Даулы мәтіндердің авторизациясы: ХХ ғасырдың I ширегі


КІРІСПЕ 3
1. БҮРКЕНШІК ЕСІМДЕРДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ 6
1.1. Бүркеншік есімдер және олардың анықтамасы 6
1.2. Бүркеншік есімдердің жіктелуі және қолданылу уәждемесі 9
1.3. ХХ ғасырдың І ширегіндегі бүркеншік есімді қазақ жарияланымдары және олардың зерттелуі 17
2. ДАУЛЫ МАҚАЛАЛАРДЫҢ АТРИБУЦИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ТЕОРИЯЛАРЫ 22
2.1. Автортанымдық сараптама нысандары 22
2.2. Авторлық сәйкестендіру мәселелері 22
2.3. Атрибуция терминінің дефинициясы 24
3. «МАДИЯР», «АРҒЫН», «ТҮРІК БАЛАСЫ», «М.Д.», «ТАЙБАҒАР», «ТАЙМІНЕР» БҮРКЕНШІК ЕСІМДІ МАҚАЛАЛАРДЫҢ АТРИБУЦИЯСЫ 28
3.1. «Мадияр», «Арғын», «Түрік баласы» бүркеншік есімді мақалаларға концептуалдық талдау 28
3.2. М. Дулатов пен «Мадияр» атты бүркеншік есімді мақалаларға сөйлемнің синтаксистік құрылымы бойынша салыстырмалы талдау 35
3.3. М. Дулатов пен «Мадияр» атты бүркеншік есімді мақалаларға семантикалық сатыстырмалы талдау 39
3.4. М. Дулатов пен «Мадияр» атты бүркеншік есімді мақалаларын А.Н. Барановтың мәтін авторлығына қатысты тәжірибе үлгісі бойынша талдау 42
3.5. «Мадияр», «Арғын», «Түрік баласы» бүркеншік есімді мақалаларын идеалық.мазмұндық жағынан талдау 50
3.6. «Таймінер» және «Тайбағар» бүркеншік есімді мақалаларын А.А. Марковтың деңгейлік формальды статистикалық сараптама үлгісі бойыншаталдау 59
ҚОРЫТЫНДЫ 70
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 72
Зерттеу жұмысы тақырыбының өзектілігі. Қазақ тіліндегі антропонимдердің тарихы мен ұлттық-танымдық сипаттары жан-жақты зерттелгенімен, бейресми кісі есімдері ішінде бүркеншік есімдер ономастикалық кеңістіктің ерекше құбылысы ретінде жалпы сөз етілгені болмаса, бүркеншік есімдердің өздеріне тән белгілері мен ерекшеліктері, тектік негіздері мен қызметтері, құрылымдары мен басқа антропонимиялық құбылыстардан ерекшеліктері арнайы ізденіс нысаны болған емес. Кісі есімдері, әсіресе, оның бүркеншік есімдер тобы қазақтың тарихынан, наным-сенімінен, рухани танымынан, эстетикалық құндылықтарынан сан-салалы ақпарат, деректер бере алады. Ал ол деректер ұлттық сана мен біліктіліктің, мәдени, зиялылық деңгейінің көрсеткіші бола алады. Олай болса, бүркеншік есімдерді осы тұрғыдан талдау арқылы ұлттық ерекшеліктерін қарастыру ұлт өкілі, оның есімі арқылы тұтас халықтың дүниетанымын анықтауға мүмкіндік береді.
ХХ ғасырдың І ширегіндегі даулы мәтіндердің, мақалалардың атрибуциясын шешуде түрлі автортанымдық сараптамалардың қатарын көбейту. Кісі есімдері тілдік номинацияның кейінгі аталым типінің денотативті түріне қатысты болса, бейресми кісі есімдері, яғни біздің бүгінгі зертеу нысанымыз бүркеншік есімдер коннотативті түріне жататын құбылыс болғандықтан, этнолингвистикалық және ұлттық-танымдық сипаттарын түбегейлі талдау қажеттілігі тақырыптың өзектілігін айқындайды.
Жұмыстың пәні. Авторлық сәйкестендіру және даулы мәтіндердің атрибуциясы
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың І жартысында көрініс тапқан бүркеншік есімдер және бүркеншік есіммен жарияланған мақалалар.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты – қазақ тіліндегі бүркеншік есімдердің этнолингвистикалық және танымдық сипаттарын анықтау. Осыған байланысты мынадай міндеттер қойылады:
 бүркеншік есімдердің пайда болуын, қолданылу жайын, ономастикалық кеңістіктегі орнын нақтылау;
 бүркеншік есімдерінің этникалық, тарихи және қоғамдық-әлеуметтік негіздерін анықтау;
 бүркеншік есімдерінің қолданылу аясына қатысты түрлерін айқындап, олардың ресми кісі есімдерімен арақатысы, айырмашылықтарын көрсету;
 бүркеншік есімдерінің қызметі мен құрылымдық парадигмасын зерделеу;
 бүркеншік есімдерге тән уәжділік негіздерін белгілеу;
 бүркеншік есіммен жариялаудың негізгі уәждері;
1. Рахымберлина С. Қазақ тіліндегі бейресми кісі есімдерінің этнолингвистикалық және танымдық сипаты: автореф. канд.дис.фил.ғыл.-Алматы, 2009. – 3-12 б.
2.Таусоғарова А. Сот-лингвистикалық сараптама мәселелері: Оқу құралы. – Алматы.,2006
3. Баранов А.Н. Введение в прикладную лингвистику: Учебное пособие. Изд.2-е. – М.: Едиториал УРСС,2003
4.Войнов В.К. Количественный анализ текста для описания индивидуального стилья. 1970.
5.Жарасова Т.Т. Псевдонимы в лингвокультурном контексте (на мат-ле казахского, русского и англиийского языков)// Автореф. дисс... канд.фил.наук. – Алматы, 2005. – 24 с.
6. Бүркеншік есімдердің уәжділігі // Түркі сөзінің әлемі: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2004. – №6 (78). – 189-191 бб.
7. Дулатов М. Шығармалар жинағы. І,ІІ том.
8. «Қазақ», «Айқап» газеттері
9. Бейісқұлов Т. Б.Майлиннің 71 бүркеншік аты // зерттеу мақаласы.
Егемен Қазақстан газеті.
10. Дулатов М. Шығармалары. А.,1991. 372-б.
11. Есмағамбетов К. «Ұлт зиялыларының бүркеншік есімдері» зерттеу мақаласы
12. Ғаламтор беті.www. google.kz. /Бүркеншік есіммен жарияланған мақалалар
13. Бабаева Э.У. Автор и исполнитель анонимного письма – разные лица. Экспертная практика. –Вып.2 М., 1968. –с.61-63
14. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы. –Алматы: Азия, 2004. – 128 б.
15. Бәйменше С. Псевдоним деген не? // «Зерде». – 2003. – № 3. – 8-б.
16. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы. –Алматы: Азия, 2004. – 128 б.
17. Бекенова Г.Ш. Қазақстанның солтүстік өңірі гидронимдері (семантикалық типология) Филол.ғыл.канд. диссертациясы. – Астана, 2002. – 176 б.
18. Махпиров В.У. Антропонимы в «Дивану лугат-ит-тюрк» и «Кутадгу билик» // «Советская тюркология». – 1979. – №4. – С.22-28.
19. Тілеубердиев Б.М. Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері. –Алматы: Арыс, 2007. – 280 б.
20. Көркем шығармадағы бейресми есімдер мәселесіне // Тілтанудағы тұлға: профессор Т.Р.Қордабаевтың 90 жылдығына арналанған ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2005. – 199-204 бб.
21. Әшімханова Фарида Мейрамханқызы. Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі
22. Зияда ИЖАНОВ,Қазақстан Республикасының құжаттанужәне мұрағат ісі жөніндегі ғылыми-техникалықақпарат орталығының қызметкері «Наркескен» зерттеу мақаласы. 26 қыркүйек 2001 жыл.
23. Суперанская А.В., Сталтмане В.Э., Подольская Н.В., Султанов А.Х. Теория и методика ономастических исследований. –М.: Наука, 1986. – 256с.
24. Поротников П.Т. Групповые и индивидуальные прозвища в говорах Талицкого района Свердловской области //Антропонимика. –М.: Наука, 1970. – 360с.
25. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы /лингвистикалық және тарихи-этнографиялық талдау/. –Алматы: Ғылым, 1971. – 216 б.
26. Қазақ шежіресі. Дайындаған Ж.Бейсенбайұлы. – Алматы: Атамұра, 1994. – 160 бет.
27. А. А. Марков. Об одном применении статистического метода (отклик А.А. Маркова на «Лингвистические спектры» Морозова)
28. http://anyzadam.kz/jo/info/556/
29. Лингвистическая экспертиза на сайте ЭкспертКонсалтинг
30. Автороведческая экспертиза на сайте АНО «Академия наук»
31. Е.И. Галяшина. Лингвистическая безопасность речевой коммуникации
32. Тайна, скрытая между строк. Популярная статья на сайте газеты «Труд»
33. Морозов. Новое орудие объективного исследования древних документов. (Лингвистические спектры, как средство для отличения плагиатов от истинных произведений того или другого известного автора и для определения их эпохи.)
34. А. А. Марков. Об одном применении статистического метода (отклик А.А. Маркова на «Лингвистические спектры» Морозова)
35. В.П. Фоменко, Т.Г. Фоменко. Авторский инвариант русских литературных текстов (Приложение 1 в конце текста по ссылке)
36. Қазақ тіліндегі псевдоним туралы // ҚарМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2004. – №1(33). – 76-81 бб.
37. Тіліміздегі кісі есімдері // Қазақ тілі мен әдебиеті. –2004. – №10.
– 102-104 бб.
38. Бүркеншік есімдердің уәжділігі // Түркі сөзінің әлемі: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2004. – №6 (78). – 189-191 бб.
39. Лақап есімдердің өзіндік ерекшеліктері // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2004. – №10 (82). – 136-139 бб.
40. Лақап есімдердің этнолингвистикалық сипаты // ҚР ҰҒА Тілтаным. – 2005. – №1. – 44-48 бб.
41. Лақап есімдердегі коннотация туралы // Академик Е.А.Бөкетов – ғалым, оқытушы, ойшыл: халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. ІІ том. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы. – 2005. – 167-169 бб.
42. Көркем шығармадағы бейресми есімдер мәселесіне // Тілтанудағы тұлға: профессор Т.Р.Қордабаевтың 90 жылдығына арналанған ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2005. – 199-204 бб.
43. Лақап есім: қоғамдық қызметі // Шоқан тағылымы – 11: халықаралық ғылыми-практикалық конфереция материалдары. ІІІ том. – Көкшетау. – 2006.
– 203-205 бб.
44. Бейресми есімдердегі метафораның танымдық сипаты // Баянаула дуаны: тұлғалары, тарихы, мәдениеті: халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы. – 2006. – 379-384 бб.
45. Бейресми есімдердің прагматикалық қолданысы // С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінің Ғылым Жаршысы. – Астана.
– 2007. – №3 (46). – 341-346 бб.
46. Мадиева Г.Б. Имя собственное в контексте познания. –Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 190 с.
47. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. І бөлім. –Алматы, 1966. – 144 б.
48. Жанұзақ Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы. –Алматы: Азия, 2004. – 128 б.
49. Бекенова Г.Ш. Қазақстанның солтүстік өңірі гидронимдері (семантикалық типология) Филол.ғыл.канд. диссертациясы. – Астана, 2002. – 176 б.
50. Махпиров В.У. Антропонимы в «Дивану лугат-ит-тюрк» и «Кутадгу билик» // «Советская тюркология». – 1979. – №4. – С.22-28.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДЫҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ФИЛОЛоГИЯ, ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ӘЛЕМ ТІЛДЕРІ ФАКУЛЬТЕТІ
Шетел филологиясы және жалпы тіл білімі кафедрасы

МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ

Даулы мәтіндердің авторизациясы: ХХ ғасырдың I ширегі

6М021300 – Лингвистика мамандығы

Орындаған: А.Б. Қожалиев
4-курс студенті
Ғылыми жетекші: А.Қ. Таусоғарова
филол.ғ.к., доцент
Норма бақылаушы: Ж.М. Уматова
филол.ғ.к., доцент
Қорғауға жіберілді
_____ ________2013 ж.
Шетел филологиясы және Г.Б. Мадиева
жалпы тіл білімі кафедрасының
меңгерушісі, филол.ғ.д., профессор

Алматы 2013
МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1. БҮРКЕНШІК ЕСІМДЕРДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ 6
1.1. Бүркеншік есімдер және олардың анықтамасы 6
1.2. Бүркеншік есімдердің жіктелуі және қолданылу уәждемесі 9
1.3. ХХ ғасырдың І ширегіндегі бүркеншік есімді қазақ жарияланымдары
және олардың зерттелуі 17

2. ДАУЛЫ МАҚАЛАЛАРДЫҢ АТРИБУЦИЯСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ТЕОРИЯЛАРЫ 22
2.1. Автортанымдық сараптама нысандары 22
2.2. Авторлық сәйкестендіру мәселелері 22
2.3. Атрибуция терминінің дефинициясы 24

3. МАДИЯР, АРҒЫН, ТҮРІК БАЛАСЫ, М.Д., ТАЙБАҒАР, ТАЙМІНЕР
БҮРКЕНШІК ЕСІМДІ МАҚАЛАЛАРДЫҢ АТРИБУЦИЯСЫ 28
3.1. Мадияр, Арғын, Түрік баласы бүркеншік есімді мақалаларға
концептуалдық талдау 28
3.2. М. Дулатов пен Мадияр атты бүркеншік есімді мақалаларға
сөйлемнің синтаксистік құрылымы бойынша салыстырмалы талдау 35
3.3. М. Дулатов пен Мадияр атты бүркеншік есімді мақалаларға
семантикалық сатыстырмалы талдау 39
3.4. М. Дулатов пен Мадияр атты бүркеншік есімді мақалаларын
А.Н. Барановтың мәтін авторлығына қатысты тәжірибе үлгісі бойынша
талдау 42
3.5. Мадияр, Арғын, Түрік баласы бүркеншік есімді мақалаларын
идеалық-мазмұндық жағынан талдау 50
3.6. Таймінер және Тайбағар бүркеншік есімді мақалаларын
А.А. Марковтың деңгейлік формальды статистикалық сараптама үлгісі
бойыншаталдау 59

ҚОРЫТЫНДЫ 70

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 72

КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысы тақырыбының өзектілігі. Қазақ тіліндегі
антропонимдердің тарихы мен ұлттық-танымдық сипаттары жан-жақты
зерттелгенімен, бейресми кісі есімдері ішінде бүркеншік есімдер
ономастикалық кеңістіктің ерекше құбылысы ретінде жалпы сөз етілгені
болмаса, бүркеншік есімдердің өздеріне тән белгілері мен ерекшеліктері,
тектік негіздері мен қызметтері, құрылымдары мен басқа антропонимиялық
құбылыстардан ерекшеліктері арнайы ізденіс нысаны болған емес. Кісі
есімдері, әсіресе, оның бүркеншік есімдер тобы қазақтың тарихынан, наным-
сенімінен, рухани танымынан, эстетикалық құндылықтарынан сан-салалы
ақпарат, деректер бере алады. Ал ол деректер ұлттық сана мен біліктіліктің,
мәдени, зиялылық деңгейінің көрсеткіші бола алады. Олай болса, бүркеншік
есімдерді осы тұрғыдан талдау арқылы ұлттық ерекшеліктерін қарастыру ұлт
өкілі, оның есімі арқылы тұтас халықтың дүниетанымын анықтауға мүмкіндік
береді.
ХХ ғасырдың І ширегіндегі даулы мәтіндердің, мақалалардың
атрибуциясын шешуде түрлі автортанымдық сараптамалардың қатарын көбейту.
Кісі есімдері тілдік номинацияның кейінгі аталым типінің денотативті түріне
қатысты болса, бейресми кісі есімдері, яғни біздің бүгінгі зертеу нысанымыз
бүркеншік есімдер коннотативті түріне жататын құбылыс болғандықтан,
этнолингвистикалық және ұлттық-танымдық сипаттарын түбегейлі талдау
қажеттілігі тақырыптың өзектілігін айқындайды.
Жұмыстың пәні. Авторлық сәйкестендіру және даулы мәтіндердің
атрибуциясы
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың І жартысында
көрініс тапқан бүркеншік есімдер және бүркеншік есіммен жарияланған
мақалалар.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты –
қазақ тіліндегі бүркеншік есімдердің этнолингвистикалық және танымдық
сипаттарын анықтау. Осыған байланысты мынадай міндеттер қойылады:
– бүркеншік есімдердің пайда болуын, қолданылу жайын, ономастикалық
кеңістіктегі орнын нақтылау;
– бүркеншік есімдерінің этникалық, тарихи және қоғамдық-әлеуметтік
негіздерін анықтау;
– бүркеншік есімдерінің қолданылу аясына қатысты түрлерін айқындап,
олардың ресми кісі есімдерімен арақатысы, айырмашылықтарын көрсету;
– бүркеншік есімдерінің қызметі мен құрылымдық парадигмасын
зерделеу;
– бүркеншік есімдерге тән уәжділік негіздерін белгілеу;
– бүркеншік есіммен жариялаудың негізгі уәждері;
– бүркеншік есімнің авторын анықтаудағы негізгі тілдік критерийлерді
белгілеу;
– бүркеншік есімдермен жарияланған мақалалардың атрибуциясын
анықтау;
– бүркеншік есімдерді мақалалардың авторлығын анықтаудағы негізгі
әдістер;
– бүркеншік есімді мақалалардың авторлығын анықтау үшін талдаулар
үлгісін ұсыну;
– ХХ ғасырдың І ширегінде жарияланған мақалалалды анықтау;
– ХХ ғасырдың І ширегінде жарияланған авторы даулы мақалалардың
– атрибуциясын анықтау;
– ХХ ғасырдың І ширегінде жарияланған авторы даулы мақалалардың
авторлығын анықтаудағы жаңа автортанымдық сараптама үлгілерін табу;
Зерттеу жұмысының нәтижелері мен теориалық-практикалық маңызы.
– Жұмыс барысында бүркеншік есімдердің басқа бейресми есімдерден
айырмашылығы, өзіне белгілері анықталды.
– Жұмыс нәтижесінде бүркеншік есімдердің теориялық анықтамасы
белгіленді.
– Жұмыс нәтижесінде номинация теориясы принциптері негізінде
бүркеншік есімдердің этностың жазбаша және сөйлеу үдерісіндегі орны
анықталды.
– Жұмыстың нәтижесінде лингвистикалық және экстралингвистикалық
факторларды теориялық тұрғыдан талдау негізінде олардың өзіндік
ішкі құрылымы анықталды.
– Жұмыс нәтижесінде талдаулар негізінде бүркеншік есімдердің
қолданылу аясы бар, ұлттық сипатқа ие антропонимикалық бірліктердің
бірі екендігі дәлелденді.
– Жұмыс нәтижесінде семантикалық салыстырмалы, концептуалдық,
сонымен қатар сөйлемнің синтаксистік құрамы бойынша салыстырмалы
талдау және А.Н. Барановтың мәтін авторлығын анықтауға қатысты
ұсынған тәжірибе үлгісі бойынша бүркеншік есімдерді мақалалардың
авторлығы анықталды.
– Жұмыс нәтижесінде А.А. Марковтың 5 деңгейлік формальды
статистикалық автортанымдық сараптама үлгісі анықталды.
Құрылымы. Жұмыс кіріспеден, 3 тараулы негізгі бөлімнен, қорытындыдан,
пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың материалдары: Міржақып Дулатовтың шығармалар жинағы 2010
жыл, Ана тілі баспасы, 2010. Оян, қазақ! мақаласы, Мадияр бүркеншік
есіммен берілген Алаш ұранды қазаққа, Торғай үйезі, М.Д. бүркеншік
есіммен берілген Бишара қырғыз бауырларыңызды ұмытпаңдар деген мақалалар,
сонымен қатар М. Дулатовтың белгілі және даулы мақалалары Қырғыз-қазақ
тарихы, Ұрпаққа хат М. Дулатов, бүркеншік есімді Цифр жазуы, Тұрмыс,
салт-сана және оқу, Ғылым төңкерісі, Әзірет Сұлтан мешіті деген
мақалалар.
Бүркеншік есімдер мен атрибуцияға байланысты ғылыми-теориялық
еңбектер, шығармалар жинақтары, әр түрлі газет-журналдар, мақалалар,
дисcертациялық жұмыстардағы ғалымдардың пікірі.
Жұмыста қолданған әдіс-тәсілдер.
– Квантитативті – сандық талдау – жиілікті анықтау;
– Квалитативті – сапалық талдау – сандық көрсеткіштің нәтижесін талдау;
– Қазақ тіліндегі кісі есімдерінің бейресми түрі – бүркеншік есімдер
және бүркеншік есіммен жарияланған мақалаларды жинақтау;
– М. Дулатовтың мақалалары жарияланған шығармалар жинағын табу;
– Бүркеншік есімді мақалалардың атрибуциясына қатысты семантикалық
салыстырмалы, концептуалдық талдаулар жасалды;
– Бүркеншік есімді мақалалардың атрибуциясына қатысты А.Н. Барановтың
мәтін авторлығын анықтауға қатысты ұсынған тәжірибе үлгісі бойынша
талдау жасалды;
– А.А. Марковтың 5 деңгейлік формальды статистикалық автортанымдық
сараптама үлгісі жасалды;
1. БҮРКЕНШІК ЕСІМДЕРДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

1.1. Бүркеншік есімдер және олардың анықтамасы
Бүркеншік аттарды (псевдонимдерді – Қ.А) шешу және шығармалардың
белгісіз авторын анықтау деректану ғылымында атребуция немесе эвристика
грек-табу деп аталады.
Бүркеншік ат, лақап ат, псевдоним (грек. pscudos – жалған, опута –
есім) – автордың өзінің шын есімін ауыстырып қолданатын ойдан шығарылған
есімі. Бүркеншік атқа қоғам қайраткері, жазушылар, суретшілер мен артистер
түрлі себептердің салдарынан иек артқан: цензураның ізіне түсуінен жасырыну
үшін, авторлық және шығарма бағасын айқындау үшін қолданған (әдеби маска).
Сондай-ақ, алғашында өзінің суреткерлік қарымына сенімі нық болмаған
жағдайда, аттас адамдар кездескенде де бүркеншік ат қолдануы мүмкін.
Шәкәрім Құдайбердіұлы кейбір шығармаларының астына “Ұмытылған” деп қол
қойған. Ә. Бөкейханов өзінің бірқатар зерттеу, мақалаларына “Қыр баласы”,
“Арысұлы”, “Қалмақбай”, т.б. деп қол қойса, М. Әуезов “Қоңыр”, “Арғын”,
“Жаяусал”, “Айғақ” деп қол қойған. Ұлы Абайдың алғаш өлеңдерін Көкбай ақын
атынан жариялауы бүркеншік ат пайдаланудың бір түрі. Бүркеншік ат
түрлерінің елуден астам түрі бар. Мәселен, автордың туған жерін меңзеуі,
(мысалы, Ә. Тарази), арғы тегін білдіру үшін (Мұстафа Өзтүрік), т.б.
қолданылуы мүмкін [1, 5 б.].
Зерттеушілердің бүркеншік және лақап есімдердің ұқсастықтары мен
айырмашылықтары жайлы пікірлерін саралай келіп, бүркеншік және лақап
есімдердің ұқсастықтары немесе ортақ белгілеріне: 1) екеуі де ресми
есімдермен қатар өмір сүреді, бірақ әрқайсысы жеке антропонимиялық класқа
жатады; 2) екеуі де бейресми сипаттағы кейінгі аталым, екеуі де
факультативті, қосымша, міндетті емес сипатқа ие; 3) екеуі де коннотацияға
бай, екеуіне де экспрессивтілік тән; 4) екеуінің аталу уәждері ұқсас, олар
адамның мінез-құлқы, физикалық ерекшелігі, мамандығы, ұлты, мекені және
т.б. 5) адамның бірнеше лақап және бүркеншік есімі болуы мүмкін деген
сипаттарды жатқызуға болады. Олардың ерекшеліктері:
1) бүркеншік есімді таңдайтын да, қоятын да аталушының өзі, ал лақап
есімді қоршаған орта береді;
2) лақап сөйлесімде, бүркеншік тілдік қолданыста көрінеді;
3) бүркеншік – жасырын, эзотериялық сипаттағы есім, ол санаулы
адамдар арасына ғана таныс болса, лақап есімнің таралу шегі көлемдірек
болады;
4) бүркеншік есім заңмен қорғалады, заңмен қорғалатындығы – ресми
кісі есімдерімен ортақ белгісі. Ал лақап есім ондай мәртебеге ие емес;
5) бүркеншік есімдердің құрылымы әр түрлі, сөзжасамдық моделі сан
алуан, ал лақап есімнің сөзжасамдық өрісі тар;
6) бүркеншік есім баспасөз, радио, теледидар, сахна т.б. ресми
жағдайда қолданылуы мүмкін, лақап есімдер тек тұрмыста, бейресми жағдайда
ғана қолданылады;
7) бүркеншік есімнің пайда болуы елдегі тарихи жағдайларға: таптық
қозғалыс, әлеуметтік-саяси күрес және әдеби цензурамен тығыз байланысты
болса, лақап есімдердің саясатқа қатысы жоқ;
8) бүркеншік есім ойдан шығарылған, жасанды есімге жатса, лақап есім
пайда болуы жағынан табиғи болып келеді;
9) бүркеншік есімдерде жалпыадамзаттық, лақап есімдерде ұлттық сипат
басымдау болып келеді.
Бүркеншік есімді таңдайтын да, қоятын да автордың өзі болғандықтан,
әсіресе, бұл жағдай бүркеншік есімдерден анық көрінеді. Бұл есімдердің
негізгі қызметі эзотериялық (жасыру) бола тұра, автор таңдау жасауда өзіне
жақын нысандарды бүркеншік есіміне арқау етеді. Ол – жақын адамдарының
(әкесінің, ата-бабасының, баласының т.б.) есімі; руы, ата-тегі, ұлты;
туған, қызмет ететін жері; мамандығы, айналысатын ісі; болмыс-бітіміндегі
ерекшелік; саяси көзқарасы; өмірінде ерекше із қалдырған оқиға т.б.
Бейресми кісі есімдерінің қолданысы, атауды қоюшы мен аталушының есімге
көзқарасы аталған кеңістіктің құрамы мен мазмұнын құрайды.
Басты қызметі эзотериялық (жасыру) бола тұрып, бүркеншік есімдер де
атау, телу-саралау сияқты қоғамдық қызметтерді атқаратын көпфункциялы оним
болып табылады. Бүркеншік есімдер қолданылу саласына қарай арнайы қызмет
түрлерін атқарады. Әдеби бүркеншік есімдерде эзотериялық қызмет түрі алға
шықса, сахналық есімдерде эстетикалық, ал саяси мәнді бүркеншік есімдерде
конспиративтік қызмет түрлері басты ұстаным болады. Төртінші билік
иелерінің жиі қолданған бүркеншік есімдері баспасөз бостандығы жоқ елдерде
кеңінен қолданылды. Эзотериялық (жасырын, құпия) қызметтің басты мақсаты да
осы болып табылады. Қазақ бүркеншік есімдерінің пайда болып, қолданыла
бастауы ХХ ғасыр басындағы қазақ интеллигенция өкілдерінің қоғамдық-саяси,
шығармашылық қызметтерінің басталуымен тұстас келеді. Сол кездегі елдегі
саяси жағдай үкіметтің орнауы, ақтар мен қызылдардың күресі, бай мен
кедейдің тап тартысы т.б. қайшылықтарға толы болды. Тәуелсіздікті көксеген
азаматтардың үкіметке, елде орын алған жағдайларға наразылықтары, түрлі
мәселелерге байланысты баспасөз бетіндегі айтыс-тартыстар, солардың
салдарынан туған келеңсіздіктер авторлардың есімін жасырын ұстап, бүркеншік
есімнің көмегіне сүйенуге әкеледі.
Бүркеншік есімдер тілдік бірлік ретінде тілдің негізгі функцияларын,
жалқы есімдердің атау, телу және саралау қызметтерін, сонымен қатар
антропонимдердің негізгі төрт қызметін де (қоғамдық, әлеуметтік, ритуалдық
және харизматикалық) атқаратын ерекше есімдер тобы болып табылады.
Бүркеншік есім қазақ тілінде ХХ ғасырдың бас кезінде бой көрсеткен құбылыс
ретінде танылды. Мерзімді баспасөз бетінде ақын-жазушылар, журналистер мен
қоғам қайраткерлерінің арасында кең қолданыс тапқан әдеби бүркеншік есімдер
жүйеленді.
Екі есімдер тобының да ұжымдық (топтық) түрлері болады. Қоғам
мүшелерін бір топқа біріктіріп, ортақ атаумен атауға негіз болатын фактор –
отбасылық-туыстық, шығармашылық-қызмет жайы, мекен ортақтығы, сол сияқты
ортақ мүдде, ортақ идея;
Есімдердің берілуінің түрлі әлеуметтік топтар арасындағы арасалмағы
әр түрлі: бүркеншік есім жазушы-журналистер, саяси партия мүшелері, әнші-
әртістердің арасына таралатын болса, лақап есім аула, сынып, топ, ауыл
ішінде қолданысқа түседі. Әсіресе, мектеп жасындағы балалар мен қазақы
дәстүрді берік ұстанатын ауылдарда әр адамның дерлік лақап есімі бар;
Бейресми кісі есімдерінің құрылымы ресми есімдерге қарағанда әр алуан
болып келеді. Сөзжасам тәсілдерінің аналитикалық, синтетикалық және лексика-
семантикалық түрлерінің қатысымен бүркеншік есімдердің құрылымы белгі, сан,
әріп, сөзден бастап, сөз тіркесі, сөйлемге дейінгі аралықты қамтыса, лақап
есімдер сөз, сөз тіркесі, сөйлем күйінде кездеседі;
Лақап, бүркеншік есімдердің бойындағы ұлттық болмысы, танымдық
құндылығы ерекше. Халқымыздың есім беру дәстүрі мәліметтері көшпелі
болмысқа тән ой-сана мен таным өрісін, оның табиғатын, қоғамдық-әлеуметтік,
мәдени-психологиялық сипатын танытады.
Тегі жазушылардың бүркеншік атымен (лақап, псевдоним, жасырын деп те
жүрдік бір кездерде – автор) шығармаларын жариялату қалыпты құбылыс болып
есептеледі. Ондағы әркімнің мақсаты әртүрлі. Бұл жайдан қазақ жазушылары да
құр емес. Мысалы, Сәкеннің Шамиль Манап деген бүркеншік аты болса,
Ілиястың Таңқыбай және тағы басқа аттары болған.
Автордың бүркеншік есімді таңдап алуы түрлі объективті және
субъективті жағдайлардан туатыны анық. Өз атын жасырғанымен, автор өз
мақсат-міндеті мен талап-талғамын, туған жері мен туыс-туғанын, өз өмірінің
кей кезеңдері мен арман-үмітін жасыра алмайды. Қайта солар арқылы өзін
танытқандай болады. Күрделі ассоциациялардан туған есімдер қатарында
Азамат Қорықбасов Мұстақым Малдыбаев, Ұмытылған, Мұтылған
Ш. Құдайбердиев, Жасқаншақ Б. Майлин, Алашұғлы Азамат, Азамат
Міржақып Дулатов, Қызылбас, Қып-қызыл Жүсіпбек Аймауытов, Айғақ
Мұхтар Әуезов, Тікен Ғабит Мүсірепов, Тарпаң, Тоқпақ С. Қожанов т.б.
есімдерді атауға болады. Қазіргі баспасөз беттерінде кездесетін бүркеншік
есімдерде де психологиялық жай-күй, ұлт атынан, халық атынан сөз сөйлер
азаматтардың жанайқайы сезіліп-ақ тұрады. Мәселен, Ашынған көкіректің ащы
зары мақаласы Студент бүркеншік есімімен берілсе (Алтын Орда газ.),
халықты имандылыққа шақыру, жастарды дұрыс жолмен тәрбиелеу мәселелеріне
арналған мақалалар Иман Қазақ, Әділ Алаш, Шаттық Думан (Жастар
әлемі газ.) сияқты есімдермен жарияланған.
Тұрмыстық-отбасылық лақап есімдер тобында, әсіресе құрбы-құрдастар
мен балалар арасында кекетіп-мұқату, мазақ ету, дене бітімі мен бет-
пішініндегі кемшілікті жария ету мақсатындағы жағымсыз сипаттағы есімдер
жиі кездеседі. Әдетте, лақап есім түрлі ассоциациялар арқылы жаңа мен
ескінің арасындағы ұқсастыққа байланысты бір сәтте тілге үйіріліп, пайда
болады. Психологиялық жағынан қорлық көріп, азапқа түсуші осы есімнің
иегері, яғни аталушы [1, 10-14 б.].

1.2. Бүркеншік есімдердің жіктелуі және қолданылу уәждемесі
Шығармаларын бүркеншік атпен жазу, кейде мүлде қолтаңбасыз (аноним)
жариялау қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың басында бой көрсеткен құбылыс.
Алайда оның арғы төркіні Көне шығыс әдебиетінде, тіпті әлем әдебиетінде
орын алған. Қазақ тіліндегі бүркеншік есімдерді белгілі бір ғылыми жүйеге
келтіріп, түрлерін анықтаған ғалым Т. Жанұзақов бұл есімдерді аллонимдер
(жалған фамилия), географиялық белгіге қатысты есімдер, криптонимдер (басқы
әріптер мен буыннан жасалған), лақап бүркеншік есімдер деп төрт түрге бөліп
қарастырса, С. Бәйменше аллонимдер, титлонимдер, астронимдер,
псевдандронимдер, псевдогинимдер, ұлттық псевдонимдер деп ажырата келіп,
кейбір есімдердің мән-мағыналарына тоқталады. Т. Жарасова қазақ, орыс,
ағылшын тілдеріндегі бүркеншік есімдерді салғастыра зерделеп, түрлерін
анықтайды. Зерттеушілердің пікірін назарға ала отырып, бүркеншік есімдерді
қолданылу саласына қарай – әдеби (жазушы, журналист, сатирик, аудармашы,
сыншы, ғалымдар т.б.), сахналық (музыканттар, әнші, актер т.б), көркемөнер
саласында қолданылатын бүркеншік есімдер (суретші, мүсінші, өнертанушы,
сазгер т.б.), саяси-революциялық, мемлекет және қоғам қайраткерлерінің
есімдері деп, ал қолданылу жиілігіне қарай – тұрақты, жиі қолданыстағы,
сирек қолданыстағы псевдоним деп топтастыруға болады. Қазақ тілінде ХХ ғ.
басында қалам тартқан ақын-жазушылардан бастап күні бүгінге дейін бүркеншік
есімдердің әдеби түрі кең қолданыс тапқан. Зерттеушілер қазақ авторларының
ішінде бүркеншік есімді ең жиі қолданған Б. Майлин екендігін айтады.
Жазушының 71 бүркеншік есімін анықтаған ғалым – Т. Бейісқұлов. Бүркеншік
есімді жиі пайдаланғандар қатарында М. Әуезов 14, Ә. Бөкейханов 40
шақты болса, ең аз қолданған авторлар: Н. Ноғаев1, Ш. Достанбаев1,
М. Сералин2, С. Мұқанов 3 болып табылады. Жиі қолданылатын бүркеншік
есімдер автордың бірнеше шығармасын бір есіммен жариялап, қайта айналып
соғып отыратын есімі болса, сирек кездесетін бүркеншік есімдер автордың
бірді-екілі ғана қолданысында болып, кейін мүлдем пайдаланбаған есімдері.
Бүркеншік есім де, лақап есім де пайдаланылу сипатына қарай жеке және
топтық болып бөлінеді. Жеке қолданыстағы есімдер екі түрінде де өте жиі
қолданылса, топтық түрі лақап есімдерде кездескенімен, бүркеншік есімдерде
аз кездеседі. Полионим (грек.poly – көп) деп аталатын ұжымдық бүркеншік
есімдер бірнеше авторға ортақтықты білдіреді. Ж. Аймауытов пен М. Әуезовтің
Екеу; С. Ерубаев пен Р. Жаманқұловтың Екі оқушы атты бүркеншік аттарды
пайдаланғаны белгілі [7, 18 б.].
Ұжымдық лақап есімдер туралы айта келіп, П.Т. Поротников оларды рулық-
отбасылық, ұжымдық-аймақтық және жеке-дара есімдер деп үш топқа бөліп,
әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен айырмашылықтарын қарастырады [2, 150-
154 б.]. Мұндай құбылыстың қазақ тіліндегі көрінісі туралы Т. Жанұзақов:
Ертеде тек жекелеген адамның ғана емес, рулардың да, яғни, ұжымдық лақап
аттардың болғаны байқалады. Бұл құбылыс түркі халықтары арасында көбірек
кездеседі. Руға байланысты лақаптар қазақ арасында әлі де кездеседі: Сары
Үйсін, Қара Қаңлы, Қызыл Қаңлы, Сарыбас т.б. деп атап көрсетеді [28].
Шынында да, шежіре деректерінде ру атауларынан бастап, сол рудан
шыққан атақты тұлғаларының аттары көпшілік жағдайда қосалқы есімдерімен не
лақап аттарымен берілген. Адамдарды бірінен-бірін айырып, әрқайсысын
айқындау мақсатымен кісі есімдерінің алдына анықтауыштың қойылуы ру
атауларына қатысты да көрініс табатынын байқауға болады: ...наймандар
біртін-біртін жергілікті халыққа сіңісіп, өзбек, қарақалпақ қауымдастығының
бір тармағы болып кетті. Өзбектерде қазақ-найман, қарақалпақта бағаналы,
терістаңбалы, қырғызда бүйе найман, күн найман, мырза найман, жуанбұт
найман руларының кездесуі сол араласудың бір нышаны ...Қазақ құрамына енген
қыпшақтар шежіре бойынша негізінен Қарақыпшақтың ірі-ірі бес атасынан Ұзын,
Бұлтың, Көлденең, Қарабалық, Торы болып бөлінеді. Алайда, бір шежірелерде
онымен қатар Мүйізді-Сарыабыздан Қытайқыпшақ, Құланқыпшақ, Сарықыпшақ та
таралады.
Шыңғыс хан жөнінде шежірелерде: ... бергі тегі барша моңғолдың ханы
болған бабасы Қабылдан бастап қиат аталады. Шыңғыстар дүниеге келгеннен
бастап, оларға боржыған қиат деп ат тағылған. Рәши-әд-диннің айтуынша,
мұндағы боржиған – көзі көк адамға айтылатын түрікше ұғым. (Есүкей
батырдың алты баласы негізінен көк көзді болғанға ұқсайды). Бұл деректі
Қадырғали Қосымұлының Шежірелерінен де кездестіреміз. Исуге – Баһадурдың
ақсары оғландары... кірпігі көкшіл секпіл еді, яғни сары бетті, қара көзді
еді. Оны моғол буржиқин деп айтады. Және бұл мағынадан ол заманда Алан-Қуа
жүкті болған кезінде айтты, нұр секілді адам менің көзіме көрініп кетіп
еді, сары жүзді, қара көзді [5, 42 б.].
Арғын руына қатысты қазақ шежіресінде Ергүл бәйбішеден өсіп-өнді
делінетін Бес Мейрам (Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, Қаракесек)
Момын анадан өрбіген Жеті Момын (Қанжығалы, Тобықты, Әйти, Бәйімбет,
Жанай, Қарауыл, Атығай) деп айту дәстүрі бар. Керей еліндегі Он екі ата
Абақ деп жүрген бірлестік әу баста сол Абақ (Аппақ) бәйбішенің өзі
тәрбиелеген он екі немересінен өрбіген делінеді [4, 2 б.].
Тарихи мәліметтерден топтық тұлға есімдеріне қатысты мынадай
деректерді кездестіреміз: Сан-Таштағы ұрыс (1537 жылы 27 шілде) Қазақ
Ордасының әскери тарихындағы ең қаралы оқиғалардың бірі. ...Қанды ұрыста
қазақ халқының Керей хан мен Әз-Жәнібек хан әулетінен тараған барлық
жауынгер басшылары – Тоғым хан бастаған отыз жеті сұлтан қаза табады.
Бұлардың ішінде Тоғым ханның Тоғыз сары деген атқа жеткен ержүрек тоғыз ұлы
түгелімен кетіпті [6].
Қаз дауысты Қазыбек Арғынның Қаракесек (Болатқожа) руынан. Сол
Қаракесектің бір атасынан Бұлбұл, одан Шаншар туады. Шаншардың екінші әйелі
Айбикеден Келдібек, Тыныбек, Жәнібек, Есіркеп (оларды ел төрт бегі деп те
атаған) тарайды. Келдібектің әйелі Тоқмейіл ақсақ болып, одан туған
Қазыбек, Сәдімбек, Асан, Балапан, Үсен, Бөдене деген алты ұлды ел Ақсақтың
алтауы деп атап кетеді. Ал Есей би Алдамұратұлының (1693-1740) қырғыздан
алған әйелінің әкесі сегіз ағайынды болса керек. Қырғыздар оларды сегіз
сері ауылы деп атайды екен. Әлібекұлы Төле би (1663-1756) – қазақтың
Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару
ісіне араласқан аса ірі мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл дана, Ұлы
жүздің төбе биі. Тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен. Ал Кіші жүздің биі
Байбекұлы Әйтекенің (шын аты Айтық) арғы атасы Сейітқұлдың сегіз ұлы Сегіз
Сейітқұл атанады. Бірі – Ақша, бірі – Жалаңтөс баһадүр.
Қожағұлұлы Қабанбайдың (1703-1781) Үмбетей, Кішкентай, Сырымбет,
Едіге, Байтық, Мойнақ, Әлі деген жеті ұлы болған. Оларды Жеті Қабанбай
деп атайды. Осының Әлісі жоңғардың соңғы ханы Әмірсананың Мәней деген
қызына үйленіп, одан бес перзент көреді. Оларды шешесінің атымен Бес
Мәней деп атайды. Ал Мәмбеттің бесқасқасы атанған батырлардың Досай,
Ақпан, Атан, Бура, Тайлақ екенін екінің бірі біле бермейді [20, 27-29 б.].
Ұжымдық лақап аттардың отбасылық көрінісі туралы ұйғыр лақап
есімдерін зерттеуші А.Г. Бахамова мұндай есімдердің ұрпақтан-ұрпаққа тарап
келе жатқан көне есім түрі екенін айта келіп, Қариғожа (Қараторғай);
Ейиқ(аю); Тошқан(қоян); Ғораз лақап есімді кісілердің әйелдерінің
Тауық, балаларының Көжек, Балапан атануларына мысалдар келтіреді [9,
58 б.]. Тілімізде аз болса да кездесіп қалатын мұндай есімдерге Ерғали атты
кісінің Шпион лақап есімінің балаларында Шпиончик; Қасқыр Түгелбай
есімді кісінің баласының Бөлтірік; Чүкі (ешкі) Жеңіс баласының
Чүкінай (лақ) лақап есіміне ие болуын келтіруге болады.
Қорыта келе, ұжымдық есімдердің адамдардың белгілі бір тобына ортақ
қасиеттердің болуына қатысты берілетінін көруге болады. Қазақ тілінде
бүркеншік есімдердің ұжымдық түрінің бірді-екілі көрінісі байқалса, лақап
есімдерге қатысты мәліметтер жиі кездеседі. Аталған есімдер топтарының
көпшілік жағдайда, туыстық қатынасты: бір атадан, бір рудан тараған
ортақтықты білдіретінін байқауға болады. Сол сияқты ортақ іспен айналысуға
байланысты және мекен-жай ортақтығы мен түр-түс ортақтығына байланысты
қойылатынын көреміз.
Қазақ дәстүрінде адамның жалқы есімнен басқа да толып жатқан (жанама,
бүркеме лақап, балама т.б.) қосымша аттары болады. Қосымша аттар адамдар
арасындағы өзара қарым-қатынастардың ыңғайына қарай өзгеріп, әр алуан
морфологиялық тұлғалармен түрленіп, сұхбаттасушы субъектілердің бір-біріне
деген ізет-құрметін, көңіл-күйін, ішкі сезімін, дәстүрлі әдептілік пен жол-
жоралғыны таныту үшін, жан дүниесін паш ету мақсатында жұмсалады [38, 136-
138 б.].
Лақап атаулардың ерекшелігін зерттеген Т. Жанұзақов, Т. Абдрахманова,
А.Бахамова, Г. Байғосынова т.б. Ономастиканың антропонимика саласының
негізгі мәселелерінің бірі – бейресми жалқы есімдер (лақап ат). Бейресми
жалқы есімдер барлық халықтарда бар. Орыс тілінде лақап атқа – прозвище,
название, данное человеку в насмешку, в шутку и т.п. обычно содержащее в
себе указание на какую-либо заметную черту его характера, наружности,
деятельности и т.д. деп анықтама берілген [46, 164 б.]. Сонымен, қазақ,
орыс т.б. халықтарында да лақап ат қою адамның бет-пішіне, мінез-құлқына,
істейтін қәсібіне немесе бір ерекшелігіне байланысты қойылады. Кейбір тура
тауып қойылған есімдер, сол адамға өмір бойы қосалқы ат болып қалады.
Зерттеуші пікірі бойынша, жалпы лақап есімдер өзіндей белгілері бойынша
лексика-семантикалық топтарға бөлінеді.
Сонымен, тілімізде ресми шын аттармен қатар, лақап аттар да бар.
Ондай лақап аттардың тым ерте кездерде-ақ қолданылғанын байқаймыз.
V-VIII ғасырларда тән түрік халқының жазба ескерткіштеріндегі Күлтегін, Яш
Ак Баш, Джагий Шад, Тоныкөк сияқты есімдер – лақап аттар. Халық
ертектеріндегі Шіңкілдек, Желаяқ т.б. – халық ойынан шексіз қиялынан
қойылған лақап аттар. Ерте кезде лақап тек адамдардың ғана емес, тіпті
кейбір рулардың да лақап аттарының болғаны байқалады. Бұл құбылыс түркі
халықтары арасында көбірек кездеседі.
Руға байланысты лақаптар қазақ рулары арасында да біраз кездеседі.
Мысалы: Қаракесек, Қарақыпшақ, Ақ найман, қара қаңлы, сары қаңлы, сары
үйсін, жанышқылы, байұлы, таз, жетіру, семіз найман, жуанбұт найман, шымыр,
көкірек, шуылдақ, қайшылы, алғалы, ошақты, ойықты, шимойын, момын,
жетімомын, қарауыл, сасық, құйысқансыз, жаулы, сарықасқа, төртқара, ақкете,
т.б.
Лақап ат адамның екінші бейресми аты ретінде қоғамның белгілі бір
ортасында адамның өз атымен қатар қолданып, жеке адамның қадір қасиетін,
оның объективті шындыққа қарым қатынасын сипаттайды. Лақап ат (жалған ат
араб.) жеке адамның екінші, қосымша аты қызметін атқарады [47, 86 б.].
Лақап аттар адамның дене бітім, пішін тұлғасына және психологиялық
ерекшелігіне қарай, кейде істейтін кәсібіне лайықты қойылып отырады.
Баланың сәби кезінде қойылған лақап аты оның есейгенде де сақталуы мүмкін.
Тілдегі жалқы есімдер дегеніміз жекелеген заттардың бейнелеу қызметін
атқаратын, заттық мағынаны беретін арнайы аттаулар тобы. Лақап ат адамның
екінші бір ресми аты, жеке адамның екінші, қосымша аты қызметін атқарады.
Мәселен, І. Есенберлиннің Алтын құс романында кейіпкер өзінің сүйікті
әжесі туралы: Бірақ мен есі білгелі осы қарт әжемнің қолынан газет, журнал
түскенін көрген емеспін. Сондықтан болу керек, келіндері, қыздары оны
Газет – апа деп атап кеткен. Газет – апа деген лақап ат әженің
оқымыстылығынан қойылған ат емес, адамдардың аталушы объектіге деген жылы
да мейірбанды қарым-қатынасын білдіреді.
Демек, лақап аттар ресми түрде (әке аты, фамилия болып қалыптасады).
Өйткені олар ресми паспорттың есімдері емес. Баланың өңі қара болса оны
Қарабала, Қарақыз немесе көзі қара болса Қаракөз деп атап кету болған.
Лақап ат әдетте халық тарапынан қойылады. Өйткені халық өз арасындағы, өз
қоғамындағы адамға сыншы, кемшілігін байқағыш сыншы болған.
Проф. Т. Жанұзақов лақап аттарды лексикалық мағынасына қарай мынандай
топтарға бөледі:
1. Адамның бет-әлпет түріне, көзі, шашына байланысты: Қаракөз,
Ақбала, Айша, Қарақыз т.б.
2. Адамның жүрісі, тұлғасы мүсіне байланысты: Жорға, Жұмабай, ұзын
Ахмет, Құлагер т.б.
3. Адамның дене-мүшесінің кемдігіне байланысты: Бүкір, Сақау, Шолақ,
Kекеш.
4. Мінез-құлық, бейімділік әрекетке, ерекшелік қасиеттерге
байланысты: Найзағай, Асан т.б.
5. Негізгі кәсібі, қызмет бабына байланысты етікші Ахмед, мұғалім
Оспан, қойшы Аман, дәрігер Нұржан т.б.
Лақап аттардың бір түрі ретінде бүркеншік аттардың да
(псевдонимдердің) әлеуметтік мәні мен коммуникативтік қызметі ерекше.
Бүркеншік ат (псевдоним) деп шын аттан бөлек, ойдан шығарылған, көп
реттерде фамилия мен есімдер орнына жүретін атауларды айтады. Ол гректің
псевдонимес сөзінен жалған аталған, жасырын деген ұғымды білдіреді.
Бүркеншік аттарды әлеуметтік саяси өмірге қатысушы қоғам қайраткерлерді,
ақындар мен жазушылар, журналистер мен көркем өнер мамандары пайдаланған.
Қазақстан тарихында белгілі саяси қоғам қайраткердің, жазушылардың
бүркеншік аттарды пайдалану Қазақстанда Совет өкіметі орнағаннан кейінгі
кездерде (елді коллективтендіру) күрес жылдарында қолданған. Бүркеншік
аттар құрылысына қарай әртүрлі болып келеді. Ол кезде пайдаланған бүркеншік
аттар көбіне төл есімдердің немесе фамилиялардың қысқартылған бас әрпінен,
болмаса бас буынынан жасалған. Кейбір авторлар туған жердің атын не шыққан
руын, кейде өз атын бүркеншік атпен жазады. Мысалы, Ж.Б. Матай [39, 189-
191 б.].
Әдебиеттанушы ғалым Б. Кенжебаев бүркеншік аттарды қою әдісті былай
жіктейді:
1. Бүркеншік аттардың жасау, туу жайымен байланысты немесе
географиялық принцип бойынша (туған жер ру атымен қою.) Мысалы: Ақмола,
Омбылық, Қоңыр, Семей т.б.
2. Криптонимдік әдіс бойынша (өз атының немесе фамилиясын бас әрпін
қысқартып қою) Мысалы: М.Ә. – Мұхтар Әуезов, М.Ж. – Мағжан Жұмабаев, С.С. –
Сәкен Сейфуллин.
3. Лақап аттармен атау (дене пішіні, психологиялық ерекшелігіне
байланысты) Мысалы: Қараша бала – Б. Майлин, Зайсан жігіті, Жаны ашыған –
Ж.Байболов, Семинарист Әуезов – М. Әуезов т.б.
С. Талжановтың, Б. Кенжебаевтың, Е. Байболовтың материалдар бойынша
С. Сейфуллин, Манап, Дүйсенбі, М. Әуезов Арқа, Арғын сияқты
бүркеншік аттарды қолданған [48, 75 б.].
Антропонимика ғылымында фамилиялар мен әке атының (отчество) шығуы,
дамып қалыптасуы – өзекті мәселелердің бірі. Қазіргі кездегі біздің
фамилиялар нұсқасы орыс тілінің әсерімен қалыптасып отырғаны тарихтан
белгілі. Бұл күндегі фамилия орыс тілінен қабылданған -ев, -ева, -ов, -ова,

-ин, -ина қосымша арқылы жасалынды. Мысалы: Ахметова, Оспанов, Смаилова,
Тураров т.б.
Орта ғасырда өмір сүрген ғалымдар туған жерінің я қаласының атымен
аталғаннан көпке дейін фамилия рөлін атқарған. Орта Азия және қазіргі
Қазақстан территориясындағы ғалымдардың фамилиялары Махмуд Қашқари, Юсуп
Баласагуни, Абунасыр Фараби т.б. Қазіргі кезде бұл фамилиялар архаизмді
факторға айналып отыр. Фамилиялар негізінде адамның бір семьяға немесе
белгілі жерге тәндігін білдіреді. Д. Ушаков редакциясымен жарық көрген
Түсіндірме сөздікте – фамилия это наследственное семейное наименование
деп анықтама берілген.
Әке атымен аталу ғылым тілінде патронимия деген термин мен аталады.
Ол грек pater (patros) әке және onoma ат деген сөзі. Орыс тілінде
отчество десе қазақ тілінде әке, ата деген термин. Әке атымен аталуы
– барлық халықтарда бар және болған дәстүр. Осы ұлы, қызы сөздері арқылы
патроним жасалуы XV ғасырда кеңінен дамыған. Мысалы: Қуынышұлы,
Насипбекқызы т.б. Қазіргі кезде қазақ тілінде әке аты ұлы, қызы сөздері мен
немесе орыс тілінен қабылданған -евич, -овна қосымша арқылы жасалып отыр.
Бұл екі формада екеуі де бізге қолайлы.
Қазақтың фамилия туралы ұғымының әртүрлі болуы себепті оны айту мен
қағазға түсіру көрінісі де ғасырлар бойы әр түрлі болып келеді. Бұл ыңғайда
бірізділіктің сақталмауы әр кезде әр алуан пікірталасын туғызып жүр.
Мәселен, өткен ғасырдың бас кезінде Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуезұлы,
Қаныш Сәтбайұлы тұлғалы фамилиялар да зиялы қауымның келісімімен қолданылып
жүрген болуы керек. Өткен ғасырдың 80-90 жылдары мерзімді баспасөз
беттерінде, әр түрлі басқосуларда ұсыныстар айтылып, пікірлер ортаға
салынып жүрді. Сондай пікірталастарынан кейін арнайы тұжырымдама бойынша
мемлекет басшысының бұл мәселе жөнінде 90-жылдардың екінші жартысында
тұрақты шешім қабылдағаны белгілі. Ол шешім негізінде қазақтың аты-жөні
бұрынғы -ов,-ев және -ин қосымшаларын алып (қалағандар болса, сол күйінде
қалдырып) немесе ұлы сөзін біріктіріп (Аман Жақсыбайұлы Алдаберген немесе
Аман Алдабергенұлы) жазып айту дағдыға айнала бастады.
Біршама тұрақталған фамилияның бұлай жазылуына қарамастан, Қазақ
әдебиеті газеті биылғы 24-қаңтарда Атың қайсы, фамилияң қайсы? деген
сұрау арқылы айтулы мәселені тағы көтерді. 14-ақпанда сол газетте осы
мәселелерді сөз еткен материалдар топтамасы жарияланды.
Қазіргі кезде қазақтардың өз фамилиясын әртүрлі жазып жүргендігі
көзге түседі. Демек, түрлі-түрлі ұстанымдарды алға тартады. Біреулердің
пайымдауынша, ұлы, қызы үлгісінен артық (Асылханұлы, Әзімбайқызы)
ештеңе жоқ; енді біреулер ұрпағы, немересі, келіні, шөбересі (Болатбай
ұрпағы, Батырбек немересі, Тілеген келіні, Айтбай шөбересі) деген
тұлғаларды ұнатады. Біздіңше, бұлар фамилияның шынайы көрсеткіші емес,
өйткені фамилияның көрсеткіші жеке тұрғанда бүгінгі күн тұрғысынан ешқандай
мағынасы жоқ, тек кісі есіміне қосылғанда ғана мағына туғызатын сөздер
болуы керек.
Сонымен, лақап есімдердің табиғатын, оның әртүрлі қасиет-сипаттарын
әлеуметтанымдық тұрғыдан зерттеудің мәні де айтарлықтай. Лақап есімдердің
түрлері, әрбір адамның мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, адамдармен өзара қатысына
т.б байланысына тағылған лақап есімдер тілімізде аз емес. Осы тұрғыдан
қарағанда, олар көбіне өзгергіш, экспрессивтік мәнге ие, бірақ этномәдени
сипатқа негізделген.
Әрі қарай бүркеншік есімдердің құрылымдық парадигмасының сөзжасамдық
үлгілеріне назар аударылды. Олардың да лақап есімдер сияқты бір, екі
құрамды, сөз тіркесі, тіпті кейде сөйлем түрінде болып келетіні анықталды,
аналитикалық, синтетикалық және лексика-семантикалық сөзжасамдық тәсілдер
арқылы жасалатыны дәлелденді. Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған есімдер,
негізінен, орыс тілінің ата-текке жалғанатын қосымшалары және ұлттық
тұлғадағы –ұлы, ұғлы форманттары түрінде кездеседі. Айта кету керек, осы
тәсіл арқылы жасалған бүркеншік есімнің негізіне тегінің, әке атының алынуы
шарт емес, прагматикалық қолданыстағы түрлі апеллятивтер алына береді.
Мысалы, С.Б. Алашинский Б. Сыртанов, К. Найманский Ж. Ақбаев,
Қазақпаев Ғ.Қарашев, Төңкерісұлы С. Мұқанов, Қырұғлы Ә. Бөкейханов
т.б.
Аналитикалық тәсілдің ең жиі кездесетін түрі – қысқарту бүркеншік
есім жасаудағы ең өнімді тәсіл болып табылады. Олардың ішінде аты-жөнінің
басқы әріптерінен жасалған есімдер – криптонимдер (А.Ж.., Ж.., Ж.А.
Ж. Аймауытов); акронимдер (Быж, Быжы Бейімбет Жармағанбетұлы Майлин;
Іс. Сәбит Дөнентаев; Мыж-Мыж Мағжан Жұмабаев); апоконимдер (Өт Өтебай
Тұрманжанов, Көшке Көшмұхамет Кемеңгеров, Жік Жүсіпбек Аймауытов,
Тақа Тайшықов Қадыр, Жымұ Қажым Жұмалиев); ателонимдер (Ер.Е.А
Е.Алдоңғаров, М-тай, М-й, Б-т Бейімбет Майлин, Ж-М, М-Ж Мағжан
Жұмабаев). Аналитикалық тәсілдің келесі түрі – сөзқосым арқылы құрамындағы
сөздерге мейлінше эмоция, мән-мағына үстей отырып, тек бүркеншік есім емес,
ой-пікір, идеяның көрсеткіші дәрежесіне жеткізген жазушы-журналистер көп
кездеседі: Шынадам, Жәдігержәніс, Елеркесі, Шалақазақ сияқты
белгісіз бүркеншік есімдер мен Қаражаяу І. Жансүгіров, Жаяусал
М. Әуезов, Бұйражол, Таймінер М. Дулатов, Тоқетер М.Балақаев т.б.
Тіркесті есімдерге мағыналық және құрылымдық грамматикалық тұтастық тән
болып келеді. Бұл тіркестердің алғашқы сыңары, әдетте, бағалауыштық сипатта
болып, сын есім+зат есім не зат есім+зат есім тіркесті құрылымды құрайды.
Ол бүркеншік есімдер автордың аты-жөніне, сырт келбетіне, көңіл-күйіне,
әлеуметтік жағдайына, қызметіне байланысты болуы мүмкін. Мысалы: Қараша
бала Қ. Жұбанов, Бортаң бала Қ. Болғанбаев, Қараторы жігіт Ә. Ғалимов,
Ауыл баласы М. Әуезов, Қыр баласы Ә. Бөкейханов, Батыр бала, Қиял
қазағы, Қызыл тауық, Қазақ инженер, Қыпшақ баласы, Сүйіндік баласы
(белгісіз б.е.) т.б. Автордың шығармашылық қарымы, қиял әлемі көп
компонентті тіркестердің, кейде тіпті, сөйлемнің тілдің атауыштық бірлігі
қызметін атқаруына себепші болады. Петроградтан бір қазақ Т. Бокин;
Бөкей еліндегі бір жігіт Ғ. Қараше; Мұңды дала баласы т.б. үш-төрт
компонентті тіркестер болса, Кісіден үйреніп жаздым А. Құнанбаев, Көріп
қабырғасы қайысқан біреу, Мен алынғанның бірі (белгісіз б.е.) т.б.
Бүркеншік есімдердің ерекше тұлғасы оқушылардың назарын бірден өзіне
аударып, мақаланың не жайында, немесе авторының кім екенін білуге
қызығушылығын туғызады. Бүркеншік есімдердің негізгі қызметі сол сияқты
небір әдіс-тәсіл мен құралдардың көмегімен авторды шын аты-жөнінен
алыстатып, шартты белгілер мен таңбалар арқылы беріледі. Сөзбен жазылған
сандар, латынша әріптер, жұлдызшалардан жасалған: V. Ә. Бөкейханов, V
М. Жолдыбаев, Һ Х. Досмағанбетов, Ш* Ж. Шанин, Ә.К* Ә. Қоңыратбаев,
Біреу С.Садуақасов, Бір, Бес, Мың, Екі жыл, Үш жыл, Он бес
жыл (белгісіз б.е.) т.б. Көріп отырғанымыздай, лақап есімдер мен әдеби
бүркеншік есімдер түрлі құралдар мен әдіс-тәсілдердің көмегімен дүниеге
келеді. Олар автордан үлкен шығармашылықты, қиял кеңдігін, ең бастысы,
эзотериялық қызметінің орындалуын талап етеді.
Автордың есімді таңдап алуы түрлі объективті және субъективті
жағдайлардан туатыны анық. Өз атын жасырғанымен, автор өз мақсат-міндеті
мен талап-талғамын, туған жері мен туыс-туғанын, өз өмірінің кей кезеңдері
мен арман-үмітін жасыра алмайды. Қайта солар арқылы өзін танытқандай
болады. Күрделі ассоциациялардан туған есімдер қатарында Азамат
Қорықбасов Мұстақым Малдыбаев, Ұмытылған, Мұтылған
Ш. Құдайбердиев, Жасқаншақ Б. Майлин, Алашұғлы Азамат, Азамат
Міржақып Дулатов, Қызылбас, Қып-қызыл Жүсіпбек Аймауытов, Айғақ
Мұхтар Әуезов, Тікен Ғабит Мүсірепов, Тарпаң, Тоқпақ С.Қожанов
т.б. есімдерді атауға болады. Қазіргі баспасөз беттерінде кездесетін
бүркеншік есімдерде де психологиялық жай-күй, ұлт атынан, халық атынан сөз
сөйлер азаматтардың жанайқайы сезіліп-ақ тұрады. Мәселен, Ашынған
көкіректің ащы зары мақаласы Студент бүркеншік есімімен берілсе (Алтын
Орда газ.), халықты имандылыққа шақыру, жастарды дұрыс жолмен тәрбиелеу
мәселелеріне арналған мақалалар Иман Қазақ, Әділ Алаш, Шаттық Думан
(Жастар әлемі газ.) сияқты есімдермен жарияланған.
Тұрмыстық-отбасылық лақап есімдер тобында, әсіресе құрбы-құрдастар
мен балалар арасында кекетіп-мұқату, мазақ ету, дене бітімі мен бет-
пішініндегі кемшілікті жария ету мақсатындағы жағымсыз сипаттағы есімдер
жиі кездеседі. Әдетте, лақап есім түрлі ассоциациялар арқылы жаңа мен
ескінің арсындағы ұқсастыққа байланысты бір сәтте тілге үйіріліп, пайда
болады. Психологиялық жағынан қорлық көріп, азапқа түсуші осы есімнің
иегері, яғни аталушы.

1.3. ХХ ғасырдың І ширегіндегі бүркеншік есімді қазақ жарияланымдары
және олардың зерттелуі
Жалпы, бізге псевдониммен жазу бізге ХІХ-ХХ ғасырдағы орыс
мәдениетінен келді. Орыс ғалымдары даярлаған екі томдық псевдонимдер туралы
сөздікті көргенмін. Мықты деген орыс классиктерінің, публицистерінің
барлығының бүркеншік есімдері болған. Меніңше, бұл үрдіс сол ғасырдағы
мәдениеттің орнығуымен қабаттас жүрген сияқты. Кезінде Крыловтың мысалдары
жарыққа шықты, білесіз. Мәселен, сол кездерде адамға бірден айту тосындау
көрінген. Сондықтан да, адамдарды аңға теңеу арқылы оның мінез-құлқын
көрсетіп, түзетуді ойлаған гуманистік пікір алға шықты. Шығармада автор
есімінің көрсетілуі – міндетті түрде авторының кім екеніне, оның әлеуметтік
жағдайына, ортасына, басқа да сәттеріне бойлатып кетеді. Ал, бүркеншік
атпен жазу – оның авторына қатысты дүниелерді көп қазбаламай, шығармаға
назар аудартады.
ХХ ғасыр басындағы қазақ баспасөзінде жарияланған псевдонимдер туралы
профессор Бейсенбай Кенжебаевтың Бүркеншік есімдер хақында деген мақаласы
бар. Жалпы, ертеде өтіп кеткен азаматтардың еміс-еміс айтқан пікірлері
болмаса, бұл мәселені қайта зерттеу көп талас тудырып жатыр. Сондықтан,
псевдониммен жазған шығармаларды ғалымдардың өз зерттеу объектісіне тартуын
соншалықты қиғаш деп есептемеймін. Бірақ, псевдонимнің артында кім тұрғанын
зерттеу де ғылымның негізгі мақсатына кіреді. Мысалы, Смағұл Сәдуақасұлын
зерттеу барысында, оның Сауықшыл, Біреу деген бүркеншік есімдері барын
білдік. Байқасаңыздар, Жүсіпбек пен Мұхтар – Екеу, Смағұл – Біреу.
Қошке Кемеңгерұлының да бірнеше бүркеншік аттары бар. Әлихан Бөкейхан Қыр
баласы болса, Қошке – Ел баласы. Әлихан – Статист болса, Қошке –
Агроном. Псевдоним табу да үлкен мәселе. Соңғы кезде Түрік баласы деген
бүркеншік есім Әлихандікі ма, әлде Міржақыптікі ме деген мәселе туындап
жатыр. Мысалы, Арыс ұлы псевдониміне байланысты Сұлтанхан Аққұлұлының
дәлелі өте күшті. Сұлтанхан: Арысұлы – Әлиханның бүркеншік есімдерінің
бірі дейді. Бұл туралы жазғанын оқығанмын. Сұлтекеңнің дәлеліне қосыламын.
Ән-күй һәм оның құралы туралы дейтін Әлиханның классикалық мақаласы
Арысұлы деген бүркеншік атпен шыққан. Бұл мақаланың Әлихан танымы мен
парасатындағы дүние екендігі көрініп тұрады. Сондықтан, псевдонимдерді
екшеу, бір жағынан, талас тудырса, бір жағынан, қызықты жәйт.
Алаш зиялыларының мақалаларына псевдонимдерді жиі пайдалануына сол
кездегі цензураның әсері өте жоғары болды. Ол кезде Алаш зиялыларына
цензура екі жақтан болды. Бірі – патша өкіметінің жандармерия жағынан
болып, цензорлар арнайы жұмыс істесе, екіншісі, кеңестік кезеңдегі
цензурасы айқын биліктің бақылауынан туындады. Сондықтан, тарихтың бұл
күрделі кезеңінде зиялылар бүркеншік атты пайдаланды. Мысалы, 20-жылдары
болған әдеби айтыстар бар. Өте қызық айтыстар. Арада 80-90 жыл өткеннен
кейін қарасақ, азаматтардың екіге бөлінгенін, бірі әдебиеттің шын миссиясын
түсінген адамдар болғанын, екіншісі, әдебиетті заманның құралына, үгіт-
насихат жұмысына пайдаланғысы келгенін байқаймыз. Қазір әлгі әдебиетті
заманаға бейімдемек болғандарға күліп қарайсыз. Бірақ сол заматтарда айтыс
туды. Классикалық мақалалар сол кездерде псевдониммен жазылды. Әрине,
псевдониммен жазылған соң әлгі автор белгісіз қалды ғой деген ой туады.
Бірақ, Жаратқан бәрін көріп тұр. Кім жазды, кім ұлтқа, ұлттың руханиятына
үлес қосты? Оның бәрі белгілі. Пендешілікпен айтқанымен, бүркеншік аттардың
мазмұны, авторының білігі, көркемдік туралы ойы сол дәуірдің мәтінін кімнің
қай дәрежеде түсінетініне байланысты ашыла береді.
Түрлі объективтік жағдайларға байланысты аты-жөнін жасырумен бірге
қоғамда орын алған қандай да бір жағдайға, оқиғаға назар аударту,
наразылығын білдіру; өзінің басшылыққа алған идея-ұстанымын көрсету;
шығарманың көркемдік құндылығын, әсерін арттыру; оқырманды қызықтырып, есте
ұзақ сақталуын мақсат ету; шығармашылықтың бастауындағы өзіне деген
сенімсіздігі т.б. түрлі уәждер психологиялық қайшылыққа толы коннотацияға
бай бүркеншік есімдерді туғызады: Мұңды дала баласы, Елдес, Елқызы,
Жас қазақ, Жас алаш, Қазақ баласы, Қыпшақ баласы т.б. Сатиралық
шығарма, фельетон, әзіл-сықақ бұрыштары т.б. авторлары бүркеншік есімдері
арқылы шығарма мазмұнын дамыта отырып, экспрессия үстейді. Метафоралану
арқылы жасалған Сұңқар Смахан Бөкейханов, Қарлығаш, Шағала,
Қаршыға, Көгершін (белгісіз б.е.); Сона Х. Есенжанов, Ара, Маса
(белгісіз б.е.) бүркеншік есімдеріндегі коннотация мүлдем күшті. Биікке
самғау, ақ ниетті адал, қанатымен су себу сияқты қосымша мағынаға ие
құс атаулары – жақсылықты ниет еткен идеяның темірқазығы. Жәндіктердің
ішінен шағып алған жерін ашытып, қанқақсататын түрлерінің алынуы тегін
емес. Ағартушы-қайраткерлеріміздің оқу-білімге шақырған, өнер-мәдениетке
үйреткен дауысын естімеген, ұйқыда жатқан елді оятудың бір жолы деп
танығандықтан алынып отырғаны түсінікті. Ызыңдап маза бермейтін, тілі ащы
жәндіктердің ...Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен, Қоймастан құлағына
ызыңдаса?! (А. Байтұрсынов) қызметіндегі ұқсастықты байқаймыз.
Басты міндеті автордың аты-жөнін жасыру бола тұра, бүркеншік есімдер
антропонимдердің индивидтерді бір-бірінен ажырату, анықтау мақсатындағы
қоғамдық қызметін белгілі бір дәрежеде атқарады. Аталған қызметті атқару
барысында уәжділік құбылысы төмендегідей көрініс табады: 1) адам бойындағы
ерекшеліктерге байланысты уәж. Қазақ есімдеріне де, лақап аттарға да
кеңінен таралған бұл уәж бүркеншік есімдерге де тән: эйдоним (грек. eidos-
сыртқы түр): Қарабала, Қарашабала (Б. Майлин); Қараторы жігіт
(Ә. Ғалимов); Сартай (Е. Алдоңғаров); 2) бүркеншік есімдердегі этникалық
(ұлтын, руын, елін көрсету мақсатындағы) уәж этнонимдер (грек.ethnos –
халық) шыққан тегін көрсете отырып, өзін сол елдің сөзін сөйлер, жоғын
жоқтар азаматы, өкілі ретінде танытады: Қазақ, Молда Қазақаев
(Ғ. Қарашев); Алашұлы Азамат (М. Дулатов); Арғын (М. Әуезов);
С.Б. Алашинский (Б. Сыртанов); 3) туған жеріне, өскен ортасына назар
аударту мақсатындағы уәж геонимдерге (грек. geo – жер): Арашалы баласы
(А. Сегізбаев); Алатау баласы (Б. Сыртанов); Ауыл баласы (М. Әуезов);
Қыр баласы (Ә. Бөкейханов); 4) автордың мінезіндегі, шығармашылығындағы
немесе өміріндегі бір ерекшелікке назар аударту мақсатындағы уәж
френонимдерге (грек. phren – ақыл-ес) тән: Жетім, Азалы (С. Дөнентаев);
Қаражаяу., Қаптағай (І. Жансүгіров); 5) қаламгердің қоғамдағы орны,
атағы, айналысатын ісіне байланысты уәж титлонимдерден (лат. titulus –
титул): Тілші, Шолушы, Газетші ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Постмодернизм ХХ ғасырдың ағымы
Постмодернизм ХХ ғасырдың ағымы
Қазақ халқының мәденитеті ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші ширегі)
ХХ ғасырдың ұлы жырауы
ХХ ғасырдың философиясы
ХХ ғасырдың басында капитализм
Ташкент қаласының қазақ халқының саяси-әлеуметтік, экономикалық және рухани өміріндегі маңызы (хіх ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасырдың алғашқы ширегі)
Алаш қозғалысы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында
Қазақ халқының мәденитеті жайлы ( ХV ғасырдың соңы – XVII ғасырдың бірінші ширегі)
ХХ ғасырдың басындағы өлкенің әлеуметтік-экономикалық жағдайы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь