олардың шығу себептерін ... ... Бұл ... ... ... тікелей жою әрекеттерін қабылдауға көмектеседе.
Мысалы, егер өкілдік ету шығындары ... ... ... қымбат
ресторандарда ақшаны неге жояды; бұл компания ... ... ... бе қол ... ... саны ... ... өкілдік ету
қаражаттарын пайдалануға бақылау әлсіредіме, ... дәл ... ... ... қарай үш қадам бар. Олар:
1. Өз шығындарын дәл белгіленген категория ... ... ... материал, еңбекақыға жұмсалған шығындар, еңбекақы шығынынан
басқа ... ... ... ... шығындарынан басқа жалпы
шаруашылық шығыстар.
2. Ең елеулі шығындарға назар бөліп, қандай ... ... ... ... ... ... жоспарлап, жүзеге асыру.
Шығындарды азайту амалдарына мыналар жатады:
• Еңбекақыға шыққан шығындарды қысқарту. Қолданыстағы еңбек заңдары
компанияларға ... ... да, ... да ... ... ... ... пен материалдарға жұмсалған шығындарды қысқарту. Шикізат пен
материалды сатып алуға жұмсалған шығындарды ... үшін ... ... ... мен ... ... өз ... қайта қарау
• Жаңа жеткізушілер табу. [26]
Мысалы: компания импорт тауарларын отандық өндірістің соған ұқсас
тауарларына алмастыра ... ... ... ... ... немесе делдалдар санын қысқарту; ... ... ... ... шарттар жасасу.
Мүмкін болған жерде арзандау компаненттер пайдалану. Компания ... көшу ... ие болу үшін ... ... ... ... Мысалы: Кондитер бұйымдар шығарушы жаңа ... ... ... оны ... матералдарынан дайындаған, ал ол ... ... өте ... ... кетті.
Жеткізушілерге өз шығындарын азайтуға ... ... ... ... бір ... ... алу. ... сауда компаниясы үлкен көлем үшін жеңілдіктер алу мақсатында шикізатты
бірігіп сатып алуы мүмкін.
Қажетті ... ... ... ... теңге құнсыздануына
байланысты жалюзи шығаратын компанияға шетелден ... ... ... ... ... ... ... компаненттердің көбін өзі
жасай бастады.
Шикізат пен материалдар сатып алу процесіне бірінші дәрежедегі маңыз
беру. ... ... ... ... ... ... ... туған
кезде ол өзінің ең үздік менеджерлерін сату бөлімімен шикізат пен ... алу ... ... ... компания жаңа жеткізушілер тауып,
материалға ... ... ... деңгейде сақтап қала алды.Салық
төлемдерін азайту ... ... пен ... ... алу ... ... ... шығындарды қысқарту, өнімнің өзіндік құнын
арзандату – еңбек өнімділігін ... ... ... обьективті
бейнесі, экономикалық заң әрекетінің нақты нысаны, осыған сәйкес ... ... ... ... ... ... өнімдірек болып отырады. Өзіндік
құнның арзандау көрсеткіштері өндіргіш күштердің дамуына сәйкес өткен ... ... ... ... бейнелейді.
Өзіндік құнды кемітудің басты факторлары:
... ... ... ... ... ... ... энергия және еңбек
сиымдылықтарын ... ... және ... ... жетілдіру;
• технологиялық ... ... ... ... жақсарту; т.б.
Әртүрлі өнім шығаратын кәсіпорын өнімнің ... ... ... ... тауарлы өнімнің 1 теңгесіне шыққан ... ... ... құнды төмендетудің алғышарттары:
• нақты еңбекті ... ... ... материалды қажетсінуін төмендету;
• негізгі қорларды пайдалануды жақсарту.
Өнімнің өзіндік ... ... ... бұл ... ... ... барлығын ескеру мүмкін емес, ... ... ... ... керек.
Егер материалдық ресурстар бағасына, еңбек ресурсына ... ... ол ... өнімді көбейту тек қана өнімнің
өзіндік құнын ... ... іске ... құнды кемітудің ең басты көздері ... ... ... ресурстарды тиімді пайдалану. Ол еңбек ... ... 1 ... ... өнім ... ... ал ... көзі материалдық шығындарды ... ... ... ... ... ... ... экономикаға өту барысында елдің қаржылық жағдайы,
кәсіпорынның қаржылық жағдайы ... ... сай ... ... ... ... қаржыларын тиімді пайдалану мен олардың ... ... ... ... ... ... ... жолдауында «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша
қабілетті 50 елдің қатарына кіруі керек» деп маңызды даму ... ... ... Ал ... жоғары бәсекеге қабілетті елдер қатарына
қосылу үшін, ең ... ... ... ... оның ... ... ... және орта бизнестің жан-жақты
индустриалды дамуын жеделдетіп, экономикадағы кәсіпорындардың ... кері әсер етіп ... ... ... керек. [28]
Сонымен қатар, бүгінгі таңда басты мәселелердің бірі ... ... ... ... жаңа міндеттерді шешуді ... ... ... ... және ішкі ... бәсекеге төтеп бере алатын
тауарлардың инновациялық деңгейін көтеру болып ... ... ... дайындауда кез-келген өндірістік кәсіпорын өнімнің ғылыми-
техникалық сыйымдылығын ... ... ... ... мәні бар тауар
өндіруде өз бағыты мен механизмін анықтап алуы керек.
Отандық кәсіпорындардың жағдайын дамыту ... ... ... пайдалану, өндірістік құрылымды дамыту, өнеркәсіп
салаларының құрылымын ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар өңдеу салаларына қолдау көрсету, әлеуметтік-
экономикалық мәні зор және ... ... ... салаларды
ынталандыру және ең бастысы өнеркәсіп саласының бәсекеге қабілеттілігін
арттыратын, ... ... ... болып табылады. Бұлардың барлығы
кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін көрсетеді, ал ... ... болу үшін ... дұрыс басқарылуына мән берген жөн ... ... ... ... ... ... жақсы дамуы ол – экономиканың қарқынды
дамуының негізгі күре тамыры. Оны ... үшін ... ... елдерді
зерттеу кезек күттірмейтін мәселе болып табылады. Жалпы энергетикалық,
шикізат және басқа да дағдарыстармен қоса ... ... ... ... түбегейлі өзгертті, нарық өзгерістеріне тез
бейімделетін кәсіпорындар дағдарысты аз шығындармен бастан кешірді.
Кәсiпорынның қаржылық ... ... ... ... өндiрiстiң
технологиясы және өндiрiлетiн өнiмнiң (көрсетiлетiн қызметтiң) түрлерiмен
байланысты, сонымен ... болу ... ... ... ... қызметiне әсер ететiн факторлардың жiктелуi.
Активтердiң оптималды құрамы мен құрылымы ... ... ... ... ... ... Кәсiпорынның тұрақтылығы және ... ... ... ... басқарудың сапасына байланысты,
яғни айналым қаражаттарының қанша және қалай iске ... ... ... мен ... ... ... және т.б. ... табылады.
Мынадай жағдайды естен шығармау керек, егер кәсiпорын ... ... ... ... ... онда ... ... көбiрек капитал
жұмсай алады, яғни пайданы ... ... ... запастардың
жетiспеушiлiгiнен кәсiпорындардың төлем қабiлеттiлiгiнiң ... ... ... ... ... ... активтердi басқару – бұл
ағымдағы ... ... ... ... ... тек қана ... минималды керектi сомасын алып әалу керек.
Кәсіпорындардың сәтті ... ... ... ... болып
табылады:
• Басымдылық сандық көрсеткіштерден ... ... яғни ... ... өнімге, қызметке,
жаңалықтарға жол береді. Осы жағдайда индустрия ... ... ... ... ... ... кез ... тез сезінуімен, тұтынушылық сұраныстың аз ғана
өзгерістерін тез ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда
ұтылыста болады;
• Ғылыми – техникалық жаңа сатысы, кәсіпорын ... ... ... ұсыну.
Кәсіпорындардың іс-әрекеттерін қамтамасыз етудегі міндетті шарт –
қолда бар айналым қаражаттарының ... ... ... Айналым
қаражаттары – бұл өндірістік айналым қорларын құру, пайдалану және үздіксіз
өндірістік процестер мен ... ... ... ету үшін ... қаражаттарының жиынтығы. Айналым қаражаттарының мәні – ... ... ... ... ... экономикалық
рөлімен анықталады. Айналым қаражаттары өндірістік процеске бірнеше рет
қатысатын ... ... ... ... ол тек бір ... ... ... етеді және өндірістік тұтыну тәсіліне тәуелсіз
өзінің құнын тікелей дайын өнімге апарады.
Кәсiпорынның қаржылық жағдайының ... ...... ... ... өзгеруiмен сипатталады.
Кәсiпорын активiндегi дебиторлық қарыз мөлшерiнiң көлемi ... ... ... ... керi әсер ... яғни ... алушылар
қарыздарының көбеюi әсер етедi. Бұл кәсiпорынның коммерциялық ... ... емес ... ... немесе тұтынушылардың төлемдi
кешiктiрмеуiмен сипатталады.
Кәсiпорын жағдайын бағалауда материалдық ... ... ... ... ... ... кәсiпорынның өтiмдiлiк деңгейiн
бақылау қажет, яғни оның ... ... ... ... керек. Қосымша талдау жүргiзудiң мақсаты - өтiмдiлiктiң ... емес ... ... оның күрт ... ... ... пассив жағында кәсiпорынның ... ... және ... ... ... ... ... Қызметкерлерге, акционерлерге, қаржылық органдарға деген
мiндеттемелердiң өсуi кәсiпорын жағдайсыздығының белгiлерi болып табылады.
Кәсiпорынның табысы және ... ... ... ... ... ... бiрге, шығынның өсуi және табыстың
мөлшерiнiң төмендеуi жағдайсыздыққа алып келедi.
Қазiргi кезде экономикалық ... ... ... әдiс – ... ... Оларға:
1. Несие қабiлеттiлiк индексiнiң есебi;
2. Формалды және формалды емес ... ... ... ... ... көрсеткiштерiн болжау.
Көптеген елдердің тәжірибесінде кәсіпорынды ... ... ... кіретін, арнайы ... ... ... мен ... экономика
Министрлігінде кәсіпорын бөлімдері бар, Францияда осындай ... ... ... да ... ... ... Италияда -
өнеркәсіп, коммерция, сауда және кәсіптер ... ... ... ... Бұл ... ... ... кәсіпкерліктің арнайы
қабылданған заңдар мен дайындалған бағдарламалардың арқасында болып отыр.
Бұл жүргізілген шаралардың барлығы кәсіпорындардың бәсекеге ... ... ... және де ... бір ... шығындарды
минимизациялау мен кірістерді жоғарлату нысанасында ... ... ... ... әр ... формалары мен
түрлері экономиканың осы секторының тиісті нәтижелерін, оның қоғамды
дамытуға қосқан ... ... ... ... үшін ағымдағы шығындарды басқарудың Жапондық тәжірибесі
қызықты.
Шығындарды басқарудың Жапондық жүйесінің ... ... ...... ... және ... өзіндік құн қолдау функциясы
жатады. Бұл ... ... рет ... ... ... енгізді.
Кәсіпорынның жағдайын мемлекеттік ... ... ... ... экономикаға өткен елдерде бағдарламалы –
мақсатты тәсіл жатқандығын көрсетті. Ол ... ... ... ... береді:
• Орталықтандырылған қолдаудың бағыттарындағы айқындылықты көтеру;
• Кәсіпорындардың шығындарын минималдау, кәсіпорын жағдайын дамытудың
қоғам үшін басым бағыттарына оны ... ал ... ... даму ... ... ... ... қабылданған
бағыттары мен мақсаттарының жалпы жүйесімен кешенді түрде қарастыру.
Шығындарды басқару стратегиялары:
1. Белгілі өнім көлемін шығаруға қажетті ағымдағы шығындардың ... ... ... ... ... ... және өзгермелі шығындар аралығындағы оптималды арақатынасын ;
4. Қаржының тұрақты қорын;
5. Кәсіпорынның ағымдағы шығындарының өтімділік мерзімімен анықталған
жағдайда. ... ... ... ... ... – қатынас ұйымының салаларының
арасында, маркетингтік және бағалық саясатты дұрыс жүргізу, қаржылық саясат
аймағында ... ... ... ... іске ... болып
табылды.
Кәсіпорын шығындарын тиімді басқару үшін мына шараларға ... ... ... ... пен ... саласында бәсекеге қабілетті және
экспортқа бағдарланған тауарларды, жұмыстар мен қызметтерді өндіру, ... ... ... ... ... жол береді, ал ол
кәсіпорынның дамуына ықпал етеді;
• Өңдеуші өнеркәсіптің негізгі қорларының өнімділігін арттыру;
• Жеке ... ... ... жасауға және жетілдіруге нақты
өндірістерде ынталандыру шараларын ... ... ... ... ... құны ... ... мен қызметтердің
пайдасына әртараптандыру;
• Барлық талдамалық зерттеулер жүргізудің мақсаты – ... ... ... ... ... тәсілдерін
анықтау;
• Әлемдік сапа стандарттарына көшу;
• Әлемдік ғылыми – ... және ... ... қоса ... экономикаға және әлемдік шаруашылық жүйесіне бірігуді ұлғайту.
Осы шараларға қол жеткізу үшін мынадай міндеттерді шешу ... ... мен ... ... ... ... жағдайын жедел дамыту үшін жағдайлар жасау;
• Кәсіпорын мен мемлекеттің экономикаға тигізетін әсерін қарастыру;
• Кәсіпорын ... ... ... ... жаңа ... ... шығындарының шетелдік тәжірибеде анықталуы
Соңғы 35-40 жылдары дамыған елдерде номенклатуралы калькуляциялық
баптар бойынша өнімдерді ... ... ... ... ... Бұл шығындарға тек ауыспалы шығыстар кіреді: шикізат және
материалдар, еңбекақы, жанама шығыстардың ауыспалы ... Бұл ... ... ... ... ... қарастырылады. Бірақ
қазіргі уақытта тұрақты шығыстар мен ... ... ... ... ... ... деп ... Соған байланысты
өнеркәсіп өндірісінің шығындары ... ... ... ... ... және шектеулі. Өз ішінде тұрақты ... 2 ... ... және ... шығындарға тұрақты шығындардың бөлігі кіреді. Өнімді өндіру
және ... ... бір ... ... ... қарамастан, ол
өнеркәсіп өндірісін жалғастырады. Ал, ... ... ... мына ... ... ... мен ... нәтижесінде
пайда болуы кіреді. Қалдықты шығындар мен ... ... ... ... және ... да шығындардың тұрақты шығындардың қай тобына
кіретіндігіне тоқтатылған өндіріс пен өнімдердің сатылу ... әсер ... ... неғұрлым ұзақ уақытқа тоқтатылса, соғұрлым қалдық
шығындарының мөлшері аз болады. ... ол ... ... түрлерінен
құтылу мүмкіндігі жоғарылайды немесе оларды мүлдем жоюға болады (мысалы,
мекемені жалға алу ... ... ... ... ... алу
келісімшарты т.б.).
Тұрақты және ауыспалы шығындардың сомасы кәсіпорынның валдық
шығындарын ... ... ... ... шығындар болады.Себебі
кәсіпорында өнім өндірісінің қысқартылу немесе ұлғайту қажеттілігі туралы
сұрақтар пайда ... ... ... осы және ... да ... мен ... қаншалықты тиімді екенін білу қажет. Бұл
сұрақтардың шешілуі кезінде шаруашылық қызметтің ... мен ... ... уақытында шығындардың өсімінің көлемін санап білу қажет.
Экономикалық элемент шығын баптары ... ... ... ... ... тәжірибесінде қолданылады.
Экономикалық элемент шығыстарының топтамасына шикізат, материал,
отын, энергия, қызметкерлерді қамту шығындары ... ... ... амортизациясы (негізгі қорлар), пайыз төлеу шығындары
және басқа да ішкі ... ... ... ... ... ... сыртқы кәсіпорындар қызметі, жарнама және т.б.) жатады.
Шетелдік кәсіпорында әкімшілік қызметкерлердің еңбекақы төлеу формасы
біздің елдегідей ... ... ... байланысты қызметкерлердің
еңбекақысына сыйақы (премия) қосылып отырады. Түскен пайданың осы және
басқа да ... ... ... ... фирмалар өзінің қызметкерлерімен
келісім жасайды.
Шетел кәсіпорындарында шығындар құрылымы негізінде ауыспалы және тұрақты
кәсіпорынның ... ... ... Бұл ... бойынша
белгілі бір қорытынды жасалынады. Мысалы, тұрақты шығындардың ... ... ... және ... ... ... ал ауыспалы шығындардың жоғарғы деңгейі қызметкерлердің еңбекақы
төлеу ... ... ... ... ... ... бәсекелесінің салыстырмалы шаруашылық
құрылымын бәсекелестердің ... ... ... ... ... ... ... нәтижеге жетуі өнімдерді өндіру
және өткізу бойынша шығындарды басқару ... ... Бұл қиын ... ол
кәсіпорын қызметінің басқару маңызын білдіреді. Сол ... ... ... ... ... ... қамтиды. Отандық практикада өнімнің
өзіндік құнын басқару бойынша барлық өндіріс өнімінің жоспарлы ұйымдастыру
процессі шығынын ... ... ... ... ... басқару жүйесінің
басты элементі болып мыналар табылады:болжау және ... ... ... алу және ... ... және ... ... барлық тауарлы өнімінің өзіндік құнын ... ... ... сметасы жасалады. Ол экономикалық элемент бойынша барлық
өнім шығару шығындарының жалпы ауқымын қамтиды. ... ... ... және ... ... ... ... өнім шығару
және сатуға қажетті барлық шығындар жатады.
Өндіріс ... ... ... ... ... ... жоспарында көрсетіледі.
Жоспарды басқарудың негізгі элементі жоспарлау болып саналады. Өзіндік
құнды ... ... ... ... ... орындалады.
Жоспарлау өзіндік құны ағымды және перспективті ... ... ... ... жылға құрылады. Ал, ағымдағы жоспарлауда (1жыл) ... ... және ... ... ... ... өнімнің
бір түрін шығарар алдындағы барлық құн көрсеткіші,деңгей және ... ... және ... асырылуы бейнеленеді. Әркелкі өнім шығаратын
өнеркәсіп кәсіпорындары, өзіндік құнның салыстырмалы өнімін және ... ... ... ... ... құруының өзіндік құны келесідей: өндірістің техника-
экономикалық факторларының әсеріне қарап ... ... ... өндіріске қызмет көрсету шығындары қаржы түрінде көрсетіледі және
басқарылады; негізгі кәсіпорын ... бір ... ... ... өзіндік құны құрылады; тауарлардың және шығарылатын ... құны ... ... ... және ... ... бағытталған және барлық
ұжым жоспарларын координациялау. Осылай ішкі өндіріс ... ... ... ... ... ... емес, яғни мөлшер және ... ... ... ... ... шығын қоры жарнамаланады
[29]
Нормалау – бұл өңдеу әдісі және жоғарғы мөлшерлі белгіні орнату қоры
және ... және ... да ... ... өндірістік және өнім өту
процессі қамтамасыз етуге қажетті.
Мөлшерлемелер мен ... ... ... ... ... ... ... жұмысын қондыру режимін қамтамасыз ... өнім ... ... ... ... ортаны және
еңбекті бірқалыпты бақылау, кәсіпорын ... ... ... ... ... ... негізінде керек емес шығындарды
қақпайлау, ... ... ... ... алу ... ... қор шығынын өлшейді және олардың болашақта тиімді
қолданылатынын көздейді.
Басқарудың басқада маңызды ... ... есеп және ... ... ... Оның ... мақсаты-өндірістік
қызметті және оның жүзеге асуының шығындарын басқару. Өндіріс және өнімнің
өзіндік құны ... ... ... ... ... ... Шаруашылық процессінің толық және анық мәліметінің ұйымдастыру, шапшаң
басқару мен жетекшілік етуге қажетті (кәсіпорын қызметінің шешімі),
сонымен қатар, ... және ... ... ... ... және т.б. ... ... өнімінің нақты шығын есебі және шикізатты пайдалануын бақылау;
- Өнімнің өзіндік ... ... және ... ... ... ... Кәсіпорын бөлімшелерінің шаруашылық есебінің құрылымын әшкерелеу және
баға беру;
- Өнімнің өзіндік құны ... ... және ... ... ... қолдануы;
- Шешім қабылдау үшін өндірістік қызмет мәліметін жүйелеу және т.б.
Экономикалық шығындарды басқару элементі бола отырып басқа да олардың
құраушыларымен тығыз ... ... Ол ... ... ... мәліметі негізінде құрылады. Бұл анализдердің ... ... ... ... ... ... әшкерелеу,
өндіріске кететін шығындарды төмендету және пайданы жоғарылату.
Өнімді өндіру және ... ... ... ... мәселесі болып
мыналар табылады:
- динамика бағасы және ... ... ... ... ... ... динамикасына әсер ететін және сол бойынша ... ... ... ... құн көрсеткішін ұйымдастыру және айқын әсер етуі;
- өнімнің өзіндік құнын болашақта төмендету ... ... ... ... ... деңгейінде қалыптасқан деталды талдауы
өнімнің өзіндік құнын жоспарлау және болжаудың алдын алуы ... Бұл ... ... өнімнің өзіндік құнын төмендету қоры әшкерленеді, және
артынша ағымдық және болашақ жоспарды өңдеу ... ... ... ... тиімді басқару қатаң және үнемі ... ... ... ... ... - ... және ... аяқтаушы, белгіленген тапсырыстың
орындалуына бағытталған кәсіпорын қызметі және пайда болған ауытқуларды
ашуға және жоюға мүмкіндік ... ... сан ... ... мен ... ... олар ... өзгеріп отырады, оның қызметтік өзгешелігін
көрсете отыра кәсіпорынның әрбір ... ... ... ... ... ... болу орындары, шығын орталығы,
жауапкершілік орталығы арқылы бақылау тиімді [30]
Қорыта келе бұл ... ... ... ... ... яғни 3 қадамды бөліп көрсеттім Олар: өз шығындарын
дәл ... ... ... жіктеу. Мысалы, шикізат, ... ... ... ... ... ... ... өндірістік
шығындар. Еңбекақы шығындарынан басқа жалпы шаруашылық шығыстар. Екіншіден
ең елеулі шығындарға назар бөліп, қандай шығындар түзетілуі ... ... ... ... ... жоспарлап, жүзеге асыру. Сонымен қатар
басқаруды жетілдіру және шетелдік ... ... ... ... ... ... ... арналған индустриалды-
инновациялық даму стратегиясының ... ...... ... ... ... экономика салаларын әртараптандыру арқылы
елдің тұрақты дамуына, оның ішінде кәсіпорынның ... ... ... ... ... қарастыру, бәсекеге қабілеттілігін
арттыруға қол жеткізу, ұзақ мерзімді ... ... көшу үшін ... ... ... ... Жұмсалған
шығындарды басқару негізінде керек емес шығындарды қақпайлау, кәсіпорын
тиімділігін көтереді, сатып алу политикасын ... ... қор ... және олардың болашақта тиімді қолданылатынын көздейді. Кәсіпорын
шығындарын тиімді басқару үшін мына шараларға көңіл ... жөн: ... ... ... өнімділігін арттыру,жеке секторды бәсекелі
артықшылықты жасауға және жетілдіруге нақты өндірістерде ... ... ... ... ... ... құны жоғары тауарлар мен
қызметтердің пайдасына әртараптандыру, барлық ... ... ...... ... ... ... арттыру тәсілдерін анықтау, әлемдік сапа ... ... ...... және инновациялық процестерге қоса отырып,
өңірлік экономикаға және әлемдік ... ... ... ... ... қол ... үшін мынадай міндеттерді шешу қажет: ... ... ... ... ... ... жедел дамыту үшін
жағдайлар жасау;
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом жұмысының қорытындысында, кәсіпорынның шығындары туралы ... ... ... жіктелуі мен тәртібіне, тұрақты және ауыспалы
шығындарға, кәсіпорындағы меншікті капитал есебіне, тауарлы-материалдық
қорлар есебіне, ... ... ... ... мен ... ... ... жолдарына талдау жасалды. Сонымен қатар, материалдарға
жұмсалатын шығындарды қалай ... ... ... және ... ... төмендету жолдары талданды.
Шығынның белгілі бір мөлшерін мейлінше тиімді ету – ... әр ... ... ... ... басты талап осы болып отыр.
Тек қанша өнім өндірілгендігінің ғана емес, оны ... ... ... да ... ... ... қойылуы мынаны аңғартады: шикізат пен материалдарды
жұмсай отырып ... ... мен ... ... отырып,
шикізаттардың әрбір бөлігін неғұрлым көп өнім алуға, әрбір ... ... ... түсімін өсіруге, шығындардың бұйымдардың өзіндік
құнын төмендетіп, ... ... ... ... ... жету ... ... ұжымдарының ішкі шаруашылық резервтерін тауып,
пайдалануының ... ... ... ... жасалса, онда
оларды үш топқа бөлуге болады.
Өндіріс тиімділігі, біріншіден, негізгі өндіріс қорлардың пайдалануын
жақсартудың, ... ... ... ... ... ... және үшіншіден қазіргі еңбек шығындарының ... ... ... кезде кез-келген кәсіпорындарда ағымдағы шығындарды басқару
және оның алдын алу ... ... ... ... ... өндіріс ағымдағы
шығындары және өнімді сату - өндіріс көлемінің өсуімен немесе төмендеуімен
байланысты. Сонымен бірге ... ... және ... ... ... ... өзгеруі мүмкін.
Сонымен қатар егер кәсіпорын өнім өндіргенде оған кететін қосымша
материалды, қолданылатын бұйымдарды және ... ... өзі ... онда бұл ... ... аз болады. Сонда шығын негізгі шикізаттар
мен материалдарға, отын мен энергияға, салық жүйесіне, ... ... ... негізгі қорлардың амортизациясына және басқа да ағымдағы
шығындарға жұмсалады.
«КазТрансОйл» АҚ-ның шығындары ... жылы өсіп ... 2009 ... бюджеті жұмыс көлемінің өсуіне байланысты 667956 мың ... ... ... ... ... ... тыс ... пайданың төмендеуіне алып ... Оған ... ... дағдарыс.
Талданып отырған кәсіпорынның шығындарын азайтуға қарай үш қадам:
1. Өз ... дәл ... ... ... жіктеу. Мысалы, шикізат,
материал, еңбекақыға жұмсалған шығындар, еңбекақы шығынынан басқа тікелей
өндірістік шығындар. Еңбекақы шығындарынан басқа ... ... Ең ... ... ... бөліп, қандай шығындар түзетілуі керек екенін
анықтау.
3. Шығындар азайтылуын жоспарлап, ... ... ... ... ... ... шығындарды қысқарту. Қолданыстағы еңбек заңдары
компанияларға қызметкер санын да, жалақыны да ... ... ... ... пен ... жұмсалған шығындарды қысқарту. Шикізат пен
материалды сатып алуға жұмсалған ... ... үшін ... ... ... мен контракт шарттарын өз пайдасына қайта қарау;
• жаңа жеткізушілер табу.
Өнім өндіргенде жұмсалатын ағымдағы ... ... ... және ... ... және жанама, тұрақты және айнымалы,
шекті ағымдағы шығындар және тағы басқалары ... ... ... ... ... жұмысты жазғанда Қазақстан Республикасының БЕС №7 бойынша
өнімдердің өзіндік құнының құрамы және шығыстары қарастырылған.
Кәсіпорынның ... ... алға ... даму ... ... ... талдау жүргіздік. Қаржыландыру көздерiнiң және
активтердiң ... және ... үлес ... ... ... капитал және тартылған қаражаттар/ кәсiпорынның
қаржылық тұрақтылығы ... ... ... ... жақсарту
мақсатында көптеген шаралар қарастырылды.
Біздің талдап отырған есепті жылы кәсіпорынның ... ... ... ... шегінен артық болып отыр, яғни кәсіпорынның
қаржылық ... ... ... ... Рентабельдік шегі төмен
болғандықтан, кәсіпорын өз шығындарын толықтай ... ... ... қоры 2009 жылы алдыңғы жылмен ... 20202690 ... ... ... ... ... ... жоғары болу үшiн төлем
қабiлеттiлiктi, өтiмдiлiк дәрежесiн, табыстылықты жоғарылату керек.
Оған үш ... ... ... ... ... ... көздерi көлемiнің” көбеюi, бұл жарғылық қордың
өсуiне байланысты және табыс ... ... ... ... қаражаттар көлемiнiң көбеюi ұзақ және ... ... ... алумен көбейедi;
3. Қоймада тұрған өнiм запастарын қайта қарастыру да запастың мөлшерi көп
болуы мүмкiн, бұл есесiне кредиторлық қарызға әсер етедi.
«КазТрансОйл» ... 2009 ... ... ... жоспарланған
48236571 мың теңгенің 47164855 мың теңгесін құрап ... Яғни ... ... жылы 98% ... ... ... жағдайын талдай келе келесі ұсыныстарды
беруге болады:
- бухгалтерлік есепте өзгерістер, жаңа енгізулерге байланысты ... ... ... үшін ... ... ... ... құралдарының пайдалану тиімділігі төмендегеніне
байланысты қызметке қатыспайтын негізгі ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді жалға беріп,
қосымша табыс алу;
- ... ... жыл ... ... ... компанияда баға
саясатын қайта қарастыру, оның ... ... ... ... ... ... тауарларды сатуда алдын – ала 50% ... ... ... ... ... ... сұранысы жоқ тауарларды анықтау;
- кәсіпорын шығындарын төмендету жолдарын ... ... ... ТІЗІМІ
Нормативті-құқықтық актілер:
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі, Алматы: Жеті ... 53 ... ... ... ... Казахстан Н.Назарбаева народу
Казахстана. «Новый Казахстан в ... ... ... ... мен оқу ... ... Р.Ә., А.Қ. ... Қаржы менеджменті. Алматы, 2002 ж.-
105бет
4. Баймухамбетова С.С., А.Ш. Асрандин, С.С. ... Р.Х. ... ... Оқу ...... ... университеті, 2000ж.-
290 бет
5. Дүйсенов Н.Ш., Э.Т.Төлегенов, Ж.Г. Жумагалиева. Кәсіпорынның қаржылық
жағдайын ... ... , 2001ж.- 481 ... ... В.В. ... в ... ... Москва; 2000г. -768стр.
7. А.Қ.Мейірбеков, Қ.Ә.Әлімбетов «Кәсіпорын ... ... 2003 ж.- 365 ... ... С. Корпоративтік қаржы: Оқу құралы. – ... ... 2005ж.- 108 ... ... В.В., ... В.Е. ... финансы. СПб Изд-во Питер-
2004 г.- 591 стр.
10. Дюсембаева К.Ш. “Анализ ... ... ... ... ... Экономика 2005г.-205 стр.
11. Румянцева Е.Е. Финансы организаций: Финансовые технологии управления
предприятием. Изд. ... 2003г.- ... ... Б.Ж., ... Б.К. Корпоративные финансы: Учебное пособие
/ Под ред. Б.Ж. Ермекбаевой. – ... ... ... ... ... А.Н. ... финансами. Финансовый анализ предприятия.
ИНФРА-М, 2005г. - 332стр.
14. К.Г. Ахметов «Өндіріс менеджменті» - Орал қ. 2001ж.- 155 ... ... ... ... ... ... ... Өсербайұлы С.,Қалымбекова Ж.Қ., Оқу құралы: Қаржы менеджменті, Алматы,
ҚазҰУ, 2009ж.- 215 бет
17. А.П.Данова «Маркетинг в предпринимательской деятельности», г.Уральск,
2003г.-63стр.
18. ... Ж.К. ... ... ... талдау/Оқу құралы.-
Атырау: Жалын, 2001ж.-330 бет
19. Ковалев В.В., ... В.А. Курс ... ... Изд. «Финансы и
статистика» 2005г.-173 бет
20. Моляков Д.С. ... ... ... ... ... ... и статистика, 2004г. – 112стр.
Мерзімді басылымдар:
21. Купешова Б.К. Смешанное финансирование в ... ... ... ... 2006г., ... ... ... «Финансы и бизнес». -2007г. - №7. –25стр.
23. Вестник Казну. ... ... ... ... ... ... сайт ... Финансов РК www.minfin.kz
25. Официальный сайт Фондового рынка РК. www.kase.kz

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорынның технико-экономикалық және өндірістік шығындары96 бет
Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерінің есебі93 бет
Кәсіпорынның өндіріске, өнімді сатуға жұмсалған және басқа да шығындары29 бет
Цех бөлімінің өндірістік қуатын есептеу14 бет
Ақтөбе мұнай өңдеу зауытындағы газды кептіру процесінің автоматтандырылуын жобалау22 бет
Ақтөбе мұнай өңдеу зауытының бу генераторының автоматтандырылуын жобалау14 бет
Ақтөбе қаласы темір-бетон дайындау зауытындағы шикізатты мөлшерлеу процесінің автоматтандырылуын жобалау14 бет
Марков құбылысы16 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь