Бағалы қағаздар нарығының дамуын мемлекеттік реттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Бағалы қағаздар нарығы ұғымы, оларды құру және басқару принциптері мен мемлекеттік реттеу негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Бағалы қағаздар нарығының инфрақұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3. Бағалы қағаздарды инвестициялаудың шетелдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ..23

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ АҒЫМДАҒЫ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
2.1 Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының қалыптасу ерекшеліктері ... ..30
2.2 Әлемдік қаржы және экономикалық дағдарыстың жағдайында Қазақстан қор нарығының тиімді қызмет ету бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47
2.3 Отандық бағалы қағаздар нарығының жетістіктері мен кемшіліктері ... ... 53

3 ҚАЗАҚСТАН ЭКОНОМИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫН ДАМЫТУДЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУ ... 59
3.1 Қор биржасынының қызметін басқару және дамытудың негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
3.2 Бағалы қағаздардың эмитенттері және оларды шығарудағы әлемдік тәжірибені отандық қор нарығында пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..71

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...73
Тақырыптың өзектілігі. Нарық - күрделі, әрі жан-жақты қызмет атқаратын қоғамдық қатынастар жиынтығы. Ол бір жағынан тауар және көрсетілген қызмет нарығын қамтыса, екінші жағынан қор жинау нарығын қамтиды. Соңғысы, өз кезегінде, қаржы нарығы мен қозғалмайтын мүлік нарығынан тұрады. Осы аталған нарықтардың өзара байланысы ұлттық экономикалық механизмді құрайды. Ал бұл механизм несиеге негізделген. Басқаша айтқанда, нарыққа қатысушы - кәсіпкерлер іскерлік шартқа қол койып, өздеріне бағалы қағаз түрінде міндеттеме алады. Кәсіпкерлердің өзара жасасқан дәл осы міндеттемелері - экономикалык механизмнің тұрақтылығының кепілі.[1, 33-б.]
Зерттеу пәні. Жалпы тұрғыдан алғанда бағалы қағаздар нарығы бағалы қағаздарды шығару және айналысқа түсіру бойынша оған қатысушылар арасында туындайтын экономикалық қатынастар жиынтығы деп қарастырылады. Кез-келген нарық сияқты бағалы қағаздар нарығы - оның объектісі, субъектісі және олардың арасындағы қатынастардың бірлігі. Бұл нарықтың объектісі - бағалы қағаздар, ал субъектісі - нарыққа қатысушылар. Экономикалық қатынастар - ол нарық субъектілерінің, яғни нарыққа қатысушылардың бағалы қағаздармен жүргізетін кез-келген іс-әрекеті, яғни қолданыстағы шаруашылық заңнамаларына сәйкес жүргізілетін әртүрлі операциялар.
Зерттеу объектісі. Бағалы қағаз нарығы субъектілерінің қатынастары экономикалық-құқықтық механизмге негізделеді. Бүл бағалы қағаздардың материалдық түрі ретінде оның маңызын дәлелдейді. Бірақ бағалы қағаздардың маңызы онымен шектеліп қоймайды. Бағалы қағаздар кез-келген мемлекеттің төлем айналымында маңызды орын алады, себебі олар арқылы мемлекеттің инвестициялық қызметі жүзеге асырылады. Дәлірек айтқанда, бұл күрделі қаржы тікелей халық шаруашылығының ең тиімді саласына құйылады, яғни оларды нарық жүйесіндегі ең өміршең субъектілер ғана ала алады.
Өзінің ұйымдық және құрылымдық ерекшеліктеріне орай бағалы қағаздар қаржы институттары, қаржы нарығы және оларды реттейтін құқықтық ережелермен қатар мемлекеттің қаржы жүйесінің тұтас бір бөлігін құрайды. Мұндай жүйе біздің мемлекетімізде нарық қатынастарын қалпына келтіру қажеттілігі туындаған кезде, яғни 90-шы жылдары егемендік алғаннан кейін кұрыла бастады. [1, 35-б.]
Өткен жылдардың экономикалық тәжірибесі дәлелдегеніндей шар-уашылықты жетілдірудің нарықтық әдістерін қалпына келтірудің және оны одан әрі дамытудың басты құралы - бағалы қағаздар екені талассыз ақиқат. Бағалы қағаздар ақша түріндегі капиталға да, заттай капиталға да меншік құқығын бекітіп, тек бағалы қағаздар арқылы ғана мемлекеттік меншікті акционерлік қоғамдардың, яғни жекеменшік иелері - халықтың меншігіне айналдыру мүмкін.
1. «Валюталық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Алматы, 28 сәуір 1997 жыл.
2. «Қазақстан Республикасында валюта операцияларын жүргізу ережесіне толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы». Ұлттық банк, 18 қаңтар 2002 жыл, № 24 қаулы. Егемен Қазақстан 12 наурыз 2002 жыл, № 54.
3. «Бағалы қағаздар нарығы туралы» ҚР заңы (2009.13.02. берілген өзгерістер мен толықтырулармен)
4. 2007-2011 жылдарға арналған ҚР қаржы нарығының даму концепциясы, 25.12.2006ж
5. Еуразиялық экономикалық қоғамдастыққа мүше мемлекеттердiң бағалы қағаздар рыногындағы ынтымақтастығы туралы Келісім (Астана қ., 2004 ж. 18 маусым) Қазақстан Республикасы Президентінің 23.09.04 ж. N 1446 жарлығымен бекітілді.
6. Правила распространения биржевой информации г. Алматы 2004. Утверждены решением Биржевого совета АО "Казахстанская фондовая
биржа" (протокол от 20 октября 2004 года № 37)
7. Рынок ценных бумаг: учебник/под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. – 2-ое
изд.,перераб. и доп. –М: Финансы и статистика, 2008
8. Гитман Л. Дж., Джонк М.Д. Основы инвестирования. Пер. с англ. – М.: Дело, 1997
9. Көшенова Б.А. «Бағалы қағаздар нарығы және биржа ісі». Оқу құралы.- Алматы: 2007
10. Абдрахманова Г.Т., Жумабаева З.С. РЦБ: особенности функционирования в Казахстане. — Алматы: ЕЕМ, 2002 г. - 21 Ос
11. Мусатов В.Т Фондовый рынок: Инструменты и механизмы
- Москва: Международные отношения, 1991. - 192 с
12. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. С: Совмен, 1992 - 160 с: ил
13. Бор В., Пятенко В.В., Менеджмент банков: Организация, стратегия, планирование. – М.: ИКЦ «ДИС», 2007 г.
14. Голубович А.Д., Кулагин М.В., Мирилеская О.М. Валютные операции в коммерческих банках. М., Менатеп-информ, 2006 г.
15. Грабовой П.Г. Риски в современном бизнесе, Москва, Аланс,2005.
16. Усоскин В.М. Современные коммерческие банки. Управление и операции. М.,2005 г.
17. Черкасов В.Е. Финансовый анализ в коммерческом банке, Москва, Инфра-М, 2007 г.
18. Хамитов Н.Н., Корнилова Л.П. Управление банковскими рисками. Алматы 2006 г.
19. Хандруев А.А. Управление риском банков \\ Деньги и кредит. 2005г. \\7
20. WWW. BTA. KZ (Интернет сайт-«История компании»)
21. LME OFFICIAL-CLOSING & REFERENCE PRICES. www.lme.co.uk
22. Иванов М. Фондовый рынок Казахстана: стратегические приоритеты// Капитал 28.09.2007г
23. Вячеслав Додонов. «Казахстанский фондовый рынок в условиях глобального финансового кризиса».Аналитический журнал «Рынок ценных бумаг Казахстана» №12, 2008г .
24. www.kase.kz
25. www.investfunds.kz
26. Ильина Л.И. Организация и финансирование инвестиций: Учебное
пособие. – Сыктывкар, 2002, с.78.;
27. Коласс Б. Управление финансовой деятельностью предприятия.
Проблемы, концепция и методы. М.: Финансы. 1997;
28. Килячков А.А., Чалдаева Л.А. Рынок ценных бумаг и биржевое дело. - М.:
Норма – Юрист, 2001, с.125.;
29. www.kaztransoil.kz;
30. Rating Direct. Standard & Poor`s, 2007. http://www.standardandpoors.com
31. Никифорова Е.А. Фондовый рынок Казахстана: инструменты и механизмы функционирования, Алматы, 2008г
32. Weekly Europe (UK) Brent Blend Spot Price FOB (Dollars per Barrel).
http://tonto.eia.doe.gov/dnav/pet/hist/wepcbrentw.htm
33. Текущее состояние рынка ценных бумаг Республики Казахстана на 1 июля
2008 года. www.afn.kz
34. Текущее состояние рынка ценных бумаг Республики Казахстана на 1
января 2008 года. www.afn.kz.
35. Новиков И.А. «Стратегия управления банковскими рисками» - А., 1998г.
36. Сейткасымов Ғ.С. «Ақша, несие, банктер» - Алматы, «Экономика»,
2001ж., 138-б.
37. «Банки и банковские операций» под ред. Жукова Е.Ф.- М., 1997
38. Саниев Н.А. «Ақша, несие, банктер» Алматы, 2001, 263-б.
39. Сейткасымов Г.С. «Банковское дело» - Алматы, 2003
        
        Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті
«Қорғауға жіберілді»
«Экономиканы мемлекеттік реттеу»
кафедрасының
меңгерушісі,
э.ғ.д. профессор
____________________ Г. И. Маянлаева
№__хаттама «___» ... 2010 ... ... «Бағалы қағаздар нарығының дамуын мемлекеттік реттеу»
«050510 – Мемлекеттік және жергілікті ... ... ... ... 403 ... жетекші: ... ... ... ... БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ.......................................5
1. Бағалы қағаздар нарығы ұғымы, оларды құру және басқару принциптері
мен ... ... ... ... ... Бағалы қағаздарды инвестициялаудың шетелдік
тәжірибесі......................23
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ АҒЫМДАҒЫ
ЖАҒДАЙЫ...................................................30
2.1 Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының қалыптасу ... ... ... және ... ... жағдайында Қазақстан қор
нарығының тиімді қызмет ету
бағыттары.....................................................47
2.3 Отандық бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... ... НАРЫҒЫН дамытуды мемлекеттік
реттеуДІ ЖЕТІЛДІРУ....59
3.1 Қор биржасынының қызметін басқару және дамытудың негізгі
бағыттары...................................................................
.............................................59
3.2 Бағалы қағаздардың ... және ... ... ... ... қор ... әдебиеттер
тізімі.......................................................73
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Нарық - күрделі, әрі жан-жақты қызмет атқаратын
қоғамдық қатынастар жиынтығы. Ол бір ... ... және ... ... ... ... ... қор жинау нарығын қамтиды. ... ... ... ... мен ... ... ... тұрады. Осы
аталған нарықтардың өзара байланысы ұлттық экономикалық ... ... бұл ... ... негізделген. Басқаша айтқанда, нарыққа қатысушы ... ... ... қол ... ... ... қағаз түрінде
міндеттеме алады. Кәсіпкерлердің өзара ... дәл осы ... ... ... ... кепілі.[1, 33-б.]
Зерттеу пәні. Жалпы тұрғыдан алғанда бағалы қағаздар нарығы бағалы
қағаздарды шығару және айналысқа түсіру ... оған ... ... ... қатынастар жиынтығы деп қарастырылады. Кез-келген
нарық сияқты бағалы қағаздар ... - оның ... ... ... ... қатынастардың бірлігі. Бұл нарықтың объектісі - бағалы
қағаздар, ал субъектісі - нарыққа қатысушылар. Экономикалық қатынастар - ... ... яғни ... ... ... қағаздармен
жүргізетін кез-келген іс-әрекеті, яғни қолданыстағы ... ... ... әртүрлі операциялар.
Зерттеу объектісі. Бағалы қағаз нарығы ... ... ... ... Бүл ... ... түрі ... оның маңызын дәлелдейді. Бірақ бағалы қағаздардың
маңызы онымен ... ... ... қағаздар кез-келген мемлекеттің
төлем айналымында маңызды орын алады, себебі олар ... ... ... ... ... ... айтқанда, бұл күрделі қаржы
тікелей халық шаруашылығының ең тиімді саласына құйылады, яғни ... ... ең ... ... ғана ала ... ұйымдық және құрылымдық ерекшеліктеріне орай бағалы қағаздар
қаржы ... ... ... және оларды реттейтін құқықтық ережелермен
қатар мемлекеттің қаржы жүйесінің тұтас бір бөлігін құрайды. Мұндай жүйе
біздің ... ... ... ... ... ... ... яғни 90-шы жылдары егемендік алғаннан ... ... [1, ... ... ... ... ... шар-уашылықты
жетілдірудің нарықтық әдістерін қалпына келтірудің және оны одан әрі
дамытудың басты ... - ... ... ... ... ақиқат. Бағалы
қағаздар ақша түріндегі капиталға да, заттай капиталға да ... ... тек ... ... ... ғана ... ... акционерлік
қоғамдардың, яғни жекеменшік иелері - халықтың меншігіне айналдыру ... ... ... ... тән ... ... ... қалыптасып,
оларда экономикалық өрістеудің қаржы көздері шоғырланып және инвестициялық
қорларды бөлу қатынастары жүзеге асады.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... және одан
әрі даму барысы мынадай: бағалы қағаздарды шығарумен айналысқа ... ... ... ... ... ... ... қағаздар
нарығында туындайтын мемлекеттік ... ... ... заңнамалык негіз қалыптасты; ... ... ... ... оның негізі болатын брокерлік-дилерлік
фирмалар, кастодиан-банктер және ... ... ... (ЗАБК), сонымен қатар ... ... ... және қор биржасы қызмет істеуде; Қазақстан Республикасының
бағалы қағаздар нарығы әлемдік нарық жүйесімен ... ... ... ... ... ... ... қор
биржасы өзінің нарықта өсу деңгейіне жетті деуге болмайды. Сондықтан
біртіндеп ішкі ... ... ... ... жағдайларын
кеңейту және эмитенттердің қызметін мемлекеттік ... ... ... ... ... нарығын дамыту мүмкіндіктерін жалғастыру
қажет.
Дипломдық ... ... ... ... нарығын құрудың теориялық
концепциясын, бағалы қағаздар нарығынлағы ... ... ... ... ... ... мақсатқа жету жолында шешілген
міндеттер:
– Бірінші бөлімде – ... ... ... ... ... оларды
шығару, сондай-ақ бағалы кағаздар нарығы және оған қатысушылар туралы
ұғым дәйекті түрде ... ... ... бөлімінде – Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығының
пайда болу тарихы жан-жақты қаралып жазылған.
... ...... ... ... нарыққа
интеграциялану жағдайында бағалы қағаздар нарығының экономикалық
көрсеткіштері сараланған.
Бұл дипломдық жұмыста ... ... өз ... ... ... кең ... ... қағаздардың жіктелуі салыстырмалы
түрде қарастырылып, Қазакстанда ... ... ... болуы мен қор
биржасының калыптасу және даму барысын шолумен толықтырылды. Сонымен қатар
әлемдік ... және ... ... ... ... ... тигізген әсері талданып көрсетілді.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспе, 3 тараудан, әр
тарау 3 ... ... 2 ... ... ... және қолданылған
әдебиеттер тізімінен, 73 беттен тұрады. ... және ... ... ... агенттігінің жылнамалары, заңнамалық актілер қолданылды.
І БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫ ... ... ... ... қағаздар нарығы ұғымы, оларды құру және басқару
принциптері мен мемлекеттік реттеу негіздері
Бүгінгі таңда ... ... ... ... сипаттамасы кездеседі.
Мысалы, нарық сатып алушы мен сатушының кездесетін орны, сатып алушы ... ... ... ... қаржы активтерін алмастыруға қызмет ететін
механизм, бағалы ... ... және ... ... ... ... ... және т.с.с. Келтірілген анықтамалардың
барлыгы да капитал тартуды ... ... ... ... ... ... нарығының басқа кез-келген нарықтан бір ғана
айырмашылығы бар - ол ақша капиталын қалыптастыруға кызмет ... ... ... ... ... ... үшін немесе алғашқы капиталды өсіру үшін
жұмсалуы мүмкін. Уақытша бос ақша ... ... ... ... ақша ... және ... нарығы немесе қаржы нарығы деп ... ... ... ... ... ... (1 жылға дейін) уақытша
бос қаражат тартылса, ал қаржы нарығында бағалы қағаздар (ақша ... үзақ ... бойы ... ... [1, ... ... нарығы (қор нарығы) - ол қаржы нарығының ... ... ... қағаздар нарығы басқа нарықтардан өзінің айрықша тауарымен
өзгешеленеді. Ол өзгеше тауар — бағалы қағаздар. ... ... ... ... қарыз міндеттемесі, яғни олар бойынша табыс алу құқығы
және ... ... ... ... ... ... бұрын айтқанымыздай, бұл
тауарды өз құны аз болса да, өте ... ... ... ... болады.
Бағалы қағаздардың көрсетілген құны (номиналы) өте ... ... ол ... ... ... ... ... бір мөлшерін
көрсетеді. Егер бағалы қағаздарға нарықтық сұраныс оның ұсынысынан жоғары
болса, онда оның ... ... ... ... жоғары болады
(керісінше де болуы мүмкін). Бұндай нарықтық ... ... ... қағаздардың «жалған капитал» екенін көрсетеді.
Жалған капитал — нақты капиталдың қағаз белгісі, яғни ... ... ... бір ... ... қарыз
капиталдары).[1,82-б.]
Бағалы қағаздар ақша капиталының немесе басқа материалды құндылықтардың
орнына жүретін «символы» болғандықтан оны ... ... деп ... ... қатар, бағалы қағаздар «қор инструменті немесе құралы»
болып та есептеледі. Себебі тек сол кұралды ... ... ... ... немесе сол құндылықтар бір субъектіден ... ... ... бағалы қағаздар нарығы — капитал нарығының, яғни ақша ... ... ... ... қызметінің көрінісі.
Бағалы қағаздар нарығының маңызы. Экономикасы дамыған мемлекеттерде
бағалы қағаздардың ... ... ... ... ... ... ... облигация сияқты негізгі бағалы қағаздарды шығаруға және оларды
тіркеуге 2 апта, эмиссия проспектісін ... және ... ... ... 2-4 ... оларды сатып алу-сатуға және есеп айырысуға 2-
3 апта уақыт кетеді екен. Қорытындысында 1,5-2 ай ішінде эмитент (шығарушы)
өзіне ... ... ... оны ... құқығына ие болады.
Өндірісі өркендеген басқа мемлекеттерде де осындай жағдай қалыптасқан.
Акциялары ... ... қор ... ... ... компаниялары
өздерінің бағалы қағаздармен операцияларының көп бөлігін (70%-ке дейінгі)
Франциядан тыс елдерде жүргізеді. Батыс Еуропа қор нарықтарында ... ... ... ... ... шетелдердегі қызметінен
табады. Сондай-ақ американдық компаниялардың шетелдердегі ... ... өте ... ... ол ... Нью-Йорк қор биржасында баға
белгіленген ... ... 25-30% ... ... ... нарығы, ұлттық нарық тәрізді, алғашқы және
екінші нарықтардан құрылады. Алғашқы нарықта бір ... ... ... ... ... елде ... басқа елдерде) орналастырады, ал
екінші нарықта ... ... ... ... ... бағалы
қағаздарды қайта сату жүргізіледі. Бұнда екінші бағалы ... ... ... алушы және сатушы ретінде орталық және коммерциялық банктер,
сақтандыру компаниялары және басқа да ... емес ... ... ... ... ...... өрлеуді көп жағдайда
қаржыландыратын ең оңай және ең ... ... ... ... ... ... оның ... бағалы қағаздар нарығының,
бірсыпыра белгілеріне, айналысқа түсетін активтер ... ... ... ... ... ... түрлері кездеседі. Төменде әрқайсысының
мазмұны қарастырылады.
Нарық географиялық белгілеріне және қоғамдық танылуына ... ... және ... ... және аймақтық нарық болып бөлінеді.
Сондай-ақ қолданылатын қаржы құралдарына байланысты нарық, мысалы, бағалы
қағаздардың ... ... ... ... және т.б) ... опциондар,
фьючерстер, валюта нарығы деп те бөлінеді.
Нарықтық экономикасы дамыған ... ... ... сату тәсіліне
қарай төмендегідей бағалы қағаздар нарықтары дамуда. [2, 134-б.]
- алғашқы және ... ... ... және ұйымдастырылмаған;
- жай және қос аукциондық нарық;
- дәстүрлі және ... ... ... және ... ... ... ... қағаздардың жаңа шығарылғандары орналастырылады.
Олардың эмитенттері корпорациялар, үкімет және ... ... ... ... ... бағалы қағаздар қайта сатылады. Екінші
нарық — ол барлық сатып алу және сату актілерінің ... ... ... ... ... кезіндегі оның бір иемденушіден басқаға ауысу
формасы. [3, 45-б.]
Ұйымдастырылған нарық - ол ... ... ... ... сай
бағалы қағаздар нарығына кәсіби қатысушылар ... ... ... ... ... бойынша бағалы қағаздардың айналысы.
Ұйымдастырылмаған нарық - ол ... ... ... ... ... ... айналысы.
Сурет-1. – Тауар саудасының биржаға дейінгі формасы. [3, 151-155-б.]
Биржалық нарық - бағалы қағаздарды қор нарығына ... ... ол ... ... нарық.
Биржадан тыс нарық - бұл бағалы қағаздарды қор ... тыс ... Ол ... және ... да болуы мүмкін.
Аукциондық нарық - ол өзіне жай аукцион, голландиялық аукцион және қос
аукционды біріктіретін ... Олар ... ... ... және ... ... ... өзара жарысқа
түсуімен ерекшеленеді.
Жай аукциондық нарық деген қор құралдарына сұраныс жасаушы ... ... ... ... ... бар және ... жағдайдағы
аздаған сатушылары бар нарық. Сатушылары аз болғандықтан және тауарларының
біркелкілігінен олар қағаздарды сату туралы өздерінің ұсыныстарын ... ... ... ... енгізу үшін береді. Баға белгілеу бюллетені
бағалы қағаздарға қызығушылық білдірген ... ... ... олар ... ... ... болып, жүйелі түрде өз бағаларын
ұсынып, қағаздарды сатып алу құқығына ие болу үшін ... ... ... сатуға түсірген сатушылар айырықша жағдайда болады.
Себебі алғашқы сатып алушылар сатып алу ... ие болу үшін ең ... ... дайын. Сөйтіп аукционнан сатып алушылар азайған сайын тауар
бағасы да төмендейді. Біркелкі тауарларды ... саны ... ... алдын ала келісілген бағамен сату мүмкіндігі және соған сәйкес жай
аукционды өткізудің мәні төмендейді. Осы ... ... ... ... ... ... орналастырғанда ұйымдастырылатын жай
аукцион жатпайды. Себебі оларды монополиялы түрде мемлекет ... ... ... ... ... күні ... ... соң оларды эмитенттер немесе делдалдар сырттай талдаудан
өткізіп, бағалы қағаздарды сатып алу мәлімдемесін ... ... баға ... [4, 6-б.]
Қос аукционды нарықтың жай нарықтан ... - онда ... ... алу ... сату құқына ие болу үшін өзара жарысқа түсетін
көптеген сатушылар мен сатып алушылар ... және ... ... ... ... ... сатушы және сатып алушы кездесетін орын болмайды,
демек олар бір-бірімен тікелей кездеспейді;
сауда жүргізу және оған қызмет ету ... ... ... қатысушыларға бағалы қағаздарды сатып алу-сату туралы мәлімдемені
компьютердегі сауда жүйесіне енгізеді.
Кассалық нарық (немесе ... ... я ... ... - ол мәмілені дереу
(1-2 жұмыс күнінде) орындау. Ал ... ... -ол ... ... ... ... ... бастап 3 айға дейін) бекітілген нарық.
Қазіргі кезде әлемде осы аталған нарықтардың қосындысы ... ... ... ... ... нарық қор биржасы деп аталып, онда тіркеуден ... ... ... ... ... ... қағаздардың
жаңасын шығарып ұсынғанда оны сату процесіне көптеген ... ... ... ... елдерде бағалы қағаздарды орналастырумен
инвестициялык ... ... ... инвестициялық ... ... ... ... ... алып, шығарылымды
орналастыруға өзіне қаржылық міндеттеме (кепілдік) алады. Андеррайтердің
жүргізетін іс-шаралар ... ... деп ... [4, ... ... — ол биржадан тыс нарық, онда биржада тіркеуден өтпеген
бағалы ... ... ... ... ... ... айналысы - ол негізінен бағалы қағаздарды қайта сату. Сатып алу-
сату мәмілелерінің көп ... ... ... ... (биржаның сауда аймағындағы фирмалардың өкілі)
қатысуымен нарықтық баға бойынша жүргізіледі.
Үшінші нарық—ол биржадан тыс нарық, онда қор биржасынан тыс ... ... ... ... ... ... ... қайта сатылады. Оларға
жоғары комиссиялық ақы бекітіледі.
Төртінші нарық немесе компьютерленген нарық, онда ... қор ... ... желі ... ... ... жүйенің көмегімен
инвесторлар комиссиялық ақыдан және қор нарығының тұрақсыздану қатерінен
көп сома ... ... ... ... ... ... айта ... «Бағалы қағаздар нарығы ... ... ... ... ... ... нарыгы, ал «екінші нарық» -
қайталама бағалы ... ... деп ... ... ... ... ұғымы және оларды құру принціптері.
Халықаралық тәжірибеде қалыптасқан қор ... ... деп жеке және ... тұлғалар иемденетін басқару объектісі болатын
бағалы қағаздар жиынтығы ... Ол ... ... ... және болашақта оның құрамы мен құрылымын өзгерте отырып басқарушы-
менеджер тәуекел/табыс қатынасымен жаңа инвестициялық сала ... ... ... ... бір ... акция, әр түрлі дәрежедегі
қамтамасыз етумен облигация, тәуекел және ... ... ... ... және ... түсімдер бойынша минималды тәуекелмен
бекітілген табыспен қағаз жиынтығын анықтайды. ... ... ... бір ... ... ... сонымен қатар ол өз құрылымын бір
бағалы ... ... ... ... ... Бірақ әр бағалы қағаз
өздігінен мұндай нәтижеге жете ... ... ... ... жиынтығына өздігінен алынған бағалы
қағаздар жете алмайтын және тек қана олардың комбинациясы ... ... ... ... бере ... инвестициялау шарттарын жақсарту
үшін қажет.[6, 66-б.]
Осылай портфель құру ... ... ... ... сапаға жетуге болады. Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... ететін құрал болып
табылады.
Портфельді инвестиция бойынша табыс белгілі бір тәукелді есепке ... ... ... ... ... жиынтығы бойынша жалпы пайданы
көрсетеді. Пайда мен тәуекел арасында сандық сәйкестік мәселесі туындайды.
Ал ол ... ... ... ... ... ... және
инвестициялар қалауымен жаңаларын құру мақсатымен оперативті шешілуі керек.
Бұл көрсетілген мәселе оларды айқындау үшін ... ... ... тез ... ... ... ... дейін шешілмейтін мәселелерге жатады.
Бағалы қағаздардың инвестициялық қасиеттерін есепке ала ... ... ... қағаздар портфелін құруға болады. Бұлардың әр қайсысында ... ... ... ... ... және ... бір ... қайтарымдылық (табыс) арасында жеке ... ... ... ... ... қағаздар портфель түрін анықтауға мүмкіндік
береді.
Демек, портфель түрі – бұл оның ... және ... ... ... ... ... ... Портфель түрінің
жіктелуі кезіндегі маңызды белгісі қандай әдіспен, ... ... ... ... ... өсуі ... ... төлем – дивиденд, пайыз
есебінде болып табылады.
Табыс ... ... ... ... ... ... ... құны өсетін компания акциясынан құрылады.бұл
портфель түрінің негізгі мақсаты – алынатын ... қоса ... ... ... ... ... дивидендтері аз көлемде шығарылады.
Портфельге кіретін акция жиынтығының бағам құнының өсу қарқыны осы ... ... ... ... өсу ... ... максималды өсіміне бағытталған. Бұл
портфельдің құрамына жас, тез дамитын компаниялардың акциялары кіреді.
Портфельде инвестициялар ... ... ... бір ... ең ... ... ... [6, 73-б.]
Консервативті өсу портфелінің тәуекелі төмен болып келеді. Ол жоғары
емес, бірақ бағам құнының ... өсу ... ... ірі, ... ... ... Портфель құрамы ұзақ уақыт аралығанда
өзгеріссіз қалады. ... өсу ... ... ... бағытталған.
Орташа өсу портфелі агресивті және консервативті өсу ... ... ... қамтиды. Бұл портфель түріне ұзақ
мерзімге алынған сенімді бағалы қағаздардың және ... ... ... ... қор құралдарының жиынтығы кіреді. Мұнда капиталдың орташа
өсіміне және салымдар қаупінің ... ... ... ... өсу ... қағаздармен, ал табыстылық агресивті өсу бағалы
қағаздармен қамтамасыз етіледі. Отраша өсу портфелі ... ... ... болып табылады және жоғары тәуекелмен кездескісі келментін
инвесторлармен көбінен қолданылады.
Табыс портфелі ... ... ...... және ... – алуға бағытталған. Табыс портфелі табыс акцияларынан, яғни
инвестициялық қасиеттері ... ... ... ... облигация және
басқа да бағалы қағаздардың бағам құнының ... ... және ... ... акциялардан тұрады. Бұл портфель түрінің
ерекшелігі оның құру ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін белгілі бір табыс деңгейін
алуында болып келеді. ... ... ... ... ... және ... құнының жоғары қатынасы бар қор ... ... ... ... ... табыс портфелі сенімділігі жоғары бағалы қағаздардан құралады
және ол минималды тәуекел деңгейінде орташа табыс әкеледі.
Табысты ... ... ... орташа деңгейінде жоғары
табысты әкелетін сенімділігі ... ... ... ... тұрады.
Өсу және табыс портфелі қор нарығында мүмкін болатын бағам құнының
төмендеуінен, төмен ... және ... ... сақтану үшін
құрылады. Осы портфельдің құрамына кіретін қаржылық ... бір ... ... ... ... ал ... ... әкеледі.[7;329-331]
Балансталған портфель әрекет ету мерзімі әр түрлі ... ... ... ... Оның негізгі мақсаты әр түрлі бағалы қағаздар
түрлері бойынша қаражаттың түсуінің жиілігін ... ету ... ... ... кәсіпорынның белгілі бір арнайы бағалы
қағаздарға және қаржылық құралдарға салым жасауға негізделген.
Аудандық және ... ... ... ... ... ... ... немесе экономиканың осы саласына қатысатын белгілі бір
компанияның ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
бағалы қағаздарынан құрылады.
Қазіргі уақытта портфельді ұйғарым барған ... қор ... ... көптеген кәсіпорындар бұл әдісті жеке инвесторлармен жұмыс ... ... ... агент үшін де (банк), сенуші үшін де (клиент) маңызы болып
шешім қабылдауға көмектесетін ақпарат ... ... ... ... (периодтылығы және орташа шаршылық ауытқу көлемі) динамикасын
талдауға, болып жатқан бағам толқуларын өзара ... және ... ... бөлу ... Бұл өзгерістерді талдай отырып қаржылық
менеджерлер белгілі бір қағаздарға инвестициялау жөнінде, оларды портфель
құрамына ... ... ... ... ... бағалы қағаздар портфелі тек қана жеке ... ... ... және ... ... ... салымдарды қарастырады.[8;386-389]
1- кесте. Инвестор түрі мен портфель түрі арасындағы байланыс *
|Инвестор түрі|Инвестициялау |Тәуекел |Бағалы ... ... түрі |
| ... ... |түрі | ... ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... |
| | | ... ірі ... |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | | ... мен | |
| | | ... | ... ... мерзімге |Орташа |Мемлекеттік |Диверсификацияланған |
|агресивті ... салу | ... | |
| ... оның ... ... аз | |
| | | ... ... | |
| | | ... ірі, ... |
| | | ... ... | |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | | ... ... | ... ... |Жоғары |Шағын |Тәуекелі ... |
| ... | ... |бірақ табыстылығы да |
| ... | ... ... |
| |тез өсу | ... | |
| ... | ... | |
| | | ... ... | |
| | | ... | |
| | | ... ... | ... Көшенова Б.А. Бағалы қағаздар нарығы және биржа ісі. Оқу құралы.- |
|Алматы: 2007. [9;54-56] ... ... ... ... ... ... әр ... портфель түрі белгілі бір ұстаушыда тұрақты нәрсе болмайды, керісінше
нарық жағдайына және сәйкес ... ... ... түрленеді. Халықаралық тәжірибеде арнайы рейтенгтік агенттіктер
инвестициялық сапаға байланысты нарықта айналыста жүрген бағалы қағаздарды
талдайды.
Портфельді инвестициялар портфельді ... ... және ... мен ... да ... сатып алумен сипатталады. Инвестициялық
портфельді құрудың принціптері салымдардың қауіпсіздігі мен ... өсуі және ... ... құру кезінде негізгі мақсат тәукел
және банк табысының оптималды үйлесуіне жету ... ... ... ... құрудың келесі этаптарын көрсетуге болады:
- оптималды портфель түрін таңдау;
- портфель тәукелі мен ... ... ... ... ... құрамын анықтау;
- портфеь басқару сызбасын таңдау.[9;54-56]
Инвестициялық портфельді құру бойынша жұмыста нарықтық жағдайдың күрт
өзгерістері, инвестиция ... ... ... шарттастырылған
акцияларды қайта бағалау факторларды ескеру керек.
Инвестициялардың мүмкін объектісін қаржылық талдау барлық деңнейлерде
инвестициялық үрдістердің бөлінбес ... ... ... ... жағдайы белгісіз жеке және заңды тұлғалармен жұмыс істемейді.
Дамыған мемлекеттерде ... ... ... – бұл ... жалпылама шарттары; фирманың қаржылық жағдайы ... бар. ... ... ... ... жұмыс сапасы
қызметкерлердің мамандандырылуымен, ақпараттың шынайылығымен ... ... ... ... ... ... ... да бір таңдау сызбасына
жатпайды, ... ... ... ... біртекті емес. Портфель үшін
облигацияларды таңдай отырып инвестор келесі сұрақтарға жауап беру керек:
- Облигация ұстаушылар алдында ... ... ... ... табысы жеткілікті ме?
- Қарызды өтеу үшін айналымдағы қаражат жеткілікті ме?
- Компания ... мен ... ... қандай?
- Қарызды өтеу үшін компания активтері жеткілікті ... ... ... ... ... компания облигациясының
рейтингі қандай?
Бағалы қағаздар нарығы ... ... ... мен ... ... ... келу үшін оны ... қажет. Портфельді басқару деп түрлі
бағалы қағаздар жиынтығына белгілі бір ... және ... ... ... ... ... мүмкіндік береді:
- алғашқы инвестицияланған қаражатты сақтауға;
- табыстылықтың максималды деңгейіне жету;
- портфельдің инвестициялық бағыттылығын қамтамасыз ету.
Басқаша айтқанда басқару ... ... ... инвестициялар
сапасын және оны ... ... ... ... ... ... бағытталған. Сондықтан факторлар ... ... ... оның ... бөліктерінің өзгеруіне әкелетін
ағымдық түзету қажет.
Активті және пассивті болып сипаттауға болатын портфельге қолданатын
әдістер мен техникалық мүмкіндіктер жиынтық ... ... ... және қымбаттылардың бірі, мыналардың үздіксіз ... ... ... ... ... болып табылады:
- қор нарығы, оның даму тенденциясы;
- қор нарығының секторлары;
- бағалы қағаздар эмитент-фирманың қаржылық-экономикалық көрсеткіштері;
- бағалы ... ... ... мониторингтің соңғы нәтижесі портфель түріне сәйкес келетін
инвестициялық қасиеттерге ие бағалы қағаздарды таңдау болып табылады.
Мониторинг – бұл ... және ... ... ... ... ... моделі портфельдің инвестициялық мақсаттарына ... ... ... және ... ... ... сонымен қатар
портфельге кіретін қор құралдарының ... тез ... ... – бұл ... ... ... болатын табыс көлемін
болжамдау және ... ... ... ... 315-б.]
Активті басқарумен айналысатын менеджерлер тиімдірек бағалы қағаздарды
бақылап, сатып алу ... және ... ... ... тезарада құтылу
міндетті. Ал бұл кезде портфель құнының төмендеуіне және оның ... ... ... ... ... Демек, “жаңа” портфельдің
құнын, табыстылығын, тәуекелін және басқа да инвестициялық сипаттамаларды
ұқсаса сипаттамалармен табыстылығ төмен ... ... ... ... отырып салыстыру қажет.
Мұнда портфель құрамының өзгерісі бойынша шығындарды ескеру қажет
екенін айта кету жөн. Бұл ... бір ... ... формасына немесе
“свопингке” байланысты.
Менеджер қор нарығының коньюктурасын озып, талдау нәтижесін іске асыра
алу керек. Менеджер ... іске ... ... ... ... сақ ... тиянақты болу керек.
Пассивті басқару бұл ұзақ тиімділікке ... ... ... ... ... ... портфель құру болып
табылады. Мұндай көзқарас сапыс жақсы бағалы ... толы ... ... ... Инфляция кезінде, яғни көбінесе қысқа мерзімді
бағалы қағаздар нарығы бар болғанда, сонымен ... қор ... ... ... ... ... төмен болады.
Біріншіден, пассивті басқару тәуекелі төмен бағалы қағаздардан ... үшін ... ... ал отандық нарықта портфельдер аз.
Екіншіден, бағалы қағаздар портфелі ұзақ уақыт ... ... үшін ұзақ ... болу ... Бұл ... ... негізгі
артықшылықтарын жүзеге асыруға көмектеседі – үстеме ... ... ... ... динамикалылығы портфель төмен айналымда
болуына мүмкіндік береді, себебі мұнда табысты ғана ... ... ... да ... болады.
Пассивті басқарудың сирек қолданатын әдісі – индексті қор әдісі.
Индексті қор – бұл ... ... ... сипаттайтын таңдалынған
биржалық индекс қозғалысын көрсететін портфель. Егер ... ... ... ... қаласа, онда ол индексті есептеген кезде қағаздар
құратын бағалы қағаздар үлесін портфельді ... ... ... ... ... ... ... сондықтан индексті әдісті
қолдану күтілетін оң нәтиженің орнына залалдар әкелу мүмкін.[10, 397-б.]
Белгілі бір қиындықтар ... ... тұру ... ... ... ... нұсқасы тиімді емес ... ... ... ... ... ... ... қатынасымен
акциялар таңдалады, ал бұл ... ... ... ... ... ... береді. Бірақ Қазақстан нарығының
тұрақсыздығы ... ... ... ... нормативті тиімді қолдануда орташа өлшенген бағаның
заемді қаражатын ала ... ... ... ... ... Кейін мониторинг негізінде кепілденген ... ... ... портфельге бағалы қағаздаоды таңдау жүзеге асырылады.
Құрылған активтердің өзгерісіне белгі болып активті басқару ... ... ... ... ... төмен портфель табыстылығының
түсуі табылады. Осылай табыстылық портфельді сілкейтін индикатор болады.
Қор нарығының ... ... ... ... ... деп ... ... таңдау портфель түріне де байланысты. Егер
агресивті портфельге «пассивті» басқару ... ... ... күту
қиын. Мысалы, күнделікті табыс портфеліне бағытталған ... ... ... екіталай.
Басқару тактикасын таңдау менеджердің бағалы қағаздарды тааңдаау және
нарық жағдайын болжамдау ... ... Егер ... ... ... ... ... ескеру қабілеті төмен болса, онда оған
диверсификациялық портфельді құру және тәукелдерді қолайлы ... ... Егер ... ... күйін жақсы болжай алатындығына күмәнсіз болса,
онда ол нарықтық ... және ... ... ... ... құрамын өзгерту қажет. Мысалы, басқарудың ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Табыстылықты және нарықтық бағалардың толқуларын есептеудің бұл жағдайда
табыстылығы төмен.
«Активті» де, ... де ... ... клиент тапсырысы
бойынша жүргізіледі немесе келісім-шарт негізінде жүзеге асырылады. Активті
басқару сату- сатып алу және ... ... ... ... құруды жүзеге асыратын арнайыландырылған қаржылық мекемелердің
жоғары шығындарын ұйғарады. Басқарушы нарық ... ... ... және т.б. есепке ала отырып қор құндылқтарымен операцияларды
орындайды. Мұнда пайда ... бір ... ... инвестициялық
шеберлігіне тәуелді болады, ал ... ... ... алынған
пайдаға байланысты болады. Бұл қызмет түрі “Investment portfolio management
treaty” немесе бағалы қағаздар портфелін басқару бойынша келісім-шарт ... ... ... – ақша ... ... ... ... Ол иеленуші атынан әр түрлі қор құралдарына ... ... ... үшін ... ... ... орындау үшін коммисиодық ... ... ... ... ... ... ... немесе сенімді банктік
операциялар деп аталады. [11, 193-197-б.]
Бөлімді ... келе ... ... ... ... ... өрлеуді көп жағдайда қаржыландыратын ең оңай және ең қолайлы
қаржы көзі. Әлемдік тәжірибеде ... оның ... ... ... бірсыпыра белгілеріне, айналысқа түсетін активтер түріне, сондай-
ақ олардың сатылу тәсілдеріне қарай көптеген түрлері кездеседі. Төменде
әрқайсысының ... ... ... ... ... осы аталған
нарықтардың қосындысы іспеттес төрт нарық концепциясы кеңінен ... ... құру ... берілген сипаттамамен жаңа ... ... ... ... ... портфелі инвесторға минималды
тәукелде қажетті табыс тұрақтылығын қамтамасыз ететін құрал болып табылады.
1.2 ... ... ... ... қағаздар нарығының пайда ... ... және ... ... ... ... ... Олар вексель және
коносамент сияқты қарыз міндеттемелерінің пайда болуына әсер ... ... ... одан әрі ... ... ... пайда болуымен
және мемлекеттің эмиссиялық қызметімен байланысты. Бағалы қағаздарға кең
көлемде капитал жұмсау XIX ғ. ... ... ... Осы ... ... да белгілі бола бастады. Алғашқыда бағалы қағаздармен жеке
адамдар (трейдер - аторней) және банк қызметкерлері ... ... ... ... ... да кірісті.
Бағалы қағаздар нарығын дамыту ... ... ... да ... ... ... қою) кездесе бастады.
Алайда, бұл кезде бағалы қағаздар туралы шыққан заңдар ... ... ... ... ... ... қалыптастыру процесі аяқталды
деуте болмайтын еді. Дегенмен ... ... ... ... пайда болған бағалы кағаздар нарығын құқықтық қамтамасыз
етудің жетістіктері мен кемшіліктерін анықтауға мүмкіншілік ... ... ... ... қатысушылар деген бағалы қағаздарды сатушы, не
сатып ... ... ... олар ... есеп ... және ... ... ететін жеке немесе заңды тұлғалар. Олар бағалы
қағаздардың айналымдылығы бойынша ... ... ... ...... ... ... сипаттамасы.[12, 83-б.]
Қазіргі кезде бағалы қағаздар нарығына катысушыларды ... ... және ... ... ... ... түрде бес топқа бөлуге
болады:
Бірінші топ, бағалы қағаздар нарығына негізгі ... ... ... органдары, ірі ұлттық және халықаралық компаниялар.
Бұндай компаниялардың халық арасында ... ... бар. ... олар
шығарған бағалы қағаздар ешбір қиындықсыз өтеді. Нарық ол ... ... ... ... ... Бұл ... әсіресе, мемлекеттік және
жергілікті әкімшіліктің қағаздары, сатып ... ... ... ... халықтың кейбір топтары (мысалы, зейнеткерлер, жалғыз басты
адамдар, асыраушысынан айырылған отбасылар және с.с. табысы ... ... аз ... ... ... өз ... жұмсауға мүдделі. АҚШ-
та оларды «көктүбірлі» («голубые корешки») деп атайды.
Екінші топ, инвестициялық ... ... ... қағаздар
операциясын жүргізетін қаржы - несие институттары. Олар:
коммерциялық және инвестициялық банктер;
сақтандыру қорлары;
зейнетақы қорлары және с.с. ... ... ... ... ... яғни ... ... тұлғалардың қаржысын біріктіріп, оларды табысты бағалы қағаздарға
жұмсау мүмкіндіктерін іздестіреді. Олар ... ... ... ... ... ... қалу ... құтылу үшін өз капиталын әртүрлі
шаруашылық салаларына жұмсауға ұмтылады.
Үшінші топ, жеке инвесторлар, яғни жеке ... оның ... ... ... қағаздары әрқашан қауіпті. Статистика деректері
дәлелдегендей олардың 3/4 ... ... ... ... ... тек ... ғана кейбір табысқа қол жеткізеді екен. Кейбір ... ... ... ... өздерінің болашағы бар екенін дәлелдеді. Мысалы,
электронды-есептегіш техникалар, ракеталар, жоғары сапалы үй ... ... ... өнім ... шағын өндірістер. Сондай-ақ кейбір шағын
кәсіпорындар экспорт ... де ... ... ... ... және ... тігілген киімдерді, галантерея заттарын шығарушылар).
Сондықтан халықтың бірсыпыра тобы тәуекелге бел буып, жоғары дивидендтерден
үміттеніп, осы кәсіпорындардың акциясын сатып алуда.
Төртінші топ, ... ... ... ... яғни ... ... Олардың қолындағы хабарлар, керекті байланыс құралдары оларға
бағалы қағаздармен операция жүргізуге жеңілдік береді. Дилерлер ... ... ... көптеген операция жүргізеді. Дағды бойынша, дилерлер
сатып алған ... ... көп ... Олар ... ... болғанын сезсе, бағалы қағаздарды сатып жібереді. Себебі олардың іс-
әрекеті – алыпсатушылық.
Бесінші топ, ... ... ... ... және ... ... ... елде бағалы қағаздар нарығына қатысушыларды
және оған ... ... ... ... ... ... заң
актілерінде елдің экономикалық жағдайы аңғарылады. Мысалы, экономиканың
дағдарысы кезінде заңдар мен ... тез ... ... [13, ... ... ... ... сауда-саттық жұмысын қамтамасыз етіп,
оның міндетін атқаратын делдалдарды кәсіби мамандар деп те атайды. Ол жұмыс
баға белгілеу үщін және ... ... ... компьютерлік техниканы
қажет етеді. Ол үшін ... ... сай ... ... ... қажет. Олардың жалпы экономикалық, техникалық және кейбір күтпеген
жағдайды шешетін психологиялық дайындықтары ... ... ... ... ... ... ... мамандарының мол тәжірибесі мен олардың
сезімталдығын (интуиция) да бағаламауға болмайды.
Бағалы қағаздар нарығының кәсіби мамандары:
1. Брокерлер - ... ... ... қатынасатын адамдар. Брокер
келісім жасасатын әрбір жақты табыстыруды көздейді. Брокер өкіл емес, ешбір
жақтың шарттық қатынастарына қатыспайды, ... ... ... ... ... ... жеке ... жасауға арнаулы өкілеттік
беріледі. Ол тек өкілеттік шегінде әрекет етуге міндетті.
2. Дилерлер - өз капиталымен келісім жасайтын ... ... ... ... ... ... ... нарығындағы брокерлер
заңды тұлға ретінде тіркелген ... ... ... ... Еуропа мемлекеттерінде олар не жеке фирма, не ... ... ... Жаңа ... ... олар ... шектеулі
серіктестік мекемесі болып та ... ... ... жеңілдік алу
мақсатында шағын кәсіпорын ретінде тіркелгендіктен ... ... ... аз болады. Дегенмен, бұл фирмалар өз капиталымен қарызға алған
капиталын ... ... ... ... ... ... [13, 154-б.]
Құрылымы жөнінен брокерлік фирма дирекция, әкімшілік бөлім, ... ... ... ... сату ... және хабарлама-техникалық
бөлімінен тұрады. Шамамен фирмада 15-20 адам қызмет жасайды.
Брокерлік фирманың қызмет аясына:
Консалтинг (кеңес беру);
Бағалы қағаздарды алғашқы ... ... және ... ... ... ... құру және оны ... және с.с. міндеттер кіреді.
Бұлардан басқа брокерлер ақша ... ... ... ... атап айтқанда, банктік несие алушыларға делдалдық ... ... ... оның ... ... келісімді сақтандыру.
Брокерлер өз қызметінде мына түпкі бастамаларды басшылыққа ... ... ... ... шарт ... ... тапсырма бойынша,
оның ішінде, бағалы қағаздарды қайдан сатып алу жөнінде (қор биржасынан ба,
әлде биржадан тыс нарықтан ба) ... ... ... ... ... сомасы шамасында әрекет жасайды.
Бірақ ... ... ... ... ... ... өз құқығын
пайдаланады.
Сурет-3. – Брокерлік фирманың құрылымы. [13, 181-б.]
Брокер тапсырманы орындағаны туралы шартта көрсетілген ... ... және ... ... ... ... қаржыны (өзіне делдалдық
үшін келісілген сыйақы қалдырып) клиенттің есепшотына аударады.
Брокер мәмілені арнаулы ... ... ... ... ол ... ... ... құқылы.
Клиент брокерге мәміледегі барлық тапсырманы уақытынан бұрын тоқтатуға үкім
бере алады.
Сонымен ... ... мен ... ... ... ... жүргізіліп, ол кейін құжатпен рәсімделгеннен соң ғана заңды күшіне
енеді.
Брокерлік фирма өз ... ... ... ... ... (әсіресе клиент сатып алушы болса) талап етеді. Кепілдік ретінде:
1. ... ... ... ... берілуі;
2. Мәміленің кемі 25%-тін немесе 100%-ін құрайтын сома
брокердің шотына түсірілуі керек;
Брокердің ... ... шот ... сақтандыру полисі және с.с.кепілдіктер берілуі мүмкін.
Осылар жөнінде брокерлік фирма клиентке хабарлап ... ... ... ... ... табысына делдалдық үшін сыйақы, ... ... ... ақы) және ... ... үшін ақы ... ... бұл
жағдайда брокерлік фирма өзінің делдалдық қызмет шегінен шығып, оның ... ... ... ... ... [14, ... — олар да ... Олардың брокерлерден айырмашылығы шарт
жасасқанда өзінің (дилерлік фирманың) капиталын жұмсайды. Дилердің қызметін
мына ... ... ... ... қалалық әкімшілік көрсетілген
құны 100 теңгелік облигация шығаруға шешім ... ... ... оның өз аппараты жоқ, сондықтан әкімшілік дилерлік фирмаға
тапсырма береді. Егер ... заем ... ... ... ... онда ... ... іспен тек маманданған фирмалар, мысалы,
коммерциялық банктер ... Оның ... ... ... дилерге 100 теңгелік облигацияны кемітілген бағамен
(дисконтпен), ... 98 ... яғни ... 2 ... кем ... ... ... кеткен шығынымен одан түскен пайда ... кем ... ... ... ... ... дилерді жауапкершілігі шектеулі
дилер деп атайды. Олардың бағалы қағаздарды сатып алу-сатуға тәуекелмен
шығарған ... ... мен ... ... ... ... ... алу-сату аз уақыт аралығында өтеді.
Дилердің атқаратын қызметі:
Бағалы қағаздардың шығарылымы, олардың бағамы және ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерді бақылап отыру. Егер бағалы
қағаздарды сату-сатып алу баяуласа (мысалы, сатушылар және ... ... ... онда бағалы қағаздардың бағамын тұрақтандыру ... өз ... ... ... ... мен ... бір-біріне кездестіріп, бағалы қағаздар
нарығыныц жұмысына себепші болады. Олар ... ... ... ... істейді.
Айта кететін жәйт, бағалы қағаздар нарығында дилердің қызметі брокерлер
қызметінен ... кең ... ... ... ... ... ... капиталы болады, кейіннен ол делдалдық сыйақымен
және инвестициядан түскен пайдамен үнемі толтырылып отырылады.
Джобберлер - бағалы ... ... ... ... ... ... ... кеңес берушілер. Ең алғашқыда олар
Лондон Сити нарығында пайда болды. Олар шығарылған ... ... ... ... үшін ғана ... сонымен қатар эмитенттерге жаңа
бағалы қағаздар шығаруға да ... ... ... ... тек бір ... ... қана қоймай, Ол үшін олар уақытша ... ... ... ... ... ... белгілі экономистер, банк
қызметкерлері және басқа да салалардың ... ... ... ... ... ... ... ғана маманданатын болғасын
олармен кең ... ... ... ... мен дилерлер
пайдаланады. Джобберлердің қызметі өте жоғары бағаланып, олар ... ... ... жатады.
Қорыта айтқанда, қазіргі кезде бағалы қағаздар нарығының кәсіби мамандары
көбеюде. Тек олардың бір-бірімен байланысты ... ғана ... ... және ... ... ... ... етеді.
Атқаратын қызметтеріне қарай бағалы қағаздар нарығына қатысушыларды
келесідей топтастыруға да болады. Олар:
эмитенттер;
инвесторлар;
бағалы қағаздар ... ... ... ... және реттеу органдары.
Сурет-4. – Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар
Осы топтардың әрқайсысын таратып айталық. Эмитенттер - олар ... ... және ... ... - ... коммерциялық
кәсіпорындар және ұйымдар. [15, 78-92-б.]
Инвесторлар - олар өздерінің нақты капиталын бағалы қағаздарға салушылар
(жұмсаушылар), яғни ... бос ақша ... ... мүдделі халық,
мемлекет, сондай-ақ коммерциялық ұйымдар.
Қор ... - олар ... ... ... эмитенттер мен
инвесторлар арасындағы байланысты қамтамасыз ... ... ... және ... ... портфелін басқарушы ұйымдар.
Бағалы қагаздар нарығына қызмет етуші ұйымдар — олар бағалы қағаздарды
сатып алу-сату қызметінен басқа да бағалы ... ... ... ... ұйымдар. Бұндай ұйымдарға:
Біріншіден, бағалы қағаздар нарығын ұйымдастырушылар (қор биржалары,
биржадан тыс нарықты ұйымдастырушылар);
Екіншіден, есеп айырысу ... ... ... ... ... депозитарийлер;
Төртіншіден, тіркеушілер;
Бесіншіден, нарыққа қатысушыларға қызмет көрсететін ... және ... да ... ... мүмкін.
Қорыта айтқанда, бағалы қағаздар нарығына қызмет етуші ... қор ... ... деп те ... [16, 43-б.]
Қазіргі кезде Қазақстан қор нарығына Орталық депозитарий, 65 брокерлер
және дилерлер, 17 тіркеушілер, 10 ... және 12 ... ... ... ... ... ұйымдар қатысады.
Бағалы қағаздар нарығына қатысушы - заңды тұлғалар мемлекеттік лицензия,
ал жеке ... ... ... ... ... ... ... келе Бағалы қағаздар нарығының пайда болуы сауда
және өсімқорлық (ростовщиктік) несие түрлерімен ... ... ... ... ... ... ... қағаздарды сатушы, не сатып
алушы, сонымен қатар олар бойынша есеп ... және ... ... ... жеке ... ... ... Олар бағалы қағаздардың
айналымдылығы бойынша өзара экономикалық қатынастарға ... ... ... нарығының кәсіби мамандары; брокерлер дилерлер болып табылады.
Қорыта айтқанда, қазіргі кезде бағалы қағаздар ... ... ... Тек ... ... байланысты қызметі ғана нарықтың тұрақты
қызметін және бағалы қағаздардың ... ... ... ... қағаздарды инвестициялаудың шетелдік тәжірибесі
Мемлекеттік және нарықтық басқарудағы шетелдік экономикалық тәжірибені
ғылыми қорытындылау күн ... ... ... ... отыр: бұл
тәжірибе Қазақстан экономикасының жағдайына қаншалықты қолайлы және ... бола ма, әлде ... өту ... Қазақстан үшін шаруашылық
жүргізудің өзіндік моделі болуға тиіс пе? Бүл сұраққа жауап беру жай ... ол ... ... ... ... ... Еліміздің бірқатар экономика
ғалымдары қазіргі ... ... ... теориялық негізін
анықтауды, шаруашылықты басқарудың әкімшілдік және нарықтық ... ... ... экономикасын жасауды бекер тілге тиек етіп
жүрген жок. Бұл ... ... ... біздің аталмыш проблемалардың
теориясын анықтап енгізуге байланысты туындап отыр.
Осы ... ... ... ... бөлуге болады:
- экономиканы мемлекеттік ... ... ... құрамы әр кезеңде қандай себептерге байланысты өзгеріп отырады.
- бәсекелестік нарықты ортаны құруда не маңызды: меншік ... ... ... түрде және жаппай жекешелендіру ме, жоқ, әлде
кәсіпкерлердің өз ... ... ... және орта кәсіпорындарды
мемлекет тарапынан қолдау.
Егер де осы қорытындылауды қарастыра отырып, шетелдік ... ... ... Қазақстан жағдайында пайдаланылатын болса,
онда келесі ... ... ... ... Экономикалық саясатты ғылыми негіздеу, ... ... даму ... ... және ... ... ... құқықтык сипаттағы мәселелерді
шешуге пайдаланылады.
2. Кәсіпкерлердің, шағын және орта ... ... ... ... ... және ... ... бағытта дамуын ынталандырылуы мақсатында ұсынушы-
реттеушілік жоспарлауды жүзеге асырады.
3. Әкімшілік, заң ... ... ... және ... механизмдерін кеңінен қолдана ... ... ... және жеке ... ... ... ... тікелей мемлекеттік реттеу.
4. Сыртқы экономикалық саясатты жүргізуде мемлекеттің экспорттық
потенциалын жоғарылатудың басыңқылығын ... және оның ... ... ... ... кіруін іске асыруды қамтамасыз
ету.
1992 жылдан бастап ҚР Президенті ... ... ... ... мемлекет тарапынан қолдау туралы жарлықтар мен зандарға қол
қойды. ... осы ... ... ... ... әлі де көптеген
объективті және ... ... ... ... ... баға ... механизмі үлкен қызығушылық көрсетуде. Ауыл
шаруашылық өнімдерінің бағасын реттеу, саланың бірінші ... ... ... сомасының минималды деңгейін қамтамасыз етуге кепілдік беру ... ... ... ... ... ... шығу ... үкімет баға белгілеу мен баға деңгейіне әсірссе
халықтың тауар тұтынуын бақылауын ... ... біз ... ... ... мен тұтыну заттарды сатуға монополия жағдайындағы
бағалардың: толық ырықтандырылу, соңдай-ақ ауыл ... ... ... ... даму үшін ... ... бөлмеу жолымен келе
жатырмыз. Мұндай көзқарас республикамыздың ЖҰӨ-нің ... ... ... аграрлы секторының өнімдеріне баға белгілеу және ... ... көз ... тыс қалдыруда.
Бағалы қағаздар рыногын жасақтау республикамыздың қаржы саласын
тұрақтандыру бағытындағы міндеттермен тікелей байланысты. ... ... ... ... ... ... ... етуі үшін инфраструктура
жасау болып табылады. Болашақта бұл ... ... ... ... ... шығару орналастыру мен
айналымға түсіру күрделі экономикалық және ... ... ... ... Сол ... бірі - жекешелендірудің қолданылып
жүрген схемасы мен мемлекеттік ішкі қағаздарды жою.
Экономикасы ... ... ... ресурстың 50 пайызға жуығын
акциялар мен облигациялар құрайды. Құнды қағаздар нарығын дамытудың негізгі
мақсаты – ... ... ... ... дамуына ықпал ету,
қаржылық тұрақтылықты тездетуге және нарықтық ... ... ... ... ... ... ... ету негізінде
экономикалық өсуге ықпал ету. Қазақстандағы құнды қағаздар нарығы бүгінгі
күндері қалыптасу ... Бұл ... жүйе ... нарықтың бір бөлігі, ол
нарықтық экономикада тұтастай, жан-жақты дамымайынша, өз бетінше тіршілік
ете ... ... ... ... дамыған елдердегі құнды қағаздар
нарығы мемлекет тарапынан реттеліп отырады, олардың функциясын ... ... ... Бір ... алғанда өзін-өзі реттейтін және
ұлттық капитал біздің елімізде ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше құруы үшін әлі дайын емес,
екінші жағынан алғанда, ол қоғам ... ... ... ... ... сондықтан да құнды қағаздар рыногын бұлайша реттеу,
мемлекеттің оны жүргізудегі рөлінің ... бұл ... ... ... ... экономикасы дамыған елдерде бағалы қағаз нарықтарында көптеген
сегменттер, атап айтқанда, кәсіпорындар мен жеке компаниялардың акциялары;
мемлекеттін және жеке фирмалардың ... ... ... ... ... және ... бойынша олардың арасында үнемі үздіксіз
бәсекелерге өрбиді. ... ... ... ... ... жеке және корпоративтік акциялар мен ... ... мен ... ... ... бойынша проценттерден жоғары
болуы мүмкін АҚШ ... ... ... ... жеке ... ... мүлік салу және коммуналдық
облигациялары Жеке фирмалардың акциялары
Бюджеттің кемшілігін ... ... ... ... ... формасындағы кәсіпорындардың акциялары
Айта кететін жәй, сыртынан АҚШ пен ... ... ... әсіресе Францияда, сондай-ақ Жапонияда мемлекеттік сектордың БҚ-
ға қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... көптеп шығарылуы. Ал Батыс Европа елдерінде
шығарылатын кепілдікке мүлік салу ... және ... тек ... ... эмиссиялайды, сондай-ақ олар қор
биржасынан тыс ... ... ... ... ... ... ... атап
айтқанда, экономикалық, құқықтық ... т.б. ... ... ... мүмкіндік туғызады.
  Әлемдік тәжірибеде институционалды инвесторлардың ірі ... ... мен ... ... ... ... 2006 ... институционалды инвесторлардың барлық активтерінің 30-31%-і келген,
үшінші орында 28%-ті инвестициялық қорлар тұр. Бұл ... ... ... 16% өсуі байқалуда және бұл ең тез өсу болып саналуда. 2006-2007
жж. АҚШ-та институционалды ... ... 2,7 есе ... 2007 жылы 18,4 трлн ... құрады. Сонымен қатар, жинақтаушы
зейнетақы қорларының үлесі – 37%, сақтандыру компаниясының үлесі – 23%, ал
инвестициялық ... ... – 26% ... Институционалды инвесторлардың
активтерінің көлемі жағынан АҚШ, одан кейін ... ... ... (3 ... ... елде, инвестицияның басыңқы үлесі сақтандыру компаниясында және
екінші деңгейдегі банктердің сенім бөлімшелерінде ... ... ... ... және Швецияда ... ... ... ... 110-220% ... ... ... қатар, ЭҚДҰ мүшелері ... ... ... ... ... ... ... активтерінің ЖІӨ көлеміне қатынасы дамушы елдерде:
Түркияда – 0,8%, ... – 3%, ... – 6%, ... – 9%, Чехияда –
16% және Ресейде – 1,3% құраған (1-кесте).
     Көптеген мемлекеттердің институционалды ... ... ... ... проценттік бағалы қағаздарға салады. Сонымен қатар,
2005 жылдары акцияға инвестициялық салымдардың ... ... ... ... ... өте жоғары болғаны байқалған.
     Кесте-2. – Дамыған мемлекеттердің институционалды инвесторларының
активтері.
млрд доллар
|Мемлекет |2005 жылы |2006 жылы |2007 жылы |
| ... ... ... активтері 2007 жылы 3
трлн доллар болды. ... мен ...... ... ... долларды, ал Голландия мен Австралияда – активтер 0,6 трлн долларды
құрады. Германияда ... ... ал ... мен ... жинақтаушы зейнақы қорлары активтерінің үлесі басым болып келеді.    
      Институционалды инвесторлардың активтері өсімінің ең ... бірі ... ... ... ... ... ... валютасында қайта номинирленген қаржы құралдарын қайта бағалау болып
табылады. Оның ... ... ... ... қағаздардың (МБҚ)
көпшілігі инфляция деңгейін жауып, аз ғана табыс әкелгендігінде болып отыр.
Дегенмен, кейбір консервативті инвестициялық ... ... ... ... портфелінің басым бөлігін МБҚ алады. 2008 жылы ЖЗҚ
біріктірілген инвестициялық ... ... ... ... ... сапалық және сандық өзгерістер орын алды.  
Институционалдынвесторлардың портфельдерін салыстырайық. Бұл ... ... ... ... бағалы қағаздарды алдық, себебі
қор нарығының ... ... ... ... ... болып табылады.
     2007 жылы  институционалды инвесторлар активтеріндегі акцияның үлесі
Ұлыбританияда – 65%, АҚШ-та – 50%, ал Швейцария мен ...... мен ... – 33%-ті ... ... ... институционалды
инвесторлардың категориялық құрылымы аталған мемлекеттерде ... қор ... (ХҚН) ... оның ... ... ұлттық
қор нарықтарының қондырмасы және қайталама қаржы ресурстары болып табылады.
Егер ұлттық қор нарықтарында ... ... ... осы елдің
заңды және жеке тұлғалары болса, онда ХҚН-да олар әр ... ... ... ... Бұл жағдайдың маңызы зор: әр ... ... ... ... ... мен ... арасында жасалған
мәмілелер ақша-кредит ресурстарының бір валютадан ... ... ... ... және ... активтердің осылайша араласуы ... ... ... ... ... жол ашатын
бірыңғай әмбебап нарықтың ... ... ХҚН ... ... ... ол ... әкелетін жаңа, аса көп капиталды қажет
ететін алып жобалармен, сондай-ақ оларды іске асыру үшін қаржы ... ... табу ... ... ХҚН ... ... ... кеңеюіне себепші болатын бірқатар факторлар бар.
Олардың қатарына мыналар жатады: 1) ... ... және ... өсіп келе ... ... байланысы; 2) мемлекет тарапынан ақша
және капитал ... ... ... ... ... ал ... ... ресурстарының да ауысуы; 3) сауда-саттық операцияларына
жаңалықтардың ендірілуі, халықаралық сауда және қор биржаларының рөлі ... ... ... есеп ... ... 4) ЭЕМ ... телекоммуникацияларды дамыту, қаржы ... ... ... құрылымы бойынша халықаралық экономикалық ... ... ... ... ... әр түрлі кредит-қаржы
институттарының жиынтығы. Бұл ... ... ... ... ... ... қор ... және кредит-қаржы институттары,
мемлекеттік агенттіктер, әр түрлі қаржылық делдалдар (брокерлік-дилерлік
ұйымдар).
Халықаралық ... ... ... ... капиталдың ең алдымен негізгі
транс­ұлттық корпорациялар және банк­тер орналасқан ... ... ... қалыптасты. Оның қалып­та­суы әр түрлі ... ... ... ететін көптеген алып жобаларды дүниеге әкелген
қазіргі заманғы ғылыми-техникалық ... ... ... ... бағамдарының нақты тұрақтылығымен, ортақ көпұлтты
валюталардың ендірілуімен, банк және ... ... ... ... қазір мемлекеттердің жақын­да­суын­да, әлемдік жаңа ... ... ... маңызды рөл атқарады. ХБҚН -ның біріктіруші
рөлі оның дамуының басым үрдістерінің бірі ... ... 150 ... жуық өмір ... ... өзінің дамуында бірқатар
кезеңдерден өтті.
Бірінші кезеңі, негізінен, ... ... ... ... ... ... ... облигацияларының эмиссиялары орын алған
дүниежүзілік соғыс басталғанға дейінгі уақытты қамтиды.
ХБҚН дамуының екінші кезеңі әлемдік ... ... ... ... ... дамыған елдердің ара­сында тығыз ... ... ... Бұл ... жалған капитал ай­қын нақышты ұлттық
белгісін сақтады. Сол кездің өзінде, 60-шы жылдары ұлттық ... ... ... ... ... ... ... белгілей­тін
ерекше заңдар бойынша жүзеге асыры­латын еурооблигациялар және ... ... ... ... ... ... ХБҚН ... ұлттық нарықтардан тұра­тын
халықаралық еркін капитал нары­ғымен тікелей байланысты. Капиталдың ұлт­тық
шекараларда мөлшерден тыс жинақ­талуы оның өз ... ... ... мен ... ... ... ... табылады. Сондықтан капитал
экспорты – да­мыған экономикаға тән және ... ... ТҰК және ... ... ... ... мен елдерде шығарылған ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар
халықаралық ... да ... ... ... ... ... шығарылымның бағалы қағаз­дарынан басқа, бұрыннан
айналыста жүрген қағаздар түсе бастады, ... ... ... және ... да жаңа қаржы құралдары түседі.
ІІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАДАҒЫ БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының қалыптасу ерекшеліктері
1996 жылдың аяқталу ... ... ... қагаздар нарығында өзара
бәсекелесуші алғашқы қүрылған - ... Азия және ... ... ... жеңуінің нәтижесінде қазірде ... бір ғана ... қор ... ... ... ... 5 наурызында «Бағалы кағаздар нарыгы туралы» және «Қазақстан
Республикасымда бағалы қағаздармен мэмілені тіркеу туралы» қабылданған екі
заң ... ... ... ... ... нарығының базалық
инфрақұрылымы түгелінен құрылды. Қазақстан Үкіметі осы заңдарга ... 1997 ... ... ... ... нарығында кэсіби қызметті
атқаруды және лицензиялауды ... ... ... ... ... ... депозитарий, бағалы қағаздарды
ұстаушылардың реестрін жүргізу ... ... ... жылы ... теидердің нэтижесінде Ұлттық банк пен Қазакстан
қор биржасының біріккен үсынысы жеңіске жетіп, «Багалы ... ... ЖАҚ ... Ол Қазақстан қор биржасымен бірігіп қор
нарыгының техникалық инфрақұрылымының ... ... ... ... ... ... қағаздар бойынша есеп айырысудың халықаралық
стандарты саналатын - «Отыздар тобының» ұсынысымен құрылған.
Заң негізінде бағалы ... ... ... ... басқа да
кәсіпкершілікпен айналысуға тиым салу және меншікті ... ... ... ... брокерлік-дилерлік құрылым да тәртіпке
салынды. Егер 1997 жылдың басында брокерлік-дилерлік ... саны 93 ... 1 ... ол 43-ке ... азайды. Олардың ішінде банктік емес ұйымдар
саны ... 65 және 14 еді. ... осы жылы ... кастодиан-
банктер пайда болып, эмиссияланған бағалы ... ... ... Егер жыл ... тек 4 ... ... ал жыл ... ол
34-ке жетті. Тіркеушілер санының бұндай жедел қарқынмен ... ... ... ... актілерге сәйкес акционерлерінің саны 500-
ден асатын акциоперлік ... ... ... ... ... ... ғана жүргізуі керектігі себепші болды. Сөйтіп, 1997 -
1999 ж.ж Қазақстан реестр үстаушыларының ... ... ... эмиссиясын тіркеуді екі мемлекеттік орган, атап айқанда, ... ... ... ... жэне ... территориялық басқармалары
арқылы Әділет министрлігі жүзеге асырды. Екі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тіркеуден өткізуге пайдаланудың бір
себебі - жергілікті жерлерде Ұлттық комиссияның аймақтық бөлімшелерінің
болмауынан. [17, ... ... 20 ... қабылданған «Қазақстан Республикасында
зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» Заңға сәйкес Ұлттық ... ... ... ... ... (ЗАБК-КУПА) қызметін реттейтін
және лицензиялайтын, сондай-ақ ... және ... емес ... ... ... ... инвестициялау тәртібін анықтайтын
мемлекеттік орган болып саналады.
2001 жылдың 11 маусымында Қазақстан Республикасы Президентінің «Қаржы
нарығын мемлекеттік ... ... ... үйымдастыру бойынша іс-
шаралар туралы» жарияланған жарлыққа сәйкес бағалы ... ... ... ... оның барлық өкілеттілігі мен қызмеггері
Қазақстан Республикасы ... ... ... Осы күннен бастап 2003
жылдың 4 шілдесіне дейін багалы қағаздар нарығын реттеуді Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... асырды.
Қазақстан бағалы қағаздар нарығының дамуы барысында көптеген ... ... ... ... ... ... мен ... енгізу
талаптары туындады. Соидықтан бағалы қағаздар нарығының құқықтық
инфрақұрылымын ... ... ... жылдары бағалы қағаздарды шығару
және айналысқа түсіру тәртібін, бағалы ... ... ... ... ... ... ... нарығында қалыптасқан
мемлекеттік реттеу қатынастарының қүрылымы мен ... ... жаңа ... ... ... ... 18 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы сақтандыру қызметі
туралы»;
* 2003 жылғы 13 ... ... ... ... 2003 ... 2 ... ... қағаздар нарығы туралы»;
* 2003 жылғы 4 шілдедегі «Қаржы нарығы мен қаржылық үйымдарды
мемлекеттік реттеу және қадағалау туралы»; [17, 165-б.]
Қазақстан қор ... (KASE) 1993 ... 17 ... ... ... ... ... атпен құрылды. KASE – коммерциялық ... ... ... ... нысанында жұмыс істейді.
KASE-нің 69 акционері бар ... ... ... ...... аймақтық қаржы орталығы» АҚ (ең ірі акционер), банктер, брокерлік-
дилерлік ұйымдар, активтерді басқару жөніндегі компаниялар, ҮЕЗҚ және ... ... ... Орталық Азиядағы аса ірі ұйымдастырылған қаржы нарығының операторы
болып ... Ол ... ... ... мемлекеттік және
корпоративтік бағалы қағаздармен тікелей және автоматты репо; ... (АҚШ ... ... Ресей рублі); Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкі, Қаржы министрлігі және жергілікті атқарушы органдары ... ... ... ... ішінде қазақстандық халықаралық
облигациялар); ХҚҰ облигациялары және ... ... ... қағаздар;
вексельдер; акциялар; корпоративтік облигациялар және т.б.
Қазақстан қор биржасының (KASE) стратегиялық мақсаты – аймақтық ... ... ... ... онда ... ... ... инвесторлар
барынша аз есептік тәуекелдермен, және ең үздік халықаралық ... кең ... ... ... саудасын жүргізу мүмкіндігіне ие
болуға, сондай-ақ сан алуан әрі сапалы түрде көрсетілетін ілеспе ... ... ... ... ... Республикасының тек мәдени және ғылыми орталығы
ғана емес, сондай-ақ қаржы орталығы ретінде де ... өз ... ... ... ... қабілеті туралы сөз етуге
мүмкіндік берді және 2003 жылы Алматыда ... ... ... ... бастауға септігін тигізді. Осы мақсатта республика ... ... ... Boston ... Group (BCG) ... ... ... негіздеуді бірге әзірлеу бойынша "Маркетинг-
талдау зерттеулер орталығы" АҚ таңдап алды.
2005 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметі ... ... ... ... ... Өңірлік Қаржы орталығын құру ... ... Бұл ... ТМД ... ... салыстырғанда Қазақстан
Республикасы қаржы секторының аса жылдам өсуіне, жалпы ішкі өнім құрамында
көрсетілетін қаржы қызметі үлесінің (3.9% 2006 ... ... ... ... ... ... ТМД ... инвестицияның басталуына
және қаржы саласында кадрлар ... ... ... ... Президенті 2006 ж. 5-маусымда Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... ... туралы»
(АӨҚО) заңға қол қойды, ол ... ... ... мен ... ... қатынасын реттейтін, Қазақстан Республикасы қаржы нарығын
дамытуға бағытталған ерекше құқықтық режим болып табылады.
Қазіргі таңда республикада жұмыс істеп жатқандарынан ерекшелігі сол ... ... ... жіті ... ... болмайды деп атап
көрсеткен жөн. Аумақтылық принципі АӨҚО ... ... үшін ... ... ... бар болу ... арқылы сақталады.
Рынокта жұмыс істеу үшін АӨҚО құралдардың екі тобын: ағымдағы негізгі
аспаптар және болашақ қосымша ... ... ... ... ... ... ... кредиттерді, туынды валюталық
кредиттерді қамтиды. Болашақ аспаптар АӨҚО –да өтімділікті дамыту мен
эмитенттер ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімге беріледі. [18, 21-55-б.]
Алматы қаласының Өңірлік Қаржы орталығы өзінің алдына өз саясатын дамыту
мен ендіру ... ... бір ... қойып отыр, олардың іске
асырылуы АӨҚО–да қөрсетілетін қаржы қызметтерінің жалпы бәсекелесу ... ... ... ... қор ... жандандыруға септігін
тигізеді. [19, 112-б.]
Егеменді Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі ... ... ... мүлікке мемлекеттік меншіктің қысқаруы, халық
шаруашылығының құрылымдық өзгеруі, инфляция деңгейінің шарықтауы және ... тың ... ... қарызды бағалы қағаздарды шығаруға шарасыз
әкеп соқтырды.
Төменде мемлекеттік бағалы қағаздарға ... ... ... мақсаты және міндеті айқындалып, сондай-ақ Қазақстан қор
нарығындағы ... ... ... ... түрлері сипатталады.
Мемлекеттік бағалы қағаз — ол мемлекеттің ішкі қарызын білдіретін құжат
формасы. Қазақстанда алғашқыда 1995 жылғы 21 ... ... ... қор биржасы туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар
Жарлығының 3 бабында «Мемлекеттік бағалы қағаздар ... ... ... ... ішкі ... ... ... шығарылатын
ішкі мемлекеттік займ облигациялары, ... ... ... ... ... ... 2003 ... 2 шілдедегі «Бағалы қағаздар нарығы
туралы» Заңның 1 бабында «мемлекеттік эмиссиялық ... ... - ... Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергілікті атқарушы орган ... ... ... ... ... ... алуға қатысы жөнінен
ұстаушының құқықтарын куэландыратын эмиссиялық бағалы қағаздар» ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың
мақсаты - халықтың, коммерциялық банктердің, қаржы ұйымдарының уақытша бос
ақша қаражатын республикалық бюджеттің кемшілігін қаржыландыруға ... ... ... ... министрлігін тікелей несиелеу көлемін азайту.
[20]
Мемлекеттік бағалы қағаздардың мәні олар ... ... ... ... ... Бұл ... мемлекет қарыз
алушы ретінде негізінен халықтың уақытша бос ақша қаражатын ... ... ... қағаздар шығаруға жұмылдырады. Әрбір мемлекеттік бағалы қагаздың
экономикалық мәні бірдей, яғни олар қарызды бағалы қағаздар болғанымен, іс-
тәжірибеде ... ... өз ... ... ... ... ... эдетте, бюджеттің ағымдағы кемшілігін қаржыландыру; мемлекеттік
қарызды жою, атап айтқанда, бұрынғы займды ... ... ... ... ... ету; ... банктерді өтімді резервтік
активтермен қамтамасыз ету; жергілікті әкімшілік ... ... ... ... және ... ... мен ұйымдарды
қаражатпен қамтамасыз ету мақсатында шығарылады. [21, 193-б.]
Мемлекеттік бағалы қағаздарды шығару - Ұлттық банктен ... алу ... ... ... ... ... кемшілігін
қаржыландырудың экономикалық тиімді эдісі. Себебі нарықтық экономика
жагдайында Ұлттық ... ... ... ... оның ... нарығын
реттеу мумкіндігін шек-тейді. Ал бюджет кемшілігін ақша эмиссиялаумен жою
айналымға нақты ... ... ... ... ... ... Ол ... инфляцияны туындатады.
Мемлекеттік қарызды бағалы қағаздарды шығарумен өтеу оны банктік
несиемен өтеуден ... ... ... ... қарыз міндеттемелері
жоғары өтімді болғандықтан инвес-торлар оларды ... ... ... ... бар. ... мемлекеттік бағалы қағаздар - ішкі
қарызды қаржыландырудың негізгі қаражат көздерінің бірі.
Мемлекеттік бағалы қағаздардың басқа бағалы ... ... ... бар. Біріншіден, оның жұмсаған қаражат үшін сенімділігі ... және ... ... ... ... капиталды және түсетін табысты
жоғалту тэуекелі төмен. Екіншіден, басқа бағалы қағаздарға немесе ... ... ... ... салыстырғанда бұл бағалы қағаздарга
жеңілдетілген салық салынады. Әдетте мемлекеттік ... ... ... және ... ... ... ... салынбайды.
Мемлекеттік бағалы қағаздар шыгару формасы, өтеу мерзімі, процент
түріндегі ... ... жэне ... ... ... ... ... түрі бойынша жіктеледі.
Мемлекеттік бағалы қағаздар шығару формасы бойынша: құжатты ... және ... ... ... ... ... Құжатты бағалы қағаз ол
құжатты нысанда ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың мазмұнын тікелей оқуға болатын ... ... ... ... ... қағаздар. Құжатсыз бағалы қағаздар
- ол құжатсыз нысанда (электрондық жазбалардың жиынтығы түрінде) шығарылған
бағалы қағаздар;
өтеу мерзімі бойынша: қысқа мерзімді - ... ... 1 ... ... ... - ... мерзімі 1 жылдан 5 жылға дейінгі және ұзак мерзімді
- айналыс мерзімі 5 ... ... ... ... ... бөлінеді;
процент түріндегі табысты есептеу және төлеу бойын-ша ... ... ... жәие ... ... кағаздар болып үшке
бөлінеді. Басқаша айтқанда, бағалы қағаздарды ақшаға ... ... ... ... ... ... ... нарықтық және нарықтан тыс бағалы кағаздар болып
бөлінеді. Нарықтық бағалы ... ... да, ... тыс ... ... ... және ... сатылады. Нарықтан тыс бағалы қағаздар ... ... ғана ... ... нарықта қайта сатылмайды. Олар
негізінен халықка сату үшін шығарылады. Олар ... ... және ... ... ету ... ... ... түрі бойынша бағалы қағаздар қазынашылық, муниципальдық
болып бөлініп, оларды сәйкесінше үкімет және жергілікті атқарушы ... ... ... қағаздарды таратып орналастыру: Біріншіден,
мемлекеттің Ұлттык банкі немесе Қаржы минис-трлігі аркылы жүзеге асырылады.
Шығарылған облигациялардың түріне карай олардың негізгі ... ... ... зейнетақы және сақтандыру компаниялары мен ... ... мен ... ... ... (бланктік) немесе құжатсыз формаларда ... жазу ... ... ... ... мемлекеттік бағалы
қағаздарды құжатсыз формада шығару бағыты өрістеуде;
Үшіншіден, аукциондық сауда, бекітілген бағамен барлық сатып алуға тілек
білдіргендерге ашық ... сату ... ... ... бір ... ... үлестіру (жабық сауда) және басқа да әртүрлі әдістерді
қолдану ... ... ... ... қағаздардың келесі түрі - жергілікті ... ... ... Олар муниципальдық бағалы қағаздар деп ... ... ... қағаздар, әдетте, муниципальдық облигациялар
формасында шығарылады. Әлемде муниципальдық бағалы қағаздар ... ... ... кош ... ... Бұл елде ... екі жүз ... ел штаттары
мен жергілікті үкімет органдары бағалы қағаздар шығаруда. Муниципальдық
бағалы қағаздар нарығында ... ... ... ... ... басқа дамыған және дамушы елдерде шығарылып, зор ... [22, ... ... ... ... ... ... органдардың
жергілікті бюджет тапшылығын жоюды және территориялық ... ... ... ... бағалы қағаздар.
Жергілікті атқарушы органдардың қосымша қарыз қаражатын тарту мақсатын
төмендегідей топтастыруға болады:
жергілікті бюджеттің уақытша тапшылығын жоюға;
әр ... ... ... ... бірақ бір жолы ірі қаражат ... ... ... ... ... атап айтқанда:
әлеуметтік бағыттағы объектілердің (мектептер, ауруханалар, кітапханалар,
мұражайлар және с.с.) және жергілікті инфракұрылым ... ... жылу жэне су ... және с.с.) ... ... ... ... есебінен бірнеше жыл аралығында жұмсаған шығындардың орнын
толтыратын табысты объектілерді қаржыландыруға;
шығынын өзі толтыратын (салынған үйді ... оның ... ... ... ... үй ... жөндеу, жаңарту жобаларын қаржыландыруға
арналған.
Әлемдік тәжірибеде муниципальдық ... ... ... ... займ (қарыз алу) болып саналады. Бұндай бағалы қағаздарды
шыгарушыларға заң негізінде салық ... ... ... ... ... қарыз қаражатын тарту ... ... ... ... ... арзан. Муниципальдық бағалы қағаздарды
негізінен жергілікті халық, коммерциялық банктер, сақтандыру және зейнетақы
қорлары, инвестициялық ... және ... да ... кәсіпорындар
мен ұйымдар сатып алады.
Муниципальдық бағалы қағаздар жоғары сенімділігі жөнінен тек ... ... ... ... деп ... ... ... жергілікті бюджеттің табысымен, муниципальдық мүліктермен
немесе осы ... ... ... ... ... түскен табыспен қамтамасыз етіледі. [23, 94-115-б.]
Қазақстанда ... ... ... ... ... егемендігін
алғаннан басталды. ҚР-да бағалы қағаздар ... ... ... 4 ... ... Бұл жіктеу бағалы қағаздар нарығында
мемлекеттік реттеуді жүргізетін және ... ... ... ... ... ... уақытта ҚР бағалы қағаздар
нарығын реттеудің негізгі 4 ... ... бар. ҚР ... ... ... нарығындағы негізгі рөлі – бұл мемлекеттік
бағалы ... ... және ... қаржылық институттардың
өтімділігін ұстап тұру. ҚР ... банк ... ... ... ... арқылы өзінің бағалы ... ... ... – ҚР ... ... ... ... реттеудің қазіргі үлгісі
Ал, Қаржылық қадағалау және АӨҚО ... ... ... мемлекеттік органдарға қарағанда кеш құрылуына қарамастан, қаржы
нарығындағы, соның ішінде бағалы ... ... ... төмен емес.
Олардың ҚР-да бағалы қағаздар нарығындағы негізгі қызметтері – ... ... ... мен ... ... ... қаржылық құралдардың шығаруын ынталандыру мен олардың талаптарға
сай келуін сақтау және бағалы қағаздар нарығындағы ... ... ... ... үйлестіру.
Бағалы қағаздардың даму үдерісі, ... саны ... ... ... ... ... қағаздар нарығының қалыптасу мен даму
кезеңдерін ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың өсім қарқыны 71,76%-ын 2006 жылы, 165%-
ға 2007 жылы жоғарлануын және 2008 жылы 41,02% ... ... ... ... ... жағдайы мемлекеттің қаржы саясатының мазмұнына,
республикалық бюджеттің ағымдық ... және ... ... үшін ... ... тәуелді.
МБҚ құрылымында ең үлкен бөлігін ҚР Қаржы ... ... ... алады. 2005 жылы және 2007 жылы олардың үлесі 38,73% және ... ... екі ... МБҚ ... ... ... яғни 2006 және
есепті кезеңде 67,33%-ы және 73,37%-ы сипат алды.
ҚР Ұлттық банктің ноттары мемлекеттің ақша-несие саясатының құралы ... ... ... ... ... ... қатар, қор биржа
мәмілесінде пайда табудың ең ... ... ... ... ... ... және 2007 жылы ... байқаймыз. Сәйкесінше, олардың үлесі 59,83%-ды
және 67,82%-ды құрайды.
Сурет-6. – ... ... ... МБҚ ... ... ... құрылымы жағынан талдау жүргізсек, ҚР
Қаржы министрлігі және Ұлттық банк шығарған бағалы қағаздардың ... ... ... ... 2005 ... 1-ші ... және 2007
жылдың 1-ші қаңтарына көрсетілген мәліметтерге сүйенсек, осы мерзімді ҚР
Қаржы ... ... ... ... ҚР Ұлттық банктің
ноттарының шығару көлемі жоғары. Яғни, ҚР ... ... ... ... ... саясатын жүргізу мақсатында, өзінің ноттарын шығару белсенді
жүргізгенін ... ... 2005 және 2007 ... қорытындысы
бойынша, республикалық бюджет ресурстардың жеткіліксіздігі және ... ... ... ... ету ... ҚР Қаржы
министрлігінің бағалы қағаздар көлемін жоғарлатқаны байқалады.
ҚР бағалы қағаздар нарығында мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығы қалыптасты. Оның
көлемі мемлекеттік бағалы қағаздар ... ... ... да, жыл ... дамуы байқалады. Ең алдымен, бағалы қағаздар нарығының акция
нарығына тоқталайық.
Сурет-7. – ... ... ... көрсеткіштері
Суретте акционерлік қоғамдар санының және олардың акция шығарылымының
санының серпіні қарастырылған. ... жыл ... ... ... және ... ... ... байқалады. Тек, соңғы жылда
акционерлік қоғамдар санының біршама өскенін байқаймыз.
Акция ... ... ... ... ... облигациялар да
жатады. ҚР-да акция нарығына қарағанда облигация шығарылымы аз көлемде
шығарылады.
Сурет-8. – ... және ... ... ...... ... ... жасалған
Акцияға қарағанда облигация шығарылымы 5 есе төмен. ... ... ... ... ... тиімсіз. Оның себептеріне –
облигацияның өтелуін, міндетті түрде сыйақыны ... ...... бағалы қағаздар шығарылымын салыстыру
Бекітілген мерзімде эмиссиялық бағалы қағаздардың ішінен тек акция
нарығы салыстырмалы түрде дамыған деп ... ... ... даму ... 7
есе сипат алады. Акцияларды шығару негізінен акционерлік қоғамдар тіркеу
кезіндегі негізгі шарт ... атап ... ... ... ... ... бір түрі – оның өтеуін қайтару немесе сыйақыны төлеу бойынша
акционерлік қоғамда ... ... – Қор ... ... ... шығарылымдар серпіні
Ескерту – ҚҚА-нің есебі негізінде жасалған
Қор биржаның листинг «В» ... ... ... «А» ... ... ... байқауға болады. Ең алдымен, бұл эмитенттердің
қаржылық тұрақтылығының жоғарлығын куәландырады. ... ... ... ... ... ... ... енгізу кезінде листинг «А»
секторына енгізуіне атсалысады. Себебі, бұл эмитенттің беделіне әсер ... ... ... ... ... бағалы қағаздардың
нарықтық бағасының өсуіне әкеледі.
10- суреттен байқағанымыздай, листинг «А» тобындағы шығарылымдар саны
листинг «В» ... 3 есе ... ... ... «А» ... бағалы
қағаздардың шығарылымы қарқынды өсуі байқалса, листинг «В» ... ... ... өсуі онша байқалмайды.
KASE жалпы капиталдануы ЖІӨ-нің қатынасы негізінде көрсеткішке талдау
жүргізу кезінде, осы көрсеткіштің ең ... ... 2006 жылы ... ... 21,62% ... және 35,02% ... деңгейінде
көрініс тапты. 2007 жылдың 1 қаңтар айында аталған көрсеткіш ... ... жылы ... ... ... 2007 ... 1 қаңтардағы
жағдай бойынша «А» және «В» ... ... ... ... ... емес ... ... бойынша нарықта жалпы капиталдандыру
тиісінше 8451466 млн. теңге және 375554 млн. ... ... Бұл ... ... ... ... ... акциялар бойынша 5,11
есе өсті. KASE жалпы капиталдандыру 2007 жылдың 1 қаңтар ... ... млн. ... құрады, ол ЖІӨ-нің 101,17%-ын құрады. 2006 жылғы 1
қаңтардағы жағдай ... ... ... 35,02% ... Қор нарығының
капиталдануының ұлғаюымен қатар, ЖІӨ-ге қор ... ... өсуі де ... – KASE ... ... ... қатынасы
Ескерту – ҚҚА-нің есебі негізінде жасалған
Есепті жылдың мәліметіне сәйкес, «А» және «В» санаты ... ... ... ... емес ... қағаздар бойынша нарықты
капиталдандыру 8005664 млн. ... және ... 258732 млн. ... болды.
Сонымен қатар, облигациялар бойынша нарығын капиталдандыру 9,23 %-ға өсті,
акциялар бойынша 9,93 %-ға ...... ... нарығының инфрақұрылымын құрайтын
қатысушылардың даму ...... ... негізінде жасалған.
2005-2008 жылдар аралығындағы кәсіби қатысушылар санының серпінін ... ... ... ... ... ішінен брокер-дилерлік
лицензияны алу сұранысы жоғары екенін атап өтуге болады. Оның даму ... ... ... Бұған себеп ретінде – ҚР ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Қарастырылған кезеңдерде бағалы қағаздарды ұстаушылар тізімінің жүйесін
жүргізу ұйымдар ... ... ... ... ... ... тіркеушілердің саны – 18 болса, келесі жылдары серпіні төмендеп
отыр – 2007 жылы ... 2008 жылы ... ... ... ... отыр. Аталған қатысушылар санының төмендеуі уәкілетті органның
талаптарына сай ... ... ... ... компания, яғни өз бағалы қағаздарын ұйымдастырылған нарыққа
енгізетін ұйым, ұйымдастырылған ... ... ... бірнеше
қатысушылармен өзара байланысы болады. Мұнда, листингтік компанияның ... ... ал ... бекіткен міндетті талаптарға сай болуы негізге
алынады.
13-суреттен көріп отырғанымыздай, листингтік компания кем дегенде төрт
қатысушымен ... ... ... шарт. Ал, әр қатысушыға қызмет
көрсеткіні үшін сыйақы, алым ... ... ... ... ... қағаздар
нарығының листингтік компаниялар ұйымдастырылған ... ... ... ... ретінде – біз қатысушылар санына байланысты
қаржылық ресурстардың қымбаттығы, яғни ... ... ... шығындардың
жоғарлығын тұжырымдаймыз.
Сурет-13. – Листингтік компанияның ... ... ... ... ... қатысушылармен өзара байланысы
Осыған сәйкес, бағалы қағаздар эмитенттері, ... ... өз ... ... ... ... айналысында
тіркеу мәселесі бойынша ұсыныс ... ... ... ... ... тізімін жүргізетін ұйымдардың пайда болуына мемлекет
септігін тигізді. Себебі, 1997 жылдың заңнамасына сәйкес, акционерлер саны
500 ден ... ... ... ... ... ... тізімін
жүргізу тек тәуелсіз тіркеушімен жүргізілуі бекітілді. Кейіннен, 2001 жылы
«Акционерлік қоғамдар ... ҚР ... ... ... ... ... қағаздар ұстаушылар тізімін жүргізу уәкілетті органнан
лицензиясы бар ұйым ғана ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздарын шығару ... ... ... жасасуға міндеттеді.
Осы бағытты жүзеге асыру мақсатында, листингтік ... ... ...... ... ұстау тізімін жүргізуді өздеріне беру
құқығын анықтаймыз. Бұл фактор бағалы қағаздары ұйымдасқан нарықта ... ... ... ... артықшылық береді. Аталған шартты
жүзеге асыру үшін келесідей қадамдарды қарастырамыз.
Сурет-14. – Бағалы қағаздар ұстау тізімін жүргізу жүйесін ... ... ... ... ... 2 ... ... – бұл
стратегия мен тактика. Осыған сәйкес, бағалы қағаздардың заңнамасында
өзгертулер мен ... ... ... ... ... шығуы сипат
алуы қажет.
Сондықтан да, бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... сүйенуін ұсынамыз.
- заңнаманы шығару мен оған толықтыру жүргізу ... ... ... дәрежесіне сүйенуі;
- заңнаманы шығару мен оған толықтыру жүргізу кезінде құқықтық негіздің ... ... және ... бағыттарды ұстануы;
- бағалы қағаздар нарығындағы стратегия мен тактиканы анықтау кезінде нақты
қажеттіліктерді және ... ... ... ... ... ... ... бекітуде, тек техникалық
талаптарды ғана емес, сондай-ақ тиімділік факторын ескеруі.
Бірінші қағидаға сәйкес, бағалы қағаздар ... ... ... ... ... қатар қаржы нарығының және ... ... ... есте ... ... ... экономика немесе экономикалық жүйенің басқа
секторларына бағытталған заңнамалардың өзгерісі ... ... ... ... әсер ... ... да, ҚР заңдарына толықтырулар мен
өзгертулер енгізу ... одан ... ... бар ... ... ... Бұл ... бағалы қағаздар нарығы және бағалы қағаздар
нарығының қатынастарын реттейтін заңнамаларды, стратегияларды дайындайтын
мемлекеттік органдардың ... ... ... керек деп тұжырымдаймыз.
Екінші қағида бірінші қағидаға ... ... ... ... ... ... жағдайлар әр түрлі заңнамада сипат алады. Ал,
ҚР Президентінің ... ... ... ... ... міндеттердің бірі ретінде бекітілген. Бірақ, реттеуші заңнамалар
мазмұнының әр түрлі сипат алуы, бағалы қағаздар түсінігін ашуға кері ... ... ... ҚР ... ... «ҚР ... ... нарығы
туралы», «Акционерлік қоғамдар туралы» ҚР Заңдарына толықтырулар мен
өзгертулер енгізу керек.
Азаматтық ... ... ... бағалы қағаз мәртебесі бар
құралдардың ішінен шығара отырып, ... ... ... ... ... ... ... тізімін енгізу қажет. Сонымен қатар,
«Бағалы қағаздар нарығы туралы» ҚР заңына пайды бағалы қағаз ... ... ... ... ... «Инвестициялық қорлар туралы» ҚР
заңына қарама-қайшылық жағдайды жоюға болады. Сондай-ақ, елде ... ... ... ... ... ... жағдайлары мен
акционерлік қоғамдардан айырмашылығы «Акционерлік қоғамдар туралы» ... ... табу ... бар. ... ... тек ... ғана емес, сондай-ақ инвестициялық қорлар шығаруға құқығы бар
екенін және бұл жағдай тек ... ... ... заңда ғана
қарастырылмай, бағалы қағаздар нарығын реттейтін басқа ... ... ... – бұл ... ... және мүмкіндіктерді ескеру.
Бағалы қағаздардың сан алуан түрлері бар. Акция, облигациядан ... ... ... ... ... ... бар. ... тек акция, облигация және пайлар даму серпіні бар. Облигацияның ішінде
мемлекеттік бағалы қағаздардың үлес салмағы ... ... ... ... ... қатар, туынды бағалы ... даму ... ... ... келесідей факторлармен түсіндіреміз: туынды бағалы
қағаздардың дамуы ең алдымен ... ... ... ... Көптеген
мемлекеттерде фьючерстік немесе опциондық биржаға дейін, сол ... ... ... ... ... ... ... өсе келе, бағаның
жағымсыз жағдайынан сақтану жолы ретінде туынды ... ... ... Тек 20 ... ... ... қағаздар нарығы тауар
нарығының негізгі қызметін (тауарды сату мен сатып алу ... ... ... ... ... тауар нарығының келеңсіз оқиғаларды алдын-алуға
көмектесетін құрал ... ... ... ... ... биржалар
дамуының, мемлекеттегі тауар айналымының негізгі ... ... ... қағаздардың дамуы тек негізгі бағалы қағаздардың
дамуынан шығады. Себебі, бір ... ... ... ... ... өндіріс
жағдайын білдірсе, екінші жағынан қаржылық ресурстарға деген ... ... ... ... ... ... ... базистік активтері
ретінде негізгі бағалы қағаздарға да тиесілі. Әсіресе, депозитарлық қолхат
тек акцияға негізделеді. Сондықтан да, ... ... ... дамуы тек
негізгі бағалы қағаздар нарығын ... ... ... ... қажеттілігін
қарастырамыз.
Келесі қағида – бұл экономикалық тиімділікті ескере ... ... ... ... ... ... және қатысушылардың
құқықтарын қорғау мақсатында көптеген ... ... ... ... ... ... ... бірнеше балама нұсқаларды дайындау керек.
Агенттіктер міндетті өзара қатынастарды бекіткен ... ... ... нарығына әсер ету мүмкіндігін жан-жақты қарастыруы керек. Бағалы
қағаздар нарығында негізгі қатысушы – бұл ... пен ... ... қажет. Ал, олардың арасындағы институттар мен ... ... ... ... ... ... енгізіледі.
Эмитенттер немесе инвесторлардың міндетті өзара байланысы ... ... көп ... осы негізгі қатысушылардың бағалы
қағаздарды шығару немесе ... алу ... ... Осы орайда, бағалы
қағаздар ұстаушылар тізімін жүргізу бойынша ұйыммен ... ... бас ... ... ... қағаздар ұстаушылар тізімін жүргізуге
эмитенттің өз ... ... ... Ал, ... қағаздар ұстаушының
тіркелімі екі жақта, яғни эмитент пен ... ... ... ... қатар, брокер-дилерлердің 2 санаты сипат алады. Оның
арасындағы негізгі айырмашылығы – 1-ші санатты ұйым ... ... ... ... бағалы қағаздармен мәмілені тіркеу құқығы бар. Ал,
2-ші санатты брокер-дилер тек ... ... ... алу мен ... ... ғана ... бар. ... орай, 2-ші санатты брокер-
дилерлер санының жыл ... ... ... Мемлекет тарапынан
санаттарға бөлмей, бірдей ... ... ... ... қағаздар
нарығының тиімді механизмге әкелуіне мүмкіндігі болады.
Қаржылық тәжірибеде тәуекел мен белгісіздік ... ... ... ... жағымсыз оқиғалардың болуы салдарынан
жоғалту ретінде анықтайды. Жоғалту ... яғни ... ... ... ... Мысалға, ақшаның сатып алу қабілеттілігінің жоғалуы
иеленушінің іс-әрекетіне байланыссыз. Бірақ, ... ... ... ... ... да тиімді шешімді қабылдау қажет. Қаржылық
қызметтің бірқатар аяларында тәуекел белгілі бір ... ... ... деп түсінеді. Ықтималдылық жоғары болған сайын, ... ... ... ... мен ... ... механизм арқылы әсер етуге
болады. Мұндай әсер қаржылық ... ... және ... ... ... ... сәйкессіздік ретінде қарастырылады. Әр түрлі баламалар ... ... ... бағалайды және салыстырады. Мұнда, болжамдалатын
нәтижелер бақылай алмайтын факторлар әсерінен сай болмайтынын ... ... ... әр ... ... ... кездейсоқ шамаларға және
амплитудалық сипаттамаларға тәуелді. Сондықтан да ... ... екі ... ... ...... ... бағасын (мысалға,
мүмкін болатын нұсқаның орта шамасы), ал екіншісі – мүмкін ... ... ... ... Нұсқа тәуекелділігінің өсуі күтілетін нәтижелікпен
бірге өседі. Инвестор қандай баламаны таңдайтыны оның ... ... ... мен ... ... ... ... алатынына
тәуелді.
Қаржылық математика қаржы нарығына, соның ішінде бағалы қағаздар нарығына
талдау мен болжау жүргізеді.
Жиынтық табыстылық екі компоненттің ... ... ... ... ... ... ...... ... = ---------------- + --------------------------------------------
(1)
бастапқы баға ... ... = ... ... ... + ... ... қорыта келгенде, акция активінің тәуекелділігін ... ... ... ... ... кеңінен қолданылады.
Өзгерістілік, волатильділік акция табыстылығының мүмкін мөлшерлеме
диапазонымен және ... алу ... ... ... ... мөлшерлеме диапазоны кең болған сайын, сонымен қатар
экстремалдық ... алу ... ... ... ... ... өзгеріс көрсеткіші жоғары болады. Нақты табыстылық болжамдалған
көрсеткішінен не жоғары, не төмен болуы анық. ... ... ... акцияның әр түрлі табыстылық деңгейінде алу ықтималдылығын бөлуін
қарастырайық. Барлық ... ... ... ... нөлден (яғни
табысты ала алмау) бірге (анықталған табыстылық ... ... ... сай ... ... қаржы және экономикалық дағдарыстың жағдайында Қазақстан
қор нарығының тиімді қызмет ету бағыттары
Бәрімізге белгілі болғандай әлемдік қаржы ... ең ... ... ... мен АҚШ-тың қаржы жүйесі зиян шекті. Оны аса үлкен ... ... деп ... ... ... ... ... дағдарыс дүниежүзіндегі барлық қор
рыноктарының құлдырауына алып келгені мәлім. Бұл дағдарысты болжау ... деп ... ... ... ... рыноктағы дағдарыс
бұрыннан күтілетін, тек қай уақытта болатыны белгісіз болып қала беретін.
АҚШ-та жұмыссыздар саны ... ... ... ... шығыстары төмендеп отыр. Статистикалық болжам бойынша осы
жылы әлемдегі жұмыссыздар саны 6 млн-ға ... ... ... ... бұл ... тысқары қалып отырған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... берді.
Солардың бірі еліміздің бағалы қағаздар нарығы. Қор ... ... ... ... ... инвесторлар активтерінің он есе
құнсыздануы жоғарыдағы себептерге байланысты ай ... ... ... кейбір эксперттердің айтуы бойынша Қазақстанның қор ... ... ... зиян ... жоқ. ... орай ... ... болсақ жағдай мүлдем басқа екенін көруге болады.
2007-2008 жж. әлемдік ... ... ... қор ... ... ... ... Нақтырақ айттатын болсақ, Қазақстан қор биржасы
эмитенттерінің нарықтық капитализация ... ... ... айында 100
млрд. доллар болса, осы көрсеткіш 2008жылдың қараша айында шамамен 3,3есеге
дейін түсіп кетті. KASE_Shares акцияларының ... 2007 ... 1 ... ... басымен салыстырғанда 2,4 есеге түссе, ал 2007 жылдың шілде
айының ортасында максималды 2,96 есеге ...... ... ... ... қор индексінің
динамикасы
Дағдарыс кезеңінің екі жылында бағалы ... ... ... 3,6 ... ... Бұл ... шамамен
дағдарыстан қатты зардап шеккен дамушы бағалы қағаздар нарықтарымен бірдей
болды, яғни Қытай мен Ресей сияқты.
Сурет-19. – KASE пен РТС ... ... ... KASE ... ... жасыл сызықпен РТС индексі
көрсетілген. ... ... ... ... ... ... ... көрініс тапты. Әлемдік нарықтың қазақстандық нарыққа
әсері 2008 ... ... ... ... білінгенімен, кері әсеріне
қарамастан елдегі қаржы нарығы өтімділікті көрсетті. ... ... ... дағдарыс кезеңіндегі әрекетін қарастыратын болсақ, онда
оның бірнеше ерекшеліктерін айтқан жөн.
Біріншіден, жоғарыда айтқанымыздай Қазақстанның бағалы қағаздар ... мен ... ... әлем көшбасшыларының қатарында.
Екіншіден, Қазақстан мұнай өндіруші ел ... ... ... ... ... ... ... құлауы 2008 жылдың
көктемінде емес (басқаша шикізат экспорттайтын елдерде сияқты), 2007 жылдың
жазында басталды. Бұл құлдырау ... ... ... ... ... бағалы қағаздарының құнының төмендеуінен болып отыр.
Осыған байланысты мынадай ... ... ... яғни ... ... ... отандық экономика құрылымына сәйкес келмейді. Қазақстан
бағалы қағаздар ... ... ... және ... қор ... ... ... айналыста жүрген өтімді бағалы
қағаздардың көп бөлігін ... ... ... емес, банк
қағаздары алып жатыр. Сондықтан дағдарыс кезінде бірінші болып зиян шеккен
қаржылық ... ... бұл өз ... ... жалпы бағалы
қағаздар нарығының төмендеуіне алып келді.
Үшіншіден, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... факторларға тікелей тәуелді болды. Яғни, қаржылық және
шикізат ... ... ... жылдар аралығындағы дағдарыс
кезеңінде зардап шекті. Бұл ... ... ... ... ... ... Сондықтан қор биржасы индексінде (KASE индексі) 2008
жылдың қараша айында 8 эмитенттері ... Оның ... ... ... ... ... және ... екеуі таукен
саласындағы компаниялар (Қазақмыс және ҚазМұнайГаз) болса , ... ... ... экономиканы қамтиды. Бұл дегеніміз бағалы
қағаздар нарығында ... ... ... ... құралдары үшін
тұрақты компаниялардың болмауы деген сөз. ... ... ... ... ішкі ... негізделген, яғни сыртқы конъюнктураға
тәуелді емес, Қазақтелеком-нан басқа ... ... ... ... ... одан әрі төмендеуіне алып келеді.
Әлемдік қаржылық дағдарыс жағдайында Қазақстан бағалы ... ... оның ... болып табылады, яғни екі-үш
салада жұмыс ... ... саны аз ... және ... дағдарыстың кесірінен Қазақстанның қор нарығы тек осы екі-үш
салаға тәуелді болып қалды. Сол саланың бірі – ... ... яғни ... ... ... нарықтағы жалпы өтімді бағалы қағаздардың көп
бөлігін құрайды. Сондықтан Қазақстан банктерінің ... ... ... ... ... ... ... қысымға ұшырады.
Қазақстандық екі ... ... ... динамикасы келесі суретте
көрсетілген.
Сурет-20. – Халық банктің жай акцияларының динамикасы
Сурет-21. – КазКоммерцБанктің жай ... ... енді ... секторының Қазақстанның бағалы қағаздар
нарығына қалай әсер еткендігі туралы айта ... жөн. ... ... ... көрсетілгендей банктер акцияларының төмендеуі
Қазақстанның бағалы қағаздар нарығының ... әсер ... ... ... ... жоқ. Әлемдегі болып жатқан дағдарысқа ... ... ... ... 2008 ... көктеміне дейін өсті. Бұл ... ... ... ... ... ... үшін оң ... қазақстандық бағалы қағаздар нарығына басқа шикізат экспорттайтын
елдермен салыстырғанда аз ғана ... ... ... ... қор ... ... ... болды. Алайда, Қазақстанның қор нарығының
негізгі индикаторлар құрамында шикізат өндіруші ... ... ... ... ... ... ... аз да болса тигенін байқауға
болады. Сонымен, KASE_Shares индексіне АҚ «Разведка Добыча ... PLC және ... ... нарығының капитализациясына елеулі үлес
қосқан Eurasian Natural Resources Corporation (ENRC) бағалы ... ... ... экспорттайтын бұл үш эмитенттердің шикізаттарына ... (2008 ... ... ... ... ... қағаздар
нарығының позициясын банк акцияларының қатты төмендеуіне ... ... ... ... [40, ...... Natural ... Corporation» жай акцияларының
динамикасы
АҚ «Разведка Добыча «ҚазМұнайГаз» акцияларының динамикасы басқа ... ... ... ... ... және осы ... сияқты
2008 жылдың мамыр айында төмендей бастайды.
Сурет-23. – АҚ ... ... ... жай ... жылдың шілде айының басынан сол жылдың қараша айының басына ... ... ... бағасы 2,4 есе төмендесе ҚазМұнайГаз акциялары 2,2
есеге төмендеді. Kazakhmys PLC эмитенті акциялары бойынша сәл ... ...... PLC» жай ... ... де жарияланымда тағы бір айтылғаны — Қазақстан мұнай ... әрі ... және ... ... ... сұраныстың
азаюынан елеулі зардап шекті: «Ресми мәліметтерге сәйкес, жыл басынан бері
өнеркәсіптік өндіріс 12 пайыздан астамға құлдилады. ... ... ... не ... тоқтатып, 141 мың шамасында адам жұмыссыз ... ... ай ... ... министрі Владимир Школьник.
Шағын және орта бизнестің даму келешегі тұманды. Елдегі шағын және
орта кәсіпорындардың 70 пайызы 2009 ... ... ... болудың алдында
тұрды. «Алғашында қаржы дағдарысы жайында, одан кейін жылжымайтын мүлік
аясындағы дағдарыс жайында айтлса, бүгіндері ... ... ... ... ... және орта бизнесті қолдауға қажет 10 миллиард
доллардың үкімет тек 1 ... ғана ... ... ... ... Қытайдан қаржылай қолдау сұрауы ... ... ... Астанаға ақша банктерді құтқару бағдарламасын
қамтамасыз ету үшін қажет. Банктерді қолдау ... ... ... ... ... ... ұлттық әл-ауқат қоры үшін ұлттық
валютада белгіленген облигацияларды зейнетақы қорларына сатудан ... 5 ... ... ... қаупі бар. Нәтижесінде мемлекет
Қытайдан евробонд шығаруды сұрауға ... ... ақша ... ... Қазақстан зейнетақы мөлшерін көбейту міндеттемесін орындауға
келгенде қиналуы мүмкін. Сол ... ... ... ... ... ... мәмілелерін ұсыну арқылы Бейжіңмен келісім жасауға тура келеді.
Қазақстан ресурс, ал ... ақша ... ... әрі ... ... ... ай бұрын Қытай секілді әлем бойынша екінші энергетикалық ресурстар
тұтынушысының 20 жылға мұнай ... ... ... Ресейге 25
миллиард доллар несие беруге ... ... ... есепке алғанда,
Бейжің дағдарысты және жаппай төлем қабілеттілігінің төмендеуін өз
пайдасына жаратып, ... ... оның ... ... бай ... да ... ... алады. Соншама алпауыт серіктеспен келіссөз
жүргізу барысында Астана өз мүддесін тиімді өткізе ала ма, бұл ... ... [42, ... ... ... ... қаржы дағдарысынан ең алғашқы болып
дамыған Еуропа мен АҚШ-тың қаржы жүйесі зиян ... Оны аса ... ... ... деп ... ... болады. Дағдарыс
кезеңінің екі жылында бағалы қағаздар нарығының ... ... ... өзгерді. Бұл көрсеткіш шамамен дағдарыстан қатты зардап ... ... ... ... ... болды, яғни Қытай мен ... ... ... ... ... ... мен кемшіліктері
Бағалы қағаз нарығының жағдайын және оның даму қарқынын ... тобы ... ... ... ... мен ... ... бағалы қағаз
нарығының субъектілер қызметін, бағалы қағаз нарығындағы қатынастарды
реттейтін ... ... ... ... ... нарығының құрылған және қызмет ететін техникалық
инфрақұрылымның болуы;
3. Өз мүшелерінің қызметін өзін-өзі ... ... ... ал ... ... ұйымының қызметін мемлекеттік органдар реттейтін кәсіби
қатысушылардың қызметін ... ... ... ... ... ... және ... реттеу жүйелерінің болуы
нарықтың тиімді дамуына әсер етуші күш ретінде танылады. Өзін-өзі реттеу
жүйесі ... онша ... ... ... ... реттеу ұйымы
ретінде Қазақстан қор биржасын ... ... ... қор ... ... ... ... алады. Қазақстанда өзін-өзі реттеу
ұйымы бар деп ... ... ... ... ... және ... ... ассоциациясын жатқызады. Бірақ,
нарыққа әсер ету жағынан ... олар ... ... ... ... қызмет атқарады. Сондықтан да, Қазақстанда өзін-
өзі реттеу жүйесі дамымаған деп тұжырымдауға болады.
Қазақстандық бағалы қағаз нарығының дамуының ... ... ... даму ... ... мен ... ... экономикалық-әлеуметтік факторларды ескеру міндетті. Осыған орай, бағалы
қағаздар нарығын мемлекеттік ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, реттеу экономикалык субъектілердің қызметтеріне жағымды жағдайларды
құруға, нақты экономикаға инвестицияларды тартуға бағытталуы керек.
Бағалы ... ... ... стратегиялық міндеттерін айқындау
кезінде негізгі шарт - бұл қандай нарыққа ... ... ... ... ... Себебі, әр түрлі елдерде бағалы қағаз нарығының сипаты да әр
түрлі. Бір елде, негізінен мемлекеттік ... ... орын ... ... ... ... ... нарықта корпоративтік бағалы қағаздар аса
аукымды орын алуы мүмкін. Әр мемлекеттің өз сипатына қарай, ... ... да ... ... ... тәжірибеде, бағалы қағаз нарығы бағалы қағаздарды
сату мен ... алу орын ... ... ... да, ... ... ... құруда бағалы қағаздардың максималды өтімділігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... сандық
керсеткіштер арқылы анықталады, яғни ңарықтың айналымы, спред ... ... ... қағаздардың саны, мәміле жасау жылдамдығы,
инвесторлар саны және т.б. ... ... бұл ... ... ... дұрыс құрылған механизм кезінде ғана жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... осы бағытқа әлі жетпеген. [28, 124-
б.]
Қазақстан жағдайында, бағалы қағаз нарығы дамуының стратегиялық мақсаы
ретінде қазақстандық экономикаға капиталды ... мен ... бөлу ... ... ... ... мен республиканың әлемдік
деңгейде позициясын тұрақтандыру механизмін құру болып табылады. Тактикалық
шаралар негізінде, ... ... яғни өз ... даму,
экстраверттік нарыққа, яғни экономиканың нақты ... ... ... жөн. ... бір ... нарық инвесторларға
максималды түрде ашық болу, екінші жағынан, эмитенттерге капитал ... ... ... ... ... ішкі инвесторлардың мүдделерін қорғау мемлекеттік реттеудің негізгі
бағыттарының бірі болуы керек. Олардың қызығушылыктарына сай, ... ... жөн. ... ... ... ... әр түрлі факторлардың
әсері салдарынан, мемлекет пен жеке ... ... ... сипаттағы стратегияны жасау қиындығын туғызады.
Экономикалық тұрғыдан алған, мемлекеттің бағалы қағаздар нарығындағы
кызығушылықтар, ең алдымен, осы нарықтың ... және ... ... ... ... яғни ... және инвестиция
ағындары арасында тепе-теңдікті ұстауға бағытталған жөн.
Алайда, отандық экономикада нарықтық өзгерістер ... ... ... ... қосымша міндеттерді шешуі қажет. Олар:
мемлекет иелігіндегі корпоративтік ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілігін анықтайтын экономиканың
секторларды ынталандыра отырып, өндірістік саясатты ... ... ... шешіп қана қоймай, сондай-ақ жүзеге асыру
кезінде, елдің бағалы қағаздар нарығының нақты дамуына әкеледі. Ал, ... ... ... ... ... ... ... алдағы ұзақ, орта мерзімге бекіткеи ... ... ... мүмкіндік береді.
Қазіргі кезде Республикада бағалы қағаздар ... ... ... даму жолында алғашқы іс-шаралар жүргізілуде. Бюджеттің кемшілігін
толтыру ... ... ... ақша ... шығармай, оның
орнына мемлекеттік бағалы қағаздарды, мысалы, ... ... ... ... ... ... ... Алайда, бағалы
қағаздар нарығын дамыту жолында шешуін талап ететін ... ... ... ... [29]
Экономикалық мәселелерге:
нарықты реттейтін механизмнің жоқтығы;
нарықты дамытатын бірыңғай ... ... ... мүлтіксіз орындалмауы;
салымдарды тіркеу жүйесінің жоқтығы;
бағалы ... ... ... ... аздығы;
нарықтық инфрақүрылымның өсу деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... маман
кадрлардың аздығы мен халықтың инвестициялық ... ... ... Бұл ... халықтың басым көпшілігінің бағалы
қағаздар нарығының мәнін ... және ... ... ... ... қағаздарды сатып алуға психологиялық дайындығының
жоқтығынан туындайды.
Бағалы қағаздар нарығына мамандарды ... ... ... ... осы ... шұғылдануға рұқсат берген Оқу орталықтары дайындаған
болатын. Олардың жұмысын Ұлттық комиссия ... ... ... ... ... ... отырды. Оның құрамына Ұлттық
комиссияның бір мүшесі басқарушысы ... ал ... және ... ... ... нарығын реттейтін Бас баскарманың мамандары кірген. Оқуды
ойдағыдай бітіріп, мамандық туралы бірінші санатты куәлік алған ... ... ... ... ... құқық алып, қызмет атқаруда.
Әлемдік нарық тарихында бағалы қағаздар нарығының негізгі үш үлгісі
(моделі) бар. ... ... үлгі - онда ... ... ... механизмі
арқылы банктер қаржы қорларын бөледі (ол Германияда,
Австрияда, Бельгияда көп тараған). Бұл үлгі бойынша экономиканы
иивестициялау мен мемлекеттік бюджет кемшілігін жоюды банктер
өз ... ... емес үлгі ... ... үлгі — онда ... ... нарығының
механизмі арқылы елдің қаржы қоры болумен банк емес мекемелер шұғылданады
(мысалы, АҚШ-та, Ұлыбританияда, ... ... ... ... ... ... ... нарығы демократиялық жолмен өркендейді.
Қаржының негізгі бөлігі жеке тұлғалардың ақшасы. Ол - ... ... ...... ... ... үлгі - онда бағалы қағаздар нарығының ... ... қоры ... ... де, банк емес ... де ... (мысалы,
Жапонияда).
Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының ерекшелігі мүлікті
кіші және жалпы жекеменшіктендіру ... ... ... ... жеке инвесторлар ретінде өз мемлекетіміздің әрбір азаматын
қатыстыру. Соның ... ... банк ... ... ... ... дәлелдегендей банктер бағалы қағаздар нарығында
жеке үстемдік (монополизация) роль атқарады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... үлгісінен бас тартуына
әкеп соқтырды. ... ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығын құруға негізделгені дұрыс. ... ... ... ... ... ... қатысуына мүмкіндік
берген жөн. Дәл осы мүмкіндіктерді бағалы қағаздар нарығының ... ... яғни ... ... ... алады деген пікірлер молшылық.[29]
Бағалы қағаздар нарығының нарықтық үлгісінің банктік ... ... ... ... ... ... көптігі;
2. Үлестік бағалы қағаздардың қарыз қағаздарынан көптігі;
3. Өндірісті ... тура ... ... ... ... банк емес ... ... басқа Қазақстан бағалы қағаздар нарығының нарықтық үлгісін
таңдап алуға себепші болған үш ... бар. ... ... үшін ... ... ... ... ақша-«арзан»
ақша. Өнеркәсіп өндірісін акционерлік қоғам етіп ... құру - ... ең ... формасы. Себебі акционерлердің де, онда қызмет
істеп жүргендердің де мүддесі шешіледі.
Әлі көп ... ... ... ... ... ... өз ... инвестициялайтын отандық ұйымдар болмайды деген болжамдар көп.
Сондықтан мемлекеттік меншікті жалпы жекеменшіктендіру ... ... ... ... ... арада бұл механизмді пайдалануға мүмкіндік
туғызады.
3. Саясат факторы - дүниежүзіндегі ... ... ... ақша ... ... иесі - ... ... мүлікті
жекеменшіктендіру купондары арқылы әрбір адамды акционерлік
қоғамның меншік иесі болу құқығын ... ... ... ... есептегенде) - бүгінгі кездегі ең өзекті
саясат.
Қазақстан өз қаржы жүйесін дамытпай, экономиканың нақты секторында
табыска жетуі ... ... Бұл ... 2003 ... 4 шілдедегі «Қаржы нарығы
мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу жэне қадағалау туралы» ... ... ... ... ... ... және
қаржылық ұйымдарды реттеу мен қадағалау ... ... ... ... ... ... атқарғанын айтқан жөн. Солардың кейбіріне
тоқталар болсақ, банк ... банк ... ... және ... әрі ... ... ... Шоғырландырылған қадағалау
тұжырымдамасы бекітілді. Операциялық және несиелік тәуекелдерді ... ... ... және ... тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін
бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары ... ... ... ... ... ... ... дамуын жетілдіру және
ынталандыру, жеке инвесторлардың қаражатын ... ... ... ... үшін «Инвестициялық қорлар туралы» заң қабылданды.
Сондай-ақ бағалы қағаздар нарығы ... ... ... ... жақсартуға арналған ынталандыру шараларын пайдадану
және тәуекелге барынша бейім қаржы нарығының сегменттерінде ... ... үшін ... және толықтырылған «Бағалы
қағаздар нарығы туралы» Қазақстан Республикасының жаңа Заңы ... ... ... ... қағаздар нарығын дамытудың 2005-2007
жылдарға арналған бағдарламасын ... ... ... ... одан әрі ... ... ... құқықтарын қорғау, ұзақ мерзімді ішкі инвестициялар көзі
ретінде зейнетақы активтерін ... ... ... мақсатында.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесін ... ... ... ... ... ... нарығын дамыту және займшылардың шарт
тәртібін жоғарылатуға елеулі ... бар 2004 ... 6 ... ... ... ... және ... тарихты қалыптастыру
туралы» қабылданған заңды іске ... ... ... ... ... ... ... жетілдіруге мүмкіндік жасай
отырып, банктердің тәуекелін ... және ... ... ... ықпал етеді. Кредиттік бюроның тиімділігі және оның ... ... ... ... ... бастайды. [29]
Егер қазіргі қалыптасқан Қазақстан бағалы қағаздар ... ... ... ... ... 2007 ... 1 қаңтардағы жағдай
бойынша «А» және «В» ... ... ... ... ... ... мемлекеттік емес бағалы қағаздар нарығының жалпы
капиталдануы 1198146 млн. ... ... бұл ... 2006 ... ... ... 68,64%-ке ұлғайған. Бұл ретте облигациялар
бойынша нарықтың ... ... ... ... емес ... ... ... қор биржасыида жасалатын мәмілелер көлемінің
жалпы ішкі өнімге ... 7,14 % ... ... 1 ... 2160 акционерлік қоғамдардың номинал құнының
жалпы сомасы 876,6 млрд. теңге құрайтын 2304 акция және 217 ... ... ... ... ... ... ... табысты
отандық компаниялардың акциясын Қазақстан азаматтарына сатып алып
дивидендке қол ... ... ... болмауда. Керісінше, осындай
табысты компаниялардың акциясын (мысалы «Қазақмыс») ... қор ... ... ... ... ... ... «көпшілік отандық
инвесторлардың» қор нарығы, ... ... ... ... ... үкімет
тұрғысынан білімін жетілдіру бағадарламасын тарату қажет.
Сөйтіп нарық ... ... ... ... ... ... құкықтық негіздерін тез арада одан әрі жетілдіру қажет. ... ... ... емес ... ... ... табысты
есептеу мен оны төлеу тәртібі заң жүзінде анықтауды талап етеді. [30]
Қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасында қалыптасып келе жатқан ... ... ... ... бірыңғай көзқарас жоқ. Сондықтан бағалы
қағаздар нарығына уақыт талабына сай әлі де ... ... ... ... ... БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАР НАРЫҒЫН дамытуды
мемлекеттік реттеуді жетілдіру
3.1 Қор ... ... ... және ... ... ... қағаздар нарығы экономикалық жүйеде ауқымды орын алады. Қазіргі
уакытта, ... ... ... ... ... ... үрдістің
салдарынан, бағалы қағаз нарығына аса көңіл аударуына әкелді. Бұған, бағалы
қағаздардың банктік ... ... ... ретінде болуы да ... ... ... ... бос ... бір ... калиталға
кажеттілік туатын екінші аяға аудару арқылы, мемлекеттің экономикалық және
әлеуметтік сұрактарды шешуге ... жүйе ... ... ... ... ... мәнін түсінуге болады. Нарықтың мақсаты -
капиталды шоғырландыра отырып, өндіріске, ... емес ... ... ... ... ... нарығының ерекшелігі - бұл банктік
өнімге бәсекелес құралдарды шығару және халықтың, ... ... ... ... ... бөлу ... ... [30]
Бағалы қағаздар нарығында негізгі қоғамға қажетті екі міндетті шешеді:
сатушылар меи сатып алушыларды кездестіре ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігі жүргізіледі.
Көптеген дамушы мемлекеттер үшін ұлттық экономикаға инвестици-яларды
тарту негізгі мәселе болып ... Осы ... ... ... ... бәсекеге қабілетті артықшылықтары бар.
Оларды келесідей топтарға бөлуге болады:
- мегаэкономикалық;
макроэкономикалық;
микроэкономикалық;
мезоэкономикалық.
Халықаралық бағалы қағаздар нарығы, ұлттық нарық тәрізді, ... ... ... ... ... ... бір ... эмитенті өзінің
бағалы қағаздарын басқа елде (немесе ... ... ... ... ... арнаулы қаржы мекемелерінің делдалдық етуімен ... ... сату ... Бұнда екінші бағалы қағаздар нарығында
негізгі ... ... және ... ... ... және ... ... компаниялары және басқа да банктік емес қаржы институттары
жүреді.
Әр топ ... ... ... факторлар жиынтығынан тұрады. Оны келесі
кестеден ... ... ... ... ... қабілетті артықшылықтары және оның
құрылымы*
|Бәсекеге қабілетті ... ... | ... |тұрақты мемлекеттік құрылым; |
| ... ұзақ ... ... тартуға |
| ... ... ... кәсіби қызмет; |
| ... ... ... ... реттеу |
| ... ... ... |
| ... ... ... сай дамыған |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... бір жанға шаққандағы орташа табысы; |
| ... ... ... |
| ... ... пен ... ... жағдайы; |
| ... ... ... ... |
| ... қор нарығының капитализациясы немесе оның |
| ... ... ... |
| ... ... даму деңгейімен қарқыны. ... ... пен ... ... |
| ... табысына акция бағасының қатынасы; |
| ... ... ... сапалы |
| ... ... ... қағаздар нарығының даму деңгейлері мен |
| ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... нарығының кәсіби |
| ... ... ... ... |
| ... ... Е.А. ... рынок Казахстана: инструменты и |
|механизмы функционирования, Алматы, 2008г. [31, 159] ... ... ... әр ... жүйе ... үшін маңызды
ақпарат болып табылады. Оның оң ... ... ... ... ... ... ... капиталды жұмсау кезінде инвесторларда
инвестициялық тәуекелі бар.
Сондықтан да, Қазақстан Республикасының ... ... ... ұзақ
мерзімге экономикалык өсуді камтамасыз ету болып табылады. Әлемдік тәжірибе
көрсеткендей, экономиканың нақты секторларына ... ... ... және ... ... пайдалану механизмін ұйымдастыру
арқылы бұл мақсатқа жетуге болады. [31]
Осыдан, ... ... ... ... нарығының ролі артады.
Бағалы қағаздар нарығы республиканың экономикасына шағын инвесторлардың
қаражаттарын тарту ... ... ... ... ... тарту
инфляциялық емес әдіс болып есептеледі. ... ... ... ... ... ... ... Кейбір элементтер бойынша
даму серпіні де ... ... ... ... ... ... ... қызметтерін жатқызуға болады. Алайда, бағалы
қағаздар нарығының ... ... ... деңгейде жүзеге асырылмайды.
Бағалы кағаздар арқылы шоғырланған қаражат өндіріс аясына жеткізілмейді.
Оған келесідей ... ... ... ... ... ... ... қатысушылары ретінде банктер болып
табылады, ал олардың бөлу бағыты - несие;
2. ірі инвесторлар ретінде жинақтаушы зейнетақы қорлары болып ... ... ... ... ... өндіріске тікелей жұмсауға
мумкіндігі жоқ.
Аталған себептерге байланысты, өндірістік ... ... ... ... ... ... туындайды. Зейнетақы қорлары және банктердің бағалы
қағаздарды эмиссиялау арқылы корпоративтік эмитенттердің бағалы қағаздарына
қаржы бөлу ... ... ... Ал, бұл ... ... ... Сондықтан да, корпаративтік эмитенттер бағалы
қағаздарды шығаруға қызығушылық танытпайды.
Қазіргі техника мен ... ... ... бір ұлттық
нарықтан екінші нарыққа жедел түрде ... ... ... ... ... ... ретінде ғана емес, сондай-ақ кемшілік ретінде қарастырылады
Себебі, ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығы тұрақсыз жағдайға әкелуі мүмкін.
Екінші жағынан, жаһанданудың салдарынан жеке ұлттық ... ... ... ... ... ... соңғы он жылдықтарда
дамушы мемлекеттерде инвестициялық ресурстарға деген қажеттілік жоғарлайды.
Бірақ, инвестицияланатын капитал келемі әлемдік экономиканық ... ... ... ... ... тарту стратегиялық маңызы бар мәселеге
жатқызылады. Экономиканың нақты ... ... ... ету ... сонымен қатар, қаржы дағдарысын алдын-алу үшін
келесідей шаралар жиынтығын жүргізу міндетті:
бағалы ... ... ... ету ... ... ... нарығының дамуын тежейтін себептерді анықтау;
бағалы қағаздар нарығының тиімді дамуына әсер ететін мемлекеттік әсер ... ... ... ... қағаздар нарығын мемлекеттік реттеудің маңыздылығын,
қажеттілігін байқауға болады. Қазақстан ... ... ... республиканың даму сатысына қарай езгерді.
Алғашқыда, реттеу қызметін ҚР Қаржы министрлігі атқарған. Кейіннен,
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... комиссиясына
қызметті аудзрған болатын. Бірақ, Үкіметтің қаулысымен, 2001 - 2004 ... ҚР ... ... ... ... ... реттеу органы ретінде өз
жұмысын атқарған болатын. Тек, ... ... ... ... ... және ... ұйымдарын қаржылық қадағалау мен реттеу Агенттігі
бағалы қағаздар нарығының ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу әр түрлі ... ... ... қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу - бұл ба-ғалы
қағаздар нарығының қызмет ету кемшіліктерін жою және қалыпты ... ... ... ... ... әсер ету ... болып табылады.
Кең мағынада, бағалы қағадар нарығын мемлекеттік реттеу - бұл на-рықтың
ары қарай дамуына, ... ... ... қам-тамасыз етуге,
елдің, аймақтың, ... ... ... ... қамтамасыз етуге бағытталған, ... ... ... ... ... ... және ... сипатындағы
шаралар жиынтығы. [31]
Мемлекеттік реттеудің негізгі мақсаты ... ... ... ... ... ету, ... экономикалық өсуіне мүмкіндік
беретін ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу - көп ... ... ... ... ... пен ... сәйкес, құқықтық, әкімшілдік,
экономикалық, техникалық және басқа да ... ... ... нарықтың
барлық субъектілерінің. қызметіне әсер ететін механизм. Реттеу жүйесі ... ... ... ... ... ... реттеу бағалы қағаздар нарығында келесідей жіктелімнен
тұрады:
Бағалы қағаз түріне байланысты;
Қызмет түріне байланысты
Бағалы қағаз түріне байланысты мемлекеттік реттеудің әр түрлі ... Олар - ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығындағы мемлекеттік реттеуге жіктелінеді.
Кызмет түріне ... ... және ... аядағы
мемлекеттік ретгеуге жіктелінеді.
Мемлекеттік реттеудің формаларына тікелей және ... ... ... ... ... ... реттеу келесі сұрақтарды қамтиды:
- бағалы қағаз нарығынын, ... ... ... ... ... ... эмиссиялық бағалы қағаздардың шығарылымын тіркеу және эмитенттердің
шарттармен міндеттемелерді орындауға бақылау жасау;
- бағалы қағаздар нарығы кәсіби қатысушылардың ... ... кор ... және ... тыс ... ... қағаздармен сауда-саттық
жүргізетін ұйымдардың қызметтерін лицензиялау;
- бағалы қағаздар ... ... ... ... жүйесін
қүру жэне эмитенттер мен кәсіби ... ... ... ... ... қағаздар нарығының кәсіби қатысушылар қызметін бақылау және
бағалы қағаздар нарығын реттейтін заңнамалық бузушылық кезінде ... ... ... қағаздар нарығыида катысушылардың кәсіби біліктілігін жоғарлату
бойынша жүйені ұйымдастыру.
Тікелей реттеумен қатар, жанама әдістерді қолдану өзекті сұрақтың ... ... ... ... ... ... Бір санатқа
әсер ету, екінші саиаттың өзгеру икемділігі байқалады.
Сонымен, жанама реттеу немесе ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Экономикалық тұтқаларға жатқызылады:
мемлекеттің. салық саясаты;
ақша саясаты;
мемлекеттік капитал;
мемлекеттік меншік және ресурстар;
сыртқы экономикалық саясат.
Аталған құралдар, ... ... ... реттеуді дұрыс бағытта
жүргізуге мүмкіндік береді.
Жіктелім, ... ... ... реттеудің бағыттары
анықталады: рестрикциялық және ынталандырушы бағыттар.
Бағалы қағаздар ... ... ... ... міндетті
ережелер мен талаптар негізінде, мәмілелерді тіркеу үрдісін жетілдіруге
бағытталған, бір-бірімен ... ... ... ретінде анықталады.
Бағалы қағаздар нарығын ынталандырушы мемлекеттік ... ... бір ... ... ... ... жиынтығынан
құралады. Бұл бағыт арқылы ішкі инвестициялық ресурстарға деген ұсыныстың
жоғарлауына әкеліп, бағалы ... ... ... септігін тигізеді.
[32]
Бөлімді қорыта келе, ... ... ... ... органдар
тарапынан тиімді реттеу нарықтың макроэкономикалық көрсеткіштерін талдау
және олардың қоғамдық өндіріс, баға ... және ... да ... ... ... ... бірі ... табылады. Сондықтан да,
бағалы қағаздар нарығының интегралды көрсеткіштерін, коньюктураны бағалау,
несие ... ... ... және ... да ... ... байланысында бағалы қағаз нарығының даму болжамы
жуйелі турде жариялауы қажет. [33]
3.2 Бағалы ... ... және ... ... ... ... қор нарығында пайдалану
Бағалы қағаздар ең алдымен мүлікті иемденуге ... ... ... ... ... берушіге қарыз алушының берген қарыз міндеттемесі. Бағалы
қағаздар толтырылуы немесе жазылуы жөнінен екі ... ... ... не заң
жүзінде бекітілген жеке құжат түрі, не есепшотқа енгізілген жазу түрі. Егер
басқа адамға иемденуге ... ... ... ... түрі бойынша
ерекше куәлік толтырылып беріледі. Оны ... ... ... ... деп ... ... ... қағаздар нарықтық және ... ... ... ... Нарықтан тыс бағалы қағаздар – ... ... ... ... негізінде пайда болған ... ... ... ... ... зейнетақы қорларының
облигациялары, депозиттік облигациялар және с.с жатады. Жинақ облигациялары
негізінен жеке ... ... ... Бұл ... ... ... ... кең тараған. Зейнетақы қорларының облигациялары және
жеке зейнетақы облигациялары, ... ... ... ... ... ... қызмет істейтін адамдардың ақшасына шығарылған ... Ал ... ... ... ... орта мерзімді, ұзақ
мерзімді болып үшке бөліп тек жергілікті басқару органдарына ғана ... ... ... да ... ... ... ... төлеуден босатылған
өздерінің облигацияларын шығаруы мүмкін. Нарықтан тыс бағалы қағаздар
әртүрлі ... ... ... оның ... шетел банктеріне және
кәсіпорындарға ұйымдарға салған капиталдан түскен табысты иемденуге құқық
береді. Бұл бағалы қағаздарды ... ... ... ... - ... ... тұлғалар - оларды басқа иемденушіге беруге құқығы жоқ. Сондықтан ... ... ... ... түсе алмайды.
Сонымен қатар, нарықтан тыс ... ... ... ... және
кейбір басқа елдерде тараған) басқа мемлекеттердің Орталық банктерінде
орналастыру үшін ... кең ... ... ... ... барлық дамыған елдерде нарықтан тыс бағалы қағаздарды шығаруды
кеңейту және олардың түрлері мен санын көбейту тенденциялары ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар деп
атайды.
Бағалы қағаздарды шығарып, оларды орналастырушыны эмитент деп ... ... ... ... ... — негізінен коммерциялық
құрылымдар және мемлекеттік органдар. Олар бағалы қағаздарды шығару және
орналастыру жөнінде шешім қабылдайды. «Бағалы ... ... ... мына ... көрсетіледі:
• шығарылым мөлшері;
• эмиссия проспектісін ... жэне оны ... ... ... тіркеу;
• бағалы қағаздар бланкін шығару;
• шығарылым ... ... ... шығарылымының мөлшері акционерлік қоғамның ... ... және оны ... ... ... Ол ... капиталдың немесе оны қосымша өсіру мөлшерін акцияиың көрсетілген
бағасына бөлумеи ... ... Ал ... ... ... займ сомасын облигацияның, сертификаттың немесе вексельдің
көрсетілген бағасына бөлумен есептеп ... ... ... ... бірінші иемденушілерге (инвесторларға)
сату мына түрде жүзеге асырылады (инвесторлар жеке немесе заңды тұлға болуы
мүмкін):
Біріншіден, қоғам ... ... ... ... арасыңда
орналастырғанда;
Екіншіден, қоғамның алғашқы жарғылық капиталының көлемі жаңадан акция
шығарып ұлғайтқанда;
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... әкімшіліктердің облигациясы басқа қаржы міндеттемелерін
шығару арқылы ... ... ... ... ... оның жарғылық капиталы құрылтайшылар арасында
толығынан үлестірілуі қажет. ... ... ... оның ... ... ... бірінші тарауында эмитент туралы жалпы деректер,
яғни эмитенттің ... мен ... ... және ... ... ... ... адамның аты-жөні көрсетіледі.
Ал екінші тарауында инвестициялық мәліметтер жарияланып, онда ... жэне ... ... ... немесе бағалы қагаздар
нарығындагы эмитенттің қысқаша жұмысы баяндалады. ... ... ... шығару жөнінде мәліметтер жарияланады. Ол мәліметгердің арасында:
кәсіпорын құрылған кездегі оның жарғылық капиталының мөлшері;
шығарылатын бағалы қағаздардың түрі, оның номиналы, ... ... ... ... ... жэне аяқтау күндері;
бір инвестор сатып алуға рұқсат етілген бағалы қағаздың
саны;
кейбір инвесторларға ... ... ... ... мен телефоны көрсетіледі.
Эмиссия проспектінің келесі тауарларында бұдан ... ... ... ... ... ... және ... қоғамның
жарғылық капиталындағы үлесі, сонымен ... ... ... ... ... мен ... 5 жыл ... қызмет орны, оның ішінде
басқару органынан тыс жердегі қызметі туралы мэліметтер көрсетіледі. Бұдан
басқа, проспектіні ... ... ... ... ... ... эмитент пен
оның басшыларына сотқа ... арыз және ... ... ... ... ... ... есеп пен қызмет нәтижесі баяндалады.
Ал корытынды тарауларында бағалы ... ... алу ... ... және сол ... ... ... баска да
хабарлар орын алады.
Қорыта айтқанда, эмиссия проспектін шығару эмитенттің ... ... ... ... ... ... қағаздар нарығы
қызметін бақылауға көмектеседі.
Эмитент пен инвестициялық институттар, яғни бағалы қағаздарды алғашқы
иемденушілерге сатушылар олардың бағасын ... ... ... ... міндетті. Бұл жағдайда бір уақытта ... ... ... ... ... ... ... шығаруды мемлекеттік органдар катаң бақылап отырады.
[34]
«Бағалы қағаздар нарығы туралы» ... ... ... ... қағаздар — бір шығарылым шегінде біртекті белгілер мен
реквизиттері болатын, осы ... үшін ... ... ... және ... түсетін бағалы қағаздар» деп көрсетілген.
Эмитенттің бағалы қағаздарды шығару туралы ... ... ... ... мемелекеттік тіркеу деген бағалы қағаздарға ұлттық
бірдейлендіру номерін беру. Ол — эмиссиялық ... ... ... ... ... ... ... оларға уәкілетті орган беретін әріптік-
сандық код. Қазақстанда ... ... ... ... жүргізеді.
Эмиссияланған бағалы қағаздар ең алдымен алғашқы бағалы қағаздар
нарығына орналастырылады. Онда ... ... ... ... яғни инвесторларға береді. Демек, бағалы қағаздардың
эмитенттері қаржыны инвесторлардан тек алғашқы ... ... ... Ал ... ... ... қағаздар айналысқа түседі, оларды
иемденушілер үнемі өзгеріп отырады. Бұл қағаздарды қайталама ... ... ... емес, оларды сатушыларға ... ... ... ... ... — ол ... ... міндеттемесі. Ол -
қарызды бағалы қағаз, оның эмитенті мемлекет. Өзінің экономикалық ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар
болғанымен іс-жүзінде оларды бір-бірінен ажырататын ... өз ... ... «облигация» деген терминнен басқа «қазынашылық вексель»,
«сертификат», «займ» және с.с. ... да ... ... ел мемлекеттік
бағалы қағаздар шығарғанда өзінің терминдерін пайдаланады.
Мемлекеттік бағалы қағаздар кез-келген мемлекеттің бағалы ... ... ... ... болып есептеледі. Бағалы қағаздардың бұл
түрі мемлекеттің ... ... ... ... ... болады.
Оны атқару үшін мемлекеттің қаржы жүйесі құрылады. Қаржы жүйесі бірін-бірі
толықтырып тұратын екі бөлімнен - ... және ... ... [36, ... ... ... бюджеті тән, яғни шығыны кірісінен артық.
Мемлекеттік бюджеттің тапшылығын дәл осы ... ... осы ... ... байланысты қарастырған жөн. Егер ... ... ... ... және т.б. ... ... ... өндіріс деңгейінің төмендеуінен туындаса, онда ол теріс
тапшылық. Егер бюджет тапшылығы ел ... ... ... ... ... ... Мұндай тапшылықты аздаған қиындықтармен жоюға болады.
Ал кірісі мен шығыны ... ... ... - ... экономиканың
пропорционалды тұрақты дамуының ... ... ... ... ... банкінен алған несиемен жоюға болады. Егер несие
алу мүмкіндігі болмаса, я ол жетіспесе, онда ақша ... ... ... ол ... ... ол ... соқтыратын жағдай) немесе
мемлекеттік қарыз міндеттемесін шығаруға болады. Мемлекеттік қарыз ... ... ... мен олар ... ... проценттердің
жалпы сомасы. Займдарды орналастыру аясын есептегенде мемлекеттік қарыз
ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Мемлекеттік қарыздың ... ... ... несие; ә) мемлекеттік займдар, яғни ... ... ... қағаздар; б) үкімет кепілдік ... ... ... ... ... ел ... ... және қарыз оның
барлық активтерімен қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... өтеледі, яғни мемлекеттік қарыз міндеттемелерін өтеу
мерзімі келгенде займдар ... олар ... ... ... ... ... айналысқа шығарудың мақсаты:
а) айналысқа қосымша ақша массасын шығармай-ақ ... ... ... ... ... бар ... көп
болғанда (кассалык тапшылық); бір айда немесе тоқсанда түскен
табыс, осы мерзімде бюджет ... ... ... ... кем ... ... ... жыл
қорытындысында бюджетке түскен табыс бюджет шығындарынан
кем болып, ол ... ... жылы ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің
тапшылығын инфляцияға соқтырмай қаржыландыру;
ә) тұрғын үй құрылысы, инфракұрылымдар, әлеуметтік қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ақша ... инфляция мен бағаны, ин-
вестиция бағытын, экономикалық даму, төлем балансын және ... ... ... ... ... ... әрбір елде өзінің мемлекеттік бағалы қағаздар нарығының
тарихы қалыптасқан. Онда шығарылған мемлекеттік ... ... ... ... оларды шығарушылар, ұлттық мемлекеттік бағалы қағаздар
нарығының масштабы, оған қатысушылар және с.с. жағдайлар ... ... ... ... ... қарқынды дамыған. Онда мемлекет ең ... ... ... ... ... ... қағаздар эмитентіне
қарай:
федералдық үкіметтің (қазынашылық) бағалы қағаздары;
үкіметтік мекемелердің, агенттіктердің және т.б. бағалы қағаздары ... ... ... ... ... қор ... ... түсу
қабілеттілігіне қарай бастапқы қалпына қайтымды және ... ... ... та ... ... қағаздар деген олармен сауда-саттық
қор нарығының кез-келген бөлімінде жүргізілетін қағаздар. Олар:
- қазынашылық ... ... 3 ... 12 айға ... ұзақ ... ... ... 10-30 жылға
дейінгі). Қайтымды бағалы қағаздар, әдетте, алдын-ала белгіленген мерзімде
үнемі ашық аукциондарда ... ... ... формада, яғни шоттарға жазу (компьютер
жүйесі арқылы бір шоттан басқасына өткізу) түрінде жүргізіледі. ... ... ... олар я ... я ... кері ... облигациялар.
Олар тек мерзімі аяқталған соң өтеледі.
Қайтымды бағалы қағаздар бойынша табыс төлеу формасы әртүрлі болады:
өзгермелі ставка ... ... ... деңгейіне және инфляцияға
қарай), бекітілген купондық процент немесе ... ... ... соңғы екі табыс түрі ... ... ... ... ... ... және атаулы қағаз болып шығарылады.
Қайтымсыз қағаздар деген сатып алу-сатуға болмайтын мемлекеттік бағалы
қағаздар. Олар бойынша тек алғашқы сатып ... ... орны ... басқаға беруге және ссуданы қамтамасыз ету үшін қолдануға болмайды.
АҚШ-та бұндай бағалы қағаздар көп шығарылуда, әрі олардың саны ... ... ЕЕ және НН ... ... ... ... [38, ... сериялы облигациялардың бағасы 50 процентке кемітіп сатылады да, ал
көрсетілген ... ... ... Көрсетілген құны мен сатылу
бағасының арасындағы айырма ... ... ... ... ... тең. ... құны 50 ден 10 мың доллар болатын, ал ... 8 жыл ... ... ... ... оларды өтеуге
мерзімінен бұрын да ... ... 6 ... соң) ұсынуға болады.
Облигациялар өтелуі ұлғаймалы шкаламен шығарылады, яғни облигациялар
бойынша ... ... ... болу мерзіміне қарай ұлғаяды. ... бұл ... ... ... ... ... төленеді. Ол
соңғы 5 жылда шығарылған барлық қазынашылық міндеттемелер бойынша ... ... ... ... облигациялар 10 жыл мерзімге шығарылып, шығарылған кезде
көрсетілген құнымен сатылады. Ол 50 ден 10 мың ... тең. Олар ... ... ... ... ... шығарылып, алдын ала
хабарланып, жылына 2 рет төленеді. Облигациялар көрсетілген ... ... ... ... ... өтелуі мүмкін. Бұл сериялы облигациялар 1982
жылдың соңынан ... ... ... болғандықтан, оларды минималды
көрсетілген құны 500 доллар болатын ЕЕ ... ... ... ғана ... ... жылдары АҚШ-тағы мемлекеттік бағалы қағаздардың саны әртүрлі
үкіметтік мекемелер ... ... ... Агенттік, Экспорт - импорт
банкі және т.б.) ... ... ... ... Бұл ... ... ... оларды инвесторлар зор ынтамен алуда. Себебі
олар осы мекемелердің активтерімен ғана ... ... ... ... ... ... АҚШ үкіметі қамсыздандырады. [39, 15-
б.]
Германияда мемлекеттік ... ... ... өте ... деңгейде
дамыған. Мемлекеттік бағалы қағаздарға федералдық үкіметтің ... ... ... ... ... ... меп калалардың займдары жатады. ... қор ... ... қағаздардың үлесі зор, атап айтқанда, ... ... 40 ... тең. ... ішкі қарыздың 50 процентін
карыз міндеттемелерін шығару арқылы ... ... ... ... үшін ... ... қағаздарды пайдалану пайдалырақ деп
есептеледі. Сондықтан бұл елде федералдық ... ... де ... ... ... ... ... Облигациялық
банктік консорциумға кіретін Бундесбанк ... 1986 ... ... ... де ... (олардың үлесі - эмис-сияның 20
процентіне дейін) рұқсат етілген. Мемлекеттік бағалы қағаздардың барлығы да
нақты эмиссиялық ... ... ... ... ... ... ... емес қағаздар
да шығарылады. Оларға А және Б сериялы ... ... ... ... жыл ... ... ал Б ... проценттер
жинақталып, оны өтегенде төленеді) және федералдық ... ... ... ... ... ... өтеу үшін мерзімі 1-2
жылға шығарылатын қазынашылық қаржылық міндеттемелер жатады. ... ... ... және жеке ... (банктер мен несие
институттарынан басқа) сатып алуына болады. Бұлар қор нарығының ... ... ... ... ... ... [39, ... мемлекеттік бағалы қағаздар эмиссиясын экономикасы ... да ... кең ... ... ... ... банкінің
облигациялары жалпыға кеңінен мәлім.
Қорыта айтқанда, әрбір ... ... ... ... ... ... ... нарықтың нақты жағдайларына сай болса, екінші жағынан,
көптеген елдердегі тәрізді мемлекеттік ... ... ... ... негізін және оның қазіргі жаңалықтарын қамтып көрсетеді.
Қорытынды
1. Бөлімді қорытындылай келе, ... ... ... ... ... өрлеуді көп жағдайда қаржыландыратын ең оңай және ең ... ... ... ... ... оның ішінде бағалы қағаздар
нарығының, бірсыпыра белгілеріне, айналысқа түсетін активтер түріне, сондай-
ақ олардың сатылу тәсілдеріне ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Қазіргі кезде әлемде осы ... ... ... төрт ... ... ... ... портфель құру үрдісінде берілген сипаттамамен жаңа инвестициялық
сапаға жетуге ... ... ... ... ... минималды
тәукелде қажетті табыс тұрақтылығын қамтамасыз ететін құрал болып табылады.
2. Бөлімді қорытындылай келе, Бағалы қағаздар нарығының ... ... және ... ... ... түрлерімен тығыз байланысты.
Бағалы қағаздар нарығына ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар олар бойынша есеп айырысуды және олардың
айналымын ... ... жеке ... ... ... Олар ... ... бойынша өзара экономикалық қатынастарға түсетін
жақтар бағалы қағаздар нарығының кәсіби ... ... ... ... ... ... ... кезде бағалы қағаздар нарығының кәсіби
мамандары көбеюде. Тек олардың бір-бірімен байланысты қызметі ғана нарықтың
тұрақты қызметін және ... ... ... ... ... ... ... келе, ХБҚН жекелеген ұлттық нарықтардан
тұра­тын халықаралық еркін ... ... ... ... ... шекараларда мөлшерден тыс жинақталуы оның өз иесіне пайда
әкелетін аймақтар мен елдерге әкетілуінің ... ... ... Сондықтан
капитал экспорты – дамыған экономикаға тән және объективті ... ТҰК ... ... ... ... ... мен елдерде шығарылған облигациялардың
және акциялардың ... ... ғана ... ... ... инвесторларды да қызықтыра ... ... ... ... ... ... қағаздарынан басқа, бұрыннан
айналыста жүрген қағаздар түсе ... ... ... ... және ... да жаңа қаржы құралдары түседі.
4. Бөлімді қорыта келгенде, акция активінің тәуекелділігін ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Өзгерістілік, волатильділік акция табыстылығының мүмкін ... және ... алу ... байланысты. Акция
табыстылығының мүмкін мөлшерлеме диапазоны кең болған сайын, сонымен қатар
экстремалдық ... алу ... ... ... сайын, соғұрлым
акцияның өзгеріс көрсеткіші жоғары болады. ... ... ... не ... не ... ... анық. Өзгерістілік мәнін түсіну
үшін, акцияның әр ... ... ... алу ... ... ... ... болар табыстылықтың дейгейлері нөлден (яғни
табысты ала алмау) бірге ... ... ... ... ... сай ... Бөлімді қорыта келгенде, әлемдік қаржы дағдарысынан ең алғашқы болып
дамыған ... мен ... ... ... зиян ... Оны аса ... қаржы
институттарының банкрот деп жариялағанынан ... ... ... екі жылында бағалы қағаздар нарығының көрсеткіштер өзгерістері
3,6 есеге өзгерді. Бұл ... ... ... ... ... шеккен
дамушы бағалы қағаздар нарықтарымен бірдей болды, яғни Қытай мен ... ... ... ... ... ... келе жатқан
бағалы қағаздар нарығының үлгісіне нақты ... ... жоқ. ... ... ... ... ... сай әлі де біраз өзгерістер
енгізілуі ... ... ... келе, бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік органдар
тарапынан тиімді ... ... ... ... ... ... қоғамдық өндіріс, баға өзгерісі және басқа да факторлардың
байланысын анықтау маңызды сұрақтардың бірі болып ... ... ... қағаздар нарығының интегралды көрсеткіштерін, коньюктураны бағалау,
несие нарығымен, бюджет жағдайы және ... да ... ... ... ... қағаз нарығының даму болжамы
жуйелі турде жариялауы қажет.
8. ... ... ... ... ... бағалы қағаздар нарығы, бір
жағынан, отандық нарықтың нақты жағдайларына сай ... ... ... елдердегі тәрізді мемлекеттік бағалы ... ... ... ... және оның қазіргі жаңалықтарын қамтып көрсетеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН әдебиеттер тізімі
1. «Валюталық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. ... ... 1997 ... ... ... валюта операцияларын жүргізу ережесіне
толықтырулар мен өзгерістер енгізу туралы». Ұлттық банк, 18 қаңтар 2002
жыл, № 24 қаулы. Егемен Қазақстан 12 ... 2002 жыл, № ... ... ... ... туралы» ҚР заңы (2009.13.02. берілген
өзгерістер мен толықтырулармен)
4. 2007-2011 жылдарға арналған ҚР қаржы нарығының даму концепциясы,
25.12.2006ж
5. Еуразиялық ... ... мүше ... ... ... ... туралы Келісім (Астана қ., 2004 ж.
18 маусым) Қазақстан Республикасы Президентінің 23.09.04 ж. N ... ... ... ... ... ... г. ... 2004. Утверждены
решением Биржевого совета АО "Казахстанская фондовая
биржа" ... от 20 ... 2004 года № ... ... ... бумаг: учебник/под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. – ... и доп. –М: ... и ... ... ... Л. Дж., ... М.Д. ... инвестирования. Пер. с англ. – М.:
Дело, 1997
9. Көшенова Б.А. «Бағалы ... ... және ... ... Оқу ... ... ... Г.Т., Жумабаева З.С. РЦБ: особенности функционирования
в Казахстане. — Алматы: ЕЕМ, 2002 г. - 21 ... ... В.Т ... ... ... и ... Москва: Международные отношения, 1991. - 192 с
12. Алехин Б.И. Рынок ценных бумаг: Введение в фондовые операции. С:
Совмен, 1992 - 160 с: ... Бор В., ... В.В., ... ... ... ... – М.: ИКЦ ... 2007 г.
14. Голубович А.Д., Кулагин М.В., Мирилеская О.М. Валютные операции в
коммерческих банках. М., Менатеп-информ, 2006 г.
15. ... П.Г. ... в ... ... ... ... ... В.М. Современные коммерческие банки. Управление и операции.
М.,2005 г.
17. Черкасов В.Е. Финансовый анализ в коммерческом ... ... ... 2007 ... ... Н.Н., Корнилова Л.П. Управление банковскими рисками. Алматы
2006 ... ... А.А. ... риском банков \\ Деньги и кредит. 2005г. \\7
20. WWW. BTA. KZ (Интернет сайт-«История ... LME ... & ... PRICES. ... Иванов М. Фондовый рынок Казахстана: стратегические приоритеты//
Капитал 28.09.2007г
23. Вячеслав Додонов. «Казахстанский фондовый рынок в ... ... ... ... ... ... бумаг
Казахстана» №12, 2008г .
24. www.kase.kz
25. www.investfunds.kz
26. ... Л.И. ... и ... ... ...... 2002, ... Коласс Б. Управление финансовой деятельностью предприятия.
Проблемы, концепция и методы. М.: Финансы. 1997;
28. Килячков А.А., ... Л.А. ... ... ... и ... ... - ... – Юрист, 2001, с.125.;
29. www.kaztransoil.kz;
30. Rating Direct. Standard & Poor`s, 2007. ... ... Е.А. ... рынок Казахстана: инструменты и механизмы
функционирования, Алматы, 2008г
32. Weekly Europe (UK) Brent Blend Spot Price FOB (Dollars per ... ... ... рынка ценных бумаг Республики Казахстана на 1 июля
2008 года. www.afn.kz
34. Текущее состояние ... ... ... ... ... на ... 2008 года. www.afn.kz.
35. Новиков И.А. «Стратегия управления банковскими рисками» - А., 1998г.
36. Сейткасымов Ғ.С. «Ақша, несие, ... - ... ... 138-б.
37. «Банки и банковские операций» под ред. Жукова Е.Ф.- М., 1997
38. Саниев Н.А. «Ақша, несие, банктер» ... 2001, ... ... Г.С. ... дело» - Алматы, 2003
-----------------------
Тауар саудасының биржаға дейінгі формасы
Тауар саудасының ұйымдасқан формасы
Тауар саудасының ұйымдасқан формасы
Сауданың ... ... ... ... жүйе саудасы
Фьючерстік шартпен биржалық сауда
Биржалық бағалы қағаздар саудасы
Биржалық тауар саудасы
Ұйымдасқан сауданың басқа ... ... ... делдардар
Тауар
Кепілдік
Соңғы сатып алушылар
Капитал
Сату
Алғашқы сатушылар
Жұмыс күші
Сатып алу
Қатысушылар
Активтер
Операциялар
НАРЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР
Дирекция
Әкімшілік бөлімі
Кеңес беру бөлімі
Хабарлама-техникалық бөлімі
Бағалы қағаздарды сату бөлімі
Эмитенттер
Инвесторлар
Бағалы қағаздар нарығына қатысушылар
Биржадан тыс ұйымдар
Тіркеушілер
Басқалар
Заң фирмалары
Депозитарий
Есеп ... ... ... ... ... ... етуші
Операциялық құрылымдар
Мәміле жасауды қамтамасыз ететін ұйымдар
Нарыққа қызмет етуші ұйымдар
Өзін-өзі реттеуші
Басқару компаниялары
Дилерлер
Бақылау және реттеу органдары
Брокерлер
Мемлекеттік
Қор делдардары
ҚР Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қызметін реттеу агенттігі
ҚР БАҒАЛЫ ҚАҒАЗ НАРЫҚТАРЫ-ның механизмін реттеу және бақылау
Бағалы қағаздар ұстаушылар тізімін жүргізетін ұйым
Листингтік ... ... ... ... ... қадам
ҚРҚҚА бағалы қағаздар ұстаушалыр тізімін жүргізу бойынша талаптарды қайта
қарастыру
2-ші қадам
«Бағалы қағаздар нарығы ... және ... ... ... ... толықтырулар енгізу
3-ші қадам
ҚР Ұйымдасқан нарықтағы бағалы қағаздармен сауданы ұйымдастырушыларда
листингтік компанияның Орталық депозитариймен өзара ... ... ... ... ... ... ... жаңа талапты енгізу және листингтік
компаниямен өзара байланысты анықтау

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Қазақстан Республикасында бағалы қағаздар нарығының дамуы және оны реттеу мәселелерi26 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Экономиканы мемлекеттік реттеудегі фискальдық саясат және оның рөлі32 бет
Қазақстан Республикасының экономикасының нақты секторын белсендірудегі бағалы қағаздар нарығы71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь