Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)

Кіріспе
3.б
І бөлім. Батыс Қазақстан фольклорының жанрлық сипаты.
1.1. Әпсана.хикаяттар. 9.б
1.2. Аңыздар. 22.б
1.3. Тарихи өлеңдер. 28.б
1.4. Тарихи жырлар. 38.б
1.5. Айтыстар. 61.б
1.6. Шешендік сөздер. 83.б
1.7. Дастандар. 89.б
ІІ бөлім. Батыс Қазақстан фольклорының поэтикасы.
110.б
2.1. Образдар жүйесі. Көркемдік кестесі. (айқындауыштар, ажарлаулар, монолог, диалогтар, сюжеттік.композициялық құрылым, топонимдік атаулар, диалектілік ерекшеліктер).

2.2. Батыс Қазақстан . эпикалық жыр ордасы.
135.б
Қорытынды.
141.б
Пайдаланылған әдебиеттер.
144.б
Қазақ фольклоры сан салалы, ол болмыстың барлық саласын түрліше тұрғыдан сипаттайтын жанрлар тобынан тұрады. Әрбір жанрдың пайда болу, қалыптасу, даму жолдары қазақ халқын құраған түрлі тайпалардың тарихына байланысты әркелкі сипатта өріс алған. Қазақстанның батыс аймағы эпикалық жыр дәстүрі қарқынды дамыған өлке ретінде ежелден-ақ зерттеушілер назарын аударған. Алайда ұлттық руханиятқа ұзақ уақыт бойына өзге көзқарас тұрғысынан баға беріліп келгендіктен аймақтық фольклор түгілі кезінде жалпы фольклорлық мұрамызға сыңаржақ пікірлер таңылғаны белгілі.
Бүгінгі тәуелсіз қоғамымыздағы халық мұрасына деген жаңаша, еркін көзқарас фольклортану ғылымының бұрынғы саясат салдарынан көмескіленіп келген тұстарына көңіл аударуға мүмкіндік береді. Солардың маңыздыларының бірі – фольклордың аймақтық (региондық) ерекшелігі.
Орыс фольклортану ғылымының өзінде бұл мәселенің шешілуі күрделі көзқарастарға толы екендігіне көптеген зерттеулер арқылы көз жеткізуге болады. Мәселен, Г.И.Живков фольклордағы жалпы мәннен гөрі жеке өңірлік ерекшеліктерге ерекше назар аударса [1, 127 б.]. В.А. Лапин “Жалпы фольклор дегеніміздің өзі әртүрлі аймақтардың құрамды жүйесі” деп қарастырады [2, 202]. Ғалым В.М.Шуров: “Региондық ерекшеліктің сыртқы сипаттарын: әр түрлі қоршаған табиғат ерекшеліктері (орман, дала, суық, жылы климат (мыс: солтүстік), жылы (оңтүстік) тау, жазық дала: әр түрлі тарихи жағдайлар (көшіп-қону процесіндегі этностардың араласуы, шаруашылық-тұрмыстық жағдай ұқсастықтары,” – деп жүйелейді.
Мұндай ерекшеліктердің атауының өзі жөнінде бірізділік жоқ. Бірде аймақтың (регинальный) жергілікті (локальді) ерекшелік дейді [3, 19-30 б.] – Аймақтық ерекшеліктерді ғылыми атаудың өзінде бірізділік жоқ. Бірде аймақтық (региональный) делінсе, енді бірде жергілікті (локальді) ерекшелік деп қарастырылады. Мыс: Б.Н.Путилов “О регинальном аспекте изучения фольклорной культуры” деген еңбегінде тұтас тұрғыдан қарастырса, В.П.Аникин “Общее русское и локальное творчество в фольклоре” атты еңбегінде осы екі ұғымды да салыстырады. [4, 11-27 б.].
Демек, аймақтық ерекшелік дегеннің өзі не? Оны айқындайтын өзіне тән негізгі белгілері қандай деген сұрақтарға нақтылы жауап табу қиын. Себебі, жергілікті ерекшелікті нағыз бейнелеп сипаттауға лайық, сол өңірге ғана тән фольклордың үлгілер табиғатын тану үшін екі түрлі шарт есте болу керек. Біріншісі, зерттеліп отырған аймақтың тарихи-экономикалық, мәдени-рухани дамуының синхронды сипатын толық білу, екіншісі, айқындалған ерекшеліктерді өзге аймақтық белгілермен салыстыру.
Қазақ фольклорының аймақтық ерекшелігін айқындау енді-енді қолға алына бастаған іс. Біздің бұл зерттеуімізде осы мақсаттар негізінде жүргізілген.
1. Живков Г.И. Русский фольклор. М. 1989, 560 с.
2. Шуров В.М. Региональное изменение. М-Л. 1990, 335 с.
3. Путилов Б.Н. Актуальные обрядов проблемы сибирской
фольклористики. Иркутск. 1991, 480 с.
4. Фольклорные традиции современного села. Москва, 1990, 510 с.
5. Досмұхамедұлы Х. Аламан. 1991, 380 б.
6. Назарбаев Н. Тарих толқынында. А. Атамұра 1899, 296 б. (14-15)
7. Сейфуллин С. Шығармалар, 6 том. Қазақ әдебиеті. 319 б.
8. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІ том. 2 кітап. А.1965, 421-б.
9. Ысмайылов Е. Ақындар. 1962, 422 б.
10. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. А.1958, 360 б.
11. Қасқабасов . С. Қазақтың халық прозасы. А. 1984, 350 б.
12. Бекет ата. А. 1994, 385 б.
13. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. А. 494 б.
14. Михайловский В.М. Шаманство сравнительно - исторические очерки. Вып. 1. М: с. 41 Стеблева И.В. Древнетюркская книга гаданий. В кн. История, культура языки народов Востока. 1970.
15. Едіге батыр. А. 2002.
16. Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. М. 1976, 563 с.
17. Қасқабасов С. Жаназық. Астана-Елорда. 2003, 450 б.
18. Уәлиханов . Ш. 1961, 5 томдық шығ. жинағы І том. 380 б.
19. БҚАӘ. ІІІ т. 289 б.
20. Адамбаев Б. Халық даналығы. А. 1982, 365 б.
21. Бердібаев Р. Эпос мұрасы. А. 1989, 455 б.
22. Мұхтар Ә. Қазақстанның Батыс өңіріндегі қоғамдық-саяси өмір. (ХVІІІ ғасыр ІІ жартысы. ХІХ ғасыр І ширегі) 2002. Докторлық диссертация.
23. ОҒК. Қолжазба қоры. Қ. № 457.
24. Қазақ әдебиетінің тарихы. І т. А. 1960, 670 б.
25. Шешендік сөздер. А. 1992, 250 б.
26. Сөз тапқанға қолқа жоқ. А. 1989, 270 б.
27. Қасқабасов С.А. ХV- ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. (компендиум). А. 2004., 180 б.
28. БҚАӘ. ІІІ т. 221 б.
29. БҚАӘ. ІV т.
30. Әуезов М. Әдебиет тарихы. А. 1991
31. Смирнова Н.С. Очерки казахской литературы ХVІІІ в. А – Ата. 1951.
32. БҚАӘ. ІІІ т.
33. Кенжебаев Б. 1916 жылғы көтеріліс туралы жырлар. А. 1956. Жармұхамедов М. 1916 жыл жырлары.
34. Әуезов М. Шығармалары. 7 – том. А. 1961.
34. Досмұхамедұлы Х. Аламан. А. 1891.
35. БҚАӘ. 7 – том. 133 б.
36. БҚАӘ. VІ том. 295 б.
37. БҚАӘ. V том.
38. Әуезов М. Әдебиет тарихы. А. 1991, 375 б.
39. Қазақ әдебиетінің тарихы. І т. 1-кітап. А. 1960, 680 б.
39. Шалабаев С., Өмірбаев Е., Сыдиықов Қ. Маңқыстау. А. 1973, 375 б.
40. ОҒК. 686-бума, 3-дәптер. 426-бума, 6-дәптер
41. Төреқұлов Н. Досан батыр. Кітапта: Қазақ тарихи жырларының мәселелері. А. 1979, 310 б.
42. ОҒК. 669-бума, 1-дәптер.
43. ОҒК. 268-бума, 5-дәптер.
44. ОҒК. 686-бума, 3-дәптер.
45. Жанғабылов С. Тоқсан толғау. А. 1967.
46. Сыдиықов Қ. Ақын-жыраулар. А. 1974, 380 б.
47. ОҒК. 241-бума, 3-дәптер
48. Ақберен. Құрастырған Сыдиықов Қ. А. 1972, 576 б.
49.
50. Қазақстан тарихы. 2-том. А. 2002
51. Қазақ әдебиетінің тарихы. І т. 1-кітап. 1960, 613 б.
52. ОҒК. 354-бума, 2-дәптер.
53. ОҒК. 849-бума, 2-дәптер.
54. ОҒК. 354-бума, 3-дәптер.
55. ОҒК. 354-бума, 1-дәптер.
56. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. А. 1962, 625 б.
57. Қазақ тарихи жырларының мәселелері
58. Әуезов М. Әдебиет теориясы. А. 1991.
59. Шөреков Ы. Исатай-Махамбет. А. 1976.
60. Өтемісұлы М. Ереулі атқа ер салмай. А. 1962. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері. А. 1958, І т. Әуезов М. Жиырма таңдамалы шығармалар жиыны. А. 1984. Аманшин Б. Дауылпаз ақын. // Жыр – семсер. А. 1979. Жұмалиев Қ. Егеулі найза. А. 1979.
61. Тілепов Ж. Қазақ әдебиетінің тарихилығы. А. 1994.
62. Сүйіншәлиев Х. ХVІІІ- ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. А. 1993.
63. Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. А. 1976.
64. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті. І бөлім. А. 1957.
65. Әуезов М. Шығармалары 19-том. 1961.
66. Досмұхамедұлы Х. Аламан. А. 1891
67. ОҒК. 573-бума.
68. Айтыс. А. 1989. І том.
69. Айтыс. А. 1989. ІІ том.
70. Мұқанов С. Айтыстар туралы. Айтыс. І том. А. 1964.
71. Бердібаев Р. Айтыс. А. 2000 ж. 200 б.
72. Қазақ әдебиетінің тарихы. 2-том. 2-кітап. А. 1961.
73. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. А, 1891
74. Қасқабасов С. ІV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. 2005
75. Азибаева Б. Казахский дастанный эпос. А., «Ғылым», 1998
76. Нұрмағанбетов О. Н.Байғанин
77. Тәжібаев Ә. Есімдегілер. Жұлдыз. 1975, 446 б.
78. Байғанин Н. Шығармалар жинағы. А. 1966, 497 б.
79. Мелетинский Е.М. Герой волшебной сказки. М. 1972
80. Каскабасов С.А. Казахская волшебная сказка. А. 1974
81. Бердібаев Р. Эпос тағлымы. А. 1989, 280 б.
82. Дүйсенбаев. Қазақтың лиро-эпосы. А. 1973. 473 б.
83. Жирмунский В.М. Народный героический эпос. М. 1872. С. 530.
84. Селиванов В.М. Сравнение. Русский фольклор. М. 1996. 518 б.
85. Негимов С. Ақын-жыраулар тілінің бейнелілігі. А.1894.
86. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. А. 1972
87. Лазутин С.Г. Поэзия русского фольклора. М. 1989
88. Қабдолов З. Сөз өнері. А. 1979.
89. Фольклор и искусство слова. М. 1966. С. 390.
90. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. А. 1989
91. Байтұрсынов А. Шығармалары. 3 т. А. 2006
92. Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы. А. 1973
93. Ержанова Ұ. Батыс Қазақстан облысы топонимдерінің
этнолингвистикалық сипаты. А. 1997. Кандидаттық диссертация. 150 б.
94. Липец Р.С. Образ батыра и его коня в тюрко-монгольском эпосе. М. 1984
94. Толстов С.П. По следам древнехорезмской цивилизации. М. 1998.
95. Далгат У.Б. Литература и фольклор. М. 1881
96. Қоңырбаев Т. Қазақ теңеулері. А., 1978
97. Байғанин Н. Шығармалары. Екі томдық. Алматы, 1956
98. Қысқаша энциклопедия. А. 1989, 4 б.
99. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. А. 1991, 250 б.
100. Мұхтаров Ә. Қазақстанның Батыс өңіріндегі тарихи оқиғалар. А. 2004.
101. Қоңыратбаев Ә. Эпос және айтушылар. А. 1994. Әдебиет тарихы.
102. Радлов В. Эпос – ел қазынасы. А. 1994.
103. Жұмалиев Қ. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. А. 1965, 420 б.
104. Нұрмағанбетова О.
Әуезов М. Әр жылдар ойлары. А. 1958.
105. Ысмайлов Е. Ақындар. А. 1961.
106. 107. Жыраулық дәстүр және қазіргі жыраулар. А. 1973.
108. Тленбеков М.К. О некоторых вопросах регионального обследования. – А., 1991. Материалы республиканской конференции.
109. Лазарев А.И. Региональные аспекты изучения фольклора и литературы. М. с. 492
110. Багизбаева М.М. Фольклор семиреченских казахов. А. 1977.
111. Померанцева Э.В. Фольклорный репертуар одного села за сто лет. В кн: Русский фольклор. Л. 1976
112. Мельников М.Н. Региональное своеобразие фольклора сибиряков. Л.
1984. с. 335
113. Власова З.И., Мартынова А.И. Современный фольклорный репертуар одного региона. В кн. Русский фольклор. вып. 9. 1982.
        
        М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
ӘОЖ 398 (574. 11) ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар,
дастандар)
10.01.09 – Фольклортану
филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... үшін ... ... жетекшісі: филология ғылымдарының
докторы
Б.У.Әзібаева
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
МАЗМҰНЫ
|Кіріспе |3-б ... ... ... ... ... ... ... |9-б |
|Әпсана-хикаяттар. | ... |22-б ... ... |28-б ... ... |38-б ... |61-б ... ... |83-б ... |89-б ... ... ... ... фольклорының поэтикасы. |110-б ... ... ... ... ... ... | ... монолог, диалогтар, сюжеттік-композициялық | ... ... ... ... ... | ... ... ... - ... жыр ордасы. |135-б ... |141-б ... ... |144-б ... ... сан ... ол болмыстың барлық саласын түрліше
тұрғыдан сипаттайтын жанрлар тобынан тұрады. Әрбір жанрдың ... ... даму ... қазақ халқын құраған түрлі тайпалардың тарихына
байланысты әркелкі сипатта өріс алған. ... ... ... ... ... қарқынды дамыған өлке ретінде ежелден-ақ зерттеушілер назарын
аударған. Алайда ұлттық руханиятқа ұзақ ... ... өзге ... баға ... ... ... ... түгілі кезінде жалпы
фольклорлық мұрамызға сыңаржақ пікірлер таңылғаны белгілі.
Бүгінгі тәуелсіз қоғамымыздағы халық мұрасына деген ... ... ... ... бұрынғы саясат салдарынан көмескіленіп
келген тұстарына көңіл аударуға мүмкіндік береді. Солардың маңыздыларының
бірі – фольклордың ... ... ... ... ғылымының өзінде бұл мәселенің шешілуі күрделі
көзқарастарға толы екендігіне көптеген зерттеулер ... көз ... ... ... ... ... мәннен гөрі жеке өңірлік
ерекшеліктерге ерекше назар аударса [1, 127 б.]. В.А. ... ... ... өзі ... ... құрамды жүйесі” деп қарастырады [2,
202]. ... ... ... ... ... сипаттарын: әр түрлі
қоршаған табиғат ерекшеліктері (орман, дала, суық, жылы ... ... жылы ... тау, ... ... әр түрлі тарихи жағдайлар
(көшіп-қону процесіндегі этностардың араласуы, шаруашылық-тұрмыстық ... – деп ... ... ... өзі жөнінде бірізділік жоқ. ... ... ... ... ... ... [3, 19-30 б.]
– Аймақтық ерекшеліктерді ғылыми атаудың ... ... жоқ. ... ... ... енді ... жергілікті (локальді) ерекшелік
деп қарастырылады. Мыс: Б.Н.Путилов “О ... ... ... ... ... еңбегінде тұтас тұрғыдан қарастырса, В.П.Аникин
“Общее русское и локальное творчество в ... атты ... осы ... да ... [4, 11-27 б.].
Демек, аймақтық ерекшелік дегеннің өзі не? Оны ... ... ... ... ... деген сұрақтарға нақтылы жауап табу қиын. Себебі,
жергілікті ерекшелікті нағыз бейнелеп сипаттауға лайық, сол ... ғана ... ... табиғатын тану үшін екі түрлі шарт есте болу ... ... ... аймақтың тарихи-экономикалық, мәдени-рухани
дамуының синхронды сипатын толық білу, екіншісі, айқындалған ерекшеліктерді
өзге аймақтық белгілермен салыстыру.
Қазақ фольклорының аймақтық ... ... ... ... ... іс. Біздің бұл зерттеуімізде осы мақсаттар негізінде жүргізілген.
Тақырыптың ... ... ... тән ... ... ... Батыс Қазақстан өлкесі өзіндік болмыс-
бітімімен өзгешеленеді. Өткен ... ... ... ... жанрлық
тұрғыдан жіктеп, осы өңірдің фольклорлық мұраларын терең сипаттаған ғалым
[5, 78] ... ... ... ... 150 ... ... ... деп атап көрсеткен болатын.
Тұрмыс-тіршілігі табиғат аясымен етене халықтың өзіне тән ... мен ... ... жат пиғылды үстем ... ... ... ... өз билігі өзінде болған кездерін аңсау
сезімін тудырды. Яғни, “Таршылықтың түбі патша үкіметінде ... ... ... ... ... шықты. Сондықтан 1731 жылдан бергі Кіші жүздің
ханға болсын, ... ... ... ... көтерілістерінің бәрін
патша үкіметіне қарсы көтерілістер деп қарау ... [5, 17 ... ... өзге ... ... ... ... халықтың
көзқарасы мен күресі сол аймақтың фольклорлық мұрасындағы ерлік рухының
басымдығын тудырды. Осы ... ... ... мол ... ... Халықтың ежелден келе жатқан ... ... жат ... қорғау
мазмұнындағы дәстүрлі батырлық жырлар кең қанат жайды.
Тұрмыстық-салттық өлеңдерден гөрі кең ... ... ... ... мен ... ... сондай-ақ шешендік сөздер, аңыздар
негізгі рухани қажеттілікті атқарды. Оларда негізінен ... ... мен ел ... ... ... жалпы халықтық
мәселелер алға шығарылды. Қазақтың өзге көршілес елдермен қарым-қатынасының
кейбір мәселелері де фольклорда көрініс ... Ұзақ ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайы күрделеніп, шиеленісті жағдайды басынан
кешірді. Себебі, орыс үкіметі қазақ-қалмақ, қазақ-башқұрт қатынасын әдейі
шиеленістіріп, сол ... ... ... ... ету, хан, ... ... көзқарас білдіріп, халыққа айдап салу әрі ол ... ... кету ... қорқып астыртын зымияндық әрекеттер ұйымдастыру
арқылы халықты уысында ұстады.
Жинақтай келгенде, Батыс ... ... ... ... ... тән ... даму ... есте ұстау қажет.
Сонда ғана фольклорлық жанрлардың атқарған қызметінің сипаты мен ... ... ... ... ... орай, біз бір зерттеуімізде аймақтық ... ... ... ... толық шыға алмаймыз. ... ... ... ғана ... ете ... ... ұзақ ... бойына қазақ
фольклорының өзіне (тұтастай алғанда) жеткілікті көңіл ... ... ... ... өте ... ғана ... ... Ол
жайындағы ой-тұжырымдар “рушылдық” “ескішілдік” секілді айыптармен
қудаланды. ... өзі біз ... ... ... ... ... ... жалпы қазақ фольклорына тән белгілері мен өзіндік дара
сипаттарын ғылыми ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы көзқарас Батыс Қазақстан өңірінің тарихы мен
фольклорын ... жаңа ... ... ... ... ... отыр.
Ел президенті Н.Ә.Назарбаев: “Тарихи-тек тамырыңның тереңнен бастау
алғанын танып түсіну, ата-бабасының шапағаты мол ... ... ... ету, ... ... ... арылу, сөйтіп, тарихи
сананы уақыт ... сай ... ... ... ... ... беруге тиіс және тарихтағы өз орныңды білу, бабаларды ру төмпешігі
деңгейінде емес, жалпы ұлттық ... ... ... ... ... ұлы ... ұйытқы болған қазақтар мен ... ... ... ... ұлттық қадір-қасиетіңді қорлайтын жаттанды жалалардан
арылу, міне, ұлттық тұтастыққа кепіл болатын бүгінгі күннің ең ... ... ... Тарих толқынында. А. Атамұра, 1899 [6, 14-
15 б.] - деп айқын ... ... ... ... ... ... зерттеу оның өткен тарихи дәуірдегі
жүріп өткен жолдарымен тығыз сабақтастықта қарағанда ғана ... ... ... ... ... ... ... өзінің пайда болу, ... сай ... ... ... ... ... дамыған
эпикалық үрдістің бүгінгі күні бізге сарқыншақтары ғана жетіп отыр. ... ... ... ... Қазақстан ... ... ... көп ... ... ... ғажайып есте
сақтау қабілетімен ерекшеленгенімен, біздің қазақтардың тұтас бір ... ... рет ... соң дәл сол күйінше қайта айтып бергеніне куә болғанымыз
бар. Әрине, уақыт өте келе талай дүние ұмыт ... Оған ... ... ... мен соғыс, аштық пен жұт кездерінде халық әдебиетінің
белгілерінің жаппай опат болуы да әсер ... [5; 27 ... ... ... ... Қазақстан аймағында туған
фольклорлық туындылардың басты сипаты – ерлік жырларының ... ... ... Ол ... ... белгілі әдебиеттанушы ғалымдар атап
көрсеткен болатын. С.Сейфуллин [7], Қ.Жұмалиев [8], ... ... [10] ... ... ... ... ... бұл өлкеде ерлік жырлары көп туған, батырлар жырын дамытып
айтатын дәстүрлі ақын, ... легі ... ... ... ... болған халық тарихынан орын алған елеулі оқиғалар көп ... ... ... жырлары туады. Ол жырлардың желісі ... бойы ... ... ... ... ... боп жүйелі түрде дамиды, мұның
айқын дәлелі – ... ... ... ... көрнекті жыршылары Мұрын,
Нүрпейістер арқылы жеткен “Қырымның қырық ... ... ... жыршылық дәстүрдің арқауы XX ғасырдың басына дейін жалғасқан.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Қазақ ... ... ... ала отырып, Батыс Қазақстан фольклорының ерекшелігін
ашу басты ... ... ... Ол үшін ең ... ... тарихына тән
оқиғалар мен саяси-әлеуметтік себептердің сырын ашып, оның халықтың ... ... ашу ... ... ... ... алтын
арқауы болып табылатын бұл өңірдің ... ... ... тың ... ... айналысқа түсіру көзделді.
Диссертациялық жұмыста Батыс Қазақстан фольклорындағы әпсана-хикаят,
аңыз, тарихи жыр, дастан, айтыс жанрларының ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... негізінен аталған өлкенің ең мол дамыған жанрлары
екшеліп алынып, олардың қалыптасу кезеңдері мен ... ... ... ... ... ... етілді. Зерттеудің методологиялық негізі
ретінде бұған ... ... ... ... зерттеушілері мен мамандарының
талдаулары, ғылыми еңбектері қарастырылды. Бұрын ... ... ... ... ... ... ... жырлары мен
“Нарқыз”, “Төрехан” дастандары, Бекет әулие жайындағы әпсана-хикаяттар мен
айтыстың ... ... ... ... ... ... ... мақсаты осы өңірлік ерекшеліктердің сипатын
жан-жақты талдап, ғылыми ой қорытындыларын жасаумен мазмұндалады. Сондай-ақ
бұрынғы зерттеулерде қарастырылған жайттардың өзі ... ... ... сай ... Жанрлардың табиғатына терең үңіліп, ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін танытатын көркемдік амал-тәсілдер сараланды. Нәтижесінде
Батыс Қазақстан аймағы фольклорының ерекшелігі ... ең ... ... ... ... ... ... дерек көздері ретінде Бекет әулие
жөніндегі әпсана-хикаяттар, Сырым туралы ... ... ... мен осы аймақ ақындарының бұрынғы, қазіргі айтыстары ... ... ... ... ... батыр”, “Бекет
батыр” “Исатай-Махамбет” жырлары “Нарқыз” “Төрехан” дастандарының мазмұны
мен образдар жүйесі, көркемдік кестесі ... ... ... ... ... ... ... фольклорлық
мұрасының жанрлық сипаты мен көркемдік кестесі, даму ... ... ... рет ... ... ... алынды.
Батыс Қазақстан фольклорының аймақтық ерекшелігі қоғамдық-әлеуметтік-
саяси даму үрдісімен сабақтастықта алғаш рет зерделенді. Аймақтық ерекшелік
ретінде сипатталатын басты ... мен ... ... мен ауыз әдебиеті аралығындағы туындылардың табиғатына талдау
жасалып, эпикалық ... ... жеке бір ... ... ... ... одан соң жалпы қазақтың халықтық ... алу ... даму ... ... рет ғылыми саралау жасалды.
Бұрын сөз болмаған Бекет әулие туралы әпсана-хикаяттар, аймаққа тән
аңыздар мен шешендік ... ... ... ... жұртшылыққа
белгісіз айтыстар бірінші рет тексеріліп, талданды. Сондай-ақ, ... ... ... ... кезеңдердегі ғылыми талаптарға сай жаңаша
тұрғыдан қайта зерделенді. Эпикалық мол мұрамызды ... ... ... ... ... ... ... ұшыраған
“Нарқыз” “Төрехан” дастандары ... ... ... қайта
тексеріліп сарапталды. Жанрлардың даму ... ... ... мен ... ... Қоғамдық-әлеуметтік қағидалардың
фольклорда бейнелену ерекшелігі ... ... ... ... ... ... сипаттар нақтыланды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... ... ... ... ретінде алынды.
Батыс өлкесінің барлық фольклорлық мұралары зерттеудің дерек көздері болып
табылады.
Көптеген әдебиеттанушы ғалымдар мен мамандардың еңбектерін ... ... ... фольклорының заңдылықтарына сүйене отырып, аймақтық
ерекшеліктері, фольклордың көркемдік сипаты, дамуы ... ... ... Атап ... ... ... Қ.Жұмалиев,
Е.Ысмайылов, С.Қирабаев, З.Қабдолов, С.Қасқабасов, ... ... ... ... ... ... В.Бердібай, Ш.Ибраев, Б.Рақымов, С.Сәкенов тағы
басқа ғалымдардың әдебиет ... ... ... ... өнер туралы
еңбектері мен ғылыми тұжырымдары теориялық және ... ... ... Орыс ғалымдарының тақырыбымызға ... ... ... ... ... ... В.П.Аникин, Б.Н.Путилов және т.б. еңбектеріндегі теориялық
пікірлер де ізденісімізге септігін тигізгенін атап өту ... ... ... Қазақстан фольклорының тарихы мен
теориясына, аймақтық ерекшелік мәселесіне, ... ... ұлт ... ... тоқталу үшін тарихи-салыстырмалы және салыстырмалы-
типологиялық талдау мен сараптама ... ... ... ... ... ... типологиялық сипаттары
мен өзіндік ерекшелігінің ұлттық фольклор өзегіндегі орнын айқындауға
мүмкіндік ... ... және ... ... ... ... мен тұжырымды көзқарастарды келешекте фольклортану саласындағы
зерттеулерде қолдануға болады. Оқу ... ... ... ... мен
теориясы мәселелерін оқыту барысында, сыныптан тыс жұмыстарды ... оқу ... ... ... ... ... бар. ... орындарының бағдарламаларын тың ... ... ... ... бірге фольклортанушы зерттеушілерге де қажетті ... ... ... ... ... ... аспиранттар мен
студенттердің пайдалануына болады.
Зерттеу жұмысының сыннан ... ... ... ғылыми
нәтижелері ҚР Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау
комитеті ... ... ... саны 6 мақалада және республикалық
халықаралық конференциялар материалдарында 3 ғылыми баяндама жасалып ... ... ... ... атындағы Әдебиет және өнер
институтының қолжазба орталығында талқыланған.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі ... және ... ... тізімінен тұрады.
І БӨЛІМ
БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ СИПАТЫ
1.1 ӘПСАНА - ХИКАЯТТАР
Батыс Қазақстан фольклорының жанрлық құрамы әр ... онда ... ... ... бөлігі ретінде барлық жанрлардың ізі сақталған.
Әрине, олардың даму, сақталу жағдайлары жөнінде ... ... Бұл ... өлке ... ... тұтас қазақтың мұрасына айналған әпсана-
хикаят, тарихи жыр, тарихи ... ... ... ... негізгі зерттеу
нысанына алынды.
Батыс өңірінде кең таралған фольклорлық үлгілердің мол ... ... ... ... Тарихи тұлғаның нақтылы істерімен қатар ... ... ... ... ... түрлі
әңгімелер кең таралған. Оларда көне мифтік ... ... ... ... ... де бой ... ... онда бүкіл
дүниенің сырын білетін, өз қауымы үшін қауіп-қатердің бәріне де қарсы
тұрып, құтқара ... көне ... ... ... де ... көне танымдардағы жасампаз қаһарманның дүниенің бүкіл сырын
біліп, адам ... үшін ... ету ...... ... бойына
жинақтаған. “Рулықтан бірден феодализмге көшкен елдерде көп ... ... ... дін ... көне миф ... ... ... ұшырап, ыдырап
кеткен, циклға түспеген, демек көркем дүниеге бірден ... ... ... жаңа жанр ... [11, 130] – ... пікірін Батыс өңіріндегі осы ... ... ... ... ... ... ... сенімдер бойынша ерте уақытта ру басы, тайпа көсемі, бақсылары,
патшалары тотемнен ... да, ... ... ... тотемнің қасиетін
бойына сіңіреді. Бұл ... ... ... ... дейтін ұғымдардан
көрінеді. Ол кейде екеу, кейде жетеу болып ... ... ел ... ... “Бекет Ата мен Барақ” – дейтін әңгіменің мазмұны былайша
өрбиді.
“Бекет Ата мен ... ... ... жастары шамалас, дос адамдар екен.
Біраз жасқа келдік, мен қырда жүрмін, Бекет ... ... ... да кез ... – деп ... ... Сол күні Бекет
Ата да дәл осылай ниет еткен екен.
Бекет Ата мен ... ... ... ... ... Тұрыш деген жерде
қарсы жолығады. Барақ дөңнің басында, Бекет Ата ойпаңдау ... ... де ... ... ... беруіміз керек, кімнің әруағы басым болса,
сол бірінші амандасуы тиіс” деп ойлайды.
- Сен жоғарыда тұрсың, жол сенікі, ... ...... Бекет
Ата Бараққа. Сол мезгілде ылдида үш дүркін су тасып, Бекет Атаны
судың екпіні ... кете ... Енді сіз ... ... - ... Барақ.
Бекет Ата көкке қарайды, сол-ақ екен Барақ төбесінен жеті аққу ұшып
бара жатқанын көреді.
- Сенің ... ... ... су ... ... ... ... соң жерге сіңген судай жоғалып кетеді екенсің, - дейді
Бекет ... Ал, ... ... аспанда жеті аққу болып ұшты, әруағың биік тұр,
жеті ұрпағыңа дариды екен, сәлемді мен берейін, Ассалаумағалейкум! – ... ... ... төс ... құшақтаса көріскен екен,” - дейді [12,
17].
Демек, белгілі бір тұлғаны, Бекетті дәріптеу үшін көне мифтік ұғымдар
жұмсалған.
Өйткені “Мифтік ... адам ... әр ... ... ... кіріп, өзгеріп кететіндігіне кәміл сенген… Бұл дәуірде адам өзін-
өзі бірде аспандағы аққу кейпіне, бірде ... ... ... ... алады деп сенген” [13, 44 ].
Осы тәрізді ... ... ... ... ... ... ... таралған. Ол Бекет әулиеге байланысты мына әңгімеден
көрінеді.
“Бекет Ата қайтыс ... соң 40 ... ... әр жұма сайын екі аққу
жұптаса қосарланып Оғыланды ... ... рет ... ... ... ұшып жүріпті. Бұл көріністерді көзімен көріп, жүрегімен сезінген ата
ұрпақтары бұл қос аққу ... ... қос ... ... екен ... сияқты”
әңгімелерге де негіз болған. ... ... жеті ... ... ... де ... екен содан жұрт оның “әруағы жеті атаға тараған” деп
жоритын әңгімелер де кездеседі.
Ел түсінігіндегі Бекет образына фольклор ... тән ... ... ... тән. Оның ... ... Алланың ақ жолын
елге насихаттайтын бағытқа түсуінің өзіне оның тумысындағы ерекшелігі негіз
болған деп көрсетіледі. Бұл ... ел ... ... ... ... баяндалады.
“Бекет Ата Хиуадағы Шерғазы хан медресесінде оқыған. ... ... ... ... бала ... жайлы:
– “Байқайсыздар ма, Бекет шәкіртіміз отырып-тұрғанда үнемі екі жағынан
екі періште келіп қолтығынан демеп жүреді. Құран оқып ... да ... ... отырады. Бұл баланың болашағы зор ... деп ... ... ... Пір атанар – деген екен. Уақыт өте келе ... ... ... ... ел куә!” [12, 28 ].
Бекеттің әулиелік жолға түсуінің себебін халық ... ... ... ... ... ... Мұндай әңгімелерде хикаяттық сипат басым.
Себебі онда әр ... ... ... ... табыну, аруаққа табыну, жалғыз
құдайға табынумен қатар көрінеді. ... тек ... ... ... ... ... Ол мына әңгіме мазмұнынан айқын танылады.
Мәселен, Бекет әке-шешесінің ақыл-кеңесімен Шопан Ата басына үш ... ... ... күні таң ... ... Ата ... түсіне еніп:
- Өлі аруақ тіріге Пір бола алмайды. Хиуа шаһарына бар. ... ... қажы ... ... ... иесі бар. Сол ... ... Хиуаға алып барар пырағың үй сыртында, есік ... тұр, - ... ... ... түсі екен. Жалма-жан киіне сала үй алдына шықса, шынында
да Шопан Ата түсінде аян ... ... ... ... тыпыршып
тұрғанын көреді. Енді аялдауға болмайтынын іштей сезген ол дәретін алып таң
намазын оқи сала ... ... ... ... ... болмас, пырақ
Бекетті көзді ашып-жұмғанша Хиуа шаһарына алып барып ғайып болады. [12, 33
] ... ... ... ... ... халықтарына тән. Оны өлтірмеу,
өлтірсе ... ... ... ... кең ... [14, ... ... Едіге батырының да ... тегі ... [15, ... ... ... көне шамандық түсініктердің де элементтері
бар. Ол Бекетке құдіреттіліктің күші аса таяқ ... ... ... Үш ... ... түрде жалғастырып тұратын Әлемдік ағаштың
мәні туралы орыс фольклортануында Е.М. Мелетинский [16, 213], ... ... Ш. ... [17, 113], С. ... еңбектерінде
жан-жақты сөз болған.
Мысалы, Ш. Уәлиханов: “Жаһанда өсіп тұратын жалғыз ағаш, немесе бұта
қадірленіп, оның ... ... Оның ... өтіп бара ... ... ... ... ыдыс тастайды, я болмаса аттың жалын түйіп
тастайды,” – деп ... ... ... киелілігі жөнінде “Оғыланды мен Бекет”
әңгімесінде былайша баяндалады.
«Бір күні Ұстаз ... ... ... ... ... жетті. Менің дәрісімнің
қаншасы дарыды, оны бір Алла біледі, өмір көрсетеді. Мен қартайдым,
менің ісімді енді жалғастыратын ... Мен ... ... ... лақтырамын. Сол таяқ түскен жерден мешіт, медресе
саласыңдар. Таяғымды өзіме әкеліп берерсіздер. Батамды беремін.
Ұстаз ырғап-ырғап аса ... ... ... ... сан ... ... Бекет медресе ішінде отырып қалады.
– Балам, сен неғып отырсың? – дейді ... ... ... асаңыз олар ойлағандай жақын жерге түспеген шығар,
оны іздеуге өзіңізден бата алып, жолға әбден дайындалып ... ... оң ... – деп ... ... ... арып-ашып апталап, айлап жол жүріпті. Үстірттің Маңғыстау ойпатына
сұғына біткен бір ... ... қыр ... ... ... ... көзі түседі. Қуанып кетеді. Жүгіріп келіп, өзі білетін аяттарын
айтып, тартып келіп қалады. Аса таяқ ... Ана ... ... ... ... Әбден қысылған кезде, ойына тағы бір аят
түседі. Соны айтып, тартып қараса, аса таяқ ... ... аса ... алып бара ... сол ... қой ... жүрген бір қойшы
айқай салады:
– Аса таяқ ... оны ... ... күн ... Жоқ, мен ... ... алдым ғой, – дейді Бекет.
– Жоқ, аса таяқты мен ... ... Е, онда ... ала ғой, – деп ... аса ... ... жібереді.
Аса таяқ ауада қалқып барып, жерге дірілдеп қадала қалады.
Қойшы аса таяқты әрі ырғайды, бері ырғайды, шығара алмайды.
– Жарайды, сен ... ала ғой, – ... ... аса ... ... ... ... айналасындағы жақын, туыстарына тау беткейіндегі ... ... ... ... ... ... бүкіл табиғаттың жанды
тіршіліктің қамқоры ретіндегі ... ... ... ... біресе
ұстазына келіп сөйлеуге ұлықсат бер дейді.
- Ұлықсат, айта бер.
- ... мен ... ... ... ... ... түссем
болды: «Жас едім, өркенімнің өскенін, жапырағымның жайылғанын армандап ем,
балта жүзін аулақ қыла көр, қайырымды адам», - деп көз ... көл ... ... ... ... батпаймын. Өзегінен айрылған, омырылып түскен,
әбден қурап қалғанын теріп, ... ... ... ... - ... ... мұқият тыңдап, риза болған Пір:
- Шәкірттерім, сендер тоғайға ... ... ... ... ма,
кездестірдіңіздер ме? – деп сұрайды.
- Жоқ, қасиетті Пір-Ата көргеніміз жоқ. Мына қазақ шәкірті өтірік
айтып ... Олай ... ... ... ... ... тоғайға, сол
алған жерлеріңе апарып тастаңыздар, - дейді.
...Оқу аяқталар шақта Пақыржан қажы әдемі аса ... ... ... десе, бәрі де алғысы келіп таласатын түрлері бар.
- Олай болса, - дейді Пір, - мына ... ... ... ... ... ... тапсаңдар, сол иелік етесіңдер!
- Жақсы!
Барлық шәкірт бір ауыздан осыған мақұлдасады.
Пір асаны лақтырып жібергенде ... ... ... ... тек бір ғана ... ... қалады. Басқалары лақтырылған асаны іздеп
жан-жаққа маңып кетеді. Алды үш-төрт дала ... құр қол ... қажы ... ... Сен ... ... неге ... білдірмедің? – деп сұрайды.
- Уа, ұстазым, әуелі Алла, сосын Сіз ұлықсат етсеңіз, қылығымның жайын
айтып ... ... Ол аса әзір ... ... ... күшімен ол әлі ұшып бара
жатыр. Түсер жеріне жете қойған жоқ және ол тым алыс, шалғайда.
Пір ләм-мим леп ... ... ... таба алмай үмітін үзген шәкірттер түгелдей жиналады, ... ... ... Ал, ... кетуге асығар емес.
- Шәкіртім, сен неге айналсоқтап жүрсің, мұнда енді не ... ... деп ... ... ... батаңызды, берсеңіз еншіңізді күтулімін.
- Е-е, онда, жай қолыңды.
Пақыржан зерек, ерекше қабілетті шәкіртіне бетін сипайды ... ... ... мына ... асыл ... ... тымақ, балта және аса,
енді не талабың бар? – деген екен.
- Ататын оқ беріңіз.
- Оқ дедің бе? ... көп оқ ... ... ... де жеткілікті.
- Азық беруді де ұмытпаңыз, Ұлы ұстаз!
- Берер азығым жеті атаңа дейін жететін болады.
- Мінетін көлігім болғаны да жөн ... ... ... ... ... ... келе ... батаның киесі баса айтылады.
Ал “Оғыланды мен Бекеттің кездесуі” – ... ... ... ... Пірі ... шәкірттеріне берген уәдесін орындап, ... ... ... Бір ... ... ... әлгі жіберген Оғыланды жеткізбек
түгіл, Бекетті сонадайдан көре сала қашады. Ал ... ... оның ... ... ... осы ... Бекет-Ата мешіті тұрған жерге жеткенде көзден
ғайып болады.
Бекет-Ата осы жерді ерекше көңіліне медет етіп, қолындағы қара ... ... ... да, ... барлай, бағдарлай көз салады. Міне,
қызық, ... бір ... күні ... ... ... аса таяғы шың
етегінде шаншылған күйі тұр екен.
Пір аманаты бойынша Бекет асаны алуға ниет ... ... ... ... кісі отыр. Асаны алуға ол пейіл білдірмейтін танытады.
– Бұл асаның ... ... ... ... ... жетінші
жыл. Менен өзге мұны көрген, білген пенде жоқ, асылдың иесі ... ... да жөн ... Ал иесі болсаңыз, асаны ... ... ... Таңқаларлық сыры сол, аса шаншылған орнынан міз ... Олай ... бұл ... күші ... суырып алған адам меншіктейтін
болсын, соған келісейік.
– Иә, ... Сіз ... ... әуелі, Сіз бастаңыз.
– Бұрын да аз әлектенген жоқ ... ... ... ... ... баба ... ... сұрап, сыйынып қарекет жасайын.
– Онда жолды Сізге бердім, ақсақал. Бейтаныс кісі асаны суырып ... үш күн бойы ... сала ... ... ... жете ... торыққан.
– Уа, ақсақал, енді маған кезек беретін боларсыз?
– Жеті жылдан бері көзімнен таса, көңілімнен жаза тарттырмай-ақ келіп
едім ... ... ... жүзі ... ... ... амал жоқ, ... шаншулы аса таяқтың жанына келіп “Иә, Алла” дегенде, ол ... ... ... ... ... Бекет-Ата мешіті жанындағы күні-
түні тынбай ағып жатқан тұщы сулы кәусар бұлақ, сол Пақыржан қажы лақтырған
аса ... ... ... ... бастау алған деседі. Ал бейтаныс
қарттың көз жасы тамған екі ... ащы сулы қос ... ... ... ... ... құдық суының ащы болуы – аса таяққа иелік ете алмағандағы
әлгі қарттың көз жасы ... ... ... ... ... оның көзге көрінбей көмек етуі,
әр түрлі жағдайларға байланысты өзгеріске, түрліше кейіпке түсе алуы ... Бұл ... ... дәуірге тән құбылушылық құбылысын
танытады.
Фольклортанушы ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі болып саналады. Ғалым
құбылушылықтың үш түрін жіктейді. Құбылушылықтың ... ...... ... жолы - ... ... ... [11, 27 ].
“Құбылушылықтың бұл түрі мифтік сананың бастапқы кезінде орын ... өзі мен ... ... ... ... бір ... деген түсінікке
негізделген (осы құбылушылық бойынша кейінгі замандарда фольклорлық көркем
прозада ... ... ... ... ... ... түсіп, аң да, құс
та, жәндік те бола алатын болып суреттелген” ... ... біз ... миф ел ... айтылып, қазақ қоғамының бертінгі
дәуірлерінде ұстанған өмір салты мен идеологиясына, әдет-ғұрпына сәйкес
өзгертілген, солар тұрғысынан бағаланған.
Ел аузында ... ... ... ақ ... ... ... ... қаптаған қол
болып көрініп, өзінің жұртын жаудан, ... ... ... ... иесі ... ... ... түрлі нұсқада өте көп тараған. Ол ел ... ... ... көршілес елдер қарым-қатынасын да қамтиды. Ел ... ... ... қолбасыға айтқаны” – дейтін әңгімедегі Бекеттің іс-
әрекеті ... ... ... ... бір күні ... ... ... келеді.
– Мен талай жорыққа қатыстым, күшіммен ақылымды аяғаным жоқ, ... ... ... ...... Бекет Ата.
Бекет Атаның бірге аттанбағанына қолбасы ренжісе керек. Сонда Бекет Ата
айтады:
– Сен ренжіме! Ақыл тыңда, жауға түс ... ... ... шабарсыңдар.
Күндердің күнінде қалмақтарға қарсы аттанған қол елге оралады.
– Сенсіз де жауды жеңдік! – ... ... ... ... мақтанып.
Бекет Ата тұтқынға түскен қалмақтардың жанына келіп:
– Сендер қуатты жасақ едіңдер, қалай жеңіліп қалдыңдар? – ... Түс ... ... ... тиісті, қаптаған қалың қол екен. Біздің
жүрегіміз дауаламады, соғыспай-ақ берілдік, – ... ... ... бері кел, түс ... ... ... онды жүз, жүзді
мың етіп көрсеткен кімнің іс-әрекеті? – депті Бекет Ата.
Ал ... мен ... ...... ... ... ... көрсетіледі.
Бекет Ата мен Атағозы замандас екен. Атағозы жауға ... ... ... ... ... Сен ... жайбарақат отырсың? – дейді.
– Сенен дұшпаның үш күн бұрын кетіп еді, ақ ... ... ... ... ... одан ... не ... – депті Бекет ата
Атағозы батыр аяқ астынан не айтарын білмей, ... міне ... ... [12, ... ... ... ... көрінбей құс секілді ұша алатын қасиеті
жөніндегі әңгімелер де бір шоғыр. Оны жоғарыдағы аталған киесінің ... ... ... енді бірде ерекше әулиелігі деп түсіндіреді.
Бекеттің әулиелігі батыс ... ... ... ... дейін кең
тарағандығына “Қараман атадағы ант” – ... да куә. ... ... ... ... ... иесі ... мадақталады.
Ел арасындағы әңгіме бойынша “Жақай Қожаназардың көп жылқысының ішінде
ерекше бітімді бір құлынға қоныстас түрікмендер күмән ... ... ... ... түрікмен жылқысының құлыны деп ойлайды. Адайлар
да, түрікмендер де бұл ... ... түз бен ... ... ... суын ... деп есептейді. Сол суын құлын айлық жерге
ойлаған сәтте жететін ерекше жаратылған пырақ ... ... пен ... адайлар мен түрікмендердің анттасуына ... ... ... ұлы ... ... ... ... етіпті. Өйткені, олар
Қожаназар ұлын антқа салмас, арғымақты беріп құтылар десе керек.
Анттасу Маңғыстаудағы Қараман атада өтеді. ... ... ... ел де ... ... ... ... жұрттың тайлы-тұяғы қалмай Қараман
атаға ... ... ... қара киім ... қара ер-тұрман салынған
қара арғымаққа мінгізіп, қалың елдің ортасына алып келеді.
Бекет ата ... ... ... қаумалаған әлеуметке бағыштап:
– Уа, құдірет, адайлардың қолы қаралы ... ... ақ ... ... ... ... ат! – деп ... екен. Сол кезде ер ... сабы қақ ... қара ... ... ... ... ат үстінен Қошанды көтеріп алады.
– Бекет ата, адайларға бұрып кеттің, бұл ... риза ... ... ... ... көне Үргеніштегі Шекабор (шейх
Кубар) әулие маңында өткіземіз, – дейді түрікмендер.
– Айтқандарыңыз болсын, ертең таң намазында ... ... ... ... ...... Бекет ата.
Осы сәтте қара киімді Қошан да қанатты қара арғымағымен ұша ... ... ата ... ... ... ... болғанымен
Шикаборға жету мүмкін емес, дауды доғарайық, – депті түрікмендер”.
Мұнда Бекеттің құдіретпен байланысы бар ... қоса ... ... ... де ... бір ... ел ... батырларының бірін басшы етіп Бекет
айтқандай елу кісілік атты жасақ құрып, жау келер күні таңертең ... ... ... ... ... тұрады. Сонымен, көп ұзамай бұлар тағатсыздана
күткен жау қарасы да көрінеді. Жау жақындап аттарының дүбірі естілген ... ... аққу ... ұшып ... ... бағыт алады. Осыны күткен қазақ
жігіттері: “Бекет, ия, Бекет, қолдай гөр”, – деп атой сала қыр ... ... ... Дәл осы ... ... ілесе күшті жел пайда болып, тозаң
көтеріліп жердің ... ... ... де бұлардың шағын жасағы
түрікменнің 500 ... ... ... ел ... ... ... ... мен қамқорлығы өз
халқының шеңберінен асып, көршілес өзге жұрттың ауқымына да тарап жатқаны
да көбірек сөз ... ... Ата, ... ... ...... ... Бекет
Ата, табын Барақ, балықшы – Адай Балуанияз батыр үшеуі Хиуаның бір мықты
бекінісіне шабуыл жасаған сарбаздарға басшылық ... ... боп ... ... ... ... ... Ол шепті бұзып өте алмай, жараланып
қайта шығады. Екінші жолы қолды Балуанияз ... ... Ол ... ... ... ... жау ... әруақтанған сарбаздар лап
қойып, мол олжа түсіреді.
Содан соң Бекет Ата Бараққа: “Мына ... ... ал, ... жол
сенікі” – дейді. Барақ: “Алмаймын”, - дейді. ... ...... Сонда Барақ: “Мен өмірімде біреуден ешбір олжа алып көргенім жоқ,
қайта ортаға салатын адаммын. Бұл – бір. ... ... ... ... ... Сіз қарыңызға тарттыңыз, Балуаниязға болыстыңыз. Ол шепті
бұзды, ал менің әрекетімнен ештеңе шықпады. Мен ... ... ... ұранын айтпай, сіздің аруағыңыздан дәметіп, “Уа, Бекет!” деп
ұрандап едім. Онымнан түк те ... ... ... ...
депті. Сонда Бекет Ата Балуанияздан: “Жаңа ... ... ... ... ... жоқсың ба?” – деп сұрапты. “Жоқ, байқамадым”, – депті ол.
Бекет Ата: “Енді сен не ... – деп ... ... ...... ... Барақ.
– Шептің оң жақ қанатында үш-төрт адам түйе сойып жатты. Оған мен
пәлендей көңіл аударғаным жоқ еді, мән ... ... ... ма, ... ... Бекет Ата: Е, Барақ батыр, жарадың! Құр емес екенсің. Өзің білесің
түрікмендер де мұсылман ғой. Олар да өз ... ... ... ... ... құрбандыққа шалып жатыр екен. Сол сәтте олардың
әулиелерімен жағаласып, ала алмай жатқанмын. Сен ... дәл сол ... ... ... ала алмадым. Балуанияз қол бастаған әзірде мен
басымдыққа ие ... Мен ... де ... ... ... ... еді – дегенде, Барақ: “Уай, Бекет-еке, ... гөр, ... ... ... ... атыңызға сыйынып шапқаныма енді өкінбеймін!” – деп
баяндалуында Бекетті бүкіл ... ... ... етіп ... ... Ал көп жағдайда кім болса да ұлтына, жеріне қарамастан өзіне ... ... ... қауіп-қатерден құтқарады. Енді бір әңгімелерде Бекеттің
өз ... ... ... даңқына көршілес елдер де табынады ... ... ... алу үшін ... ... тұрады екен.
Сөйтсе түркмендер олардың жолын тосып, қорқытып, алып келе ... ... ... ала берген. Бұл қорлыққа шыдамаған Адай жігіттері бес жүз
атты ... ... ... Мұны ... ... ... “Қанеки,
қазақтың Бекет Атасына сиыналық” деп келісіп, Ата ... бір ... ... екі жақтың қақтығысында түркмендер жағы жеңіп, көп олжаға
кенеліп қайтады. Ертеңіне Адайлар ойласып, ... Ата ... боз ... ... ... Нәтижеде жеңіске жетіп, дүние-мүліктерінің бәрін кері
қайтарып алады.
Бұл оқиға ... ... ... ... ... соны ... дегенінің
нақты дәлелі іспеттес.
Осы жағдай “Қашқан да “Бекет”, қуған да ... ... ... ... ... Атаның бір танысы атын ұрлатып із кесіп, енді ... деп ... ... Уа, ... – деп жәрдем сұрайды. ... ... ізі ... ұры
таптырмай кетеді.
Осы оқиғаны танысы Бекет Атаға айтады. ... ... ... ... ұры да, қуған сен де “Бекет!” дедіңіздер. Ұры “Бекет!” деп
бірінші айтты. ... ...... ... ... бір топ ... Бекеттің бойындағы мұсылмандық қасиеттерді
көбірек ... ... ... 14 ... мұсылман қауымына Мәшһүр
пірдің алдына барып дәрісін тыңдауды ... ... ... ... Әкесі, Шопан ата аруағына барып түнеуге кеңес береді. Түсінде
Шопан атаның өзі екі рет аян ... ... ... ... пір бола алмайды” деп
аян береді. Көлігін дайындап, жол көрсетеді. Онан әрі ... ... ... ... ... ... кейін өзінің бойында, атқаратын
қызметінде танылады. Яғни, бұдан шығатын қорытынды әулие туралы ... ... ... ... ... бар. Көне мифтік, аруаққа табыну,
бір ... ... ... бәрі де кейіпкерді дәріптеу үшін жұмсалып
көркемдік қызмет атқарады. Мысалы, ... жолы ... Ата таң ... оқи ... күн ... ... соң ... оқыпты. Ол кісінің
бұлайша кешігу себебі, ауылдас бір ... ... ұлы ... салқыны тиіп
ауырып қалады. Ата күн ... ... ... ... тура ... ... егер Ата күн шықпай кетіп қалатын болса, пері әлгі баланың жанын
алып ... ... ... - Бекет Атаның ел мүддесін жеке басының ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандық жолына ... ... әр ... ... бәріне ортақ бір белгі - Бекетке судан
бес саусақтың ... ... ... Ата жас кезінде тағдыр таршылығымен әртүрлі күнкөріс үшін
жақсылы-жаманды қарекеттер істесе керек. Бір сапардан келе ... ... ... су ... әуелі бір саусақ көрінеді. Кейіннен бес саусақ
көрінеді. Ол батып кетіп, артынан отыз саусақ ... Мұны ... ... ... көрмейді.
Бекет Ата ауылына келіпті. Сапарда көрген құбылысты әйеліне жорытыпты.
“Бір саусақ – бір Құдайды біл, бес саусақ – бес ... ... ... – отыз күн ... ... ... ... әйелі. Бекет Ата өзге
қарекеттердің бәрінен тыйылып, ізгілік, имандылық ... ... ... ... ... [12, 38].
Демек, бұрынғы ескі шамандық, көпқұдайлық діни нанымдардың орнына
бірқұдайлық діннің келуі түрлі көзқарастарды ... ... ... ... ... ежелгі ырым, әдет-салттардың жаңа ... ... осы ... ... ... көрінеді.
“Хикаяттарда әңгімеленетін оқиғалар тыңдаушылар арасында сенімсіздік
тудырмайды, өйткені олар пайғамбарлар мен ... ... ... кешкен оқиғалары болып баяндалады. Хикаят жанры, оның анықталу ... сөз жоқ, көне ... ... ... ... таза ... ... ғана негізделмейді, онда архаикалық
мифтің де, аңыздың да қасиеттері ұшырасады дейтін ... [11, ... ... ... ... ... ... анық байқалады.
Фольклордағы сөз киесіне сену, ерекше болмысты ... ... ... ... ... ... Бекет тағдырына қатысты фольклорлық
үлгілерде де басты мән иеленеді. ... ... ... ... ұстазының я болмаса елдің белгілі адамдарының ... ... ... түсініктер мол ұшырасады. Солардың бірі ретінде Есет батырдың
Бекетке берген батасы жайында да көп ... ... ... ... кетпесін!
Ақ-қараны айыратын боларсың,
Жауды кері қайыратын боларсың!
Атыңның өзі айтып тұр, дүр боларсың,
Еліңе шуақ шашар нұр боларсың,
Үш жүзге атың шығар Пір ... ... ... киеге, қасиетке ие болған Бекеттің өзі ... ... аузы ... батасымен талай жанды жақсылыққа
жеткізген тұлға дәрежесіне көтеріледі. Яғни, ... ... кең ... ... ... ... жанрының белгілері мол.
Себебі: “Әфсана – хикаят аңыз бен ... ... ... ... пен кереметтіктің элементтерін мол пайдаланылады. Мұнда бас
кейіпкерлер дәріптеле суреттеледі, ол жай ... ... ... жан ғана емес,
әулие ретінде бейнеленеді” [11,120] – деп ... ... де ... ... ... ... киелі тұлғаға айналуына
мысал болатын әңгімелер өз алдына бір төбе. Мысалы төмендегі Соқырша ... ... ... ... сөз ... жайма-шуақ күндерінің бірінде Соқырша тұратын ауылға Бекет Ата
келе жатады. Бұл Соқыршаның жасөспірім бала шағы екен. Атаның келе ... көзі ... ... да бала ... Әже, ... Ата келе ... екен, үйге шақырып қонақасы берсек,
батасын алсақ дейін деп едім, – деп аз-кем мүдіріп қалады. ... ... ... ... шығады:
- Бекет Ата келмек түгіл, Құдай келсе де мал сойып беретін жағдай
жоқ. сүтін ішіп азық ... ... ... ... соя ...
дейді. Бұл кезде Бекет Ата да бұларға жақындап келіп қалған еді.
Бала анасының оғаштау айтылған ... ата ... ... ... ... ұялып анасына ләм-мим деместен бұрылып жүре береді. Осы сәт
Соқырша үйінің тұсына келіп ... ... Ата ... ... ... ... Сен ... Бекет Атаны үйге шақырып, қонақасы берейік, батасын
алайық дедің. Ал анаң әлгіндей дейді. Сен оған қарсы ... ... ... жүре бердің. Мен саған сол қылығың үшін
ризамын, балам, қолыңды жайшы. Осынау ... ... ... ақ батамды берейін, депті де, Ата батасын
беріпті.
Сонымен, Соқырша болашақта бақ-дәулеті тасыған, үбірлі-шүбірлі болып,
бақытты ғұмыр ... Ең ... сол – ... Атаның бала оқытқан
жер асты мешітінің орнын қазып, мешіт тұрғызу құрметіне ие ... ... ... [12, ... ... ... Жылой өңірінде кең таралған. Демек,
Бекеттің бойындағы адамға көмек, ізгілік ... ... ... да ... ... ... ... қайырымдылық жасайтын
ерекше кие иесі бөтеннің жанын құтқару ... өзі де ... ... ... ... оның ... ... келетін, жеңіл қол
жеткізілетін жағдай емес. Тылсыммен тілдесіп, ауыр халді өзі де ... Көне ... ... ... ... жақсылығы үшін тылсыммен
тілдесіп, жауыз күштермен арпалысады. Мысалы, “Бекет Ата мен оның ...... ... ... көрінеді.
Бекет Атаның бір бай құрдасы:
“Осы жұрттың есі ауысқан ғой деймін, ... ... ... ... деп ... ... ... несі артық оның?” – деп ... ... ... ... көшкенде бай үйі де бірге Үстірт
жолдарының бірімен төменге түспек болады. ... ... ... орап,
алдына алған бай бәйбішесі отырған көш басындағы түйе құлама жолдан аяқтары
тайып ұшып кетеді.
“Уа, Бекет! Үш жүз ... қой ... – деп ... бай ... ... садақа”, – дейді бәйбішесі қорыққанынан.
“Бәйбішесі де, бала да, түйе де ... ... ... – деп ... бай ... өзге түйелерін қиялап түсірсе, төмендегі жазықта бәйбішесі
түйесін шөгеріп қойып, баласын емізіп отырғанын көріп аң-таң қалады.
... ... ... ... барып кел! – дейді бәйбішесі.
Бай Бекет Атаға келеді. Бекет Ата тау ... ... отыр ... ... адамдар сол шоқы қапталын ойып, мешіт жасап жатыр. Қайлалары
қара тасқа шақ-шақ етеді. Жігіттер ... ... ... ... ... ... ... ысырып жібереді. Кейде қайлалары
мұқалып, тас қыртыстары қозғалмай, жігіттерді діңкелетіп-ақ жібереді. Ондай
мезетте Бекет Ата: “Әуп, ... – деп ... ... Сол сәтте тас уатылып,
сіресіп тұрғандары ыдырап жүре ... Неге ...... ... Ата бай ... ... ... кереметіңді көрейін деп келдім, – дейді бай. Болған оқиғаны
қаз-қалпында ... ... ... ... ... ... болады.
– Әй, сен бері қара, – дейді Бекет Ата. – Мына арқама көз ... ... ... жон ... ... төрт ... ізі қалғанын
көреді. Тау баурайындағы құлама жолдан баласы мен бәйбішесі отырған түйе
тайып, төмен ... ұшып бара ... ... тосып, аман алып қалған Бекет
Ата екеніне көзі жеткен ол:
– Сорлы-ау, өзіңе де жан ... емес пе? – ... ... да ... ... ғой. ... аман ... деп, барымды
салдым, – дейді Бекет ... ... ... адам ... ... ... ... Боталы түйені әкеліп берейін, – дейді.
– Сен әуелі, өзің ... үш жүз ... ... ... ... ... – деп күледі Бекет Ата.
Бекет Атаның бәрін біліп отырғанын түсінген бай құрдасы:
– Мына ... ... ... ... ... мен сауыны
ендігі жерде менен болсын, – ... ... ... жеткен дара болмысты адамдардың дүниеден өткен
соң да “қасиеттілігі” “киелілігі” ... ... үшін ... ауру ... ... ... ... айналатын аруаққа
табыну сенімі қазақ халқына да тән. Оның халық ... күні ... өмір ... ... ... ... сыйыну мысалдары да дәлел.
Бұл тек Маңғыстау жұртына ... ... ... ... тән әңгімелерден де осы
жайды аңғаруға болады: “Есқали деген кісінің үстіне жара ... ... ... ... баспаған тауы қалмайды. Бірақ, жарасына ем табылмайды. Сосын
амалы ... ... Ата ... ... үш рет ... екен, жарасынан
құлан-таза айығып кетіпті,” – деген секілді ... мен ... ... ... адамның жазаға ұшырауы жөнінде айтылатын: “Бір кісі ... ағаш ... ... ... ... ... Әлгі кісі ... Атаға, тіпті Адай атамызға тіл тигізген екен, содан көп ... ... ағаш ... кетіп, жіліншігін сындырып алыпты,” – деген ... көп ... [18.289 ... келгенде Батыс аймаққа тән ... ... ... ... ... ... ... осы мақсатта сөз
болмаған бұл тақырыптың біз зерттеу мақсатымызға сай ... ... ... ... бұл ... ... әулиеге қатысты әңгімелерді жинақтау
арқылы Батыс өңіріне кең ... ... ... ... ... ... жанрына айналу жолын көрсетуді мақсат еттік.
1.2 АҢЫЗДАР
Батыс Қазақстан өңіріндегі ... да ... ... ... ... ... ... “Басқа елді былай қойғанда,
Қазақстанның бір ... ... ... ... ... ... сондықтан ол
оқиғаға байланысты туған аңыз басқа аймаққа кең ... ... ... ... ... солтүстікке белгісіз. Я болмаса,
керісінше, әрине бүкіл Қазақстанға белгілі болған, яғни бір ... ... ... ... ... аңыздар барлық жерге тарауы мүмкін, бірақ мұндай
оқиғалар жиі болып тұрмаған.” [11, 128].
Әдетте ... ... бір ... немесе бір қайраткерге байланысты
айтылады. Мысалы, Әз Жәнібек пен Жиренше ... Асан ... ... ... ... ... қатысты айтылатын әңгімелердің дені аңыз
болып келеді.
Аңыз ... ... ... ... да көп ... өткендіктен
көркем элементтер әсер еткендіктен оқиғаның мезгілі әрі мекені туралы да
мәліметтер өзгеруі ... Оның ... онда ... мен ... ... ... да табы бар [19, 305 ... көркемдіктің басым болып, қиылдың (вымесел) жетекші орын ала
бастауы мен ... ... ... ... еніп жанрлық басқа
өзгерісті танытады.
Халық тарихи фактіні өз қалауынша ... ... ... аңызда
оқиғаның сұлбасы сақталып, адамдардың істері, мінез-құлқы дәуірдің,
қауымның талабына сай ... ... ... ... ... ... олар бәрінен
артық етіп көрсетіледі, фольклорлық тұрғыда дәріптеледі, яғни халық жоғын
жоқтап ыстық-суығына күйген тұлғаны мадақтап көкке ... ... ... ханның Жағалбайлының сый-сияпатын азсынып
жергілікті қақтығысын көрсететін ... да ... ... ... ... Сырым туралы әр түрлі әңгімелерден осы жанрлық
дамудың да сипатын байқауға болады. Ең ... ... ... ... ... ... аңыз туып, кейін ол көлемді жыр ретінде қайта ... ... ... ... куә. ... ... ... бұл аңыздар да өлеңге түсіру ретімен жасалған. ... ... ... ... ... ... ... барып беделге ие болуы,
бірақ еліне қайтар тұстағы қастандықпен өлтірілу оқиғаларынан тұрады” – ... [20, 22 ... ... көтерілістің негізгі қозғаушы күші шаруалар болды.
Олар Жайық бойындағы ... ... ... ... ... бірге старшын, батырлар да қатысты, өйткені ... ... ... ... ... ... ... бастаған болатын.
Сондықтан олар көтерілісті пайдаланып, ... ... ... жақсартуды көздеді.
1782 жылдың қаһарлы қысы мен жем-шөптің тапшылығы малдың жаппай
қырылуына алып ... Сол ... ... ... ... ... (тек ірі қараның) саны он мыңнан ... ... ... ... ... үшін ... 4 ... астам жылқысы айдалды. Бұған
қоса патша әкімдерінің 1765 жылы тоналған ұсақ ... ... ... ... ... ... ... мақсатында қазақтардың мың жеті
жүз он бір жылқысы айдалып алынды.
Міне, осындай ... ... Кіші жүз ... стихиялы түрде
қазақ шаруаларының көтерілісі басталды. Сырым есімі бұл ... ... ... ... Хан, ... ... қарамастан, Кіші жүз бен
Орта жүз қазақтары 1773-1775 жылдары Е.И.Пугачевтың патшаға қарсы бастаған
көтерілісіне өз ... ... ... құрып қатысты. С.Датұлының есімі де
алғаш рет осы ... ... ... ... ... басшысы
ретінде шықты [21, 126].
Батыс өлкесінде кең таралған ... ... ... ... аңыз ... кең ... айтылатын хабар, оқиға еш күмән туғызбайды, өйткені оның ...... ... Бұл ... ... аңыздың мазмұнын
растайтын дерек ретінде жердің аты, белгілі қайраткердің есімі я болмаса
жыл мезгілі аталып ... ... ... айтылу мәнері тұрақтанған,
ол ылғи үшінші жақтан және өткен ... ... [13, 121 ... ... бір ... ... ... я болмаса бір елдің,
тайпаның, рудың ауызекі шежіресі ... ... бір ... болған
оқиғаның әңгімесі.
Сырым батыр өзі басқарған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі себептерін
былай деп ... ... ... ... сатылды.
Хан мен патша қосылып,
Қулықтарын асырды.
Сұлтандар мен атаман
Үлкендерді басынды
Құл ... ... ... ... халқыңды,
Жоймақшы қазақ салтыңды. [22, 8 ].
ХVІІІ-ХІХ ғасырларда қазақ даласында көптеген көтерілістер болып өтті,
бірақ бұл ұлт-азаттық қозғалыстар ... ... ... ... Оған қоса ... үшін ... ... бір-біріне байланыссыз
жеке қаралды. Ал, шын мәнінде, 1775-1797 жылдардағы ... ... ... ... ... сұлтан бастаған халық толқуы, 1837-
1847 жылдардағы Кенесары бастаған қозғалыс, 1856-1857 ... ... ... ... бас ... Есет ... ... көтеріліс, яғни
ХVІІІ ғасырдың аяғынан 1916 жылға дейін ... ... 300-ге ... ... ... ... бүгінгі таңда егемендікке
жетіп, тәуелсіздік алған Қазақстан республикасы ғалымдары тарапынан ... ... ... ... ... ... ... реакциялық топты Ералы сұлтан бастады және
Кіші жүзде хандықты қалпына келтіруді Орта жүздің ханы Уәли ... ... ханы ... ... Нұралының баласы Пірәлі сұлтан
да қызу қолдайды. Бұл топтың өкілдері 1786 жылдың тамызында ... ... ... ... ... ... ... отырып, Орынбор
әкімшілігі бұған қатты қобалжиды. ... ... ... ... ... ешқандай кешіктірмей босатсын, мұны істемесе, кінә
өзінен, қылмысты адам ретінде заң бойынша мейлінше қатаң жаза ... де кім де кім ... ... ... ... онда ол адамның бүкіл руы,
аға-інілері т.б. туыстары ауыр жаза ... ... [21, 78] - деп ... ... ... ... ... қатаң жауапкершілікпен
қарағанынан оның халық арасындағы беделінен қорыққандығы байқалады. Ол 1787
жылдың ... ... ... ... ... ... старшындар тобы
хан өкіметін толық жоюды ... ... ... ... ... ... ... Олардың саяси өмірдегі бірлігінің кепілі ретінде
халық съезін ... ... ... ... старшындар съезі 1785, 1786,
1787 жылдары өткізілген, яғни көтеріліс басылғанға дейін болған ... ... ... ... бірлігіне нұқсан келіп отырған.
Әрине, мұндай ... ... ... ... жөніндегі
ұсыныстарында құрғақ қиял басым болды. Ол қазақ мемлекетінің тұрақтылығымен
тәуелсіздігі тек ішкі ... ... ... ... ... жағдайларға да
тәуелді екенін жақсы ұғынды. Ол империямен жақындасудың қажеттігін түсінді,
бірақ олардың ... ... ... ... қауіптеніп,
сенімсіздікпен қарады.
Е.Ысмайлов Сырым жайлы тұжырымдарында “Қазақтың хас батырларының бірі
Сырым Датұлының батырлық ... ... әр ... ... ... аңыз, жыр, афоризм) бейнелетіндігін айта ... ... тұсы – ... жалпы қазақтың тұтастығы мен ішкі бірлігі жолындағы
ерлік істері мен көркем сөздері” [23, 670] – деп атап ... ... ... ... ... төмендегідей:
Бір жолы Нұралы ханға Сырым: “Сен аз бен көптің арасын, ақ пен қараның
арасын, әлсіз бен күштінің арасын ... ... ... хан ... ... ... тасып жүрсің-ау!” – депті. Сонда Сырым: “Хан-еке, тасып
жүргенім жоқ. Қазақтың басын құрай алмай ... ...... ... ... ... ... өз халқына деген сүйіспеншілігі жайлы да
әңгімелер мол тараған. Бірде Сырымнан бір орыстың байы: ... ... ... ... ... малы ... малыма жетпейді,” – дейді. Сырым: “Сенің
малың ... сен бір ... бір ... ... ... ... Ал ... айшылық жерге азықсыз-ақ жүреді,” – депті. Орыс ойланып
қалыпты [22, 13].
Халық аңыздарында Сырым бала жасынан ... ... бала ... Яғни ... ... ... өмір кезеңдеріндегі қасиеттері
дәріптеледі. “Сырым кішкене бала ... ... ... жүрсе, бір қарт
кездесіп, оған Сырым сәлем ... ... ... ... аман ба, кімнің
баласысың?” – депті. Сонда Сырым: “Сенің балаңмын,” – депті. Қарт ... ... да ... ... Қарт үшке ... сұрапты. Сырым да
жауабын үшке дейін қайталапты. Содан қарт: “Неге менің балам ... ... ... ... ... “Неге сенің балаң болмаймын, балам, аман ба деген
өзің ғой” депті [25, 77].
Сырым Кіші жүздің атақты ... ... ... ... ... Үкі, ... ... “көпшіл бол, халықтан қол үзбе» ... ... ... ... ... ... ... Сырым Есет батырдың қартайған
кезінде бата ... ... Оны ... ... жас ... ... ... үйде
ме?”- деп сұраса, ол: “Жатыр ғой алжығаның, Есетті іздеп жүрген сен де ... ... неме ... – деп ... ... Бұл ... қатты ашуланған
батыр қылышын қынабынан суырып, әйелді ... ... Осы ... ... да ... дауысты естіп шығып: “Алпысқа келген адамға алпыс пәле
жабысады, сол алпыс пәленің бірі жас әйел ... ... ... ... ... Сырымды үйге бастапты. Ол Даттың баласы екенін, бата алуға келгенін
айтады. Сонда Есет: ... кез ... ... бермеймін, сұрағыма жауап
берсең беремін. ... ... ... көп пе, дұшпаның көп пе?”- дейді.
Сырым: “Досым көп деп ... ... ... кім, ... ... – деп
сұрағанда ол: “Досым Алаштың баласы, азаматтары, дұшпаным – жаман ... ... ... сұрағым: “Жігіттің неше жұрты бар?”. Сырым:
“Үшеу: өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты. Өз ... ... ... ... ... болады, қайын жұрты сыншыл болады. Абзалы нағыз жұрты –
нағашы жұрты”, – депті. Оның ... риза ... ... ... ... ... ... Тентек шіркіннен де бір батыр бала туған екен, жай
қолыңды” деп, ақ батасын беріпті [22, ... ерте ... ... ... ... ... ... хандардың да, патша әкімдерінің де ... ... ... ... ... отырған. Бірде Сырымды Хиуа ханы
шақырыпты. Батырдың хандарға, байларға қас ... ... ... Реті ... ... ... ... бұрын оның алдында сыншы адамдарын
дайындап қояды. Аттан түсіп ... ... ... ... ... ... ... шұқиды. Сонда Сырым аузын ашып тілін көрсетеді. Аяғына малдың
тезегін жағып ... ... ... ақ ... ... оған хан: ... - ... Сырым аяғына қарайды да: “Ханның ордасы әділеттің ... ме ... ... ... ... жері екен ... – деп шығып жүре
беріпті. Абдырап қалған хан ... ... ... ... ба?”, - дейді.
Сыншы: “Оны сөзбен емес, қимылмен сынадым. Басымды шұқығаным, басқа пәле
неден? - ... еді. Оның ... ...... пәле ... ғой”
депті. Сонда хан өзінің жеңілгенін түсінеді.
Бірде Сырым әрі шешен, әрі би қариялардың батасын ... ... ... Ол ... ... ... ат басын тірейді. ... ... ... Ата, қай ... - дейді.
- Шырағым, руым – Тана, - дейді Малайсары.
- Тананың қайсысың? Жеті үй Жиембетпісіз, қарғыс ... ... ... ... ... ... құнан Асанымысың,
Төлеуге келген Қарақұнанымысың? – дейді Сырым. Өзінің арғы тегін
жақсы білетінін сезген Малайсары:
- Мен де сені ... ... ... ... ... ... ... ұлы Сырым
атқа мінді деп еді, сол сен боларсың? – дейді. ... ... ... ... де ... алыпты. Батыр содан кейін Есентемірдің Бекетінің ... Бұл кісі де әрі ... әрі би ... ... Сырым сәлем беріп,
әңгімелесе келе: «Ата үш түрлі шал болады дейді. Соның қайсысына ... деп ... ... ол ... шал», - деп сұраған Бекетке: ... шал, ... шал, ... ... - деп ... береді. Бекет тұрып:
«Шырағым, қазына шал десең, халқымнан сұра, қазымыр шал десең, әйелім мен
келінімнен сұра, ... шал ... ... ... - деген екен. Тағы да
сөзден қысылып, бұл кісіден бар батасын алып ... ... ... ... ... ... ... отырған.
С.Датұлының соңғы кезеңі жөнінде тиянақты тарихи дерек жоқ болғанымен,
халық арасында сақталған бір аңыз бар. Аңыз ... ... ... ... ... ... тапқырлық пен шешендік сайысында масқара болып
жеңілген Хиуа ханы ... ... ... ... ... Бұған бір залым
әйел келісім беріп, ханнан у сұрап алады да, батыр аттанар ... ... ... екі рет: “Мен жаугершілік кезінде қолға түстім. Мені елге ала
кетіңдер”, - дейді. Бауырмал Сырым оған келісім ... Әйел ... ... ... ... өзенге түсіп салқындай бастайды. Қайтып оралған
әйел күзетшіден батырдың атын сұрап ... ... уды ... ... айтып кетіп қалады. Әйел келмеген соң олар ... ... у ... бойына жайылып, ол Ходжейлі деген жерде дүние салды
делінеді [22, ... ... ... әр ... нұсқаларында оның шешендік сөздері,
тапқырлығы қатар келіп отырады. Әлімде Қадір деген бай болыпты. Қартайған
уақыты екен. ... жас кезі ... ... би ол ... кісі ғой” – деп
әкімдер мақтай беріпті. Сырым көрмекке іздеп барыпты. Үй сыртында ... бір ... кісі отыр ... ... сәлем беріп көрісіп болған
соң, қарт: “Шырағым, кім ... ... ... - Дат баласымын, -
десе, қарт: “бір арба отыннан бір оқтық мүсін шығады” ... осы ... ... ... ... Сырым: “Өзіңді қазыналы шал деп келіп едім, қазымыр шал
екенсің ғой” деп жүре бергенде, қария: “Ей, тұра ... деп ... ... ... ... ... сұра, қазымыр десең қатынымнан сұра,” ... де, ... ... ... хан өзім ... ... құда ... – деп кердері Намаз
биден ақыл сұрапты. Намаз би Сырыммен құда ... ... ... ... ... құда болуға ұйғарып, біраз жылдан кейін балаларын
қызын көруге жіберіпті. Ханның екі ... ел ... ... ... ... ... неге кешіктіңдер дегенде, олар: ... біз ... ... ел де ... қой, біз 40 ... ... ... деп келіп
қалдық депті. Мұны Сырым естіп, бұлар не қазаққа, не бізге ... ... деп ... ... ... Намаз биге жалынып, Сырыммен қайтсең де ... ... ... ... би сол кезде Ана ағат ... ... ... ... ... ... ашуы ... – депті. Хан оны істемепті.
Соның артынан Сырым ханды шауыпты. Сонда ... ... ... көп ... ... екен
Бекер өткен заман-ай – депті.
Сондай-ақ ел арасында Сырымның жүйелі сөзге тоқтай білген ... ... екі рет ... ... – деп айтылатын әңгімелер ... бір үйге ... ... жас ... келін шай құйып беріп отырған
екен. Күйеуі жаман-жәутік адам екен. Сонда ... ... ... ... отырғанын-ай,”- депті. Сонда келіншек: “А батыр, сіз де
бір кезде тай жейтін Сырым едіңіз, енді шоқып жейтін ... ... ...
депті.
«Сырым бір жақтан шөлдеп келе жатқанда, бір үйден сусын ... бір аяқ ... бір ... құны екен ...... ... ... отырған бала: Батыр, бір аяқ сусын екі адамның ... ... ... ... сіз де ... мен де тоя алмай өлетін едім,” – депті.
Енді бір шоғыр аңыздарда Сырым үш жүздің басын қосқан әділ би, ... ... ... жүз бен кіші жүз ... мал ... ... байланысты жолда
Сырымға жолығып жөн сұрасыпты. Жолаушылар мәнін айтады да, Сырымды да ... ... Кіші ... ... ... ... ... айтады, бірақ екі ру арасы
ұзақ уақыт бітісе алмайды. Сонда Сырым екі елдің ... ... ... Сырымды сынау үшін бірнеше сұрақ қояды: “Су атасы не? Сөз атасы не? Жол
атасы не? Сонда Сырым: су атасы – ... сөз ...... жол ... ... деп ... береді де, “тұяққа тұяқ”, “құлаққа құлақ” емес пе – деген
екен. Кіші жүз билікке тоқтап, Орта жүздің ... ... ... ... ... риза етіп қайтарыпты.
1.3 ТАРИХИ ӨЛЕҢДЕР
Батыс Қазақстан аймағындағы тарихи өлеңдерде ел ... ... ... ... ізі ... танылады. Өйткені фольклордың бұл
жанрының өзі - болған оқиғаны ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
ХVІІІ ғасырдың соңынан бастап қазақ әдебиетінде мүлде жаңа тақырыптағы
поэзия - “Ресейдің отаршылдық саясаты мен іс-қимылдарына қарсы болған халық
көтерілістерін ... ... ... дамыды.
ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында басталған Ресейдің экспансиясы сол
жүзжылдықтың соңына таман ... ... ... ... алумен
аяқталды да, осыдан былай қазақ мемлекеті өз дербестігінен айрылып, Ресей
империясының құрамына енді. “Қазақ ... жеке ... ... ... ... ... қазақ елінің тұтас мемлекеттігін жоқтап, хандық идеяны
жырлаған классик жыраулар да, жыраулық поэзия да ... ... ... ... ... мәдениет пен әдебиет әлеміне ... ... ... елінде бұрын да болған, бірақ олар тұрмыс-салтқа байланысты өлеңдер
шығарып, өзара айтысқа түсіп жүретін, қарапайым ... ... ... ғасырдың соңынан бастап ақындардың рөлі көтеріле ... ... ... ... ... ... ақындар поэзиясы қоғамдық мәнге ие
бола бастады. Бірақ олар мемлекеттік іске араласа алмады” [26, 28].
Түр ... ... ... ... бұрынғы халықтық өлеңдермен
туыстасады. Мұнда да ... ... асып ... ... ел қамы ... ел тілегін арқалап, артынан қол ертіп, қастасқан дұшпанға қарсы
шапқан батырлардың ... ... ... Бұл ... ... өзі ... деп ат қойып шын тарихи оқиғаларды,
тарихи сана бойынша баяғының батырының ісі деп баға ... ... ... ... реті де ... батырлар өлеңімен сарындас.
Барлық тарихи өлеңдердің екі түрлі ерекшелігі бар: Біреуі қаншалықты
көмескі, бұлдыр дегенмен бұл оқиғалардың жуық арада болғаны ... ... ... ... ... ... өткен жер, ... ... із ... ашық ... ... келмейтін, көпке бірдей ... ... ... екінші себеп: тарихи өлеңдердің көпшілігін сол
аймақта ... ... көзі ... жыр қылған. Сондықтан өзгені елемесе
де, жергілікті халықтың жан жарасын аттап өтуі мүмкін емес.
Аталға өңір халқының жер-су ... ... ауыр ... ... ел ... ... алынған кейбір өлеңдер мазмұнынан көрінеді.
Онда жекелеген ел ... ... ... жалпы орыс бодандығына
деген халық қарсылығы көркемделген.
Көзімнен аққан жасқа жүзеді үйрек,
Тайсойған, Ембі, қолды ... ... бір ... ... ... уезднойдың найза түйреп [27, 36].
(Ақтөбе облысынан Қамбар Белшиковтан жазылып алынған).
Шағын өлеңде уезднойды ... ... ... ата ... ... халықтың патша жарлығына көнбеуі суреттелсе, ... ... ... ... жасаған, кедей жатақтардың Жемнің бойын
бойлап Бесқалаға ... ... ... ... ... ... ... енді.
Патшаның жарлығына көнбеген соң,
“Тентек” деп патша қуды бізді енді.
Біз көштік Жемнің бойын жоғары өрлеп,
Күреңге тақтым тұмар ... ... ... Алкелдіден шыға ма деп,
Асықтым мінгенімше атымды ерлеп [28, ... ... ... мен ... ... ... патша өкіметі мен жергілікті әкімдердің қиянатына ел қатты күйініп,
кек алуға бел байлайды.
М.Әуезов те ... ... ... ... сол оқиғаларды
көзімен көрген тұстастары екендігіне көңіл аударады. Ол: “Тарихи жырлардың
батырлық эпостан жанрлық айырмашылықтары бар. Яғни, тарихи ... ... тән ... ... ... ... ... қабылдаған
автордың әсері араласқан субъективтік баға басады,”- дейді [35, 37].
Белгілі ғалым Н.С.Смирнованың “тек нағыз ... ... ... ... ... ... ең кіші-гірім түрлерінде сақталады”
деген [30,197]. пікіріне сүйенсек, батыс аймақта ел ... ... ... шын ... де осы ... ... ... Сондай
оқиғалардың қатарында жоңғарлықтар мен Қоқан бектерінің халықты ... ... ... ... жұт ... ... ... Жұт алты-
жеті жылда, кейде он-он бір жылда бір айналып келіп отырған.
Тарихи деректерде “Сырдария, ... ... ... Каспий
теңізіндегі, аралдарды, Шам құдығы мен жазықтағы өзге ... ... ... төрт ... малы ... ... кейбіреулерінде
не жылқы, не қой, не түйе мүлігі қалмады. Ал, кедейлер жағының ... ... ... Жас ... көбі ... өлді. Қырғыз-қайсақ
Ордасына ұлы қырғын жұт келді” – деп жазылған.
Халық арасында Басықараның Сазанбайы айтты деген 1889-1892 ... ауыр ... ... өлең ... ... ... алмады амалды.
Үш ұйықтаса, ойда жоқ,
Көрдік сондай заманды.
Аштық есті тандырған,
Мойынға дорба салдырған.
Қабандай жерді қаздырған
Шөп пен жедік балдырған [31, 221].
1916 жылғы ... ... ... ... ... ... ... пікірлер білдірген [32]. Мұнда үлкен эпикалық
жыр да ... ... деп ... ... жырлары (қоштасу, көңіл
айту, жоқтау), сәлем хат пен толғау өлеңдері ұшырайды. Көтерілістің ... ... ... болса, екінші кезең ұрыс, шайқас кезін көрсеткен
ерлік жырларды туғызған. Үшінші ... ... ... ... ... ... ... Ал эпикалық үлкен шығармалардың туа бастауы
кейінірек, көтеріліс басылып, арада біраз уақыт ... соң ... ... ... ... ... ... ықпалынан тысқары өмір
кезеңдерін суреттейтін жырлар да көп ұшырасады. ... ... ... ... ... ... ерекшелігі мен содан туатын ... ... мен ... ... ... ... ортасына дейінгі қазақтың қоғамдық-әлеуметтік құрылымы әр
рудың, тайпаның ... ... Ру ... ... ... ... күш ... Ру ақсақалдарының билігі басымдық алып, бүтін қазақтың
әлеуметтік құрылымы ... ... ... шала жансар күйде болды, сондықтан
ру басыларының ... ... ... рудың ішіндегі әрбір тайпада өзінің тайпа
бастығын бүтін ру басыларынан гөрі жақын, сенімді ... ... ... да ... ... ру ... бағынды, көңілі сүймесе бағынбады
[33, 151].
“Ұлт мемлекетін жасап, қазақ арасынан ... ... ... ... ... мінезін өткен-кеткен тұрмысын тексеру ... ... бар ... ... ... тұра алмайды. Шын
әлеуметшілік орнаған жерде аламандық бола алмайды. Әлеуметшіліксіз ... ... ұлт ... ... ... ... [34, 150] – деп ... атап көрсеткен.
Ғалым “Байбоз-Жанбоз” жырында, Беріш руынан шыққан ... ... Адай ... ... адайдың аламандығын көрсететін өлең
деп есептейді. Аламандық ... ... ... ... жалғыз
адайдың мінезі емес, басқа қазақта да сондай” - деп ... ... ... ... ... ... ... дәуірлерді сипаттаған.
Бұрын әлеумет міндетінен гөрі аламандық, жеке топтық мүдденің басым
болғандығының тамыры тым ... ... ... Оны ... ... рулық қалпы жөнделмеген кезеңмен байланыстырылады.
Бұрынғы қазақтың әлеуметтік бағыты, мақсаты жоқ заманда не түс, ... мен ... таза ... ... туған: Совпартияға дейін еркін ел,
жайын даланың киігі мен құланы сияқты ерке ... Ол ... ... ... күңгірт дейді ғалым. «ХІХ ғасырдың бас кезінде Хиуа хандығының
Маңқыстау ... ... ... ... ... ... [35, ... «Балуанияз» жырында адай руынан шыққан ... ел ... ... өз руы үшін ... пида етерлік қасиеті баса
дәріптеледі. Батырдың болмысы, тумысы эпос батырларындай қасиетке ие. ... ... ... ғана ... кім ... кім аш-арық болса соның жоқшысы. Ол
жырда:
Сол адайдың басы екен,
Балуанияз мырзаңыз.
Басына қыдыр дарыған,
Уызына жарыған,
Ежелден құдай қалаған,
Аш-арыққа қараған – дей ... ... ... ... жаратылған, халық бағы үшін туылған ер ... ... ... қауіптен құтқаратын қорғанына айналған батыр
Балуанияз қасына нөкер ертіп, жасанысқан жауға қарсы аттанады. Батыр үшін
күш ... ... ... ең бастысы – батырлық рух, ел намысы.
Жасынан-ақ жау көріп,
Ат құйрығын тараған.
Бір өзінің дәл ... ... ... ... ... бас ... кісі адайдан,
Аттанып шықты аламан – дейтін жолдардан жау көрсе
аруағы қозып, жауатын бұлттай ... ... ... тұлғасы елес
береді.
Батыс өңірінің бүкіл жұртының, жауға шапқан батырының, айтысқа түскен
ақынның сиынатын піріне, қуат алар ... ... ... аруағына
сыйыну осы жыр өзегінде көркемдік қызмет атқарады.
Қолын жайып қой айтып,
Сиыныпты ... деп – деп ... ... ... ... үстінде де көрінеді:
Сарт болмасаң, ер Бекет,
Кереметті көрсет деп
Жырда батырдың сөзі арқылы ... ... мен ... ... ... ... Батырдың жолдастарына айтқан ақылы жауға ең алдымен ... ... алуы ... ... қаптатып рухын әлсіретпек болғанда,
ежелгі батырлар рухындағы өжеттік пен өлімнен тайсалмай шабуға шақыруы т.б.
жағдайлар ел үшін ... ... ... айқындай түседі.
Балуанияз сөйлейді
Тәмәм батыр ер дейді
Билікті маған бер дейді
Билікті ... ... кел ... ... мына ... осыдан
Айыртпай кетер енді бұл
Ажал жетсе өлерміз,
Сегіз арыс адайда,
Буаз қатын жоқ па екен,
Тумас па екен біздей ұл? –
Өзінен ... де ... ... ... ... ... артады.
Менің көңілім тынбайды,
Осы жаумен тоғыспай,
Араласып соғыспай.
Қорқып қалсаң осы жерде
Бір адайды келтірмес
Маңқыстау деген қонысқа-ай!
Сарыарқаны қыстатып,
Сыбай қылар орынға-ай!
- дейтін ... ... ... ... тауы мен тасын, ұлтарақтай бөлшегін
жауға бастырмау ... ... ... ... ... танимыз.
Батырлық эпостың кейіпкерлері секілді жасанған қалың жауға жалғыз
аттанған ... ... ... ... ... қасқайып,
Төтеп тұрған мылтыққа
Бір қайыспайды жасқанып.
Алпыс кісі ұрысып,
Екі жүзін жеңгесін,
Әрі-бері мақтайын,
Сөзді неге таппайын,
Алла тілек бергесін.
Әрине, күш теңсіздігінен батыр оққа ұшады. ... жыр ... ... ... екен ... тигенге қиналып,
Дұшпанға жау білдірген.
Оқ тигенін түсініп,
Қабағын шытқан жоқ ... ... ... ... соңы екен, -
деп жыршы халық батырының өлімінің өзін ерекше мадақтайды.
Ғұламадай сұрасам,
Ақ шәйіттің өзі ... ... ... ... егіліп.
Алда берді кемді күн
Төрт құбыласын тегістеп,
Таңда мақшар ... ... ... ... ...
Елі үшін соғыста мерт болғандардың жаны – жұмаққа барады ... ... ... о ... ... тілеп, халқын жұбатады.
Батыс өлкесіне көп тараған жырлардың бірі: “Байбоз-Жанбоз” - жыры.[36,
43]. Жыр ... ... ... пен ... тұлғаларға мадақ айтылады.
Жыршы болашақ ерлік дастанының ертеден келе жатқан игі дәстүрдің жалғасы
екендігіне ... ... жоқ ... ... ізіңмен.
Жыр мазмұнында ежелгі ерлік дәстүрінің үзіліп, жеңіліске ұшырауына налу
басым. Халыққа белгілі батырлардың да қайғылы тұстары алынады.
Жаңбыршының Телағыс,
Кешегі өткен қырық таңбалы ... ... жері сол ... құтсыз екен бұрыннан.
Арыны ешбір жаудан қайтпаған Адай жұртының өткені бүгінімен салыстыра
қарастырылады.
Адай деген жұртымның,
Хиуа еді ... ... ... ... дұшпаннан,
Қайтқан жоқ еді назары.
Көп жағдайда төніп тұрған қауіп-қатерден құтқаратын Бекет әулиенің өзі
кері аян ... ... ... оған ... аспаған батырдың ісі
насырға шауып ... ... ... жыр ... ... ... ... де
қадірлеп, мадақтап, одан ауытқығандардың жолы болмайды ... ... ... ... ер ... ... ... деп балам ісің-ді
Айтқан тілін алмады,
Аттанған қолдан қалмады.
Ел арасына кең тараған “Қармыс батыр” ... ... ... өрбиді.
(Оны Маңқыстау, Хорезм аймағына аты шыққан Қалнияз ақын шығарған делінеді.
Бірақ оны әркімдер жырлаған) [37, 130].
Адайдың Мақтыбай сары ... ... ... үш жүз әскері шауып
алғанда ... ... ... ... ... ... қуып ... жаумен
соғысып өледі. Оның соңынан Төлеп батыр мен Шабай батыр жүз ... ... ... мал мен ... ... ... басында түрікпен әскерінің күші мен ... ... Адай ... берекесін кетіріп, тыныштығын бұзған тұсын:
Биқұт енді бүлдірді,
Бөріктен найза ілдірді
Қақ айырылып қазанын
Балтамен ойып сындырды
Әлпештеген аруын
Ат көтіне міндірді
Әділ жаннан түңілтіп
Ат пенен нарды ... ... ... ... ақ ... олжаға қалады.
Түн ортасындағы “аттан” деген дауысты ... Ер ... ... ... ... он кісіні алып, түрікпендердің соңынан қуа жөнеледі.
Асыққанда Ер Қармыс ... ұмыт ... ... бас ... он жеті ... ... Төскейдегі бозаңнан жау қарасы көрінгенде-ақ қасына
ергендердің сыры ... ... Ең ... ... ...... ... Батырдың серіктерінің қорқақтығы, яғни Жаппас бастаған
топтың бөлініп қалуы, “Қараман” ... “Ер ... ... ... ... Одан арғы ... ... – батырдың жаралануы. “Он алты ай
кезік болғанда да ... ... ... аяр ... жоқ” деп Ер Қармыс
жауға қарай жөнеледі. Қасындағы тоғызы ілесе алмай қалады. ... ... ... ... Ер ... ... Жырда әйел, бала-шағаның мұң-зары
арқылы халықтың арман-мұңы беріледі және ... ... ... ... он екі жасар қыз бала зары былай беріледі:
Жұмалап кеттік ылдиға,
Енді бізге ор ... ... ер ... көл ... ... ел қайда?
Туған жер, құтты қонысынан айырған жаудың жағымсыз сипатын ... ... ең бір ... ... ұдай, кең дүние
Көрсеткенің осы ма?!
Былдырлаған түрікпенге
Неғып елді болармын.
Халық дәстүрінде ел басына күн ... ері ... ... ... ... ... жиналып жолға шыққан Қармыс бейнесінен намысты ердің тұлғасы
толық көрінеді.
«Ер Қамысты таппасаң
Жауда жесір кетпекші
Со дауысты есітіп
Төрде ... Ер ... ... ... қарады
Ұран отын жағады
Алды-артына қарамай
Бір – Қармыспен он кісі
Қуғыншыға салады».
Жырдағы Қармыстың Жолай Жаппасқа жолыққандағы айтқан ... ... ... ... жоқ батырлардың ісі айқын көрінеді.
Адайды шықтым жия ... сия ... ... ... ... кие ... қарасын көргенде Жаппастың өзі де уәдеден тайып Қармысты ... ... ... ... ... ... басын бұрмалық
Менің жаным құрбанды
«Қармыс қашан келер» деп
Жауда жесір ... өзі ... соң ... ... ... ... ... келген Төлепке айтқан ... ... ... ... жалғастырар ұрпаққа артар үміті де көрінеді:
Алып түсіп барады
Омыраудың арасы
Он найзаның жарасы.
Алшаңдаған ағаңның
Найзадан болды қазасы.
Ұрып кетті түрікпеннің
Он ... ... ... қара ... түрікпенді бір қырған
Он тоғыздағы жасым-ай,
Осы күні басыма-ай,
Бір келсейші қасыма-ай.
Батыр Төлептің артындағы ісін ... және ... ... ... ... ... сипатта суреттеледі де, оның қаһармандық келбетін
биіктете түседі.
Астындағы құла аттың
Танаулары ... ... ... ... қалсаң қарыстай
Омырауына қарасаң
Оралып жатқан түбектей
Ерініне қарасаң
Қақтап шапқан күректей
Азу тісі балғадай,
Бауырлары аралдай,
Желкелері сазандай,
Қабырғасы шеңбердей,
Омыртқасы оқтаудай,
Толарсағы тұмардай,
Шоқтықтары шоңқалдай,
Жануар айдап келеді
Жел айдаған қаңбақтай.
Жырда ... ... ету» ... үміт күту ... ... Мысалы, Ер Төлеп түрікпенді жеңіп қайтарда Қармыстың өлер ... ... ... ... мен ... ... өлді деп, ... де нали көрмеңдер.
Кейінде буаз қатын бар болса,
Мендей туар баласы.
...
Қабірімді терең ойыңыз,
Жылқы ішінде күрең ат,
Қара асыма сойыңыз.
Не ... ... алда разы ... ... ... ... ... атты тарихи
өлеңдер Батыс өңіріне кең тараған, негізінен сол ... ... ... ... ... ... ... Олардың бізге жету
дәрежесі де әрқилы. ... ... ... да, ... да ... бар.
Эпосқа тән баяндаулар мен образдарды сомдау тәсілдері қолданылғанымен бұл
тарихи өлеңдер батырлардың ... ... ... өзі, ... ... ... ... ЖЫРЛАР
Отанымыздың Батыс өлкесінде болған тарихи оқиғаларды өзек еткен тарихи
жырлар біршама сөз ... М. ... ... “Әдебиет теориясы” атты
еңбегінде “Қазақтың бір қарсылығы “жақын жердегі жаудан” “өз ортасындағы
жаумен” ... ... Осы ... қазақ қауымының ішінен ел мұңын, ел
тілегін жоқтайтын екі алуан адамды ... ... ... ... елдің мұң-зарын жалынды сөзбен шығарған ... ... ... ... ... ... екіншісі: ілгері-соңғы жақсылардың ақыл,
өсиетінен, өлең-жырынан, саяси-ой мен бағытты, салт-сананың бас ... ... - [38, 180] ... ... ... ... ... қолына
ту етіп ұстаған көптің жоқшысы болған ел ... ... ... ХІХ ... ... дейін созылды. “Бірақ қазақ даласы жайылған
ұшан-теңіз үлкен. Сондықтан бірі мен ... ... ... ... ... өз ... шығып, өз бетімен басылып отырды”. Мыс.: Кіші жүз Сырым
батыр қолының Нұралы ханға ... ... ... ... ханға қарсы
Исатай мен ... ... Орта ... ... Наурызбай
қозғалыстарының ортақ бір арнаға тоғыспауы секілді ... ... ... ... ... ... жырлардың
сипаты бөлекше болатындығына мысалдар көп. Мәселен, Жанғабыл Сәттіғұлов
жырлаған ХІХ ... орта ... ... ... болған оқиғаны өзек
еткен “Досан батыр” жыры мен ел аузындағы Досан ... ... ... гөрі фольклорлық сипаттар басым. Ежелгі жырлардағы секілді мұнда
да туған жерінің ... үшін ... ... жан ... ... ... мен елдің ішінен шыққан ірткінің ел бірлігі үшін
қаншалықты қауіпті екені баса жырланады.
1870-73 жылдарда ... ... ... көтерілісіне байланысты
туған “Досан батыр” жыры аз ... ... ... ... ... ... Қ.Сыдиықовтың [39, 70] Сәттіғұл Жанғабылов
творчествосына байланысты тарауында сөз ... ... ... әр ... ... жырлану, жиналу, жариялану, мәселелері сипатталып,
көркемдік қасиеттері мен ... ... ... ... ... болатын тарихи оқиға, 1868 жылы Ресей патшалығы “Жаңа ереже” шығарып
қысымын күшейте түседі. Маңғыстау ... ... биі ... ... ... ... ... Ембі өзенінің арғы жағындағы
жазғы жайылымға өз жеріне өзі салық төлеуге ... ... Әр ... ... ... күн сайын өсіп отырады. Осындай отаршылдық қысымға
шыдай алмаған кіші жүз ... 1870 ... март ... ... Көтеріліс жөнінде мынадай тарихи деректерде баяндалады: “Ер азамат
атқа қонды. Базашыдағы басқыншылар мен батрактарды Досан ... ... ... ... ... Иса ... көтеріліске шықты. Алға Қосымов
пен Тілеуберген Оразов, Шүреп Иманов пен ... ... ... қағып,
түбектің жарлы-жақыбайларын бас көтеруге үндеді. Досан ... ... ... ... ... ... ... Сүгір Шобаев қосылды” [40, 67-68 ].
Отаршылдық қысымның елді ... ... ... ... ... ... ақ пен қарасы
Бекетке асып шұбыртып
Александровск (форт)
Байлар мен билер бірігіп
Айдады жауға кедейді
Халықтың кегі ызасы
Түнере келіп шыққан бұлт
Жауып өтпей, құр ... ... ... оның өмір ... ... ... мәліметтер
Зердебай Бекарыстанов жіберген деректерде ОҒК-ның 426-бумасының ... ... ... ... ... ... [41, 8]
“Досан батыр” жырының 7 нұсқасы бар делінеді.
Барлығында жырдың басты кейіпкері – ... ... ... батырлық рухтың жалғастырушысы. Оның халқын, ел-жұртын сүюі
мен жауына ... ... ... ... ... ... Жырдың өн
бойында да соңында да батыр осы тұрғыда дәріптеледі. Жалғыз өзі жауға ... да ... ... ер ... ... ... елес ... “дастанда эпикалық сарын жоқ, ... ... ... ... ... батыр кейпінде шыққан” [42, 78] – деп ... ... ... ... де ... ... ... болса да халық үшін қаймықпай жауға шапқан ер
тұлғасы ... ... ... бас ... қас ... Шабай қасында
Досан шықты алдынан.
Тұлпар мініп қарғыған
Кескір қылыш көк найза
Жауыменен қастасқан
Соғысам деп майданда
Кездескен жері үш ауыз
Шығанақ теңіз айналмас.
Досанның ... ... ... ... ... ... “Досан қатты қарсылық жасады. Атысып берілмеді. Біз киіз үйін
аударып тастадық. Киімінің ішінен ауыр ... ... ол ... жерден қылыш
тиіп, жаралы болса да күшпен алысты. Ақыры әлсіреп, жығылып ... ... ... ... қарай шегінді
Уәдем бар айтқан деп
Мың да болса қайтпан деп
Тұлпарын шу деп тебінді
Ойламады өлімді
(Кіреуке сауыт киіп, оғын дарытпады деп ... ... ... ... ... бәрін қырар деп Хорезмге қашып, бой тасалайды).
Дастан негізгі кейіпкерін дәріптемес бұрын бұрынғы ... ... ... ... ... ... еске ... Жыр кіріспесінен батыс
өңіріндегі аты мәлім батырлардың есімі айқын танылады. Олар: ... ... ... ... ... ... Балуанияз, Қармыс, Ер
Төлеп, Шотан, Шабай, Ер ... т.б. яғни ... ... ... ... ... кейін дастанда Маңғыстау қазақтарының сол
тұстағы нақтылы тарихи хал-күйі баян етіліп, Ресей патшасы мен Хиуа, ... екі ... ... қалғандығын, жергілікті билеушілердің
олармен ауыз жаласуын ашына жырлайды.
Ұрысты бастаған жазалаушы отрядпен бетпе-бет келген Үш ауыз ... ... ... ... батырлары секілді патшаның қарулы
отрядына қарсы шығуға қамығып тұрған топтан бөлініп, ... ... ... ... Батырдың бұл әрекеті өзгелерді рухтандырып, алғашында
көтеріліс қатты ... ... ... ... береді.
Жаны ашитын елі жоқ
Батырлықтың кемі жоқ
Өзіне тойлас теңі ... ... ... ... ... көбі ... ... айтқан сөзі:
Уайым айтпа маған деп
Рұқсат кетсең саған деп
Сүйегім тұтам қалғанша
Қайыспаймын бас ... мені бас ... ... ... етпеймін дұшпаннан
Амалдап тұрып өлем деп
Мен аруананың баласы
Мыңқ етпейтін нардаймын
Иығымды кессе де
Қапталымды тессе де
Ауыр жүкке болдырмас
Батыр Досан патшаның
Өзі өлгенше қастасып
Қарсы ... ... ... ... түспеді
Солдатын қырып оязды
Өз қолымен өлтіріп
Ойлағанын істеді.
“Жаным тірі тұрғанда етіме таңба салдырып, батырлықтан қатындыққа
ауыса ... – деп ... серт ... ... ... ... түссе де,
соңғы сөзіне дейін мойымағандығы қайта ерлікпен жекпе-жекте ... ... ... ... ... ... ... сүңгісін бойлатып,
Ойран салған мен едім.
Әскеріңді бүлдірген,
Енді жоқ менің арманым.
Жеңіліске ұшырап, ұйымдаспаған түрде өтпегенімен бұл көтерілістің мән-
мазмұны мен ... ... зор ... ... ... халықты
басқарған, Досан мен Иса бастаған жігіттер Рукин ... ... ... ... ... ... ... себепкер болады. Сол қарқынмен
Александровск-фортын қоршап ... ... ... ... ... ... басқа қаруы жоқ топтың күші сәйкес келмейді.
Хиуа, Бұхар жаққа қарай ығысуға мәжбүр болады. ... ... ... қуғын көріп жүріп қарсылық көрсету болады. Соңдарына түскен
жазалаушыларды өлтірумен ғана ... ... ... ... ... ... тоғайға қойылған өрттен ыдырайды да, Досан мен Иса шөлге
шығып кетіп, біраз қарсыласқанымен, ақыры ... ... ... ... ... ... Ел есіндегі бұл оқиға алдымен аңыз, әңгіме күйінде
айтылып кейін толғау, жырға айналған. Бұл сол ... ... ... бір орын ... ... ... ... Мұрын Сеңгірбайұлы да жырлаған. Ол ОҒК-ның ғылыми
кітапхана қорында сақтаулы [43, 13]
Ал ... ... ... ... [44, ... бір ... батып ауырған.
Қала өртеп, ояз өлтірген
Иса, Досан, бұл шықты.
Адай деген ауылдан
Құтылды Иса ... өлді ... – деп ... ... ... басында үзінді түрінде келе-келе дастан
дәрежесіне жеткізген ... ... өз ... ... ... жазып,
өзінің нұсқасын ОҒК қорына ... [44, 3]. Онан ... да ... ... Олар: 1941 жылы Қ.Нұрғазиев тапсырған нұсқа мен [45,
7] 1947 жылы ... ... ... ... алып ... ... [45, 18]. Фольклотанушы Н.Төреқұлов пікірінше, бұл ... ... ... 1967 жылы ... ... ... ... толғау
1967) жырлардан айырмасы аз.
Досанмен қатар аталатын Иса – ... ... ... ... ... Оның әр ... тұрғыдан шығармалары болғандығын Қ.Сыдиықов
тұжырымдаған. [46, 185].
Ел арасында Иса айтыпты ... ... ... мен шағын шумақтар
кездеседі.
Иса амалсыздан ... ... ... елге ... да ... оның ел арасындағы беделін өз мақсатына пайдаланбақ ... ... ... ... ... ... өлең ... оның халықтық жолды
ұстанғаны аңғарылады:
Моншақ тағып ... ... ... ... жез-мөрін қайтып алсын,
“Бере көр” деп мен жезді сұранбаймын.
Тазыдай-ау жез ... ... ... ... ... мені ... ел ... да оязға табынбаймын. [46, 185].
Бұл тарихи оқиғаның бейнесі “Иса-Досан” деп аталатын ... ... ... ... ... Ол нұсқаны ӘӨИ-дің қолжазба қорына Битілеуов Нұрбақыт
тапсырған. [47, ... ... ... ... ... бейнеленген. Елін, жерін
тастап кеткен халықтың көңіл-күйі дәстүрлі қоштасу сарынымен берілген.
Күйкеннің көшкен жерден ... ... ... қош енді ... ... ... ... бекпен уәделескен жерім.
Асаудай аяғынан алшаң басып,
Сайрандап елмен бірге өскен жерім.
Жаз Арқа, қыс ... ... ... ... ... жерім. [48, 131]
Патша өкіметінің қысымынан қуғын-сүргінге түскен халықтан әйелімен
ғана бөлініп, Исаның тау-тасты ... ... ... ... ... пана ... ... санасы сансыраған жеке адамның ... ... ... трагедиясы танылады.
Бірінші – алланың құрығы тұр
Екінші – Хиуаның қорлығы тұр
Үшінші – патшаның жорығы тұр
Төртінші – артыңнан аңдушылар
Күнде ... ... ... – жау ... ... ... ... торығып жүр
деп тығырыққа тірелген тұсты суреттеген.
Үдере көшкен елдің арман-өкініші Иса аузымен беріледі. Ал батырлардың
аттары фольклорлық тұрғыда сипатталады.
Дария тасыр ... ... ... ... қалды Жемменен
Биік белмен, дөңменен
Өтіп бір кеткен сұм дүние
Екі айналып келмеген.
Батырлардың астындағы аттары фольклорлық тұрғыда сипатталады.
Мінгендері кіл бедеу,
Жақын етті алысты.
От ... ... ... ... ... ... ашып ... жерді қазылған
Құйысқандары сартылдап
Құлашын жазған аршындап
Ауыздығын басқылап
Аузынан көбік шашқылап
Төңірекке жалтақтап
Көрінген жерді алты аттап
Аспандап ұшқан аққудай
Бедеулер мойнын созады
Жарысқан құстан озады
Аспан жердің ... ... ... ... құс қонды
Ұғып жолдар қысқарды. [49, 87]
Аталған аймаққа тән тарихи оқиғалардың сипатын ғана емес, ... ... ... танытатын тарихи жыр үлгісі – “Бекет батыр”
Өлең мен қара сөз аралас келетін жырда тарихта ... ... ... ... қайраты эпостық тәсілмен әсірелене суреттеледі. Мұнда халық пен ел
билеушілердің ... ... мән бере ... ... сипаты
танылады.
Ал Бекет, Досан, Жанқожа туралы шығармалар тарихи жыр қалпында хатқа
түскен, десек те ... ... ... да ... ... ... ұштасып жатыр, яғни, жанрлық синкретизм сипаты бар.
1855-58 жылдардағы Кіші жүз қазақтарының Ресей патшалығының отаршылдық
қысымына қарсы наразылығын суреттейтін “Бекет батыр” жыры ... ... мен ... ... ... ... тұрғысынан бөлек болмысты
туынды.
Қазақстан тарихында бұл жырды тудырған оқиға ... ... “1853 жылы ... ... жорығы кезінде патша өкімет
орындары шекті руынан ... қоса 4 мың жүк ... ... етті. Бұл
қазақтардың әлі келмейтін талап еді, сондықтан олардың арасында ... Олар түйе ... бас ... Жемнің басына қарай көше бастады.
Қазақтардың бұл бас көтерілісіне Кіші жүздің ірі ... ... ... ... ... Орынбор генерал-губернаторы көтерілісшілерді
жаралап, Есет Көтібаровты ұстауға ... ... - әлім ... ... шығып Есетті ұстауға, түйе жинауға бұйрық береді. 1855 ... ... ... ... ... Елек өзенінің бас жағына қарай жүрді. Мұнда
ол тоқтап, Есетпен келіссөздер жүргізуге ... 8 июль күні ... ... ... ... лагеріне шабуыл жасады” [50, 367].
Осы оқиға кезінде Бекет батыр Арыстан ... ... Бұл ... өкіметіне жетіп жазалаушы жасақшылар тобы көтерілісшілерді қолға
түсіріп, қазақ ауылдарының мал-мүлкін талап, ауыр ... ... ... ... ... жеңіліп, Ерназар Кенжалин мен Бекет Серкебаев
Сібірге ... Есет ... ... ... ... ... ету
жағына шығады. Осы оқиға ел арасында ... жыр, аңыз ... ... өлең шумақтары түрінде кең тараған.
“Ертеде Орынбор, Петербор ... қала ... ... ... ... ... ... деген хан болыпты. Онда Көтібар деген бай бар екен. Оның
Серкебай, Сарыбай, Сатан, ... ... ... Есет ... жеті ... ... жалғыз бала оны Бекет дер екен. Өзі арыстандай
айбатты, ... ... ... ... ақылға өте зерек екен.
Оның ... ... ... қарсы келмепті. Бір күндері лек-лек болып патша
әскерін ... ... хан ... ... ... қонысыңды, мал-
көлік бересің депті. Бекет батыр оларға 400 қолмен шабуыл жасапты. Әскерін
жеңіп, ... ... ... ... ... ... ... ұстап
берсе, соған сый беремін, оязға көмекші етемін” деп жар салыпты. ... шыға ... ... ... тұрып айтыпты: “Бекетті қолға түсіре
алмайсың. Ол аса күшті, айлалы батыр, оны ... ... амал ... кішкентайдан бірге өскен Шернияз деген жан жолдасы бар. Алдымен
соны көндіру ... ... ... ... ... ... ... жасап “мақұл” деген. Ол Бекетке бір жолы барып: “Қашанғы қашқын
болып жүресің, алдына барып ... ... ... ... жасайды,” – дейді.
Бекет бұған көнбейді. Шернияз оған тағы ... “Ау ... ... ... ... бе? ... саған кешірім жасады. Бізге қызмет етсін, келсін
деп жатыр. Міне, саған үш жүз ... ... ... ... ... аңқау”
дегендей Бекет батыр: “Осы Шернияз досым еді ғой, маған жамандық ойламас”
деп оған сеніп қалған. Сонымен, ... ... ... ... ... ... қолға түсіп Сібірге айдалып кеткен”. Ал кейбір ... ... ... ... ... ... әйелі іздеп барып қазы-қартаның
арасына алмас кездік салып жіберіп, ... ... ... ... ... ... ... кегін қайтарады. [51, 219].
Тарихи дерек бойынша Бекет пен Ерназар жер аударылғаннан оралмаса,
аңыз-жырда Бекет ... ... ... алып мұратына жетеді.
Тарихта көтерілісті Есет ... ... ... Есет аты
аталмайды. Ол жөнінде қазақ әдебиеті тарихына “Бұған ... ... ... ... емес ... ... ... деректерде Есеттің аты
көбірек аталғанмен өлең, ... көп ... ... тегі жауының аяғына
бас иіп, келісім жасаған Есеттен гөрі, бірыңғай ... ... ... ... үшін ... ... Бекетті әдейі көбірек қастерлеп жыр ... ...... [51, ... ... ... ... бір нұсқасын 1895 жылы ел аузынан
жазып алып, ... жылы ... ... баспасынан кітапша етіп
шығарған. Бірақ ол жарияланымда жыр кімнен жазып алынғаны айтылмайды.
Бұл ... ... әр ... араб ... ... ... жазылып,
оған қазақ тілінде түсінік беріліп отырған. Осы тәсілмен жырдың 17 ... (68 жол) өлең ... Жыр ... ... артынан іздеп бару
эпизодынан басталып, Ерназардың жұбату ... ... қош ... ... аяқталады. Жыр “анасының айтқаны”, “Бекеттің жауабы” дейтін
диалогтардан Бекеттің ... ... ... жолдаған дұғай
сәлемі жөнінде кезек-кезек шумақтардан тұрады және ... ... ... тағы бір ... ... 600 жолдай) Ә.Диваев 1897 жылы Қазан
баспасынан ... ... Ол ... ... ... ... ... алған нұсқаны жырдың толық түрі деп есептеген. Ә. Диваев
Бекеттің Сібірге кетіп бара жатқандағы ... орыс ... ... Аничков басылымы сияқты диалог-толғаумен берілген жыр түгелдей
аударма арқылы берілгендіктен ... ... ... ... ... ... тұтастықты танытады.
Ә.Диваев бұл мәтінді қазақ тілінде 1922 жылы Тәшкент баспасынан қайта
шығарған.
“Бекет батыр” жырының ОҒК кітапханасының қолжазба ... 5 ... Оның ... ... ... ... орысша.
Олар: 1841 жылы халық мұрасын жинаушы Құсниұлы ... ... ... ... [52], деп ... ... ... туралы толғау” [53], деп
аталады жинаушысы белгісіз 1936 жылы тапсырылған “Ерназар мен ... [ 54 ] және ... - ... ... ... ... “Ерназар-Бекет” дейтін араб жазуындағы қолжазба Мыңбайұлы Ахмет
деген жинаушы 1936 жылы тапсырған. Бұл ... ... ... мен жырлану
тәсілі жағынан ерекшеленеді. Ал орыс тіліндегі “Бекет батыр” (историческая
поэма) дастанының көлемі 280 ... ... ... ... ... ... өңдеулер жүргізген.
Оқиғаның маңызы мен “Бекет батыр дастаны туралы” ... ... ... ... ... 1948 жылы “Қазақ халқының эпосы мен фольклоры” деген
еңбегінің “Тарихи жырлар” ... ... ... ... ... ... “Тарихи жырлардың ішінде “Бекет жайындағы жыр анық тарихи оқиғалар
жайында” – деп тұжырым жасаған. [56; 232].
1949 жылы ... ... ... ... ... ... ... енгізген. Бірақ ғалым оқулықта жазған жыр туралы шағын мақаласында
да, “Қазақ эпосы мен әдебиет ... ... атты ... де ... ... бүркемелеуге мәжбүр болған.
“Есет, Бекеттің ойлаған ойы – патша үкіметіне қарсылық болса да,
патша әскерімен ашық ... келе ... ... ... ішкі жауы
сұлтандарға қарсы күрес ашып отырады. Осы күрестің шарықтау шегі ... ... ... ... ...... ... [8, 235]
“Бекет батыр” жыры туралы “Қазақ ... ... 1968 ... ... ... ... І томында (308-310) С.Қасқабасов пен ... ... ... ... төрт ... алып ... мазмұнның әркелкілігі туралы ойларда жырдың жанры туралы
да бөлекше пікір білдіреді. “По сути дела, группа песен со ... ... ... быть ... к ... исторических. Это, скорее всего, образцы
синкретического жанра, сочетающего в себе ... ... ... ... и ... ... [57; 230] ... зерттеушілер.
Бұл зерттеп, тереңдете түсуді қажет ететін пікір.
Е.Ақынбеков нұсқасында оқиға “әлқисса” түрінде баяндалады да, Бекет,
Есеттердің ата-бабалық шежіресі беріледі. ... ... мен ... Бекет пен Ерназардың қудалауға түсуі мен қапылыста қолға түсуі
сөз болады.
Ал Мыңбайұлы ... ... ... ... да ... ... ... айтылады. Бекет Сібірге емес, Петерборға жер аударылады.
Әйелі іздеп барады, кейіпкерді босататын ... жоқ. ... ... тағдыры беймәлім болса, мұнда ол жолда өледі, Бекет батыр ... ... ... ... ... ... шағын жырда – Бекеттің толғауына ешқандай сюжет
жоқ.
Жыр Бекет тұлғасын даралай көрсетуге мән береді. Ол халық ... ... ... ... ... ... сана ... танытады. Он
үш жасынан батырлық жолына түскен ... ... ... ... ... келе ... ... әулетінің ерлік дәстүрінің заңды жалғасы
ретінде мадақталады.
Бекеттің батыр әке, аға, ... ел ... аты ... даңқы шыққан аттары жырда Бекет аузымен айтылады.
Анажан, сәлем айтыңыз
Серкебай мен Сатайға,
Шынтемір мен Матайға,
Дәрібай мен Есетке,
Алты көкжал ағама!
Жыр ... ... ... ғана ... ... әділ ... мен
төрелігімен ел сеніміне ие болған әділетті би ретіндегі ... ... ... ... деген тұжырымдар арқылы аңғартылады. Тек қазақ
арасында ғана емес, көршілес түрікпен ... ... ... батыр ретінде
мадақталады. Сондай-ақ “лашын, ... ... ... атбегі болған
делінеді.
Жыр өзегіндегі батыр монологы арқылы Бекеттің батырлық ... ... жүз ... ... ... мен ... жатқан орданы,
Дуылдап жатқан қорданы
Тайсалмай барып енгенмін,
Арыстан мінген Көкқасқа
Астынан алып мінгенмін
Жібек баулы құлпы тон
Үстінен алып ... өліп ... ... жоқ ... ... ... ... қозыдай
Қолымнан өлім бергенмін
Өлтірген неше төрені
Сал мойын Бекет ... ... ... ... мән ... ол ... да қаһарман мінез
иесі ретінде суреттеледі. Бұрын ... ... ... ... ... ... ... именбеген ананың ер мінезді тұлғасы жаңа
образ. Бұл бұрынғы фольклордағы ана, әйел образдарының жаңа ... ... ... ... ... ерлерше киініп, ерінің қару-
жарағын бойына асынып алып ... ... ... ... алыс ... өтіп
жарын тауып азат етуі – дәстүрлі эпикалық ... ... сай ... батыр” жырында соғыс, қақтығыс, жекпе-жек суреттерінен гөрі
батырдың жастық шағы, ... ... ... ... ... ... ағаларының Бекеттің толғау, монологы арқылы берілуі өзіндік
ерекшелігін сипаттайды. ... ... ... ... ... тілі ... ... батырлық тұлғасы қара өлең аралас термемен
беріледі:
Көген, көген, көгенге,
Қосымды арттым ... су ... ... төменге.
Әкесі ағаш екен деп,
Балта шаппа еменге.
Қайратыма мас болдым,
Хандарменен қас ... ... бас ... кісі бас ... ... ... бермен дегенін,
Тіземен алып шегенге.
Атым шығып біліндім,
Жоғары мен төменге.
Әлім менен Шөменге
Жауымнан шықты дабысым
Мен қазақпын дегенім.
М.Әуезов Бекет ... 1942 жылы ақ ... төрт ... ... жазған.
Бірақ ол сахнада қойылмай әдеби шығарма күйінде қалған. 1969 жылғы 12
томдығының ... ... ... оқиғасы Кенесары мен Исатай оқиғаларының кезінен 20-
25 ... ... ... Мұны туғызған тарихи хал де Кенесары, ... ... ... ... ... ... ... елдің наразылығы.
Қазақтан сайланған ханның арамдық, зұлымдығы” – деп көрсетеді. [63]
Орыс үкіметі құрсауының қатты ... ... ... ... ... ... ғана іздеуі көп жағдайды аңғартады. Әуезов пікірінше,
мұның барлығы да Бекеттің ... ... ... ... ... ... басшы емес, салт атты, сабау қамшылы ер жігіт ғана болып қалғандығын
білдіреді”. [ 58, 107].
Бекет оқиғасын жырлаушылар да оқиғадан өзін ... ... ... ... ... Жалғыз шауып, елін жаудан азат ететін батырға
ұқсатқысы келгендігі аңғарылады.
Яғни “тарихи ... ... ... ... ... шарықтаймын
дегенмен өмір кісенімен тұсалып қалған”. [64, 170 ].
Дәстүрлі жырлар ... ... ... ... ... Мәселен: ықтиярсыз айдалып бара жатқан Бекетке анасының айтатын
қоштасуы Қазанға аттанған ... ... ... сөзін еске
түсіргенімен екі түрлі мән мен мағына иеленген.
Арба ... ат ... етіп жол ... ... тұғырың,
Мінген атың аласың
Өлгенде көрген баласың.
Адал бала тастай ма
Атасы мен анасын?...
Мен келгенде тоқтамай,
Жалғыз қайда ... ... ... кет, апаң ... өмір ... тарихи кезеңнің дәл сол дәуірдегі тіршіліктің
ауыр да, жүдеу суреттері айқын көрінеді. “Сол суреттің у сияқты ащы ... да ... ... ... ... ... ... басылып, алдыңғы
күннің сенімінен айрылған”. [58, 166 ].
Батыр көңіліндегі күдік пен қайғы анасымен ... ... ... ... сау келіп
Көремін де демеймін,
Көрмейін де демеймін.
Кер шабақ пен күреңді,
Мінемін де демеймін,
Мінбеймін де демеймін.
Есен барып, сау келіп,
Сүйемін де демеймін,
Сүймеймін де демеймін.
Белгісіздік, ... хал, ... ... ... ойға ... батырдың
өмір сүрген кезінің әлеуметтік сипаты, ... ... ... мүмкін еместігін сезінген тұс.
Бекеттің батырлық мінезінің толық ... тұсы ... іске ... қан ... ... ... өз қайратын көрсеткен тұсы:
Арыстан жатқан орданы,
Дулап жанған қорадан,
Тайсалмай барып енгенмін.
Арыстан мінген Көкқасқа,
Астынан алып мінгенмін.
Жібек баулы қамқа тон,
Үстінен алып ... өліп ... ... жоқ ... ... ... ... сойған қозыдай,
Қолымнан өлім бергенмін.
М.Әуезов тұжырымынша: Бекет батыр “Заманында Исатай ... ... ... елдің қамын ойлап, көптің тілеуіне сүйеніп, өз басын
құрбандыққа ... ... қан ... ... өлтіріп, патша үкіметіне
қазақ елінің жүрегінде жатқан қарсылықты ақырғы рет ... ... ... ... ... ... ... екі жақтың адамын өлтіріп,
оқиғаны қоюлатуы және жеңіс арқылы батыр мен оның ... ... ... ... өңіріндегі ұлт-азаттық көтерілісті сипаттайтын тарихи
жырлардың жарқын үлгісі - “Исатай-Махамбет”.[59]. Зерттеушілер бұл ... ... ... әр ... мақсатта зерттеген. [60] ... ... ... ... пікірлерінде Махамбеттің Исатайға өкпесі болғанмен
білдірмей және ақылға ... “Әй, ... ... деген өлең үлгісі
арқылы батырға сезімін білдіргенін айтады. Әуезов тілімен түсіндірсек, аға
батыр мен іні ... ... ... бойы қалыптасқан дәстүрлі
қарым-қатынасқа негізделген. “Жалпы түрік жұртының салтында ру жігі ... ... ... кішінің үлкенді сыйлауы үлкеннің алдындағы
әдептілік, тоқтаулық... ұлыға жол беру, ... ... ... ... ... ... ... жол болатын” [58, 103].
“Исатай-Махамбет” дастанының тарихилығын арнайы қарастыра ... ... ... ... бәрі ... ... болған еді
деуге болмайды,” – деп, Исатайдың үш алшынды ... ... ... Хиуа ... ... келер жылы 30 мың әскер бергенін
ретсіздік деп, ... ... деуі ... деп, ... Әлім ... ... айқастарының бірінде Шүрен ауылының биі Шонтының қаза табуы
жаңылыс, (өйткені ол Исатай-Махамбет Жайықтың ... ... ... солармен
бірге көтерілісшілерге жол тартқан адам болып көп уақыт бойы бірге жүрген,
астыртын ... ... ... ... Оның осы ... ... “Ей, ... ... би ... белгілі” триадасы бар. Сондай-ақ,
Исатай батырдың үш алшынды татуластыру ... ... ... ... ... жаңсақтық деп қарастырады. Себебі келіссөз жүретін
1838 жылы бір ... ... ... ... ... белсене
қатысқан батыр тірлікте жоқ еді,” – деген ... ... [61, ... ... ... ... ... сипатының басымдығын
танытады. Жыршы тарихтың оқиғасын дәлме-дәл ... қуып ... ... ... ... ... сезімін халықтың көзқарас, ой-арманымен
астастыра береді. “Сондай болса екен” деген халық тілегі алға ... ... ... ... ... ел ... қамқоры, әр істің
түйінін тереңнен толғап шеше алар үлкен ақыл парасат иесі ... ... ... шығармалар туынды иесінің қай кезде өмір
сүргендігін, ол ... ... ... ақынның елінің хал-ахуалын,
билеушісі кім екенін анықтауға жәрдемін тигізетіндігі рас.
Болмаған істі болдыру, өзге ... ... ... ... ... тән ... ... жалғастығын көрсетеді. Бұл - батырлардың
ісін тұтастандырып көрсету. Мысалы, Көтібарды – ... ... емес ... ... ... ... сол ... бірлікке шақыру идеясын басты
назарда ұстайды.
“Тарихи шындықты фольклорлық жанрлар әрқилы көрсетеді. Фольклордың
кейбір ... ... ... ... ... ... бейнелеуде жеке авторлар
мұрасына біраз жуықтайды”.
Ауызша сақталып, ауызша жеткендіктен жеке ... ... да ... ... өзгеріске ұшырап отырған.
Ғасырлар тезіне төтеп беріп, кейінгілерге шығармасы ғана емес,
есімінің өзі жету үшін ... ... ... ... ел ... хан, қол
бастаған батыр, топ бастаған шешен болсын оның өз заманында ... ... ... ... ... азамат болуы парыз. Сонда ғана ел
жадында сақталмақ.
Махамбет ... ... ... ... ... ... ашулылығына назар салсаң, ақынның қай билеушімен болса ... ... ... – жеке ... ... ... қанаудан көз
ашпаған елдің, халық пен хан ұлының мүддесі ... өріс ... ... ... [61, ... “Исатай-Махамбетті” дастан деп қарастырады. Үлкен аймақты алып
жатқан әлім, жетіру, адай сияқты іргелі жұрттың татулығын бітістіріп, қиюы
қашқан ... ... күш ... ... ... Махамбет тұлғасын
талдайды. Тарихи факті мен дәстүрлердің тарихи жырдағы сипаты ... ... те ... ... жыр сонымен бірге өз бойына батырлық эпостың біраз қасиеттерін
сіңіретінін айту керек. Тарихи үлкен жыр оқиғаның ізінше қолма-қол тумайды.
Керісінше, оқиғаға ... өз ... ... ... мен ... ... ... шағын өлең, әңгіме шығарады. Арада біраз уақыт өткеннен
кейін не ... ... ... ... бір ақыны немесе басқа бір
талантты ақын баяғы шағын өлеңдерді өзінше ... ... ... ... ... ... жанынан қосып, көркемдеп қайта жырлайды. Сөйтіп
тарихи жыр туады. Ал оқиғаның ізінше пайда болған кейбір шығармалар ... ... ... аңыз бен ... ... сөздердің нұсқалары осылай
туған деп ғалым тұжырымдағандай тарихи оқиғадан көп уақыт кейін ... ... бірі ... ... ... ... [58, ... оқиғасын тудырған әуе, Исатай қолының шаңы басылмай, дүбірі мен
даңқы ел аузында ескірмей ... ... ... Ол ... көпке дейін
ескіруге мүмкін де емес. Себебі, ... ... ... сол оқиғаны
тудырған тарихи халдер Ығылман заманында да кеміген ... көп істе ... ... да ... ... да ... ... алған.
Сондықтан Исатайлар заманында Абылай, ... ... ... қандай
болса, Ығылман заманында Исатай-Махамбеттер де сондайлық қадірлі аруақ
болған [158, 158 ] яғни шын ... ... ... өмірдегі нақты жайдың
көріп-біліп, немесе елден естіп анық-қанығына көз жеткізіп барып жырлау
жыршылардың ... ... жыр ... ... ... ... ... батыр. Оның мінез-құлқы іс-әрекет үстінде көрінеді.
Ханға қарсы соңына дейін әрекет еткен. Жауымен ... ... ... ... ... деп ... ұстаған жолды тұтынған” – деген
сөздерінен көруге болады.
Ақырғы шайқаста қашып құтылуға ... бола ... оны ... ... ... ... ... алысуы Исатайдың батырлық мінезін айғақтай
түседі. Батырдың осы кесек мінезіне сай портреті де жасалған:
Ту сыртына ... екен ... ... ... ... үстіне мінгенде
Әруағы көтеріп
Көптен озған төбесі
Орта бойлы ер екен
Жауырын жазық, мойны ұзын
Сәукем сақал үлкен көз
Жазық маңдай, кең ... ... ... [60, ... заты сай ... халық арасындағы беделін қай жерге барса да
бір көріп сәлем беруге ынтыққан ... елді ... ... ... ... кей шалдар көкірегі күрілдеп, буындары дірілдеп” деген жолдармен
халық сүйіспеншілігін ... ... ... күнде қырық шапқан
Қысылғанның панасы
Асыл едің Исатай –
Ер Тайманның баласы –
Ежелгі эпикалық дәстүр бойынша, батыр арғы ... ... ... ... ... батырдың жұртын да жырға қосады. Арғы атасы
Беріш, Байсейіт, Жайық, Наурыз, Тілеушілер ... ... ... ... ... ... – деп ... тұлғасы эпос батырлары секілді тізбектей жырлау әдісімен
тумысынан тартылып (он ... он бес, ... ... ... дейінгі елден
ерен қасиеттері мадақталады), ел үшін атқарған ерен ... ... ... осы ... ... ... ... алынады:
– Жиырма беске келгенде,
Ата-ананың қамы үшін,
Түн ұйқысын бөлгенде
Түгесілмес қайғы алса.
Отыз ... ... ... ... ... ... тұрман деп,
Жұрт үшін жаным құрбан деп,
Он екі ата Байұлын
Жеті баулы Берішті
Бермеске жауға айналды
Бұл кезеңнің әлеуметтік сипаты жөнінде М.Әуезов: ... ... ... ұстап келген соң мезгіл жетті деген уақытта қазақ даласының
таңдаулы жерін ала бастайды... Жерлері алынумен қатар, ... ... ... ... ... қалаларды салды. Содан біраз заман өткен соң қалың
қазақтың ортасын жарып тағы бір рет қалалар ... ... да ... ... ... Артық жерге ресейдің қара шекпен мұжықтарын
әкеп қондырды. Бұрынғы хан, бұрынғы би, бұрынғы елдің қамын ... ... бәрі ... ... ... ... ... ісі болса барлығы да орыс
қуатымен, орыс қолымен істелетін ... ... ... ... ... ... ел ықтиярында емес, елдің үстіне қара ... ... ... ... ... [58,144].
Исатайдың батырлық бейнесін Жәңгір ханмен диалогы арқылы ... ... Онда ... ... қару ... қозғалыстың, күрестің тарихы
тереңде жатқандығы аңғартылып өтіледі.
Исатай ... ... бүй ... Мен де ... ... ... хан
Міндеті баққан халқым деп
Жерің жоқ сенің жолдағы
Әбілқайыр, Нұралы,
Айшуақ, Есім, Нұралы
Қазақты «қатын» қылам деп
Өзінің басы жарылған.
- Тентек ... ... ... ... да ... ... болса қылып қал
Шығыспақ болсаң құмардан
Байтаққа хан болсаң да
Бас тақсыр деп ыға алман
Қара басым кетсе де
Айтқаныңды қош алман.
Мұнан кейінгі дәуірде ... ... ... ... басқа санаға
түсірді. «Бұрын жаман-жақсы болса өзінің ханы билеп, өз бетімен өмір сүрген
ел, бері келгенде әуелі ... ... ... хан ... ... ... белгісі сияқты болса, бері келген уақытта орыс үкіметінің
«көзі, құлағы» ... ... ғана ... ... ... ... хандары қазақтың қасы, патша үкіметінің тыңшысы болды.
Шенге, шекпенге сатылған ... ... ... ... ... ұсақ төре,
ұсақ би, ру жуандары шықты. Мұның бәрі патша үкіметінің ... құлы ... ... ... ... ... бір ... осы еді. [49, 145
].
Қазақтың өз ... ... соң, орыс ... өзінің өз қолымен
сайланған адамдар отырған соң өз ... ... ... бұғауын бұрынғыдан
да бетер батыра түсті.
Енесінен шыққалы,
Айбынды туған ел еді
Қара қазақ хан ұлы
Тимеген бетке жел болып
Дұспаннан ... ... ... ... ... ... сол ... ту байлап
Желіктіріп ат сайлап
Мыңдық пен жүздік, ондықтан
Басшылар қойды ыңғайлап.
“Мұның бәрі ... ... ... ... суреттеп “нағыз батыр” дегізу үшін
ескі батырлар әңгімесінен алған үлгі. Ақынның түсінуінше, Исатай ... ғана ... ... ... ... ... батырдың туысы. Сол батырдың
бел баласы. Бірақ мұның сорына бұзылған кер ... кез ... ... ... ... ... бұл-дағы “қоңыраулы найза қолға алып, қоңыр
салқын төске алып, ... ... ... ... сұм ... болса да Исатайдай
батыр туған жеңсіз берен киетін ұлы батыр еді” [58, 117].
- Жаулығын елдің тосам деп
Қазақтың басын қосам деп
Батырға қиял жел ... ... ... ... ... ... төре» деп
Салмаққа соған жеделді.
Жаудың бітімгері ретіндегі іс-әрекетін:
Бөтен халық кеткен соң
Қайта сөйлеп Исатай
Алшынның сөзін сардары
Үш алшынның ағасы
Білсең Әлім сенсің деп
Інісін ... ... ... жүктеп артады
Үш тайпаның адамы
Байлаған жерден табасын
Кектерін еске қалдырып
Құшағын ашып жайылсын,
Жауының патша, төре деп
Батасын қиып ... ел ... ... ... ру ... ... отанды
Сонда батыр налыпты,
Налыспасқа болар ма,
Бақыты ауып басынан
Әскері қарап қасынан
Қайтпас қырсық шалыпты.
Жырдың ... ... ... ... ... айқын
көрінеді. Батырлық эпостардағы жаратушымен, ... ... ... ... заман тудырған қыспақ пен батыр қадірінің бұрынғыдай емес, құрсаулы
қамыт кесірінен әлсіреген кезін танытатын мазмұнмен толықтырылады.
Қарсыласқан дұшпаннан
Тауы қайтпаған ... ... ... ... ... ... ... салдырып
Сарыарқаны кездіріп
Жаратушы, Алла жасаған,
Қорғаған құлың мен бе едім?!
Қанды майдан далада
Хан әскері кез ... ... тән ... ... ... ... ... эпикалық
сипатын айқындай түседі.
Алыстан жайлар атысты
Қызыл қанға батысты
Қаралы жанды түсіріп
Ат бауырынан қан ақты
Жотада ... ... көп ... тап ... бір ... шашылды
Мылтық пен атқан зеңбірек
Жауға қардай борады
Зеңбірегі күндей күркіреп
Жаңбырдай оғы сіркіреп
Құлақты жарып барады
Исатай негізгі тұлға ретінде дараланып, Махамбетпен өзге ... ... ... жорықтың өкілдері ретінде ... Ақын ... ... ... ... ... назарда ұстаған сыңайлы.
“Исатай басшы, мен қосшы” деп Махамбет өзі жырлағандай, аға ... ... ... ... ... келе ... ізгі салт болған.
Жырда Махамбет тұлғасы да Исатайдың ең жақын серігі ... ғана ... дем ... ... ... намысты батыр ретінде сомдалған.
Тұра алмады дәт тұтып,
Кездескен соң өліммен.
“Ағатайлап ат қойды,
Айбынсын енді несінен.
Сондай-ақ оның ... шын ... тани ... ... ... ... ... хабар жолдап жүр,
Ендігі тілді тиялық –
деп Исатайға ақыл айтуынан көрінеді.
Туғаным деп сенбеймін,
Ханның ісін қолдап жүр”-
деп ағасы ... гөрі ... ... жоғары қою ақын бейнесін
биіктете түседі. Жырда Махамбет бейнесін ... ашу ... ... ... пен қызу ұрыс кезінде батыр жанындағы өзге батырлар
қатарынан көрінеді. Шығарманың көп ... ... ... ру ... ... тұстардағы оқиғаларға Махамбет араласпайды.
Жырда ақынның көзқарасы қатар өріліп, Исатайдың сенгіштігінен болған
жеңіліске деген өкініші беріліп ... ... ... ... ... ... бітуімен аяқталса, екінші бөлімінде жасағынан
айырылған Исатай мен Махамбеттің онан кейінгі тағдыры баяндалады.
Исатай мен ... ... ... ... ... ...... ақын.
Жәңгір ханның Исатай мен Махамбетті ұстауға берген жарлығынан тыңшылар
ізін аңдуды үдете түседі. Жиі-жиі кездесіп ... ... сәті ... ... ... Ел-жұрт тарапынан қолдау көргенімен, жұртқа зиян
тигізбес үшін, қыстың суығында, аштыққа ... саяқ ... ... ... налысын білдіретін монолог көп жайды аңғартады.
Қай жерде жүрсе де ханға қарсы үгіт ... ... ... басын
қосып, бірлікке бастаған батыр іс-әрекетіне ақын ерекше назар аударады.
Алдымен Әлім руының ... ... ... ... ... ... ел
ағасы Есет бимен пікірлесіп, ру аралық дау-жанжалды тоқтатуға шақырады:
Арқада Әлім, Табынмен,
Маңқыстаудың ... ... ... ... ... жүйелі сөзіне иланып, бірлікке көнген тұсында ... елші ... ... төре ... ... Ешімов). Хиуаның ханы
Аллақұл Андағұл болып өзгерген. Өзі де Жәңгірден жапа көріп ... ... ... ... өзін ... ... етіп ... болғанымен,
Исатай оның ел талаған қылығын халыққа дұшпан екенін ... ... ... адай мен ... ... Исатай
Бесқалаға аттанып, сол жылы Хиуаны қыстайды. Жаз шыға елге оралған ... үш мың қол ... бір ... ай ... тағы да ... Исатай өзінің ойлағанынан қайтпайды. Қызу ұрыс үстінде жау
қолында ... ... ... ... шыққанда атына оқ тиіп, омақаса
құлайды. Садағының алпыс оғы таусылып, жалаң қылышпен жаумен жалғыз алысқан
батыр ... ... қаза ... ... ... ... жақтың қаншалықты көптігі мен
қаруланғандығына ерекше мән беріліп, соларға қаймықпай қарсы ... рухы ... ... ... аударылады. Дәстүрлі жолмен жаудың сиқын
әжуалап, мысқылмен түйрейді. Жыр батыр мен хан қасындағылардың ... ден ... ... ... ... ... мақсат еткен. Ол
Исатайдың қасына ерген Егіз би мен Жәңгірдің айналасындағы ... мен ... ... ... ... хан мен ... ... өз айналасындағы ханға деген көзқарасы танылады.
Хандық биліктің толық сипаты беріледі. Зекет алу, салық салу, әр ... ... ... ішкі ... дәл ... келген билікті
Біріне-бірі қимады
Бір қазанға симады
Ер қамын жеген халықтың
Исатайға қимады
Халық ... ... ... қиқу ... ... ... ... именді
Ханнан күдер үзіліп
Халық арасы бұзылды
«Орданы қожа-молда алдап
Хан тізгінін қолға ... ұлы ... ... сол ... келген жолдасын
Қайдағы қашқын пысқындар
Ордадан орын жүлде алды
Осыны көзі көрген соң,
Қорықты солар берген ... ... ... ... ... ... қоймады,
Қағысып қолдан кетірді
Не болар халық жерден соң?
Есілдің бойын алдырып
Патша қала ... ... ... бір нуды ... ... ... ... мүлкін қолға деп
Елді айдап сарылтты
Хан патшаны жақтады
Ішіне түйіп сақтады
Ханнан жәрдем күткендер
Әділділік таппады
Қазақта ... ата ... есте ... мен ... ... ... көп мән ... Хан:
Қашаннан қазақ қайырың,
Қай ісіңе сенермін
Қарға қазақ шулаған
Қоштассам сені жеңермін
Шаптым деп ханды ... ... ... шетке көмермін.
Исатай – аңғал батыр. Бұрынғы батырлық жырлардағы мыстанға алданып
қалған батырлар секілді, бітімге шақырып, ... ... мен ... ... ... ... тілін алмайды. Алдаумен уақыт ұтқан
үкімет Оралдан қарулы қол шығарып мылтық пен зеңбірекпен ... ... ... ... ... салады. Күш тең болмаса да жанқиярлықпен
күрескен батыр қолы, ақыры бой тасалайды. Жау қыр ... ... ... ... ... ... ... Исатай мен Махамбет Нарын құмын
паналайды да, мұз ... ... өтіп ... ... шығып бері өтіп
Алды-артында қамаудан
Аман кетті сытылып.
1.5 АЙТЫСТАР
Ауыз әдебиетінің дәстүрін сақтай ... ... ... ... ... жалғастырушы, өркендетуші ақындар, сан ғасырлар бойына өсіп, жетіліп
қалыптасқан өнерді дамытып ... ... ... ... тапқан – айтыс.
Х.Сүйіншәлиев [62, 87] өз еңбегінде: “Ақындықты ең қажет өнер деп тану, ... ... ... ... ... жетілдіру мақсаттарын сезіну
әдебиетте айтыс жанрын туғызады. Сол айтыс жанрын негіздеуші, дамытушылар
кім десек, олар да ... ... ... деп жазды. [59] Сондай-ақ, айтыстың
шығу тегі, дамуы жайында ... ... те ... ... жазған
болатын [63, 27].
Белгілі ғалым Қ.Жұмалиев [64, 19] ... ... ... а) ... ... б) мал мен ... айтысы; в) Өлі мен тірінің
айтысы; г) жұмбақ айтыс; д) салт айтысы; з) ру ... и) осы ... ... 82]. Ұлы ... ... жанрын екі үлкен салаға бөліп қарастырған.
Алғашқы саласын әдет-ғұрып айтысы деп алып, тұрмыс-салтқа орай ... мен ... ... ... жатқызса, соңғы саласын ақындар
айтысы деп жіктеп, күрделі, төкпе түрін сүре айтысқа ... [65, ... ... те ... ... тарихы мен даму жолы бар, ... ... мол ... беретін, суырып салмалық дәстүрдің
өсіп-жетілуіне, дамуына, бүгінгі таңға жетуіне айрықша арқау ... ... сала ... ... ... ... да айтыс жайында үлкен ғылыми тұжырым жасаған [66, 150].
«Баяғы заманда жауынгер батыр алыстан тоят ... ... ... ... ... жау ... айтыс ақындары тіл-жағының қайратына
сеніп, сөз майданының ... ... ... ... ... ... ... тапқан, екінші аудандас батыры қызыл тілдің иесі – ... 88]. Ел ... ... ... ... тыныштыққа бет алған
кезіндегі өмір-тіршілігінен хабардар ететін айтыс жанрының ... ... ... ... ... ... айтыс, қыз бен жігіт айтысы, сүре
айтыс түрлерінің бізге белгілі үлгілерінен айтыс өнерінің аталған өңірде де
ерекше ... ... ... ... ... ... ... мәселелермен
байланысты болғандықтан идеялық тұрғыдан кері ... ... ... ... ... ... толық танып, ұлттық мұрамыздың
толыққанды сипатын анықтау үшін ... ... тән ... сай даму ... зер салуымыз керек. Рулық дәрежедегі айтыстар,
үлкен әлеуметтік сипаттағы айтыстарға дейінгі ақындардың өсу ... ... сол ... ... ... ... ерекшелік жағдайлары мен
кәсібі, т.б. жағдайлары терең де айқын көрініс тапқан. Сондықтан да, ... көне ... ... ... ... ... ... осы сияқты ерекшелігінен айтыс өлеңінің ... мен ... ... сөз сөйлесе, сол жақтағы ру жігін тереңдетуге, ру намысын
айқындап шығаруға қызмет қылған. Бұл ... ... ... ру ... елде сол ру ... өнер ... ... түсіріп, мұншалық
ұлғайтып әкеткен ел жоқ” [65, 177]. Қолжазба қорларында ру мен ... ... ... ... ... жамандасқан сөздері, идеясы жағынан
нашар” деп сипаттама беру кездеседі. Сондай айтыстардың бірі бұрын еш ... ... мен ... ... ... ... ... жатқан баласымыз,
Жоқ еді ешнәрсеге таласымыз.
Жүрмеді өз жайына елің қарап,
Болмаса бересіміз аласымыз.
Ат қойды үш жүз деп ... ... жүз күн ... ... ... кіші жүздің сіздің Әлім,
Кем емес қатарынан мал мен басқа
Еліңнің аты шулы жеті болыс
Шығыстан арқа жайып алдың қоныс
Кешегі ... ... ... ... жүрсің еміс-еміс
Төтелей Шуға қашып кетеміз деп
Бастады тағы сондай қылықты енді
Үкіметтен тағы кешіп қашты байың
Бұрынғы арқадағы аңсап жайын
Қарсы боп ... іске ... ... қылмайды жұрт неге уайым
Байлардың қайта көшіп кеткендігі
Сияздың айласына болды дайын
Патшалар сәске дейін ... ... ... ... шайды
Бір аяқ сорпа тіпті жетпей қалса
Басқаға өзі қанбай бұрылмайды
«Айтыс өлеңдері қазақтың жоғарыда ... ру жігі ... ... бір
тіршілік салтымен байланысқан өлең болды. Ру жігіне бөлінген ел кей кезде
ұранмен бас ... ұран ... ... ... ... ... қосқан атын
қызықтап, көзге түскен балуанның сол сияқты ру ... ру ... ... сөз ... ... ... ... бөлініп, солардың тілеуін
тілесіп, қызығын қызықтасады. Айтыс ақыны бәйгеге ... ат, ... ... ... қызық сауықтың қызметшісі болған.
«Қазақ тұрмысының осы сияқты ерекшелігінен айтыс өлеңінің ... ... ... билер сөз сөйлесе, сол жақтағы ру ... ... ... ... ... қызмет қылған. Бұл жағынан қарағанда ешбір ру
жігіне бөлінбеген елде сол ру ... өнер ... ... ... ... ... ел жоқ» [65, 177].
Ру айтысы – ру басшыларына мадақ – бас мінесуге құрылады:
Мысалы: Тама ақынның сөзінде:
Домбыра, бисмилла, деп ... ... ... толғанайын.
Кісінің қарап тұрсам тиісті өзі
Теңеліп қаракөктей жорғалайын.
Елден ел кем болмайды деген екен,
Кемітіп ел-жеріңді неғылайын.
Шықылықтасаң сыртыңнан сауысқандай,
Отырма Тама ... ... ... бас ... сөз ... ... ... арам деген бар ма?
Несіне қыласыңдар оны уайым
Мін жоқ па, ... ... біз ... ... ... ... ... тама етке құмар,
Байқаймын сіздің үйсін неге құмар
Бозаны кәрі-жасың бірдей ішіп,
Бола ма ұрынарлық дертке ... ... әкең ... ... ... кәлимаға тілің келмей
Жан кіріп ертең кешке тірілесің
Құдайды, әке-анаңды ұмытасың
Сол күні әзәзілді пірім дерсің –
Қазақ айтыс өнерінің ерекшелігі жөнінде М.Әуезов: ... ... ... ... ... ... көп ... барлығы бірдей ермек қылатындай
болған жоқ. Қазақтікі сияқты әдебиет тарихының ... ... ... алып ... ... ... ... жасындай айтысты қызық көріп
қызуланып, тегіс өнер қылып, жалпақ ел ... ... ... ... ... болудан басқа ел тартысының бұрынғыдан келе жатқан театры
сияқты көпке ... ... ... жиын ... болған деп пікір білдірген.
Батыс Қазақстан аймағында айтыстың сан ... ... ... ... әдетте қыз бен жігіттің бір-бірін дәріптеп мақтасуынан,
яғни, әжуа-күлкі етіп, тиісе қағысуынан басталады. ... көне ... екі жол екі ... бірдей бастан-аяқ өзгеріссіз қайталанады да,
айтылар негізгі ой соңы ... ... ғана ... Бұл ерекшелік
қайымдасудың әуел баста түр-мазмұны жағынан тым қарапайым, жаңа ... ... ... ... жеңіл болғанын аңғартады. Мұрат пен
Жантолының ... - ... ... ... бір ауыз өлеңнің алғашқы жолы сол
күйінде қайталанып екі ақынға ортақ болады [68, 111-123 ... сары ... қаз ... ... жалғас жаз келеді.
Болғанша тапа-тал түс ұйқың қанбай,
Деп пе едің қоса әулие таз немені.
Жантолы:
Болғанда сары жұлдыз қаз келеді,
Қыс ... оған ... жаз ... ... өсек ... ... ... етіп аз немені.
Мұрат:
Бір қақтың ақ етіме ашуменен,
Жігітке ашу ұят асыл деген.
Ұрынған өзі келіп берішке тимей,
Мен бе едім ақ ... құрт ... ... ... ақ ... ... ашу ұят асыл ... түгіл екі соқса жаның шықсын,
Осының кісі келер ме басын көрген.
Бұл айтыстарда жалпы айтысқа тән кейбір ортақ сипаттар мен ... тән ... ... де ... ... Ол ақындардың қайымдық
шеберлігіне орай әр түрлі мәнге ие болып отырады. “Айталық ... ... ... ... жөн ... амандық білісуінің өзі болашақ айтыстың
барысы мен тартылар ... ... ... ... ... бұл –
қарсыласының руы мен өзін кемсітіп қана қоймай, әрқайсысының жеке ... де ... ... [69, 67]. Ал “Қу бала мен Қарашірік ... ... ... ... сөз ... ... ... келелі көркем ақындар айтысына дейін
жетіліп, толысудың әр алуан кезең белестерінен ... ... ... ... ... ... әр кез кемелденіп отырған. Қыз бен жігіттің
әдеттегі ... мен ... сөз ... ... ... сауал-
жауапқа дейін жететін тұстарын “Ырысты мен Сидақ” ... ... ... осы Батыс өлкесіне кеңінен танымал Ырысты мен Сидақ айтысы екі ... ... ру ... шығып, жалпы адамдық мәселелерге ... ой ... ... бола ... ... тұз бар екен,
Жағалайық Жайық бойы ызғар екен.
Қабында құдекеңнің жолдасынан
Бізбенен айтысқандай кім бар екен? -
деп айтысты бастайды.
Сидақ:
Аулымның қонған жері шым ... жер ... ... дым ... ... атым ... Төртқараның мен болады.
Ырысты:
Аулымның қонған жері шым болады,
Шымды жер жаңбыр жауса дым болады.
Өлеңді көп ішінде айта берсең,
Ауызы сендей шалдың жым болады.
Сидақ:
Аулымның ... жері шым ... жер ... ... дым болады.
Ауызым көп ішінде жым болғанша,
Маңдайы талай қыздың дым болады –
дейтін кезектеріне әдеттегідей қысқа қағысу тән.
Айтыста ақындардың ... ... ... мен ... ... орын ала келе ... білімін сынайтын дін сауалдарын ... ... ... жері шым болады,
Толғанда он екі айға жыл болады.
Тәңірінің таразысы құрылғанда,
Ол жерде өлшеп тұрған кім болады.
Сидақ:
Аулымның қонған жері көл ... жер ... шөл ... ... ... ... құдай сол болады.
Айтыстардағы діни білім таласы құран аяттарынан ... ... ... ... ... ... белгілі дәстүр болған.Жалпы діни
тақырыпты арқау ... ... аз ... екі ... екі ел ... ... түсіріп, әр ел өз ақынының
жеңуін тілегенімен, ақынның ... ... ... қай жағы ... да
озған ақын үшін таласпайды [70, 230].
Жасы алпысқа келіп, айтыстың ... ... ... ... ... мен жас ақынның сөз қағысуының ең бір жарқын үлгісі Құлмамбет пен ... ... ... ... ... ... Мұқыр өзенінің бойында
(Гурьев облысы, Қызылқоға ауданы) болған. Батыстың бір ... ... ... ... бала Ораз ... ... ... бері “жолыма қол
сұқтың” деп Құлмамбет өкпелі жүреді. Айтыстың тууына осы жай себеп болған.
Құлмамбет:
Алып келді мені сөйле ... ... ұлы ... ... шешен туғанмын,
Сөйлер сөзге тым жендет.
Кейінгі өскен балалар,
Көрмегесіп тосырқап,
Аузы-басын түк басқан,
Сақал-мұртын шаң басқан
Әлдекім деп жүрмеңіз,
Мен кешегі бір күндерде,
Алашқа бәйге бермеген,
Белгілі тарлан ... ... ... ... ... ... ... тән.
“Ер баласы ерге ұқсар”, “Базарда қымбат жерге ұқсар”, “Мінезі аңыз ... т.б. деп ... ... өзін ... “сүйір ақсұңқар құсқа”,
“қауырсыны мықты қара лашынға”, тіпті өзін “құрулы тұрған ... ... ... алады, жасы үлкендігін де еске алып:
Мына отырған Оразға
Олай-бұлай сөз айтып
Жүдетейін десем де...
деп өз ... бала Ораз да ... ... ... ... ... жыр ... туғанынан бастап тізбектей жырлау әдісімен ойын
түйдектете тізбелейді. Ерте есейіп, ес жиғанын, ... ... ... ... айта келе, ел-жұрт аралап ақындықпен аты шыққан даңқын
былайша сипаттайды:
Жиырмаға жеткен соң,
Аспанның астын кезгенмін.
Сырдан ... ... ... ... ... ... ... айналып,
Сан қызығын көргенмін.
Айналасы алты айлық,
Төңірегі төрт айлық,
Шалқып жатқан Нарынды,
Үш жылдай кезіп келгенмін.
Туыстық қазақи ұғымға сай арқалы ақынды ... ... ... арқа
тұтады:
Сүйтіп, алаштан озып жүргенде,
Нағашың кім дегенде,
Қарақұл менен Құлмамбет,
Екі ... сен ... кім деп ... ... мен ... ... ... аулақ сал,
Сен алғанмен бір нарды,
Бөтенге кетпес еңбегім.
Құлмамбет ақын сөзінде халық басындағы хал-күй суреттеледі.
Құлмамбет:
Дәулеті бар деп естігем,
Сонау Жайықтан арғы ... ... ... дәулет арылды.
Кешегі бір уақыты,
Нарын деген ар жақта,
Иесіз қоныс көп еді.
Бұ күндері болғанда,
Нарындағы иесіз қоныстың,
Біразы кетті хандыққа,
Біразы кетті қазынаға,
Қайырулы мал ... ... ... ... сөздерінде қарсылас ақынның биік ... ... ... жасалған. Құлмамбет тұлғасы:
Асу да, асу ел көшіп,
Есепсіз ауыр жүк салып
Бақайшағы ... ... ... ... ... айқасса,
Қабағын шытып мұңаймас
“Сен едің бітеу өркеш үлегім” –
деп қажымас қайратты нарға ... Және ... ... ... құстың
төресіне теңеп, күш-қайратын әсірелей бейнелейді. Өзінің бар жақсы қасиетін
нағашымнан ... ... дей ... ол жоқ ... ... ... ... айтыстың ең бір бағалы тұсы, кейінгілерге үлгі ... ... мен ... сөз жарысының барысындағы ұлттық әдеп нормасы. Ол
бала Ораздың қорытынды ойынан көрінеді.
Қолыма тиген олжамды
Ұсынбай кетпен деп ... ... жас ... ел ... ... ... да айқай салғанмын
Өмірде жоқ-ты арманым.
Ел сыйлығын көп көрдім,
Айырылып атқа мінген соң
Арқадағы алты Әлім,
Желкедегі Жетіру
Он екі ата Байұлы
Аспанның астын ... – деп ... ... ... мен ... ... ... кемшілік істерін сын
тезіне алады. Төрелікке Қоспақ ... екі ... ... ... ... сөз Құлмамбетке арналады. Оның сөзі де ... ... да, ... ... таласты көрсең желген ер.
Шылбыр тақпай әр жерде
Көтермесіз келген ер.
Немесе:
Заманда болған бөрі едің
Қанды көйлек ер едің.
Кешегі шалқып жүргенде
Сен дүлдүлмен сайысып,
Талайды ... жеп ... ... соң
Дәнекер үшін Құлеке-ай,
Екеуіңнің ортаңа
Сөйлейінші деп едім.
Мынау Ораз жат емес,
Өзіңнен шыққан сүйегің.
Апаңнан туған жиенің
Сен шынымен кәрленсең,
Былайғы елден ұялып
Қарсыласпас сізбенен
Кәріңнен ... ... ... ... ... ... таласып
Қия бір кетсем қисайып
Ата-баба аруағы
Бүгінгі күні тебіренер.
Сен Келдібайдың Құлмамбет
Мынау Жастабанның Оразы,
Екеуіңді де мақтамас,
Осы ... ... ... ... ... мекендеген рулардың біразының аттары аталып
олардың ақындық дәстүрі жөнінде ой толғанады.
Жиенбеттің тойынан,
Тоймағандай қоқымдай,
Азғантай ақыл ... мен ... ... ... мақұлдар.
Айтайын деп сен тұрсың,
Ауыздығың сақылдап.
Бұ кісінің ішінде,
Кімдер бар да, кімдер жоқ,
Жеті аталы ... алты ... арыс Адай ... ... ... ... ... бар
Қызылқұрт пенен Алаша,
Байбақты менен Тана бар...
Көрмеген халқың және бар.
Қазақ ... ... ... тарихындағы атақты ақын Сарадан
бастап, Рысжан, Ұлбике, Қадиша, Айкүміс, Нұрила, ... ... ... ... қатарында батыс өлкесіндегі Жібек, Ырысты, Таныштың
есімдерінің де аталуы заңдылық. Өз кезегіндегі ... ... ... көркем сөзді кестелеп, қарсыласын сөзбен тоқтатып, ... ... ... шыға ... бұл ... ... ғана
айтысы бізге жеткен. Мәселен, бала Ораз бен Жібектің айтысы қыз бен ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерді көтеретін
ақындар айтысының дәрежесіне ... ... ... ... оқыр ... көріп
Апайдың өкпелейін несін көріп.
Жүрегім кеткен ұшып қайта түсті,
Апайдың қатарланған көшін көріп.
Ертеңге ауға түскен ақ шортандай,
Сұлуды жатар ма еді ... өлең ... ... көп ... борасынды-ай.
Басыңа қызыл шарқат қисайтасың,
Түйенің жел жапырған қорасындай.
Қыздарды білегінен көп сүйредік,
Орыстың атқа жеккен шанасындай.
Жыр арнап, сәлем ... ... ... ... ... ... ел қондырдың дағылына,
Жаз болса қоян қайтады шағылына.
Көп айдың көрмегелі жүзі болды,
Келеміз ... ... ... ... әсем,
Шығады мақпал тонын жамылып-ай.
Мақпалдай екі бетің үлбірейді,
Бұлардың жейдесінің қабығындай.
Шашың бар ... ... ... қара,
Үйректің жаңа жұлған мамығындай.
Етіңіз етімізге майда тисін,
Орынбор қымбат бұлы ақ ұнындай.
Даңқыңыз алты алашқа шыққан, апа,
Әлемнің көзге түскен сағымындай.
Жолаушы атым арық ... ... ... ... ... өлең жолдарынан айтыстағы дәстүрлі теңеулермен қатар “Орыстың ... ... ... қымбат пұлы ақ ұнындай” дейтін халық
тұрмысындағы өзгерістерге сай жаңа ... мол ... ... мына жолдар оның талай айтысқа түсіп бәйге ... ... ... халқымнан озған бедеумін
Меніменен айтыспа,
Меніменен айтыссаң
Төнерсің бала қонуға-ай,
Өз еліңде жүргенде
Туғалы көзің тойды ма,
Біз секілді ... ... ... сай бала ... өзі де ... ... күшін
мойындай сөйлейді:
Апа, маған, күш болар,
Ізіңді басып жеңуге.
Жібек ақын өзінің кезегінде адай жұртына деген ... ... ... өкпе ... жеткізеді:
Барсаң, бала, сәлем айт,
Адай деген еліңе.
Ынта болып жүр едім,
Адай тазды көруге-ай.
Көшпелі адай жас ... олар ... ... ... ... ... Ораз:
Ер Бекет шапқанда,
Бәйгеден зулап келгенмін.
Бәйтерек деп шапқанда,
Жеті атаңыз – Жетіру,
Жетеуінде болып жеңгенмін.
Жібек:
Қаратаздың ішінде
Жиенқұл шайыр бар деп еді,
Шыныңды айтшы, жас ... ... сен бе ... ... ... деген қартым бар,
Таласса қазақ жеңбеген,
Келдебайдың ішінде
Құлмамбеттей көкем бар
О да Орынбордың аузында
Жеті күндей айтысып,
Біреуі болып жеңбеген.
“Ежелгі айтыстың бір әдемі дәстүрі, ... ... ел ... ... ... өз ... ... ділгір әлеуметтік сауалдарды күн
тәртібіне қоя білетіндігіне байланысты болатын. ... ... ... ... ... ... салудың өзі айтыстың пәрменділігін
әсерлілігін арттырғандығы ел ішіндегі ... ... [71, ... ... сен ... ... ... жонға қойын қамаған
Көк шоқайын жамаған.
Қатын менен баласын
Ерте тұр деп сабаған.
Басармын бала деміңді
Суырармын ... деп ... ... ... – деп ... көшпелі салтын сөгіп,
өзінің руының отырықшылыққа бейімделе бастаған өмір ... ... ... ... ... төгілген,
Ағашым айбар көрінген,
Жіңішкемді мақтасам,
Рабайды мақтасам,
Жарылым егін салар деп,
Жалғызым пішен шаба қалар деп,
Біздің ... ... ... ... ... ... қымыз, қызыл шай
Содан басқа бермеген.
Әбішімді мақтасам,
Есігін сықырлауық ... ... ... ... ... астында
Қу шекпені үстінде
Не көрдім деп сорлы кетесің?
Мына бір өткен дүниеден.
Немесе:
Адайдың несін мақтайсың,
Құба жонда жатып ... ... ... ... көшеді,
Көшеді де қонады.
Бала Ораз да өз тарапынан уәж тауып айтып, қарсыласын тосылтады.
Қызыққаның, әпеке,
Саудагердің қызыл тоны мен ... ... ... ... әпеке,
Саудагердің шай менен шытына?
Бересің беріп қойған соң,
Қол ма, апа, еркіңе.
Елімде мырза көп еді,
Қай байлықтың белгісі
Бір мырзаның белінде
Жүз ... пұлы ... ... мал ... ерлерім
Құба жонмен құлай-құлай келеді.
Ана біздің Құлмар менен Кебістің
Ерліктерін ... ... ... ... ... алдында
Қылышын шешпей көрісті
Заманға қарай сөз керек,
Төремұрат, Өтендей
Қаңғырып өлген ұрыңды
Мұнда ... ... ... мен ... ... ... ... келісті.
“Соның барлығы айтыс ақындарының сарқыты. Онан соң бұрынғы ел, ақын
айтысын қызық-сауықтың ермегі ... ... де, екі ... ... ... құр ғана ... ... болып отыра алмайтын. Біреуінің тілеуінде
болып, ... ... өзі ... ... ... ... ... ақынын қанды майданға баратын батырын шығарғандай қылып, іштен
тілеу тілеп шығарады [58, 78].
Өлкеде ... ... мен түр ... ... бір-екі ауыз қолма-
қол жауаптасу түріндегі “түре-айтыс” үлгілері де, қыз бен жігіт айтысы мен
ақындар айтысы да көп ... ... ... пен ... ... әр ақын өз ... ... мақтайды, сонымен қатар әр ақын өзіне
қарсы ... ... ... ... ... ... ... екі рудың байлары мен үстем табы да арқа сүйеген әкімдері де
көптің көзінше масқара болып, ... ... жат ... ... мен ... айтысы куә. Кеншімбай өз сөзінде
қазақ ... ... ... ... ... ... мал-басының
молдығы мен жайлауының кеңдігін ғана емес, салдырған ... мен ... ... ... мақтай берме Мырқыңызды
Алдымен Мырқы бұзар шырқыңызды
Байлықпен бар адамын әлек қылып
Неше жыл ... ... ... ... ... арамдыққа қулығыңды
Нұраш, Жүсіпбек пен Әлім болыс
Сүгір мен Батыр байды ұстап берген
Ары жоқ адамдықтан зәлім ... ... ... ... ... үшін ... ұстап беріп, айдатып ... ... ... ... арқылы халық мұңын жоқтаған ел ... ... ашып ... өңіріндегі қыз бен жігіт айтыстарының көпшілігінде қыз ақындардың
жеңілуі - әлеуметтік теңсіздік себебінен болады. ... ... ескі ... ... ... қызының тағдыры Нұрым мен
Беріш қызының айтысында көрініс тапқан:
Қызыл тіл ... ... ... бір ... ағаш ... ... беріш қызын бере-берер
Сізді де тоқалдыққа берер дескен.
Сен жеңдің, біз жеңілдік ақын жігіт,
Сенімен айтысуға тілім ... төрт ... ... ... ... бермес, енді жақсы ат.
Батыс өлкесіндегі ұзақ толғап, келелі мәселелерді ... ... ... ... де ... Солардың жарқын үлгісі Ізбас пен Қашаған
айтысы.
Ізбас:
Қашаған болсаң қарама,
Барың болса аяса.
Оңтайлы ... ... ... қоя ... десең кел бері,
Ақылы қорқып тая ма?
Өрекпіген жас пен жер ортасы жасына жеткен қарт ақынның сөз ... ... екі ... ... ... сөз, ой жарыстыруы түрінде көрінеді.
Қашаған:
Аруақты атам ер Қосай
Өзімнің атым Қашаған
Ғұмырым бар ... ... ... ... едім ... ... ба, Ізбас-ау,
Жасы жеткен қарт қой деп,
Буындары босаған.
Қартайсам да артық көрмеймін
Шыбын мен шіркей моладан.
Менің сөзім сары алтын,
Сенің сөзің қола-мыс.
Өтірік десең берелік,
Арасына ... бір ... мен ... ... ... дүрсілім.
Өзіңнің сорың тигенің,
Қиянаттап айтып күндедің.
Мен топты аузыма қаратқан,
Жасымнан озған тілді едім.
Адай түгіл Алшынға,
Хан әкімдей бұлды едім,
Ағалардан ат пен нар
Байтақ алдым ... ... ... ... ... ... қарттың шежірелі көкірегі ... ... ... қадір-қасиеті танылады.
Қашаған:
Мен талай жерге барып айтыстым,
Өзім емес ел үшін
Алланың берген бағында
Өнерім бар тілімде.
Мұхит ... ... ... ... ба ... ... тап болды
Ұрынған өзі өлімге.
Өзіңді-өзің зор тұтсаң
Басқа жұртты қор тұтсаң
Ұшқының ... ... бір күн ... жаман күндесін,
Өз қалпыңды білмессің
Қабыланға тиген қарғадай.
Жас ақынның адуынды шабысына сүйсіне отырып, қателіктен сақтандырып, өз
өмірінен, дәстүрден ... ... ... ... ..... сөз саптауларында тұспал мен меңзеу,
өмір құбылыстарын образдап айту жағынан жыраулық ... ... ... ... ... ... ... қарсыласын ықтырады.
Сендерге мысал айтайын
Күйкентай дейтін құс болар
Майданында мақтанса,
Тұла бойы оттай күш болар
Қарға дейтін азғын құс
Қасиеті жоқ ... ... ... ... ... соған түс болар.
Құс жаманы жапалақ
Кесіртке, тышқан жедім деп,
Қырғидың күшін көрмекке
О да ... ... ... бір ... ... тіреп жаттым деп,
Аяғын жатар көсіліп.
Сөзім шығын болады-ау,
Сен де сондай есірік.
Мардымыңды құртармын,
Тізгініңді ... ... төрт ... ... бұлқырмын.
Жапалақ құстың талайын,
Іліп жүрген сұңқармын
Мырза болсаң қайтейін.
Мен базардан қалғанмын.
Айтпасаң кімнің жайын кім білсін,
Аралбай да өз басындағы халді тұтас ... ... ... аяғы ... ... ... ... сынған тұлпармын
Қанаты сынған сұңқармын
Мен қанаты сынған қаршыға,
Бір қанаттан ... ... ... ... тұрсыз ба?
Мен бір жүрген боз мая
Түлыпқа ана келіп үңілген
Мен бір жүрген ақ ... ... ... ... жүгірген.
Мен бір тұрған ақ сауыт
Адыра қалып сөгілген.
Мен бір жүрген арыстан,
Жалғызынан айрылып,
Жапанда жүдеп еңіреген.
Қыранға біткен тірегім,
Уақыты жетпей бүгілген.
Татар дәмі таусылып,
Құланды қақтап ... қара ... ... ... ... өлең ... ... жеткізген Аралбай сөзіне
Қашағанның жауабында биік кісілік келбеті мен ... ... ... ... ... ... ... балаңды-ай
Тәуекел, хаққа шүкір ет,
Аузыңа алма жаманды-ай,
Алла-тағалам тап қылды
Бұ секілді заманға-ай.
Құдай салса амал жоқ
Көтерер ... ... жолы бір ... менен жаманға-ай.
Айы жеткен, айда өлер
Күні жеткен күнде өлер,
Шын ... ... ... жеткен тауда өлер.
- Ойлап тұрсам, Ареке-ау,
Ауылың қорған шәр болар.
Тәуекел қайың тал болар.
Уайым терең жар болар
Ойлап ... ... ... ... құса зар ... ... ... жанры өткен ғасырдың 80 жылдарынан бері қайта
жаңғырып, ... ... мән ... ... ... ... іргелі мәселелері сөз болады.
Көне тарих ... үлгі ... Онда ... ... ... ... бағдарламалары жасалады. Халықтың ойындағы армандары
жарыққа шығарылып, жақсылықтары ортақ қуаныш ретінде ... ... ... де екі ... ... ... сын ... салынып,
талқыланады. Бүгінгі күні Қазақстанның түкпір-түкпірінен шыққан таланттар
легінде Батыс Қазақстандық айтыскер ақындар ... ... ... ... ... Салауат Исақаевтың есімі елге танымал. Олардың
өрелі өнер өрнектері айтыс жырының жаңаша дамуында белгілі бір ... ... ... сөз ... ... эпикалық сарын мен аймаққа
тән өрнек ерекшелігі Мэлс ... ... ... ... мен Жайық екі өзен,
Әлемнің сызған шеңберін.
Атамыз атын солай деп,
Ұқтырған сөздің өрнегін.
Әдемі Алла бір Құдай,
Содан соң Бекет атамыз,
Сапары мені ... алып ... ... ... едім кең көсілген.
Мың сәлем Алатауға ала келген,
Ақбиік, Ақ Жайықтың өлкесіне.
Жорық жырының екпінімен үдемелете жыр ... Мэлс ... ... ... өз ... батырлық тарихын тізбелеу арқылы халықтың
рухын көтере білетін ерекше ... бар, ... ... ... ... ... ... шаттанғанда.
Сиындым ата Бекет аруағына
Мәңгілік арқау болған дастандарға.
Ақ найза алмас ... ... ... ақтарғанда.
Батырдың найзасына сақ болғанда,
Біздер оның соңына ерер ме ... ... тап ... бір ... ... едік.
Аттанғандай ағала ат болғанда.
Тарихын екі ғасыр толғатады,
Жәңгірден жортайын таң ... дін ... ... бір арна ... белгілі. Оның
қазақтың әр түрлі аймағындағы үлгілерін кездестіруге болады. Дүние туралы
исламдық уәждер мен ... ... ... ... етіп қою ... ... дәстүрі батыс аймағындағы қазіргі ақындарда да ұшырасады.
Мәселен, Мұхаметжан мен ... ... ... ... нықталды.
Иманмен орындалсын ұлт талабы.
Жеңіл сөзден сүрінер деп ойлап па ең?
Мұндайға мұсылмандар мұрт қағады.
Білген ... ... өте ... боп ... сырт ... Мұса ... үшке бөлген,
Жәннатқа қайта тірілген құс барады.
Сонан кейін Құранда атын ... ... ... ит ... ағам ... ... қашан, Мәке, жағынасың?
Сұрақ қойып ініңді сүріндіріп,
Жеңіске жетер кезді сағынасың.
Бірақ өзің намазға мойын бұрмай,
Құранның түк ұқпайсың мағынасын.
Жәннатқа өзің кіресің бе белгісіз ... ... ау, ... ... ... ... ... болар дін майынан сақтағаны.
Құтты болсын айтайын құрметпенен,
Ақмешіт, құтты болсын Ақтаудағы.
Мешіттің қадірін елге білгіздің бе?
Намаз оқыр ... ... ... үшін жұртым басқа жолға,
Үгіттеп талай жұртты кіргіздің бе?
Әуелі өзің айтшы Ақтаудағы,
Ақмешітке ... ... ... ... ерініп құр,
Көңіліңе ұнап ақын серілік бір.
Қазақтың Исламнан шет қалғаны,
Көңілімнен жыр болып төгіліп тұр.
Айталы ағам бір заңды ... ... жар ... деп ... ... ... да ... алмадық-ау,
Өзге жұрттың алдында жеңіліп бір.
Мэлстің жауабы:
Айтыскер біздей ақынға,
Халқымыз құшақ жаяды.
Сыйластық екен ... ... ... ... ... ішіп шалқыған,
Парсының Омар Хаямы.
Екеуміз де ішпейміз,
Ойлағасын күнфаяны.
Пейішке барады дейтұғын,
Екі жансыз дегенім:
Біреуі – Мұсаның аса таяғы,
Біреуі – Ыдырыстың киген кебісі.
Екі арам ...... ... ...... ... қызыл ит,
Ойлауымша шамалы.
Менің де мына алдымда.
Ежелден келе жатқан игі ... ... ... ... ... өңір
ерекшелігі, тарихы танылып ақындарының бағасы беріледі. Бүгінгі айтыстарда
да бұл үрдіс үзілмей жалғасып ... ... ... ... ... мына ... осыны көрсетеді.
«Мэлс – Балғынбек» айтысындағы Балғынбектің Мэлсті мадақтауында ... ... ... ... қамтылады.
Ағайын, орныңыздан тұрмаңыздар,
Тағатын құлағыңа сырғамыз бар.
Ауылға Сүгір жырау келгендей-ақ,
Мэлсті мейірлене тыңдаңыздар.
Мархабатты еліне Махамбеттей,
Исатайдан аумайтын тұлғаңыз бар.
Қобыланды батырдай ... ... ... ... ... секілді шешендігің,
Сөзіңде содан жеткен сырлы аңыз бар.
Бастайық қан майданды дегендейін,
Қасқайып отырыста бір ... ... ... ... ... ... таза ... бар.
Ағайын, пір Бекеттің ұрпағы еді,
Сөзімді күпірлікке бұрмаңыздар.
Мэлстей ... мен ... ... ... ... ... ... Мэлс келді деп,
Сарайда талай сайраған.
Сырлы да сұлу сөздерін,
Сіздерге арнап сайлаған.
Сол Мэлсті тыңдауға,
Қарттарым, аман келдің ... ... Мэлс сен бе ... ... ғой ең ... ... менің көңілім желпініп тұр.
Жайықтан келген ақын жанында бар,
Дегендей осы айтыстың сертін ұқтыр.
Отаршыл озбырларға қарсы ... рухы ... ... ... ел ... көзіне көл тұнып тұр.
Махамбет ақындардың сұлтаны еді,
Қалатын жырларынан жөңкіліп қыр.
Алланың пәк пейілі ... ... ... сыр ... ... ... ізет ... болсын,
Бәйгеге тұлпарыңды тұмарлап шап.
Үзеңгі қағыстырып отырармын,
Қыңыр сөйлеп кетпесең сыңаржақтап.
Абыл, Ақтан, Нұрым мен Қашағандай
Аталадың аруағын шын ... ... деп сөз ... ... ұлсың,
Бабасының есімін ұрандатпақ.
Толарсақтан қан кешкен батырлардың,
Шын ерлігін ұрпағы тұтар мақтан.
Махамбеттің айтысын қыздыршы енді,
Асқар тауды басса да мұнар қаптап.
Қызыр ... ... ... ... ... ... ... баптап.
Ақындар кез-келген сөз қарымтасына жарысқа тұңғыш рет ... ... ... ... жеңісі, атақ-даңқы ешқашанда
ақынның жаңа тайталаста озып шығатынына ... бере ... ... ... ... әр жолы жаңадан көрсетуге тура келеді.
Біріншіден, айтыс Батыс Қазақстанда дамыған фольклордың қомақты, басты
салаларының бірі. Ол ауызша ... ... ... Оны ... ... жалғастырушы өкілдер. Оның бастауы сонау көне дәуір әдебиетінде
жатыр. Екінің бірі айтыскер өнер иесі бола алмайды. Айтысты тудырушылар ... ... ... асыл ... ... мұрасын байытып, көркейтіп
отырады. Бұл жағдай айтыстың өзі үшін де, ... өнер үшін де, ... ... де ... ... ... өнер ... бүгінге
жеткен. Айтыс – шежіре, тарих, онда мағынасы жағынан терең үлкен ... бар, ... ... мәселе көтеріледі. Олар ауқымды-ауқымды
тарихи оқиғалардан хабар береді. Елі үшін еңіреген тұлғалы ... мен ... ... ... ... ... ...
насихатшы. Ағайын арасы мен ел ... ... ... ат салысқан.
Сыйластықты, достықты дәріптеген. Байбалам сала бермей сөзден тосылған
ақынның ... ... өте ... ... ... ... әділдіктің жаршысы, сыйластық пен әділет мәдениетінің бастауы. Сын
түзелмей, мін түзелмейді. Айтыста сын мәселесі де кең орын ... ... ... ... ... ... сөздердің де алатын орны ерекше.
Ш.Уәлиханов билер жөнінде “Би атану үшін қазақ халық алдында әлденеше
шешендік ... ... ... заң-жораны білетіндігін, шешендігін
танытатын болған” – дейді [72, 217].
Қазақ шешендік өнеріндегі Кіші жүз ... ... орны ... Ол ... жайында туған жылы белгісіз. Өлген жылы ... ... ... ... ... ... ... Әлім ішінде Төртқарадан. –
“Төртқараның ... ... ... – деп ... ... ... ... рулық қоғамнан келе жатқан “минарот” ұғымы отбасылық, әлеуметтік-
қоғамдық қарым-қатынастардағы кенже баланың басымдылығына негізделген. Бұл
қазақ шаңырағында қара ... ... ... бала қолында қалдырылуы
арқылы күні бүгінге дейін жалғасып келеді. ... ... ... ... ... ... осы дәстүр негізінде шешіліп
отырғанын есте ұстасақ, үш бидің: ... би, Төле би, ... би ... кіші бала мазмұнындағы жарасымдылығын терең түсінуге болады. Олардың
ұстанған жолы да халықты осы ... ... ... Барлық биге тән
ортақ арман – елдің ішкі бірлігімен сыртқы саяси байланыстарының беріктігі.
“Туысқандық жол-жораны ... ... ... ... ... ғана ... ... демократияны, соған негізделген әскери
республикалық жүйені бастан ... ... ... ... қауымның бәріне тән
құбылыс болған” [73, 39].
Қазақтың салтына сай кішілікті білу ... ... ... ... Кіші жүз ... ... ... биге қатысты айтылатын
әңгімелердің ішінде оның қалмақтың батыры Қалдан-Бошақтымен кездесуі туралы
әңгімеде оның ... ... ... ... ... ... ... кездесе кеткендегі шешендік сөз қағысу, жасым үшін деп
сұрағанға сөз кезегін ... қару ... мен ... ... тегі ... сынаудағы көрегендігі эпос дәстүрі мен шешендік өнерге тән жанрлық
белгілердің қоспасы тәрізді көрінеді. Мұның өзінен халықтың ... ... ... ізгі ... ... ... сипаттайтын фольклорлық
үрдіс байқалады.
Әйтеке бидің тапқырлығы мен ақыл-ойы, ел ... ... ... ... ел ... ... ... да мадақталады. Мысалы, орыс
елшісінің ... ... ... ... ойын ... ... байланысты
ел ішінде түрлі ... ... ... ... ... ... салу
керектігі туралы да ойлар айтады. Ел үш биге тоқталмақ боп төрелік күтеді.
Осы жайды ... Төле ... Алар ма еді бұл ... қазын атып, – дейді.
- Оғың шығын болмасын жазым атып, – дейді іліп әкеткен Қазыбек.
- Құтылмастай пәлеге қап ... ... ... ... өзін атып – деп ... Әйтеке [74, 33].
Жасы үлкен болса да Қазыбек пен Төленің ... ... ... тоқталуы – дала қазағының тарихының ерекше бір ... ... ... көсем өткен,
Әлдибек, Айтбай, Майлы шешен өткен.
Жолы үлкен, жасы кіші Төле бидің,
Әйтеке, Қаз дауысты Қазыбектен –
дейтін өлең жолдарында билердің жас ... ... ... ... Үш бидің өз арасындағы қарым-қатынасты бейнелейтін ... бір ... ... үш биді ... ... Дауды жасы үлкен бастау керек пе,
әлде жасы кіші ме?”– деген Әз Тәуке ... ... ... ... өз ... ойлар тұжырымдап өздерінің жолы екендігін
айтады. Ең соңында кіші жүздің биі Әйтеке: “Ағасы ... ... ... ... ... ... жайлайтындай,
тындырымды інісі болса, қанат-құйрығы сай болып, көңілі жай
болып, ағаның алар тынысы болса, ... ... ... ... бас бағу емес пе?”– дегенде Тәуке хан да өзге билер де риза
болысыпты [75, ... ... де ел ... ... ... секілді билердің өз
арасында да кейбір шешімге келе алмай қалған туыстары ... ... ... Осындай қысылтаяң ... ... ... ... ... ... ... иесі ретінде көрінетін
Әйтеке бейнесінен халықтың “ұлық болсаң, кішік бол” дейтін даналық тағылымы
түйінделеді. Ұлы ... ... ... ... малы ... ... ... бір жігіті алып қашып, ел арасы дүрлігіп, жағдай шиеленіседі де дау
үш бидің төрелігіне салынады. Сонда Қазыбек ... наз ... ... ... ... ... неге ... оған Төле би:
Артымнан ерген еркемсің
Ағаңның көзінің тірісінде,
Жеңгеңді неге ... – деп ... ... сөзің тыңдап отырған Әйтеке билер сөзінің ... ... ... ... деген ағын су,
Алдын ашсаң арқырар,
Ақыл деген дария,
Алдын тоссаң тоқырар,
Кісі бір туыспау керек,
Туысқан соң сөз қуыспау ... ... ... ... ... ... жолығады.
Төле, сен жылқысын қайыр,
Қазыбек сен жесірін қайыр –
деп екеуін келісімге келтірген екен делінеді [28, 74; 16-21].
Халық арасында Әйтекенің шешендік ... ғана ... ... ... ... де оның ... айтылады. Солардың бірі баласы өлген
әкеге ... ... ... суат ... бұлақ жоқ.
Тамыры суда тұрса да,
Уақтысы жеткенде
Қурамайтын құрақ жоқ.
Дүние деген фәни бұл
Панасы жоқ, тұрақ жоқ,
Баласы жоқ, орын ... де сол ... ... ... ... ... тұяқ ... етіңіз”.
Қазақ халқының Әйтекенің қадір-қасиетін ... ... ... үлгі етіп ... бата ... де ... ... ... ... ... ... Әнет ... баталы бол,
Кіші жүз Әйтекедей аталы бол.
Өйткені қазақ қауымы арасында өз ісінің шын ... ... би, ... т.б. ... сыйлаған дарын өнерін басқа біреуге ақ батасы арқылы
мирас етіп қалдыра алады деген сенім кең ... ... да ... немесе өнерге ыңғайы, икемі барлар сол ... ... ... және қайтсе де оның көңілін тауып, ақ батасын алуға тырысады.
Қазақ арасында белгілі бір би, ... ... ... ... не ... түгеншеге өзінің ақ батасын беріп, ақыл-өсиетін айтыпты, ... ол да би, ... ... не ... ... ... ... көп.
Батыс Қазақстанда айтылатын шешендік сөздердің ... ... ... ... ... қойылатын талаптардың барлығы түгел
тұжырымдалып, бұлжымайтын қағидалары сипатталған.
Алқада жауап ... ... ... сөз ... ... ... алаш ... жауап айтпаса,
Уәдесін сатпаса,
Қалдырып әділ сөздерін
Көңілінде жанбаса,
Сабырсыз сөзден қатпаса
Орнына қойып баршасын
Бір-біріне шатпаса
Пікірге кәміл жұрт озған
Бұ шешеннің іреті [74; 37].
Ал жасы ұлғайған ... Есет ... ... ... үгіті” [30, 222] –
дейтін шешендік толғау сөзде тек ... ... ғана емес ... ... ... көрінеді.
Тауға біткен қайыңның
Солқылдар басы жел өтсе.
Тоғайға біткен жоңырышқа
Солғын тартар күн ... ... ер ... қайта ер өтсе.
- дейтін жолдарда жыраулық толғаныс кесек-кесек ой түйіндері ... ... ... мал ... үрікпес жаман ат
Ер салдырмас жал бітсе.
Қайыры болмас ғарыпқа
Қас жаманға мал ... ... ... ... ер ... бұрылып қараған
Би бұрылып сұраған
Айдан ару сұлудың
Ажары тұрмас ... он ... жасы ... белін шешінген,
Назданып аяқ көсілген
Алғаныңа, жандарым,
Қадірің кетер күн болар
Ер қартайып жас жетсе.
- дейтін толғауларда адам баласының ... ... ... ... ... сарапқа салынады, ой қорытылады.
Мен, мен едім, мен едім,
Қатарға мінсең қайыспас
Қас қара нар мен ... ... ... тұлпар мен едім.
Су шашырап жел тимес,
Аударылмас қара кеме мен едім.
Қасарысып келгенде
Қап түбіне сыймаған
Қара болат мен едім.
Қаймақтан ұшқан қу ... ... мен ... ... ... ... сындырған
Қыран бүркіт мен едім,
Қартайдым да қор болдым...
Шешеннің “мені” арқылы өзіндік образы айқындалып ... ... өз ... ... Фольклорлық образ жасауға тән небір айшықты
сөз образдары мен көркемдеулер қолданылады.
Күн сенікі, ... ... ... ... ... ... ... жау көрдім.
Үрікпедім, саспадым,
Бір өтірік болмасын,
Табаным тайып қашпадым.
Тәуекел ердің жолдасы,
Тілектес болған дос-жарым.
Сол дәулеттің тұсында
Самарқанды сапырып,
Шапқан ... ... да ... ... ... ... ... көрген затым бұл –
Төкпей, шашпай қолданып,
Ортаңа сүйреп тастадым...
Өзінің өткен ... ... ... ... ... ерекше қасиетін
қалайша қадірлеп ел игілігіне жұмсағандығын жастарға үлгі етеді. ... ... да ... ... жан ... сатпағандығына баса
назар аудартып, осындай игі дәстүрдің кейінгі ұрпақта жалғасқанын арман
етеді.
1.7 АУЫЗ ... ... ... ... ... ... дастандардың басым бөлігі – тарихи
тақырып пен ... ... ... ... ... ... ... дастандарда суреттелетін кейіпкерлер мен олардың ... ... ... ... болып, ел аузында аңызға ... ... ... ... эпос, жыр үлгілері уақиғаның
бірден-бір ұласып, ... ... ... қаһармандардың бір-бірімен
кездесіп, сөйлесуі, олардың өз өмірлерін сыр етіп ... ... ... шаруасы әуелі сөз саптасынан басталып, кейін күш
сынасу, одан соң күреске араласуы молынан орын ... ... ... ... ... ... ... күйінішті елестету ... ... ... түрлі кезеңдердің қасаң талаптары да болды.
Мысалы: «Ақын жырларында өз ата-бабасын, өз ... ... ... асыра дәріптеу, мадақтау да жоқ емес. Мұндай артық сөз айтып,
өзін-өзі орынсыз көтермелеу, ... ... ... ... ... (72) – дейтін пікірлер дастандағы фольклорлық
заңдылықтарды ... ... шын ... ... ... мұрасының даму заңдылығы ... келе ... ... ... Ол ... ... «Жыраулық
поэзиядағы қаһармандық мәндегі эпикалық сипат та бірте-бірте лирикалық
сарынға ойысады, ... ... ... гөрі ойы, ... ... [73, ... жыраулық поэзияға бет бұрған, сюжетке құрылған, ... ... ... бұл көрсетілген айырмашылықтар халықтық поэзия мен
ақындар поэзиясының арасында «Қытай қорғаны бар» ... сөз ... Олар ... ... даму ... бағыттар мен бірін-бірі жалғастырып
отыратын даму жолы. ... ... ... ... ... мен
жаңалықтар» деп тұжырымдайды [74, 69].
Біздің заманымызға жеткен, эпикалық мұралардың ішінде Нұрпейіс ... мәні ... ... ... ... құрамындағы дастандардың көлемі
мол.
Дастандар ауыз әдебиетінің ең жақсы көркемдік қасиетін ... жаңа ... ... ... ... ... ... өнегелі үлгілі жақтары ауыз әдебиетіне ауысып фольклорға тән
жақсы қасиеттер ... ... ... ... ... молығып, мүсінделе
түскен.
Дастан ұғымының мәні мен жанрлық ... ... ... ... ... зерттеуінде жан-жақты сараланып, зерттелген [75,
11]. Жаңа дәуір дастандарының ерекшелігі олар өткен дәуірдегі зорлық пен
әділетсіздікті батыл ... ... ... ізгі ... ... ... Ертедегі жырларда кездесетін ескілікті наным-сенімдер
мен тартысқа себепші болатын белгісіз ... (жын, ... ... ... керемет ашуы) мифтік элементтер, қанаушы тап өкілдерін
дәріптейтін немесе ұлт ... ... ... ... ... ... жаңа ... мақсатты түрде ығыстырылып, Жаңа дастандарға
реалистік суретшілдік ... ... ізгі ... ... тәрбиелеу
мақсатындағы белгілі идеяның нысаны мықтап орын алуын ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы ығысып, оның орнына
адам сезімін көрсету дами бастайды. Бұрынғы жыраулық поэзиядан қалған әдемі
үрдіс пен ... ... әрі ... ... ... жалғасын
табады.
Патриоттық рухта жырланған жыр дастандарды сөз еткенде, ең ... ... (59) ... ... атауға болады. Бұрын «Қобыланды»,
«Құбығұл», «Төрехан» ... ... ... ... жыршы Отан соғысы
жылдары ерекше өнер көрсетті, ... ... жыр ... Ақынның
шығармашылық жолының дамуынан фольклордың да даму жолын көруге болады. Бұл
жылдары ақын көптеген ... ... Отан ... ... ... дастандарын да айтып таратты. «Ер туралы жыр», «Толғау», «Жиырма
бес», «Капитан Гастелло» атты ... ... ... ... ... сияқты ерлігі мен жауынгерлік іс-әрекеті одаққа ... ... ... ... сюжеттері сол батырлардың неміс
басқыншыларына қарсы жүргізген күрес жолдарынан, соғыста ... ... ... Ол ... ... өз туған жері мен ... ... ... ... ылғи да тілге тиек етіп отырған.
Жаяу жиырма кезімде
Араладым талай жыл
Қазақстан даласын
Еділ, Жайық, Қобда, Елек,
Ойыл мен ... Ұлы ... ... ... менен Ақжайық
Ен жайлаған ел екен
Елек, Сағыз, Қобда, Ойыл
Қоныстанған жер екен.
Батыстағы елдердің
Талайларын ел ... ... кең ... қазынасы
Мұхитпенен тең екен.
О.Нұрмағамбетова Нұрпейіс творчествосын зерттеуде Жамбыл ... ... ... Нұрпейістің кеңес дәуіріндегі идеялық-
көркемдік өсу ... ... ... ... шеңберінің кеңеюін,
ежелгі дәстүрлі эпостан поэмалар шығаруға ойысқан, дәстүрлі суырып салма
ақындықтан туатын мақтау, терме, арнау ... ... жаңа ... ... жазба әдебиетіне тән тілмен дәстүрлі ауыз әдебиетіндегі
суырып салмалық өлеңдер шығару шеберлігін ... ... ... ... ... ... өрісті жыр төгуге оңтайлылығы мен кесек
батырлық тұлғалар жасауға, ... ... ... ден қоятындығы мен табан
астында сөз тапқыш ұтқырлығын оның хатшысы болған Т.Жароков, Қ.Шаңғытбаев
естеліктерінде суырып ... ... баса ... ... ... ... жыр ... сол сәтте-ақ қағазға түсіру оңай ... ... ... ... демде қарт жырауға қайталап оқып береді. Өзі жырлаған
өлеңнің кейбір жол-шумағы өзіне ұнамай қалса, тағы бір ... ... ... шұбыртқан шумақтарын жаңадан жасауға әсте ... ... ... ғана – е, ... жұртыма ұялмай ұсынуға болады барсын,
деп бір-ақ тынышталады екен» [77, 210]. ... ... ... ... жетіп жататын жыр тізбектері тек осындай еңбектену үстінде ...... ... ... ... ... ... өзге
шеберлерден гөрі Атырау мен Арал аралығындағы дәстүрлі үрдісті дамытқан
жыршы ... ... ... Жыршылардың мол шоғырланған жері – Батыс
Қазақстан, онда кәдімгі тұқым қуалаған, ... ... ... боп ... ... бар. Сол “мектептің” белді өкілдерінің бірі ... ұзақ ... ... да ... ... ... мән ... Н.Байғаниннің
дастандарындағы дәстүрлі қолданыстар ... қате ... ... ... ... ... ... әңгіме түрі басым сезілсе,
екіншісінде батырлар жырының көркемдік сөз ... аса ... ... ... патриотизм мен ұлттық патриотизмді ... ... ... ... ... – деп ... айыптар тағылды [72, 97].
Н.Байғаниннің “Жиырма бес” атты ... ... ... ... рөлі ... ... жас ... Төлеген
Жиырма беске толғанда,
Жеріне жау шапқанда
Оқ жауғанда белден
Аясынан Алтайдың
Ақиықтай түлеген...
Буырқанып, бұрсанып,
Мұздай темір құрсанып,
Жау тиді елге дегенде
Хош бола тұр – анам ... ... ... кек алам деп
Жолбарыстай жол асып,
Жөнелді батыр, жөнелді.
Нұрпейіс дастандарында жаңа заманға да лайықты, жаңа көркемдік ... ... ... пен ... мотивтің ұштаса бастағандығы
көрінеді. Ақын дастандарында қаһарманның жеке басына тән ... ... ел ... ... ... ... ... бейнесі басым
жатады. Бұл ерекшеліктер Нұрпейіс Байғаниннің қазақ ... ... ... басқа халық таланттарынан ерекшелігі де, ақындық
стиль жаңалығы да ... Ол ... ... ... сай ... білген.
Нұрпейіс Байғанин шығармашылығы жан-жақты. Оның басқа ақын-жыршылардан
айырықша көріне түсетін ерекшелігі – ол әрі асқан шебер жырау-орындаушы ... ... ... ... Ол ... ... ... арасында ертеден
жырланып келе жатқан эпостық жырларды жырлаған. Өзінің үйрену, ... ... ақын ... ... ... – халық сүйіп
тыңдайтын батырлықты, ... ... ... пен ... ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келе жатқан жырларды жаттап алып, оны
жұрт алдында әрлендіре, жырлайтын дәстүрді Нұрпейіс те ... ... ... ... мол ... бәрі ... ... жетпеген. Оның
жырлауындағы “Ер Тарғын”, “Алпамыс”, “Қыз Жібек”, “Айман-Шолпан” ... ... ... ... өзі де: ... ... ақынның өлеңі аққан өзен
сияқты ғой, өзеннің ағысы үстем бола ма, біздің өлеңдеріміз де сол ... ... ... ... тез ... ... ойдан бір шыққан өлең
енді қайта ақынға соқпайды”, – деп ақпа ... ... ... көрсеткен [78, 112].
Яғни, Нұрпейістің ерекшелігі – жұртқа мәлім ескі ... ... ... да ... ... ... жырлауында ғана емес, өзінің де
тыңнан толғаған көлемді жырлар тудырғандығында.
Мәселен, ел аузында ... ... аңыз ... ... ... пен берік достық, әділет пен ерлікті жырлаған “Құбығұл” дастаны
басқа осы іспеттес туындылардан ерекшеленеді.
Жырдағы Құбғұл мен ... таза ... ... ... ... ... қиындыққа да төзуге бар, мейірімді де батыр тұлғалы жан. ... ... ... ... ... үшін көнеді. Ақбілек те ерге
лайық ардақты ару, ... мен ... ... жан. ... екі ғашықтың
тілегінде болып, қосылуына мүмкіндік ... үшін еш ... қара күң ... ... Байғаниннің өзіндік ерекшелігі ол
әділеттік, мейірімділік махаббат жөніндегі ақын ұғымымен астасып жатыр.
Жырда ханға қарсы шығып, әділдік үшін ... сөз ... адам ... ... ... ... де кесек мүсінделген, мысалы залым хан
Әділбай мен оның ... ... ... ...... көне мотивтердің
көркемдікпен жұмсалуы. ... ... бала ... ... ... ... бір ... бейітінің басында ұйықтап жатқанда ... ... ... ақ шашты шал бейнесінде келіп, “балалы боласың” деп аян беруі,
атасының теріс бата ... ... ... ... ... ... аян ... жәрдемдесуіне, айдаһарды өлтіріп Ақбілекті ажалдан
құтқаруы, сонымен бірге аттың Құбығұлға ... ... ақыл ... ... ... ... ... түсінде Ақбілектің қайта-қайта келіп, мені
ізде, тап деп шақыруы – мұның барлығы ... келе ... ... ... ... көне мен жаңа түсінік қабаттарынан тұратын
ерекше бітімді ... ... ұзақ ... ... ... әке ... ата
тағына таласқан хан балаларының өзара күрес-тартысын ... Ол ... кең ... ... ... ... ... жаттығын суреттейтін
“Төрехан” дастаны да ескі хандар ... ... ... ... ... деп бағаланған. Алайда халық арасында
дастанның мол таралуы оның халық ... ... ... ... тығыз
сабақтастығында Алайда шығармадан саяси мән іздеген көзқарастар тұсында
бұған мән берілмеген.
Мысалы: ... ... ... ... шығармаларынан азда
болса да орын алып ... Ақын ... ... ... ... ... өз ... “Ақкенже”, “Нарқызда” болсын құдайға,
аруаққа жалбарыну, оған сыйыну, өз руының ғана ... ... ... Ақын ... ... ... ... елдікті жырлап,
Қазақбайды жеңіп кеткенімен, өмірге патриархалды-феодалдық, рушылдық
көзқарас тұрғысынан ... Өз ... өз ... мейірімді байларын, әділ
байларын мақтайды. Нұрпейіс ... ... хан, ... ... ... ... тұрмыстың шіріктігін сынай-әшкерелей отырып,
ол тұрмыстан қалай құтылу керек, ескі қоғамды қандай күш ... ... ... жаңа бақытты өмірге қалай жету керек деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... тежеген). “Төреханда” ақын халық
хансыз тұра алмайды, тек хан халыққа жайлы, жағымды болуы ... ... ... кертартпа пікірді айтқызады – деген пікірлер болған. Жырдағы:
Тақ берді халық балаға,
Екеуің қалдың далада.
Өзің ойла, ... ... ... орын ала ... ... іс ... деп ... өскен інім деп,
Дұшпан болған шіркінді
Туысқанға балама.
Ағаға ерік салмаған
Жаман іні оңа ма?
Аға тұрып, інісі.
Таққа ие бола ма?
деген жолдардағы ... келе ... ... ... ... минорат) салттағы орны туралы ұғымдар бар. Патриархалды үлкен ... ... бала мен кіші ... әке ... мал-мүлкіне ие болуының
қалыптасқан заңдылығы ... ... [79, 210] ... қазақ
фольклорының негізінде С.А.Қасқабасов [80, 200] бұл салттың ұлттық
ерекшеліктерге сай ... ... ... хабар берген жоқ,
Беруді мақұл көрген жоқ
Бірге туған ағам ... ... ... ... ... туға таласқан
Қорлығы естен кетер ме?
...
Көкірегін қарасаң,
Туысқан емес, бұ да жау.
Дұшпан болып шабалық,
Басын кесіп арамның,
Қанын ұрттап қалалық.
Атадан қалған алтын тақ
Жалғыздан тартып ... ... ... көне ...... отбасының
белгілері көп әйел алушылық пен әр анадан туған балалардың арасындағы ... ... ... ... ... Егізбай мен Сегізбайдың Төреханды
өлтірмек болып зұлымдық ойлауы, тіпті сол ... өз ... да ... кетуі
олардың жағымсыз бейнесін аша түседі.
Темірхан атам өлгесін,
Қалмақ деген көп халық
Ел шабуға ... ... ... қысылып көп жаудан
Егіз бен Сегіз келсін деп
Бізге хабар беріпті.
Әрі батыр данышпан
Әрі елге ағамын,
Қуырам жаудың ... ... ... қорғаны батырмын
Бірге туған батырым,
Төрехандай ініме
Қорған бола барамын.
Ханның екі әйелінің ... ... пен ата жолы үшін ... ... ... ... іс-әрекетіне ақын ерекше көңіл
бөледі. Мысалы Бәйбіше Сәуле ... мен ... ... ... ... ... алсаң сындырма
Азғырумен хабарын.
Тілімді алсаң сындырма
Бауырыңның назарын.
Екі балам, сындырма
Шын тілегім, сағымды
Сындыра қойсаң сағымды
Өшірдің бастан бағымды
Ашуланып, армандау
Ініңнен алып берейін
Таласқан, балам, тағыңды.
Қарашаш:
Төрехан бала хан ... ... ... бірдей көреді.
Қара қылды қақ жарып,
Әділ төре береді,
Пақыр менен міскінге
Төренің тиер себебі.
Дастандағы әйел образының ерекше үлгісі – Егізбай мен Сегізбайдың анасы
Қарашаш ... Ақын бұл ... ... рух ... ... “Оған өз
баласы емес, ел баласы” дәрежесіне жеткен Төрехан бейнесі аяулы. Соның ... ... ... ... ... ... Тіпті дәстүрлі жолдан ауытқыған
өз ұлдарын қарғауға дейін барады.
«Пиғылың арам болғасын,
Балам деп неге аядым
Жиделік ... ... ... ... ... ... Тоғыз ай он күн көтерген,
Еңбекті анаң мен едім
Өзімнен туған перзентім
Ізгілік етер деп ... ... арам ... жоқ керегің
Ақ сүтімнің алды ұрсын
Қазіреті баба ұрсын
Еңсеңнен ... тағы ... ... ... де ... көрінеді:
Екі ағаңа сене көр,
Ағаң басшы, сен қосшы,
Айтқанына көне бер,
Арланғаны тақ болса,
Өз ... бере ... ... “жауына қатал” ежелгі батырлар бейнесінде дәріптеледі.
Төрехан:
«Ана, айтқан сөзіңе,
Мақұл деп жауап ... мен ... ... екі ... бөтен демейін.
Елшілікпен келсе егер,
Атамнан қалған алып тау
Ықтиярыммен ... ... ... қалай көнейін”, – дейді батыр.
Төрехан Егізбай мен Сегізбайдың алдынан барлық ілтипатты істеп бағады.
«Анаңа сәлем бер» ... ... ... екі ... ... алып ... да ... етеді.
Қарашашқа хабар жібереді, тұтас әулеттің салтанатын арттырады. Өз
перзенттерінің ... ... ... Қарашаштың өзін Сәуле бітімге
шақырады.
- Айтқаның жөн, Қарашаш,
Әзәзіл шайтан азғырса,
Бір-біріне тума қас,
Жастықпен артын ойламас,
Толықсып тұрған толқын ... ... ... болып кім тұрмас?
Уа, Қарашаш, Қарашаш,
Татулық шегін шешейік
Атадан қалған үш жетім
Тілегінде өтейік,
Жастықпенен болған іс,
Кел, күнәсін кешейік.
Ақын оңашадағы ... мен ... ... ... ішкі ... Ер ... атымен қарындасы Ханбибіні ұрлап алу арқылы Төреханды
әлсіретпек болып қастық ойласады.
Елдің шығып шетіне
Осы ақылды ... ... ... ... ... мен ... түннің-ақ ішінде
Түрікпен жаққа кетеді.
Жыр идеясы ел ішілік болмашы мәселе үшін сиыспаған ағайынды
екеуін жазғырады.
Анасы баптаған батырдың ... ... да ... ... ... сауыры
Келбетті құда келісті
Денесінің бәрі тең
Қабырғасы шеңберлі
Жоны тұтас тегісті
Арпа менен сүт беріп,
Бағып Сәуле мас қылған
Уайымсыз тұлпары
Жақсы баққан, шат ... ... ... мазмұнда дәстүрлі сипатта
“Шу” дегенде жануар,
Арандай аузын ашады.
Белес-белес қырқадан
Соққан желдей аққандай
Жондар құла асады.
Төрт аяқты аңдардың
Тура келіп ... ... ... ... ... ... ұшқан қаз бен қу
Қапталына ермейді.
Құла атты мініп көңілі толған Төрехан анасының ақылымен елдегі ерлерді
жинап бірге аттанады. Жырда ... ... ... ... ... ... қылған дұшпанның өзін аяу шақырған Төрехан анасының батасы:
Қайырлы болсын, шырағым,
Жинаған батыр жолдасың,
Нағашыңның ескі арқау
Қысылған күнде ... ... ... ... ... ... ... орнасын
Дұшпандық қанша қылса да
Асылы бірге түрікпен,
Қараманның талқандап
Бұза көрме ... ... ... ... ханша сөзіне құлақ аспауы, құрулы
шатырына кірмеуі көне ертегілік сарын. Өйткені Төрехан үшін жеке ... ... ... мен ... ... Және қарсыласын қапыда басып қалатын
қорқақ емес. Ежелгі ерлерше алдымен .... ... ... ... ... ... ... сақтап соғысады.
Жиенін қолдан беруге
Хан Қараман арланар.
Арлансын да, шамдансын.
Соғысқа ертең қамдансын.
Егер хабар ... ісім өтті ... ... ... әлек етті ... шауып кетті дер!
Екі жақтың әскерін астындағы аттары ауыздығымен алысқан, тұяғы тиген
тастары ұшқын боп аспанға ұшқан деп, ... екі ... ... ... ... ... ... мен Қаһарбектің жекпе-жегі дастанда ұзақ уақыт сипатталады.
Олар ежелгі батырларша “ат ... ... ... шабысып”
“шоқпарменен салысып” “ай балтамен айқасып” жеңе алмаған соң Қаһарбек жасы
үлкендігін алға тартып ... ... ... ... ... ... қазақ нең едің?
Көмусіз қалам мен өлсем,
Сөйлер сенің өз елің
Анадан туған ... ... ... да ... ... қолдап қарап тұрайын
Қоры қалмақ дәлдеп ат
Қоян жүрек қорқақ ит
Кезегіңді беремін
Ашуға мініп қаһарланған ... ... ... ... Төрехан
киген бес қабат берік сауыттың төртеуін жарып өтіп, бесіншісінен ... Өз ... бір ... ... жер ... батыр Қараманның
қаһарлы қолымен шайқасады.
Жаудың күшін суреттеуде ... әдіс ... ... ұран ... өрледі,
Төренің қолын жапырып,
Бұршақтай жауып түйдектеп,
Қу жетелер атынып,
Шуылдасты түрікпен
Арқадан әрі ... ... ... ... ... бетпе-бет ұрыстағы Төреханның күші ... ... ... ... атқа ... ... етіп ... қойдай бөктеріп
Алып кетіп барады.
Қалың қолды қасқайтып,
Жарып кетіп ... қан ... ... ... ... ... арыз, жан көке
Бір іс қапыл өткен-ді
Арадағы сөзге азып
Екі ағаң әлек ... ... хақы ... сөзі ... үшін ... жан көке
Туысыңа өкпеңді.
Қайтады кейін еліңе,
Туып өскен жеріңе
Темірхандай әкенің
Берекелі төріне
Бірге ... ... қол ... ... ... ... ... достыққа енген жер.
...
Ерлік пенен ізгілік
Зұлымдықты жеңген жер.
Н.Байғанин дастандарының ерекшелігі – ... ... ... ... ... тың ... ... жетектеп отыратындығында.
Оның шығармаларының бір саласы өмір ... ... ... жырлайды.
Мысалы, ақынның “Ақкенже” дастанының сюжеті өмір шындығынан алынған ақынның
өз көзімен көрген ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар).
Нұрпейістің замандастары Елемов Қонаймен, Нұрпейісов Ғалым деректері
бойынша ... ... ... ... Осы ... ... ... кісінің қызы.
Сол елдің бір қызын Есенбай Иманғұл ... бір бай ... ... ... ... өзінің сүйген жігітімен қашып кетеді. Қашқан ... ... ... ... қашып кеткен қыздың орнына Ақкенжені шалға
зорлап ... ... ... осы ... ... ... өледі. Бұл 1912
жылдары болған оқиға», - деп беріледі.
Нұрпейіс Батырбек басындағы ауыр халді бейнелеп сол ... ... ... ... ашып ... ... үшін ... тонау мен
зорлық-зомбылықтың басымдық алуын:
Күшейіп зорлық-зомбылық,
Сондай жаман тұс болды.
Жалғыз бенен жарлыға
Көрсеткені күш болды
Кеңдік те жоқ, теңдік ... ... іс ... – деп ... өмір шындығы уездік бастықтар мен тілмаштардың қарапайым
халықты қаншалықты езгендігі параға ... ... ... ... ... уәде ... ақыр-аяғы ешқайсысы орындамай бір отбасын
түгелдей ... ... ... ... үйлі Тама деп менсінбей
дәстүрді бұзуы суреттеледі.
Дәстүрді сылтауратып нашарды езген билік иелерінің ... ... ... ... үкіметі тұсында идеялық жағынан дұрыс деп бағаланған.
Жырда батыр ұғымының азғындап, батыр атын жамылғандардың жас ... әрі ... ... да ... Мәселен:
Қатуланып Қоснияз
Балаға төне ақырды
Алты қырлы қамшыны
Арқасына батырды.
Құлындай шығып дауысы
Шырылдап бала бақырды.
Жалғыз бенен жарлыға
Көрсеткені күш болды
Кеңдік те жоқ, теңдік жоқ
Басты жейтін іс ... ... ... өлеңдерінің түрліше көркемдік қызметі
көрінеді, ... ... ... ... ... ... беріледі.
Шарқ ұрып жүрген құлыным,
Тарылтып кеттің заманды
Бал татыған шырыннан
Суалтып кеттің анаңды
Аялаған алданышым
Аңыраттың анаңды
Қуанышым, қуатым
Сенсіз күнім қараңды,
Сергелдеңде жүргенде
Сен жазып ең ... ... ... ... бағасын алмаған дастаны – “Нарқыз”
дастаны.
Нарқыз өзінің ... ... ... ... ... ... ол туралы: “шынында бұлай болмаған күнде”
осындай қыз болса екен, қазақ қызы өз бостандығы үшін өзі ... ... ... ... ... образ деп қарайды [72, 158]. Шын мәнінде
онда ең көне халықтың түсініктері мен ... ... ... ... да ... заңдылығы тұрғысынан
талданбағандықтан орынсыз сынға ұшыраған. Мысалы, “Нарқыз” дастанында ... ... ... ... феодалдық-патриархалдық көзқарастың
ықпалынан шыға ... және ақын ... ... тап ... ... ашық ... күрес етіп бере алмайды. Оның ойынша ел хансыз, бисіз
тұра алмайды, хан жаман ... ... оның ... ... ... келетін болса, елдің тізгінін сол билерге беруге ...... ... ... ... бас геройы Нарқызға “екі жүздің тізгінін”
екі биге беріп, елді солар тура бастауы керек ... ... бұл ... ... көрсетеді”, – деп жазғырылды. [78, 216].
Н.Байғаниннің өз теңдігі үшін жанқиярлық ... ... ел ... кек иесі ... ... ... образын жасайтын “Нарқыз” ... ... бас ... ... ... ... ... Одан кейін
Мәмбет деген хан Нарқызды айттырып, көш алдында Нарқыз өзін танытпай ... ... өтуі ... ... әрі қарай өрбиді.
Белгілі фольклортанушы Р.Бердібай. “Нарқызды” қаһармандық жыр ... ... деп ... ... ... ... пен ... сырт жаудан қорғануға, елдің ... ... ... ... өз ішіндегі әлеуметтік қайшылықтар мен күрестер
сөз болады” [81, ... ... ... ... көне ... ... ... қыз
тұлғасына тән қасиеттер бар. Ол өзі балуан, өзі батыр өз еркі ... мен ... өз ... ... ... ... ел ... тараған «Дариға» дастанының да бас кейіпкері Дариға ... ... ... ... ... ... ... да батырдың
қалыңдығымен күресі басты мән иеленеді. Ол жайында жырда былай дәріптеледі.
Кедей қызы болса да
Нұрлы өнердің күшімен
Әр ... ... ... ән ... тартса, топта озған.
Өлең-жырды ағытып
Шаршы топта жоқ тозған.
Ару еді нұр шалқып,
Той-думанда билеген.
Балуан еді даңқы артық
Жауырыны жерге тимеген.
Талай ... ... ... білмеген
....
Балуандығы асқан соң
«Нарқыз» болып аталған.
Келбетіне қарасаң
Елден озат көрінген
Кербездігін айтайын,
Басуға аяқ ерінген
Жиынды жерде жырласа
Әсем, сұлу әнінен
Тау бұлағы төгілген
Өнер, келбет, балуандық
Бір ... ... ... оның ... ерекше қасиеттері мен іс-әрекеті,
мінездеулер мен ... ... көне жыр ... ... ... ... жар ... бүлінгенді бүтіндеу, көптің басын құрау
секілді көне ... тән рух бар. ... ... өзіндік әлеуметтік
ерекшелігінен туындайтын рулық құрылым мен әр түрлі ... ... мен соны ... ... ... жыршының арманы ретінде Нарқыз
бойына жинақталған.
Жан екем ғой бағам жоқ!
Әке тілін алмаймын!
Тазға болып тәуелді
Тіршілікте бармаймын!
Өлең ... ... ... ... іліп ... ... ... халықтан
Өз теңімді таңдаймын,
Ол сертімнен танбаймын!
Батырлық жырлардағы «күйеу таңдау» мотиві мұнда ең көне ... ... ... көнбей өз дегенін ... өзі ... ... көп ... ... халықтың, астың суреті кеңінен суреттеліп, бүкіл рудың
басын қосатын ұлы жиын ... ... ... ... ... ... жеті ру
Ат шаптырған еліне
Келсін деп оған тағы да
Патша менен Табынға
Рамазан, Төлеуге
Кердері мен Керейге
Ат ... ... ... алты болыс еліне
Аян болған ас екен.
Асқа салған көп ... өзен қан ... ... ... ... ... саласы.
Жырдағы жағымсыз образдар жүйесі де эпикалық тұрғыдан ... ... ... бес ... ханға “қашқынның аты жүйрік екен,
жеткізбей ... деп ... ... ... ... болмысын
көрсетеді. Нарқыз бір аста үш балуанын жығып, басына азаттық сұрағанымен,
Мәмбет ханның ... алып ... ... ... қайтпауы ханның қаншалықты
дәрежедегі билік иесі екендігін ... ... емес ...... ... жеңіспей, залым
туысының көмегімен ұйықтап жатқанда ... ... ... да ... ... секілді ұйықтағанда ғана әлсіздік танытқаны
көрінеді. Ел ... ... ... зорлықшыл, екі жүзді, ... ... мен жаны ... ... да құл ... ... ... келе
жатқанын естіп, Нарқызға жалынуы арқылы көрсетіледі. Өйткені, Мәмбет оның
да жарын тартып ... оған да ... ... Алайда жауына қатал Нарқыз
Мәмбетті Нияздың қолына береді.
Қара Мәмбет сен деді
Нарқыз едім мен деді
Қатыны өлген таз ... тең бе ... інің – ... ... көр ... бір ... деп тазыңа,
Қайырдың талай райын
Өзім Нарқыз болған соң,
Қорлыққа неғып шыдайын
Қайратын көр Нарқыздың
Арыстандай ініңді
Өз алдыңа ұрайын!
Нарқыздың ханмен ... ... мен ... анық көрінеді.
Бұрынғының нақылы:
“Ханда – деген бір сөз бар
Қырық кісінің ақылы
Ойлаңыз да қараңыз,
Біз де сіздің балаңыз
Хан әділдік қылмаса,
Кімге ... ... ... ... ... ... едім осында
Кең, алдияр, алдыңыз
Лұқсат бер басыма”
Бөктергі – залым
Хан тамағы арам деп
Бір қасық су ішпеді
Кекке толды жүрегі
«Ханнан алсам кегімді»
Нарқыздың сол ... ... ... «күш ... ... ... ... кетпе»
дейтін сөзінде эпос батырларының мінезі жатыр. Жекпе-жекте кездесіп, күш
сынасу эпостың негізгі сюжетіндегі көркемдік кілт.
Жырдағы Нияз бен ... ... ... суреттеледі:
Нарқыз қайрат бастады
Бес жігіттен саспады
Бойын ашу басқаны
Ақбоз атпен ұмтылып,
Бес жігітті атынан
Жұлып-жұлып тастады.
Ұзақ арпалысып, Нияз бен Нарқыз бірін-бірі жеңе алмады. ... ... қыз ... ... ... ғана ... айып төлеумен бітіседі.
Екі ру батырының бітісуімен екі елдің белді билері шақырылып, Нияз ... ... хан ... ... ... дәуірінің өктемдік алып тұрған
кезеңнен хабар аңғартылады.
Нарқыз өз ... ... мен ... жеке дара ... ... сабақтас алып, сол жолда қызмет етіп,
мақсатына жетеді. Нарқыз бейнесінде қазақ ... биік ... ... сом ... жасалған.
Өзінің зерттеуінде Ы.Дүйсенбаев «Нарқыз Образы тұтас шықпаған» ... ... ... бұл біржақты пікір.
Нарқыздың ақылды айлалығы ханды алдап аз күн ... да ... ... ... ... тең ... мені өзің ал
Алам десең, тиемін
Қадіріңді білемін
Мәмбет, сені сүйемін.
...
Ашу-кегі ... ... ... еді ... ... жырларға тән рухы Нарқыздың елі мен жұртының қамын жеп
толғанған монологы арқылы көрінеді:
Қимас қымбат елімсіз,
Сенің арыңды арлауға
Нарқыз неге ... ... ... ... ... ... бір күн төгілсін...
Ер ерінбес білемін
Орындауға ел тілегін
Елім десем, күш тасып
Алып ұшар жүрегін
Халқым үшін, жұрт ... атқа ... ... ... ... ілемін
Көрген ел ең кемдікті
Көксеген ең ерлікті
Енді қара Мәмбеттен
Әперемін теңдікті
Нарқыз да эпос батырлары секілді қасына серік ертпей, ... ... өзі ... түгел сайлаған
Беліне қылыш байлаған
Аты шыққан ер Нарқыз
Жаннан қорқып тоймаған
Тұлғасы ... ... ... ... ... ... ежелгі батырларша батырмен жекпе-жекте күш сынасады. Эпос
заңдылықтарын жете талдаған ... ... ... сюжета и мотивов с неизбежностью приводит к более или менее
прочным сюжетным ...... ... или между богатырями,
предшествуюшего массовому бою и ... ... ... ... ... ... и ... ритуалом при котором
первый удар предоставляется старшему» [83, 113] ... ... ... беру ... Нарқыздың Ниязбен жекпе-жегінде дәстүрлі салт
сақталады.
Екі батыр ... ... ... ... ала ... да қарысты
Ат белі де талады.
Нарқыз батыр ғана емес, ел тағдырын екі ауыз сөзбен шешкен ... де ... би мен ... ... ... ... билік беріпті,
Азаматтар сеніпті.
Нарқыздың билігі:
Туған елім, құлақ сал
Билік айтқан жеріме
Қара қазақ болсын да
Қайтсын Мәмбет еліне!
Бала би мен Шоқай би
Билігіме ... ... ... тізгінін.
Екі биім, сендер ал
Қайырсыз Мәмбет тұсында
Қысым көрген жандарымыз
Бала би мен Шоқай ... елге бас ... тура ... хандай болмаңыз
Жарлы менен нашарды
Жамандықтан қорғаңыз
Қара қылды қақ жарып
Халыққа әділ болсаңдар
Мойныңдағы сол ... ... ... ... ... жүз бен Кіші ... жауласқан ел еді
Нарқыз бенен Нияздың
Елге тиіп себебі
Жаушылықтан достасып,
Орта жүз бен Кіші жүз
Татуласқан жер еді
Бір ... ... деп ... «В преломлении художественной специфики эпоса батыр и
его конь выступают слитно, как почти равноправные ... ... ... ... и ... ... [84, 158] – деп көрсеткеніндей
Нарқыздың батырлығын астындағы аты да айқындай түседі. Мысалы: ... ... ... ... ... да дәстүрлі түрде кестеленген.
Түгі қара құндыздай,
Көзі шолпан жұлдыздай
Тұлпарымды мақтаймын
Сағағынан үзілген
Жал, құйрығы сүзілген
Кірпігі қарыс төгілген
Тұла бойда бұлтылдап
Бұлшық еті ... ... ... төгілген
Серіппелі тілерсек
Жоқтай болып бүгілген
Қос құлағы құрақтай
Тұяғы құрыш болаттай
Сала ... ... бауы ... ... шабысын үдете суреттейтін тұстағы әсірелеулер
Мінген аты жараған
Қос арғымақ шын жүріп
Сабағынан үзіліп,
Басы көкке қараған.
Бізді көріп ырғытты
Құс дер еді оны ... деп ... ... ... ... теңеу, балама сөздер мол
ұшырайды. Тіпті жаңа заманға ... ... ... ... бұзар
сүңгіні көк темірге садақтан» деген сөздер мен сөз ... ... ... «Октябрь» деген өлеңінде:
Сексенде қайта туып алшаңдадың,
Көк сауыт, дулыға мен қалқанды алып.
Тарихқа бағынбаған асау долы
Мәңгілік мұз мұхитты арқандады.
Мұндай ұлттық ... ... ... деп ... ... ... ... жорығы көк сауыт, дулыға, қалқан, тұрған арқан»
арқылы суреттері орынды, ... ... ... жоқ. Ал ... кейбір
өлеңдерде кездесетін «байрақ», «борыш», «келің, берің» деген сөздер сол
облыс жұртшылығына ғана ... ... [72, 77] – ... ... ... Н.Байғанин шығармашылығында өзі өмір сүрген өлкенің
тілдік ерекшеліктері анық көрініп ... ... да ... ... ... БӨЛІМ.
БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ ПОЭТИКАСЫ
2.1 Образдар жүйесі, көркемдік кестесі(айқындауыштар, ажарлаулар,монолог,
диалогтар, сюжеттік-композициялық құрылым, топонимдік атаулар, диалектілік
ерекшеліктер)
Батыс ... ... ... ... ... ... ажарлаулар мен айшықтаулардың жалпы фольклорға ... ... ... ... көрсетеді.
У.Б.Далгаттың пікірінше, суырып салма ақындар ... ... ... ... мен ... әдебиеттің аралығында. Мұндай өтпелі
дәуір көптеген халықтардың поэзиясына тән. “Ақындар мен ... ... ... ... өнернамасында даралық сипат коллективтік дәстүр
диалектикалық бірлікте болады” [83, 8] [Далгат У.Б. Литература и ... 1981. ... ... ... теңеулер көп қолданылады. Теңеулердегі
салыстыратын немесе теңестірілетін заттардың негізгі көзі – қоршаған орта
болып ... Ол ... ... жағымды немесе жиіркенішті, жағымсыз
заттар мен алуан түрлі құбылыстарға өте бай. Осындай заттар мен ... ... ... ... негіз болады. Ғалым Ф.М.Селиванов
теңеулерді “Жануарлар мен хайуанаттар, ... ... ... ... ағаш, шөп атаулыға байланысты теңеулер, ... ... ... ... құбылыстары мен ондағы процестерге байланысты
теңеулер, шаруашылық, тұрмыстық аядағы теңеулер” деп бірнеше топқа ... ... ... ... анықталған теңеулерді Ф.М.Селиванов ұсынған
классификация негізінде тақырыптық топтарға жіктесек, төмендегідей болмақ.
Бірінші ... ... ... жануарлар мен хайуанаттар,
құстар әлемі арқау болады. Мәселен: аңдардан – арыстан, қасқыр, қабан; ... – қой, ... ... ... ит; ал ...... ... қарға және т.б. теңеуге көп кездессе, жергілікті кәсіп тұрмыс-
тіршілік ерекшелігіне сай ... ... су ... ... кезігеді.
Әрине, теңеуде қазақ даласындағы барлық ... ... ... ... ... болатын образдарға белгілі бір шектеулер
қойылады, ол ... ... ... ... ... көздеген мақсатына тікелей байланысты болады да, ... ... әсер ... ... ... ... тазалықтың,
әдеміліктің символы бола алатын жан-жануарлар, сирек кездесетін ... ... ... елік ... ... ... ... өлең жолдардағы образы
молынан ұшырасады. Мәселен,
Мүлт кетпес айтқан сөзі мен бір ... ... шаң ... ... ... ... сипаттағаны)
Немесе: Жүйрік едім қашаннан
Ақбөкендей орытқан
Мәселен, қыран құс пен аққу – ... ең көп ... ... ... ... ... ер адамды, аққу – әдемі қызды бейнелегенде
қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... жүрісі аққудың көлде жүзгенімен салыстырылады т.б.
Демек, “Ақындар аққу образы ... ... ... Ару ... құс ... сұлулықтың төресі – аққуға теңейді. Аққу
образы сұлулық ... ... ... – деп атап ... С.Негимов [85,
Б. 67, 68]. Ал Батыс Қазақстан ... ... аққа тек ... ... ... ... ... ретінде де көрінеді.
Аққу құсқа оқ тисе қанатынан қайрылар,
Арғымаққа оқ тисе жүрісінен жаңылар.
Аспан әлемі де фольклорға ... мән ... ... ... ... ... болған. Осыған орай, теңеулердің үшінші тобы көк әлеміне
байланысты болып келеді, яғни аспан денелерінің Күн, Ай, ... ... тағы да ... ... ... осы ... ... басын
құрайды.
Табиғат құбылыстары мен ... ... және ... ... ... сағым, тау т.б.) байланысты теңеулер, от пен ... ... де мол. Су сөзі тура және ... ... ... шапшаң қимылды білдіруде қолданылады. Енді ... су ... ... ... қуанышқа кенелген сәтін бейнелейді. ... ... ... жау, ... ... келе ... қауіп-қатер, батырдың
ұрысқа кірер сәті – тұман, бұлт ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіндегі күркіреген дауыс та теңеуде
өзінше өрнек тауып, күннің күркіреуімен салыстырылады.
Сол сияқты қатты жел, ... қар, ... (сел, ... ... ... тағы ... соғыс картинасын, батырдың жаумен
алысқан сәтін көрсетуде т.б. ... көп ... ... ол ... сайын кездесіп отырады.
Мәселен, батырлардың жүректілігі мен күштілігін арыстан мен ... ... ... ... ... қара ... ... оның
жеңіліске ұшырауын қырылған қойға теңеп көрсету тарихи жырларда молынан
кездеседі.
«Бірде теңеу екі нәрсені ... алып ... ... ... ... ... ... нәрсенің бір сипат белгісін, түсін, дыбыс-үнін, тағы
басқадай жеке ерекшелігін өзге нәрсемен салыстырып, ... ... ... З. Өлең ... ... А. ... нәрсені теңестіру үшін олардан ортақ ... табу ... ... ... ... ... ... алыс тұрған құбылыстарды,
заттарды да өзара жақындастырып, ... ... ... бұл ... ... бейнесін жасауда ерліктің белгісі ретінде –
жолбарыс, өрліктің белгісі – ... ... ... ... – жайын,
қаттылықтың белгісі – қарағай мен қайың деп суреттеу мол көрініс табады.
Батыс өлкенің фольклорында ... ... ... небір
көркем үлгілерін кездестіруге болады.
Мысалы Құлмамбет ақынның өзін мадақтауындағы ауыстырулар:
Ақ сұңқар құс секілді,
Қанатым сүйір дөңгелек.
Қыран бүркіт секілді
Қауырсыны ... ... ... ... ... сыртым көк.
Ашуым келсе шыдатпас
Менің аузым құрысын
Құрулы тұрған зеңбірек.
Қасқырмен қоян-қолтық араласып өскен ... ... үшін ... ... түскен сәті ашкөзденіп қойға шапқан қасқырмен пара-пар ... ... ... ... одан ... ... ... қоймас. Бұл
аталған өңірдің айтыс ақындарының өлеңдерін де көп ... Ол ... ... ... ... ... ... Қашағанның
Құлмамбетке айтқан басалқы сөзінде:
Заманда болған бөрі едің,
Қанды көйлек ер едің,
Кешегі шалқып жүргенде
Сан дүлдүлмен сайысып,
Талайын ... жеп ... үшін ... ... деп ... ... ... төртқарада жолым өткен,
Жерінен көк иттер бөрі болып өткен.
Ал арыстан бейнесі жөнінде “В ... ... ... тигра и льва
является одним из постоянных эпитетов героя при ... ... ... То есть ... ... и ... становятся
такие родовые свойства представителей семейства тигриных, как ярость, сила,
непобедимость и неустрашимость их”, – дейді ғалым Б.У.Әзібаева [68, 186 ... ...... ... ... ретінде қолданыс
табады. Ол жайында: “Батырдың ... мен ... ... ... және т.б. ... ... ... жырларда дәстүрден
ауытқымағандықты айғақтайды. Жырда айтушылардың тарихи эпостағы өжеттілік,
жүректілік, ептілік т.б. айрықша ... ... ... тән ... қалыс қалдырмағанына көз жеткізе аламыз”, – дейді Б. ... ... ... ... жол
Айбынды мен бір арыстан.
Арыстанымнан айрылдым
Қанатымнан қайрылдым.
Немесе:
Арыстан еді-ау Исатай.
Арыстандай аңырап, Айбатыма ... ... ... баламаға (метафора ретінде) алынуы мен батыр
әрекетінің арыстан әрекетіне ... яғни ... ... осы екі ... тілдік тәсіл болуы бір дәуірдің жемісі ... ... ... ... ... ... арыстан әрекетін теңеуге алу алғаш
көрінсе керек.
Ал Аралбай ... ... ... ... небір
үлгілері көрінеді. Онда төрт түлік мал мен ... ... ... – бөрі, ақыл – қой”
Аралас бағып жүре алман.
Көз – қарашы, ...... екі қыла ... ұшса ... ... қураған.
Балапаны өлсе ұяда,
Ақсұңқар құстар шулаған
Атасы өлсе жігіттің
Тауы құлап тұрмаған.
Мен – ботасы ... боз ... ... ыңыранған.
Иіскесем қанар құмарым.
Мен бір тұрған ақ сауыт
Әдіре қалып сөгілген.
Мен бір жүрген ақ киік
Лағын түзде алдырып
Орнына келіп маңыраған
Мен қартайған арыстан
Елсізде ... ... ... тұрмыс-тіршілігінен туындайтын бейнелі образдар мол
ұшырасады.
Көшпелілердің әріден келе жатқан тіршілік көзі – мал шаруашылығында
түйенің орны зор ... ... ... ... ... да аңғаруға болады. Мысалы, нар бурадай алысқанда кейіпкердің
күш жігерін, нар ... ... ... ал ... ... ... не
ботадай боздап зарлағанда ауыр халін бейнелеген.
Мен ботасы өлген боз мая
Тұлыбына келіп ыңыранған
Тәуелсіздігінен, елдік еркінен ... ... ... ... отаршылдық пиғылды жайын балыққа балап ... ... ... ... ... Еділдің бойында,
Жүзіп жүрген нән балық,
Салған екен шеңгелді
Нән балық жанын қарманды.
Желігіп келген бүркітті
Жұтып салып жалманды
Нән ... та ... ... ... ... сандалды.
Жағаға шықты қайырлап
Қайырлаап жатқан балықты
Ел жеп сөйтіп арланды.
Немесе:
Желбезекке жебе дарыса,
Өрге балық жүзе алмас.
Жез қанаты қайрылса
Лашын тырна іле алмас.
Мұхит, теңіз, ... ... ... ... үлкендікті, аумақтылықты
айту үшін қолданылады.
“Символикалық адам баласының санасы табиғатпен ... ... ... ... ... ... ... емес, одан бері, өз әрекетін,
іс-қимылдарын, ой-сезімін табиғат құбылыстарымен салыстыруды поэзиялық
тәсіл ... ... Ән ... ... поэзиялық жүйе
ретінде дамуы мен бекуі біздіңше лирикалық өлеңдердің туып, қалыптасуымен
төркіндес” [87, 107] (Лазутин С.Г. ... ... ... М., ... мен ... ... күннің фольклорлық-мифологиялық сипаты кеңінен
қолданылған.
Мұнар болған күнді ашқан
Мұнар да мұнар, мұнар күн,
Бұлттан шыққан шұбар ... ... ... халық күресі, батырлар, олардың атқарған іс-
әрекеттері, ірі құбылыстар жырланатындықтан, ... ... ... ... ... ... қолайлы құрал болып табылады. XVIII-XX
ғасырлардағы тарихи жағдайлар, жоңғарларға қарсы күрес ... ел мен ... ... ... ... жан серігі тұлпарларын, қару-жарақтарын
барынша қастерлеп жырлауды керек ... ... ... да ... ерлігін,
тұлпарын, қару-жарағын, оларсыз батыр үшін маңызын, қадір-қасиетін ашық,
айқын етіп ... ... рөлі зор ... – жырларда эпитет басқа жанрларға қарағанда бұл өлкеге тән
Эпитеттер ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Олардың бояуы қанық, өздері сан алуан, киім ... ... етіп ... ... аймақ фольклорында байырғы заманғы
батырға тән киім үлгілерінің ... мол ... ... ... ... көне ... ... Мысалы:
Адырнасын атқа алып
Беліне садақ байланды.
Төрт қырмаған қу жебе,
Қиғыр қылыш найза ... алды ... ... ... ... ... бас ... бір тұрған ақ сауыт
Әдіре қалып сөгілген.
Қасы сары жолдай
Кірпігі оқтай тізілген
“Барлық ... ... ... іс-әрекетті батыр-күрескер
атқарады. Бұл батыр батырлық күреспен азаттық ... ... [83, 168]. – ... Жирмунский.
Ел намысын ту ғып ұстап, қарақан астарын қатерге тігіп, жасанған жауға
шапқан ер жүрек батырларды эпостық дәстүрмен мадақтау кең көрініс ... бір ... ... ... ... ... ер ... бұлттай түнеріп
Жылдан-жылға келеді
Аруағы өршелеп
Немесе,
Кешегі өткен Шенен ер
Кәтепті қара нар еді
Төс табаны түрілген
Жүйрік еді саңлақты
Байрақты жерде жүреді
Батырды дәстүрлі үлгіде ... ... ... ... ... шандозым,
Құландай ащы дауыстым,
Құлжадай айбар мүйіздім,
Қырмызыдай ажарлым,
Хиуадай базарлым,
Теңіздей терең ақылдым,
Тебіренбес ауыр мінездім.
Рухы мықты ерлерді ... тура ... ... ауыстыру, немесе
параллелизм түрінде хан-сұлтандарға қарсылық еткен адамдардың рухани күші
басқаларға үлгі етіледі.
Ту ... ... ... ... оңар ... қамы ... ... бала үшін,
.......
Асқар, асқар, асқар тау,
Асқар таудың бүркіті,
Ылдидан аңын ... ... ... жүн төксе,
Далада қалған сүйек деп,
Шеніне қарға жолар ма.
Эпостағы батырдың жеке өз басының ержүрек, батыл болғаны жеткіліксіз
оның сол ... мен ... ел ... ... жапа
шеккендер мен жаудан зәбір көргендерді құтқаруға жұмсалуы тиіс. Бір ... ... ... ел ... ... ... ... ғана
өлшенеді. Осындай маңызды мәселелерге назар аудартуда қайталаулардың мәні
зор.
«Фигураның бір түрі – қайталау – сөз ... ... ... ... ... ... ... нәрсені не құбылысты бірнеше мәрте
қайталап, айтар ойды, ұқтырар сырды ұғымға ... ... ... [88, ... – жай ... еспе ... әдепкі қайталау немесе анафора
және ... ... ... болып бөлінеді.
Мәселен Н.Байғанин “Төрехан” дастанында Егізбай мен Сегізбайдың
азғындығын көрсету үшін “ит” сөзіне ... ... ... арқылы олардың
жағымсыз қылықтарын жеріне жеткізе жырлайды.
Ел батасын ... ... ... ... ит.
Ақылсыз, құдай ұрған ит.
Асылы жақсы атадан
Азғын болып туған ит.
Уағдадан ... ант ... ... ... осы ... ... ... той болған күніне
ерекше назар аударту үшін әрбір өлең жолының соңғы сөзін (“күн”) қайталау
арқылы жыршы идеясы айқындала ... үш ... ... бас ... алтын шашқан күн,
Халық қызық көрген күн,
Тумаға тума сенген күн,
Есепсіз шашу ... ... ... ... ... да талып өткен ер
Өткен ер көлденең жатқан жайық бар
Қиқарланып өткен ер
Өлең соңындағы бар, «жоқ» ... ... ... да ... ойға назар аудартады.
Ақкенже дастанында:
Төресін тура берген жоқ,
Туралық биден көрген жоқ.
Жылап қайтты үйіне
Қайғыдан қарт өлген жоқ.
Досан батыр жырында:
Жаны ашитын екі жоқ,
Батырлықтың кемі ... ... теңі ... ... бытырап
Еріп жүрген қасында
Жолдасының көбі жоқ.
Төреханның Маржан ханшаға айтқан сөзіндегі:
Егер хабар бермесем,
Қапыда ісім өтті дер,
Ақсыз жатқан күнімде
Елімді әлек етті ... ... ... ... ... ... орыс Еділді алды” – дейтін толғауында “алды” сөзі
14 рет қайталанады. Өлеңнің әр жолы, әрбір ой ағыны бір сөзбен аяқталады.
“Большую роль ... и ... ... ... сюжет, помогают
полнее охарактеризовать героев, раскрыть их мысли и переживания” [89, ... ... ... ... жырында Балуаниязсыз батырлар диалогы:
Тәмам батыр ер дейді,
Билікті маған бер дейді,
Билікті маған бермесеңіз
Жапыралық кел ... ... ... ... ойын ... айқындайды
Досан мен жолдасының диалогында ел басына төнген ... мен ... ... ... ... ... батыр, ел қайда?
Туып-өскен жер қайда?
Ойнап-күліп бір жүрген
Қатар-құрбы тең қайда?
Шетке кеттік шығындап
Бұл жүрістен не пайда?
Исатайдың Қайып ханмен ... ... ... бірі бітіспес қарама
қарсы екі жақтың хан мен халықтың ішкі ой сезімдері ашылады.
Қашаннан қазақ қайырың,
Қай ісіңе сенермін
Қарға қазақ ... сені ... деп ... мақтанба
Үргеніште қалған Сырымдай
Сүйегіңді шетке көмермін
Ермеген соң бұқара
Отырғанды олжалап
Ел шабу болды талабың
Шапқаның емей немене
Жайықтың бергі бетінде
Отырған елдің шетінде
Бір ауылымды ... деп ... ... ... “Төрехан” дастанында Қарашаш пен Сәуленің, Сәуле мен ... ... ... ... дастанның негізгі идеясы анықталады.
Сондай-ақ батырлық жекпе-жек алдындағы сөз қағысулар да диалогтық формада
көрінеді.
Яғни, кейіпкерлердің ой-сезімін ашып ... ... ... диалогтың қызметі кеңінен қолданылады.
Ал монолог – арнау түрінде келетін лирикалық формула. ... ... ішкі жан ... ашылады. Баяндау бұл міндетті атқара алмас еді.
Талданған шығармаларында монолог көп жағдайда баяндаудан ... ... ... ...... эпосының ғажап табысы.
Хан ұлына қас болып,
Қара ұлына бас ... ... сол ... ... ... толық
сипаттайды, мысалы:
Мың түрікпенді бір қырған
Он ... ... күні ... ... қасыма-ай,
Баласы Исатайдың Жақия-ды,
Жақия жауды көрген ақияды.
Түлейде түнде жортқан жолбарыстай,
Алдырдым қабыланды қапияда-ай.
Туған жерім сұрасаң,
Жайықтың шығыс күн ... ... ... ... ... ... ... қатаң шындағы.
Күз күзеуін сұрасаң,
Бұлдырты менен Жымпиты.
Қалдығайты, Жақсыбай,
Балқашты сала мұндағы.
Қыс қыстауын сұрасаң,
Ойыл да, ... Жем, ... ... ... ... менен Қаратау.
“Тема социального протеста обычно совпадает с ... ... Как и ... ... ... ... факт ... здесь встречает активное противодействие словом и делом” [89, 81].
Патшаға бір қылмысты болып көштім,
Көзіне уезднойдың найза түйреп.
Миына ердің ... ... ... ... жоқ ... намысын,
Жұлыс деп өлім білмеді.
Ажал бір деп түсінік,
Өлімге мойнын ұсынып,
Құлаққа ... ... бір түрі – ... яки ... (грекше antitheses –
қарама қарсылық) бір-біріне кереғар құбылыстардың ... әр ... ... әр ... нәрселерді өзара бетпе-бет қою ... ... ... бір құбылыстың, ұғымның, нәрсенің суретін, сыр-
сипатын, кескін-кейпін анықтау, аңғарту, елестету”[9, 73].
А.Байтұрсынов: «Екі ... ... яки ... ... ... ... көбірек түседі. Биік пен аласа, ұзын мен қысқа, ... ... ... мен ... ғалым мен надан қатар келгенде, араларындағы
айырмасын көреміз» [91, 370].
Ақындардың сан-алуан көрікті ... ... ... ой-мағынасын
үстей, әсер-ықпалын күшейту әдісі:
Мен – мұхит жатқан тереңмін,
Шамшырақ жанған түбімде
Сен бір – жабы, мен – тұлпар,
Сен – қарға да, мен – ... ... ... ... жүрген бөлдірке
Мен теңіздегі кемемін,
Басармын да кетермін,
Батарсың да ... ... – сары ... ...... мыс
Сен – бір есек, мен тұлпар
(кішкене қайық «бударка» - деген орыс сөзінен шыққан.)
«Жер, мекен, туған табиғат халықтың тіл ... ... ... ... ... ... жұпар иісін қалдырған. Сондықтан да
сөйлеу тілімізде болсын, ... ... ... ... мекен мен мезгілдің
иісі сіңген, ен жазира жер мен ... ... ... түскен дәстүрлі,
бедерлі сөз халықтың ... ... ... ... ... ... тең» [Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы сөз сарасы. А., 1973]
[92, 131].
Сан ғасырлар бойғы теңеме, баламалар шебер ... ... ... ... күн ... жайлауым сұрасаң,
Өлеңті менен Шідерті.
Үш Аққозы, Барбастау,
Бұлардың қатаң шындағы.
Күз күзеуін ... ... ... ... сала ... ... ... да, Қиыл, Жем, Сағыз.
Үйшіктен бергі қалың сор,
Қаракөл менен Қаратау.
Аймақ ... ... ... ... ... ... ... – онда салыстырылған екі нәрсе екі
бөлек ... ... ... ... бір ... айналғандай болады да,
екі нәрсенің біреуі ғана айтылып, ... ... ... ... да ... ... ... [86, 20].
«Метафора бірде мағына ауыстыру, бірде нәрсенің, ... ... ... ... ... ... нәрсеге телу, балап айту түрінде
қолданылады» [86, 35].
Мен – ақ бауыр кер жорға,
Әдемі ... ... ... ... ... ... ... ойнаған қарт марал
Табаным тасқа тиер деп
Сақсынып шыққан қиядан.
Тарғын батырмен Ақжүністің диалогы үлгісінде айтысы, Құлмамбет пен
Бала Оразға ... ... ... ... ... ... Арқадан соққан борандай,
Жел түбіне желген ... ... ... ... берген ер
Еділ, Жайық екі су
Ерінбей жортып, дүние-ай,
Бас-аяғын көрген ер!
Ағаштан биік мерт тауып,
Қызметші қара ... ... ... ... ... да, ... Құлеке-ай,
Сен таласты көрсең желген ер
Шылбыр тақпай әр жерде
....
Көтермесіз келген ер.
Қия бір ... ... ... күні ... ... Құлмамбет
Мынау Жастабанның Оразы
Екеуіңді де мақтамас
Осы алқада көрген ер.
Риторикалық сұрай арнау түріндегі өлеңдерде өмірді өз ойымен ... ... ... ... шумағында термелеп, тыңдаушылардың назарын
ақыл-кеңеске аударады да онан ... ... ... ... ... ... терең пікірмен айтылса, үшінші шумақта ... ... ... ... ... ... құм ... қоныс болмаған ?
Саздауға біткен құба тал
Кімдерге сайғақ болмаған?
Басына жібек ... ... ... ... тұлпарлар
Иесін қайда жауға салмаған?
... ... ...
Жау іздеген ерлердің
Қайда басы ... ... ... ... сұм ... ... қалмаған?
“Қармыс батыр” жырында:
Жұмалап кеттік ылдиға,
Енді бізге ар қайда?
Қармыс сынды ер қайда?
“Суреткердің сөздік қорын молайтып, тілін байытар тағы бір қайнар ... ... ... noes – ... lofoc – сөз) ... ... ... тыңнан туған мағыналы сөздер” - де мол ... ... ... ... ... ... т.б.) [90, 17].
Өлеңді өлең ететін ырғақпен қатар ұйқас екені ... ... тән ... ... 7-8 ... ... ұйқас, шұбыртпалы ұйқас, ерікті-
айнымалы ұйқас түрінде көрінеді [91, 78].
Жеті буынды өлең:
Бұл дүниенің жүзінде ... ... ... жоқ ... бар да ... жоқ 7
Күннен көркем нәрсе жоқ 7
Күндіз бар да түнде жоқ. 7
Еділдің бойында, 8
Жүзіп жүрген нән ... ... екен ... ... ... ... қарманды. 8
Желігіп келген бүркітті 8
Жұтып салып жалманды ... ... ал ... аулақ сал 7
Мен білмейтін жайың жоқ 7
Пайдалы іске ... сал. ... Ораз өз ... сөзін эпостың тізбектеп жырлау әдісімен
төкпелейді. Мен бір жасыма келгенде деп 5 ... ... ... келіп, көне
батырларша ерте ес жиып етек жауып, ел үшін ерен ... ... ... ... ... ағаға сәлем беріп, 7 жасқа келгенде зерделі бала болып,
сегіз жасқа келгенде ... мен ... ... ... ... ... еніп, он
жасында ордаға енген дейді.
Аймақта туған тарихи ... ... ... ... ... ... ... көрінісін суреттеудің
үлгілерінде «жер-судың ... ... ... ... ... ... ... бейнеленеді» [92, 130].
Біз көштік Жемнің бойын жоғары өрлеп,
Күреңге тақтым ерді алтын зерлеп.
Көп солдат Алкелдіден шыға ма деп,
Асықтым мінгенімше атымды ерлеп.
Жергілікті ... ... шын ... осы ... ... тайпалардың ескіден келе жатқан реикт есебіндегі жеке сөздері
мен сөйлеу ... ... ... ... ... де көрші ұлыстың не
халықтың тіліндегі ерекшеліктер де сақталады. ... ... өз ... ... жыр ... сол ... әсері байқалуы заңдылық.
Мысалы, “басына шарқат байланып, нән ісіңді көрсін деп”, ... ... т.б. ... сөздер жергілікті ерекшеліктер.
Жырлардағы дыбыс үндестігі аллитерация мен ассонанс түрінде көрінеді.
“Ж”- дыбысынан басталған үндестік.
Жағаласқан жауына
Жолын баса жан ... ... деп өлім ... “Қ” – ... қайталануы арқылы өлең мағынасының үстемеленуі ... ... ... күнде қырық шапқан
Қысылғанның панасы.
Қашаннан қазақ қайырсыз
Қай ісіңе сенермін
Қарға қазақ шулаған
Қастассам сені жеңермін.
Қараңғы інге ... ... ... ... біткен табиғат
Қолданған жаста мінезден.
Аймаққа тән жырларда нақты тарих көріністері хронология, тарихи адам
есімдері, жазба деректерге түспеген тарихи ... ел ... мен ... байланыс, тарихи құбылыстарға халықтың бағасы, қазақ тарихына
қатысты болып жатқан ... ... ... ... ... орай ... көркемдік желі поэтика, этнографиялық желі – ... мен ... ... ... желі – ... ... ... байырғы сипаттары сақталады [93, 33].
Өйткені ертелі-кешті Орта Азия мен Еуропаны байланыстыратын су ... ... ... Атырау арқылы өткен. Хорезм мен Шығыс Еуропаны
байланыстырған көне керуен жолдарының бір саласы Арал, Атырау ... ... Жем, ... ... ... енді бірі ... түбегімен, Еділ
бойын жалғастырған Каспий ... ... ... төмен жатқан
дәуірлерде (VІІІ-ІХ ғ.ғ.) ежелгі Хазариядан Орта Азия шаһарларына баратын
сауда керуендері ... ... мен Еділ ... арасындағы керуен
жолмен қатысқан Фольклортанушы ғалымдардың эпос ... ... ... ... ... ерекшелік жөнінде айтылып өтеді[94].
Оқиға желісін баяндауда ерлік жырларының дәстүрі қолданылады.
Дүние өтті талайдан,
Көп өтіп ... ... ауыл ... жүрген Адайдан
Қатын, бала, қара орман,
Еріксіз кетіп барады,
Жау қолында қарайған.
Осы өңірдің сөз шеберлері халықтың әдет-ғұрып, тұрмыс ... ... ... келе ... ... ... бет ... той бастар, қонақ
кәде, тілек, бата ... ... ... ... ... ... айырмасы бұрыннан белгіліні жаттап емес әр тойдың, әр
оқиғаның мәніне лайық жырды қолма-қол шығарып ... ... ... деп ... толғауларының екі түрлі мәтіні бар. Бірі оның ... ... ... Той ... ... ... ұзатылар қызға ізгі тілек айту сарыны салт өлеңдерінің
мазмұнымен үндес. ... ... ... ... ... алғы кезекке
қойылады.
Мереке етіп той қылдың,
Бұйрығымен алланың,
Текті атаның баласы
Қыдыр көрген ар жағын.
Аралбай ақынның толғауларының бір тобы – жалғыз ұлы ... ... ... мен жоқтау, жұбату мен арнау өлеңдерінің ... ... ... ... тауы ... сағы сынбаған
Жапырағы ұшса жасарған
Бәйтерек солып қураған
Баласы өлсе жігіттің
Жез қанаты қайрылып
Талайынан шырмалған
Қашағанның Аралбайға айтқан жұбатуындағы:
Тұяғы ... ... ... ... ... жоқ.
Болаттай бекем бол деген,
Болдырғанға болмасқа,
Уайым, ашу жарамас
Сендей бір жанға жолдасқа
У.Б.Далгат: «Этикалық-эстетикалық сарындар ұлттық ... ... ... үшін, жергілікті ерекшеліктерді көрсету үшін және
шығарманың көркемдік құрылымы үшін белсенді түрде әсер етеді» [95, 138]
Қыз ... ... ... оның ата-анасын мадақтайтын тұста көнелік
сипат басым.
Сен бір ... тас ... ... жүністей ажарың,
Алтынменен булаған.
Ал жекелеген суреттеулерде кейінгі замандардың жаңғырығы да ... ... Қыз екен нұр ... ай мен ... жанары бейне күн нұрын шашты
Мақпалдай екі бетің үлбірейді,
Бұқардың жейдесінің қабығындай.
Шашың бар түрлі өрген қалың ... жаңа ... ... ... ... ... қымбат бұлы ақ ұнындай.
(Бала Ораздың Жібекке айтқаны).
Алты тармақты өлең үлгілері көп кездеседі.
Ер ... елін ... жем ... жер ... тентек жөнделсе,
Әділдігін ел көрсе,
Бұл – азаматтың реті.
Атырау ақындарына көршілес, қарақалпақ, ... ... мен ... аз ... ... отырған бұл халықтар әдет-ғұрпында
мәдениеті мен әдебиетінде өзіндік ... ... көп ... ... ... дос, құдандал, жекжат-жұрағат халықтар.
Мәселен Мақтымқұлының:
Ақ мол алдырса қолдан көшегин
Бауырын тимип бозламайын болар ма?
Бир киик ... ... ... ... ... ма?
Мақтұмқұл. Тангламалы қосықлар. 37-бет
Мен – ботасы өлген боз мая,
Тұлыбына келіп аңыраған.
Мен бір ... ақ ... ... ... келіп маңыраған – деген ... ... ... ... сөз, ... ... қолданады:
Екі жақсы қосылса,
Бірін-бірі қимайды.
Екі жаман қосылса,
Төсекте басы симайды
Халқымыздың теңіздей толқып, тасыған інжу-маржан ... ... ... әрі ... ... ... сәулетімен, бояу-
нақыштарымен байыта, түрлендіре, кеңейте жырлаған көрнекті жыраулардың бірі
– Нұрпейіс Байғанин. Ол ... мен ... ... әншілік пен
жыршылықты, ақындық пен шешендікті қатар меңгерген.
Н.Байғаниннің ерекшелігі оқыста алғырлық, ... ... ... ересен тілі мірдің оғындай мерген әрі төкпе айтыс ақыны
болған. Ол Ақтан, Қазақбай, ... ... ... сөз ... жеңіске
жеткен.
Нұрпейіс поэзиясының мәні, өміршеңдігінің белгісі - өрнектілік,
суреттілік, бейнелілік. ... ... ... ... ... ұлт
тілінің қазына-байлығын, қыртыс ... ... ... ... ... ... ... ішкі ағыс-
астарын жыға түсініп, жіті бақылап, поэзиялық образ жасау ... ... бар ... Байғаниннің сымға тартқан күмістей сылдыраған өлеңдерінде
поэзия теориясы қарастыратын ұғымдар мен ... ... ... бай ... ... ... ... Атап
айтсақ, айшықтау, құбылту, айқындау, ажарлау, әдіптеме, шендестіру,
аллитерация, бейнелеу, әсерлеу, ... ... ... және тағы ... ... ... ... өзекті ойды, негізгі құбылыстарды тартымды, нұрлы,
лепті, әсерлі етіп ... яғни ... ... ... ... ... ... затқа салыстыру арқылы сипаттаушы нәрсенің бейнелік,
көркемдік, эмоционалды-экспрессивтік ... ... сол ... ... ... ... танытатын» [96, 7] көрнекті, өрнекті теңеулер
жиі қолданылады. Мәселен, «Қарасай-Қази» жырындағы Тәтті ... ... ... қара ... ... ... ... киген шапандай.12
Немесе өзінің ақындық тұлғасын көрсеткенде:
Жарқырап атқан таңдаймын,
Асусыз биік ... ... ... ... ... шықсам желпініп,
Асуы асқар ер деймін;
Я болмаса ел намысын қорғаған ерлер турасында ой толғағанда:
Қарт бурадай шайнаған,
Қараспан таудай қаһары.
Жебесіндей жасылдың,
Жүзіндейсің ... деп ... ... ... ... ... ... ақындық ойын әсерлендіре, экспрессивтік бояуын күшейте түсу
мақсатында алуан сырлы, сан ... ... ... ... тұрмыс-салтты, жөн-жосықты, еңбек, кәсіп дүниесін, жаратылыс,
адамзат, құстар, ... ... ... дәуірлердегі рухани
мәдениетті жан-жақты білсе, сөз өнерінде де жүйріктік танытады. Және ... ... ... көңілін, мағыналы өмірін, жайнаған заман
келбетін, ел дәулетін, жер ... ел ... ... ... ... Әсіресе туған жердің табиғатын суреттеуде ерекше бір сипат бар:
Жапырағы жайқалған,
Ерлер киген шапандай.
Қымыздығы ... ... ... ... ... ал ... жібектей.
Тобылғысы құрықтай,
Тамыры шынар сырықтай.
Өрге жүзген жайындай,
Мұхитты кездім өрістей.
Н.Байғанин ... ... ... ... ... ... етіп
көрсетіп бейнелейтін, «ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір затты ... ... ... ... ... ... бейнелілік, көркемдік,
эмоционалды-экспрессивтік сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа ... ... ... теңеулерді жиі қолданады.
Бұлар поэзия тілінің мейлінше ... ... ... ... ... бола ... ... дүниедегі біртектес
нәрселердің барлығы бірдей төрт аяғы тең жорға бола бермейді. Теңеулер ... ... да шын ... жай ғана әдемілері, тіпті, нашарлары да
бар. Бұл – бүкіл ... ... тән ... [96, 175]. Солай десек,
Нұрпейіс Байғанин теңеулері табиғатты, өмірді терең зерттегеніне, «қуатты
көркемдік түйсіктің иесі ... ... ... ... ... ақындық зердесіне, поэзиялық ойлауға шебер екендігіне
дәлел» [85, ... ... өң ... ... ... ... толқынды
тебіреніске түсіретін, ой-сана дүниесін жаңғыртып, жаңартатын поэзиялық
айқындау. Нұрпейіс жырларында: меруерт ... ... ай, ... ай, ... ... ... лағыл тас, құрыш қанат қыран, жария көңіл сияқты
айқындаулар бар. Ақын осы бір ... ... ... ... ... ... ... бірге мықтылықты, күштілікті,
сұлулықты, жүректілікті жырлағанда, «бұлтты допша ... ... ... «әукесімен жер сүзу», «бидайық құстай ... ... «мың есе ... ... Кремльдің ажары», «жолбарыстай
қайратты, арыстандай айбатты» сияқты гиперболалық мағынаға ие ... ... ... ...... ... шырайлы тілге, шыншыл
сезімге құрылған. Онан бейнелеу – ... ... неше ... ... болады. Әсіресе, табиғаты күрделі, соны ... ... ... ... ... ... ... ақынның сап
таза поэзиясы оның өмір, дүние ... ... ... ел ... ... яғни ... ... болмысымен, парасатты
пайымдауларымен, табиғи ақындық қабілетімен ... Шын ... – сөз ... ... өзгертіп айтуға, суреттеп отырған затты немесе
құбылысты ажарландыра түсуге, оларды өздеріне ұқсас өзге затқа не ... ... ... және «суреттеліп отырған заттың не құбылыстың
мағынасын үстеу, мазмұнын тереңдетіп, әсерін күшейту үшін ... 429]. ... ... ... тәсілін шебер, көркем қолданады.
Мысалы:
Мен – бір ұзын көк ... ... ... ашамын.
Сен – қырағы тұмансың,
Мен – жайнаған панармын.
Мен – бір бұйдалы қара нар,
Жетегіңе ...... ... ... бір белгі көнеден.
Құрыш дене, күміс жал,
Айбынды мен бір арыстан.
Табан астында жыр төккен, қарсыласының қабырғасын ... ... ... ... бір гүлсіз қу ағаш,
Миуалы мен балдырған.
Сүйексіз қызыл тілімді,
Жалындырман, талдырман.
Тарлан тартқан ... ... қиып ... ... өрісін.
Кілтсіз кісен салдырған.
Естуімше сыртыңнан,
Жырдың ағыс көзі едің,
Айтулының өзі едің.
Ауызша толғағанның өзінде мән-мағынасы терең поэзиялық сипаттауларды
жосылтқан.
Н.Байғанин «Нарқыз», «Төрехан» және ... ... ... ... ... тұлпардың мүсіні мен шабысын, отаудың сыр-
сипатын суреттегенде ақындық тілдің небір көркемдерінен алтын тізбек ... бір ... ... ... ... ... Нарқыздың сом, кесек, ірі тұлғасы, ақыл-ой
қуаты, іс-әрекеті, ... ... ... ... ... ... Нарқызға тән ерекшелік те – сиқырлы, сұлу сымбатты мүсін, жан
тазалығы.
2. Батырлар ... ... ... ... де ... ... ... бек сауыт,
Шығыршығы көк сауыт,
Адырнасы бек сауыт,...
Алтын балақ ақ алмас...
Құладың тұлпар ... ... ... сауыт киген ер.
3. Қазақ халық ақын-жыраулар поэзиясында жел ... ... ... де әсем ... ... жырларды Нұрпейістен де көптеп
кездестіруге болады.
Бір құлағы тігіліп,
Бір құлағы жығылып,
Ақ маралдай ... ... ... ... ... сайын өрлейді,
Құлашын қатты сермейді.
Қатар ұщқан қаз бен қу
Қапталына ермейді.
Шыны қызып жануар,
Сай-саланы көрмейді.
Оқ жыландай ырғыды,
Жал-құйрығын жел соғып,
Жұлдыздай аққан сырғыды.
4. Отау үйдің ... ... ... тұстар аса бір
қырмызыдай ажарлы, тал жібектей таза тілімен, ... ... ... ... ... ... Н.Байғанин былайша
суреттейді:
Қарашаш кірер ордасын
Кілең қызға бақтырған.
Кілемін жайып үстіне,
Хош иісті шаштырған.
Ордасын көркем ... ... ... ... шамдал жақтырған.
5. Халықтың даналыққа толы мөлдір ойлары мен ... ... ... тоқыған Нұрпейіс ақында сом болаттан құйылған
құрыштай нақылдар аз емес. Мәселен:
Білімді адам өнерге шебер,
Халқы үшін ... ... ... ... ... бір ... болса,
Егер бақыт құралар.
Ирандар болсын жолдасың,
Әулиелер қолдасын.
Ескі аруақ торласын,
Мамай ... бағы ... ... ... ... ... ... сөздерінде өмір, жаратылыс сырларын,
адамшылық ар-иманға қатысты ойларын, тұрмыс-тіршілік құбылыстарын, ... ... ... ... ... ... ... шебер
сиғызып береді.
6. Ақындық және музыкалық есту қабілеті ерекше ... өлең ... де ... ... Нұрпейіс Байғанин творчествосында ақынның
пластикалық ... ... ... тіл, ... ... бір-бірімен
гармониялық тұтастық, бірлік тапқан.
Поэзиялық образ өзіндік көркемдік жаңалығымен, жаңа бір ... ... ... соны ... ... ой ... әрі толық, әрі терең мағына байлығымен, тосын бояу-нақыштарымен
ой-санаға ұялауы ... ... да ... әрі ... оның ... ... Жырдан ана тіліміздің айшықты өрнегін, дәстүрлі
ауыз ... не бір сөз ... ... ... мен ... ... мол ... “туғаным
көп деп мақтанба, жаман шауып жанға қас”. “аузына арам ... ... ... ... ... ұнамай, ақылын ердің сынамай, достаспа барып
тосыннан” т.б.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... мал ... айдап кетсе жаудікі”, “топтан ... ... ... алдырмай”, “жақсыны жатқа санама, еңбегің қайтпай
қала ма” т.б.
Теңеу, салыстыру арқылы затты, құбылысты бейнелеп, суреттейді:
Зеңбірегі ... оғы ... пен ... оқ ... ... ... ... әскері
Құс алған қудай түтілді.
Дәстүрлі жырларға тән ұрыс-соғысты суреттейтін ... ... ... ... ... алды ... ... мергендер
Аяқта қалып басылды –
деп атты қолдың шайқасына сыйымды суреттейді.
Жырдағы түрлі қайталаулар көркемдік деңгейін көтере түскен. “Сұрасаң”
немесе “Адыра қалған ... ... ... ... ... ... ... туған.
Сондай-ақ жырдағы көнерген сөздер де ерекше көңіл аудартады. Қару-
жараққа байланысты ... ... ... де ... мол ... атқа ... ... байланды
Төрт қырлаған қу жебе
Қиғыр қылыш найза өткір
Сатып алды арзан деп
Көбелі сауыт-сайманды.
Дулығасын көтеріп,
Қылышпен шауып бас алған.
Бұл атаулар ... [99, 37] ... ... сөз ... ... көне ... Жұлдыздың зауза онында, Хамалдың оны ... та туып күз ... ... мен өтіп ақырап т.б. жолдардан көрінеді.
Сондай-ақ сол кезеңдегі әскери әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... “Наместник патшаға арыздар
талай сызылды”, уралап ұмтылған орыс әскері “офицер, сұлтан ... ... ... ... ... ... наместник орыс, зеңбірек, доп
(ядро) көтерілісшілердің қарсыласының тегі басқа жау екенін айқындай ... ... ... бір тұсы – Батыс аймақтың көне жер-су атауларын атап қана
қоймай, әрбір жердің ... тән ... жыр ... ... ... ... өлкесінің сол кезеңдегі табиғат суретін, ... ... ... ... ... мен ... жері сортаң, суы тұзды
болғаны, Қызылқоғаның отынға мол, нулы болғаны, Тайсойғанның құмды жер, ... ... ... көл ... ... ... “тоғыз жолдың торабы”
болғандығы, Ойыл, Сағыз, Ембі, Жем араларының алшақтығы жөнінде ... ... ... ... ... дала. Қыста паналайтын бұтасы,
жазда таңдай жібітер суы жоқ құлазыған қу ... жел ... ... құм.
Жайықтан Жемге дейінгі жалпақ жазықта кездесетін көз ... көл ... ... да ... шеті ... Жәңгір ханнан қысым көрген елдің ... ... ... ... қолға алған ереуілшіл жасақтың ат тұяғымен
дүбірлеткен жорық жолы осы өлке” [100, 78]. М.О. ... ... ... ... ... себептер көп. Бір жағынан қалмақ сияқты елдің
тізесі батқан жаулығы болса, екінші Орта Азия хандықтарының ... орыс ... ... ... ... ... осымен бірге
тағы бір зор себеп өз хандарының алалығы”- деп жазды [58,142]. ... ... ... ... ... орыс ... билігі тиімді пайдаланды.
2.2 БАТЫС ҚАЗАҚСТАН – ЭПИКАЛЫҚ ЖЫР ОРДАСЫ
Батыс Қазақстан ... тек ... ... я ... ... ... орны ... ғана емес, Батыс Қазақстан өңірі
фольклорлық дәстүрдің арқауы үзілмеген арнасы ... де ... ... ... ... эпикалық тұрғыдан жырлап, ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізетін жырау, жыршылар бір күнде туылмайды. Ол үзілмей келе ... ... ... ... ғана ... ... Күні кешеге дейін
жалғасқан Мұрын жырау бойындағы қасиеттер фольклорлық-творчестволық тұлғаға
тән синкреттіліктің белгісі. Бұл ... ... ... “Олар асқан импровизатор, теңдесі жоқ ... ... яғни ... ... ... ... ... заман, ел жайын
толғайтын, ойшыл, ... [101, 126] - деп ... ... Қазақ
фольклорын төңкеріске дейін жинап бастырған орыс ғалымдарының ... ... мән ... [102, 28]. ... тұрғыдан ғана
бағаланып, пікірлер айтылған. Мыс: В.В.Радловтың халық ... даму ... ... ... кітаби ақындардың ауыз әдебиетіне
әсерін байқаған тұжырымдары ... ... ... ... ... ... ... алмауы себепті Батыс өңіріндегі эпикалық дәстүр жайлы
пікір білдірмейді. ... ХІХ ... ... жанр жетекшілік қызмет
атқарған “халық батырлығы туралы жырлар біртіндеп жоғалып, оның ... діни ... ... ... ... барады деп
тұжырымдаған”.
Батыс өңірінде туған ... ... ...... ... мен ... сипатының басымдығы екенін қазақ ғалымдары
өз зерттеулерінде түрлі дәрежеде тілге тиек еткен. Бірақ кең ... ... ... ... ... кедергі келтірген.
Олар: С.Сейфуллин, М.Ғабдуллин, Е.Ысмаилов өткерген ірі оқиғалардың
себебімен ... Бұл ... ... жырлары көп пайда болып, оның
халық арасына кең таралып, жетуіне ... ... ... ... ... ... ... шиеленісті жағдайларының бәрі оның
фольклорына сәулесін түсіреді. Халықтың дәстүрлі ел ... ... ... ел ... ... ... бұрынғы жырлар кең жайылумен қатар, өз
дәуірінің ержүрек ... ... жаңа ... ... ... туды.
Қ.Жұмалиев [103] Абылды қазақ жерінің батыс аймағындағы әдеби ... ... бірі деп ... М.Әуезов үздік ақын ретінде [104],
Е.Ысмаилов [105]. творчестволық дәстүрлері өз ... ... ... ... асқан жүйрік импровизатор ... ... – әрі ... ... ... ғана ... жаңа ... Ол Сүйінқара, Құлбарақ, Жапарберді, Мырзатай ... ... ... және ... ... ... өзі болғанымен,
халық творчествосын жарқыратып көрсетушілер: өлеңшілер, халықтың суырып
салма ақындары және халық билері. ... пен өз ойын ... ... қабілеті күллі қазақ халқына тән қасиет. Бұл тұрғыдан, әсіресе,
өлеңші, ақын, халық билері ... ... ... ... бұқара арасынан
шыққан олар – ... ... ... мен тіл ... ... жат әсерлерден қорғаушылар, әрі ... бойы ... ... ... ... ... халық әдебиетін жасаушы
бұлардың ... көп ... ұмыт ... ... де, ... шығармаларының
туу тарихы солармен байланыстырылады. ХІХ ғасырдағы халық ақындары ... ... ... ... белгілі, әйтсе де олардың
туындыларының көпшілігі ұмытылған, не ... ... ... ... ... ... (33. Алаш).
Халық ақындары өз туындыларын әрқашан табан астында суырып салып
шығарады. Және ... оны ... ... ... ... Бұл ... ... сол бойда жатталып, белгілі бір адамның туындысы ретінде біреуден-
біреуге жеткізіледі. Қайта айтушының өзгерістер енгізетіні, авторы неғұрлым
ертеде өмір сүрсе, ... ... де көп ... ... табиғи
құбылыс. Сондықтан да қазіргі кезде белгілі ақын атына таңылатын ... ... ... ... ... ... т.б. ... аузынан тұңғыш рет
жазылып алынса, соған ... ... ... ... ... ... жеткізушісі өзі болғандықтан, авторлықты өздеріне иеленеді.
Халық ақындарының дені суырып салмалық қасиетке ие. Импровизациялық
өлең айтуда творчестволық ... ... бар, бұл ... ақынның
жаратылысында сүтпен кірген, сүйекке сіңген қасиетпен бірге ... ... ... ... ... дамытуға төселуге байланысты туып,
дамып шыңдалатын өнер. Талапқа қарай, ... ... ... ... ... ... аймағынан басқа алысты көрмейтін адамнан қанша құйма
құлақ зейінді болса да, арқалы ақын ... ... ... ... ... толғағы жетіп, күйіне келіп жүрген тақырып болса, ол
туралы сұлу да ... ойлы да ... өлең ... ... ... Батыс
өңіріндегі ақындардың сауаты бола тұра импровизацияға сүйенген. Мысалы,
Қашаған өзінің шәкірттеріне ... ... деп ... ... ...... бөгет бермейтін Қаратаудың ақпары”, Насихаттың: “арнасы бөгет
бермейтін ақпалардың ... ... ... мен ... ... қалам алып хат жазғанмын” дегенімен негізгі ... ... ... анық ... ... өзіндік құлақ күйі, қол қағысы, музыкалық ... ... ... ... ... биік ... бірде сорғалап төмен
құйылатын сөз ақын ... ... ... Мыс: Нұрпейіс, Мұрын жыраулар
Батыс Қазақстан, Ақтөбе маңының, Атырау ... ... тән ... сарынын беретін екпінді, атойлы күйлерді ... ... ... ... елінде ”Жыр күйлер” қарақалпақ, түрікмен жеріндегі қазақтар
жыр сарыны деп атаған.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... осы соңғы саланың өкілдері. Желілі жырларды ... ... ... бұларды жырау деп те, жыршы деп те атап кеткен. Бұл
жүйедегі жырауларда заманды тұспалдай айту жоқ, ... ... ел ... келе жатқан, тарихқа байланысты батырлық бейнелерді өзінің
сынынан, ой елегінен екшеп өткізіп алып ... ... ... ... ... ... Байғаниннен де табылатын еді. Нұрпейіс те
Мұрын ... ... ... жыры 6-7 ... бері ... барып таралғанын және сол желілі жырларды ақыннан ... ... ... ... өнердің мүлде жоғалып кетпей,
ақындықпен немесе жыршылдықпен сабақтаса ... бір ... ... Нұрпейіс, Мұрын шығармашылығы дәлел.
Батыс Қазақстанның эпик ақын-жыршыларының ішінде Марабай Құлбайұлының
тұғыры биік (1841-1898). Ол - ... ... өнер ... ... ақын, домбырашы
және айтыскер. Бірақ барлық өнерінің ішіндегі жыршылық өнері озық ... де ... ... мән ... ұқсайды.
“Марабай өте көп жыр білген, көп ... ... ... ... ... да ең толық, ең көркем түрі осы Марабайдан қалған мұра.
Және бұл жырлардың ел ішіне ең көп ... ... ... ... ... де осы Марабай нұсқалары” болып табылады.
Марабай Құлбайұлы – әрі ақпа ақын, әрі үздік жыршы. Шернияздан ... ... ... Кәлі, Шернияздармен айтысқа түскен. 1862 жылы Табын
Марабай ақыннан Н.Ильминский “Ер Тарғын” жырын ... ... ... жеке
кітап етіп шығарады. Ал, ... ... ... ... Марабайдан жазып алған “жырлардың” бірінші тарауын жариялаған.
1922 жылы “Қобыланды батырдың” Марабай айтуындағы ... ... ... Марабай мұрасы ғана емес, оның творчестволық тұлғасының даралығы
халық мұрасын зерттеген ғалымдар тарапынан жоғары бағаларға ие ... ... ... ... жырына қарағанда, Марабайдың зор ... ... ... жыры ... ... төселген ақындық
толғаудан шыққан жыр. Қобыландыны ақындық ... ... ... ... бай, ... көп, ... ... екені айқын білінеді”- дейді [7, 213].
М.Әуезов те оны ХVIII ғасырдың айтулы ақындарының қатарында атайды.
“Қазақ ... ... ... ... ойып орын алатын
“Қырымның қырық батыры” жыры тек қазақтың ғана емес, түбі бір ... ... сан ... ... рухы мен күресінің елесі. Осы құнды
мұраны Маңғыстау өңірінің перзенті Мұрын Сеңгірбайұлының теңдессіз ... ... ... ... ... ... күні ... дейін рухани азық
етіп отыр.
Батыс өңіріне ғана емес, қазақтың эпикалық дәстүрінде оқшау орны бар
Мұрын ... ... ... ... ... адай еліндегі, көрші
қоныс тепкен түрікпен Қарақоспақ елдеріндегі аты шығып, даңқы ... ... ... көп ... алған. Әсіресе, Нұрым
жыраудан “Қырымның ... ... ... ел ... кең ... Мұрын
жыршы ғана емес, өз жанынан тың тақырыпқа өлең шығарып айтқан. Оның үлкен
қасиеті – ... ... ұзақ ... бойы ... ... және ... мазмұнын жинақылап, жүйелей, логикалық бұзбай шебер орындаған.
“Мұрынның жыршылығы мен жыраулығы қатар келісімін ... ... ... ... екі ... тең ... телегей адам еді”.
Мұрынның тәлімгері Абыл болғанын Нұрым мәліметтері арқылы білеміз.
“Өлең жылқы секілді еді, шын жүйрік ... ... ... ... ... ... Сен ... кейін елге жыршы боларсың депті” ... ... ... “Қырық мың жол Қырымның қырық батыры” мен
Нұрпейіс Байғаниннен “Қобыланды”, “Құбығұл”, ... ... ... алынған. Бірақ ол кезеңде жыршының талант қуатына мүмкіндік те
болмаған.
“Қырымның қырық батыры” кейде ... ... деп ... ... Сыпыралар негізін салып, олардың мұрагерлері ұзақ жылдан
дамытқан ата-баба ... ... ... ... ұрпаққа жеткен. Ол
телегей теңіздей мол дүниені сан жылдар жадында ... ... ... ... ... дәуірімізге жеткен бірден-бір үздік жыршы болды.
«Түйдектелген сөз болған, ақындықтың ажары, жүйрік ат сияқты ... ... ... ... ... ... өзен сияқты ағады, кетеді, айтқан
кезімізде тоқ ... ... ... ойдан бір шыққан өлең енді қайтып
ақынға соқпайды» (Қаз.әд.тар. 2 том 2 кітап 458 б.).
Батыс ... ... ... ... мәні зор. ... ... көлемі 10 мың жолға жақын ... ... ... ... Ол сол ... ... Шернияз, Махамбет, Мұрын, Қашаған,
Ығылман, Ақтан, Қазақбай, ... ... игі ... ... ... мол мұрасын меңгерген. ... ... ... ... ... ... ... дамуына мол үлес қосқан.
“Нұрпейіс Байғанин шығармашылығы жан-жақты. Оның ... ... бір ... – әрі ... ... ... ... әрі талантты
суырыпсалма эпик ақын екені. Ақынның төңкеріске ... ... ... ... ... деп ... ... [104, 163].
Н.Байғанин халық жырларынан “Құбығұл”, “Қобыланды”, “Алпамыс”, “Төрехан”
секілді жырларды көп жырласа, халық ... ... ... ... аңыз-әңгімелерді өз тарапынан, өз атынан жырлап, уақиғаларды да
ұзарта ... ... төл ... айналдырды.
“Нұрпейіс он жеті жасынан бастап белгілі ақындардың қасына еріп жүріп
өлең-жыр айтқан. Оның ... ... үлгі ... ... ... ... Нұрым, Қашаған, Ығылман, Ақтан, Қазақбай, Сабыр жырау болады”.
Орал-Гурьев өңірінде өнерімен аты жайылған ... ... ... ауысып келе жатқан мол қазына – батырлар жырынан үйренеді, енді
батыс өңіріндегі той, ас, жиын ... ... ... ... ... ажары, жүйрік ат сияқты тобырлы жерде шығады”.
“Суырып ... ... ... ... өзен сияқты ағады, кетеді, айтқан
кезімізде тоқ еткізіп жазып ... ... бір ... өлең енді қайтып
ақынға соқпайды.
Нұрпейістің бірге жүрген жолдасы Қашай Елеков естелігінде “елдің жиын-
тойы, шілдеханасы ешуақытта ... ... ... ... ас-тойларда,
ақындардың үлкен айтысы бар жерлерде Нұрпейісті Шалқар, Ойыл уездеріне ат
жіберіп шақыртып алушы еді, ол топты сүйетін еді. ... сөз ... ... ... ат ... ... ... шығатын еді”. – деп жазған
[105].
Эпикалық дәстүр үзілмей, әр түрлі буын өкілдерімен жалғасып, толығып
отырған. ... ... - ... ... (1890-1960). Ақтөбе
облысы, Қобда ауданында туған, батыс өңірінің ғана емес, ... ... ... ... ... (250-і Марабай мен Мергенбай
жыраудың “Қобыланды батырды” жырау нұсқаларын өзі ... ... ... ... ... жүрген нұсқаны жасаған.
Ол жайында Е.Ысмайылов: “Ақтөбелік Шапай жыршы Мергенбайдың қасында
жүрып көптеген жыр үйренген. Ол “Қобыландының” ең ... ... және ... көптеген батырлар жырын жатқа айтады” – деп пікір түйіндеген.
Батырлық жырды көп біліп жырлаған Айса ... та осы ... Оның ... ... ... мен ... ... сайын”, “Хан Әділ”, “Телағыс”, “Көрұғлы”, “Әуез батыр”, “Құбығұл”,
“Алпамыс”, “Қыз Жібек” т.б. көптеген ... ... ... ... Атырау өңірі мен Орынбор ... ... ... атағы кең жайылып кейінгі кеңес үкіметінің, Ұлы
Отан соғысының кезінде де өнерін тоқтатпаған Көшелек ... та ... ... ... ... “Көрұғлы”, “Қарасай-Қази”,
“Қобыланды”, “Алпамыс”, “Қарабек”, “Әлім”, “Құбығұл”, “Қамбар”, “Төрехан”,
“Елеусін”, “Қыз Жібек”, “Есет-Бөгенбай”, ... ... т.б. ... ... ... болған. Олар: Жанғазиев Жұмағұл, ... ... ... ... ... ... өнерпаздар.
Жатқа айтатын репертуары бай табиғи таланты күшті жыршылар ел эпосының
ең шұрайлы көлемді көркем ... ... ... ... Айса ... жылы ... 80 ... тойында Ақтөбеде екі күн бойы жыр айтқан.
Айсаны зор ықыласпен тыңдаған Нұрпейіс мұның жырын бізден күшті және ... ... ... ... ... ... – деп ... бағалаған.
Мұның өзі жыршылықтағы түрлі буын өкілдерінің бірін-бірі бағалауы, өнерінің
өріс ... ... ... ... күшті дәстүрдің үзіле бастағанын О.Нұрмағамбетованың Нұрсейіт
Битілеуов шығармашылығы жайлы ... ... ... ... ... “Қарасай”, “Ер Тарғын”, “Қыз Жібек” жырларын
жатқа білгендігін айта келіп, ... ... тыс ... ғана ... ... өзінде, оны тыңдайтын ортасы барын айтады. Тұрмысы
мен денсаулығы, жағдайы нашарлаған жыршы туралы айта отырып ... ... ... өшу жағдайынан хабардар етеді. “Оның ... ... ... Біз ... ... ... де барып жаздық. Жаздырғанда
тоқтап қалса ұмытқан жерін еске алу үшін, ... ... ... ... әлгі ... жерін еске алатын. Біз жазуға екі кісі болып кірістік,
ол ... ... ... ... ... оның мүмкіндігі болмады, ұмыта берді”
– дейді. [105, 118]. Яғни, заман ... ... ... мен ... деген түрлі көзқарастар ықпалынан фольклорлық туындылардың соның
ішінде аймақ фольклорының пайда болу, ... ... ... ... ... ... ... келгенде, біз зерттеу жұмысымызда қазақ фольклорының бұрын
арнайы сөз болмаған мәселелерін зерттеуді нысан ... ... ... ... көңіл бөлу арқылы ондағы жанрлар дамуының сипаты
айқындалып, кең тарап дамыған жанрлардың ... ... ел ... ... ең ... рет ғылыми айналымға түсті.
Жұмысымыздың ең басты жаңалығы – Қазақстанның әр түрлі өлкесіндегі
тарихи-әлеуметтік идеяларға байланысты ... ... ... ... ... ... Ресей үкіметінің бодандық саясатына
қарсы жүргізілген азаттық күрес пен ... ... ... ... ... ғылыми зерделеу бүгінгі күннің аса ... ... ... ... соның ішінде батыс өлкесінің ... ... түсу ... ... ... ... талданған.
Қазақстанның батыс бөлігі казак-орыс әскери бөлімдерінің ... ... ... ... бұл ... жаңа ... ... станциялар салынған. Солардың бірі ... ... Орал (1913), ... (1940) ... казак-орыстары үшін қазақтарды
өзеннен шеттетіп, бақылауға мүмкіндік берді.
Кіші жүз қазақтарының солтүстігін атам заманнан түбі бір ... ... ... ... тарихшысы Р.Г.Кузевтің пікірінше
башқұрттар құрамында қазақтардың рулық-тайпалық ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің қазақ хандығына
бағындыру үшін жасаған отаршылдық пиғылдарының ауыр зардабын да алдымен осы
аймақ басынан өткерді.
Түрлі ... атап ... ... ... қазақтың эпикалық
үрдісінің ерекше ауданы болғандығы ... ... ... ... ... күшпен жүргізілген саяси күрестер бұл үрдістің үзілуіне алып келді.
Алайда халық рухын мүлде өшіру ... ... ... ... ... ... аталған аймақтағы эпикалық туындылар шоғырының ... ... ... ... ... ... ардақталып, сақталған
дәстүрді көзінің қарашығындай сақтап, өткен ғасырдың аяғына дейін ... ... ... ... деген әр түрлі саяси шектеулер мен қатаң
қағидалар оның ... ... ... ... ... келтірді. Мәселен, 70
жыл бойына өмір ... ... ... ... заманның қалдығы, әдебиеттің
кемшін түрі дейтін ұғымдар жыршы, ақындар ... ... ... ... Оның үстіне қазақтың ұлттық рухы ... ... ... өте ... қарады. Сондықтан да Батыс аймағындағы ұлт-азаттық
аңсарды бейнелеген фольклорлық ... ... ... ... осы ... орнын толтырып, бүгінгідей еркін ой ... ... ... ... рухани мұрамыздың сипаттарын айқындап
бүгінгі ұрпақ кәдесіне ... ... ... ... ... ... Батыс өңірінің ғана емес, жалпы қазақтың камын ... ... ... ел жадында қайта жаңғырту міндеті қойылды. Жаңаша ... ... ұлт ... жанқиярлық еңбегінің мазмұны мен
мақсатының мәні айқындалды. Ал Бекет ... ... ... жанрын
анықтау арқылы халықтың өзінің қалаған тұлғасын қаншалықты дәріптеп, ... ... ... көз ... ... ... ... батыр», «Бекет - ғаламның қасиет иесі» т.б. сондай-ақ шешендік
сөздерге байланысты талдауларында кіші жүздің атақты Әйтеке биінің шешендік
ерекшелігімен Сырым, Есет ... ... сөз ... тақырыптық, шешендік
ойларын танытатын мәтіндер алғаш рет зерттеу назарына алынды.
Диссертациялық жұмыстың айтарлықтай ерекшелігі ... ... ... ... делініп келген айтыстардың, соның ішінде Батыс
аймағының айтыс ... ... ... ... ... ... алынбаған жайттарға назар аударылды. Қазақ ... ... ... ... сипатын танытатын рулық
айтыстардың мән-мазмұнын анықтап, оның сол ... ... ... ... ... қандай болды дейтін мәселелерге аталмыш
талқылаулар жасалды. Олар жәй ... ... ғана ... сол ... ... ... ... рухын танытудағы мәнді дүниелер
ретінде бағаланып, айтыстың бүгінгі дәрежесіне дейінгі бір ... ... ... ... Қазақстан өлкесінен ... ... Мэлс ... ... Қабиев, Салауат Исақаев сынды айтыс
ақындарының бүгінгі күннің ... ... ... ... үлгілері
алғаш рет айналымға түсіріліп, ғылыми баға берілді.
Эпикалық дәстүрді жалғастырып қана ... ... жыр ... ... ... ақпа ... ... сақтаған Нұрпейіс Байғанин,
Ығылман Шөреков секілді дарабоз тұлғалардың шығармаларын ... ой ... ... ой-пікірлер түйіндеу де жұмысымызда қол ... ... ... ... ... ... ... десек те,
мәдени мұрамызға солақай көзқарас салдары оған да әсер етпей қойған ... ... ... ... ... осы ... ... беру.
Диссертацияның «Батыс Қазақстан фольклорының поэтикасы» деп аталатын
ІІ тарауында осы өлке ... ... ... тұрмыс-кәсібінің
ерекшелігінен, тарихи оқиғалар салдарынан туындаған сөз ... ... ... ... алғаш рет айғақталды. Тілдік тұрғыдан
терең тексеруді қажет ететін бұл құбылыстар әлі де арнайы ... ... ... ... Біз ... ... осы тақырыпты
қарастырған, пікірлер айтқан ғалымдардың ойларын, тәжірибелерін де негізге
алсақ, мысалы, бұл ... М. ... [108], ... А. ... М.М. [110], ... Э.В. [109], ... М.Н. [110],
Власова З.И. [113] еңбектеріндегі кейбір аймақтық ерекшеліктерді зерттеу
әдістері қолданылды.
Жинақтай ... ... ... ... деп аталатын іргелі де
көл-көсір мәселенің ең көкейкесті, аса мәнді жақтары ғана ауызға алынып,
кандидаттық ... ... сай ... ... алынды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Живков Г.И. Русский фольклор. М. 1989, 560 ... ... В.М. ... ... М-Л. 1990, 335 ... ... Б.Н. ... обрядов проблемы сибирской
фольклористики. Иркутск. 1991, 480 с.
4. Фольклорные традиции современного села. Москва, 1990, 510 с.
5. Досмұхамедұлы Х. Аламан. 1991, 380 ... ... Н. ... ... А. ... 1899, 296 б. ... ... С. Шығармалар, 6 том. Қазақ әдебиеті. 319 б.
8. Жұмалиев Қ. Қазақ ... ... ІІ том. 2 ... А.1965, ... ... Е. ... 1962, 422 б.
10. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. А.1958, 360 б.
11. Қасқабасов . С. ... ... ... А. 1984, 350 ... ... ата. А. 1994, 385 ... Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. А. 494 б.
14. Михайловский В.М. Шаманство сравнительно - исторические очерки. Вып. ... с. 41 ... И.В. ... книга гаданий. В кн. ... ... ... Востока. 1970.
15. Едіге батыр. А. 2002.
16. Мелетинский Е.М. Поэтика ... М. 1976, 563 ... ... С. ... Астана-Елорда. 2003, 450 б.
18. Уәлиханов . Ш. 1961, 5 ... шығ. ... І том. 380 ... ... ІІІ т. 289 ... ... Б. Халық даналығы. А. 1982, 365 б.
21. Бердібаев Р. Эпос мұрасы. А. 1989, 455 ... ... Ә. ... ... ... қоғамдық-саяси өмір. (ХVІІІ
ғасыр ІІ жартысы. ХІХ ғасыр І ширегі) 2002. Докторлық диссертация.
23. ОҒК. ... ... Қ. № ... ... ... тарихы. І т. А. 1960, 670 б.
25. Шешендік сөздер. А. 1992, 250 ... Сөз ... ... жоқ. А. 1989, 270 б.
27. Қасқабасов С.А. ХV- ХVІІІ ғасырлардағы ... ... А. 2004., 180 ... БҚАӘ. ІІІ т. 221 б.
29. БҚАӘ. ІV ... ... М. ... ... А. ... Смирнова Н.С. Очерки казахской литературы ХVІІІ в. А – Ата.
1951.
32. БҚАӘ. ІІІ т.
33. Кенжебаев Б. 1916 ... ... ... ... А. 1956.
Жармұхамедов М. 1916 жыл жырлары.
34. Әуезов М. Шығармалары. 7 – том. А. 1961.
34. Досмұхамедұлы Х. Аламан. А. ... ... 7 – том. 133 ... БҚАӘ. VІ том. 295 б.
37. БҚАӘ. V том.
38. Әуезов М. Әдебиет ... А. 1991, 375 ... ... ... ... І т. 1-кітап. А. 1960, 680 б.
39. Шалабаев С., Өмірбаев Е., Сыдиықов Қ. Маңқыстау. А. 1973, ... ОҒК. ... ... ... ... ... Н. Досан батыр. Кітапта: Қазақ тарихи ... А. 1979, 310 ... ОҒК. ... ... ОҒК. ... 5-дәптер.
44. ОҒК. 686-бума, 3-дәптер.
45. Жанғабылов С. Тоқсан толғау. А. 1967.
46. Сыдиықов Қ. Ақын-жыраулар. А. 1974, 380 ... ОҒК. ... ... ... ... ... Қ. А. 1972, 576 ... Қазақстан тарихы. 2-том. А. 2002
51. Қазақ әдебиетінің тарихы. І т. 1-кітап. 1960, 613 ... ОҒК. ... ... ОҒК. 849-бума, 2-дәптер.
54. ОҒК. 354-бума, 3-дәптер.
55. ОҒК. 354-бума, 1-дәптер.
56. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. А. 1962, 625 ... ... ... ... мәселелері
58. Әуезов М. Әдебиет теориясы. А. 1991.
59. Шөреков Ы. Исатай-Махамбет. А. 1976.
60. Өтемісұлы М. ... атқа ер ... А. 1962. ... Қ. ... мен ... ... ... А. 1958, І т. Әуезов М. Жиырма
таңдамалы шығармалар жиыны. А. 1984. Аманшин Б. ... ... // Жыр ... А. 1979. Жұмалиев Қ. Егеулі найза. А. 1979.
61. Тілепов Ж. Қазақ әдебиетінің тарихилығы. А. ... ... Х. ... ХІХ ... ... ... А.
1993.
63. Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. А. ... ... Қ. ... ... І ... А. ... Әуезов М. Шығармалары 19-том. 1961.
66. Досмұхамедұлы Х. Аламан. А. 1891
67. ОҒК. 573-бума.
68. Айтыс. А. 1989. І том.
69. Айтыс. А. 1989. ІІ ... ... С. ... ... Айтыс. І том. А. 1964.
71. Бердібаев Р. Айтыс. А. 2000 ж. 200 б.
72. Қазақ әдебиетінің тарихы. 2-том. 2-кітап. А. ... ... Ш. Эпос ... А, ... Қасқабасов С. ІV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. 2005
75. Азибаева Б. Казахский дастанный эпос. А., ... ... ... О. Н.Байғанин
77. Тәжібаев Ә. Есімдегілер. Жұлдыз. 1975, 446 б.
78. Байғанин Н. Шығармалар жинағы. А. 1966, 497 ... ... Е.М. ... ... ... М. ... ... С.А. Казахская волшебная сказка. А. 1974
81. Бердібаев Р. Эпос тағлымы. А. 1989, 280 ... ... ... ... А. 1973. 473 б.
83. Жирмунский В.М. Народный героический эпос. М. 1872. С. 530.
84. Селиванов В.М. ... ... ... М. 1996. 518 ... ... С. ... тілінің бейнелілігі. А.1894.
86. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. А. 1972
87. Лазутин С.Г. Поэзия русского фольклора. М. 1989
88. Қабдолов З. Сөз ... А. ... ... и ... слова. М. 1966. С. 390.
90. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. А. 1989
91. Байтұрсынов А. Шығармалары. 3 т. А. 2006
92. ... М. Өлең – ... ... сөз ... А. ... ... Ұ. ... Қазақстан облысы топонимдерінің
этнолингвистикалық сипаты. А. 1997. Кандидаттық диссертация. 150 б.
94. Липец Р.С. Образ батыра и его коня в тюрко-монгольском ... М. ... ... С.П. По ... древнехорезмской цивилизации. М. 1998.
95. Далгат У.Б. Литература и ... М. ... ... Т. ... ... А., ... Байғанин Н. Шығармалары. Екі томдық. Алматы, 1956
98. Қысқаша энциклопедия. А. 1989, 4 ... ... Р. ... ... А. 1991, 250 ... Мұхтаров Ә. Қазақстанның Батыс өңіріндегі тарихи ... А. ... ... Ә. Эпос және ... А. 1994. ... ... ... В. Эпос – ел қазынасы. А. 1994.
103. Жұмалиев Қ. ХХ ... ... ... ... А. 1965, 420 ... Нұрмағанбетова О.
Әуезов М. Әр жылдар ойлары. А. 1958.
105. Ысмайлов Е. Ақындар. А. 1961.
106. 107. Жыраулық ... және ... ... А. ... Тленбеков М.К. О некоторых вопросах регионального ...... ... ... ... Лазарев А.И. Региональные аспекты изучения фольклора и ... ... ... ... М.М. Фольклор семиреченских казахов. А. 1977.
111. Померанцева Э.В. Фольклорный репертуар одного села за сто лет. В ... ... Л. ... ... М.Н. ... своеобразие фольклора сибиряков. Л.
1984. с. 335
113. Власова З.И., Мартынова А.И. Современный фольклорный ... ... В кн. ... фольклор. вып. 9. 1982.
Рычков П.И. Записки по Россииским провинциям. т. ... Ш. ... ... А. 1985, 560 ... Кекілбаев Ә. Әйтеке би. Кітапта. Әйтеке би. А. 1998, 380 б.
28. Шешендік өнер. А. 1996, 233 ... ОҒК. 830 – ... ... V ... ОҒК. ... ... Қ. 1884.
86. Бердібаев Р. Эпос тағлымы. А. 1992.
91. Рақымов Б. Тарих толқынында. Қарағанды. 1990.
96 ... Т. ... ... Алматы, 1978. 7-б.
97
Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. А. 1991, 250 б.
68. Әбдрахманов Ә. Қазақстанның жер-су аттары. А. 1959, 390 б.
104. 105. ... Қ. ... ... А. ... ... Н. ... А. 1969.
107. ӘӨИ. Қолжазба қоры. А. 106-бума.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 148 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қастек Баянбаев4 бет
"Бизнес аңыздары"7 бет
"Бизнес аңыздары" (әлемнің бай адамдары)7 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары10 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь