Қайнар Олжай - публицист

КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ҚАЙНАР ОЛЖАЙ . ПУБЛИЦИСТ
1.1. Қайнар қаламынан туған мәселелердің өзектілігі
1.2. Қайнар Олжай публицистикасының тілдік, стильдік ерекшеліктері
ІІ. ҚАЙНАР ОЛЖАЙДЫҢ АВТОРЛЫҚ ТЕЛЕБАҒДАРЛАМАЛАРЫ
2.1. Қазақ тележурналистикасына қосқан үлесі
2.2. Қайнар Олжайдың продюсерлік қыры
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Біз бітіру жұмысымыздың тақырыбын жазушы, журналист, публицист Қайнар Олжайдың шығармашылық қырымен байланыстырып алдық. Дипломдық жұмыcтың жалпы сипаттамасында Қайнар Олжайдың жазушылық һәм журналистік қырынан гөрі публицистік шеберлігі жазылады. Кіріспе сөзде қазақ публицистикасының өткені мен бүгіні қазіргі көзқарас тұрғысынан қарастырылып, тереңінен қамтылады.
Тақырыптың өзектілігі. Адамзаттың тарихындағы асыл қасиеттерінің бірі – сөз өнері. Сонау көне замандардан бастап бүгінгі дәуірге дейінгі аралықтағы адам ақыл-ойының дамып, жетілгені, шарықтау шегіне жеткендігі бізге сөз маржаны арқылы келгені мәлім. Күнделікті өмірде орын алатын оқиғалар мен құбылыстар, тіршіліктің алуан түсті бояулары мен көріністері осы күнге де сөз арқылы жеткені аян.
«Бір нәрсе турасындағы пікірімізді, яғни қиялымызды, яки көңіліміздің күйін сөз арқылы жақсылап айта білсек, сол сөз өнері болады. Ішіндегі пікірді, қиялды, көңілдің күйін тәртіптеп қисынын, қырын, кестесін келістіріп сөз арқылы тысқа шығару – сөз шығару болады. Шығарма дегеніміз – осылай шығарған сөз...» /1/ деп жазады қазақ әліпбиінің негізін салып, іргесін қалаған Ахмет Байтұрсынов.
Публицистика да – сөз өнерінің үлкен бір саласы. Ол – көркем әдебиетпен бірге туып, қалыптасып, өсіп-өркендеп, дамып, жанданып келе жатқан шығармашылықтың ерекше бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгінімізге тәуелсіз ұрпақтың қорықпай, бұқпантайламай қарайтын, астарына үңілетін, шындықтың бетін ашып оқитын бақытты күндер туды. Қазақтың публицистикасы қазақ халқының өсіп-өркендеу жолындағы жолбасшысы, ойсерігі, бағдаршамы іспеттес. Ұлттық публицистика өнеріне неғұрлым шынайы, тереңдей еркін қарап, бағалап, парықтау мүмкіндігіне бүгінгі күнде жол айқара ашық.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің мемлекеттік тіл туралы бір толғанысында: «...Дауға салса алмастай қиған, сезімге салса қырандай қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез-келген орайында әрі қару, әрі қалқан, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы Ана тілінен артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар екен!?» /2/ – дейді тебіреніп. Сол туған тіліміздің барлық қадір-қасиетін бойына сіңірген қазақ публицистикасы еліміз жүріп өткен ұзақ жолдың шежіресі іспетті. Жұрт қиналса, демеу болып, жігер отын жаныды, намыс рухын оятты, ұлт қуанса, медеу болып жарқын жолға бастады, қазақтың дұшпанына қасқайып қарсы тұрып, қаһарын шашуға да тіл мен сөздің қуаты әсер етті. Осылайша қазақ публицистикасы ұлттың рухани байлығының ажырамас бөлігіне айналды. Оның ғажап екенін публицистика белгілі бір кезеңдегі болған жай мен нақтылы оқиғаны айна-қатесіз бүгін көз алдыңа жайып салады. Өткенді бүгінге, бүгінді болашаққа жалғап тұрған ақиқат көпірін көргіңіз келсе – ол
публицистика өнері.
1. Байтұрсынов А. Шығармалары.- Алматы: Жазушы, 1989. - 320 б.
Жазушы, 1989. - 320 б.
2. Назарбаев Н. Туған елім - тірегім. - Алматы: Рауан, 2001. - 128 б.
3. Жабайхан Мүбәрәкұлы .Қазақстан дипломатиясының жәй- күйі мен түп-бастаулары туралы. Астана: 2005ж -36 б.
4. Адамбаев Б. Шешендік сөздер. Алматы: 1990.-167б.
5. Бауыржан Жақып. Алматы: Білім, 2004.- 9б.
6. Бауыржан Омаров, 11-Қаламұш - Алматы: Жазушы, 2011, 121-бет
7. Ақдәулет М. Біздің буын қазақы рухты сақтап қалуға тырысты //Алтын Орда газеті 2010 жыл, 11 ақпан
.8. Байтұрсынов А. Шығармалары.- Алматы: Жазушы, 1989. - 224 б.
9. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі// Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. - Алматы: Ана тілі, 1996. - 122 б.
10. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. - Алматы: Мектеп, 1978. - 148 б.
11. Гребенщиков А.Я. Некоторые вопросы современной публицистики// Сборник "0 публицистике и публицистах". Ленинград: Изд. Ленинградского университета, 1966. - С. 14.
12. Багиров Э.Г. Место телевидения в системе средств массовой информации и пропаганды. - М.: Изд. МГУ, 1976. - С. 43.
13. Қ.Олжай. Оба айналасындағы дода // Ана тілі газеті 7 ақпан, 2001 жыл,
14. Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и виды/ Под ред. Ф.М.Головенченко. Собрание сочинений в 3-х томах. Статьи и рецензии. - М.: Гос.издат.худ.лит., 1948. Т.2. - С. 318.
15. Қ. Олжай. Ағындағы ақпарат // Қанат байлаған қазақ- Астана: Елорда -2010, 4-5 б.
16. http://dinislam.kz/. 2009-01-27
17. Қ.Олжай. Белгісіз Бесікбаев // Қанат байлаған қазақ-Астана: Елорда-2010, 27-бет.
18. Тұрсынов С. Елдестірмек елшіден.- Алматы: Атамұра, 1996.224б.
19. Қ.Олжаев. Өрт // Лениншіл жас, 10 август, 1983 жыл
20. Қ. Олжай Қанат байлаған қазақ-Астана: Елорда 2010 жыл, 68-б.
21. Қ. Олжай. Мегаплоистің маңайы // Қанат байлаған қазақ, 57 бет
22. Бауыржан Жақып. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары. Алматы: Білім,- 2004. 9 б.
23. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құр. З. Ахметов, Г. Шаңбаев,
Алматы: Ана тілі, 1996. 122- б.
24. Черепахов М.С. Проблемы теории публицистики. Москва: Мысль, 1973.- С.18.
25. Аграновский А. Своего дела мастер.- Москва: 1980. С.5.
26. Ученова В.В. Исторические истоки современной публицистики.
- Москва: МГУ, 1972. - С. 73
27. Алтын Орда газеті 2011 жыл, 10 ақпан
28. Ақ боз ат мінген ақжолтай, Қанат байлаған қазақ, Астана: Елорда, 2010 жыл, 153-б.
29. Ақ боз ат мінген ақжолтай, Қанат байлаған қазақ, Астана: Елорда, 2010 жыл, 153-б
30.Қ. Олжай. Қанат байлаған қазақ, Астана: Елорда, 2010 – 107-б.
31.Қ. Олжаев. Түбекті түлеткен түлектер // «Лениншіл жас» 1984 жыл, 4 желтоқсан
32.Т. Тәшенов. Теледидар неге ұлттық танымға қызмет ете алмай отыр?// Айқын, 26 тамыз, 2008ж.
33. www.azattyq.org, // Қарашаның 21-і – телевизия күні. 21.11.2006ж.
34. Ж. Шыныбеков. Бiз бiлетiн һәм бiз бiлмейтiн Қайнар Олжай // Алматы Ақшамы газеті 24-Ақпан, 2011ж.
35. Ж. Нармаханова Қой баққаннан ой баққан қиын // Ақ желкен журналы. №5, 2010 жыл.
36. Сонда.
37. «Меншікті мекен» бағдарламасы, 6 сәуір 2011 жыл.
38. Қазақ көсемсөзі жанрларының кемелдену үдерісі: Монография/ К. Қамзин – Алматы: Экономика, 2009. 16-17-бет.
39. Қ. Олжай. Президент пырағы, Алматы: Атамұра-1994 жыл, 56 б.
40. Ж. Нармаханова. Қой баққаннан ой баққан қиын //Ақ желкен журналы, №5 2010 жыл
41. Қ. Олжай Кептер жайлы кептер // Ана тілі, 2011жыл, 11 сәуір.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Байтұрсынов А. Шығармалары.- Алматы: Жазушы, 2005. 320 б.
2. Амандосов., Елеукенов Ш., Ыдырысов., Қожакеев Т. Газет жанрлары-3.Алматы: Қазақстан, 1965. – 208б.
4. Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. - Алматы: Мектеп, 1968.- 243б.
5. Барманкулов М. Жанры печати, радиовещания и телевидения.- Алматы: КазГУ, 1974. с.128.
6. Фетисов М. И. Зарождение казахской публицистики.- Алматы: КГИХЛ, 1961. с. 440.
7. Амандосов Т. Современная казахская публицистика. Афтореферат на соиск. учен. степени докт. филол. наук.- Алматы: 1982.с.46.
8. Қожакеев Т. Жас журналистер серігі. Алматы: Рауан, 1961. 224 б.
Ученова В. Публицистика и политика. 2-ое изд,. доп.- Москва: Полииздат, 1979. с.271.
9. Шешендік сөздер. / Құрастырған Адамбаев Б.- Алматы: 1990.167б.
10. Қабдолов З. Сөз өнері.- Алматы: Мектеп, 1982. 365 б.
11. Черепахов М.С. Проблемы теории публицистики.- Москва: Мысль, 1973. с.270.
12. Прохоров Е.П. Публицист и действительность.- Москва, 1973. с.316.
13. Ученова В.В. Гносеологические проблемы публицистики.- Москва: МГУ, 1971. с.146.
14. Лазебник Ю. А. Публицистика и литература.- Киев: 1971.с.151.
15. Аграновский А. Своего дела мастер.- Москва: 1980.с.145.
16. Прохоров Е. П. Публицистика и политика.- Москва: МГУ,1973. с.271. 17.Ыдырысов Т. Шеберлік бастауы.- Алматы: Мектеп, 1984.191 б.
18. Тұрсынов С. Елдестірмек елшіден.- Алматы: Атамұра, 1996.224б.
19. Оба айналасындағы дода, 7 ақпан, 2011 жыл, Ана тілі
20. Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и виды/ Под ред. Ф.М.Головенченко. Собрание сочинений в 3-х томах. Статьи и рецензии. - М.: Гос.издат.худ.лит., 1948. Т.2. - С. 5-67.
21. Ағындағы ақпарат» 4-5 бет, «Қанат байлаған қазақ» Астана «Елорда» 2010ж
22. http://dinislam.kz/ 2009-01-27
23. Белгісіз Бесікбаев, «Қанат байлаған қазақ» 27-бет»
24. Тұрсынов С. Елдестірмек елшіден.- Алматы: Атамұра, 1996.224б.
25. Өрт «Лениншіл жас», 10 август, (1983 жыл)
26. «Қанат байлаған қазақ», Елорда (2010 жыл, 68- бет)
27. Қазақ көсемсөзі жанрларының кемелдену үдерісі: Монография/ К. Қамзин – Алматы: Экономика, 2009. 16-17-бет.
28. «Әдеби әлем» порталы 2011 жыл 15 ақпан
29. Алтын орда газеті, 10 ақпан, 2011 жыл. «Біздің буын қазақы рухты ұстап қалуға тырысты»
        
        КІРІСПЕ
Біз бітіру жұмысымыздың тақырыбын жазушы, журналист, публицист Қайнар
Олжайдың шығармашылық қырымен байланыстырып алдық. Дипломдық жұмыcтың ... ... ... ... һәм ... ... ... шеберлігі жазылады. Кіріспе сөзде қазақ публицистикасының
өткені мен бүгіні ... ... ... ... тереңінен
қамтылады.
Тақырыптың өзектілігі. Адамзаттың тарихындағы асыл қасиеттерінің бірі –
сөз өнері. Сонау көне ... ... ... ... ... адам ... дамып, жетілгені, шарықтау шегіне жеткендігі
бізге сөз ... ... ... мәлім. Күнделікті өмірде орын алатын
оқиғалар мен ... ... ... түсті бояулары мен көріністері
осы күнге де сөз арқылы жеткені аян.
«Бір нәрсе турасындағы пікірімізді, яғни қиялымызды, яки ... сөз ... ... айта білсек, сол сөз өнері болады. Ішіндегі
пікірді, қиялды, көңілдің ... ... ... ... ... сөз ... ... шығару – сөз шығару болады. Шығарма дегеніміз –
осылай шығарған сөз...» /1/ деп ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов.
Публицистика да – сөз өнерінің үлкен бір саласы. Ол – көркем әдебиетпен
бірге туып, ... ... ... ... келе ... ... бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгінімізге тәуелсіз ұрпақтың қорықпай, ... ... ... ... ... ашып оқитын бақытты күндер
туды. Қазақтың ... ... ... ... ... ... бағдаршамы іспеттес. Ұлттық публицистика өнеріне
неғұрлым ... ... ... ... ... ... мүмкіндігіне
бүгінгі күнде жол айқара ашық.
Елбасы Нұрсұлтан ... ... ... тіл ... бір
толғанысында: «...Дауға салса алмастай ... ... ... қырандай
қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез-келген ... ... әрі ... әрі ... әрі мәңгі жас, отты да ойнақы Ана тілінен
артық ... үшін бұл ... ... не бар екен!?» /2/ – дейді тебіреніп.
Сол туған ... ... ... ... сіңірген қазақ
публицистикасы ... ... ... ұзақ ... ... ... Жұрт
қиналса, демеу болып, жігер отын жаныды, ... ... ... ұлт ... болып жарқын жолға бастады, қазақтың дұшпанына қасқайып қарсы тұрып,
қаһарын шашуға да тіл мен ... ... әсер ... Осылайша қазақ
публицистикасы  ұлттың рухани байлығының ажырамас бөлігіне айналды. Оның
ғажап ... ... ... бір ... ... жай мен ... ... бүгін көз алдыңа жайып салады. Өткенді бүгінге,
бүгінді ... ... ... ақиқат көпірін көргіңіз келсе – ол
публицистика өнері.
Публицистика туралы іргелі ... ... ... ... ... ... кезеңде туды. Сондықтан публицистикаға кеңестік жүйе
қалыптастырған ... ... баға ... ... рас. ... да тамыры қураған, тек сынуға шақ қалған бұтағы бар күйінде,
тар шеңбер ауқымында қарастырылуы қысым көрсетудің ... ... ... ... де тәуелсіздік талаптарынан туындайды. Біріншіден,
қазақ публицистикасын тұтас алып қарастырудың, ұлттық ... ... ... ... туды. Екіншіден, бұрын зерттеуге болмайтын қазақ
публицистикасының көне түркілік ... ... ... ... ... сәті ... ... Қазан төңкерісінен бұрынғы қазақ
публицистикасының қалыптасуындағы қайшылықты кезеңнің әділ ... ... ... ... ... ... ... қазақ
публицистикасына бүгінгі тәуелсіздік ұстанымдары ... ... ... ... ... ... Қоғамдық ой-сана, дүниетаным тіл арқылы ғана
жарыққа шығады, басқаларға білінеді. ... адам ... ... ұлы да ... ... ... ... Осы себептерден де
сөйлеу мәдениетіне жетілу, тілді дұрыс та ... ... де ... білу ... көне замандардың өзінде-ақ жүзеге асырылған. Ата-
бабасынан берік қалыптасқан билер институты бар қазақ ... ел ... жұрт ... ... сөз ... болсын тілдің шұрайлылығына,
тазалығына, сөз шеберлігіне, сол арқылы көпшілік санасына ... ... мән ... ... ... алыс ... ... өзінде
де тіл өнерін өнердің өнері, «өнер алды – қызыл тіл» деп бағалаған. Асылы,
жақсы сөзді жанына азық ете ... ... оққа ... да ... сөзге
бас иген, орнын тапқан екі ауыз сөзді ер құнымен ... бір ... ол ... ... болар. Халқымыздың баяғыдан бері қарай келе жатқан
осы ... ... ... заманымызда ұмытылмағаны былай тұрсын, қайта
ғылыми негізде дамып, ... ... ... Бұл – қуанарлық іс. Әр
жанрдың өзіндік нормасы, ... сөз ... ... ... ... нормаға
сыйымсыз болған құбылыс екіншісінде қолмен ... ... ... ... Бұл жағдай тілдік норма дегеніміз – бір жақты ... ... да, сыры да көп әр ... құбылыс екендігін байқатса ... ... ... алуымыз үшін А. Байтұрсынов, ... ... Ә. ... Е. ... М. Гус, В.Даль
еңбектері теориялық, методологиялық бағыт- бағдар ... ... ... ... ... ... ... жәрдемін тигізді.
Зерттеу жұмыстың ғылыми әдістемелік негізі. Жұмыста салыстырмалы-
типологиялық талдау, сипаттау, саралау, сараптау ... ... ... ... ... барысында мемлекетіміздің
тәуелсіздік алған жылдардағы сыртқы саясатының ... ... ... ... ... ... айналдыру еді. Осы публицистикалық
шеберлігінің дамуы әрі оның қыр-сырын оқырман қауымға аса ... ... ... ... ... отырғандық- тан халықаралық
мәселелерге бей-жай қарай алмайтын ... ... ... ... ... ... ... пайдалануларына мүмкіндік беруімен
қажетті.
Жұмыстың нысаны. Қайнар Олжайдың публицистикалық қырын ашуымыз үшін
зерттеу жұмысымыздың ... ... оның өмір жолы мен ... ... ... Осы қырлары арқылы оның шығармашылық ерекшеліктері
мен жетістіктері, қоғамдық санаға ой салар мәні бар ... ... ... ... ... ... Қазақстан ішкі
тұрақтылыққа қоса халықаралық ... ... ... ... ... ... ... міне, осы халықаралық қатынас
турасында да кесек турап, келелі ой айтып келеді. ... ... осы ... сырт ... ... ... қоғамның да би-шешендері, сөз ұсталары ... ... ... ... ... ... осы ... шешендік өнер мен
публицистикалық сөздің асқақ үлгісі ретінде ... ... ... ... ... ... үлгілері, сөз зергерлерінің
тапқырлықпен айтқан сөздері халық ... ... ... ұрпақтан
ұрпаққа мұра болады.
Ал осы мирас қылып қалдырған мәмілегерлік ... ... ... ... халқымыздың мүддесін қорғап, көсемдігімен еліміздің марқабатына
бөленіп жүрген шешендер бар ма? Болса кімдер? Міне, біз осы ... ... ... осы ... ... ... табуға көп күш салдық.
Зерттеу жұмысында публицистиканың табиғаты айқындалып оның  жалпы  
адамзат  ... ... ... ... түрі ... Оның бірі ұрпақтан-үрпаққа ауызша жеткізілген ауызекі пуб-
лицистика. Екіншісі – ... сызу ... ... ... ... ... ... жұмыста негізгі басымдық журналист Қайнар Олжайдың публицистикалық
шеберлігіне берілді.
Тарихқа үңілер болсақ, орта ғасырлардағы жыраулар поэзиясы да ... ... ... ... өзек ... Жыраулар поэзиясының өз
заманындағы дәуір үнін жеткізумен қатар, ... ... ... да ... ... ... ... тапқырлық пен даналыққа, шүрайлы тіл мен орайлы ойға негізделген
шешендер сөздерінен де замана шындығын,  өмір ... ... ... де ... ... Мұның өзі шешендік өнердің
бойындағы публицистикалык белгілерді ашып, анықтауға жол ашты.
Бітіру ... ... ... жазба публицистикасының түп-тамырын
тереңнен іздеуді жөн санадық. Қазақ   публицистикасының   қалыптасуында  
ХІХ ғасырдағы ... ... ... Абай ... зор орын ... ... ... кейбір ғылыми ... ... ... ... Ыбырай, Абай шығармаларымен бірге туды деп  ... ... ... ... жөн.   ... ... ... алғанда,  қазақ публицистикасының туу,  пайда болуы ... ... ... ... жазу барысында көз жеткіздік. XIX
ғасырдың ... ... ... ... ... келді. 1870   жылы  
қазақ   тіліндегі   тұңғыш   ... ... ... ... ... бен публицистиканың тоғысуы  жүзеге  асты.  Алғашқы 
қазақ ... ... ... ... бар ... маңызы
күні бүгінге дейін жойылған жоқ. Сонымен қатар публицистика ... ... осы  ... ... болғанына нақтылы дәлелдерді де
осы басылымнан табуға болады.
Қазақ    публицистикасының    ... ... ... ... ... (1888  ж.).  Бұл  басылымда  XIX  ғасыр
аяғында   қазақ   халқының   проблемаларын   ... ... ... ... ... ... ... басында жарық көрген «Айқап» журналының (1911 ж.) ... ... орны ... Халқымыздың азаттығы үшін
күрескен ... ... (1913) ... ... ... ... ... сүрлеу жасап, өзіндік ізге түсті. «Қазақта»
жарияланған мақалалар мен хаттарда ... ... ... экономикалык,
рухани мәселелер ұлттық мүдде тұрғысынан қозғалды. Зерттеу барысында бізге
шығармашылығы беймәлім қаламгерлердің публицистикасындағы ... ... ... ... ұлттық сананы қалыптастырудағы рөлі байыпталды.
1917-1990 жылдар аралығын қамтитын бұл дәуірде қазақ ... ... ... ... ... тақырыптық, мазмұндық ауқымда
өркендеді. Осы жылдардағы қазақ публицистикасының негізгі даму бағыттары
айқындалды.
Біз ... ... тек ... ... ... ғана ... сонымен
бірге жас кезінен күні ... ... ... газет-журналдарда
жарияланған публицистикалық мақалаларына да зер салып, ... ... ... ... ... ... ... газет публицистикасы нұсқалары
тұрғысынан талданды. Қазақ тілді басылымдардағы қоғамдық ... ... ... ... тақырыптық және проблемалық ізденістер
айқындалды.
Ғылыми еңбекте бұрын зерттелмеген қазақ публицистикасының гносеоло-гиялық
негіздерін айқындауға ... ... ... ... қазақ,
публицистикасының қалыптасу, даму арналары кең ... ... сом ... ... ... күнмен байланыстыра жазылған өзектілігі
және құндылығы жоғары материалдары да көзден таса қылған жоқ.
Дипломдық жұмыс ... екі ... және ... ... ... ... ... құрылымы. Дипломдық жұмысымыз екі тараудан тұрады. Бірінші
тарауда көрнекті публицистің өмірі мен журналистік ... ... ... ... ... өмір жолы мен ... ... соң, жазушылық
публицистикасына мән беруді жөн санадық.
І ТАРАУ. ҚАЙНАР ОЛЖАЙ - ПУБЛИЦИСТ
1.1. ... ... ... ... ... хандықтары құрылғаннан бастап, қазақ халқы дипломатиялық өнердің
терең дәстүрлерін қалыптастырып ... сөз ... аса ... ... ... ... үлгілерін мұра етіп қалдырған. ... ... ... ... басқа көрші мемлекеттермен және халықпен
тұрақты тығыз байланыстарда қазақтардың халықаралық қатынастарының бай
практикасы қалыптасты. ... бір ... үшін дау- ... ... жүргізуі және жанжалдарды ... шешу ... ... ... құру және ... ... өрістету қажеттігі
дипломатия мен келіссөздер өнерінің дамуына ... /3/. ... ... ... ... ... ханның, Абылай ханның және басқалардың
елеулі табыстары тарихқа мәлім. Өз ... ... ... ... ... ... және ... елдермен күрделі де ... ... ... ... ... ... саясат, шебер
дипломатиялық қызмет жүргізді. Абылай ... ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан үшін тағлым аларлық
көптеген жарқын үлгіге ие. Осы ... ... ... ... үндес.
Қазақтар қашанда сөзге ерекше, тіпті тылсым мағына берді. Арғы тегі атақты
болмағанымен, иландырарлық ғұлама сөз таба ... ... ... ... ... ... ... жасанған
жауды өзінің бір ғана сөзімен тоқтата алатындығымен әйгілі адамдарды халық
әр уақытта сыйлап ардақ ... ... ... ... ... ... араласып отырған. «Қазақ шешендері Әлібекұлы Төле, Келдібекұлы
Қазыбек, Датұлы Сырым, Қорлыбайұлы ... тағы ... ... ішіндегі дау-
жанжалдарды реттеуден бастап, елшілік-мәмігерлік қызметтерімен белгілі
болған адамдар» /4/. Ал ... ... ... ауыз ... зерттеуші
ғалымдар: «Шешендік дегеніміз белгілі бір уақиғаға байланысты тапқырлықпен,
көркем тілмен айтылған және ... ... елге ... белгілі,
үлгілі ойлар, тұжырымдар» /5/ деген анықтама берген екен. ... ... би, ... би, Әйтеке би, Бұқар жырау ... ... ... шешендік әрекеттері туралы халық жадында талай аңыздар ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылардың бірі
Қазыбек би жоңғарлардың билеушісі ... ... ... ... қатысты. Аңызда Қазыбек би өзінің «Қаз дауысты» деген мәшһүр атағын
қазақ елшісінің шешендік өнеріне тәнті ... ... ... ... ... ... ... жас Абылай сұлтанды жоңғар тұтқынынан босатып алу
жөніндегі бастауы еліміздің ... ... деп ... ... ... ұл туса – құл ... деп тумайды, анадан қыз туса - күң боламын
деп тумайды. Ұл мен ... ... құл мен күң етіп ... ... ... Сен
темір болсаң, біз көмірміз-еріткелі келгенбіз, ... ... ... ... Танымайтын жат елге танысқалы келгенбіз, танысуға
көнбесең – ... ... Сен ... ... мен ...... Сен ... тұлпар болсаң, мен ақиық сұңқармын, тұтқыр ...... ... Бітім берсең – жөніңді айт, бермесең –
тұрысатын жеріңді айт». Міне, ... ... от ... орақ ... өз ... ... деп атамау мүмкін емес.
Қайнар Олжай бала күнінде, қой бағыпты. Осы ... ... ... ... тағы бір түйіндер болсақ, жас кезінде қой ... ... ... ... ... газет-журнал жүреді
екен. Сонда кітап оқуға мұрса беретін жуас отар қайда, әлсін-әлсін өріп,
мазасын ала ... ... ... әдіс ... ... Күнде отарын таудың
етегінен бөктерлей шоқыға ... ... ... ... жайыла-жайыла таудың
басына шыққан отар, самалдап, жусайтын көрінеді. Отары үйренген соң ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Міне, осылай
бесіктен белі шықпай, бұғанасы қатпаған шақта-ақ рухани ... ... ... ... ... шаң басқан кітаптарды ақтарып ... ... тісі бата ... ... ... ... өзіне рухани
нәр алды. Бұл турасында жуырда ғана ... ... ... ... эсселер жинағында былай дейді: «Бүгінде ... елге ... ... ... ол кезде ешкім білмейтін. Оның ... ... ... бойынша құрылған «Кең өріс» комсомол-жастар
бригадасында жұмыс істейтін Қайнар деген елгезек жас шопанды ... ... ... ... ... ... ... жұмысына
тиянақты, шаруасына ұсынақты, мал-жанға мейірімді еді. Қолынан ертелі-кеш
кітабы ... бота ... ... өрістегі қойға қосып ой бағатын.
Кішкене ғана қағілез қойшы «Кең өрісте» жүріп, ... өз ... ... ... бұл әулет өлең-жырға бейім-ді. Атасы Олжайдың екі баласы бар
еді. Үлкені – ... ...... ...... ... ақсақал сонау Курск түбіндегі шайқаста бір қолын қалдырып, елге
жараланып ... ... есін ... ол бір қолы жоқ ... ... қолымен ауылға өлеңмен хат жазады. Олжай соғыстан келген соң
колхоздың ... ... Бір күні оған ... ... ... ... ... сенің қойыңды мен ... ... ол сол ... ... ... ... ... кетіпті. Бала кешке үйге келіп, шешесі
Ханымияға: «Апа, апа, мен өлең шығардым»,-дейтін» /6/ бала Қайнар ... ... ... ... ... ... алғашқы тарауға кірісерде. Қайнар Олжайдың
республикалық «Алтын Орда» газетінің 2010 ... 10 ... ... сұхбатындағы мына бір кесек ойына тоқталмай кете алмадық. Респондент
болып ... ... ... ... дейін өзектілігін жоғалта қоймаған,
әлі де замана зары болып келе жатқан ұлттық тіл төңірегінде айтады.
«...Осы арада тіл мәселесіне ... мына ... ... кеткенім жөн
шығар. Сол кездегі өзіммен қатарлас ... ... де ... ... ... ... қазақ тілінде оқыды. Өзімнің екі ұлым
да. Бүгінде екі ұлым да қазақтілді журналистер. Ал бізге ... ... ... ... ... орыс ... ... Тізімдеп
айтсақ, Кәкімжан Қазыбаевтың ұлы орыс тілді ... ... ... ... да ... ... ... Еркеғали Рахмадиевтің,
Әнуар Әлімжановтың, Дүкенбай ... ... орыс ... ... ... Ал ... ... Қали Сәрсенбайдың, Шархан Қазығұловтың,
Салтанат Қажыкенованың балалары қазақ ... ... ... ... ... ... рухты сақтауға, ұстап қалуға қатты тырыстық. Қысқасы, ... ... ... етіп ... /7/ Расында да бұл мәселе өзекті ... Бұл ... ... көріп жүрміз. Заманында қылмыс тақырыбына түрен
салған, ... ... ... ... ұлы ... ... ... Бертінге дейін Қазақстан республикасының Сыртқы істер министрі,
одан кейін ҚР парламенті сенатының төрағасы болған саясаткер алғашында ... ... ... сайраушы еді ғой. Ақиық ақын, ҚР Халық ... ... ұлы ... де ... ... ... ... берсек, санауға саусақ жетпей қалады. Қайнар ... ... ... міне, осы мәселенің түп-тамыры қайда жатқанын
айтады. Ол заманда еліміз КСРО атты алып ... ... ... ... ... құс ... ұша алмайтын заманда елімізде орыс
тілді мектептерді басым ... ... ... ... тараптар, сол
кездегі қоғамды кінәлайды.
Расында да оның әрбір жазған мақалалары өзектілігін жоғалта ... ... ... ... ... мән-маңызы артып, салмағы ауырлай түсері хақ.
Қазақ зерттеушілерінің ішінде публицистикаға ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде бергені белгілі. Ол
публицистиканы көсем сөз ... ... ... сабақтастырады. «Көсем сөз
шешен сөз сияқты әлеуметке айтқанын істету мақсатпен шығарылатын сөз. Шешен
сөзден мұның ... жері – ... сөз ... ... ... сөз ... ... сөз әлеумет ісіне басшылық пікір жүргізетін сөз
болғандықтан да ... сөз деп ... ... сөз ... әлеуметке керек
іске мұрындық болып істеу ыждағатымен ... /8/ Шын ... ... коғамдық, саяси мәні бар бүгінгі күннің көкейкесті
мәселелерін көтеретін, ... сол ... ... ... ... оқиғалардың сыр-сипатын көз ... ... ... ... бір ... ... бір ... тарихын мезетінде
философиялық көзқарас тұрғысынан баға беріп, байланыстыра отырып баяндайды.
Ол қоғамдық мәселелерді ... ... ... ... ... ... Публицистика дегеніміз – заман тарихы, дәуір танысы, ... ... ... да ... ... ... бейнесі, жанды
көрінісі. Публицистика – бұл бәрінен де ... ... ... ... сөздігінде» публицистикаға біршама жинақы
айқындама берілген: «Көсем сөз (публицистика, лат. рublik – ... ... пен ... ... көкейкесті, өткір мәселелерді
қозғайтын саласы. Көсем сөздің мақсаты – ... ... ... ... ... ... отырып, өз кезеңіндегі қоғамдык
ойға ықпал ету. Көсем сөздің осы мақсатка орай ... ... ... оған ... рухы, сендіру, иландыру, ұйытуға бағытталған ... ... ... озық ... ... сөздердің ізі аңдалатыны да
содан.
Көсем сөз – мерзімді баспасез бетіндегі көптеген жанрларға бірдей қатысты
ұғым. ... ... ... ... ойы, оны ... ... кейде памфлет, кейде эссе, мақала, ашық хат, кейде Фелье-
тон жазып, жариялайды» /9/.
Нағыз публицистикада әлеуметтік-тәрбиелік ықпал жасаудың ... зор ... ... ол оқырманға, көрерменге, тыңдаушыға дұрыс ... ... ... ... мен ... өсер ... маңызды рөлді де
атқарады. Публицистикалық ... ... ... баға ... айқындығы, өткірлік, барынша ықпал етуге ұмтылушылық тән.
Публицистика ... сөз ... оның ... ... ... ... олармен байланысына назар аудармауға болмайды.
Публицистиканың көркем әдебиеттен өзіндік ... бар. Ең ... ... ... ... ал ... ... – шығармашылықтың көркем түріне жатады.
Екіншіден, «көркем әдеби шығармалар (әңгіме, ... ... ... ... құрылады, портреттер ойдан шығарылады. Типтендіру, образ
жасау, публицистиканын көркем жанрларына ғана тән ... Оның ... ... пен ... ... ... ... міндетгі түрде
кездесіп, олардың портреті, мінез-қүлықтары туралы біраз мағлүмат ... ... ... ... шындыкка негізделіп жазылса, публицистік
шығармалар өмірдің нақтылы ... ... ... /10/. ... көркем
әдебиетте шарттылық, басым болса, публицистика нақтылыққа негізделеді.
Үшіншіден, көркем әдебиеттің өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ғана ... бай ... палитрасы бар.
Төртіншіден, көркем шығармада жазушы өзінің негізгі идеясын, ойларын,
идеалын оқиға желісі, адам ... ... ... ... ... береді. Автордың оқырманға ұсынар идеясы оқиға дамуы,
образдың өсу жолдары арқылы ашылып ... Ал ... өз ойын ... ... ...... мен ... ашық әңгімесі айтылып
отырған оқиғаға байланысты автордың көзқарасы мен сезімі – ашуы таңырқауы
қуанышы, реніші айқын білініп ... ... ... ... ... ой мен ... тіл шеберлігін,
өршіл пафосты, логика тереңдігін талап етеді. Ол ... ... еш ... ... ... көркем әдебиетте жазушы көлемді
шығармалар жазу үшін бүкіл ғұмырын сарп етуі ... Ал ... бір тар ... ... ... ой ... мүмкін. Сондықтан да
көркем әдебиет бірнеше жылдар оқиғасын, ... бір ... ... ... өмір ... ... ... керек,
Профессор Э.Г.Багиров «Природу телевидения составляет не ... то, ... его от ... ... и ... но и то, что их ... ... их от традиционных средств информации» /12/ деп айтқанын мысалға
алар ... ... ... да оның ... ... ғана ... ұқсастықтары мен жақындығына да көз жеткіземіз.
Публицистика мен көркем әдебиеттің ... де сөз ... ... ... құралы сөз. Осы тұрғыдан келгенде, публицистика мен ... ... жағы ... олар ... ... ... байланысады.
Осы арада сәл үзіліс жасап, Қайнар Олжайдың мына бір жазбасына көз
жүгіртейік: «Біздің дала да ... ... ... Сақ ... әлі ... ... жоқ. ... қырғын тұсындағы бір ғасырдан
қалғаны – тіпті қара ... ... Хан мен ...... ... – бір ... тұрарлық бейіт. Хош, бұл жолғы тақырыбымыз… молаға
да арналмаған. Сыр-сандықты ашар кілт ... ... бір ... ... ... ... ... тілге тиек етпегіміз – оба еді.
«Оба» – айтылуы бірдей болғанмен, екі мағынада ... сөз. Бірі ... ... ... ғана ... ... әлемді сан ғасыр сорлатқан қауіпті
індет. Оба жалмаған жылдары тығыз қоныстанған Шың-Машын мен Еуропаны былай
қойып, көшпелі ... ... ... басқа дерттерге ұшырай қоймайтын сайын
даланың көшпелілері ... ... ... ... ...... келесі мағынасы. Тау жықпылындағы жолдай жиі бұлталаңдатып кеттік,
оқырмандар адасып ... ... Біз ... оба – сол тау, ... ... ... анығында, қаланатын тас.
Ежелгі ерлік заманды жас шағында өзгеден көбірек ... ... ... ... аумайтын кейіпкері бар «Көк мұнар» романында ... ... ... мен бабаларымыздың бағы шалқып-тасқан баяғы заманы ... ... ... ... келмей ме? Кейіпкер шығармасы түріндегі
арғы желіде аз жыл соғыссыз өскен ұрпақтың ... ... ... оба
үйіп, көрісіп ойнады» деген жолдармен сипатталған. Қазақ әдебиетінің обаға
көңіл бөлгені осы ма дейміз.
Бұл тұста оба үйген әрекет – ... ... ... оба – ... үшін ... ... жер кеңейту немесе тура өзіндей жер кеңейткісі
келетін көршісінен сақтану жорықтарының ізі. Тактикада оба тұрған төбеге ие
болған жақтың ... ... ... Мақаласының үзігін тілге тиек етуді жөн
санадық. Расымен де осы мақаласын оқи отырып, сөз ... ... ... публицистика мен әдебиеттің жымдасып кететін жақындығы ... ... /13/ Орыс ... ... ... әдебиет пен
публицистиканы өнер ретінде қарап, олардың бір-біріне тым жақын екендігін
айта келіп: «... что ... нет, ... ... ... линии, так
она является скорее воображаемой, чем действительной, и на нее не ... как на ... на ... /14/ – деп ... Шын ... ... пен ... үшін поэтикалық стилистика арсеналдары ... ... ... ... литоталар және троптар мен
фигуралардың палитралық ... ... ... мен ... ... өте ... Бұл көркемдік бейнелеу кұралдарынсыз сөз өнерінің
эмоциональдық нәрі әлсіреп, атқаратын функциялық дәрежесі ... ... қиын ... ... ... ... мен публицистиканың арақатынасы,
жақындығы, айырмашылықтары ... ... ... ... ... бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда, атүсті айтылған қасаң
пікір секілді ... ... ... ... да жоқ ... Енді ... ... ұғым, парасат биігінен бажайлай қарағанда, кейбір нақты
тұжырымдарды санамалап көрсетуге болар еді. Ең ... ... ... ... жайттар: журналистика да, публицистика да
қоғамдық-саяси басқару қызметінің ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір кезеңнің
шежіресін ... ... ... ... мен ... ... ... алады; қай кезде де ... ... ... ... қалың көпшілікпен үнемі байланыста
дамиды; аудиторияның қабылдауына бағытталады.
Ертеректегі зерттеушілердің тұжырымдарында публицистика ... түрі ... ... жанр ретінде, енді бірде ... бар өнер ... ... ... көрінісі түрінде де, газет
жанрларының жиынтық атауы түрінде, проблема көтеру ... ... бір ... ... ... ... қалыптастыру тетігі түрінде
көрініс табады. Бұл айтылғандардың бәрі де публицистиканың жан-жақты, әр
алуан қасиеттерін білдіреді.
Публицистика деп – ... ... ... да түсінуге
болады. Яғни, очерктер мен фельетондар, мақалалар мен ашық хаттар, эсселер
мен ... т.б. ... ... деп ... авторлардың
немесе бірнеше қаламгерлердің публицистикалық
шығармаларын да ... ... ... бір ... ... шығармалар шоғырын да публицистика ретінде танимыз.
Сонымен публицистика терминін ... өмір ... ... ... славян, поляк, неміс және ... ... ... мағынасына үңілгенде, оны кең және тар ұғымда түсінуге болады.
Бұл осы сөздің мән-маңызының өзгеріп отыруына да ... ... ... ... ... ... ғана ... сонымен
қатар бұл ұғым аясынан шығып, өзекті қоғамдық-саяси тақырыпқа көпшілік
алдында ... ... де ... ... тар ... – ішкі
заңдылықтары мен өзіне ғана тән ерекшеліктері бар шығармашылықтың ... енді ары ... осы ... ... ... ... жазбаларына
тоқталатын боламыз.
Елімізде ауыз су мәселесі ең өзекті. Бір ғана мысал, республикамызда
бүгінде 3849 ауыл ауыз ... ... ... ... ... ... ... он жылға жуықтаса да мәселе шешілмеген. Егер
жаңағы ауылдардың бәрін ауыз сумен толықтай қамту үшін ... тағы ... ... ... Көп пе, аз ба?!
Жыл сайын мемлекет қазынасынан қаржы аямай бөлінеді. Бірақ жүзеге асқан
ештеңе жоқ. Осы арада ... ... ... үшін мына ... тоқтала
кеткенді жөн көріп отырмыз. Менің бір танысым ауылына су ... ... ... ... ... ауылдың қарапайым тұрғындары жүргізді. Ал
олардың ... ... ... ... көріп-білдік. Топырақпен
бастырылған құбырлар жарылды. Қыста су қатып, ақпай қалды. Қаншама ... ... Ал ... келеңсіздіктен әбден көзбояушылыққа еті өліп ... ... ... деп айта ... ... ... кейін
адамзат баласы өзінің суға деген қажеттілігін ала алады. «...адам денесінің
70 пайызы судан тұрады. Егер салмағыңыз 65 ... ... оның 40 ... 40 келісі су деп санаңыз... жаңа туған сәбидің денесіндегі судың
мөлшері 75 пайызды құраса, ... ... ... су тек 25 ... ... ... Әркім күніне 2 литр су ... ... қам ... де болады дейді осы заманның ғалымдары. Өйткені ... ... ... ... 83 ... су ... сөзсіз. Жан рахатымен
бірге жиналып қалатын майыңыздың төрттен бірі шынында су ... Ең ... ... бестен бірі судан тұрады. Сол сүйек пен майға дейін
тәуелді болып тұрған суды қайдан ішеміз ... ... ... толғандырып
отыр. ХХІ ғасырдың басында жер беті ... 1,1 ... ауыз ... ... отыр ... ... Ұлттар Ұйымының таратқан ақпары» /15/
деп жазады өзінің мақаласында публицист. Осы мақаласында әлемдік ауыз ... де ... ... ... тиек ... ... ... қазақтың «Сұмырай келсе, су құриды» деген мақалының да астарын ашып
береді. Көпшілік бұл мақалды сұмырай келсе, су ... ... деп ... ... ... ... емес. Ниеті жаман адам істің басына келсе,
оның жүйесі бұзылады, нәтижесінде судың да құрамы ... ... ... ... осылай түйіндейді.
Бұл мәселе әлі де өміршең бе? Әрине, Ауыз су ... ... ... алаңдата бастады.Көптеген елдердің ең басты проблемасына айналған су
мәселесі ... ... ... бара ... ... үшін де ... Өйткені 1950 жылдары Қазақстанда 120 млрд. текшеметр ... ... ... ... оның көлемі 100 млрд. текшеметрге дейін кеміді дегенді
айтады ... ... ... ... су ... ... ... өзендеріміздің трансшекаралық
екендігімен, су бастау алатын ... де суды ... ... ... жатқанымен сәйкестендіреді. Оған себеп, Памир мен ... ... ... 1957 ... ... 30 пайызға
кеміген, ал ол 2025 жылға ... 50 ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы, оның ішінде Қазақстандағы су ... ... ... ... ... ... әкеп ... әбден
ықтимал. Жаппай құрғақшылық жағдайына әкелуі мүмкін. Бұл өзекті мәселеге
осы тұрғыдан талдау ... ... да ... ауыз суы ... ... Азия ... су жолдарына тікелей тәуелді екеніне көз
жеткіземіз. 
Осы тұста мына мәселеге тоқтала ... жөн ... ... ... ... Қайнар Олжайдың ауыз су мәселесіне қатысты мақаласына осы жайт та
үндес екен. ... ... ... ... көп жыл ... ортаны қорғау комитетін басқарған Қуанышқали Шапшаңовтың айтуынша,
ғаламдық климаттың күрт ... ... де ... ... ... табиғат өзгерісінен Әму мен Сырдың суының азаю қаупі артса, Ресейде
- керісінше, Өб, Енисей, Лена өзендерінің арнасынан асу ... зор. Өб ... оның ... елді ... ... апат ... ... Бұған қосымша, саяси тұрғыдан келгенде, Ресей Аралдың ... ... ... су ... ... ... ... деп те
қауіптенеді. Өб суын ... ... бұра ... ... ... да ... ... «айран сұрай келіп, шелегіңді жасырма» деген қағиданы ұстануы
мүмкін. Ресей өзінің осындай пиғылы ... ... ... ... мэрі ... болашақта суды сатудың мұнай сатудан да пайдалырақ болатының айтып
қалғаны бар. Яғни, ... су ... бұра ... өзіне экономикалық тиімді
жобадан пайданы көбірек көрмек. Өйткені, «Өб - ... ... ... ... 1500 шақырымы Ресей территориясынан өтеді.
Алғашқы жоба бойынша «Өб - Арал» каналы 2250 шақырым болуға тиіс еді. ... – суды ... ... ... ... ... ... Бұл
топырақтың тұздануын жеделдететіні сөзсіз еді. ... ... да бұл ... ... сан ... ... бар. Ол ... мұндай
көлемді каналды жүргізу (ұзындығы-2000 шақырымнан астам, ...... ені -200 ... ... ... ... нұқсан келтіреді.
Туыстық жақындығы түрліше бөлінетін орта азиялықтар үшін бұл еш ... ... бір ... ... табиғат заңына қарсы келуге болмайтынын
көлденең тартады. Өбтің өз бағыты Сібірге, одан әрі солтүстікке ... іске ... Өбті кері ... тура ... Бұл ... ... баланс
бұзылады. Апаттың көкесі сонда болуы мүмкін» /16/ деп ... Бұл ... ... ... үшін шарық ұрған, ашынған ... ... ... ... ... ... адамзат пайдасы үшін жасалатын
игілікті ғана ойлап, табиғат тепе-теңдігін бұзып алар алып ... ... ... Міне есіл ... ... сөзінің тұп төркіні, халқы
үшін қам жеген жан ... бір ... ... ... мақаласына келейік. Бұл материалдың
газет бетінде жарық көргеніне де жиырма ... жуық ... ... ... мақалада Ұлы Отан соғысында ерлікпен қаза тапқан, қазақтың ... ... ... ... ... аға басылым «Егемен Қазақстанның»
1991 ... 20 ... ... ... ... ... атты
мақаласы тақырыптық тұрғыдан тарихи. Небәрі жиырма бір жасында қыршынынан
қиылған Бақтұрас Бейсікбаев жайлы ... Рас ... елі ... да ... өмірінің жиырма бес жылын әскерге арнаған қазақтың ... ұлы ... ... көзінің тірісінде Кеңес Одағының батыры атағын
алатын еді ғой. Соғыс жылдарында жау қоршауында 107 рет ... ... ... ... ғана емес, қоластындағы әскерлерін алып ... ... ... ... ... Себебі, ол кезде ұлы халық орыстардан басқа ұлт
асып кетпеуі ... ... ... ... ... Бір өзі ... ... жапқан Сабалақ Оразалинов та бүгінде ескерусіз қалды. Қазақтың
ұшқышы Нүркен Әбдіров те ... ... ... ... ... ... қазақ сарбазы кезекті тапсырманы орындау барысында өртке оранады.
Осылай ерлікпен қаза тапқан сарбаздарға Ресейліктер «Орыстың батыры» ... ... ... елі тырс етпейді. Егегемдік алған ... ... ... ... ... ... облысының Іле ауданынан соғысқа аттанды
деген ақпар бойынша, архивтерді ... ... ... ... ... ... ... де береді.
Автор мақаласында осы мәселенің бәрін ... келе ... ... ... 1998 жылы 7 ... Қазақстан Республикасының Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың ... ... ... ... ... беру туралы Жарлығы шықты. Сосын Республика сарайында
керемет айтыс өтті. Оған да ... ... ... ... ... ... Бақтораз аты көшелерге, мектептерге беріліп, мүсіні қойылып ... ... аты ... ... Белгісізден белгіліге айналды. Соның бәрінің
бастауында біздің мақаланың ... ... ... /17/ деп түйіндейді.
Публицист бұл тарихтың ақтаңдағын ашу үшін аз еңбектенген жоқ. ... ... де ... ... Бірде қатардағы тарихшы ретінде
аудандық архивті ақтарды. Өзінің таныс-білісін де осы шаруаға араластырып,
қазақтың батыр ұлы үшін көп ... ... ... ... ... оның ... күн тер төккені еш зая кеткен жоқ. Қазақтың батыр
баласының, небәрі 22 жыл ғана өмір ... ... ... ... ... ... тас ... алтын әріптермен жазылды. Сондықтан да
осынау ауқымды шараның ұшар басында ... ... ... жүрді.
«Публицистика ойға құрылуға тиіс. Әдебиетші жазуға отырып, тақырыптың
тамаша бұрылысын, жаңа ... жаңа ... ... ... бұл ең
алдымен, оқырманды ойдың жетегімен алып кету үшін ... ... ... ... ... ... ойлайтын адам жақсы жазады»/18/ дегенді біздің
кейіпкеріміз де ... ... ... кез ... ... орын ... Оған ... 2011 жылдың 12
сәуірінде КТК ... ... ... ... Павлодар
облысындағы үлкен сауда кешенінің отқа оранғаны жайлы ақпар ... ... ең ... ... ... әп-сәтте күлге айналған. Мұндай оқиғаны тізе
берсек, әл-әзір ... ... ... Міне ... ... ... ... «Лениншіл жас» газетінің 1982 ... ... ... ... ... ... жарияланған мақаласында
тәптіштеп жазып шығады. Енді оқиғасына тоқтала кетейік. ... оқу ... ... үйі отқа ... ... ...... бір топ
оқушысы. Шылымқор бәлелер мектеп ауласына жақын осы ағайдың қорасына барып
көк ... ... ... ... ... ... темекі тұқылы
өшпей қалып, қораны өрт шалады. Артынша лаулаған жалын үйді де жалмайды.
Бір жағадан бас, бір ... қол ... ауыл ... суды ... да еш ... көрсете алмайды. Бірақ ынтымақшыл ауыл, ... ... ... үй ... ... ... жиып ... Арада
тағы бірнеше жыл өткенде, бұл ауылда өрт екінші ... бас ... ... көк ... ауылдағы кеудесіне нан піскен, өркөкірек, ешкімді адам ... ... ... ... да ... ... екен. Оқиғаның
қысқаша түсінгі мынадай. Ол кезде кеңестік жүйенің қылшылдап лыпып тұрған
кезі. Бәрі де ... ... ... ... ... ... ... деп бөлінетін бензиндер қатардағы шоферлардың жеке шаруасына
келгенде суалып ... ... ... ... ... ... бір ... кісі
көшуі керек болады да, көлік іздейді. Көп қиналмай ол да табылады, ... ... ... Бір болса осы үйде болуы ... ... ... ... ... ... ... түсірмейтін әлгі кісі мұрнын аспанға
шүйіріп, «Жоқ» дегеннен әрі аса алмапты. ... ... дәл сол күні ... ... келеді. Ешқандай кедергіні елемейтін, ақылды да ... ... ... жас ... үй емес ... беттейді. Қараңғы қораның
есігінен ... ... ... байыбына бармастан, қалтасындағы
сіріңкені тұтатады. Бір шырпы ... ... ... ... ... де, ... ... оқталғанда, арт жағынан жалын лап ете
қалады. үй иесінің неше жылдан тығып, ешкімде тамшысын да бергізбей ... ... ... ... болғанда өзі қашып шығады. «Ол ешкімге
өшіру бермеді. Мына жағдайды ... соң ... ... деп ... ... ... Әйтеуір сол күні шоферді аяған, шын жаны ... ... оған ... емес, өзі кінәлі. Талай рет ауыл арасында ... ... ... жұрт, ел көшіп кеткенде қыстаулардан, ауыл
орындарынан бөтелке теріп ... ... ел енді оны ... келекелесе де
еркінде еді. Бірақ оған ешкім ... ... үй ... берді, дүние-мүлік
жинап берген болды. Қайткенде де ауыл деген айналайын ауыл еді. ... ... да ... ақ ... ... ... емес пе?.. Шофердің
әріптестерімен тілдесу үшін қайтарда совхоз гаражына соққан ... ... ... көрген, бір кезде өзі де машина ... енді ... ... ... ... деп еді: ... әрі ... егер енді ауылда
тағы да өрт ... ... ... ... кімнің үйі өртеніп жатқанын сұрап
аламын» Бұл сөздерге не айтуға болады?» /19/ деп ... осы ... да ... ... ... ... да кездеседі ғой. Оны
өзіміздің ауылдан да көріп жүрміз. Автордың мақаласын ... ... ... ... болмас. Сонда әлгі екінші шофер енді өрт ... ... ... ... Оның жүрегін не шайлықтырды. Біздіңше,
автор осы сауалды оқырманға тастаған ... Енді ... өз ... ... ... Біріншіден, мақаланың екінші жартысынан бастап әлгі
қорасы мүлік-мүкәмалымен қоса өртеніп ... жан ... сөз ... ... ... ... адам екені жан-жақты баяндалады. Ол кісі ханға да сәлем
беруді ар ... ... ... ... ... ... өзінен төмен
санап келген екен. Ал осындай жанға қалай ... ... ... ... ... ... қыңыр жауап берген шығар. Содан кейін ол да ... ... ... өрт ... ... ... барып, кімге
көмектеспеуді ойластыратын ол жан да өте қу ... ... Ол тек ... ... ... шеберлігі сонда тек бір жақты ғана баға беріп
қоймай, оқиғаның тартысты жеріне ... ... ... ... ... Әркім өзінше ой түйсін, ... ... ... ... ... ... егер журналист осы бір мақаласының ... ... ... онда ... күйе жаққандай болар еді. Сол
себепті де ... ... өте ... ... ... ... есімізге оралатыны мұсылман баласының бес
парызының бірі. Рас, ... ... келу бес ... бірі оған ... ... ... барлық қажеттелігін өтейтін, ешкімге бұл ... ... төрт ... ... он екі мүшесі сау адам барады. Барған соң
қажы деген өмірі тегіңмен ... ... атқа ие ... Осы ұзақ
сапарға шығу ниеті хижыраның он екінші, зуль-хадж айы ... ... ... ... ... парыз-амалдарын орындау рәсімін Мұхаммед
пайғамбар ... ... жылы ... ... ... ... осы ... бүгінге дейін жалғасып келеді. Біздің ата-бабаларымыз да қажылық
парызды орындауға ерекше көңіл бөлген. ... ... ... ... әкесі Құнанбай қажылыққа барған соң, Меккеде қажылық ... ... ... ат ... ... бел ... үй салғызғанын
тарихтан білеміз. Бұл үйді ... ... бес ... ... ... өз ... ... керек. Қажылыққа қазіргідей көзді ашып-жұмғанша
жеткізетін әуе көлігі жоқ. Бар болмақ ... ол ... ... ... болады
дегенді адамзат баласы ойламаған да шығар. Біз осы ойдың жетегінде жүрсек,
қазақ топырағындағы бір қазақ адамның да құс ... ... ... ... Оны ... ... ... «Социалистік Қазақстан»
газетінде 1992 жылы №12, 19 қаңтардағы санында шыққан ... ... көз ... ... ... айтып кеткен жайға оралсақ, ол
заманда қажылық сапарға ... ... ... Мәселен бір манап, өзінің
парызын орындауға жиналды дейік. Ол жеке басып, сопайып ... ... ... ... ... бар, ... дайындап берушілер бар,
қысқасы қасында бір шоғыр адам жүреді. Міне олар ... ... ... ... Ал ... не тірі не өлі ... тек Бір ... ғана аян.
Алыс жолды жақындату үшін Қызылорданың бір ... ... ... ... ... бел ... Оған ... болған жыл құстары екен. Жыл
құстары күздің ... ... ала ... ... жылы ... ... алады. Ал
ерте көктеммен бірге кері оралады. Орнитолог, яғни құстар ... ... ... ғана ... өзі ... 30 ... ал дене тұрқы
ірілері 80 шақырымға дейін ұша алатынын айтады. Олар екі ... ... ... ... Жолай тоқтап, дамылдайды. Мықтылығы сонда, ... 70-90 ... ұша ... ... ... қызылордалық Кәмей деген жан
осыған қызығады. Егер арманы орындалса, онда ол ... ... ... ұшып ... ... асқақ арман қашан да ақиқатқа айнала бермейді ғой.
Қош, ... ... ... не, автор қазіргі әуе көлігінің ... ... ... ... да ... үлесі бар деген ойға тоқтам
жасайды. Ал ... ... ... мына бір аңыз жол бере ... ... атты ... шығармасында әкелі балалы екеу құстар секілді
ұшпақ болады. Икар мен әкесі Дедал Крит деп ... ... ... ... Тар ... қашып шығудың бір ғана жолы – көкпен жол салу.
Осы ниетін іске асырып, ... ... ... қатырып, ұшып
шығады. Жастың аты жас, әкесінің алдына түсіп, ... ... ... ... ... ... ... күнге жақын ұшпа, күйдіріп
жібереді» дегенін ... ... ... ... күннің ыстығынан
балауызы еріп, теңізге құлайды. Бір ... аман ... ... ... ... ... өзін-өзі өртеп жібереді. Аңыздың ұзын-ырғасы осындай.
Автор осы мифтік оқиғаны Қызылорда топырағына алып келеді де, ... ... ... байланыстырады. «Біздің Кәмей шалғайдағы грек еліне
аңыз ... ... аты мен ісін ... ... ... бұл ... қанат байлағанды жөн санапты. Бірақ, бар мәселені тек қанат шеше
қоймасы ... ... ірі ... ... болсын ұшар алдында қомданады.
Суда жүзетіндері қанатымен айдын бетін сабалап ... ... ... ... ұшады. Жер бетіндегі тырналар алдымен жүгіріп, екпіндеп ... ... ... ... ... ... құстардың биік
жартас немесе бөрене басында отыруы ... бе? ... ... ... ... ... алып ... қолайлы. Торғайларды, қарлығаштардың ағашқа,
сымға қаз-қатар тізіліп отыруын көшеден де, математика ... ... ... ... ... ... шығу үшін алдымен екпін алатын
мүмкіндік керек. Онсыз көкке көтеріле алмайды. Су ... ... ұшу ... Киіз үйдің шаңырағына шықса, бәрін қиратады. Ол заманда бөрене,
мұнара Қарой аймағында орнатылмаған. Құм ... ұшар басы бар биік ... ... ... /20/ Осы сауалға ары қарай жауап береді. Оқып
шықсақ, ... ... ... ... ... Ол ең алдымен құстарды
салыстырады.Қандай құстың қанаты көтеруі ... ... ... осы ... ... ... бере ала ма? Осы ... миын жеген
өнертапшықымыздың көзі «Бірқазан» деп аталатын құсқа түсіпті. Осы ... ... ... ұшуы мүмкін. Алдымен ... ... ... ... ... Ол өзің ... ащы мен тұщысына
қарамай, көлдер мен теңіздердің таяз жерін мекендейді екен. Тұқымы қызғылт
және ... ... ... Қоңыржай аймақты мекендейтіндері жыл құстары
екілді келіп-кетіп жүреді. Салмағы 14 ... ... ... Дене ... 130-
180 сантиметрге жетеді екен. Бойының жарты метрі мойны мен тұмсығына ... ... ... ... байлап ұшыуға қам жасайды. Бұл құсты
еуропалықтар өте ... деп ... ... ... қызылшақа балапанын
қоректендіру үшін өзінің көкірегін тесіп, ... ... ... ... жанкешті құс нысанаға алынбағанда қайтсін. Ақыр ... ... ... биік дөң жасау үшін сексеуілді аямай үйеді. Үй ... ... соң, ... ... алып жерге секіреді. Бір ... осы ... жазу ... құстар тақырыбының өзін қызықтыратын
аңғартып қояды. Оған көз жеткізу қиын емес. Ғалымдар құстардың ... ... ... ... ... ... біледі екен.
Өйткені жылы жаққа ұшып көктемде келетін құстардың жанарында «криптохром»
деп аталын зат ... Ол ... ... ... ... ... ... құстарға көрсетіп тұрады екен. Сонымен мақала соңында ... ... ... ... ... ... ... қалықтаудың орнына жерге қарай
құлатады.
Бірақ Кәмейдің арманы өзі өмірден өткен соң ... ... ... жас өнертапқыш. Ол бірақ құстың қанатымен емес, кәдімді
жанармаймен қозғалатын ... ... ... да ... ... артқа тастаған.
Сондықтан Қайнар Олжайдың қаламы осыдан 20-30 жыл бұрын ауыз салған
тақырыптары бүгінге ... ... ... ... осы тарауда автордың мақалаларын оқи отырып, Қайнар қандай мәселені
жазсада терең бойлайтынына көз ... ... ... бастап кетеді.
Оқушысын жетегіне жылдам ертіп ала қояды. Кейбір ... ... ... ... бір ... айту үшін көп сөйлем жазбайды. Осы жағынан
келгенде оның жазғандары ... ... да ... ... да ... мақалалары әдеби талғамға толық жауап бере алмас. Көркем шығарма деуге
де ... ... ... ең ... ... ... ... ақиқат.
Қайнар Олжайдың табаны тимеген жер жоқ шығар сірә. Ол кезінде, анығырақ
айтсақ, ел ... ... ат ... ер ... ... ... жүрді. Сонау Еуропа елдерінің алдында Президенттің
қазақтың басына қаншама жыл қасірет әкелген ... ... жабу ... ... өз ... ... Құлағымен естіді. Міне, осындай ... ... жиын ... репортаж жүргізді. Мақала жазды, сұхбаттар
алды.
Осы тарауда талдаған мақалаларды оқи отырып түйгеніміз, автор қай нәрсені
жазса да, елге ... ... ... бара бермеген, қалам сілтемеген
тақырыпты қаузаған. Белгісіз болып келген Бейсікбаевқа, Қайнар жазып, ... ... соң ... ... ... ... «Халық Қаһарманы» атағын
берді. Оңай шаруа ма? Әрине айтар ауызға ғана жеңіл. Ал тарихтың бетін ... ... ... ... ақтару бір атанға артар жүкпен бірдей.
Бізде ұлттық сәулет әлі де кенжелеп келеді. Мәселен, осыдан 12 жыл ... ... ... Астанамыздың да бас сәулетшісі жапондық. Одан
бөлек еліміздің әр қаласында бой көтеріп жатқан ... ... ... ... ... жатыр. Ал олардың сапасы қалай? Ойландыратын
мәселе. Оған мысал ретінде ... ... ... ең биік ғимарат
саналатын әл-Фараби даңғылындағы бизнес орталығын айтсақ та жеткілікті. ... ... ... үй ... ... қапталған. Ол ертең қатер
төнсе шытынап, шашылып қалатыны ... Ең ... ... ... ... ... ... келтіретін ғимараттар да бой көтеруде.
Бұрынғы ескі ... ... ... ... орнына осындай ұсқынсыз,
Алматы тынысын тарылтатын ғимараттар салынып жатқаны ... ... ... осыған өзінің ренішін былай жеткізеді: «Алматы кей ... ... ... баяғының қап-қанарына ұқсайды. ... ... ... ... ... тиеп ... ала ... Әлгінің
ішіндегі тауарды жайып жіберсең, жер-көкті толтырып ... ал мына ... ... ... ... ... ... да шегі бар. Алматыға
құрылыс салуда ақылға сыйымды шектен асып ... ... ... орнынан бастап, бір кезде Наркомдар мекендеген, ... ... ... ескерткішіне сұранып тұрған үйге дейін шыны мен бетоннан ... ... ... /21/ ... ... ... ... Біздің
бұл пікірге алып-қосарымыз, бұрын көшелері тек 400 мың адамға ғана арналып
салынған алып шаһардың ... ... 2 ... асып ... ... осы ... қаперден шығармай, оңтүстік астанамыздың байырғы
келбетін ... ... екен ... ... қашан түйіні шешілгенше уақыт көшінен қалмайтынын
публицистің жоғарыда ... ... ... ... Атты мақаласына
оқығанда көз жеткіздік. Бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... жазды. Ол қандай мәселе көтерсін, ортаға салсын
қысқа-нұсқа, ... ... ... ... баяндайды. Оны халық жақсы
қабылдайды, емірене оқиды.
1.2. ... ... ... ... ... ерекшеліктері
«Шешендік өнердің пайда болуы- публицистикаға негіз болған екінші бір
құбылыс болып саналады» /22/ Публицистика сөзі ... ... ... ... ... Ана тіліміздегі алғашқы ғылыми баламасын айналымға
Ахмет Байтұрсынов ... Ол ... ... танытқыш» атты еңбегінде
публицистика анықтамасын былай түсіндіреді: «Көсем сөз ... ... ... ... сөз ... да ... сөз деп аталады» дей
келе көсем сөз бен шешен сөздің айырмашылығы ... сөз ... ... сөз жазу ... ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық,
саяси мәні бар бүгінгі күннің көкейкесті мәселелерін көтеретін, көпшілікке
сол кезеңдегі басты міндеттерді аңғартып, саяси-әлеуметтік оқиғалардың ... ашып ... ... сөз ... бір ... ... ... саясатымн, сол күннің философиялық ... ... ... Ол ... ... тыс ... ... өмірмен,
тәжірибемен ұштастыра отырып баяндайды. Публицистика дегеніміз – ... мен ... деп ... болады. Бұл күнделікті өмірдің рухани әрі
шынайы көрінісі. Көсем сөздегі айтылатын ой әрі оны жеткізу ыңғайына ... ... ... ... сөз- ... баспасөз бетіндегі көптеген
жанрларға бірдей қатысты ұғым. ... ... ... ... оны жеткізу ыңғайына қарай кейде памфлет, кейде эссе, мақала, ашық
хат, кейде фельетон ... ... ... ... ... бәрі публицистика, ал олардың авторлары публицистер ... ... ... ... Шындығында бұл қате пайымдау. Себебі көсем сөз
қоғамда өзіндік маңыздылығы бар мәселе төңірегіеде сөз ... оған ... ... мәнін ашуға ұмтылады, оқырмандырға бағыт сілтейді әрі онда
өткірлік, бұқараға барынша ықпал етуге ұмтылушылық тән. ... ... ... жүргендердің барлығы осы талапқа сай ... ... ... ... бәрі ... ал оны
жазғандардың бәрі публицист емес екендігіне тағы да көз ... ... сөз ... нақтылай түсуіміз үшін ғалымдарымыздың
публицистика туралы ой-толғамдарына тоқтауымызды жөн ... ... ... Ахмет Байтұрсынов: «Әлеумет, шаруашылық, қазыналық, мектептік,
соттық, саясаттық тағысын тағы, ... ... ... ... ... ... ... кезінде халықты соған көсем сөз арқылы ұйытып, көбінің
миына қондырып, көңіліне сіңіреді. Көсем сөз күндегі мәселе ... ... ... соң, ... ... тұрған газет-журнал жүзінде шығады. Көсем
сөз әлеуметке басшылық есебінде айтылатын сөз болғандықтан жұрт ісіне ... ... ... ... ... ... түзейді, теріс басшылық қылса
әлеуметті адастырады. ... ... соң ... сөз ... ... ... адам көпті көреген көсем, білімді адам боларға керек...» десе, бұл
пікірді басқа да ... ... ... ... аумағын кеңейте түседі. Профессор Т. Амандосов: «Публицистика
– өмірдің сырлы суреті. Публицистика арқауы – шындық... ... ... ... ... ... ... деген сөз, яғни
өмірдің әлеуметтік, саяси-экономикалық, өндірістік, ғылыми және рухани,
тағы басқа құбылыстарын, өмір ... ... ... белгілі ғалым Т. Қожакеев ... ... ... деп ... ... ... бір ... тек әлеуметтік, саяси
жағынан ғана алып ... оны ... ... ... ... да ... Демек, ол өмірді, адам әрекетін бір-бірімен
байланыста, ... ... алып ... ... нақтылы өмірден орын
алып отырған мәнді оқиға-фактілер төңірегіндегі пікірді қозғап, сол туралы
дұрыс ұғым қалыптастыруға ... ... ... ...... оқиғаның жанры». Зерттеуші Т.Ыдырысов публицистика ... ... ... ...... мен ... ... пікір
айтуы, күнделікті өмірге, әр қилы қоғамдық ... ... ой ... белгілі бір оқиғаға, құбылысқа ерте, еліктіре ... ... ... ... ...... ... қаламгердің
әлеуметтік мәселелерді толғауы». Көріп отырғанымыздай публицистика туралы
айтылған пікір сан алуан. Баспасөз ... ... ... көз
жүгіртер болсақ, бірсыпыра ғалымдар «публицистика – бұл ең ... ... ... ... /24/ деген ой айтады.
Расында, публицистика шығармашылықтың басқа түрлерімен ... ... ... ... ... бір ... Орыс ... Е.
Прохоров, В. Ученова осы пікірге ұқсас ой пікір білдірген. «Олар тіпті
«қарапайым хабардың» өзі ... ... ... оқиғалы ақпарат та
қоғамдық пікірді қалыптастырады, информациялық ... ... ... ... ... ... Ал енді кейбір зертеушілер
керсінше публицистика мен әдеби-көркем жанр ... ... ... ... ... айтарлықтай айырмашылық бар. ... ... ... ... ал ... ...
шығармашылықтың көркем түріне жатады. Көркем әдебиетте шарттылық басым
болса, публицистика нақтылыққа негізделеді». Ал ... ... ... ... ... бойынша қай жерде ой болса, публицистика сол
жерде пайда болады. «Публицистік ойға ... ... ... жазуға
отырып, тақырыптың тамаша бұрылысын, жаңа сюжетті, жаңа сөздерді іздеген
кезде, бұл ең алдымен, ... ... ... алып кету үшін ... ... адам жақсы жазбайды, жақсы ойлайтын адам ... ... ... ... ... ... ... түрде анықтама береді: «Көсем сөз «( публицистика, лат. publicus-
қоғамдық ) – ... пен ... ... көкейкесті, өткір
мәселелерді қозғайтын саласы. Көсем сөздің мақсаты – ... ... ... философиялық мәселелрді көтере отырып, өз
кезеңіндегі қоғамдық ойға ықпал ету. ... ... осы ... орай
қалыптасқан өзгеше стилі болады, оған айтыс рухы, ... ... ... ... тән, ... ... озық үлгілерінен шешендік
сөздердің ізі аңдалатыны да ... ... ... ... ... ... ... түйіндесек, ол қоғамдық-саяси басқару
қызметінің құрамдас бөліктері, бұқараны тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... ... пен өткірлік, дұрыс ... қай ... де ... ... ... аппаратпен, қалың көпшілікпен қарым-қатынаста дамиды деген
пікір қалыптастыруымызға болады.
Публицистиканың мәні мен ... ... ... оның ... ... ... ... де артық етпес. Осы жайлы Бауыржан ... ... ... даму ... атты ... қазақ
публицистикасын тегі мен түріне ... ... ... ... ... тектік түрлерін үш топқа:
а) Ақпараттық- оқиғалы публицистика
ә) Талдамалы публицистика
б) Көркем публицистика
2. Публицистиканың түрлік жағынан алғанда:
а) қоғамдық- саяси публицистика
ә) экономикалық публицистика
б) ... ... ... әдеби публицистика
г) сыни публицистика
ғ) ғылыми- танымдық публицистика
д) әскери публицистика
3. Жанрлық тұрғыдан алғанда, ақпараттық- оқиғалы публицистика тобына:
заметка, ... ... ... ... публицистика тобына:
корреспонденция, мақала, шолу, рецензия, баспасөзге шолу, хат ... ... ... ... ... ... суреттеме,
очерк, фельетон, памфлет жанрлары.
4. Публицистикалық шығармаларды стильдік түрғыдан:
а) полемикалық (қақпайлы) публицистика
ә) үгітшілік публицистика
б) насихатшылық ... ... ... ... ... ... сыни публицистика
д) деректі публицистика
е) іскерлік публицистика
5. Бұқаралық ақпарат құралдарында көрініс табуына орай:
а) газет публицистикасы немесе баспасөздегі ... ... ... ... ... ... публицистикасының функциялары:
а) Ағартушылық
ә) Үгітшілік
б) Насихатшылық
в) Ұйымдастырушылық
г) Әшкерлеушілік
ғ) Анықтамалық
д) Жарнамалық
е) Танымдық
Осы келтірілген ... ... мен ... ... ... қағида емес. Себебі жанр заман ағымымен бірге ілесіп әрі өзгеріп
отырады. Тек уақыт ... ... бере ... ғана ... ... ... жатса, орнын жаңа біреуі басып жатады. Бұл туралы ... ... ... ... ... ... өзі – тірі ... Жанрлар туады
өседі, өзгереді, жоғалады, жаңадан пайда ... ... аса ... ... Профессор Т. Амандосов: «Публицистика жанрының ... ... даму ... бар. Осы ұзақ ... ... ... өз
ерекшеліктері пайда болып отырған...» деген екен. Мұндай өзгерістердің болу
себептерін профессор М. Барманқұлов ... ... ... – жанр
табиғатының өзгеруі өмірдің өзінен туындайды. Екінші – теоретик ... ... ... яғни олардың белгілі бір ... ... ... ...... ... ... үндесе отырып қайта
жаңғыруы. Төртінші – ... ... ... ... ... ақпарат құралдарына радиоға, телевизияға, деректі киноға өту
барысында өзгеріске ұшырауы. Сондықтан да осы ... ... ... ... ... отыратындығын айқындайды.
Біз алдымен Қайнар Олжайдың тіл байлығы мен ... ... ... ... ауыз ... ... сөзінің түп-төркініне
тоқтала кетуді жөн санадық.
Қазіргі қазақ сыншыларының, әдебиетшілерінің мақала-зерттеулерінде жазушы-
ақындардың ... тән ... ... ... аз сөз ... ... шығармалары туралы жазылған там-тұм
монографиялық еңбек, не кейбір жеке мақалаларды ғана ... ... ... да ... ... ... сөз ... оңай болса да, қолға
ұстатқандай етіп дәлелдеп беру, стиль ұғымын айқындайтын ... ... ... ... де ... қиын. Стиль туралы орыс тілінде бұрын да аз
жазылмайтын. Ал ... ... бұл ... орыс ... әр ... ... ... ұсынған көптеген салихалы еңбектері басылып
шықты.
 Стильге бір тоқтамай кетпейтін монографияларды былай қойғанда, сөз ... ... ... ... ... жеке еңбектер де аз емес.
Олардың бәрінің тізімін келтіріп жату қажет те ... ... ... ғана көрсетуге тура келеді.
Біздің қазақ әдебиеттану ғылымында стиль жайлы мақалалар болмаса, жеке
монографиялық еңбектер әлі жазылған жоқ. ... ... ... ескі ... ... ... Стиль грекше - stylos, дәлірек айтсақ, ... ... сөз жазу үшін ... ағаш ... ... ... ... тақтайды балауызбен сырлап, соған сөз
жазу көп елдерде болған. Жазатын құралы - stylos. Ол ... ... ... /26/ ... ... ... кездердегі қылқаламның жұмысын атқарған. Оның да атауы stylos.
Заманның озуы, адам ... ... ... ... әр ... ... да, ұғым да, жеке сөздер де өзгеріп отыратыны ... ... ... ... сөздердің шығу тегін түптеп келсек,
таңғалмасқа болмайды. Бұл - барлық тілдерге тән ... ... ... «бык» деген сөздердің этимологиясын ғалымдар «доить», «мычание»
деген сөздерден шыққан деп дәлелдейді. Сол ... ... де ... ... сурет салу құралы мағынасын өзгертіп, мүлде басқаша ұғым,
басқаша түсінікке ие болған.
 Стиль кейінірек, грек ... ... ... ... ... үстейтін мағына
саналған.
 Стильді көп зерттеп, ол туралы көптеген құнды пікірлер айтқан академик
В.В.Виноградов ... ... ... и ... ... атты ... көп ... айрықша тоқталады. Тіл, искусство, әдебиет,
ғылым, не ... да өмір ... ... ... ... ... мысалдар келтіріп, өзінше дәлелдейді.
 Өмірдің басқа саласында да «стиль» аз айтылмайды. Документ стилі, ғылыми
стиль, ... ... ... ... т.б. Ал ... тіл, ... ... стиль термині өте жиі кездеседі. ... ... ... ... қос ... ... ... жүреді. Әдебиетте прозалық,
фельетондық, сатиралық, юморлық стиль деп ... да ... ... ... ... – өте көп ... сөз.
Бірақ, белгілі идеяны оқырмандарына жазушы қалай айтып береді, олардың ой-
сезімдеріне қалай әсер етіп, көздеген негізгі нысаналарына қандай ... ... ... ... ... осы ... келіп, әр жазушының,
журналистің өзіне тән ... ... өз ... Әр ... ... оның өз иелері – жазушылар тұрады.
Жазушының стилі бір күнде, не бір жылда ғана қалыптаса ... ... ... жаза ... ... ... менің әдісім» деп төс қағушылық -
жұқалап ... ... ... өз ... ала ... - өте сирек кездесетін құбылыс.
А.В.Луначарский айтқандай, дүниежүзінің ескі мәдениет сарайына жұмысшының
ауыр етігі, шолақ күртесі, ескі ... ... ... ... ... дегізіп, бұрынғы төрде отырғандарды таңғалдырған Горький тәрізді
жазушы ... ... ұлы ... ... көз ... әрқайсысының да
сүтпен еніп, сүйекке сіңген өз ... ... ... қанығып, бойына
тарату, олардың жақсысынан үлгі алып ... ... ... шеберлігінің ерекшелігі сол кез келген ... ... Одан ... ... ... ... публицистің С. Бердіқұловтың
шекпенінен шықанын айғақтай түседі. Ол тақырып қоярда ... ... ... ... ... пен ... жиі пайдаланады.
Мәселен, бір тақырыбы үш сөзден тұратын болса, барлық сөзі бірдей ... ... ... түлектер», «Жаркент жүгерісі», «Ақбозат мінген
ақжолтай», «Төрт тарапты түгендеген ... ... ... ... ... арулар», «Ара ағайын», «Самғау сағаты» т.б.
Осы жағынан келгенде оның стилдік ерекшелігін айта кеткен жөн. Қайнар ... ... ... ... ... ... кеттік. Рас, ҚазМУ-
дың журналистика факультетін бітіріп келген жас жігіт бірден жұмысы қыз-қыз
қайнап жататын ... жас» ... «Жас ... ... ... ... ... мақала жазбасын бас редактордың алдына алып барарда тақырыбы
өзгеріске ұшырамаса кен ... ... ... ... «Ол ... ... нөмірі бірінші редактор деп мақтанышпен айта аламын. Сейдахметке
дейін ешкім редактор бола алған жоқ және ... ... де ... ... редактор бола алмады. Өзіміз де жаңалықтар қызметінде редактор,
бас редактор болып та көрдік. ... ... ... ... бас ... орынбасары да болып көрдік. Телеарнада директор
болып та көрдік. Маған Әбіш ... та, ... ... де, ... да, ... Мұхамеджанов та, Уәлихан Қалижанов та редактор ... де ... ... тең ... ... одан асып түсетін жазушылар.
Бірақ бірде-біреуі Сейдахмет Бердіқұловтың деңгейіндегі редактор емес еді.
Сейдағаңның редакторлығы — ғажап. Мақаланы ... ... ... ... не ... ... ... мақаланы түзетіп әлек
болады. Автор қалай жазды, солай кету ... ... ... ... Тек ... Есімде, Тахауи Ахтанов туралы ... ... ... деген тақырып қойды. Қасым Аманжоловтың өлеңі бар: «Қолымда
найза, ... ... ... ... ... буынның ұранындай сөз болатын.
Мұзафар Әлімбаев туралы мақалаға «Тәуекел танкісіне ... ... деп ... да көз ... ... ... мазмұны мен кейіпкерін жымдастыра
отырып тақырып қоя білетін. ... ... ... ... ... ... деп өзім тауып қоюға машықтандым» /27/ ... ... ... еске ... ... ... алды ақсақалына айнала бастаған, ... буын ... ... бір ... ... С.Бердіқұловтың
редакторлығына тәнті екенін ... ... ... кез ... ... ойнатып, жұтындырып шыға келеді. Осындай тұлғаның
қарамағында істеген Қайнар ... ... ... ... ... ... себебі осында. Оның «Лениншіл жас» ... ... ... жазған 1983 жылдың 15 қарашасында маңғыстау облысынан «Түбекті
түлеткен түлектер» очеркі, ... ... ... ... ... ... ... сынды еңбектерін де мысалға келтіруге болады.
Бізден біреу Мұстафа Өзтүрік ... жан ... ... не айтып бере
аламыз? Ең алдымен ... ... ... ... алып ... ... жауап
тілге оралары сөзсіз. Ал оның еліміз тәуелсіздік алған кезінде қасындағы
серіктерімен бірге Елбасына ... ... ... бе? Білмейміз.
Автордың тілдік ... сол ... ... ... ақпараттарды
мақаласына қосып, байытып отырады.
Әлемге әйгілі таэквандо шебері, өз ұлтын мақтан тұтқан біртуар ұл Мұстафа
Өзтүрік 1954 жылы 24 ... ... ... Орта ... 16 ... ... Содан жиырма баланың бірі болып Тайванға аттанады. Әйгілі
генералисимус Шан Кай Ши ... ... ... ... дарынды, зерек
оқушыларды шақырады. Аталған білім шаңырағына қабылданған ... ... ... ... ... екен. Мұстафа таэквондоны таңдапты.
Сөйтіп, университетте жүргенде-ақ әлем чемпионы атанады. Ол жоғары ... ... ... ... ... – журналист. Бірақ Тайваньға
журналист ретінде емес, ... ... ... ... ережеге
сай, таэквондоның бесінші данын иеленген спортшы жекпе-жекке шығуына ... ... ... бұл түрінен шыңға шыққан Өзтүрік енді ... ... ... бел буады. Кейін сол қызметін Түркияда жалғастырып,
шеберлікке көтерілгеннен ... оны ... ... ... ... мен полицейлерге тәлім береді. Үшжылдық келісім-шарты аяқталған
соң, сонда қалып, өз мектебін ашады.
Мұстафа ... ... бір ... ... ... өзі ... ... оралады. Оны командасымен елдің президенті Шан Кай Ши қарсы
алады. Мақтаныш сезімі ... ... ол ... «Бір ... жарыстарда Қазақстан атынан қатыса алмадым. Жақсы дайындалып,
жарқырай көрініп жүрген кезімде қазақ елінің намысын ... ... ... еді» деп ... егілген екен. Ол қазақ елін күреске түсіп
әйгілей ... ... ... ... ... ... қырынан
көрініп, елдің даңқын шығарады. Республика ... ... ... қана ... ... ... ... Мұхитов сынды
шәкірттерді көптеп тәрбиелеп кетті. ... ... ... ... ... келген спорттың бірі» /28/ екенін ұмытпауымыз керек.
Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... тиек ... бұл жердегі тілдік, стильдік ерекшелігі өткен шақ пен осы шақтағы
оқиғаны сабақтастыра, ... ... ... ... Сәтсіз сайлау
науқанындағы сапардан оралып, келе жатқан ... ... ... кетеді. Көк мұз үстімен шыр ... ... ... ештеңеге
соғылмай тоқтайды. Іштегілер дін-аман. Сонда Мұстафа «бұл айналып кеткен
машина емес – ... ... ... /29/ ... мына оқиғаны бұған дейін
ешбір жерден кездестірмедік. Кезінде Мұстафаның қарындасы кештетіп қонаққа
бармақшы болады. Анасы ... ... ... Мұстафа рұқсат етпейді.
Алайда қарындасы бармақшы ... ... ... ... ... ... ... жіберсе керек. Кейін сан жыл ... әлгі ... ... жаудырыпты. «сіздің ақылыңызды тыңдағанның арқасында көп
қатерден аман қалдым» депті.
Қайнар Олжайдың жазудағы ерекшелігі – ... ... ... осы
мақаланы жазып отырдағна «Мұстафаның мезеті» деген тақырыпша жиі ұшырасады.
Саралы ой, ... ... ... ... ... ... шыңына
басын иіп, көре ... ... ... үшін ... ... мақаласын
түйіндейді. Шынымен де қазақ осындайдан соң «қолда барда алтынның қадірі
жоқ» ... еді. Бұл ... ... ... ... керек. Мұстафа қазақ
елінің алтын ұлы. Оның рухы ... ... ... ... ... береді.
Қазақ тілі ғылымында функционалды стильдерді былайша топтастырып жүр:
1) ауыз-екі сөйлеу стилі; 2) ... ... 3) ... ... ... стиль; 5) көркем әдебиет стилі.
Бүгінгі таңда стилистика ғылымының ... ... әрі ... ... ... стильдерінің қоғамдық қызметі ... ... ... ... ... ... ... тереңнен зерттеу
талабын міндетке алып отыр. Стиль туралы ... 4 ... ... ... 1) Әдеби тілдің бір түрі; демек сол тілде сөйлейтін ... ... мен ... 2) ... - ... ... ... қоғамдық қызметтің бір саласында жұмсалады; 4) Тілдік кұралдардың
қалай болса тіркескен тобы емес, шартты тұйықталған ... ... ... ... ... "белгілі бір тілдегі лексикалық,
грамматикалық және фонетикалық тәсілдердің ... ... ... ... ... ... мәселесіне терең үңіліп, ... ... ... деп айтуға болады.
Стилистиканың зерттейтін саласы – лстиль. Біріншіден, стиль - тарихи
категория. Тарихы көне дәуірден ... ... өз ... ... ... ... ... алған тілдің тарихын ... ... әр ... ... ... ... кеш даму сатысын бастан
кешіргенін жүйелеу стильдің тарихи ... ... ... ... ... ... ... бір түрі болғандықтан, қазақ әдеби тілінің
даму сатысымен ... сөз ... жүр. ... ... ... ... ... тіл болу шартын көрсетсе ол стильдің ... ... ... ... және ... ... тілдің ортақ тілдік
белгілерінің нәтижесінен де ... ... ... ... Үшіншіден,
стиль қоғамдық қызметтің бір саласында жұмсалады, стильдерді жіктегенде осы
қызметі толық анықталуы ... ... ... ... ... де, ... ... стилінің де қоғамдық қызметі белгілі
ортада өз мақсатына жетті. Бұл ... ... ... ... да ... ... стилистика негізінен таза стилистиканың ерекшеліктерді сөз
етумен қатар, ... ... да ... ... әлеумет назарына
ілікті. Ол кез келген стильдің қоғамдық ... ... ... ... ету құзіреті, т.б. Мысалы: тоқырау жылдарында қазақ әдеби ... (ол XX ... ... толық орнықты десек те) біріншіден,
публицистикалық стильдің қызметі зор ... ... ... ол қолдану
ортаға қоғамдық сапасының толық орнығуына әсер ... адам ... ... ... ... жол ... ... тілімізге енген
көптеген сөздердің пайда болуы, іске асуы әдеби тілдің қатарынан орын ... ... ... ... ... ... ... кұралдары
арқылы тарайды. Төртіншіден, стиль тілдік ... ... ... солай
тіркескен тобы емес, шартты түрде тұйықталған тобы деген анықтамасының бір
тармағына басқаша қарауға тура ... ... ... ... ... ... ... олардың бір стиль шеңберінде тұйықталатын
сипаты жоғын білу ... ... бір ... стильдің ішінде ғана
емес, азды-көпті стиль аралық ... ... ... Мысалы,
публицистикалық стильде ғылыми стильдің ерекшеліктері, көркем әдебиеттің
элементтері кездесіп ... ... ... ... қағидаларының бірі
екені оның сол стильге тән ... ... ... қамтитын
бөлігіне байланысты да тану мүмкіндігін көрсетеді. Мысалы: көркем әдебиет
стильдерінде (бұл ... ... де сан ... іштей жанрларға бөлінуіне
байланысты ерекшеліктері мен өзгешеліктері шығып жатыр) ғылыми стильдің де,
ресми кұжат тілінің ауызша түрі ... сот ... ... суреттесе, заң
тілінің де элементтері кездеседі. Ресми құжат тілі мен іс кағаздар ... ... ... тән дәлдік, нақтылық бола отырып, реттілік көрсеткіштері,
сөйлемдерінің тілдік кұрылымдық ерекшеліктерінің ұксас ... ... ... ... стильге БАҚ-тың тілі жатады. Ол қай ... де ... ... ... орнығуына тікелей ықпал етуде. Егемендік ... ... ... ... қырынан көрінді. Қазақ тіл
ғылымының барлық салаларына қатысты оның ... ... ... ... осы ... ... ... шығармалар беріп
отырады. Бұл стильге мысал ретінде «Ордадан ... ... ... ... кетпеген» т.б. мақалаларды айтуға болады.
Жаңа сөздердің енуі, сөз мағынасының кеңеюі, кейбір сөздердің ... ... ... ... ... ... енуі, жаңаша, мәндес
тіркестердің пайда болуы - бәрі осы ... ... ... ... ... ... /30/ ... отырған нысанның айқын
дәлелі.
Публицистикалық стильдің орасан зор ақпарат таратушы ... ... өз ... ... бағыттар-нысандары, қазақ әдеби тілін дамытудағы
рөлі, жазылу ... мен ... жете ... ... уақыт жетті.
Публицистикалық стильде сауатты, мәдениетті сөйлей ... ... жоқ ... ... ... ... көпшілік ортасында және ресми
ортада сөйлеудің қажетті болмауынан ... ... ... ... салдарынан), екіншіден, әрине бізге айтуға ауыз болсада
айтпауға ... ... ... қадір-қасиетін бағаламаудан,
үшіншіден, орфоэпиялық нормаларды сақтамаудан, ... ... ... ... ... ... ... жоғалту үстінде екенінде
жасыруға ... ... ... ... ... ... ... құрамау сияқты толып жатқан кемшіліктердің ашып ... ... ... ... ... ... жете ... де байланысты, әрі сөйлеу үстінде тілдік-құрылымдық қазақ
тілінің заңдылықтарын ... ... ... баса ... тура
келеді. Бұл тек қана публицистикалық стильдің ... де ... ... тән ... ... ... (латынша: publicus – көпшілік, әлеумет) – қоғам ... ... ... ... деген ұғымда жұмсалады. Публицистикалық
стиль қоғамдық талапқа сай жазылған шығармалардың негізінде қалыптасады.
Белгілі бір тілде ... өз ... ... ... ... қалыптасуы
қоғамдық сананың өскенін, артқанын көрсетеді. Тілдің басқа стильдері сияқты
публицистикалық стиль де ... ... ... ... ... стильдің жазбаша түріне саяси тақырыпқа жазылған газет,
журналдардағы мақалалар, памфлет, очерк т.б. ... ... ... стильдің ауызша түріне жатқызып жүр.
Публицистикалық стиль – қоғамдық-саяси, үгіт-насихаттық әдебиетте,
бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... мен оқырмандардың арасына кең
таралымымен, бейнелілігімен, баяндаудың шешендігімен, жағымды және жағымсыз
мағынадағы мәнерлілігімен ... Тіл ... ... ... ... ... ... – қоғамдық-саяси
терминдер мен сөздердің (митинг, ереуіл, демократия, парламент), эмоциялық
баға беруші ... ... ... ... еңбеккер, дем беруші),
экспрессивтік бояуы бар сөздердің (қоян-қолтық, нық ...... ...... ... қара ... ... мұнай; Мысалы «Берекесін бауырына бүгіп алып бұйығып ... ... ... ... ... ... «қара алтын» селін ағызған
«көгілдір ... ... ... ... ... ... ... малға толтырған қай қаланың ажарын айшықтағанда да таптырмас
әшекей ... ... ... ... ... ... ... алдына жаңа өріс ашқан тұста өтуінің мәні тереңде еді» /31/. Екінші
тың – қой ... ... тың – құс ... ... қос
сөздердің (қоғамдық-әлеуметтік, бұқаралық-саяси, үгіт-насихаттық); бұйрық
рай тұлғасының (орындайық, табысқа жетеміз), синтаксисте – ... ... орын ... ... ... ... жай ... бөліктерінің, сан алуан қайталамаларының т.б. жиі
қолданысқа түсуі публицистикалық стильдің басқа ... ... ... ... ... ... бөлу жөнінде бірізділік
байқалмайды.
Автордың мақалалары мен сұхбаттары, очерктерінде осы тіл мен ... ... ... ... жас» ... қызмет істеп
жүргенінде көбіне репортаж ... ... ... ... ... ... ... кем дегенде бірнеше көнерген ... тиек ... ... ... өріс ... сәтті шығуына үлкен
төңкеріс жасап ... Бұл ... ... ... ... болса
керек. Деседе авторда осы арада айта кететініміз ... ... ... ... ... сақтану үшін қолданып отырған ... ... мен ... тұсіндіре кетсе деген ай маңдайлы пікіріміз бар.
ІІ. ... ... ... ... ... тележурналистикасына қосқан үлесі
Бұл тарауда публицист Қайнар ... ... ... ... ... ... ... тележурналистикасының пайда болы мен
дамуына қысқаша тоқтала кеткенді жөн санадық.
Ұлттық мәдениетті, ... ... ... көрнекті
тұлғаларды шынайы сомдап, тура таразылап, тәрбиелік мақсатта көрермендер
назарына «қаны сорғалаған» қалпында ...... ... ... Осы ... ... телевизиядағы деректі фильмдердің маңызы мен
мәртебесі жайында сөз етуге тура келеді.
Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ... ... ... ... ... үшін тарихи асыл мұраларымызды, шежіреге толы
туристік өлкелерімізді халықаралық ... сай ... ... ... ... ... ... әлемге танымал Би-Би-Си, Сын-Хуа, Әл-Жазира
сияқты арналардан көрсетудің, халықаралық деңгейде насихаттаудың ... ... ... ... ... арна ... төл ... деректі
фильм жөнінен өз көрермендеріміздің талғам үдесінен шығып отырмағанын
ескергеніміз жөн. Отандық ... ... ... ... ... дені – шетелдік өнімдерге тиесілі немесе бірыңғай аударма фильмдер.
Отандық телевизия тәрбие, ... ... ... ... ... ... ... негізінен, бос уақытын теледидардың алдында өткізетінін
ескерсек, шетелдік мылжың сериалдар мен ... ... ... ... мәні зор ... ... кім құп
алмайды? Халқымыздың тарихи кесек тұлғалары туралы циклді деректі фильмдер
топтамасын кім ... да ... ... ... ... сияқты ұлыларымызды, қазақтың ... ... ... ... ... ... ... сынды тарихи
жерлерімізді оқушылар тек кітап арқылы ғана білмей, оларды ... ... да ... ... нұр ... нұр емес пе? Жақында Самарқанд,
Бұқара қаласы жайлы Ресейдің «Культура» арнасы терең ... ... ... қайталанбас өркениет жайында, бауырлас көршілеріміз жайында түк
білмейді екенбіз. Осы ... неге ... ... ... ... ... көркем фильмдерін сатып алмасқа не өзара
алмаспасқа? Газет ұнамаса оқымай қоюыңызға болады. Ал ... ... соң ... көресің. Ендеше, қашанғы Еуропаның үшінші, төртінші
сортты арзанқол ... ... ... ... ... ОРТ арнасынан
1929 жылы айуандықпен өлтірілген өзбектің көрнекті ақыны Хамза Хакимзаде
Ниязи туралы көп ... ... ... ... ... осы ... әлі ... рухани маңызын жоймаған.
Себебі, тұтас бір дәуірдің тарихы қаз-қалпында, шынайы ... ... ... ... де 1921 жылы ... ... Мәди Бапиұлы, қапыда қаза
тапқан Балуан Шолақ, болмаса Сәкен Сейфуллин, Мағжан туралы дәл сол ... ... ... деп армандайсың. Өзбектердің бұл жағынан көш
ілгері озып кеткенін көріп отырмыз. Ресейді айтпай-ақ қоялық. Ұлт ... 100-150 ... ... қазақы дүниені көретін күнді» ... ... ... ... ұзын саны 72 ... жұмыс істейді. «Қазтелерадио»
компаниясының мәліметі бойынша, қазақ телевизиясының хабар ... ... ... өсіп ... Алайда бірқатар сарапшылар телеарналарда ... жоқ ... алға ... ... тағы бір тобы ... ... ана ... аз ... ... қара қазандай.
Біз де бұл пікірге толықтай келісеміз. Өйткені біз тәуелсіз мемлекетпіз.
Ешкім ... ішкі ... қол сұға ... ... да әлі ... ... жалпақтаумен келеміз.
Телевизия саласына өмірінің қырық жылдан ... сарп ... ... - ... ... жүзі таныс тұлға. Жарты ғасырға жуық тарихы бар
қазақ телевизиясының ... ... ... кешірген танымал
тележүргізуші ... төл ... ... ... ... ... ... еске алып, «Азаттық» радиосында жарияланған журналист Талғат
Дүйсенбекке ... ... ... Қазақ елінің төл телеарнасының қалай
өмірге келгенін өз көзімен көрген сақа тележурналист ойын ... ... ... ... ... ... ... Бізден кейін іле-
шала Өскемен, Семей және Солтүстік Қазақстан облыстарында студиялар ашыла
бастады. Қазақстан мен ... ... ... ... өркендеу
тарихы бірдей: Алматы және Пекин телестудиялары өздерінің төл ... ... ... ... ... ... телевидениесі 1958 жылы наурыздың 8-де дүниеге келді. ... ... ... ... ... ... ... көрермендері 4100 теледидардан тамашалаған». /33/
Міне, содан бері хабарлардың саны да артып, сапасы да ... ... ... ... біз ... республика аумағының 75 пайызын
қамтығандығына қуансақ, қазір «Қазақстан» және ... ... 90 ... ... Ал ... ... «31 телеарна» секілді коммерциялық
арналар асып кетсе республиканың 10-15 ... ғана ... ... ... ... республикалық арналарды жуық арада қуып жететін түрі
көрінбейді. Мәдениет және ақпарат ... ... ... қазіргі
таңда «Қазақстан» және «Хабар» телеарналары республика аумағының ... «Ел ... және ... ... 75 пайызына хабар таратып
отыр. Бұдан ... ... ... ... ... Еуропа, Орталық
Азия, Таяу Шығыс және Африка құрлығының солтүстік бөлігі көре ... ... ... ... ... 80-ге жуық ... ... Ресми дерек бойынша олардың 90 пайызы орыс тілінде хабар
таратады. Тәуелсіз журналист Серік Ерғалидің айтуынша, Қазақстанда ... ... ... ... ... бөлінбей келеді.
- Қазақ тілінде іліп алар хабарлар өте аз. ... ... ... ... ... ... жолға қойылмаған: жылтыр сөздермен шығарып салу
басым. Бұл салаға мониторинг жасалмайды. Статистикалық ... ... ... ... ... оны ... өзі ыңғайсыздау, - дейді Серік
Ерғали.
«Қазақстан» ұлттық ... ... ... бөлімінің бастығы Тыныс
Өтебаевтың айтуынша, қазақша хабарлар тарату мәселесі қазіргідей ... да ... ... Бірақ, сол кездің өзінде Айдос ... ... ... ... секілді ұлтжанды басшылардың ерен еңбегінің
арқасында қазақ тілінде қайталанбас туындылар ... ... ... ... ... ... ... дайындауға қаржы жетіспеушілігі
кедергі келтіріп отыр.
- Қазір ... төл ... ... ... тарата алмай
отырмыз. Соның салдарынан шетелдің киноларын аударып беруге ... ... ... ... жергілікті телекомпаниялар өздері қазақ
тілінде фильм жасап жатқан ... бар, ... ... Өтебаев.
Ал кейбір көрермендер болса коммерциялық телеарналардан түн ауа ... ... ... ... фильмдердің қайталана беруінен
жалыққандықтарын ... Тағы бір ... ... телевизиясында сөз
еркіндігі құрып бара жатқандығын мәселе етіп көтеруде. «Әділ сөз» ... ... ... ... ... сөз бостандығы қазақ
телеарнасынан 90-шы жылдардың ортасында жаншылған.
- Қазақ ... сөз ... ... ... ... жоқ: ... ... еркіндіктің лебімен, содан кейінгі 90-шы жылдары ... ... ... мәселелерін талқылап жүрді. Ал 90-шы жылдардың
ортасына таман жасанды теледидар пайда болып, айтатын нәрсені ... ... ... бөлу ... ... кетті. Мұндай жағдайда сөз
бостандығы туралы қандай әңгіме болуы мүмкін,-дейді ... сөз» ... ... ... ұйымдардың есептеуі бойынша, Қазақстан сөз бостандығы жөнінен
әлемде 128-ші орында. Республикадағы бұқаралық ақпарат құралдарының ... ... ... ... ... Олжайдың да телевизия саласына ... ... ... қазақ
тележүйесіне ұлттық бояу беру екенін оның ... ... Ол ... ... ... мақала жазғанын, тынбай ізденіп,
көп оқығанын білеміз. Студент кезінде ... ... ... ... ... ... алдыңғы тарауларда айтып өттік. Енді
телевидение саласына қосқан үлесіне тоқтала кетсек. Бала күнімізде «Хабар»
телеарнасының жанынан ... ... ... жаңа телеарна бөлініп шықты.
Бүгінде «Еларна» деп аталатын ... ... ... ... ... Міне,
осы салада көп еңбек сіңірген жанның бірі – Қайнар ... ... ... «Хабар» агенттігі» АҚ комментатор, Жаңалықтар
дирекциясы директорының орынбасары, «Хабар-2» арнасының директоры, агенттік
Бас директорының орынбасары, бас продюсер қызметтерін ... ... жаңа ... үшін 2000 жылы ҚР ... ... болды. «Хабар» агенттігінде «Мың бір мақал», ... ... ... ... ... парақтары», «Тіл», «Ел
ағалары» және басқа бағдарламаларды жасап, эфирге ұсынды.
(1-сурет)
«Қазақстан» Ұлттық арнасындағы «Ілік ... ... ... ... көрерменге тарту еткен Қайнар Олжайды жай журналист
емес, үлкен парасат-пайымның ... ... оның ... ... Осы орайда, біз де өз тарапымыздан «Қазақстан» ... ... ... қоғамы басқарма төрағасының
шығармашылық жөніндегі ... ... ... ... ... ... келді.
(2-сурет)
Бүгiнгi таңда ел телеарналарында әр түрлi тақырыптағы жаңа тележобалардың
көрерменге ұсынылуы көңiл қуантады. Алайда, солардың кейбiрi ұзаққа ... ... ... орта ... телекөшінің керуенінен қалып
қоятыны өкiнiштi-ақ. Мұндай кездейсоқ жайттар ... мен ... жиi ... ... ... ... ... арнасынан бастайық.
Кезiнде еркектердiң намысын көтерiп, жiгерiн тасытып, отбасында еркектiң
рөлi қандай болу керек? деген мәселелердi ... ... аты — ... бағдарламаның да көрiнбей кеткенiне бiраз болды. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... деп
аталатын телекөрсетiлiм бар едi. Содан соң, ауылдың нағыз көрiнiсiн көзiңе
елестетiп, оның тыныс-тiршiлiгiнен ... ... ... ауыл ... ... ... ... пен келiн рөлiндегi Айгүл Иманбаеваның бейнесi
көрерменнiң көз алдынан әлi кете ... ... Сол ... асық ... жүрген бала Мағжан да жігіт болды. Биыл 11-сыныпты бітіріп, әке жолын
емес, энергетика саласын таңдапты. «Ұят ... ән ... ... ... ... ғана қара қыз Динара Қырықбаева да бойжетті. ... ... ... университетінің заң факультетін бітірді. Біз бұларды
неліктен мысалға келтіріп отырмыз? Енді соған тоқталайық. Бұл бағдарлама
халықтікі ... ... ... ... ... көрермендер үшін
күнделікті күйбең тіршілікті көгілдір экраннан ... ... ... ... ... ... үшін ... Жеңіс Шыныбековтың мына
мақаласынын үзік келтірейік: «Алғашқыда «Лениншiл жас», кейiнiректе «Егемен
Қазақстан» газеттерiнде оқығанда сусыныңды ... ... ... ... ... ... ... титрiнен түспей келе
жатқан Қайнар Олжай деген кiм өзi? ... алыс ... ... ... ... жан едi. Ол кәрi ме, жас па, ... ... Өйткенi,
Қайнардың суретiн ешкiм көрмеген. Оны көруге құмартатын. Олай ... Ел ... ... ... деп ... көп ... фильмi
«Тiл» және «Сөз мерген», «Тарих пен таным»,
(3-сурет)
тағы басқа ... ... ... көңiлiнен шыққан болатын».
/34/ Жастардың басын қосып, жұмбақ шешiп, көп мақал бiлуге шақырған ... ... жүз бiр ... бағдарламасының өзiндiк ерекшелiгi бар. ... бұл ... ... Омар ... ... әзiлiмен жүргiзiп келген-дi.
Мұндай қазақы иiсi аңқыған, тартымды бағдарламаны көпшiлiк көрермен әлi ... ... ... қолданыс аясының кеңеюiне кішкене болса да өз үлесiн
қосып келген «Тiлашардың» бүгiнгi күнi қажет ... ... ... күн» ... орнына берiлген «Әлем тынысы» атты телетуындының
көп ұзамай ... ... ... таңданасың. Қазақ
тележурналистерiнiң шетелден оқиғаның қасында болып, еркiн ақпарат таратып
жатқан жайы едi. Бұл – ... ... бiр ... ... ... болатын. Аталған телеарнада көрерменiн тәрк еткен «Егер ... ... ... тұрғындары», Қайнар ағамыздың шығармашылық
идеясынан туындаған «Солай болған» т.б. ... бар ... ... кету керек.
Ендi, «Қазақстан» арнасы туралы сөз қозғайық. Ұлттық арнада қазақ тiлiнiң
көсегесiн көгертуге арналған, оның күнделiктi тұрмыста қолданып, iс-жүзiнде
жүзеге ... ... ... ... – «Қазақшаңыз қалай?» деп аталатын
көрсетiлiмiнiң ойып алар ... орны ... ... ... ... танытып жүрген жандардың қатары көбейiп келедi. Өзге ... ... тiлiн ... ... оны насихаттауда «әлгiндей»
хабарлардың қазiрде таптырмас дүние екендiгiн мойындауымыз керек. ... ада ... өзге ... ... ... қазақ жастарының саны
күн санап артып келедi. Ондайлардың саны 500 ... ... деп сөз етті ... ... ... «Хабар» агенттігі зікіршілердің көсемі Исматулла Мақсұм
жайлы таратқан «Ақиқат» деректі ... ... орны ... қателiкке
ұрынбаудың алдын алып, жастарды имандылыққа баулуда ерекше мәнге ие ... ... ... жүргiзуiндегi «Жұмадағы жүздесу» атты хабардың
қазiр ауадай қажет болып тұрғандығын басып айту керек. Оның ... ... ... ... ... ... ... руханиятына
күн сайын ендеп барады. Сондықтан да исламды насихаттайтын тележобаға
бүгінгі бағыбабы жоқ бақша ... ... жеке дін ... ... ... ... Басшылық ондай хабарларға эфирден уақыт бөлiп,
ерекше ескеруі қажет.
«Расында да, бiздегi тележобалардың 2-3 жылдан кейiн ... ... ... Мәселен, орыстардың «Поле чудес», «Угадай
мелодию», «Человек и ... ... ... т.б. ... бiз ... берi көрсетiлiп келедi. Тек ресейлiктер ғана емес, оның ... ... ... ... бар. ... ... ... мен
бiздегi ұйқыашар ақпаратты-сазды бағдарламаларды салыстырсақ, көп
айырмашылықты аңғарасың. ... ... ... ... бүгiнгi күнге
дейiн «Таңсәрi», «Бүгiн» т.б. деген атпен ... ... ... ... «Оян ... деген атпен берiлiп жүр» деп жазады
республикалық «Жас ... ... ... хатшысы, журналист Ағабек
Қонарбайұлы өзінің «Дала мен ... ... 2006 ... 18 ... жарияланған «Төл арналарымыздағы жобалардың ғұмыры неге қысқа?»
атты мақаласында.
Бір өкініштісі, қазақ ... ... ... тым ... Осы ... ... біздің кейіпкеріміз Қайнар Олжай республикалық
«Айқын» газетінің №198. 20.10. 2005 жылғы санында жарияланған ... ... ... ... ... ... бағдарламамды алып тастаған сәттер
бар. Мысалы, «Солай болған». Бiрақ ол ... ... Мен ... ... Мен бағдарламаны сатушы, орындаушы ғанамын. Алушы – ... ... өзi ... ... Міне, осыдан кейін не ... ... ... ... ... болатынын аңғарамыз.
Осы орайда мына сұхбатқа тоқтала кетейік. Жас журналист ... «Ақ ... ... 2010 жылы ... айындағы №5 санында
продюсер Қайнар ... ... ... ... кең ... ... ... осы тарауға қатыстысын сөзбе-сөз беруді жөн санадық.
«– «Сөйлей-сөйлей шешен боласың, көре-көре көсем боласың» ... ... ... ... көп адам ретінде ... ел. ... ... ... бір ... ... Ұлттық арнамыздың ұйытқысы болып
отырсыз. Шаруаңыз шаш етектен екенін ... ... ... ... тие ... шығар? Олай дейтініміз, қазір ... ... ... «Мың бір ... ... ірі ... ... еске
алып жүрген жайы бар.
– Күнделікті жұмыс – кәсіп, журналистік шығармашылық – ... ... ... ... ... ... ... таңертең қызметке келесің, кешке
қызметтен қайтасың. Бала-шағаңды ... үшін – ... ... ал екінші өнер жағы бірте-бірте ысырылып барады. Бұрын ... ... ... ... ... әрбір телетуынды мен үшін өнер
еді. Басшылық ... ... ... ... ... ... 350-дей адамның басшысы болу оңай емес. Басымда қаншама идеялар,
ондаған керемет мақалалардың сұлбасы бар. ... ... ... ... жоқ.
– Айтыңызшы, осы жақсы бағдарламалардың жобасын жасау үшін идеяны қайдан
аласыз?
– Телевизиялық бағдарламалар мен ... ... жер мен ... бар. ... өте күрделі. Бірінші, халыққа не керек екенін
ойлайсың. Ол ойыңды жүзеге ... ... оның ... ... ... ... ... ой-елегінен өткізесің. Менің
«Хабардағы» жұмысым – тек жаңа бағдарлама ойлап табу ... Оны 3 ... 6 айда ... табармын, бірақ, ай сайын айлық жалақы алып
отыратынмын. Әр ... ... ... ... ... адамы болғаны
жақсы. Ол адамды күнделікті тіршілікке араластырып, қара ... ... ... ... ... ... Мысалы, сен шопансың.
Сенің қой бағатын атың бір басқа да, ... ... ... атың ... ... ғой. ... ... атын күтіп, баптайсың. Нағыз
шығармашылық адамы да сондай, оған қара ... көп жеге ... ... айтады. /35/ Публицист Қайнар Олжай осы сұхбат өрісінде журналисттің
қазіргі қазақ журналистикасының бүгінгі жетістігі мен ... ... ... деп жауап береді:
«– Артықшылық пен кемшілік кез келгенде бар. Ол ... ... да ... кездеседі. Әңгіме артықшылық пен кемшілікте
емес. Артықшылықты артықшылық, кемші-лікті кемшілік деп қарамау ... ... ... өмірдің шындығы ретінде қабылдай білуде. Шетелдіктер көбіне
мынау артық, мынау кем деп күйінбейді. Мен мысалы, ... ... ... оның ... ... деп басшысына айтпаймын. «Ақ желкен» ... да ... Мен ... ... неге ... емес» деп айтпаймын.
Егер, сен оны қабылдай алмасаң, онда оның ... өзің ... соны ... ... ... қолынан іс келетіндердің алдына кесе-көлденең тұрма». /36/
Әр сөзінде қаншама салмақ жатыр, ұлт ... ... ... ... ... ер ... секілді жекпе-жек салар алаңқай сұрап тұрмай ма?!
Қайнар Олжай «Қазақстан» ұлттық телеарнасына келгенге дейін бұл ұжымда
Ғалым Доскеннің командасы ... ... Міне сол ... ұлттық арнадан
ұлттық реңі анық білінетін. ... ... ... ... ... да табиғатпен етене халық. Сондықтан да «ер азығымен бөрі азығы
жолда» деп ... ... Осы ... ... ... ит
баптаудың қыр-сыры жан-жақты айтылатын. Қыз-келіншектерге арналған
«Ақжүніс» бағдарламасы да көптің ... әлі жүр. ... ... сөз ... ... ... жиі кездесу өткізетін «Ән мен
әнші» бағдарламасы да ... ... ... ... еді. ... аптаның
саяси оқиғаларына сараптама жасап, тереңнен бойлай талдау жасайтын. ... ... ... ... де өте ... ... эфирге шығатын.
Тізе берсе көп. Осы хабарлардың ізін ... ... ... ... ... қазіргі істеп жатқан жұмысы қандай? Оған алдағы ... ... ... Олжайдың бастауын сонау 1958 жылдан алатын қазақ телевизиясына
қосқан ... бір ... ... саралау мүмкін емес. Қазақ көрермені
үшін қаламын қару етіп, қазақ теледидарына жан ... ... ... ... көрерменге бір табан жақын.
1997 жылдан 2006 жылға дейінгі аралықта «Хабар» ... ... ... жемісті болды деуімізге оның жоғарыда мысалға келтірген
бағдарламалары негіз бола алады. Қайнар ағамыз кезіндегі ... ... ... ... ... ... олай ... жауап беру сырттан тон
пішушілік болар. Бұл жөнінде жоғарыда өзі де сыр ... ... ... ізін жаңғыртып, сыншы, публицист Сағат
Әшімбаевтардың соны сорабын ... ... ... ... Оның ... ауылдың арман әні ... ... ... ... ... ұлттық тәрбиемен сусындағанын айғақтайды. Сондықтан болар
оның қайсы бағдарламасы болсын жұртты ... ... ... кезекті сандарын
асыға күттіріп, асқарлы алқауға бөленіп жатады.
2.2. Қайнар Олжайдың продюсерлік қыры
Продюсер деген түсінікті біз қалай түсініп ... Осы сөз ... ... ... ... ... ... кез келген концерт, кеш болсын
продюсерсіз өтпейді. Жалпақ тілмен айтқанда осы той-думанның ... ... ... ... ... дерлік продюсер бар. Сонда
бұл мамандық иесі ... ... ... ... ... ... ... да.
Ал теледидар продюсері дегеніміз – эфирден жіберілетін әрбір сөзге
жауапты адам. ... ... ... ... ... ... Олжайдың қолтаңбасы айқын десек, қателесе қоймаспыз.
Қайнар Олжай тележурналистика атты әлемге кемеліне келген шағында ... ... ... да ... ... үдесінен шыға білді.
Әсіресе оның ... ... ... ... ... әлі ... сақталады. Осы орайда тарихқа аз-кем шегініс жасасақ.
Қазақ теледидарының ... ... ... ... адамгершілік,
имандылық, инабаттылық, парасаттылық, еңбекқорлық ... ... ... ... ... ... өсіре түсу мақсатында
қызмет етті. Жастарға қандай да болсын ... ... ... ... зор, мәртебесі биік. Себебі, жастар – егеменді ... ... көк туын ... ... ... ... ... өркениет өресіне жетелеп, гүлдендіру жастардың үлесіне молырақ
тиетіні қай қоғамда ... ... ... ... да аға буын желкілдеп
өсіп келе жатқан жас ұрпаққа келешектің кілтін аманат етіп, ... ... ... ... тәрбие құралы ретіндегі теледидар мүмкіндігінің
шексіздігін дәлелдеп ... ... ... қалт ... бақылап,
елеңдеп тұрған жастарға ақ-қарасын сарлап, оң бағыт сілтеді, ... ... жаңа ... ... ... ... ... бола
білді. Өз дәуірінің үнін, кезеңінің келбетін нанымды бейнеленеді. Жастар
бағдарламасының ... ... ... да ... ... ... ... де өнегелі хабарлардың болғанына көз жеткіземіз.
Бағдарламаның ... ... ие ... ... үшін ... көп ... ... хаттармен жұмыс жасап, аудиторияның талабы, көңіл-
күйімен санасты, хабарды көрермендердің жас ерекшелігі мен ... ... ... ... ... пен өнердің, білім мен еңбектің
қасиетін таразылаған киелі мекенге айналды. Жастар студиясының қасиетті
төріне ... ... ... кетпеген. Асыл сөздің арнасы тарихтың ... ... күйі ... ... ... ... бағдарламасының тарихы – бүгінгі балалар мен
жастарға арналған бағдарламалардың алтын діңгегі, ... ... ... ... ... ... саяси-экономикалық сілкіністер, қоғамдық-
экономикалық қатынастардың өзгеруі хабарлардың идеясын өзгертіп, мазмұнын
жаңартса да, түрі, мақсаты өзгермек емес, ол – ... ... ... Ол – болашақ ... ... ... ... берік
орныққандықтан, олардың өмірін көгілдір ... ... ... ... ... жасалмауы тиіс. Жастар бағдарламасы жоғары
білімдік ... мен ... ... ... ... ... өмірге жолдама алуына көмектесті, олардың табиғатына сай бағыт-
бағдарын анықтады. Ертеңгі ел ... жас ... ... дүниетанмы,
өмірдегі күрделі құбылыстарға деген көзқарасы, болашақ жас ... ой ... ... ... ... ашық ... де ... табуы тиіс еді. Бүгінгі қоғамның бар саласын ... ... ... ... ... ... ... қажет. Жастар редакциясының соқтықпалы, соқталы жүріп өткен
жолында аты неше рет ... заты ... ... Уақыт рухына сай
тақырыбы мен мазмұны өзгерсе де, мақсат-мүддесі өзгерген жоқ. Оның ... ... бойы ... жүйесі болды. Қазір сол
жетістіктерден айырылып ... ... ... ... өмірлік
бағытын қалыптастырып, тәрбиелеудегі теледидардың рөлін ... және ... мәні бар, ... ... ... ... ... арқалар жүгі ауыр. Жас көрермендер - оңы мен солын жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... сенгіш. Біз
неліктен жас ... ... ... ... ... көбірек
айтамыз? Мұның себебі басқа ақпарат ... гөрі ... ... мүмкіндігі жоғары және сөзбен де, ... ... ... әсер етер ... ... ... ... тек
мазмұнымен емес, хабарларды бере ... ... де ... ... ... даму ... ... рухани және әлеуметтік
потенциал. Жастар редакциясының қырық жылдық ... ... зор ... ... оның ... ... ізі мен ... бүгінгі бағдарламаларға үлкен үйрену мектебі болары даусыз.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... сөздің
тізгінін ағытқан журналистердің басым бөлігі жастар бағдарламасында ысылып,
тәжірибе жинақтаған. ... ... мол ... саралап,
журналистік шеберлік сырларына ғылыми тұрғыдан баға беру - парыз.   Қазақ
теледидарының пайда болуы ... ... ... ... ... жастар бағдарламасының тарихын бүтін, жүйелі зерттеген еңбек жоқ, ол
бүгінгі күнге дейін жан-жақты, терең зерттелу нысанына ... ... ... ... бағдарламасын топтастырып, жинақтап, тұтастықта
зерттеудің, даму сатыларын айқындап, жаңаша ... баға ... ... ... арта ... Осы уақытқа дейін Жастар редакциясының ... ... ... ... жұмыстарына, озық ойлы
парасатты азаматтар тәрбиелеудегі қосқан үлесіне, ... ... ... ... жете ... аударылмай келгендігі ақиқат.
Қазақ теледидарына жаңа пішін, түр ... ... ... мазмұны (тақырыбы, идеясы) мен пішінін (тіл, стиль, сюжет)
және жанрлық ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... тарату, бүгінгі жастарға арналған хабарларға ... ... ... ... қазақ тіліндегі жастарға ... ... ... ... ... ... талабына сай туындап
отыр.
«Қазақстан» ұлттық телеарнасының бағдарламарына тоқтала кетсек. Жалпы сөз
басында айтып кеткен Ғалым Доскеннің кезіндегі арнаның ... мен ... ... ... ... ... ара-жігін ажырату кез
келген көрермен үшін қиын емес. Десе де ... ... өз ... ... ... ... сұлу» деп ақын Мағжанның өлең ... ... ... ... ... ... бұл жерде ешқандай да мәселе
көтерілмейді. Өзімнің айтар ... ... ... соң, адам ... ... ... пікір туғызса. Қазіргі кезде әйелдер мәселесі жоқ ... айта ... ... өршіп тұр емес пе? Бір ғана ... ... ... ... ... ... шегеді. Бұл үрдіс қыздар арасында да
өршіп ... Неге ... ... ... ... ... ... де сол еді, замана жарасын тырнап алатын. Ал
қазіргі «Сен ... ... адам ... ... ... аса алмай отыр.
Көрермен ретінде алып-қосарым, мынадай: Жобаға қатысқан кез келген қыз
келіншекті ... ... ... тілімен айтқанда «10 жылға жасартып
жіберетін» бағдарламадан соң қайтеді олар? Дәл сондай ... ... ... жете ме? ... ... сұлулықты ғана түзеп, жан-дүние өзгерісін
байқай алмай қалмаймыз ба? Деген сауал мазалайды. Мүмкін, үнемі ... ... ... ғана ... ... ... көңілді шоулар
қазақ телекөрерменіне керек те ... ... ... ... ... ... тележүргізуші,
ақын Назира Бердәлі жүргізіп жүр. Жуырда нақты айтқанда осы жылдың ... ... ... ... санында жазушы, Франц Кафка атындағы
халықаралық ... һәм Абай ... ... ... ... ... ... шолу жасады. Бағдарламаның ұнайтыны Назираның
төтеден ... ... ... ... көп ... ... әсерлі шыққаны сондай жазушы Төлен Әбдік өзінің өміріне саяхат
жасап, бұрын бейміәлім болып ... ... ... паш ... ... ... бірі әке мен бала ... болды. Сонда жазушы Төлен
Әбдік танымалдылыққа қатысты былай деді: «Бұрын ... ұлым ... ... енді аяқ ... бәрі одан жазушы Төлен Әбдіктің
баласысың ба?» деп сұрайтын. Қазір ... ... ... ... ... ... болды. Енді көшедегі көрген жұрт менен «аға,
сіз журналист Дархан ... ... ... бе?» деп ... Міне,
теледидардың құдыреті деген осы. Тез танымал ... шыға ... /37/ ... ... ... ... ... жастар бағдарламасының шығармашылық
тұрғыдан қанат жайып, жарқырап көрінгендігі, әр ... ... ... ... ... мен ... суреттердің көрінісі,
кинотаспалардың сапасы, хабардың музыкамен көркемделуі ... ... ... ... елең ... ... тың
бағдарламаларды телеэкрнға шығаруға мүмкіндік берді. ... ... ... ... ... жарастық тапқан «Алтыбақан»
бағдарламасы арқылы бүгінде халқымыздың әдебиеті мен мәдениетінің мақтанышы
болған ... ... өнер ... ... танылды. Бүгінгі қазақ
эстрадасы жарық жұлдыздарының тұсауын кескен де осы хабар. «Алтыбақанда»
аулдың алты ауызы, ... кәде ... ... ... жағалату салты,
қыз мен жігіт айтысы, қыз қуу, ақсүйек, орамал ... ... ... ... ... ... бір ... құрылған, оқиғалары бір-
бірінен өрбіп отырады. Орамды ұйқас, жарасымды әзіл, ... ой, ... ... бірнен-екіншісіне жеңіл ауысып, желісін жымдастырып жібереді. Ән
айтылса, қазақтың халық әндері, би биленсе, ... ... ... ... ... бояуын қоюлатты.  
«Алтыбақан» - ұлттық бояу, реңі қою, ... ауыл ... ... арналған мәдени-рухани бағыттағы алғашқы ойын-сауық бағдарламасы,
ол өзінің бар болмыс, бітімімен Қазақ теледидары тарихында ... ... ... ... аты, ... ... ... ұлттық дәстүрге,
әдет-ғұрыпқа негізделген мазмұны, түрі бұған ... ... ... көптеп
кездесетін көшірме хабарлардан «Алтыбақан» өзінің түпнұсқалық сонылығымен
ерекшеленеді, құны да сонда. Сонымен қатар, «Көкпар» ... да ... ... ... болады. Әйтсе де «Көкпар» сол кездегі Орталық
теледидардың «Что? Где? Когда?» ... ... ... ... өрнегіне, сыртқы түріне еліктеді, ал ішкі мазмұны ... ... тез ... ұлттық дәстүрмен жалғастық тапты.
(4-сурет)
«Көкпар» алғашқы эфирге шыққаннан бастап-ақ ... ... ... ... 1984 жылы ... «Көкпарға» деген ықыласын былай
білдірді: «Бәрін біліп, зердеңе тоқып жүру мүмкін емес. ... да ... ... ... ... көруге тырысамын және осы хабардан өзіме ылғи
қосымша информация алып ... ... ... ... ... ... ... ұмтылған қыз-жігіттерге
берері көп қой деп ойлаймын. Зерделі жастардың білім-білігіне әзірше көңіл
толмай жүр. Сол ... де ... ... ... ... ... үшін ойлырақ болғандығын көрерменнің қалағаны да шындық.
Ал қазіргі «Қазақстан» ұлттық телеарнасындағы бағдарламалар ... ... жүр ме? ... ... көлденең тартып, сауалнама жүргізген едік. Біз
жоғарғы оқу орындарының студенттерін сөзге ... ... ... ... Сіз ... ... телеарнасындағы қазақтілді бағдарламаларды
көресіз бе?
Камнұр Қастер, ҚазҰУ-дың химия факультетінің 4- курс студенті:
– Әрине, көріп тұрамын. ... ... ... ... ... ... ... Маған журналист-жүргізуші Самат
Қордабай жүргізетін «Халық таңдауы» хабары ұнайды. Өйткені біз бұрындары
«Грин» ... ... ... ... ... ... жылтырағына
қызығып сатып алатынбыз. Енді хабарды көрген соң бәрін де асықпай қарап,
сапалысын таңдап алатын ... ... ... ... ... университетінің 3-курс
студенті:
– Маған бұрынғы «Аялы ... ... ... әсер ... ... бүгінде эфирден «Жан жылуы» деп беріліп жүр ғой. Бағдарламаның
неліктен бұлай аталып, форматы ... ... ... ... Жекелеген
адамдардың арасындағы кикілжі ұлттық арнаның арына нұқсан келтірмесе екен.
Арман Бәйімбетов, Абай ... ... ... ... ... ... Журналист әрі ақын Назира Бердәлі жүргізетін «Сөз мерген» сөз сайысы
бағдарламасы ұнайды маған. Алғашында теледидардан ... ... ... ... ... бір ... ... бәріне жауап беріп, ешқайсынан
мүдірген жоқ. Бәрін де біліп алған. Кейін жолдас жігіт осы сайысқа қатысты.
Біз ... ... ... отырдық. Сонда көрдім, бәрі шынайы жүзеге
асады екен.
Өткен жылы, ... ... 22 ... ... ... ... ... газетінің тілшісі Берік Нұрасылға берген сұхбатында «Хабар»
агенттігінің бас ... ... ... ... ... ... “Хабардың” ең жақсы даму кезеңі (Дариға Назарбаеваның ... ... ... ... ... ... келетін сияқты.
Агенттік дәл сол жылдары еліміздегі телеарналардың арасында алғашқы ... озық ... ... ... ұжымға жүйрік ойлы дарынды жас
мамандар тартылды, шығармашылық ... ... ... ... да ... телеөнімдерге толтырылды. Жайна Сләмбекқызы, ... ... ... ... ... ... Олжай, Ләззат Танысбай,
Айгүл Мүкей, Динара ... ... ... Федор Курепин, Айдос
Үкібаев, ... ... ... ... ... ... ... сұраймын) таңдаулы журналистер, Арман Қарабаев,
Мұрат Бидосов секілді ... ... ... ... ... сияқты
ұйымдастырушы-жетекшілер агенттік тарихына өз қолтаңбаларын лайықты
қалдырған сияқты. Өткен ... айта ... ... ақ, амал не, ол ... ... ... бар деп қаймықпай айта алатынбыз, көрсете
алатынбыз. “Жақсыны жақсы, жаманды жаман” деп ... ... ... ... ... ... болып кетті. «Қазақстан» ұлттық
телеарнасы да сондай. Қос телеарнаның ... ... ... ... ... ... әр таң сайын қазақты ұйқысынан оятып келе ... ... ... шымылдығын ашатын «Таңшолпан» ақпаратты-сазды бағдарламасы
жаңа бағытта көрерменін қуантып ... ... ... ... біз былайша топтастырдық:
Саяси-қоғамдық: «Жаңа Қазақстан». Қазақ Үкіметінің тыныс-тіршілігі
туралы хабар ... ... ... ... Әр хабар белгілі бір облыс өміріне ... ... ... ... ... ... жазылады.
«Арнайы репортаж». Бүгінгі заманның өткір әлеуметтік мәселелеріне
арналған телевизиялық ... ... ... Астанада өткен айтулы оқиғалар, қаланың ... қала ... және ... ... ... ... ... таныстырады.
«Апта. kz». Елімізде 1 апта көлемінде болған ... ... және ... ... ... ... ... Бағдарлама көрерменге есімі, қызметі таныс, бірақ,
кейбір ... ... ... ... ... өнер, спорт
саңлақтарының, саясаткерлердің болмысын ашып көрсетуге тырысады.
«Парламент». Жоба ... алға ... ... - ... ... ... ... хабардар ету, олардың заң шығарушылық
қызметін сараптау.
Әлеуметтік
«Менің Қазақстаным». Жоба ... ... ... және ... азаматтық белсенділікті арттыру.
«Халық таңдауы». Бағдарлама тұтыну мәдениетін жаңа деңгейге көтеруді
көздейді.
«Жан жылуы». Бағдарламаның ... ... ... жағдайын
жақсартуға ел болып атсалысуға шақыру.
«Заң алаңы». Қоғамды алаңдатқан ... ... ... ... ... ... қол ұшын береді.
«Денсаулық». Хабардың басты мақсаты - ауырған адамға үміт беріп, оны
емдеудің ... ... ... ... мақсаты - өзінің түр-тұлғасына, киім киісіне онша
мән бермейтін әйелді сәндеу арқылы, оған психологиялық тұрғыдан өзіне ... ... ... Бағдарламасы 3-тен 13 жас аралығындағы балабақша мен мектеп
оқушыларына арналған.
Спорттық
«Толағай». Отбасылық сайыс.
«Sport.kz». Күн сайынғы болатын спорттық жарыстардан ... ... ... ғана ... тиек еттік. Бұдан басқа да хабарлар
жеткілікті.
Жайлау үстінде әжем жарықтық әр көшінің байсалды болуы үшін ... ... ... қыл ... жүндерді жеке-жеке қолымызға ұстатып
иі қанғанша ширықтыратында. Өзі керме ағаштың арғы ... ... ... ... ... арқанды толықтай дүниеге
әкелетін. Ол кісі тартқан сайын ... ... ... ... кәрі
жанының қиналғанына қарамастан байыппен, ертеңге жауапкершілікпен жұмыс
атқаратын. Міне содан кейін жұп-жұмыр, сапалы, ... ... зат ... ... рөл атқарушы еді. Осы жұмысты жазу барысында Қайнар Олжай әжемді
есіме оралтты. Олардағы ұлылық ұрпаққа деген ... ... ... ... та ... Ұзын ... ырғасы Қайнар Олжай
ертеңгі ұрпақпен көрермен көкжиегін ... ... ... ... сұңғыла
ойдың сұңқары екендігін өмір өрнегінде дәлелдеп жүр. Сондықтан да оның
продюсерлік қырының ... ... деп ... телеарнасын айтуға болады.
Продюсерге айтар ұсынысымыз, ұлттық арнаның эфиріне алдағы уақытта
көгерер ... ... ... төл ... дәріптейтін
барғарламаларды көбейтсе құба-құп болар еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасының мәмілегерлік саясатының ... ... ат ... ... ... ... ... болған Қайнар
Олжай еліміздің тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен етене қанаттасып,
біраз жыл еңбек еткенін оның «Атамұра» ... 1994 жылы ... ... пырағы» атты кітабын оқығанда көз жеткіздік. Нақтырақ
айтқанда елең-алаң тұста, тәуелсіздігімізді енді жариялап, болашаққа ... ... ... ... ... бірге қатысқан халықаралық жиын,
конференциялардан жазылған репортаж жинағын оқығанда ... та ... ... ... ... Атыс астындағы Қарабақта,
жарылыстардан Президент Жарлығынан ... ... ... ... ... ... бүркеген Англияда, тұңғыш қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіров бізге
әлі де беймәлім тұстары басым ғарышқа самғанан Байқоңырда, ... ... Бас ... Ұлы қорғанның арғы жағындағы Қытайда және
басқа жерлерде Қазақстан Президенті қандай парасат ... ... ... тосын шешім, ірі қадамдар жасады? Автор осы репортаждар жинағында
осы мәселеге көп көңіл бөлген. Міне, осы тақылеттес ... ... он ... ... ... ... атқарған шаруаларын тізбелемегеннің
өзінде Қайнар Олжай өзекті ой айта білетін публицист ... ... ... ... ... қыстау сәтте Елбасымыздың халықаралық
мәселелер төңірегінде кеңесшісі болып, халық пен билік арасына алтын көпір
орнатқан ... ... да ... тиіспіз.
Қазақ журналистикасы атты алып айдында жылдар бойы жинаған ... ... ойға ... ... ... ... ... ұрпақ
үшін мол қазына. Себебі бізге беймәлім тұстарын ... ашып ... ... өз орны бар ... басшыларының саясат алаңының
сыртындағы мінездері мен адамгершілік қасиеттерінің ... ... ... айшықты образбен бейнелеген репортаждарының тілі жатық әрі көркем.
Қазақ халқының мәмілегерлік тарихына көз ... ... ... дана ... бен ... билеушілеріміз атқарғандығы мәлім.
Осындай дара тұлғаларымыздың сара ... ... ... ... ... табылады. Сондықтан Қазақстан мемлекетінің
мәмілегерлік тәжірибесінің негізі ... ... ... деп ... ... негіз бар. Келіссөздер жүргізу ... ... ... ... елшілер ғана мәмілеге келіп отырған. Сол себепті де
сөз өнерінің бір ... ... ... жат ... ... де ... ... барған Қайнар Олжайға жоғарыда айтылған жылдары
мойнына ел тағдыры мен тіршілігі жүктелген. Ол ... ... ... білді. Еліміздің қоғамдық- саяси өміріне қатысты соңғы уақыттары жарық
көрген қомақты дүниелердің ... ... ... дәстүрлі қызығушылығын
тудырған толайым еңбектің бірнешеуін тудырған, нақты айтқанда ... ... ... ... елі ... мәңгілік екені анық. Кез келген
мақаласын сараптасаңыз тұнып ... ... Бір ... сыртқы саясат
тәрізді қыр-сыры көп, күрмеуі мол, ... ... ... қарапайым
халыққа қызықсыз да болып көрінетін беймағлұм әлем туралы тартымды кітап
жазу ... ... іс, бос ... көрінері ақиқат. Қайнар Олжайдың
туындысы қалыптасқан осы қағиданы теріске шығарғаны өз алдына, үлкен саясат
төңірегінде қайнаған нақты ... ... ... ... ... жөнеледі. Оқиғалар деп отырғанымыз тәуелсіздігін алып, ... ... ... ... ... ... шын мәніндегі ауыр
күндерінен тартып, айналасы он жылдың ішінде ... ... ... ... аудартуға қол жеткізген өз еліміздің «соқтықпалы соқпақсыз»
соққы сапары жайында, осынау баянды мұрат жолына ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың сыртқы саясаттағы сан ... ... ... ... ... жеке адам ... биік
парасаты турасында болып отыр. Осыдан-ақ аталмыш еңбектің арқалаған жүгінің
жеңіл болмағандығына көзіміз жетеді.
Адам баласы мәңгі бірізділікпен ғұмыр кеше ... ... ... мен
дәуір өзгерісі, қоғамдық орта әсер етпей тұрмайды. Соның ... ... ... ... тұрады. Халқымыздың тағдыры сынға түскен бел-
белестерді көз алдыға ... ... ... ... ... қалыптасып келе жатуы Елбасы бастаған білікті де ... ... деп ... жөн. ... ... оның
шығармашылық ісі әрқашан ... ... және ... өзектесіп жатады. Адамзат баласының рухани және ... ... ... қоғамдық қатынастарды дамытады, прогресті
ілгері бастайды, жеке бас және көпшілік ... ... ... Теория мен практиканың осылайша ұдайы қабысып, бірін-бірі байытып,
толықтап отыруы журналистика саласының көкейтестілігінен, ... ... ... ... табиғатынан айқын көрініс
табады. Көсемсөз ... ... ... мінездес. Өнеді, өркендейді,
тынысы тарылады, дамылдайды, біраз уақыт кәдеден шығып ... ... Өз ... ... тәрбиелі таразылай білген ілім болашаққа
да адал ... ... аяқ ... ... ... гуманистігі, демократиялығы да осында жатыр. Бүгінгі күннің
кәдесіне, ертеңгі заманның реңіне сай келер ... ... ... ... ... білу де ... ... өскендігінің, санамызға
парасатты ғылыми салт-дәстүр орын ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі журналистика ағымы жайында ой түйіндеген доцент
Кәкен Қамзин. Тұтастай тұжырым жасар ... ... ... ... ... ... ой жібере отырып, жас мемлекетіміздің
сыртқы саясаты бағытын қалыптастыру мен ... ... ... сан ... ... сөз ... ... бітіру жұмысын жазу барысында мынаған көз жеткіздік. Орыстың
ұлы классигі Лев ... ... ... ... ... бір ғана ... ... тоқсан тоғыз пайызы еңбекпен келеді» деген ... ... осы ... ... сөз дәл теңеу бола кететін секілді.
Мысал келтірер болсақ. ... ... ... астанасын ғана емес бүкіл
Британ аралын қақ жарып ағатын өзеннің суы мол ... ... емес ... бар
қуатын бойға жиғаны байқалады. Тепсініп те ақпайды. Бірақ, ... ... ... ... Тура, ешқашан асықпайтын, ешнәрсеге
елеңдемейтін, ешкімге таңырқамайтын ағылшын мінезі. ... ... ... жоқ жері ... ... етіп тәрбиелеген бе, қалай десек те, арал мен
адамы арасында бір ұқсастық бар ... ... ... №10 үй. ... ... қара киімді полицей құжаттарымызды мұқият тексерген.
Ағылшындар ... ... ... Жер төңкеріліп жатса да, өз дәстүрлерін
қатаң ұстайды. Басқалар былай болды деп, ата ... ... ... Үйренер-ақ дәстүр. Мына полицияның, ана патшайым ұландарының киімі мен
жүріс-тұрысы қызықтырады. Ғасырлар бойы өзгермеген салт. ... ... ... ... ... ... ұлан сарбаздары.
Президентіміз резиденцияда дем алатын кездерде біз сол ұландардың жүріп-
тұруын ұзақ ... ... ... ... сәйкес келетін
сарт-сұрт қимылдарына қарасаң, бұлар жаны бар адам ... ... ... бар ... ... ... олардың ішінде бұрау бар-ау. Ол
сірә, ата салтына адалдық, баба ... ... ... ... керек.
Мұндай қасиет бізде қалыптасса деп армандағамыз» /39/ деп үлкен тыныстайды
публицист. Қаншама терең ой жатыр. Ұлтына, дәстүр-салтына деген ... әр ... ... ... ... Бар байлығынан бас тартқысы
келетін, оны менсінбейтін тоғышарларға ... назы мен ... ... ... ... ... ... аға, қолымыздағыны бағалай алмай
өзгенің ... ... ... ... ... ... ... құлын күнімізді еске салар, ұлылығымызды ұлықтатар бұрау керек!
Бұрау керек шыбын жанын мұрынға әкелгенше, бар байлықты ... ... біз ең ... ... ... ... содан соң табындырар едік!
Публицистика табиғаты, қазақ публицистикасының бастаулары, фольклордағы
және көне түркі жазба ескерткіштеріндегі публицистика ... ... ... ... ... дәуірдегі және тәуелсіздік
кезеңіндегі қазак ... ... ... ... ... ... пікірлер корытындыланған.
Түйіндей келгенде, қазақ публицистикасы алғаш рет кең, ... ... ... ... Публицистика табиғаты ... ... ... ... Ұлттық публицистиканың пайда болуының
уақыттық шегі тереңдетілді. Қазақ ауыз әдебиетіндегі публицистикалық сарын
туралы тың тұжырымдар жасалды. Көне ... ... ... ... мәтіндік үзінділерді талдау негізінде айқындалды. Алғашкы
қазақ ... ... ... ... ... ... көрнекті публицистер шығармашылығы, кеңестік дәуірдегі және
тәуелсіздік кезеңіндегі публицистиканың ерекшеліктері бүгінгі ... ... ... ... ... – белгілі бір уақыт пен
кеңістікті қамтитын ... ... ... үні. Өткен кезеңдерде қандай
қоғамдық-саяси ахуал болғандығын, халық ... ... ... ... ... сол уақыттан қалған ауызекі мұралар арқылы ... ... ... ... публицистика арқылы бүгін біле
аламыз. Ал ... ... ... қым-қуыт оқиғалар публицистиканың алтын
арқауы арқылы келер ұрпақ жадына жол тартады.
Журналист 2010 жылы «Ақ ... ... №5 ... ... берген сұхбатында былай депті: «Маған ғұмырлық ... ... ... Және ... өлшемім кем дегенде, газеттің тұтас бір
беті. Қазақта Арқарбай деген диуана өткен. Кезінде ол туралы «Даланың ... ... ... мақала жазып едім. Ол кезде дерек аз болған, қазір
соны толықтырып жазсам деймін. Ол кісі Ұлы Отан ... ... ... бар ... ... баратын жерге пойыздан бұрын жетіп алады екен.
«Мәшинемен жылдамырақ бізбен бірге ... ... ... ... өзі жеткізеді» дейді екен. Айтқандай-ақ, көлік межелі орнына
жеткенде, таяғын ұстап алдарында ... ... бара ... ... ... Оны ... ... ешкім білмейді. Және әлденені болжауы да дәл
келеді екен. Сондай қасиетті кісі болған қазақта.
Кезінде атүсті жазылған жапондық Хираяма ... ... ... ... ... ... Хираяма Жібек жолы ... ... ... ... сұлбасын түгел қыл-қаламмен бейнесін ... ... ... 2009 ... ... ... өтті.
Жапонияда «Жібек жолы» ... ... ... ашқан. Осы кісі туралы
толықтырып, тұщымды дүние жазғым келеді. Бұл тақырып таппай қалып ... бұл – ... ... ... 40-45 жасқа дейін өзіне қор жинайды.
Бастапқы кезде бірінші әсермен жазасың, ... ... ... жолы ... ... ... жолы тігінен, тереңнен жазасың.
Журналистерді ... (тек ... ... ... ... ... ... да – Қ.О.) теңеймін. Олар алдымен жаппай жеп алады. Бірақ, жем-
шөпті жей салысымен, олар ... сүт ... ... ... ... соң ... сүт ... Журналистер де солай. Сиыр дегенде еске
түседі, жуықта Данияға бардым. Онда «Де ... ... сүт ... ... ... бар. Алпыс сиырды бір робот сауады, адам жоқ.
Сиырлар сүтін сауғызу үшін ... ... ... ... да ... алдарына келіп тұр. Қазақта мақал бар ғой «Сиыр ... ... ... Біз сиыр үйге ... ... ... ... сүйкенсе талдың
жанынан қуып ... Ал ... ... ... ... ... екі ... арқасында айналып тұратын цилиндр ... бар. ... бұл ... ... ... зерттеу. Жақсы күтім
жасалған сиыр жақсы сүт береді. Сиыр болғасын оның тезегі ... ... ... біздегідей оны адамдар жинап жүрмейді, арнайы ... ... ... ... ... әр сауғанда 20 литрге жуық ... ... ... 3 рет ... Сонда олар сиырды зерттеу арқасында,
әр сиырдан тәулігіне 60 литр сүт алуға болатынын ... ... Сүт ... ... ... де, ... қасығаннан да болады. Ең бастысы – сүт
сиырлардың күйсегенінен пайда болады. ...... ... те ... ... ... Фактіні жинап әкелгеннен кейін бәрін ой-
електен өткізген соң барып, тұщымды дүние ... ... ... жоқ. Қазіргі біздегі журналистика – пресс-релиз. Журналистер
баспасөз мәслихатына барады да, ... ... ... ... ... Атын ... қой, мына менің алдымда жатқан ... ... ... ... ... жазу ... біз не түйдік? Енді көз
алдымызға Қайнар Олжай дегенде алдымен мұрты жаңа ... ... ... босағасын 1982 жылы ашқан жігіт келеді. Ол газетке алғашында
корректор болды, тілші, аға тілші, Қарағанды, Жезқазған, ... ... ... ... болды. Қазақ журналистикасы атты қара орманға ... ... ... ... ... шағында 1988-1993 жылдары бүгінгі
аға басылым, «Егемен Қазақстан» газетінің аға ... ... ... мүшесі қызметтерін атқарды.
1992 жыл Қайнар Олжайдың баспасөз бетіндегі соқпағы ... бір ... ... бастады. Кейінгі буын інілер ... ... ... ... буын ... осынау журналистің жазу стилі мен ... ... ... ... баға ... 1992 жылы ТМД ... сыйлығына ие болды. Сонымен бірге «Атамұра» баспа корпорациясында
да қызмет етті.
1994 жылы ... ... 2007 жылы ... қара ... ... ... ... баспасынан жарық көрді. Ал Астанадан 2010
жылы Елорда баспасынан «Қанат ... ... атты ... очерк, сұхбаттар
жинағы шықты.
Оның тағы бір қыры екі ... ұлы әке ... ... дер едік.
Қазақ баспасөзінде өзіндік ізі айқындала бастаған ұлы Айдын
Олжаев республикалық «Айқын» газетінде тілші. Ал екінші ұлы ... ... ... ... ... директоры.
Келешектің кемел боларын болжай білетін Қайнар ... ... ... ... мақалаларын оқысақ та оның қалам қуатының қайта қоймағанын
байқаймыз. ... ... ... ... алға қарқындап жүріп ... ... ... ... ... ... ... тереңнен
сүзіп алуға бейімделген публицист. Оның ... ... ... ... болмаса көгілдір экранда оқырмандар ... ... ... ... ... бүгінгі күннің сөзін сөйлейтіні анық.
Мәселен соңғы уақытта жазған «Кептер жайлы ... ... ... ... та ... ... әр тұсында небір ескерткіш тұр.
Аттысы да, ... да ... ... де, ... де ... Лорды да,
адмиралы да тегіс мүсінге айналып кеткендей.
Тіпті бір жерінде орта ... ... ... ... ... ... ескерткішті көргенбіз. Ұшына қарауға бөркің, жоқ,
ұмытпасақ, ол жолы ақ киіз ... ... пе өзі, ... бас ... ... екен. «Неге мұншалықты биік» деп сұрағанбыз. «Бұл
ескерткіштің ... – сол ... ... ... ... ... жауап
алдық. Ағылшындар нені болсын дәл есептейді. Сосын ұмытпайды. ... ... ... дәл ... айта ... дені дұрыс ескерткішін
қоя алмай жүрген біздердей емес» /41/
Расында да біз өзі ... ... мен, ... ... жете алмай
келе жатқан халықпыз.
Қайнар Олжай қай елге табаны тисе сол ... ... ... ... озығын
үлгі етіп өзімізбен салыстыра отырып жазуға ... ... көз ... ... ... ... Қартқожаққа:
«Қара жерге қар жауар,
Қарды көрде етім көр.
Қар үстіне қан ... ... ... ... ме еді. Тоқсан ауыз сөзді толғауға
түсірер болсақ ... ... ... ... ... ... әрі ... қарап талпынудың асқақ арынын көресің.
Еміренесің, ... Ал оның ... ... ... ... өзін
танисың, өскен ортасына, тағылымды тәрбиесіне еріксіз бас иесің. Сондықтан
да дарынды ... ... ... ... ... Біз оның әмбебеп
журналистік қырынан ... ... ... Осы ... ... ... ұсыныс айтқымыз келеді. «Ұстазы жақсының ... ... ... ... сөзі бар. Арқалы журналист соңындағы жеткіншектер үшін
арнайы шеберлік сыныбын ашып, көрген-білгенін ... ... ... ... ... қазақ журналистикасы, ұлт болашағы үшін тағы бір мәртебелі,
келешегі нұрлы іс атқарған болар еді.
СІЛТЕМЕЛЕР
1. Байтұрсынов А. ... ... ... 1989. - 320 ... 1989. - 320 ... ... Н. ... елім - тірегім. - Алматы: Рауан, 2001. - 128 б.
3. ... ... ... дипломатиясының жәй- күйі мен түп-
бастаулары туралы. Астана: 2005ж -36 ... ... Б. ... ... Алматы: 1990.-167б.
5. Бауыржан Жақып. Алматы: Білім, 2004.- ... ... ... 11-Қаламұш - Алматы: Жазушы, 2011, 121-бет
7. Ақдәулет М. Біздің буын қазақы рухты сақтап қалуға тырысты //Алтын Орда
газеті 2010 жыл, 11 ... ... А. ... ... ... 1989. - 224 ... Әдебиеттану      терминдерінің      сөздігі//  ... ... - ... Ана тілі, 1996. - 122 б.
10. Амандосов    Т.    Совет   журналистикасының   ... ... - ... ... 1978. - 148 ... Гребенщиков      А.Я.      Некоторые      вопросы      современной
публицистики//   Сборник   "0   публицистике   и   ... ... ... университета, 1966. - С. 14.
12. Багиров Э.Г. Место ... в ... ... массовой информации и
пропаганды. - М.: Изд. МГУ, 1976. - С. ... ... Оба ... дода // Ана тілі газеті 7 ақпан, 2001 жыл,
14. Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и ... Под ... ... ... в   3-х  ... ... и
рецензии. - М.: Гос.издат.худ.лит., 1948. Т.2. - С. 318.
15. Қ. Олжай. Ағындағы ақпарат // Қанат байлаған ... ... ... 4-5 ... http://dinislam.kz/. 2009-01-27
17. Қ.Олжай. Белгісіз Бесікбаев // Қанат байлаған қазақ-Астана: ... ... ... С. ... ... Алматы: Атамұра, 1996.224б.
19. Қ.Олжаев. Өрт // Лениншіл жас, 10 август, 1983 жыл
20. Қ. Олжай Қанат байлаған қазақ-Астана: Елорда 2010 жыл, ... Қ. ... ... ... // ... ... ... 57 бет
22. Бауыржан Жақып. Қазақ публицистикасының қалыптасу, даму жолдары.
Алматы: Білім,- 2004. 9 ... ... ... ... Құр. З. Ахметов, Г. Шаңбаев,
Алматы: Ана тілі, 1996. 122- ... ... М.С. ... ... ... ... Мысль, 1973.-
С.18.
25. Аграновский А. Своего дела мастер.- ... 1980. ... ... В.В. ... ... современной публицистики.
-  Москва: МГУ, 1972. - С. 73
27. Алтын Орда газеті 2011 жыл, 10 ... Ақ боз ат ... ... Қанат байлаған қазақ, Астана: Елорда, 2010
жыл, 153-б.
29. Ақ боз ат ... ... ... ... ... Астана: Елорда, 2010
жыл, 153-б
30.Қ. Олжай. Қанат байлаған ... ... ... 2010 – ... ... ... ... түлектер // «Лениншіл жас» 1984 жыл, 4
желтоқсан
32.Т. Тәшенов. ... неге ... ... ... ете ... ... 26 тамыз, 2008ж.
33. www.azattyq.org, // Қарашаның 21-і – телевизия күні. 21.11.2006ж.
34. Ж. Шыныбеков. Бiз ... һәм бiз ... ... Олжай // Алматы
Ақшамы газеті 24-Ақпан, 2011ж.
35. Ж. Нармаханова Қой баққаннан ой баққан қиын // Ақ ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы, 6 сәуір 2011 жыл.
38. Қазақ көсемсөзі жанрларының кемелдену үдерісі: Монография/ К. Қамзин –
Алматы: Экономика, 2009. ... Қ. ... ... ... ... Атамұра-1994 жыл, 56 б.
40. Ж. Нармаханова. Қой баққаннан ой ... қиын //Ақ ... ... ... ... Қ. ... ... жайлы кептер // Ана тілі, 2011жыл, 11 сәуір.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Байтұрсынов А. Шығармалары.- Алматы: Жазушы, 2005. 320 ... ... ... Ш., ... ... Т. ... жанрлары-
3.Алматы: Қазақстан, 1965. – 208б.
4. ... Т. ... ... ... жанрлары. - Алматы: Мектеп, 1968.-
243б.
5. Барманкулов М. Жанры печати, радиовещания и телевидения.- Алматы: КазГУ,
1974. с.128.
6. ... М. И. ... ... публицистики.- Алматы: КГИХЛ, 1961.
с. 440.
7. Амандосов Т. Современная казахская ... ... на ... ... ... ... ... Алматы: 1982.с.46.
8. Қожакеев Т. Жас журналистер серігі. Алматы: Рауан, 1961. 224 б.
Ученова В. Публицистика и политика. 2-ое изд,. доп.- ... ... ... ... ... / Құрастырған Адамбаев Б.- Алматы: 1990.167б.
10. Қабдолов З. Сөз өнері.- Алматы: Мектеп, 1982. 365 б.
11. Черепахов М.С. ... ... ... ... ... 1973.
с.270.
12. Прохоров Е.П. Публицист и действительность.- Москва, 1973. ... ... В.В. ... проблемы публицистики.- Москва: МГУ,
1971. с.146.
14. Лазебник Ю. А. Публицистика и литература.- Киев: ... ... А. ... дела мастер.- Москва: 1980.с.145.
16. Прохоров Е. П. Публицистика и ... ... ... с.271.
17.Ыдырысов Т. Шеберлік бастауы.- Алматы: Мектеп, 1984.191 б.
18. Тұрсынов С. Елдестірмек елшіден.- Алматы: Атамұра, 1996.224б.
19. Оба ... ... 7 ... 2011 жыл, Ана ... ... В.Г. ... ... на роды и ... Под ... ... ... в   3-х  ... Статьи   и
рецензии. - М.: Гос.издат.худ.лит., 1948. Т.2. - С. 5-67.
21. Ағындағы ақпарат» 4-5 бет, ... ... ... ... «Елорда» 2010ж
22. http://dinislam.kz/ 2009-01-27
23. Белгісіз Бесікбаев, «Қанат байлаған қазақ» 27-бет»
24. Тұрсынов С. Елдестірмек елшіден.- Алматы: Атамұра, 1996.224б.
25. Өрт «Лениншіл ... 10 ... (1983 ... ... ... қазақ», Елорда (2010 жыл, 68- бет)
27. Қазақ көсемсөзі жанрларының кемелдену ... ... К. ... ... ... 2009. ... ... әлем» порталы 2011 жыл 15 ақпан
29. Алтын орда газеті, 10 ақпан, 2011 жыл. «Біздің буын ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Азаматтық құқықтың қайнар көздері түсінігі мен түрлері27 бет
Алаш көсемдерінің құнды публицистикалық мұралары23 бет
Алтынбек Сәрсенбайұлы - публицист70 бет
Асқар Егеубаев - публицист38 бет
Асқар Егеубай – публицист, аудармашы32 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Бюджетаралық қатынас- бюджет процесін дамытудың бірден-бір қайнар көзі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь