Абылай ханның сыртқы саясаты

1. Кіріспе бөлім:
1.1. Абылай ханның сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ..3
2. Негізгі бөлім:
2.1. Абылай ханның өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ..6
2.2. Жонғар шапқыншылығы кезіндегі Абылайдың саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
2.3. Ресей үкіметімен саяси байланыстары ... ... ... ...11
2.4. Цин империясымен ұстанған саясаты ... ... ... ...12
3. Қорытынды бөлім:
3.1. Қазақ тариxындағы қайталанбас тұлға ... ... ... ..15
4. Пайдаланылған әдебиеттер
Абылай хан — Қазақ тарихындағы ең көрнекті мемлекет құрушы қайраткер тұлғалардың бірі. Еліміздің бүгінгі көлемінде сақталып қалуына жан аямай еңбек сіңірген ақылды, айлалы, айбынды, қолбасшы ханымыз.
Ш.Уәлиханов Абылайдай шексіз билікке ие болған бір де бір қазақ ханының болмағанын, оның мемлекет билігін орталықтандырып, нығайту бағытындағы әрекеттерін, «ханның билігін алқалы кеңес арқылы шектеп отыратын рубасылар мен сұлтандардың өркөкірек үстемдігін» тыйғандығын жазды. Шоқан: «Қазақтардың аңыз-әңгімелерінде Абылай айрықша қасиеті бар киелі, керемет құдірет иесі болып саналады. Абылай дәуірі, қазақтардың ерлігі мен серілігінің ғасыры. Оның жорықтары және батырларының көзсіз ерлігі мен қаһармандығы жыр-дастандардың арқауына айналған», - деп атап көрсетті.
Шындығында, Абылай өмір сүріп, елінің азаттығы жолында жанкештілікпен арпалысқан ХVІІІ ғасыр Қазақ елінің басына қара күн туып, құрып кету қаупі төнген, халқымыз «Ақтабан шұбырындыға» ұшырап, «Елім-айлап» күңіренген зар заман екені бүгінде әркімге аян.
Сол кезде солтүстіктегі алып көршіміз Ресей барынша күшейіп, бүкіл Сібірді бауырына басып, Қазақ жерін жан-жағынан құрсаулай қысып, батыста Еділ мен Жайықты, солтүстікте Ор мен Тобыл, шығыста Ертіс өзендерінің бойын иемденіп, берік орнығу үшін Омск (1716 ж.) Семей (1718 ж.), Павлодар (1720 ж.) Өскемен (1720 ж.) бекіністерін салып, албастыдай төніп келе жатқан. Қазақ еліне шығыстан кіріп, Ертіс бойына жағалай бекіністер салуынан Қытайдың алдын орап, олардан бөліп тастауға тырысқан ниеті анық байқалады. Олар қазақтардың жоңғарлармен, әсіресе, қытайлармен одақтасып кетуінен қатты сескенген. Сондықтан Сібірдегі қалаларына шабуыл жасай берген ойраттарға қарсы бірге күресуге қазақтармен келісім жасауға әрекет етіпті. Қазақтарға қарсы ондай келісімді жоңғарлармен де жүргізген.
1. Сейітқали Қарамендин «Абылай»,
Алматы, Дария-Пресс, 1993ж, 6-15 бет
2. Хамит Маданов «Қазақ халқының арғы-бергі тарихы »
Алматы, 1995ж, 76-87 бет
3. «Тарих ата» журналы, 150-152 бет
4. Ерғали Ахметтің мақаласы
«Айбынды Абылай хан: аңыз бен ақиқат» 09.05.2011
5. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы, 1 том
6. Интернет жүйесі
www.tarih.kz
www.testent.kz
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық
Университеті
Абылай ханның сыртқы саясаты
Тексерген: Қозыбақова Ф
Орындаған: Ергедыр А
Тобы: БЖ-111К
Алматы 2012
Жоспары:
1. Кіріспе бөлім:
1. Абылай ханның сыртқы саясаты..............................3
2. ... ... ... ... ... ... шапқыншылығы кезіндегі Абылайдың саясаты………………………………………………8
3. Ресей үкіметімен саяси байланыстары…………...11
4. Цин империясымен ұстанған саясаты……………12
3. Қорытынды бөлім:
1. Қазақ тариxындағы қайталанбас тұлға…………..15
4. ... ... хан — ... ... ең ... ... құрушы
қайраткер тұлғалардың бірі. Еліміздің бүгінгі көлемінде сақталып қалуына
жан аямай еңбек сіңірген ақылды, айлалы, ... ... ... ... ... ... ие ... бір де бір қазақ ханының
болмағанын, оның ... ... ... ... бағытындағы
әрекеттерін, «ханның билігін алқалы кеңес арқылы шектеп отыратын рубасылар
мен сұлтандардың ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелерінде Абылай айрықша қасиеті бар киелі, керемет
құдірет иесі болып саналады. Абылай дәуірі, ... ... ... ... Оның жорықтары және батырларының көзсіз ерлігі мен
қаһармандығы жыр-дастандардың арқауына айналған», - деп атап көрсетті.
Шындығында, ... өмір ... ... азаттығы жолында жанкештілікпен
арпалысқан ХVІІІ ғасыр Қазақ елінің басына қара күн туып, құрып кету ... ... ... ... ұшырап, «Елім-айлап» күңіренген зар
заман екені бүгінде әркімге аян.
Сол ... ... алып ... ... ... күшейіп, бүкіл Сібірді
бауырына басып, Қазақ жерін жан-жағынан құрсаулай қысып, батыста Еділ мен
Жайықты, ... Ор мен ... ... ... өзендерінің бойын
иемденіп, берік орнығу үшін Омск (1716 ж.) Семей (1718 ж.), Павлодар ... ... (1720 ж.) ... салып, албастыдай төніп келе жатқан.
Қазақ еліне шығыстан ... ... ... ... ... салуынан
Қытайдың алдын орап, олардан бөліп тастауға тырысқан ниеті анық ... ... ... ... ... одақтасып кетуінен
қатты сескенген. Сондықтан Сібірдегі қалаларына шабуыл ... ... ... ... ... қазақтармен келісім жасауға әрекет етіпті.
Қазақтарға қарсы ондай келісімді жоңғарлармен де жүргізген.
Бұл кезде Ресейдің жан-жағын жалмап, өзіне ... келе ... ... ... да ... жатпай, қарсы әрекетке көшіп, Шығыс Түркістанды
(1715 ж.) басып алып, Моңғолияны ... ... ... ... ... ... отырған. Ал жүз жылдан бері қазақтармен үздіксіз соғыс жүргізіп келе
жатқан ... ... ... ... жыл татулық орнатып, орыс
отрядымен ілесіп келіп, 1716 жылы Семей ... ... ... швед ... ... ... ... құйдырып, Ресейдің Кузнецк қаласынан отты
қарулар сатып алып күшейген соң 1723 жылы ... ... ... 70 ... жеті ... ... жойқын шабуылын бастаған.
Абылайдың аты осы соңғы қазақ-жоңғар соғысында жарқ етіп ... ... ... ... ... сарбаздан беделді сардар, батыр қолбасшы, көреген
хан дәрежесіне көтеріліп, ата жаудан ата мекенімізді түгел ... ... оның ... бағына туған жан екенін дәлелдейді.
Жасынан әке-шешеден жетім қалып, қашып, жүріп күн ... ... ... Төле ... түйесі мен жылқысын бағып, еңбекпен есейіп, оның
тәлім-тәрбиесімен ер жеткен Әбілмансұр бозбала шағында Аңырақайда ... ... ... ... ... ... Қалдан Сереннің
жиені Шарышты жекпе-жекте өлтіріп, хан ... ... ... ... үміт ... ... ... екенін дәлелдеп, Абылай атын алуы
үлкен бір ... ... ... өзара мәмілеге келуінен сол кезеңде Ресей
империясы ... ... ... ... ... деп көрген.
Абылай қалмақтармен соғыстан қалтыраған елінің есін ... ... ... да тиімді пайдаланады. Қазақ ... ... үшін ... ... де, Цин империясымен де қарым-
қатынас жасаған (1757 жылдары Бежінге 10 елшілік жіберген). Осы екі ... ... ... ... ... ... отырған.
Абылай жонғарлардың иелігіне өтіп кеткен көп жерлерді табанды жорықтар
жасап ... ... ... ... ... шет ел ... ... жүргізгендігі туралы деректер сақталған. Еділ қалмақтары қазақ жері
арқылы үдере көшкенде ... ... ... өтіп кетуіне мүмкіндік
берудің дұрыс екендігін әскери ... ... де ... болды.
Жонғарларды Қытай империясымен Қазақ ... ... ... ... ... сан жағынан басым жаумен шайқасудан еш тайынбаған. 1771
жылы Түркістанда бүкіл ... ... ханы ... ақ киізге көтерілді.
Қытай императоры, Жонғария хандығы, Орта Азия мемлекеттері Абылайды ... ... ханы деп ... оның беделінен сескенген Ресей ... жүз ханы ... ғана ... ... ... ... ордасын
бөлшектеууді көздеген. Бұл кезеңде Абылай ... ... ... ... ... ... мемлекетке айналдарады. 1766-1768
жылдары Абылай Қоқан хандығына қарсы соғыс ашып, ... ... ... әскері жоңғарларды жойып, Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... мен Ахмет
Дурраимен келіссөз жүргізеді. ... ... ... ... жақсартқан сон Ресеймен байланыстардан бас тартады.
Абылай орыс жылнамаларында Сібірдің ханзадасы деп аталады. Ал шыныңда
Абылай Орта жүз қазақтарының ХVIII ... өмір ... ... хан, ... – қазақ халқының ұлы ханы, қолбасшы және дипломат.
1711 жылы ... ... Арғы тегі Кіші жүз ... ... ... ... барып Әбілмәмбет ханға қосылады. Арғы тегі - Жошы хан, ... ... ... негізін салған әз – Жәнібек, одан кейін Есім хан,
Салқам Жәңгір. Абылай - Жәңгір ханның ... ... ... ... таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп,
Үргенішті билеген ... ... ... ... қолына барады. Уәлибақының
баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін ... ... ... ... Осы ... ... Уәли ... Бірақ баласы Уәли
әкесінің даңқын асыра алмай, Түркістанды басып алған ... ... ... қаза табады. Қалтықсыз берілген бір құлының арқасында ... үш ... ... ... ... хан ... Абылай атанған) аман
қалады. «Ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалған ол, ... Төле ... ... Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп ... ... ... би оған ... деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің
жылқысын да бағады. Бұл, ... ... ... ... ... 13
жасар кезі болса керек (онда Абылайдың 1710 жылы туған деуге негіз ... ... ... ... ... зор ... ... Қазақ
даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен ... ел ... ... ... ... ... халқы басы біріксе ғана тойтарыс
бере алатынын жас баланың санасына ұялата ... Оған қоса бала ... ... ... өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ... ... ... ... хан ... қатар, қазақ халқының рухани қасиетінен еркін
сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі. Ол - «Ақ ... ... ... ... қалды», «Жетім торы», «Қайран елім», ... ... ... ... ... бура», «Шаңды жарық», т.б. күйлердің
авторы.
Абылай өмір жолын ат үстінде ... ... Арыс ... ... ... ... Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің
ішінде Қабырхана мен Ақсарай ... ... ... ... 12 ... 30 ұл, 40 қыз қалды. ... ... ... ... ... ... батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде
сақталып келді. Оның есімі тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... Абылай ханның асқақ тұлғасы, ақыл-парасаты
Бұқар, Үмбетей, Шәді төре ... ... ... ... дастандарында, І.Есенберлиннің, Ә.Кекілбаевтың Қ.Жұмаділовтың,
т.б. ақын-жазушылардың туындыларында сомдалды. Оның ұлағаты өмірі мен ішкі,
сыртқы ... ... және шет ел ... ... ... келеді.
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін 1991 жылы ... ... ... ... ... ... темір жол вокзалының алдына ат
үстіндегі ескерткіші орнатылды. Хан ... ... ... да бар. ... 1993 ... ең бірінші төл теңгесінде
бейнесі бедерленді. 2005 жылы Абылайдың өмір жолына арналған «Көшпенділер»
фильмі түсірілді. 2008 жылы ... ... ... ... хан ... кешені ашылып, алдына ескерткіші орнатылды. Оның ... ... ... ... және әлем тілдері университетіне
берілген.
XVIII ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Абылай есімі бізге белгілі
құжаттарда Әбілмәмбет ханмен ... ... Орыс ... ... ... Орта ... ... (Орта жүздің батысындағы аз санды руларды биледі)
ханның орнына хан сайлаудан бұрын Әбілмәмбет пен Абылай екеуі бірдей хандық
билік жүргізген» - деп ... ... ... та осы ... ... жылы біз оны Орта жүздің ең ықпалды, ең күшті билеушісі деп таныдық.
Орыс үкіметі де ... ... және оның ... Сұлтанбекпен ғана
байланыс жасап отырған. Өйткені қырға барып қайтқан орыстардың айтуына
қарағанда, ол тұста нағыз ханның ешқандай мәні де, беделі де ... ... ... ... бұл ... қырғыз билеушілерінің ішіндегі ең
айлакер, әрі ең ықпалдысы дейді.
Дүрбелеңге толы дүбірлі кезең Абылайдың тапқырлығы мен табандылығы,
ақылдылығы мен ... ... ... ... XVIII ... ... ... қазақ халқының өміріндегі бір алапат кезең еді. Жоңғарлар, ... ... ... мен ... ... ... жан-жақтан тарпа
бас бас салып, қырып-жойып, малын айдап, жанын байлап әкетіп,талай ... ... алып ... ... ... қыс, ... жұт пен ... түскен қыспақтай-ақ халықты сансыратып, қайыршыландырып жіберді.
Орынбордағы бір қазақ рубасының өз ... ... ... соңынан бір
топ ұялас тазы қуған қоянның жағдайына теңегені бар. Әсіресе, 1723 ... ... ... ... өшпестей боп қалды. Жоңғар қонтайшысы
Қалдан-Серен қисапсыз қолмен қазақ қырына басып ... ... ... ... ... үшін ... ... кірісті. Қайда барса
да қанқұйлы жоңғарлар қыр соңынан ... ... ... киік үйіріндей
дүркіреп, жол-жөнекей дүние-мүлкін, бала-шағысын, кемпір-шалын, арық-тұрық
малын, үй-мүлкін шашып, түстікке барып қойып кетті. Орта жүз – ... кіші жүз – Хиуа мен ... ... ... Орта ... құм
белдерінен шүйгін жайылым таба алмай, жаңа көршілерімен жауыққан қазақтар
құдіретті Ресейдің ... көз ... ... қолдау мен қолқабыс
іздейді.
Міне, осындай екідай, үрейлі қанды–қасап кезеңде ел назары ... ... ... ол ... ... ... қатардағы жауынгер боп қатысып,
соның өзінде қисапсыз ерлік көрсетіп, айырықша амал–айласымен көзге түскен
еді. Өнегелі ақыл–кеңесі, сұңғыла зердесі ... да ол ... ... ... атқа ие ... Ол екі ... ... түсті, қырғыздарға және
1742 жылы ... хан ... ... ... ... ... тұтқынға
түсті. Сол кездегі ойрат басқыншыларына қарсы күрестің ең ... ... ... ... жау ... ... қазақ
қоғамында абыржушылық туғызып, оны босатып алу ... ... ... Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан Төле би мен Әбілқайыр
хан Орынбор әкімшілігінен Абылайды ... ... ... ара түсуге
өтініш жасады. Бұл деректің шындық екенін осы кезеңде Орынбор генерал-
губернаторы ... пен ... ... ... хаттары да дәлелдей
түседі. Қазақтың үш жүзінен Төле би ... 90 адам елші ... ... 1743 жылы қыркүйектің 5-інде Абылайды тұтқыннан шығарып алды. ... ... ... ... ... ... хатында қазақтар мен
қалмақтар бітімге келіп, бірігіп кете ме деген ... те ... жылы ауыл ... ... ... қарсы шайқасқа қатысып,
«Абылай, Абылай» – деп ұрандап жігіттерге жігер ... ... ... ол ... ... ... Шарыш батырды жекпе–жекте өлтіреді.
Атой салып шайқасқа үш рет кірген ол ұрыста жауды талқандап ... ... ... ... ... ұлы ... ... 1745 жылы өліп,
оның мирасқорларының арасында хан тағы үшін ... ... ... Осы ... ... ... Цин (Маньчжур) империясы жоңғарларға
қарсы қайта–қайта соғыс ашып, Жоңғар мемлекетін ... ... ... жанталас уақытты ұтымды пайдаланған Абылай қазақ жерін ... ... ... ... Телліккөлдің маңына үш жүздің әскери
жасақтарын жиып, Түркістан әулиеті мен Сыр ... ... ... ... Осы жорықта ерен ерлігі, тамаша батырлығымен ... ... ... ... ... Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ
Қылышбек, Шапырашты Наурызбай Кіші жүздің батыры Бұғыбай, Уақ руының батыры
Баян, т.б. өз ... ... ... бөледі. Бұл да Абылайдың жауға қарсы
қазақ халқының басын біріктіре ... ... ... ... Бірте-
бірте ұлыстағы бар өкім Әз-Тәуке ханның немересі Әбілмәмбет ханнан өтіп,
Абылайдың қолына көшеді. Абылайдың ерлігі мен ... бас ... ... аға ... ... хан ... шектеледі.
Абылай бұл жорықта қазақ әскерлерін үш топқа бөлді.
Оның бірінші тобын Қанжығалы Бөгенбай батыр басқарды. Оған атақты ... ... ... ... 10 мың әскер қолы Түркістан әулиетінің
Солтүстік жағына, Созақ бекінісіне барып бекінуге ... ... ... ... ... басқарды. Ол Сырдарияның төменгі сағасына қарай
бет түзеді. Оған Тәттіқара жырау қосылды.
Үшінші ... ... ... өзі ... ... қатынасқандар Шиелі,
Жаңақорған бойы мен Түркістанның күнбатыс жағына қарай жылжыды. Бұл топта
қазақтың аты шулы батырлары ... ... ... ... ... т.б. ... Бұхар жырау науқастанып келе алмағандықтан топқа 17 жасар
Кетеш ақын қосылды.
Жонғар әскерін басқарған Қалден–Сереннің ортаншы ұлы ... ... де ... үшке ... Ол ... ... ... Абылайға қарсы бағыттады, жонғар
әскерлерінің қаруы – ... ... ... ... және түйе үстіне орнатқан
15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары ... ... ... ... ... ... Доржи өзінің ауыр қолымен Абылай әскерлерінен бұрын келіп,
Жаңақорғанға ... ... ... ... ... ... Қабанбайға
тапсырды. Сырымбетті оң жақ қанатқа, Баянды әскердің сол жақ ... ... ... үш мың қолы бар ... ... батырлардың
әскерін топтастырды. Абылай өзінің Сағымбай, Қанай, Жанұзақ сияқты сенімді
батырларымен және 17 жастағы ұлы Жанаймен әскердің дәл ... ... ... күні таң ата ... екі төбенің арасындағы көсіліп жатқан кең
жазықта ... ... ... – деген ұран естілісімен–ақ ... ... ... ... ... ... тұрған төбеге қарай лап
қойды. Зеңбірек оларға қарсы оқ жаудырып, оларды жібермеді, жүздген ... ... ... ... ... Абылайдың бұйрығымен қайтадан
шабуылға шықты, бұл жолы да кейін шегінуге ... ... ... не ... ... ... ... сәтте, оның жігіттерінің оң жақ тұсынан
Цевен Доржи тұрған төбеге қарай, басында үкілі кәмшат ... бар, ... ... қыз бала ... ... деп ұран ... ... шыға шапты.
Қыздың қолында не найза, не сойылы жоқ, бар ... ... Мұны ... қол ... алмай лап қойды. «Абылай! Ақжол! Қабанбай! Абылай! Абылай!»
- деп айқайлап шапқан жігерлі ... ... ... рет ... Екі ... ... қазақ сойылшылары зеңбіректерді таптап кетті.
Ақ болат сауыты жарқыраған Абылай өзі де шапты. Сол ... төбе ... ... ... ... ... шығысқа қарай шегіне берді. Майдан
даласынан осындай ірі жеңіске ие болып оралған Абылай манағы ... ... ... жол ... ... ... Бұл ... батыр мен оның
жұбайы, қазақтың батыр қызы Гауһардан туған жас Назым екен. ... ... ... көрсеткеніне әбден риза болған Абылай, беліндегі ... ... ... шешіп, қызға берді.
Бұл соғыс екі айға созылды. Қазақ әскерлері ... ... ... ... таяп барды. Бөгенбай басқарған әскерлер Созақ пен
Сайрамды босатты. ... Баян ... ... ... ... ... батырдың
әскерлері Қарақалпақ жерін босатып, қалмақтарды Сырдың ... ... ... таусылған Цевен Доржи Абылайдан бітім сұрауға ... ... ... ... ... ... қалалары Әбілмәмбеттің
қарамағына өтті. Түркістан қаласы туралы мәселе кейінірек шешілетін боды.
Абылай бұл жолғы жеңістерін ... ... ... ... ... 1745 жылы ... осымен бітті.
Қазақ жерін қалмақтардан ... ... ... ... ... қолбасшылары Қабанбай, Бөгенбай, т.б. батырлар ... ... ... 1750 ... орта шенінде жонғар қақпасы маңында
жаудың негізгі күшін үш ... ... ес ... ... ... қол ... 1755 жылы жонғарлар бірнеше ұсақ ... ... ... Жонғар мемлекеті 1758 жылы біржола құлады.
Абылайдың сыртқы саясаты да икемділігімен және ... Оның ... мен ... ... ... мемлекеттермен қатынастарының
Орта Азия мемлекеттерімен қатынастарынан едәуір айырмашылығы болды. Отаршыл
империялардың күш-қуатын өте жақсы ұғынған хан, бір ... ... ... бас ... ... ... өз ... екі
державаның да ықпалы күшеюіне жол ... ... ... барынша
икемділік көрсетуге тырысты. Бір жағынан, Абылай Қытайдың өкімет орындарын
өзінің адалдығына үнемі иландырып отырды, ... ... ол ... ... ... ... ал ... ханымен хат жазуды бір
нәрсе үшін, оған бағынышты қырғыз-қайсақтарға Қытайлардың реніш көрсетіп,
қысым жасамауы үшін жалғастырып» ... ... етіп ... Хан ... ... ... ... қауіпсіздендіріп қана қоймай,
жекелеген пайда келтіруге де тырысты. Мәселен, 1772 жылы ол ... ... және ішкі ... ... күресу үшін тағы да әскер сұрады. Шынына
келгенде, Абылайдың адалдығына күмәнді ... да, ... да оған ... бас ... ... ... Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға
ұмтылды, сондықтан да 1777 жылы хан жазбаша ... ... ... оның
хан атағын тануға әзір екенін ресми түрде хабарлады. Мұндай дипломатиялық
қадам өзінің сыртқы ... ... ... ... ... ... Петербургке өзінің баласы Тоғым бастаған елшілік жіберді. 1778 ... II ... оны хан деп және Орта ... ханы деп бекіту туралы
грамотаға қол қойып, оның Кіші жүз бен Ұлы ... ... ... ... ... ... Орынборда Троицкіде, тіпті Петропавлда да ... бас ... ... ... жоқ жылдамдықпен оп-оңай жаулап ... ... ... армиясының жоңғар жеріне келуі Абылайдың
саясатына үлкен ықпал етті. 1756, 1758, 1760 ... ... ... ... қазақтарының жеріне ат ізін тастайды. Қазақ билеушілері Кіші жүздің
ханы Нұралы, Орта ... ханы ... пен ... ... ... келуге құлшынады. 1756 жылы Абылай өзін Бөгдіханның вассалы деп
мойындап бекзада ... мен ... ... Ал ... ... елшілік
жібереді. 1762 жылы Орта жүздің ханы ... пен ... ... ... ... ... ... келіп, императордың әмірі бойынша көктем туа
Түркістан мен Самарқандқа әскер шығатындығын айтып, алда болар ... ... ... ... мен ... ... қой сұрауы қазақтардың үрейін
тіпті ұшырып жіберді. Олар уақытша өзара іріңгезекті доғарып, одақ ... ... ... етіп ... ... ... Ахметті тағайындайды.
Абылай сырттай одаққа кіретін сияқты көрінгенімен, шын ... ... ... ... ... ... онымен жақындаса түседі. Ол тіпті
аманат етіп Пекинге ұлы ... ... ... ... беріп, көп сыйымен
әкесіне қайта аттандырды. Ал, Абылайдың өзі ... ... ... Іле
генерал-губернаторымен кездесіп, онымен сауда шартын жасасады. Шарт бойынша
Тарбағатай мен Іледе айырбас базары ... одан ... ... әкелген
малына Қытай бұйымдарын айырбастап алып жүрді. «Жошы тұқымының шежіресі»
кітабының ... ... ... ... бекінісіне шамамен сол мезгілде
келгенін растай отырып, ... осы ... ... ... ... ... рет ... айтады. «Қазақ билігіндегілер Жоңғарияны
қалпына келтіру мақсатындағы ... ... ... ... ... Абылай, Әбілпейіз және Қожаберген батыр қытайлықтармен келіссөз
жүргізеді», — дейді ол. «Мамырсу ... ... осы ... ... Онда
Қазақ пен Қытай енді соғыспайтын болып бітісіпті.
Соғыс ... ... ... ... ... ... алған ата
қонысқа халықты қайта қоныстандыру мәселесі әлі ... жоқ еді. ... ... ... ... келісімдер жүргізу арқылы, кейде тіпті
өжеттік, озбырлық әрекеттермен де босаған ... ... ... тура ... Ол ... иеленуге, әрине, қытайлар да орыстар
да ұмтылды. Мұны тарихшы Б.Нәсеновтың жоғарыда айтылған Абылай хан ... анық ... ... Орыс ... ... ... жерлер Барабы татарларының жері, Уранхаевтардың (Ресей
қарамағына бағынған) қонысы», — деп ... ... ... ... ... естіген емеспін. Жер — біздікі», — деп ... ... ... да ... ... ... Тарбағатай қайда? Ол
елшіліктер жіберу арқылы немесе ... ... ... билігіне 1757 жылы
Тарбағатайды, 1759 жылы Ертістің жоғарғы ағысындағы алқаптарды, 1760 жылы
Іле ... ... ... ... ... жері ... ... болған әрі
сол өңірлерге елді қоныстандыра берген.
Алғашында қазақтардың өздерінің ежелгі ... ... ... ... жағы 1762 ... ... саясатын өзгертіп, Қиыр Шығыстан өздеріне
қарасты аз ұлттар — ... ... ... және ... ... ... бастайды. Сөйтіп, оларға шекараны күзету қызметі тапсырылады.
Дегенмен Абылайдың бұйрығымен ірі рулардың басшылары, ... ... ... олардың шағын күшіне бой бермей, баса ... ... ... көшіп-қонуын жалғастыра береді. Ақыры 1767 жылдан ... ... ... беру ... ... мен Іле ... ... көнеді. Жалға беруді өздерінше алым алу деп атайды. Өкінішке
қарай Ресей мен Қытай соңғы рет 1881 жылы жер ... ... ... сол ... ... ... мен Алтай өлкелерінің
шығыс жағын мекендеген руларымыз шекараның сыртында ... ... ... да бір ... ... өздерінің ұлттық болмысының тұтастығын
сақтап қала ала ма, жоқ па соны ... ... ... сынағы сияқты. Бұл
сынақтан олар ойдағыдай өте ала ма оны кәрі тарих көрсетеді.
Жоңғарлар жойылып, Қытаймен дипломатиялық қатынасты жолға ... ... ... ... Ресей билігін мойындамай кеткені ... ... ... И. ... ... орыс ... ... деген
еңбегінде: «Орта орданың басты билеушісі Абылай ... ... ... ... Орта орда 1781 жылы ... өлгенге дейін мүлде
тәуелсіз болып қалды. Ол жағдайдың өзгеруіне орай ... ... ... ... Жоңғарияның жақтасы болып көріне білді, ал шындығында ол
ешкімге де бағынған жоқ, реті ... ... ... тонап жүре
беретін» («Қазақтар тарихынан», 410-411 б.), — деп ... ... бұл ... өте дәл және әділ ... ... бекіген сайын Абылай Ресеймен қарым-қатынастан іргесін
аулақ сала бастады. 1771 жылы хан сайланғанда да ол орыс ... ... ... ... ... ол өзінің халық қалап, баяғыда-ақ бұл дәрежеге
лайықтап қойғанын, Көктің ұлының және ... ... бар ... ... Дегенмен, орыс үкіметі қырға өз қызметшісін арнайы жіберіп, Абылайға
ант бергізіп хан ... ... ... қамқа тон және бөрік)
тапсырды. Ондағысы ... ... ... хан болу ... ... ... ... деген ішкі есеп болды. Абылай өз балаларына ақыл ... ... ... ... ... ... ... сақтау керек деп
тапсырды. Оның ойынша, қытайлар хан билігі үшін ешқашан ... ... ... үкіметі болса, жергілікті билікке ең күшті ... Оның ... ... ... ... көмегіне мұқтаждығы аз екенін айқындай түсті.
Абылайдың қырдағы билігі тіптен нығайды.
Жазба деректерде Абылайдың шет ел ... ... ... ... ... ... 1752 жылы ол бастаған қазақ әскері шамасы
15-20 мың адамдай ойрат қолының шабуылына тойтарыс ... 1753 ... ... 5 мың ... ... ... ... қазақ жерін азат етті. 1754 жылы сәуірде Абылай бастаған 1700
қазақ ... 10 мың ... ... ... ... сол ... ... -
тамыз айында 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3000 қалмақты тұтқынға
түсірді. 1756 жылы Абылайдың бастауымен қазақтар қытайлар мен ... ... екі рет ... оның ... ... ... ... 1757 жылы Абылайдың 6 мың әскері Қытайдың 40 мың әскерімен
шайқасқаннан кейін, қытайлар Абылайдан ... ... ... 15 ... Орта Азия хандықтарына қарсы тынымсыз күрес
жүргізді. 1765-1767 жылдары Абылай ... ... ... ... ... Түркістан, Сайрам, Шымкент қалалары қайтадан қазақтар
иелігіне өтті. Ташкент алым төлеп тұратын болды.
Абылайдың оңтүстіктегі көршілерімен қатынастары басқаша ... Оның ... ... ... ... ... ... Жетісуда қырғыздармен
қақтығыстары жалғаса берді және Абылай оларға қарсы ара–тұра жорықтар жасап
тұрды. 1774 және 1779 жылдырдағы ... ... ... бір ... ... ... жеткізді. Ташкентпен және Ходжентпен ... ... ... ... ... ... Саяси ахуал
тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан басқалармен
де ымырасыз күрес жүргізді. ... және 1764 ... ... ... ауылдарда шауып, Жауғаш, Көкжал Барақ және Шынқожа батырлар бастаған
әскерлерді Ақсу, ... және Шу ... ... Осы себепті Абылай 1755-
1765 жылдары Қырғыз ұлысына ... ... ... сол ... Шу бойын
тазартады, қазақ пен қырғыздардың Нарынқолдан Қордайға тартылған, күні
бүгінге ... ... ... ... ... Абылай ханның XVIII ғасырдың 70 жылдарындағы сыртқы саяси
қызметі қазақ мемлекетінің бірлігін ... ... ... ... ... ... нығайюына жеткізді. Абылайға дейін де,
одан кейін бірде-бір қазақ ханының мұндай ... ... ... емес. Бұл ең
алдымен оның билігінің сөзсіз құдыреттілік сипатына байланысты еді. Көреген
саясатшы және шебер ... ... ... ... сүйіспеншілігіне және
қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке ... ... ... себепші болды. Абылай мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып,
жаза білді. Ол ... ... ... ... және ... ... жылы шамамен 70 жасында Абылай Ташкенттен Түркістанға келе жатқанда
дүние салып, Қожа Ахмет Иасауи ... ... Ол ... ... ... ... ханның өзі қанша өмір сүрсе, сонша өмір сүрді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Сейітқали Қарамендин ... ... 1993ж, 6-15 ... ... ... ... ... арғы-бергі тарихы »
Алматы, 1995ж, 76-87 бет
3. «Тарих ата» журналы, 150-152 бет
4. ... ... ... ... хан: аңыз бен ... ... ... ұлттық энциклопедиясы, 1 том
6. Интернет жүйесі
www.tarih.kz
www.testent.kz

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты31 бет
Абылай ханның саясаты5 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы13 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр)16 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай хан16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь