Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері

КІРІСПЕ
1 МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫ ҮЙРЕТУДІҢ ҒЫЛЫМИ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Халықтың дәстүрлі ұлттық ойындарының ғылыми тұрғыдан қарастырылып зерттелуі
1.2 Мектеп жасына дейінгі балалардың қимыл.қозғалыс дағдыларын тәрбиелеудің өзектілігі.
1.3 Ұлттық ойындардың бала тәрбиесіндегі орны мен маңызы
1.4 Ұлттық ойындар классификациясы
2 МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА ДЕНЕ ШЫНЫҚТЫРУ САБАҒЫНДА ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Мектеп жасына дейінгі балалар организімінің физиологиялық өсу ерекшеліктері
2.2 Үш жастағы балалардың қимыл.қозғалыс дағдыларын ұлттық ойындар арқылы тәрбиелеу
2.3 Төрт жастағы балаларды ұлттық ойындар негізінде дене шынықтыру мәдениетіне тәрбиелеу әдістемесі
2.4 Бес жастағы балалардың ұлттық ойындар негізінде балабақшадағы дене шынықтыру сабағында тәрбиелеудің мазмұны мен әдістемесі
3. ТӘЖІРИБЕЛІК . ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЖҰМЫС НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1. Ғылыми зерттеуді ұйымдастыру
3.2 Ұлттық ойындарды меңгеру сапасын бағалау
3.4 Эксперименттік және бақылау топтарындағы балалардың ұлттық ойындар жүйесін меңгергеннен кейінгі даму көрсеткіштері
3.5 Зерттеу нәтежиелерін талдау
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жас ұрпақтың қалыптасып өсіп-өнуіне әсер ететін факторлардың негізгі бірі, дәстүрлі халық мәдениетінің бір бөлшегі халықтың ұлттық ойындары болып табылады.
Халықтың қалыптасуын айқындайтын оның ділі, тілі және этникалық тарихи айнасының жалғасы ұрпақтан-ұрпаққа мұрагерлік мирас жолымен жететін мәдениеті, оның ішінде біз қарастырып отырған дәстүрлі халық ойындарын қазіргі жас ұрпақ өміріне енгізу, сонымен қатар бұл мәселені бүгінгі жаңарған көзқараспен қайтадан жаңғырту қазіргі дербес қазақ ғылымының қалыптасу жылдарындағы зерделеуді қажет ететін өзекті тақырыптардың бірі.
Қазақстан егемен мемлекет ретінде қалыптасып бүкіл дүниежүзілік саяси аренадағы орны айқындалып жатқан сәтте, жеке адамның әлеуметтік дамуы мен ұлттық санасының өсуіне денсаулығын сақтау мәселесіне терең ден қойылуда.
Осы орайда жүзеге асырылып жатқан жұмыстарға бағыт бағдар беретін негізгі құжаттарға Қазақстан Республикасының Конституциясы [1], Білім беру туралы Заңы [2], Қазақ балабақшаларында тәрбиелеу және білім беру мазмұнын жаңарту тұжырымдамасы [3], «Балбөбек» бағдарламасы [4], Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы болып табылады [5].
1999 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының дене шынықтыру және спорт заңында «..... дене тәрбиесі-дені сау, дене бітімі және рухани жағынан жетілген, моралдік жағынан табанды жеткеншек ұрпақты қалыптастыруға, адамның денсаулығын нығайтуға, жұмыс қаблетін арттыруға, шығармашылық ғұмырлылығы мен өмірін ұзартуға бағытталған педагогикалық процесс» екендігін атап көрсетеді [6].
Осы заңның 9-бабында «Міндетті дене тәрбиесі сабақтары бүкіл оқу кезеңі бойынша аптасына мектепке дейінгі мекемелерде-кемінде 8 сағат» деп атап көрсетілген яғни мектеп жасына дейінгі мекемелерде негізгі сабақ түрі дене тәрбиесі екендігін көруге болады.
Адам тәнінің саулығын сақтауды сәбилік жастан бастау керек. Жалпы қай ұлттың болсада даму тарихына қарасақ өздеріне тән ұлттық ойындары қалыптасқандығын көреміз. Халықтық ұлттық ойындар көшпенді түрік әлемінде ерекше үлкен мәнге ие болып жас ұрпақты шыдамдылық пен төзімділікке шыңдауда өмір мектебінің бір бағыты ретінде қарастырылды.
Қазіргі Қазақстан Республикасының жергілікті тұрғындары-қазақтар өздерінің өскелең ұрпағын өсіру барысында қимыл-қозғалыс, яғни дене тәрбиесімен айналысуды тал бесіктен бастайды.
Ұлттық спорт түрлерінің арнайы және негізгі бағыты адамның бойындағы дене күшінің сапалық қасиеттерін дамытып жетілдірумен қатар, оның мінез-құлқы мен адамгершілік қабілеттеріне оң әсерін тигізіп, кәсіптік және әлеуметтік белсенділігін сәби кезеңнен қартайған шағына дейін сақтауға арқау болады.
1. Қазақстан Республика Конституциясы
2. Қ.Р. Білім беру туралы заңы. 1999.
3. Қазақ балабақшаларында тәрбиелеу және білім беру мазмұнын жаңарту тұжырымдамасы. 1991.
4. «Балбөбек» бағдарламасы. 1996.
5. Қ.Р. Білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы.
6. Қ.Р. дене шынықтыру және спорт заңы. 1999.
7. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С. Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. -Алматы: Қазақтың мемлекеттік спорт және туризм академиясы, 2000. -151 б.
8.Уаңбаев Е. Дене тәрбиесінің негіздері. -Алматы: 2000.
9. Есмағанбетов З. Дене тәрбиесінің теориясы әдістемесі. -Қарағанды: 1995.
10. Менлибаев К.Н. Роль национальных традиции в формировании и развитии патриотизма. -Караганда: 1993.
11. Болғамбаев О. Қазақтың ұлттық спорт ойын түрлері. -Алматы: 1995.
12. Қарақов А. Студенттердің дене тәрбиесінде спорттық күрестің ұлттық түрлерін пайдалану: пед.ғылым.канд.дисс. автореф. -Алматы., 1996.
13. Оңалбеков Ж.К. Дене тәрбиесі мен спорттың жеке адамдар арасындағы ұлттық қарым-қатынастарды дамытудағы орны: пед.ғылым.канд.автореф. -Алматы, 1996.
14. Степанкова Э.Я. Использование подвижных игр в воспитании детей дошкольного возраста //Педагогичес. Практ. Ст-ов по курсу «Теория и методика физич. Воспитания детей дошкольного возраста». -М, 1984. -71-83 б. 15. Страковская В.Л. Подвижные игры в терапии больных и ослабленных детей.-М.: Медицина, 1987. -237 б.
16. Мухитдинов Е. Использование казахских народных игр в физическом воспитании учащихся. кан.дисс. автор. 1999.
17. Нұрлыбекова А.Б. Принципы педагогики развития при построении программ физического воспитания дошкольников. -Алматы: Ғылым, 1998.-3б.
18. Алекторов Е.А. О рождении и воспитании детей киргизов, о правилах и власти родителей. -Оренбург, 1891. -8 б. -Сонікі., Праздничные игры и забавы киргизов. //Оренбургский листок.- 1888, №42.
19. Диваев А.А. Игры киргизских детей //Тургайские ведомости. 1905. №48. 14.10. Сонікі., Игра киргизских молодежи //Тургайские ведомости. -1907. №2.-10 б., Сонікі., Как киргизы развивают детей. //ЭО.1908 №1-2. 14 б.
20. Гуннер М.С. Сборник казахских национальных игр и развлечений. -Алма-Ата, 1938. -17 б., Сонікі Краткий сборник казахских народно-национальных видов спорта. -Алма-Ата, 1949. -18б.
21. Пантусов Н. Киргизская игра тогуз кумалак. ИОАИЭ, - Казань, 1906. -Т. ХХІІ, выпуск 4. -Б.249-252.
22. Пещерова Е.М. Некоторые игры среди оседлого населения Туркестана //Средне-Азиатский Гос. Университет №11. -Ташкент, 1925. -18 б.
23. Мепкова Н. «Игры киргизов»
24. Тәнекеев М.Т. История физической культуры в Казахской ССР. -Алма-Ата:, 1973. -б., Сонікі., От байги до олимпиады. -Алма-Ата: 1983. -б., Сонікі., Физическая культура и спорт и проблема воспитания культуры межнационального общения //Теория и практика физической культуры. -1990. /6. -Б.32-36. Тәнекеев М.Т., Асарбаев А. История физической культуры в Казахстане. - Алматы: 2001.-180б., Тәнекеев М.Т. Қажымұқан. -Алматы: Білім 2001.-191б.
25. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: 1978. -б., Сонікі., Диваев халық ойындарының тәрбиелік маңызы жайында //Қазақстан мұғалімі. /1974, №5-б., Сонікі., Халық ойындарының тәрбиелік маңызы жайында //Қазақстан мектебі. 1974. №5-б. Сонікі. Қазақтың ұлттық ойындары-шетел ғалымдарының көзімен //Зерде №10.
26. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Рауан, 1991. -176 б. 27. Қуанышев Т.Ш. Подготовка будущих учителей физической культуры национальных игр: автореф.дисс.канд.пед. наук. -Алма-Ата, 1992.-24 б. Тойлыбаев Б. Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде халықтық педагогика элементтерін пайдалану: пед.ғыл.канд. дисс.автореф. -Алматы, 1998. -23 б.
28. И.С. Паллас. Путешествие по разным провинциям Российской империи.- СПб., 1773. -б, 52.
29. Гросс С. Материалы для изучения юридических обычаев Киргизов. СПб, 1886. Б.16-17.
30. А. Гумбольдт. Центральная Азия, исследования о целях гор и по сравнительной климатологии. -М., 1915. -Т.1. -б.66-67.
31. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. -Алматы, Санат, 1996. -б.353.
32. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. -Алматы, 1996. б.301.
33. Букин Е. Физическое и умственное воспитание у киргиз. //«Туркестанские ведомости», 1883. -4. б.38.
34. Диваев А. Игры киргизских детей //Туркестанские ведомости.1905. /152. б.1-2
35. Диваев А. Игры киргизских детей //Туркестанские ведомости.1905. /152. б.3
36. Диваев А. Как киргизы развлекают детей //Туркестанский сборник.-Ташкент., 1916. -Т.568. б. 169.
37. Қалиұлы С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы.-Алматы : Білім, 2003. б. 150-151.
38. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры. Қор И-69.-54-іс.-20б.
39. Радлов В.В. Из Сибири.-М., 1989.-б.237.
40. Герц И.А. Сборник игр и полезных занятий для детей всех возрастов.-СПб, 1873.-б.112.
41. Алекторов А. О рождении и воспитании детей киргизов, о правилах и власти родителей. -Оренбург 1891.-82 б.
42. Ф. Ефремов. Девятилетнее странствование. -М., Б.145., -б.4.
43. Қазақ ССР тарихы. -Т.4. -Алматы: 1989. -б.188.
44. Иш-Мухамед. Физическое и умственное воспитание у киргиз // Туркестанские ведомости. 1883. /17. -б. 66.
45. Харузин А. Киргизы Букеевской орды, вып.1. -М, 1889. -230-263-беттер. Вульфсон Э.С. Киргизы. -М, 1870. Б.15,48,50,75. Карутц Р. Среди киргиз и туркмен на Мангышлаке, -СПб., 1910. 84-88 беттер.
46. Покровский Е.А. Детские игры преимущественно русские в связи с историей, этнографией, педагогикой и гигиеной. –М., 1895. -б.24.
47. Гуннер М. Сборник казахских национальных игр и развлечений. -Алма-Ата, 1938. -Б. 5-12.
48. Колоццо Д.А. Детские игры и их психологическое и педагогическое значение. -М., 1909. -б.25-79.
49. Н. Пантусов. Киргизская игра -«Тогыз кумалак». ИОАИЭ, -Т.22. вып 4-Б.-Қазан., 1914.-б.249.
50. Детсія игры у туркмень Закаспийской области //Туркестанский сборник.-Ташкент, 1909.-Б.173-176.
51. Лябейка. Туркменія и туркмены //Туркестанский сборник. -Ташкент, 1910-1911.-Т. 542. -Б.79-81
52. Васильев А. Игры сартовских детей //Туркестанский сборник. -Ташкент, 1900. -Т.507. -44-46 б., Сонікі //Туркестанские ведомости. 1909./109 от.28 мая.-б.470.
53. Гаврилов М.. Перепелиный спорть у Ташкентских сартов //Туркестанский сборник. -Ташкент, 1909. -Т.535. -Б.71-75.
54. Гориневский В.В. Игры и развлечения. -М., -Л., 1924. -б.3.
55. Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения. Т.1. -М., Педагогика., 1964. б.549.
56. Ушинский К.Д. Дидактика. -Т.2. -М., Педагогика 1983. -б.28.
57. Тәнекеев М.Т., Адамбеков Қ.І. Қазақтың ұлттық спорт ойындары. -Алматы : 1994. -50 б.
58. Тәнекеев М.Т., Асарбаев А. История физической культуры в Казахстане. -Алматы: 2001. -180 б.
59. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: 1978. -150 б.
60. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Рауан, 1991. -176 б.
61. Бүркітбаев Ә. Спорттың ұлттық ойын түрлері және оның тәрбиелік мәні.- 62. Болғамбаев М. Қазақтың ұлттық спорт ойын түрлері. –Алматы; Қайнар. 1985.
63. Лесгафт П.Ф. Сборник педагогических сочинений. -М., 1952. -Т.2. Б.310. -б, 120.
64. А. Афанасьев В.Ф. Этнопедагогика нерусских народов Сибири и Дальнего Востока. -Якутск, 1979. -б. 44.
65. Дмитренко Т.И. Спортивные упражнения и игры для детей дошкольного возраста. -Киев: Рацяньская школа, 1983. -112 б.
66. Воспитание детей в игре /Под. ред. Шакирова Р.В. -Казань: Издательство Казанского университета, 1976. -85 б.
67. Усова А.П. Бала бақшадағы оқыту. -Алматы: Мектеп, 1987. -175 б.
68. Давыдов И.Ю. Физическое воспитание дошкольника. -М : Советская Россия, 1959. -31 б.
69. Хухлаева Д.В. Теория и методика физического воспитания детей дошкольного возраста. -М: Просвещение, 1971. -20 б.
70. Конторович М.М. Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения дошкольников. -М: Физкультура и спорт, 1946. -104 б., Быкова А.И. Физическое воспитание в детском саду. -М: Академия пед. наук, 1956. -148 б., Компаниец В.Г. Игры и развлечения. -М: Государст. Издательство, 1953. -168 б., Шашкина В.А. Двигательная активность детей 2-3 летнего возраста и педагогическое руководство ею в процессе деятельности: автореф.дисс.канд. пед.наук. -М, 1977. -21 б.
71. Конторович М.М., Михайлова Л.И. Зимние игры и развлечения дошкольников. -М: Физкультура и спорт, 1946. -33 б., Куанышев Т.Ш. Подготовка будущих учителей физической культуры национальных игр: автореф.дисс.канд.пед.наук. -Алма-Ата, 1992. -24 б., Тойлыбаев Б. Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде халықтық педагогика элементтерін пайдалану: пед.ғыл.канд.дисс.автореф. -Алматы, 1998. -23 б.
72. Аракелян О.Г. Физическое развитие и подготовленность детей от 4 до 7 лет при повышенном режиме двигательной активности //Тезисы докладов Всесоюзн. Научн. Конф. По актуальным проблемам обществ. Дошкольного воспитания и вопросам подготовки детей к школе. -М., 1970. б.18-21. Сонікі., Физическое развитие и подготовленность детей 4-7 лет в связи с особенностями режима двигательной активности //Материалы Всесоюзной научно- метедической конференции по пробл. Физ. воспит. В детских учреждениях Крайнего Севера. -Норильск., 1971 -С.70-74. Сонікі, Проведение ежедневных физических упражнений на воздухе //Дошкольное воспитание. 1982. 2. С.40-42.
73. Пиаже Ж. Подражание, игра и мечта. –М.,1969. б.148-149.
74. Пиаже Ж. Роль действия в формировании мышления //Вопросы писхологии. -1965. №6. -б.36-48.
75. З.М. Богуславская., Е.О. Смирнова Развивающие игры для детей младшего дошкольного возраста. -М., Просвещение., 1991. -Б.206. -Б.3.
76. Иманбеков Т. Қазақ балабақшаларындағы оқу-тәрбие жұмыстарында ұлттық ойындарды пайдалану. -Пед.ғылымд.канд.дәреж.қорғауға дайындалған диссерт. Авторефераты. -Алматы., 1995. Б.26.
77. Ж.К. Оңалбеков Дене тәрбиесі мен спорттың жеке адамдар арасындағы ұлттық қарым-қатынастарды дамытудағы орны. -Алматы., 1996. -Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәреж. алу үшін дайындалған диссерт. Авторефераты. -Б.25.
78. М.Т. Тұрыскелдина. Дене шынықтыру оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. -Алматы «Атамұра», 1999. -Б.69., М.Т. Турскельдина Подвижные игры для 3 класса общеобразовательной школы, - Алматы «Атамұра», 1999. -Б.53.
79. Е. Мухитдинов. Использование казахских народных игр в физическом воспитании учащихся. кан.дисс. автор. 1999.
80. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С., Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. Монография. -Алматы: 2000.
81. Төленова Ұ.Т. Балабақшадағы аралас топ балаларын ұлттық ойындар арқылы адамгершілікке тәрбиелеу: пед.ғылым.канд.дәр.дисс. автореф. -Атырау: 2002. -25 б.
82. А.К. Айтбаева. Қазақ халық ойындары-бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеу құралы. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1992.
83. Б.А. Тойлыбаев. Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде халықтық педагогика элементтерін пайдалану. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1995.
84. Т.Ш. Қуанышев Болашақ дене тәрбиесі мұғалімдерін ұлттық ойын құралдары арқылы даярлау. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1992.
85. Б.М. Досқараев. Қазақстан аймағында көне дәуірден феодалдық кезеңге дейінгі типтік мемлекеттің пайда болу аралықтағы дене тәрбиесі. п.ғ.к. автореферат. Алматы., 1993.
86. Н. Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. -Алматы., Жалын 1994. -Б.399.-б.110.
87. С. Қалиев., М. Оразов., М. Смайылова. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. -Алматы., Рауан. 1994. -Б.221. -б.165-174.
88. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы., Білім., 1995. -Б.255.
89. Төрениязова С.М. Бастауыш мектеп оқушыларын сыныптан тыс оқу-тәрбие жұмысы арқылы дамытудың педагогикалық негіздері. -Пед.ғылым.канд. дәр.дисс. автореф. -Тараз., 1999. -Б.25. -б.15.
90. Қалиұлы С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. – Алматы, Білім, 2003. -Б.279. -б.53.
91. Джикиев А. Традиционные туркменские праздники, развлечения и игры /На материалах Южного и Восточного Туркменистана/. -Ашхабад: Ылым., 1983. -117б.
92. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры. Р.86. Опись 1. Іс 5287. Б.136.
93. М. Майсурадзе Грузинские национальные игры в мяч. -Тбилиси., Сабчата- Сакартвело., 1980. -Б.39. -б.15.
94. Вагнер Г., Фрейер К. Детские игры и развлечения. -Книгоиздат. -М,В. Попова. -Петроград., 1921. -Б.226. -б.27.
95. Иргит Самбу. Тувинские народные игры. -Тувинское книжное издательство-Кызыл., 1978. -Б.140. -б.121.
96. Гагиев С.Г. Осетинские национальные игры. -Орджоникидзе., 1980. -Б.127.-б.61.
97. Вахания О. Абхазские народные игры. -Сухуми., Абхазский государственный издательство., 1959. -Б.117. -б.58,72.
98. Дибиров М. Народные игры и спорт в Дагестане. -Махачкала., Дагучпедгиз., 1968. Б.158.- б.121., Гагиев С.Г. Осетинские национальные игры.- Орджоникидзе., 1958.-б.41., Энциклопедический словарь по физической культуре и спорту. -М., 1961.-б.54.
99. Д.О. Омирзаков., М.К. Саралаев «Киргизские национальные виды спорта и народные игры» -Фрунзе., Кырғызстан., 1981. Б.32. -б.17,18,14,20,21.
100. Мальлен В. Народные игры Карелии. -Карелия., 1987. -Б.135. -б.31,43.
101. Зигер В.К. К определению понятий и признаков, характеризующих физическую культуру //Очерки по теории физической культуры. -М: ФИС., 1984. -75 б.
102. Лесгафт П.Ф. Собранные педагогические сочинения. -Т.2. -М: Педагогика, 1962. -122 б.
103. Аксарина. Н.М. Воспитание детей раннего возраста. -М: Медицина, 1969. -37 б.
104. Жұмабаев М. Пидагогика . -Алматы: Рауан, 1992. -21 б.
105. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -113 б.
106. Нурлыбекова А.Б. Принципы педагогики развития при построении программ физического воспитания дошкольников. -Алматы: Ғылым, 1998. -Б. 20-21.
107. Мырзаханұлы Н. Педагогикалық валеология негіздері //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2002. №11. -9 б.
108. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -9 б.
109. Вербицкая К.В. Подвижные игры в детском саду /В книге Физическое воспитание в детском саду. -М: Академия педагогических наук РСФСР, 1956.-С.22-23.
110. Жаңабердиева К.А., Әділханов Ә.С., Қайым Қ. Салауаттану //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2003 № 11. -55 б.
111. Хухлаева Д.В. Теория и методика физического воспитание детей дошкольного возраста. -М: Просвещение, 1971. -С.16-17.
112. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры, Пещерова Е.М. Некоторые игры среди оседлого населения Туркестана. -Ташкент, 1925. -90 б.
113. Өзбекстан мемлекеттік мұражай қоры, Пещерова Е.М. Некоторые игры среди оседлого населения Туркестана. -Ташкент, 1925. -91 б
114. Бүркітбаев Ә. Спорттық ұлттық ойын түрлері және оның тәрбиелік мәні. -Алматы: Абай атындағы педагогика институты, 1985. -6 б.
115. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова Ә.С., Дүкенбаева Г.Х., Бәтібаева С.Ғ., Өтебаева Г.К. Балбөбек бағдарламасы. -Алматы: Шартарап, 2000. -19 б.
116. Гальперин С.И. Физиологические особенности детей. -М: Медицина, 1965. -18 б.
117. Кабанов Н.Н., Чабовская А.П. Анатомия, физиология и гигиена детей дошкольного возраста. -М: Медицини, 1975. -75 б.
118. Ядешко В.И., Сохин Ф.А. Мектепке дейінгі педагогика. -Алматы: Мектеп, 1982. -124 б.
119. Грохольский Г.Г., Молчанов С.В. Двигательная активность и двигательные способности детей дошкольного возраста. -Минск: Педагогика, 1988. -30 б.
120. Руководство для сестер детских яслей /Под. ред. М.Д. Ковригиной. -М: медицина, 1966. -235 б.
121. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова Ә.С., Дүкенбаева Г.Х., Бәтібаева С.Ғ., Өтебаева Г.К. Балбөбек бағдарламасы.-Алматы: Шартарап, 2000. -25 б.
122. Сәтімбекова М.С., Баймұратова Б.Б., Жұмабекова Ф.Н., Әмірова Ә.С., Дүкенбаева Г.Х., Бәтібаева С.Ғ., Өтебаева Г.К. Балбөбек бағдарламасы. -Алматы: Шартарап, 2000. -31-32 б.
123. Русскова Л.В., Соловьева О.И. Балалар бақшасында тәрбиелеу программасына методикалық нұсқау. -Алматы: Мектеп, 1979. -154 б.
124. Усова А.П. Бала бақшадағы оқыту. -Алматы: Мектеп, 1987. -48б.
125. Аманбаев Р.Р., Асарбаев А.К. Дене тәрбиелеу мәдениетінің ілімін оқып үйрену жөніндегі әдістемелік нұсқаулар. -Алматы, 1992. -42б.
126. Бұл да сонда, -7б.
127. Шишкина В.А. Двигательная активнось детей 2-3 летнего возраста и педагогическое руководство ею в процессе деятельности: автореф. дисс.канд. пед.наук. -М: МГУ, 1978. -20 б.
128. Сейдахметов Е.Е., Қуатбеков Ш.Н. Жанұядағы дене тәрбиесі мен ұлттық ойындардың маңызы //Дене тәрбиесі мен спорттың теориясы және практикасы. – Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. -Алматы, 2006. -144 б.
129. Русскова Л.В., Соловьева О.И. Балалар бақшасында тәрбиелеу программасына методикалық нұсқау. -Алматы: Мектеп, 1979. -Б.150-151.
130. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -113 б.
131. Ядешко В.И., Сокин Ф.А. Мектепке дейінгі педагогика. -Алматы: Мектеп, 1982. -114 б.
132. Кольцова М.М. Развитие сигнальных систем действительности у детей.- Ленинград., 1980. -35 б.
133. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. –Алматы: Рауан, 1991. -130 б.
134. Демеуов Ж.Д, Байназарова Б.Я., Бекетов А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы физиологиясы және гигиенасы. -Алматы: Білім, 1995. -75 б.
135. Осокина Т.И. Физическая культура в детском саду. -Москва: Просвещение., 1986. -4б.
136. Айталы А. Ұлттану /оқу құралы/. -Алматы: Арыс, 2000. -67 б.
137. Козлова С.А., Куликова Т.А. Дошкольная педагогика. -М: Академия., 2000. -257 б.
138. Оңалбеков Ж.М. Физическая культура в сфере межличностных отношений : автореф. канд.пед. наук. -Алматы, 1996. -18б.
139. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С., Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. -Алматы: 2000. -32 б.
140. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау жөніндегі агенттігі Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясы Салауатты өмір салтын қалыптастыру проблемаларының Ұлттық орталығы Қазақстан Республикасы үздіксіз білім беру жүйесінде «Салауаттану-денсаулықты сақтау» бағдарламасы бойынша салауатты өмір салтын қалыптастыру Тұжырымдамасы //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2003 № 1. -17 б.
141. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. -Алматы: Жалын., 1994. -112 б.
142. Руссо Ж.Ж. Педагогические наследие, педагогические идеи Жан-Жака Руссо. -М: Педагогика, 1989. -101-102 б.
143. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С. Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. -Алматы., 2000. -106 б.
144. Қазақ Совет Энциклопедиясы. -Т. 11. -Алматы: Қазақ Совет Энциклопедиясының Бас редакциясы, 1977. -353 б.
145. Плеханов Г.В. Письма без адреса. Избранные философские произведения. -М., 1962. Т.5. -336-339 б.
146. Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения. -М., 1954. -Т.2. -483 б.
147. Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения. -М., 1954. -Т.2. -488-489 б.
148. Ленард Г., Лахман И. Спортивные игры и упражнения для детей дошкольного возраста. Сокр. Пер. В.П. Милютина. -М «Физкультура и спорт», 1977. -102 б.
149. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С. Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. –Алматы: Қазақтың мемлекеттік спорт және туризм академиясы, 2000. -135 б.
150. Бөжиг Ж. Жасөспірімдерді тәрбиелеу процесінде Қажымұқан Мұңайтпасұлы мұрасын пайдаланудың педагогикалық шарттары. -13.00.01. -Жалпы педагогика пед.ғылым.канд.ғылым.дәрежесін.алу үшін дайын. диссерт. авторефераты. -Қарағанды., 2005. -17 б. -30 Б.
151. Тихеева Е.И. Развитие речи детей /раннего и дошкольного возраста/. -3-е изд. -М: Педагогика, 1967. -54 б.
152. Иманбетов А.Н. Салт-дәстүрлермен ұлттық ойындар негізінде студенттерге патриоттық тәрбие беру //Академик Е.А. Букетов-Ғалым, Оқытушы, Ойшыл. Е.А. Бөкетовтың 80 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. -Т.1. Қарағанды, 2005.-458-459 б.
153. Иманбаева С. Ерлік тағылымы. -Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1998. -22 б.
154. Қалиев С. Қазақтың халықтық тәлім-тәрбиесінің ғылыми педагогикалық негіздері. -Пед. ғылым. докторы ғылыми дәрежесін алуға дайын док. диссерт. Авторефераты. -199 б.
155. Әбсеметов М. Ұлттық әскердің де тарихы бар //Ана тілі № 36, 1991, 6 б.
156. Сәнік З., Садықан Б. Қаракерей Қабанбай батыр. -Алматы: Жазушы, 1991. -174 б.
157. Гориневский В.В. Игры и развлечения. -М-Л., 1924. -3 б.
158. Төтенаев Б.Ә. Казахские национальные игры. -Алматы. -Казахстан, 1975. -26 б.
159. Бекбатчаев Т.Ж. Применение традиционных казахских народных игр и упражнений в системе физического воспитания в школе. Автореф.дисс.канд. пед.наук. -А., 1981.-25 б.
160. Ахметов Н.К. Теория и практика игрового обучения подготовке учителя.-Автореферат диссертации доктора педнаук. –А, 1996. -11-12 б.
161. Тулегенов Ж.Т. Внедрение казахских национальных форм и средств физического воспитания в современном педагогическом процессе. –Алматы. Ғылым, 1979. 36 б.
162. Құралбекұлы А., Әкімбайұлы С. Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. -Алматы: Қазақтың Мемлекеттік спорт және туризм академиясы. -2000. -127-128б.
163. Төленова Ұ.Т. Балабақшадағы аралас топ балаларын ұлттық ойындар арқылы адамгершілікке тәрбиелеу: педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған автореф: -Атырау, 2002. -10 б.
164. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Қайнар, 1994. -8 б.
165. Ошанов О.Ж. Көкпар ойынының түпкі мәні туралы // В кн: Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні. -Алматы : Ғылым, 2001.-347,349-350 б.
166. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Қайнар, 1994. -55 б.
167. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Рауан, 1991. -63-64 б.
168. Вавилова Е.Н. Учите бегать, прыгать, лазать, метать: Пособие для воспитателя дет.сада. –М: Просвещение, 1983. Б. 144.
169. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы : Рауан, 1991. -110 б.
170. Төтенаев Б.Ә. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Қайнар, 1994. -53 б.
171. Вильчковский Э.С. Педагогические основы процесса формирования двигательной подготовленности детей 3-7 лет. Автореф. дисс.докт.пед.наук. –Киев. 1989. 44 б.
172. Гуляйкин В.А. Методика физической подготовки детей 4-х лет на основе воспитания комплекса основных двигательных качеств. Автореф. дис.канд.пед.наук. –Омск., 1986. 21 б.
173. Дмитренко Т.И. Спортивные упражнения и игры для детей дошкольного возраста. - Киев: Радзянская школа, 1983. -112б.
174. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Қайнар, 1994. -131б.
175. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Қайнар, 1994. -130б.
176. Құралбекұлы А, Әкімбайұлы С. Оқушылар дене шынықтыруының этнопедагогикалық негіздері. -Алматы, 2000. -111б.
177. Асарбаев А., Құралбек Ә. Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие жүйесінде пайдаланудың методологиялық негіздері //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2002. №3, 38-б.
178. Дүйсеков Н.С. Дене тәрбиесі сабағындағы жеңіл атлетиканың рөлі //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2003. №7-8.-57 б.
179. Даумова А.Қ. Спорт деген бір әлем //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2002. № 11. -45б.
180. Асаинов М., Мекебаев Р. Дене тәрбиесі. -Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы. -1962. -225б.
181. Бекпатшаев Т.Ж.., Минарбеков Д.И. Ұлттық-қимыл ойындарының дене тәрбиесіне тигізетін әсері //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2002., №4. -35б.
182. Құралұлы А. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамалығы. -Алматы: Қайнар, 2002. -41б.
183. Сағындықов Е. Қазақтың ұлттық ойындары. -Алматы: Қайнар, 1994. –123б.
184. Тлеуов Э., Елшібаев Ұ. Ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2002. № 3. -41б.
185. Денсаулық туралы ілім //Валеология. Дене тәрбиесі. Спорт. 2005., №11-12.-4-5 б.
186. Болғамбаев О. Қазақтың ұлттық спорт ойын түрлері. -Алматы: 1995. -78 б.
187. Тәнекеев М.Т., Адамбеков Қ.І. Қазақтың ұлттық спорт ойындары. -Алматы : 1994. -70б.
188. Тайжанов С., Қасымбекова С.І. Қазақтың ұлттық ойындары. –Алматы: Казстанинформ, 2004.
189. Жолымбетов О. Айгөлек. –Алматы., Қазақстан. 1975.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жас ұрпақтың қалыптасып өсіп-өнуіне
әсер ететін факторлардың негізгі бірі, дәстүрлі ... ... ... ... ұлттық ойындары болып табылады.
Халықтың қалыптасуын айқындайтын оның ділі, тілі және этникалық тарихи
айнасының жалғасы ұрпақтан-ұрпаққа мұрагерлік ... ... ... оның ... біз қарастырып отырған дәстүрлі халық ойындарын
қазіргі жас ұрпақ өміріне енгізу, ... ... бұл ... ... ... қайтадан жаңғырту қазіргі дербес қазақ ғылымының
қалыптасу жылдарындағы зерделеуді қажет ... ... ... ... егемен мемлекет ретінде қалыптасып бүкіл дүниежүзілік саяси
аренадағы орны айқындалып жатқан сәтте, жеке адамның ... ... ... ... ... ... сақтау мәселесіне терең ден қойылуда.
Осы орайда жүзеге асырылып жатқан жұмыстарға бағыт ... ... ... ... Республикасының Конституциясы [1], Білім беру
туралы Заңы [2], ... ... ... және ... беру ... ... [3], «Балбөбек» бағдарламасы [4], ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы болып табылады [5].
1999 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының дене ... ... ... «..... дене ... сау, дене бітімі және ... ... ... ... ... жеткеншек ұрпақты
қалыптастыруға, адамның денсаулығын нығайтуға, жұмыс қаблетін ... ... мен ... ұзартуға бағытталған педагогикалық
процесс» екендігін атап көрсетеді [6].
Осы заңның ... ... дене ... ... бүкіл оқу кезеңі
бойынша аптасына мектепке дейінгі мекемелерде-кемінде 8 сағат» деп ... яғни ... ... ... мекемелерде негізгі сабақ түрі дене
тәрбиесі ... ... ... ... ... сақтауды сәбилік жастан бастау керек. Жалпы қай
ұлттың ... даму ... ... ... тән ұлттық ... ... ... ... ойындар көшпенді түрік әлемінде
ерекше үлкен мәнге ие болып жас ... ... пен ... өмір мектебінің бір бағыты ретінде қарастырылды.
Қазіргі Қазақстан Республикасының жергілікті тұрғындары-қазақтар
өздерінің ... ... ... ... ... яғни ... ... тал бесіктен бастайды.
Ұлттық спорт түрлерінің арнайы және негізгі бағыты адамның бойындағы
дене күшінің сапалық қасиеттерін дамытып ... ... оның ... мен ... ... оң ... тигізіп, кәсіптік және
әлеуметтік белсенділігін сәби кезеңнен қартайған шағына дейін ... ... ... ... ... ... дене шынықтыру проблемасына
ұлттық ойындардан құралған қимыл-қозғалыс элементтерін енгізе отырып
баланың ... да оң әсер ете ... ... зор. ... дәстүрлі
ойындар балалар ағзасының мықты болып өсуінде және мінез-құлқының орнықты
қалыптасуында негізгі рөлін ... ... ... ... отырып,
біздің зерттеу ретінде қарастыратын мәселеміз: Мектеп жасына ... ... ... үшін атын ... ... ... ойындарының маңызын
дәлелдеп, яғни бала қимыл-қозғалысының дұрыс қалыптасуына әсерін зерттеп,
бүгінгі күнгі өзекті ... бірі ... ... болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ұлттық ойындар ... ... бір ... ... ... оқу-тәрбие жұмысының белсенді көкейкесті
мәселесін құрап, өсіп келе жатқан ... ... жас ... ... өз ... сүйе білетін патриоттық, интерноционалдық рухта
тәрбиелеуге қызмет етеді. Сонымен бірге ол ... ... ... ... негіздерін қалап, салт-санасын, әдет-ғұрпын, дәстүрін сіңіріп өз
ұлтына тән ділін қалыптастыруға ... ... ... спорт
түрлерінің қазіргі «Дене шынықтыру» ... ... ... ... ... ... еңбектер біршама баршылық. Олардың қатарына:
Құралбекұлы А, Әкімбайұлы С «Оқушылар дене ... ... [7], Е. ... ... ... ... [8], ... «Дене тәрбиесінің теориясы әдістемесі» [9], ... ... ... традиции в формировании и ... [10], М. ... ... ... ... ойын ... А. ... «Студенттердің дене тәрбиесінде ... ... ... ... [12], Ж.К. ... ... тәрбиесі мен
спорттың жеке адамдар арасындағы ұлттық қарым-қатынастарды ... ... атты ... ... болады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесі қазіргі қоғамдық ... ... ... ие. Ал дене ... мен ... ... ойын ... үйлесімді ұштастыру баланың болашағына зор әсер ететін үрдіс
болып табылады. Соңғы ... ... ... ... еңбектердің
негізгі тұжырымдамасы бойынша осы мектеп жасына ... ... ... нақты бір мақсатты бағытпен дамытқанда ғана денсаулығы нығайып,
қалыпты жұмыс жасау қабілеті, шыдамдылығы тұрақты дәрежеде өсіп, осы ... жеке ... ... ... ... әсер ететін фактор есебінде
дәлелденіп қарастырылды. Мұндай теориялық көзқарас тұжырымы дәлелдеген Э.Я.
Степанкова [14], В.Л. Страковская [15], ... [16], А.Б. ... ... ... ... нәтижесінде жарияланған көлемді
еңбектерінде дәлелденген.
Кезінде қазақтың ұлттық ойындарының этникалық ерекшелігін ... өз ... ... бөліп, жіктеуге талпынған белгілі ғалымдар: Е.А.
Алекторов [18], А.А. Диваев [19], М. ... [20], Н. ... [21], ... [22] еңбектерін атауға болады. Алайда қазақтың ұлттық
ойындарына ғылыми тұрғыдан мән ... оны ... ... бөліп, теориялық
тұрғыдан тұжырым жасап дәлелдеу ХХ-шы ғасырдың басынан басталады. Тұңғыш
рет ұлттық ойындардың ғылыми ... ... ойын ... ... ... ... ... Н. Мелкованың «Игры киргизов» [23] ... ... ... ... тарихи қалыптасуын, оның типтік түрлерін
бірнеше топқа бөліп жіктеген қазақстандық ғалымдар: М. ... [24], ... [25], Е. ... [26], Т.Ш. ... [27] сынды ғалымдар.
Қарастырып отырған тақырыбымызға қатысты еңбектерге ... ... ... ... ... мен ... ... құжаттарына
сүйене отырып, мектеп жасына дейінгі балалардың халық ойындары арқылы
денесін ... ... ... мәселесі әлі нақты қолға ... ... ... да ... ... ... ойындарға
қатысты жүргізілген ғылыми еңбектерді зерттеу ... ... ... күн тәртібіндегі өзекті мәселенің бірі ... ... ... ... ... дейінгі балаларға ұлттық ойындарды
үйрету арқылы денесін шынықтыру, ой сауаттылығын ашу және дәстүрлі ... ... ... бала өсуіндегі ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу обьектісі. Мектеп жасына дейінгі балабақша балаларының дене
шынықтыру сабағы, дәстүрлі ... ... ... Мектеп жасына дейінгі ... ... ... орны.
Зерттеудің ғылыми болжамы:
- балабақша жасындағы балалардың дене ... ... ... ... ... ... ... сабақ мақсатына байланысты ұлттық ойындарды таңдап алу негізі
жасалады.
- балабақшадағы дене ... ... ... бағдарламасы
жасалады.
- дене шынықтыру сабағында ... ойын ... ... және әдістемелік жолдары көрсетіледі.
- ұлттық ойын түрлерімен қатар ... дене ... ... ... ... ... ойындар арқылы балабақша жасындағы балаларға қоршаған ортаны
қорғау, ұлттық ... ... оны ... ... көрсетіледі.
- ұлттық ойындарды ойнау бала сауаттылығын ашу, тіл дамытуға
болатындығы ... ... ... ... ... ... ... дейінгі балалардың дене шынықтыру
қабілетін дамытудың ғылыми-педагогикалық негізін анықтау.
2. Ұлттық ... ... ... ... ... күнделікті өміріне
енгізу.
3. Ойындар түрлерінің баланың қимыл-қозғалыс дағдысының қалыптасуына бала
физиологиясына тигізер ... ... ... ... ... мен ... үшін спорттық жаттығуларды
халықтың дәстүрлі ұлттық ойындарымен үйлесімді ұштастыру әдістемелерін
зерттеу.
5. Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... халық
ойындары арқылы жүзеге асырудың ғылыми-әдістемелік жүйесін талдау.
6. Мектеп ... ... ... дене ... ... ... ойын
түрлерін қолданудың тиімділігін дәлелдеу.
7. Мектеп жасына дейінгі балалардың ұлттық ойындарға деген ... ... ... ... ... сана-сезімін нығайту
арқылы тәрбиелеу.
Зерттеудің жетекші идеясы.
Ұлттық халық ойындары арқылы баланың денесін шынықтыру, ... ... ... ... ... теориялық, методологиялық негізі мен әдістері.
Зерттеудің әдістері салыстырмалы тарихи сипатта, яғни формациялық және
өркениетті методология негізінде ... ... ... ... ... ... ... маңызын және оның бірнеше бағытын қазіргі
психологиялық-педагогикалық тұжырымдарға сүйене отырып дәлелдеп, ... дене ... ... ... ... ... әдіс ... қарастыру.
Зерттеу әдістері-тарихи және тарихнамалық еңбектерді талдап, түркі
әлеміндегі көшпенді номадтар өркениетін бірнеше ұлттық этногенездік ... ... ... ... ... ... ... және
мұражай қорларынан табылған деректер жинағын ... ... ... ... диссертацияны жазу барысында оқу-әдістемелік және халық ауыз
әдебиеті жазбаларына көңіл бөлініп, ұлттық ... ... оны ... ... ... ... педагогикалық бақылау әдісі.
Педагогикалық-теориялық ізденістерді ... ала ... ... өткізу. Балалардың ата-аналарымен жүздесіп сұрақ-жауап іс-
шарасын ... ... ... ... ... ... ... сынақ
әдісімен ұлттық ойындар жүйесінің қажеттілігін қарастырып байқау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
1. тұңғыш рет мектеп жасына дейінгі балалардың балабақшадағы дене шынықтыру
сабағында ... ... ... пайдалану арқылы бала денесін жан-жақты
шынықтырудың педагогикалық негізі жасалды.
2. алғаш рет дене шынықтыру сабағындағы: жүгіру, секіру, лақтыру, ... ... ... ... ... ... ойындар
негізінде бала өміріне енгізудің жүйесі және бағдарламасы ... ... ... ... ... ... халық ойындарын күнделікті өмірдің
тұрақты элементіне айналдыру барысы тек ... ... ... ... ... ... да дәстүрлі ойындарымен байланыстыра отырып
зерттелді;
4. бірінші рет ... ... ... ... ... ұлттық
ойындар жүйесінің педагогикалық жіктелуі құрастырылды;
5. ұлттық ойындардың ғылыми-педагогикалық негізі мен оны ... ... ... жас ... ... рухта тәрбиелеу үрдісін ғылымға
енгізу жолдары қарастырылды;
6. мектепке дейінгі балалардың жас ... сай ... ... ... ... ... нәтижесінде жеткен табыстардың
ғылыми қажеттілігі анықталды.
Зерттеудің практикалық маңызы - диссертацияда қарастырылған ... ... ... ... ... ... ойындарын үйретудің ғылыми-
педагогикалық негізі, әдістік жолдарын ... дене ... ... ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс
өсуіне байланысты ойын элементтерін күнделікті өмірде пайдалануға болады.
Зерттеудің ... ... ... және жоспарлы бағытта
мектеп жасына дейінгі балалардың пәндік сабағына енгізуге және ... ... ... ... ... осы сала бойынша жазылатын
ғылыми еңбектерге пайдалануға ұсынамыз.
Зерттеудің деректік қоры - ... ... ... ... ... ... ... И-69 қоры, «Ресей императорының
жағрафиялық қоғамының Түркістан бөлімі», ... ... ... Р-145-ші қор. Өзбекстан мемлекеттік орталық
кітапханасынан «Түркістан ... тағы да ... ... төңкерісіне
дейінгі қазақ, өзбек, ... ... орыс ... ... ... ендіріліп қарастырылды.
Зерттеудің негізгі кезеңдері:
1-ші кезең 2001-2002 жылдар аралығында ... ... ... дәлелді негіздеме жазылып, жұмыс құрылымы Қазақтың спорт және туризм
академиясының «Күрес және ... ... ... ... ... ... бекітілді. Тақырыпқа қатысты ғылыми-
педагогикалық, теориялық және тарихи ... ... ... ... құжат жинау, оларды қарастырып, талдау ісі жүргізілді.
2-кезең 2002-2006 жылдар ... ... ... ... және жеке ... ... ... ұлттық ойынның
қажеттілігін түсіндіру, ата-аналармен сұрақнамалық жұмыс және тестілік
сұрақ-жауап өткізу.
3-кезең 2006-2007 ... ... ... ... қорлар мен
материалдық құжаттар негізінде ... ... ... ... жазып, қорғауға дайындау.
Қорғауға ұсынылатын мәселелер:
1. Ұлттық ойындарды мектеп жасына дейінгі балаларға үйретудің ғылыми-
педагогикалық әдістемелік бағдарламасын жасау.
2. ... ... ... ... отырып, ұлттық ойындардың қоғамдағы саяси мәнін талдау.
3. Ұлттық ойындардың әдістері мен ... ... дене ... ... ... жас баланың жеке тұлға
ретінде тәрбиелеу жолдары.
4. Спорттық ... ... ... ... ... бала өмірінің
қажеттілігіне енгізу әдістері.
Зерттеу қорытындыларының нақтылығы мен негізділігі. Зерттеу нәтижесінде
анықталған ... ... ... ... мен ... ... мәселені талдау жолдары дене шынықтыруға қатысты
арнайы курстар мен педагогика ғылымында баланы тәрбиелеу ... ... ... ... зерттеу нәтижесінде жасалған пікірлер мен қорытынды
тұжырымдар балабақшалардың оқу-тәрбие сағаттарына ... ... ... ... және ... ... ... Ақтау қаласындағы № 59-шы С. Шапағатов атындағы балабақша, № ... № 46-шы ... ... ... ... ... - Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды
мемлекеттік университеті Ақтау филиалында 2002 мен 2005 жылдар аралығында
өткізілген «Ғылым және жастар» атты ... /1-ші, 2-ші, 3-ші, ... ... бойынша баяндамалар жасалды. 2006 жылы Алматы қаласында
өткен ... ... мен ... ... және ... атты
халықаралық ғылыми-практикалық конференция «Спорттық жаттығу ... ... ... ... ... ... ... мақала
жинаққа енгізілді. Диссертацияның негізгі нәтижелері мен ... ... ... ... ... үш тараудан және қорытындыдан
тұрады. Зерттеу жұмысының соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі, жұмыстың
мақсаты мен міндеттері, деректік және методологиялық негіздері, ... мен ... ... ... мәселеге қатысты сұрақтар төңірегінде зерттеулер жүргізіліп,
теориялық тұжырымдар негізінде ізденіс қажеттілігі дәйекті ... ... ... жұмысының мазмұнынан туындайтын ... ... ... ... ... ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА ҰЛТТЫҚ
ОЙЫНДАРДЫ ҮЙРЕТУДІҢ ҒЫЛЫМИ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 ... ... ... ... ... ... ... халықтың болмасын ұлттық ойындарының белгілі бір мақсаты мен
әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... ойындар туралы сипаттамалық жинақтар, деректер
және құжаттар дұрыс зерттеу мен талдауды қажет етеді.
Халық ұлт ойындарын ... оны ... өмір ... өткізуші,
өзінің керегіне жаратушы ретінде, оны өзінің ұрпағын өмірге әзірлеу
ниетінде дүниеге ... ... ел ... тарауы, қоғамдағы ролі, болашақ ұрпақты
тәрбиелеудегі қажеттілігі, оның шығу тарихы төңірегіндегі мәселелермен
бізге дейін де ... ... ... ... ... ... ... еңбектерді біз хронологиялық
тәртіп бойынша бірнеше топқа бөліп қарастырдық:
1. Патшалық Россияның қазақ жерін отарлау ... ... ... ... ... ... ... тұсындағы Орта Азия және Қазақстан халықтарының ұлттық
ойындары туралы ... ... ... ... ... дейінгі балаларды дене шынықтыруға баулу ... ... ... ... ... ... Егемендік алған Қазақстандағы аталған тақырыпқа қатысты ізденістері.
Қазақ халқының өмірі жайында көптеген ... ... ... бірі И.С. ... өз ... ... ... тыныс-
тіршілігін бақылай келе ұлттық ойындарға сипаттама ... ... ... шығу мен ... ... ... дұрыс мән беріп, оны ғылыми тұрғыдан зерттеу ХІХ ... ... ... ... Ең ... ... ... психолог К. Гросс бала
өміріндегі ойынның ... ... ... жеке ... ... ойын ... ... Ғалым К. Гросстың зерттеу жұмысы
жарияланғанға дейін ойын әрекеті ... аса ... ... ... және оған ... өсіп келе ... ... психикасын қадағалау,
оның баланың ... үшін ... ... ... ... оған дейін ғылым ретінде зерттелмеді. К. Гросс ойын бала-өмірінде
тұқым қуалаушылықтың негізінде пайда болатын, жас төл ... ... ... ... ... жаттығу арқылы өз бойына орнықтыра отырып,
өмір сүруге әзірлену деп түсіндіреді [29].
Неміс ғалымы А. Гумбольдт 1829 жылы орыс өкіметінен арнайы ... ... ... ... Орал мен ... және ... ... Өскемен
қалаларына саяхат жасап, көшпелі қазақ ауылдарының өмірімен танысып,
олардың ... ... ... ... ... «Қазақ елінің
жолаушы қонаққа көрсететін құрметімен бірге ұлттық ерекшеліктері ... ат ... ... ... ерекшелігімен сүйсіндіріп, сырт адамды
қызықтырады», - дейді [30].
Қазақ даласында ... ... ... ... ашушылардың бірі,
көрнекті орыс ғалымы, географ, тарихшы А.И. Левшиннің қазақтар туралы ... ... ең ... ... ... ... или киргиз-
кайсацких орд и степей» деп аталады. Осы еңбектің ... ... ... ... ... ... ... бөлімі қазақтардың
тарихына, үшінші бөлімі ... ... мен ... ... ... ... ... спорт түрлеріне: ат жарыс, теңге алу,
қыз қуу, балуан күресіне тоқталып, ... ... ... ... дағдысын қалыптастыруға ұмтылатынын көрсеткен [31].
А.И. Левшин қазақ халқының балаларды атқа ... ... ... ... ... әсіресе дене тәрбиесіне ерекше көңіл
бөлетінін атап өтеді. Қазақ ... ... ... ... ... ... былай деп суреттеген: «Халықтың өмірі үнемі мал бағумен, табиғатпен,
таза ауада тіршілік ... өмір ... ... дене ... зор, ... ... себепкер болған. Сондықтан да олар ыстыққа, суыққа төзімді,
көп жасайды, бас ... ... ... ... ... көзі қырағы болып
келеді. Алыстағы көрінген малдың түсі-түгін айнытпай дәл ажыратады. Атқа
мініп жүруді ... ... ... Олар үшін атқа ... жаттығудың бір түрі сияқты болып кеткен» [32].
Халқымыздың әдет-ғұрпын, ойын-сауықтарын, ұлттық ойындарын зерттеуде
ғалым Е. ... ... ... Е. ... - дене ... пән ... ... тұрғыдан зерттеген алғашқы ізденуші. Зерттеуші өзінің
«Физическое и умственное ... у ... атты ... ... ... деген терминге ғылыми түсініктеме ... ... ... әсер ... оның негізгі функционалдық процестерін
күшейтетін, үйлесімді дамуына көмектесетін, арнайы ... ... деп ... [33].
Қазақтың ұлттық ойындарына мән беріп, оны жинақтап, топтап жарыққа
шығарған орыс ... А. ... ... ... ... детей» атты
еңбегінде автор тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ... үш ... ... 1-ші ... ... ... 2-ші ересек балалар ойыны, 3-ші
жігіттер ойыны.
А. Диваев ұлттық ойындарды топтап, жинаушы ғана ... оның ... ... құнын көрсеткен ғалым. Аталған ... ... ... ... қана ... әр жас ... ... көрсетеді. Мысалы: 1-ші 1 жастан 7 жасқа дейінгі балалар
ойыны, 2-ші жеті жастан он бес жас ... ... ... ... 3-ші он ... ... дейінгі ересектер ойыны.
Бізге қатысты 3 тен 5-ке ... ... ... жас ... обьективті
түрде материалдық әлемге қатысын суреттейтін ойын түрлерін, мысалы: қой
бағу, көк ... ... ... ... ... ... секілді ойындармен
келтірсе, жасөспірімдер үшін тақия телпек, домалақ ағаш тағы да ... ... ойын ... бір жинаса, жігіттер ойнайтын ойындарды
тағы да үш топқа топтап былай анықтайды: ... ... ... ... ... қатысты «Хан жақсы ма», «Кім күшті», жеке дара ойыны,
екінші қимыл-қозғалысты көрсететін: «Ақсүйек», «Көрші», «Арқантартыс», ... ... ойын ... ... ... ... «Жамбы ату»,
«Жаяу жарыс», «Қыз қуу», «Бәйге» тағы да басқалары келтірілген [34].
А. Диваевтың бұл тұжырымдамасы ... ... ... ... ... ойындары туралы тұңғыш рет дұрыс классификациялық
бөлініс ... ... ... ... ... еңбек болып
табылады.
А. Диваев алғашқы топтағы ойын түріне ... ... ... ... ... ойындарды, екінші топтамадағы дәстүрлі ойындарға қимыл-
қозғалыс ойындарын, үшінші топқа-спорттық ойын түрлерін жатқызады. ... ... ... ... ... ... қимыл-
қозғалысын дамытумен қатар, денсаулығын шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін
атқарады [35].
А. Диваевтың бұл ... ... «Как ... ... ... ... уезіндегі қырғыз балаларының «бес саусақ» ойыны, саусақ
атаулары - оның діни сенімділік, дәстүр және ... пен ... ... ... жақсы суреттелген. Мысалы: «баланың бас бармағын
көтеріп малды барымталаймыз, ортан бармақты көтеріп оған пайғамбарымыз не
дейді» деп көк ... ... ... тәңірінен рұқсат сұраған. Аталған
мақалада кішкене ... ... ... ... бұл ... ... халықтың өмірінің күрмеуі мал мен
құдайшылдықты бала санасына күнделікті ... ... ... әрекеті негізінде іске асыруы баланы тәрбиелеп, шынықтыруды ... ... ... жатқандығын көрсетеді [36].
Ғалым қазақтың балаларды жас ерекшеліктеріне қарай жіктеп, бір жастан
жеті жасқа дейінгілерді нәресте, жетіден он беске дейінгілерді ... ... ... ... ... деп ... ... адамның жас
ерекшеліктеріне қарай ұлттық ойын ... ... ... ... А. ... еуропалық фабрикада жасалған ойыншықтардан қазақ
балаларының өздері қолынан жасаған ... мен саз ... ... ... түйе, қой сияқты ойыншықтардың артықшылығын сөз ете ... ... ... ... ... ... мәнін ашып көрсетеді. Ол
өзінің қазақ ... ... ... ... ... ... ... сипаттай келіп, саусақ санату арқылы олардың
ойын өсіруге және ойынның күнделікті тіршілікпен ... ... ... ... ... Ә. ... Г.П. ... еңбектеріне сүйене
отырып, қазақ ойындарының мазмұны Орал-Алтай халықтарының ойындарымен ... де сөз ... ... ... 2-ші ширегінен бастап қазақтың ұлттық ойындары орыстар
арасында беделге ие бола бастады. Оның басты ... ... ... ... капитализм генезисінің бір бағыты жәрмеңкелік сауданың
өрлеуінің нәтижесі - сол ... ірі ... ... ... ... Бөкейдегі хан ордасы жанындағы ... да ... ... және қалалық халықтың жылына екі рет жиналатын
орнына айналуы өз септігін тигізді. Жәрмеңкелер орыс ... ... ... ... ... ... қоймай мәдени өмір өлшемінен
де көрініс көрсетіп, оның ішінде жарыс сайысының негізгі аренасына айналды.
Бұл жерде белгілі ... ... ... ... ... ... сайыстар өткізілді [38].
Қазақ халқының этнографиясы мен ауызекі шығармаларын жинап, зерттеп аса
құнды еңбек жазған В.В. Радлов қазақтың қыз ... ... ... ... ... сүндетке отырғызу сияқты салт-дәстүрлерінің шығу тарихына,
баланы ... ... ... бөлетініне тоқталады. Ол ... ... ... ... ... маңызын, қазақ әйелдерінің
еңбексүйгіштік қасиеттеріне, қолөнер шеберлігі мен төзімділігіне сүйсінді
[39].
1873 жылы И. ... ... игр и ... ... для ... ... -СПб, ... халық ойындарын баланың жас ерекшелігін
ескере отырып ... ... ... ... ... халық ойындарына
сипаттама жасалған [40].
Келесі қазақтардың ұлттық ойындарына ... ... ... ... ... «О рождении и воспитании детей киргизов, о правилах и
власти родителей» еңбегін ... ... ... ... ... көшпенді қазақтардың өмір сүру салтындағы баланың
дүниеге келген сәтінен өсу динамикасындағы ұлттық ойын мен ... ... орны мен бала ... мен дене ... қалыптасып
дамуындағы халық ойындарының қажетті жақтарын ашады. Мысалы:
Орыс офицері Ф.С. Ефремовтың жазған «Девятилетнее ... бір ... ... ... ... мен ... туралы
сипаттаған [42].
Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары А. Құнанбаев, Ш. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелік мәнін
жоғары бағалап, өткен ұрпақтың дәстүрі мен салтын құрметтеп, адамдардың ойы
мен ... ... ... жастардың эстетикалық, адамгершілік ой
талабының өсуінде атқаратын қызметінің жоғары деңгейін бағалады [43].
Ш. Уәлиханов ... ... мен ... ... ... ... ... өзбек, қырғыз, түркмен, қарақалпақтардың
өмір сүру әдісімен байланысты қарастырып, олардың бір-біріне тигізетін игі
әсерін жан-жақты сөз ... ... ... жалғыз өзіне ғана тән ... ... ... мен ... ... ... елдердің
бір-біріне тигізер әсерінің сөзсіз болатынын дәлелдеген зерттеуші Иш-
Мухамед ұлттық ойындарды сол елдің өмір сүру ... ... ... ойындар халық тәрбиесінің дәстүрлі табиғатының күрмеу ... ... ... халықтың өмір сүру әдісі, тұрмыс-тіршілік
еңбегі, ұлттық ... ... ... ... ... ... шыдамдылық рухын қайраттауға мән берілуі, халықтың
данышпандығының дәлелі.
Халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан ... ... ... ... әлеуметтік белсенділігіне ғана емес, ұлттық құндылықтар ... жеке адам ... ... ... көлемінің кейбір
элементтеріне де байланысты. Ұлттық мирас қатарына ... ... ... мен ... ... жатады, оның ұлттық құндылықтың бөлшегі екендігін
дәлелдеген.
Кеңес дәуіріне дейінгі қазақ халқының этнографиясы мен ... ... ... ... мен ... ғалымдар өз еңбектерінде
көшпелі қазақ даласының жергілікті тұрғындары қазақтар үшін халық ... ... ... халық үшін маңызы, тойлар мен үлкен ас берудегі
халықтық ойындардың ... мәні ... ... ... бала ... бір ... деп ... және оны
логикалық тұрғыдан нақтылап дәлелдей білген ғалым Г.А. ... ... ... ... іздестіру барысында Г.А. Покровский
бірден-бір тиімді әдіс деп ... ... жете мән ... оны ... ... әрі тартымды, таңдаулы тәрбие құралы деп білді. Дәстүрлі
халық ойындары бала ... ... ... қазақтардың мінез-құлқын
қалыптастырып, оны айқындай түсетінін көрсетті. Г.А. Покровский ... ... ... ... ... ойындарын жинап,
зерттеп, оларды өзінің жинақтарына кіргізіп, ол туралы өз ойын ... Г.А. ... ... ... қазақтың халық ойындарында кіргізіп,
оның әлеуметтік-тәрбиелік, білімдік жағынан өзіне тән ... ... Г.А. ... ... ... ... ұлттық ойындарын халық
мәдениетінің бір бөлшегі ретінде алып қараған [46].
ХХ-ғасырдың басында өмір сүрген ... М. ... ... ұлттық
ойындарына мынадай классификация жасады: 1. -жалпы ойындар, 2. -қарсыласу
мен күресу сипатындағы ... 3. ... ... ... 4. -қыс
мезгіліндегі ойындар, 5. -демалыс ойындары, 6. -ат үстіндегі ойындар, ... ... ... бір айта ... ... ... ... Комиссарлар Кеңесінің 1943 жылғы шешіміне сәйкес 1949 жылы жарық
көрген «Краткий сборник казахских ... ... ... еңбегі
аталған автор кітабының толықтырылып, өңделеген түрі.
Ғылымда М. Гуннер қазақтың ұлттық қозғалыс ... ... ... алғаш рет бөліп қараған автор ретінде танылады. Қазақ
ойындарын осылайша ... ... ... ... ... ... ойындарды
оқу үрдісінде пайдалануға ұсыныс жасайды [47].
ХХ-ғасырдың алғашқы ширегінде итальян ... Д.А. ... ... үшін ... қажеттілік екендігін дәлелдеді. Д.А. Колоццо ойынның
қоғамдық дамудағы мәнін, әлеуметтік ортадағы ... беру ... ... айқындады [48].
Қазақтың «Тоғыз құмалақ» ойынының суреті мен ойнау тәртібін қағаз
бетіне алғаш ... ... Н. ... өз ... «бұл ойын өте ... кім ... тапқаны белгісіз. Ол қазақтың үш ордасының барлығына тегіс
тараған» деп ... ... ... ... ... халықтар: қазақ, өзбек, қырғыз, түркмен,
қалмақ тағы да басқа отар елдер туралы этнографиялық деректер ... ... ... мәдениетінің тармағы халық ойындарын жинап зерттеуді
Түркістан генерал-губернаторы арнайы чиновниктер мен ... ... ... 520-шы ... ... ... ... облысында
түркмен балаларының ойыны жайлы мақала халық ... ... ... ... тәртібі және мақсаты баяндалған [50].
Лябейка деген автордың «Туркменія и туркмены» мақаласында түркмендердің
ұлттық күресінің күресу ... ... . Бұл ... ... мән берген
мәселеміз: түркмен халқының ұлттық күрес ойынындағы қолданылатын ... ... ... ... ... көп ... бар екендігі [51].
Орыс миссионері А Васильевтің «Игры сартовских детей» ... ... ... және ... ... ... ... халқының
ұлттық ойындарының бірнеше түрлерін ажыратып, топқа бөліп, нақты анықтап
зерттеген. Ізденіс барысында автор Ферғана балаларының ... ... келе ... ... ... ... ... ойыны Ташкенттегі сарт
балаларына таныс емес екендігін ... осы ... ... ... ... бала бұл ойын туралы ештеңе білмейтіндіктерін айтқан [52]. Бұл ойын
түрлері де қазақтың асық ойындарындағы ... ... ... басқа М. Гавриловтың авторлығымен жазылған «Перепелиный спорть у
Ташкентских сартов» мақаласында өзбек халқының 3 ... ойын ... ... жыл мезгілінің белгілі уақытында «Құстар ойыны» ... тағы да ... ... ... мен ойын түрлері, тәртібі
зерттелген [53]. Өркениеттің өркендеуі ... даму ... ... алып ... «Халық ұлт болып қалыптасу жолында өзіндік бейнесі
мен әдет-ғұрпы, мәдениеті мен діні ... ... ... деп тұжырымдаған В.В. Гориневский ұлттық ойындарға қатысты
ойын былай деп сабақтайды: «Әр халық ... ... ... ... ... халықтың өзіндік тұрмыс-тіршілігін бейнелейтін ерекше өз ойыны бар»
[54].
Орыс халқының ұлы педагогі К.Д. ... ... ... ... ... ойын ... іске ... нақтылап, оған үлкен мән ... ... ... ... ... ... дәлелдеді.
К.Д. Ушинский ойынның әлеуметтік-педагогикалық негіздерін көре білді.
Өзінің ... ... келе ... ... деді: «Ойынның бала қабілетін
дамытуға үлкен әсері бар, олай болса ойын ... ... ... ... ... [55]. Бұдан басқа К.Д. Ушинский халықтық ... мен ... және ... мен ... ... ... келе ... сабақтайды: «Халықтың бала тәрбиесі сол ... сан ... ... ... тәрбиенің негізін ... ... ... ... ... дәуірі жылдарында қазақтың ұлттық дәстүрлі халық ... ... ... ... ... қарамастан Қазақстан ғалымдарының
бір тобы тақырып төңірегінде біраз жұмыстанып, соның қорытындысы ... ... ... ... жинағы болып табылады. Тоталитаризм кезеңінде
дәстүрлі ұлттық ойындарды зерттеген авторлар қатарында М. Тәнекеев, ... М. ... Ә. ... тағы да ... ғалымдарды атауға
болады.
Аталған ғалымдардың ішінде М. Тәнекеевтің қазақтың ... және ... ... ... көп. Еңбектерінің көбі Қазақстандағы спорт
пен дене тәрбиесі тарихына ... ол дене ... ... маңызды бір саласы екендігін дәлелдеп негізін қалады.
М. Тәнекеевтің авторлығымен шыққан ... ... ... «Казахские
национальные виды спорта и игры» [57]. Бұл зерттеуінде ізденуші ... ... ... ... ... ойынының қажетті
жақтарын ашып, сонымен қатар басқа да ... ... ... ... тоқталып, анықтама беріп жіктеп, құнды архив деректеріне сүйене
отырып ғылыми жаңаша пікірлер айтады. ... М. ... ... арасында
танымал ұлттық ойындар мен спорттық ойындарды екі үлкен топқа бөлген. ... ... ... ... ... ойын ... ... ат
үстінде жүріп ойналатын спорттық ұлттық ойын түрлері. М. Тәнекеев қазақтың
ұлттық ... ең көп ... ... оны ... ... ... қатарындағы ізденуші. Ғалым бұрыннан белгілі, бірақ оған ... ... ... ... мән ... қазақтың аты шулы ойындары:
«тоғыз құмалақ», ... ... «қыз ... ... ... ... ... «жамбы ату», тағы да басқа ойындарды таразылаған. Бұл ... ... ... бір ... ... ... ... қимыл-
қозғалыс белсенділігінің халық медицинасымен байланысы жақсы ... ... ... кандидаттық диссертациясының тақырыбы да біздің
қарастырып отырған сұрағымыз төңірегінде «Қазақстанның Ресейге ... ұлы ... ... ... аралықтағы қазақтың ұлттық спорт
және ойын түрлерінің дамуы». Ғалымның бұл ғылыми ... ... ... ... ... ... ... дене тәрбиесі мәдениетінің
дамуын талдай отырып, дене мәдениеті мен ... ... ... ... ойнайтын және ақсүйектік ойындар деп көрсетіп, оны ... ... яғни ... ... қарастырады. Сонымен бірге ғалым
зерттеуінде әскери қолданбалы маңызы бар кейбір спорттық ойын ... ... ... ... өкіметінің саяси көзқарасын көрсетеді.
Бұдан ... ... дене ... ... ... ... және ... ойын
түрлері бойынша арнайы курс ұйымдастыруға ... ... ... М. ... ... ... таптық-формациялық идеологиялық
көзқарас тұрғысынан сол заманға сай зерттелгеніне қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... табылады [58].
М. Тәнекеевтің басшылығымен бұдан басқа да бірнеше ғылыми монографиялық
еңбектер ... ... ... ... маңызы мен қажеттілігін
көрегендікпен қарастырған ғалым Б. Төтенаевтың «Қазақтың ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ойын шарттарын
жазып, жастар үшін тәрбиелік мәнін ... ойын ... ... ... ... ... екі топқа бөліп классификация жасаған. Оның
біріншісі салт-дәстүр негізінде ... ... ... ... ... ... және қозғалмалы ойындар. ... ... ... ... ... ... ... бірінші, қарапайым халықтың еңбек үрдісімен
байланысты мерекелік ойындар, мысалы, «ақ ... ... ... ... ... ... екінші топтамадағы ойындарды дәстүрлі
халық ойындары деп ... ... ... : ... ... ... ... ату», «күміс алу», «қыз қуу», «көкпар тарту», ... ... ... ... ... ... ... байланысты әдет-ғұрып,
дәстүрімен ұштасқан ұлттық ойындары деп атаған. Келесі ... ... ... ... тобын тағыда бірнеше топтамаға бөлген. Олар: бір жасқа
дейінгі ... ... ... жыры негізінде баланың саусағын қимыл-
қозғалысқа түсіретін «саусақ санау», «тұсау кесер», «шылдыр-шылдыр», ... ... ... ... ... ... бейімдейтін, әр түрлі ойыншықтармен
ойнайтын табиғатпен ... ... ... «қой бағу», «ағаш ат»,
«шүмек» ... ... ... ... ... ... табиғаттың
кеңістігінде ойналатын ұлттық ойындар деп ... ... ... ... ... ... «бес тас» ойындары жинақталған. Әрі қарай педагог-
ғалым жан-жануарларға ... ... ... ... деп ... ... «аңшылар», «тұзақ құру», «қара қыз», «көк ... ... ... ... ... бір ... нәрсе немесе ойын құралы
арқылы ойналатын ұлттық ойындар ... ... ... ... шыт»,
«арынды арқан», «шүлдік», «қазан» ойындары іріктелген. Ал ойын құралынсыз
немесе затсыз ойналатын ұлттық ... ... ... ... «ұшты-ұшты», «бұғынай», «айгөлек» ойындары енгізілген. Соңғы
топтама қимыл-қозғалыс ойындарына: «ақ сүйек», «ақ ... «шыт ... «қыз ... ұсынылған. Біздің ойымызша автордың бұл
классификациясында келтірілген ... ... ... ... ... бір
ерекшелігіне сай бөлінбеген, себебі топтамалардағы ойындар тізбегі көбіне
ұқсас, мысалы, әр ... ... ... ... ... ... ойналатын ойындар арасында сапалық ... ... ... екі ... ... ... ... біріктіріп жіберген
жағдайда да бұл жұмыс өз құндылығын жоймаған ... еді деп ... ... бұл ... Кеңестік кезеңдегі қазақтың ұлттық ойындарын
классификациялап, жүйелеуде ... өз ... ... ... ... жолындағы жазылған үлкен еңбек болып табылады. ... ... ... ... мен ұлттық ойындар арасындағы байланыс
және ойындардың ертеңгі болашаққа керектігін зерттеген ... да ... ... ... ... ... ... монографиясы «Ұлттық ойындарды оқу тәрбие
ісінде пайдалану» деп аталады. ... ... ... мектептеріндегі 1-4
сыныптардағы қазақ халық ойындарын жекелеген классификацияларға топтап, ... және ... тыс ... ... қолдану әдістері анықталып,
ұлттық ойындарға педагогикалық талдау жасалып, оқу үрдісінде пайдалану
қажеттілігі ... ... ... ... 1985 жылы ... ... ... ойын
түрлері және оның тәрбиелік мәні» жинағында ұлт спорты түрлері мен ... ... ... ... тіршілігіндегі алатын орны,
тәрбиелік ... және ат ... мен ... ... ... ... ... жазған «Қазақтың ұлттық спорт түрлері» ат спортына
қатысты бейгеден бастап ... ... ... ... ату, ... ... тағы басқа спорт түрлеріне арналған [62].
Орыс педагогі дене тәрбиесі теориясының негізін салушы П.Ф. Лесгафт
бала ойыны туралы былай деп ... ... ... ... ол өз
кезегінде баланы өмірге дайындайтын күрмеудің жалғасы» [63].
В.Ф. Афанасьевтің авторлығымен шыққан «Этнопедагогика нерусских народов
Сибири и ... ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбиенің
обьектісі ретінде көрсетілген. Ізденуші ... ... ... ... аз санды халықтардың ұлттық дәстүрлерін жинақтап,
таразылайды [64].
Ғалым Т.И. Дмитренконың ... ... ... спорттық
жаттығуларды жас ерекшелігіне қарай жоспарлы бір жүйелі сипатта өткізу, ... ... ... 1,5 жастағы балаларға арналған спорттық жаттығу
элементі 3-6 минуттан басталса, 5-6 жастағылар үшін 30-45 минутқа ... ... ... ... ... рационы болған жағдайда
дененің шынығу мүмкіндігі жоғары ... ... ... ... 1976 жылы ... ... ... шыққан
«Воспитание детей в игре» еңбегінде бірнеше автордың ... ... ... ... ... ... ғалымдардың негізгі ойлары баланың
психологиялық және дене мүшелерінің дамуында ойын тәуелсіз фактор ... ... ... ... дейінгі адам өмірі «ойын кезеңі немесе ойын
жылдарындағы жас» деп екшеленеді деп дәлелдейді [66].
Бала өміріндегі ... ... және ... қимыл-қозғалыстың алатын
орны, формасы, мазмұны үлкен адамның тұрмыстық күйімен, еңбек түрімен,
мазмұнымен ... онда ... ... бір тұсы ... ... ... ... психология мен педагогика ғылымдарының теориялық тұжырымдамасы
ойынды баланың дербес белсенділігінің айналадағы дүниемен араласуы, жан-
жағын, өзін ... ... көп ... мүмкіндіктерін сынап көруінің
алғашқы бір ... деп ... ... А.П. ... ... ... мәнін
баланың дербес іс-әрекеті айналасындағы өзгерістерді танып білуге, белсенді
әрекет етуге жол ашушы ретінде ... ... ... ... ... ... Өз бетінше әлі ештеңе тындырып жарытпайтын жан. Қам-
қарекетсіз өмір ағысына ілесіп кете ... ал ойын ... ол ... адам ... өз ... сынап көреді» [67].
И.Ю. Давыдов ойын мен ойыншық және дидактикалық құралдарға ғана сүйеніп
мектепке дейінгі балалық кезді заттар ... ... ... ... ... деп түсіну қателік деп дәлелдейді. Бұл кезде дене шынықтыру
мен ойын ақыл-ой дамуында, жалпы түсінік пен ұғымның ... ... ... ... ... ... ... организм
деп тұжырымдайды [68].
Д.В. Хухлаеваның пікірінше дене ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке бейімділігінің қалыптасуы
айқын сезіледі, сондықтанда дене шынықтыру ... ... ... ... ... тез ... символы болып
табылады [69].
Кеңес ... ... ... ... авторлары: М.М.
Конторович, Л.И. ... А.И. ... В.Г. ... В.А. ... ... [70].
М.М. Конторович, Л.И. Михайлованың авторлығымен жазылған еңбекте жыл
мезгіліне сәйкес қыс ... ... ... топ ... ... жеке бір ... ... далада өткізілетін қимыл-қозғалыс
ойындарының әдістемелік нұсқаулығы берілген. Ойын ... мен ... ... ... ... классификация жасап, бірнеше халық ... ... ... ... ... ... ойнайтын қозғалмалы ойындар:
қояндар /3 жасарларға/, аңшымен ит және қояндар /4 жастағылар үшін/, торғай
мен мысық /5 жастағыларға ... тағы да ... ... ... ... ... дейінгі баланың денсаулығын дене шынықтыру арқылы дамыту
мәселесіне көп көңіл бөлген Кеңес дәуірінің ... бір ... ... Ол өзінің ғылыми тұжырымдамаларында баланың психикалық даму
ерекшеліктеріне дене тәрбиесі мен ... ... ... ... зерттеп, баланың дене күшін түрлі ойындар көмегімен жетілдіру
жолдарын көрсетеді [72].
Барлық дене ... ... ... бала денсаулығын нығайтуға
арналуы тиіс. Осыған орай ... ... ... жаңаша концепция
жасаған ғалым Пиаже болып табылады. Пиаже интеллекттің функционалдық екі
модусы аккомодация мен ... ала ... ... даму ... мен ойын ... ... деп ... Пиаже имитацияны
аккомодация үрдісімен байланыстырса, ойын оның ассимиляциялық ... ... ... ойын ... даму ... ... ... болады деп тұжырымдайды [73]. Пиаже үш үлкен құрылым ... ... ... бөліп алып қарайды. Барлық үш құрылымға қатысты үш ойын түрін:
жаттығу мен ... ... ... ... ... бағынатын ойындар
және арнайы ережелермен ойналатын ойындар деп жіктеді [74].
Ізденуші ғалымдар З.М. Богуславская, Е.О. ... ... ... игры для ... ... дошкольного возраста» -М., 1991
еңбегі көп жылдық психологиялық-педагогикалық зерттеудің негізінде жазылған
ізденіс. Бұл ... ... 3-4 ... ... ой-өрісін
дамытып, дене қимылын жақсартатын ойын түрлерін ұсынады. З.М. Богуславская
мен Е.О. ... ... ... ... ... бірнеше принциптік
бағыт көрсетеді. Аталған авторлардың дәлелдеуінше: «баланың ой-өрісінің ... ... ойын ... дене шынықтыру сабағы барысында аз-аздан
енгізе отырып, келесі сәтте ойлану ойындарына өтіп ... ... ... ... ... жағдайда ол өз жемісін береді»
деген пікір айтқан [75].
Еліміздің егемендік алуы Қазақстандағы дене ... ... ... ... сын ... қарауды талап етеді. Осы орайда соңғы жылдары
біздің қарастырып отырған ізденіс тақырыбымызға орай ... ... ... ... жылы ... Т. ... ... балабақшаларындағы оқу-
тәрбие жұмыстарында ұлттық ойындарды пайдалану» атты ... ... ... бұл ... ... және ... топ ... ұлттық ойындардың педагогикалық негіздері, ... ... ... мәні және ... ... ... ... топ балаларымен оқу-тәрбие жұмыстарында ұлттық ойындарды
пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың
ерекшеліктеріне сай мектепке дейінгі тәрбиені жетілдіріп, жалпы, үйлесімді
дамуын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... ... [76].
1996 жылы ізденуші ғалым Ж.К. Оңалбеков «Дене тәрбиесі мен спорттың
жеке адамдар арасындағы ... ... ... орны» атты
кандидаттық диссертациясында Кеңес дәуіріне дейінгі түрлі ұлттық ортадағы
дене тәрбиесінің әлеуметтік ... ... ... ретіндегі дене
тәрбиесінің тарихи түп тамыры, дене шынықтырудың ... және ... ... ... және этноаймақтық қатынастардағы дене
тәрбиесі мен спорттың әлеуметтік ... жеке ... ... ... дене ... мен спорттың әлеуметтік ролі
мәселелері қарастырылған. Көпұлтты ... және дене ... ... жағдайында жеке адамдардың өзара қатынастарына әсер ететін ... ... ... ... көпұлтты дене тәрбиесі және спорт
ұжымдары мүшелерінің дұрыс ... ... ... ... ... және жеке адамдар қатынастары
мәдениетін тәрбиелеу жұмысын жақсартудың мүмкін жолдары анықталған [77].
Қазақ ғалымдарының ... дене ... пәні ... ... /1-4 ... әр ... жеке-жеке оқулық, оқыту әдістемесін
жазған ғалым М.Т. Тұрыскелдина. Бұл ... ... ... пәні ... ... денешынықтыру сабақтары оқытылып, екінші,
сауықтыру жұмыстары таныстырылады. Автор бастауыш сыныптағы дене ... ... ... мен дене ... ... әдістерін
оқулықта ашып көрсеткен. Ал әдістемелік оқу ... дене ... іс ... ... ... ... қарастырылған. М.Т. Тұрыскелдина
бұл еңбектерінде бастауыш сыныптың сабақ жоспарларына сай оқушыларға ... ... ... ... мен ... ... ... атлетика, қимыл-қозғалыстар, спорт ойындарын меңгерту мақсатын
көздеген. ... дене ... ... гимнастикалық жаттығулар бойынша
өткізілетін сабақтар, жеңіл атлетика бойынша ... ... ... өткізілетін сабақтар, спорттық жаттығулар бойынша
өткізілетін сабақтар, үй ... ... мен ... ... деп бастауыштың дене шынықтыру пәнінен оқыту ... ... ... әр сабақтың мақсатын, керекті құралдарды, ойналатын
ойындарды келістіріп ... ... ... М.Т. ... ... ... көрген бастауыш сынып оқушыларына арналған ... - ... ... ... ... қимыл-қозғалыс
ойындар жинағы ережесімен, мазмұнымен, мақсатымен, спорттық ... ... ... ... ... ... арнайы көрсетілген. Ғалым М.Т. Тұрыскелдинаның ... ... ... 6 ... балалардың дене тәрбиесінің
дамуы деп аталады. Бұл ғылыми еңбекте 6 жастағы балаларға дене ... ... бала ... ... ... дене ... ашылып, дене тәрбиесі пәнінің қоғамдағы алған орны айқындалады [78].
Е. Мұхиддиновтың «Использование ... ... игр в ... учащихся» атты кандидаттық диссертациясында ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық құрылыммен байланысты
қарастырылады. Автор өз зерттеуінде дене ... ... ... ... ... ойындарының практикалық жағымен біртұтас алып
қарайды [79].
Келесі ізденушілер А. Құралбекұлы, С. Әкімбайұлының «Оқушылар ... ... ... атты ... ... білім
беретін қазақ мектептерінің дене шынықтыру жүйесінде қазақ ... оның ... ... ... мен ұлттық ойындарды тиімді
пайдаланудың ғылыми тоериялық-әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... аралас топ балаларын ұлттық ойындар
арқылы адамгершілікке тәрбиелеу» ... ... ... ... ... орай мектепке дейінгі
жастағы балаларды тәрбиелеуді жетілдіріп, қазақ халқының ұлттық ойындары
арқылы адамгершілікке ... ... ... ... ... ... түрлері мазмұнына қарай топтастырылып, аралас
топ балаларын адамгершілікке тәрбиелеудегі ... ... ... ойындар арқылы балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің
тиімді жолдары, әдістемесі жасалып, аралас топтағы балаларды ұлттық ... ... ... мазмұны мен әдістемесі жасалған [81].
А.К. Айтпаеваның «Қазақ халық ойындары-бастауыш сынып оқушыларын
тәрбиелеу ... атты ... ... орыс тілінде оқытатын
мектептердің ... ... ... тәрбиелеу құралы ретінде қазақ
ұлттық ойындарын пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... олардың тәрбиелік
мүмкіндіктері айқындалып, ұлттық ойындардың ... ... ... ... тәрбиелеу сұрыпталған. Сонымен қатар бастауыш сынып
оқушыларының тәрбие ... ... ... ... ... ... ... «Бастауыш мектеп оқушыларына дене тәрбиесін беруде
халықтық педагогика ... ... атты ... әлеуметтік–экономикалық жағдайдың ерекшелігіне сай
бастауыш ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету үшін халықтық педагогика элементтерін ... ... ... ... ... ... мектепте дене тәрбиесінің жүйесін
жақсартуға негізделген «Дене саламаттылығы» ... ... ... ... дене ... ... ... теориялық түсініктер берілген [83].
Т.Ш. Қуанышовтың «Болашақ дене тәрбиесі мұғалімдерін ұлттық ойын
құралдары арқылы ... атты ... ... ... ... мұғалімдерін оқу сабақтарын қазақтың халық ойындарын пайдалану
арқылы ... ... ... және ... ... болашақ мұғалімдердің оқу үрдісін ... ... ... арқылы ұйымдастыру және оны өткізу нақты
көрсеткіштерімен ... ... ... «Қазақстан аймағында көне дәуірден феодалдық кезеңге
дейінгі типтік мемлекеттің пайда ... ... ... ... ... ... ... географиялық аймағы
бойынша алғашқы қауымдық қоғамнан ... ... ... ... ... аралықтағы дене тәрбиесінің тарихи мәні ... ... ... ... дене ... дене жаттығуларымен
ойындарын пайдаланудың кейбір ерекше факторлары және ... ... ... ... ... ... зер салған ғалым Н. Мыңжан ... ... ... ... ... былай дейді - «Халық тұрмысындағы ойын-
сауықтар да өзіндік өзгешелігімен парықталған ... ... ... ... ... Ол да ойды ... көңілді ашуға қызмет етеді. Ендеше ... ... ... да осы ... ойын ... жан-жақты қолдауға
байланысты», деп тұжырым жасайды [86].
1994 жылы қазақ ғалымдары С. ... М. ... М. ... шыққан «Қазақ халқының салт-дәстүрлері» атты оқу құралында той
ойындары деген атпен бірнеше ойын түрлері мазмұнды ережесімен көрсетілген
[87].
Ж.Д. ... ... ... ... дейінгі балалардың
анатомиясы физиологиясы және гигиенасы» еңбегінде балалар ағзасының жасына
сай құрылысын, қызмет ерекшеліктерін, өсу және даму ... ... ... ... заңдылықтарын қарастырып, бала денсаулығын сақтау үшін
қажетті қолайлы жағдайларды ұсынады [88].
Педагогика ғылымдарының кандидаты С.М. ... ... ... ... ... ... ұсынуы, ата-баба рухының өскелең ұрпақ
үшін ... ... ... ... ... ғалым былай деп тұжырымдайды:
«Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі үшін төрт ... ... ... ... ... ... ... ерекше екенін түсініп, оларды қорғау,
күту, үнемдеу сияқты қоғамға пайдалы іс-шараларды іске асыруға ... ... ... ... ата ... мен ... өз елін, жерін, салт-
дәстүрлерімен өнерін сүю, оны қастерлеп құрметтеу сезімдері оянды. Ал ... ... ... елжанды, еңбекқор азамат етіп тәрбиелеуге ... ... ... ... ғалымы С. Қалиұлы жазған «Қазақ
этнопедагогикасының теориялық ... мен ... ... болашақ ұрпақты
имандылық, қарапайымдылық, әдептілік, кішіпейілділік сияқты ұлттық асыл
қасиеттерге тәрбиелеудің сан ... ... ... дәстүрі
негізінде көне заманнан бергі көрнекті ... ... ... ... ұлттық сипатын, қазақ этнопедагогикасының туып
қалыптасу тарихын ... ... ... С. ... өз еңбегінде қоғамның
дамуы, халықтар мен ұлттардың ... ... ... ... әсерін тигізетінін көрсетіп, нәтижесінде бірнеше ұлтқа ... ... ... ... ... ... ... айтады. Автордың ұлттық ойындардағы интернационалдық бірлігі туралы
дәлелдеуіне сүйенсек: «кешегі ... ... ... ... ... қазақтың ат бәйгесі немесе қазақша күрес, теңге алу,
қыз қуу ойындарына интернационалдық сипат ... де бұл ... ... ... ... ... ... ойын түрлері болып кетті» деп ой
түйеді [90].
Ұлт ойындарында, оның ішінде Орта Азия мен ... ... ... ... ... қыз балалар мен ұл ... ... мән ... ... ... ... қалыптаспаған. Мұнда
ойын деп ұлттық ойынды көп болып ойнайтын, әсіресе той жиындарда көпшілік
болып өткізетін жарыс ойындары ... ... ... ... ие ... ... классификацияға бөліп, зерттеп, талдау және салыстыру
барысында (қазақ, қырғыз, түркмен, ... ... ... ... ... көп ... ... ортақтығы. Мысалы: бәйге, оның ат жарыс,
дөнен, құлын ... ... ... ... жамбы ату, көкпар, аударыспақ, қыз
қуу, алтын сақа т.б. ойын түрлері өзгертілген ережемен Орта Азия және ... ... ... ... құраған. Көшпелі елдің қанына
сіңген тағы бір ... ... ... ... адамның ішкі-сыртқы
мүшелерін жақсы білген. Қарсы келген дұшпанын тобықтың басы, тізенің
ұршығы, ... ... ... ... ... қара құсы ... ... ұру арқылы аттарынан түсіріп кетеді екен.
Мысалы: түркмен халқының «Ат ... ... «Ат ... ... яғни екі халықтың да ұлы тойларында немесе үлкен ас бергендегі
бірнеше ай, жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... Бұл ойындардың бәрі де атпен ойналатын ойын
болғандықтан оларға күн ілгері зор әзірлік, дұрыс дайындық керек ... ... ... болған жас баладан бастап, бозбалалар мен жігіт
ағалары, атбектері мен ауыл ... ... ... ... ... ойын ... мен ... алуан түрлеріне қосылатын
аттар,оған мінгізілетін балалар, балуандар, көкпаршылар, қыз ... қыз бен ... ауыл ... ... ... ... ... қатысуға мүмкіншілік алатын болған. Бұл ... ... ... ... ... ... жағынан
үлкендерге деген ілтипат пен сенімді, ... ... ... білуді,
үшіншіден жеңіске деген ... ... ... ... қиялын
ұштайды, көпшіліктің үмітін ақтау деген жауапкершілігін шыңдай түседі. Осы
жағынан келгенде ұлт ойындары халық ... ... бір ... ... ... ... осы ... дейін атқаруда. Келесі екі
халықта да кездесетін дәстүрлі көп ... ... ойын түрі ... ... ... «Гөреш», қазақ халқына «Күрес» деген атпен белгілі, екі
палуанның кілем үстіндегі күш сынасуы. Бұдан басқа көшпелі ... ... ғана ... өзбек тәжіктерде де кең тараған ұлттық ойын «Көкпар».
Түркмендердерде бұл ұлттық ойын «Овлак чапды» деп ... ... ... ... «Ак ... ... жастары кезінде
қызығып ойнайтын «Ақ сүйек» ойыны болып табылады. Ал қазақ баласының далада
көп ойнап таратқан «Жасырынбақ» ... ... ... «Бұқылдым» деп
аталатын халық ойыны жалғастырады [91].
Өзбек халқының «кобкарэ», ... ... ... екі түрі ... ... ... ... Ат үстіндегі ойыншылар ортаға тасталған
қозыға таласып кім бірінші қозыны көтеріп ... ... ... алып ... ... ... «кобкарэ» ойынының екінші түрінде ойын күрделене
түскен, ойыншылар ортасындағы қозы нақты мәре сызығынан ... соң ... ойын ... ... ... ... ... қатысты деректік құжаттармен және
ғылыми ізденіс-зерттеулермен жұмыс ... ... ... ... ... ... Ресей халықтарының дәстүрлі ұлттық халық ойындарымен танысып,
талдау жасауға талпындық.
Қай халықтың болмасын өзіндік табиғи ... ... біте ... ұлттық ойындар өз әлінше әр-түрлілігімен ... ... ... ... ... бір ... ... М. Майсурадзенің авторлығымен шыққан ... ... ... ... еңбегіндегі «радрабани» атты ... ... ... ... ... жарыса қолдарындағы таяқпен допты жоғарыға лақтырып,
ұрып ойнап, ойын соңында кім допқа ие ... сол ... ... Грузин
халқының бұл ойынында жылқылар бірде шауып, бірде ... ... ... ... адам ... доп бір ... элементке айналады [93].
Бұл ойынның негізгі техникасы қазақтың ат үстінде ойналатын «көкпар»
ойынымен ұқсас. Көпшілік болып ат ... ... ... ... халқының
келесі: «гадри», «лело» ойындары қазақтың кәдімгі ат шабысын қайталайды.
Профессор Г. Вагнер мен К. ... ... ... ... ... ... атты еңбекте орыс халқының ұлттық ойындар жинағы енгізілген.
Бұл ойындар ... ... және ... ... ... ... қайталайды [94]. Зерттеуші И. Самбу жазған «Тувинские
народные игры» атты ізденісіндегі «кажык», ойыны қазақтың «ақсүйек» ... ... ... ... ... ... ... «асық ату» ойынына
сәйкес келеді.
Жалпы зерттеу барысында байқағанымыз тува халқының көптеген ... ... Орта Азия және ... ... ойындарына өте ұқсас. Тува
халқының ойын элементінде ... өмір ... ... ... ... сүйегі ойында басты орынға ие болады, Мысалы: Тодже жерінде-
арқардың ... ... ... - киік ... Оңтүстік аймақтар
Эрзин, Тес-Хем жерінде-түйе сүйегі, орталық аудандарда ... ... ... ... асықпен ойнауда қой сүйегі пайдаланылса, тува ойынында
ірі мал сүйегінің ойын құралы болғандығын көреміз.
Тува халық ойындары тек ... ... ... ... ... шектемей алтай тілді елдердің ойынымен де өз ... ... ... Гагиевтің авторлығымен шыққан «Осетинские национальные игры»
еңбегінде осетин халқының балаларға ... ... ... жеке бөлім
болып берілген. Ізденуші осетин халқының дәстүрлі ойындарын зерттей келе ... ... деп ... «Қай ... ... болмасын ол ойынмен өседі,
ал ұлттық қалыптасудың ертеңі ұрпақ жалғастығымен дамыса, бала ... ... ... ... ойындарымен ұштастыра отырып өсірсек, ол
ұлттық сезімнің оянуын тездетеді. ... ... ... да өзіндік дәстүрлі
халық ойыны, әдет-ғұрпы мәдени ерекшелігімен ... ... ... яғни ... ... ... ... және
қимыл-қозғалыс: жүгіру, лақтыру, еңбектеу, созылу, қарсыласу, секіру,
күресу, жағаласу тағы да ... ... ... деп ойын ролін жоғары
бағалайды [96].
Ұлттық ойындарға тән бір ... ... ... ... ... біртұтас бір-бірімен байланысты аяқталатын мақсаттан
тұрып ойын барысындағы әр қозғалыс, әр қимыл-элемент ... ол ... ... ... жұмысты дүниеге алып келеді.
Зерттеуші О. Ваханияның авторлығымен жазылған «Абхазские народные игры»
атты ізденісінде ... ... ... үшін ... ... ... ... Ізденуші әр ойынды қай аудан, ауылдан жазып
алғанын көрсетіп, ойынға ... ... ... мен ... ... ... ойнайтын ойындарын жеке-жеке құрастырып, ұсынады.
Абхаз халық ойындарының ішіндегі ... ... ... сәйкес
келетіндері: «Джип» - /жасырынбақ/, «аркьыл» - /ақсүйек/, негізінен алып
қарағанда абхаз халық ... ... ... ойнайтын ойындар
екендігін байқауға болады [97].
Могомед Дибировтың авторлығымен шыққан «Народные игры и ... ... атты ... ... ... бірнеше ойын түрлері, ойнау
ережесі берілген. Дағыстандық ойындар ... ... ... ... ... ... армяндардың «рез» ойыны, түркмендердің
«дюзюм» ... ... ... ... ... ... Омирзаков., М.К. Саралаев жазған «Киргизские национальные виды
спорта и народные игры» атты зерттеуіндегі ... ... ... ... ... ... ойыны/, «оодарыш» -/қазақтың ат ... ... ... ... «қыз қуу» ойынымен сәйкес, «жамбы атмай» ойыны қазақтың
«жамбы ату» ойынымен, «тогуз ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші В. Мальлен жазған «Народные игры Карелии» еңбегінде
карел ... ... ... ... ... ... тәртібімен,
ережелерімен жинақталған. Олардың ішінде «кукот» /тауықтар/ ойыны қазақтың
қындық-сандық ойынына ұқсаса, келесі «куурувишру» ойыны ... ... ... ... [100].
Біз зерттеу барысында мынадай пікірге ... ... ұлт, ... ұзақ ... ... ... өзгеруі, жаңаруы барысында алуан
түрлер мен формалар туып қалыптасады. Солардың мақсат-мүдделерін құрайтын
мазмұндарының әр-түрлілігіне қарамастан адам ... ... бір ... ... ... жақсы адам тәрбиелеу негізгі өмір мақсаты болып
табылады.
Келесі қарастырған еңбектеріміз ... ... ... ... ... егемендік алған кезеңге дейін біздің
балабақшалар 1953, 1964, 1971, 1986, 1989 жылдары ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жасалынды. Бұл
бағдарламада ұлттық ойындардан сол кездегі Кеңес Одағының құрамындағы
бірнеше ... ... ... ... ұлт ... ... халық ойындары қоғамдық идеология шеңберінен шықпай шектеулі
дәрежеде ... ... ... алғаш рет мектеп ... ... ... ... өткізуді ұсынған «Балбөбек»
бағдарламасы. Дей ... ... ... бақшасына арналған бұл
бағдарламада мектепке дейінгі балалардың дене тәрбиесі арнайы ... ... ... деген атпен ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы» [5] қазақ
балалар бақшасы үшін өте керекті өз ... ... ... мен ... үшін қажетті құжат деп есептейміз.
Осы тарауды қорытындылай ... ... ... ойындарының басқа
халықтардың ұлттық ойындарынан айырмашылығы оның ... ... болу ... ... ... бір тәрбиелік мақсат бірлігін
көздейтіндігінде. Ойын түрлері еңбек, ... ... адам ... оның ... ... ... ... маңызды құралдың бірі
екендігіне көз жеткізуге болады.
Қазақ елінің тағылымдық мұрасы, дәстүрлі ... ... ... ... ... зерттеп, жүйелеу, оның үздік, озық ойлы
өнегесін балаларға үйрету осы ... ... ... ... ... бірі. Бүгінгі күн тәртібіндегі бір мақсат ... ... ... ... ... күшейтіп жалпы тәрбие беретін
балабақшалардың оқу-тәрбие жүйесіндегі дене ... ... ... ... ... ... дене шынықтыру бағдарламаларының мазмұнын
жаңарту және кеңейту керектігін нақтылай түсуде.
1.2 Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... дейінгі балалардың дене тәрбиесі қазіргі қоғамдық дамуда
үлкен әлеуметтік мәнге ие болды. Ал дене тәрбиесін ... ... ... түрлерімен ұштастыру баланың болашағына әсері зор ... ... ... ... ... көптеген ғылыми еңбектердің негізгі
тұжырымдамасы бойынша осы мектеп жасына дейінгі балалардың дене шынықтыруын
нақты бір мақсатты бағытпен ... ғана ... ... ... ... ... жеке ... болып қалыптасуына тікелей әсері бар екендігі
дәлелденуде.
Неміс ... В. ... ... ... ... ... ... пен тұрмыс салтының құрамдас бөлігі, адамдардың нақты
тарихи әлеуметтік топтарының ... ... ... біз ... /денені/
жетілдірудің әлеуметтік-мәдени жағдайларының, сонымен қатар белгілі-бір
қозғалыстың дамуына дұрыс мән берілуі қажет екендігін ... ... ... дене ... ... пайдалануды П.Ф.
Лесгафт ұсынды. Ол балаларды ауыр гимнастикалық жаттығулардан сақтандыруды,
оның орнына табиғи қозғалысты ойынды ... ... деп ... ... әлеуметтік-педагогикалық мүмкіншіліктерін бағалай отырып,
ойын арқылы тәрбиелеуді, балаларды өз бетімен ... ... ... ... ... ... ... бағалай білуге бір-бірімен жолдастық
қатынас орнатуға, шындыққа баулуға, ойын барысында өздерін ... ... ойын ... деді ... ... ... ... жасына дейінгі үш, төрт, бес жастағы
балалармен жұмыс жүргізуге бағыттадық. Үш ... ... ... ... қалыпты дамытуды ұйымдастыру үшін ... ойын ... ... негізінде бірнеше топқа бөліп алып ... ... ... ... ... ... жас ... баланы тәрбиелеу кезінде басты фактор, оның қимыл
әрекетінің қаншалықты дұрыс жолға қойылғандығымен байланысты. ... ... ... ... қан ... ағза ... ... жас аралығындағы балалар үшін қозғалыс әрекеті үлкен мұқтаждық
болып табылады. Қозғалыс бала үшін үлкен бір ... ... ... ... оның ... қатайтумен қатар психикалық дамуына үлкен әсерін тигізеді
[103].
Бала қозғалыс туралы Мағжан Жұмабаев былай дейді: ... ... ... ... ... көп ... дені сау бала бір минут тыныш отыра
алмайды. Күні бойы шаршау білмей, ойнайды да жүгіреді» [104].
Адамның денесі мен ... ... ... ... әсер ... ... белсенділігіне бөгет жасағанда оның дамуы нашарлайды және
кешігеді.
Күнделікті тіршілікте орындалатын қимылдардың ... ... ... деп ... ... белсенділігі ұйымдастырылған
және ұйымдастырылмаған қимылдардан тұрады. Ұйымдастырылған қозғалыс
белсенділігіне дене ... және ... ... ... ... ... Ал ұйымдастырылмаған қозғалысқа түрлі ойындар кезіндегі
баланың өз тарапынан жасаған қозғалыстары жатады.
Бала ағзасы үшін ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі мекемелердегі ... ... ... ... оны іске ... ... қимыл дағдыларын
дұрыс қалыптастыруға, саналы қозғалыстарды көбейтуге, ағзаның бейімделу
қабілеттерінге әсер етеді. Ұйымдастырылған қозғалыстар аз ... ... ... ... ет ... белсенділігі төмендейді [105].
Дене шынықтыру сабағындағы ойын түрлері үш үлкен ... ... және ... ... ... үш құрылымға ойынның үш түрі тән:
жаттығумен дағдыны талап ететін ойын, белгілі бір ... ... ... ... мал, зат т.б.) ... ... ... бағынатын
ойындар.
Ойындарды белгілі бір классификация арқылы кезең-кезеңге ... ... ... ... ... ... береміз. Келесі
маңызды обьект еліктеу, ал ... ... ... ... ... ... ала ... қазақтың ұлттық ойындарын балалар
арасында дамыту тиімді болып келеді. Жалпы алғанда дене тәрбиесінің ... ... ... ... ... ... басқа салалары
сияқты жаңа өмір салтына сай не сай ... ... ... ... ... кейбір түрлері жаңа мазмұнға ие болып әрі қарай дамиды,
ал кейбіреулері тіпті ... ... ... ... ... ... денесін қимыл-іс әрекетке тартып
өсуіне мән ... ... ... ... ... дәстүрді енгізу мақсатында
мынадай жағдайды ... ... Әр бала жеке ... екендігі, оның қабілеті
де әр-түрлі болып келетіндігі. Сондықтан қимыл-қозғалысқа үйрету барысында
жасаған дене шынықтыру әрекетіне қарай ... ... бала және ... ... ... сабақ өткізу тиімді.
Денсаулықты қалыптастырып орнықтыратын және шыңдайтын дене жаттығуларын
екі үлкен топқа ... Бір ... және әр ... Бір ... ... түрлері үздіксіз бір текті және тұйықталған әрекеттерді
қайталайтын қимылдар жүйесінен тұрады бұған: жүру, ... ... ... жүзу т.б. ... Әр текті дене жаттығулары айырмашылығы олар қимыл-
әрекеттерін орындау ... ... ... үнемі өзгеріп отырады оларға:
гимнастикалық жаттығулар, күрес түрлері, спорттық ойындар, секіру, лақтыру,
өрмелеу т.б. жатады [107].
Мектеп ... ... ... ... дене ... және ... ұйымдастыру бөлімдеріне қарай ... ... ... ... ... ұйымдастыру олардың назарын жинақтау, эмоциялық қалыпқа
келтіру, ... ... ... ... ... ... табылады.
Жаттығу барысында балалардың дене бітіміне, денесін, басын ұстауы мен
қол, аяқтарының қимыл координациясына, аяқ алысына, ... ... ... керек.
Мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі дене қимылдарына жүру, жүгіру,
секіру, лақтыру, еңбектеу, өрмелеу, асып түсу, ... ... ... ... қалыптастыру негізгі мақсат болып табылады. Бұл дағдыларды
қалыптастыру кезінде ... ... ... ... орындауға талтынуды,
оларға нақты нұсқаулар беруді, орындауларына көмек көрсетуді ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асыру балалардың
дене мүшелері мен көңіл-күйлеріне қатты ... ... ... жағдай жасаудың, барлық бала ойыннан қуаныш табуға мүмкіндік жасаудың
маңызы зор.
Ғалымдар Д.А. Фарбер, Е.И. ... ... ми ... ... даму ... ... оның 14 ... дейін қалыптасатынын
анықтады. Бұған қоса баланың зейіні 3-4 ... ... ... 6-7 ... ... да, 7-8 ... ерікті зейін нашарлау болып, 9-10 жаста
сыртқы ортаның әсерін терең және ... ... ... ... ... ... ... дұрыс сапалы түрде балаға жеткізіп бірнеше
рет қайталап әдетке айналдырғанда, бала ағзасындағы зат алмасу артып, жүйке
жүйесі белсенділігін танытып, қан ... ... ... ... ... бала ... оттегіне деген қажеттілік артады. Дене
шынықтырудың арқасында баланың көңіл-күй жоғарылап, ... ... ... шынықтыру нәтижесінде бала өзінің іс әрекетіне және топтық ... оның ... ... Бұл оның ... оқиғаға мән беріп
қарауына, төзімді болуына, тәртіпті сақтауына септігін тигізеді [109].
Бала өмірінде белсенді қозғалыстар аз ... ... ... ... ... деп бұлшық еттердің қозғалыс белсенділігінің
төмендеуін айтады, бұл ... бала аз ... ... болады. Ал
қозғалыс белсенділігі тиімді мөлшерден асып кеткен жағдайда (ауыр ... ... ... - ... ... ... ағзаның қызметінің қалыпты жағдайын бұзады себебі адамның
жүйке-жүйесі, жүрек-қан, тыныс жүйелерінің қызметі ... ... ... ... ... де ... ... байқалады [110].
Сондықтан балалардың қозғалыс белсенділігі мөлшерін реттеп дұрыс
ұйымдастырған жөн. Балалардың бұлшық еттері даму ... ... ... ... ... оларды ұзақ уақыт қимылсыз бір қалыпта
отырғызуға немесе тұрғызуға болмайды.
Мектеп жасына ... ... дене ... дұрыс қалыптасуын яғни
денесін түзу, тіке ұстауды, бала отырғанда, тұрғанда, жүргенде денесін тік
ұстауды әдетке ... ... ... ... ішкі ағза ... ... жақсартады. Дене
мүсінінің дұрыс қалыптасуы сүйек-бұлшық ет құрлысының дұрыс ... ... ... ... қалыптастыруды бала шақтан дағдыға
айналдырған тиімді болып келеді [111].
Дене шынықтыру жаттығуларының ... ... мен ... бір құрылысы
болады. Мазмұнға дене шынықтыру жаттығуы барысындағы ... ... ... ... ... ... қимыл-
қозғалысқа әрекеттену жүгіру, адымдау, секірудің т.б. қорытындысы ағзадағы
және денедегі ... ... ... ... ... ... ... бейнесі, ол қозғалыс
сәтіндегі кеңістік, уақыт және күш қатынастарын көрсетеді.
Мазмұн болмысқа қарағанда ... ... ... ... өзгеруі
болмыстың өзгеруіне алып келеді. Мысалы: ... ... ... ... жағдайы да өзгереді мысалы адымдау ... ... ... ... ... әр жаттығуда қимыл міндетін яғни қозғалыс жасауды
саналы түрде ... етіп ... ... қазақтың ұлттық ойыны «Ортекені»
ойнаудың негізгі идеясы қашықтықты секіріп бағындару. Ойынды күрделендіру
мақсатында сәл ойық шұңқырдан қарғу ... ... ... ... ... секіру бір немесе бірнеше әдіспен ... бір ... ... ... ... екі аяқпен ырғалып секіру, ... ... ... ... [112]. Бұл ... ... ... ұтымды жағынан
алып қарастырамыз. Себебі қимыл-қозғалыс әрекетін мақсатты және ... ... ... ... мәнін күрделендіреді.
Кей жағдайларда балалардың еркін ойнауына мүмкіндік ... ... ... қол ... ... ... ойнатқан балаға
жағымды әсер қалдырады. Оған Тәжік халқының ұлттық ойыны «Қамбар-бозиды»
алуға болады. Ойынға қатысушы ... ... ... ... дөң ... ... 20-30 см дейін жеткізеді, оған су құйып, қолдарымен әлгі
топырақ жиынтығын біріктіреді. Ойын ... ... ... ылғалданған
топырақ ортасына шұңқыр жасап, соның үстіне дәл секіріп түсулері қажет, сол
сәтте су араласқан ... ... ... ... ... кім
дайындалған шұңқыр үстіне дәл түсіп, топырақты көп жан-жағына алысырақ
жерлерге ... ... сол ... ... [113].
Бұл ойында барлық баланың топырақ үйіндісіне бірге жүгіруі, қолдарымен
тез топырақ ... ... ал ... ... мәре су құйған
шұңқырға секіруі болып табылады.
Қозғалыс құрылымы барлық қимыл-іс ... ... ... ... ... ... ... барысында баланың дене
мүшелері толықтай ... ... ... бала өмірінде оның
дүниеге келген сәтінен ... 1 ... ... сәби ... қозғап,
жылжып, кеңістікті меңгереді.
Ойын баланы қоршаған өмірге еркін ... ... өмір ... ... ... Ә. Бүркітбаевтың дәлелдеуі бойынша бұл ... ... тобы ... және ... ... көрсету ойындары деп аталады
[114].
1 жастағы балалар өзімен-өзі ойнау барысында қоршаған заттардың түсін
ажыратып, күнделікті бір ... ... ... ойыншықты (көбіне ашық түсті
қызыл, көк, жасыл) танып оны ... ... ... ... ... ұстап
аузына апарып, не екенін білуге құмартады, бұл ... ... ... күшейтіп, көрген затын білуге ұмтылысы ... 2-3 ... ... көп ойнауға құмар болып келеді.
3-4 жас аралығындағы балалар бір нәрсені бүлдіріп, ... ... не ... ... ... ... ... жастағылар көбіне еліктеу ойындарын көргенін қайталауға тырысу,
сөйлеуге құштар болып келеді.
Үш жастағы баланың дене ... ... 2 кг ... ... 7-8 см ... Үш жасар баланың бойы 95-96 см, ал орташа салмағы 14-
15 кг болады. Ол күндіз бір ... ... ... ... ... үстінде өткізуді қалайды. Айналасындағы бар құбылыстарды ойын
арқылы тануға тырысады. Сол арқылы ... мен тілі ... ... ... ... ... ... Үш жастағы балалардың аяқ алыстары қажетінше
ширай қоймағанымен, олардың қол қимылы мен ... ... ... ... Ол ... ... еркін басқара алады [115].
3 жастағы балалардың отыру, тұру және жүру ... ... ... ... ... және функциональдық дамуы жалғаса
түседі [116].
3 жастағы балада шартты рефлекстің орындалу уақыты ұзарады. Қозудың
иррадияциясы байқалады, ... ... ... ... ... жүреді [117].
Үш жас, баланың бойындағы қимыл-қозғалыс сапасының белсенді түрде
жетіле бастайтын уақыты болып ... ... қол мен ... үйлесімді келеді. Бұл жастағылар үшін дене шынықтыру сабағындағы бар
мақсат қозғалыс қимыл үйлесімін дамыту. Осы кезде бала ... та ... ... де ... ... ... алады [118].
Ұлттық ойындар мен спорттық жаттығу ... ... ... ... икемділігін, бұлшық еттерінің әлі ... ... ... ... Осы ... баланың психикасының дамуындағы
негізгі және басты қажеттілік қимыл-қозғалыс белсенділігінің артуы болып
табылады ... ... ... ... жаңа ... түрі ... өзі ойнаудан
бірлесіп топ болып ойнайтын ойын әрекетінің қарапайым түріне біртіндеп
ауыстырған тиімді. Үшке ... ... жеке ... ... ... дербестік
пайда бола бастайды.
Бала үштен асқан кезде үйдегі немесе балабақшадағы тәрбие әсерінен сан-
салалы танымдарды игеруге, күрделі құбылыстарды ұғынуға ... ... көп қоя ... кезде мидың жарты шарларының қабы баланың бүкіл мінез-құлықтары мен
іс-әрекеттерін басқара отырып, нерв ... мен ... ... ... күшейте береді. Әрдайым қозғалыс үстінде жетіле
дамыған балалардың денесі мен ... да бір ... өсіп ... ... ... баланың орташа көрсеткіштері төмендегідей болып келеді:
салмағы 16-17 кг, бойы 100-102 см, ол жыл ... ... 1,3 кг ... бойы 5-7 см ... ... ... ... 53 см болады.
Осы жастағы балалар шамамен күніне екі шақырымға жуық жер жүреді.
Балалар 4 ... ... ... қозғалып, қимылдарды еркін жасай алатын
жағдайға жетеді. Осыдан ... ... ... ... дами береді. Төрт жасар балалардың салыстырмалы ойлай алатын
қабілеттері ерекшелене түседі, бала не ... де оны ... ... ... ... жасқа толған балаларға тән сипат ағзаның жедел өсу ... ... Бір жыл ... баланың салмағы 1,5-2 кг артады, бойы 6-7 см.
өседі. Бес жастағы баланың салмағы мөлшермен 19 кг, бойы - 110 см, ... 54-55 ... ... Миы ... ... мидың үлкен жарты шар
қабығының қызметі жетіледі, ... ми ... ... ... ықпалы айтарлықтай болады.
Баланың негізгі қимылдарының жетілуінде сапалы өзгерістер пайда болып,
қимыл-қозғалысты дәл орындауы артады. Өз ... ... ... ... ... ... көрсетіп, іске асыра білуі жетіле түседі. ... ... ниет ... ... сол, бала өз ... ... ... жетудің тәсілдерін де түсіне бастайды, балаларда сюжетті ойындарды
өздері ойлап тауып, орындаушыларды өзара келісіп бөлісе алады ... ... ... ... ... ... бақылампаздығы, ойын
ережесіне бағына білуі жетіледі, ... ... ... Негізгі
қимылы жетіле түседі. Бес жастағы балалардың қимылы шапшаң, өз үйлесімін
тауып, жинақталған ... ... Бес ... тобы үшін дене ... кіші ... қалыптасқан қимыл дағдылары мен іскерліктерін
бекіту одан әрі жүргізіледі, негізгі ... ... ... ... ... А.П. - ... педагогика балалардың жеке басының
дамуы, қалыптасуы үшін ... ... ... ... ... да ... ... Ойын, еңбек, оқу арқылы біз балаларға белгілі бір тұрғыда ықпал
жасай аламыз. Бірақ біз іс-әрекеттер ... ... ... өзара ұштасқан
жағдайда ғана баланың жеке басын дамытуда толық нәтижеге жете аламыз» ... ойын ... ... ... арқылы тәрбиелеу барлық тәрбие жүйесінің бөлінбес бір
саласы ... ... Дене ... болмаса баланың жан-жақты дамуы мүмкін
емес.
Гигиеналық күтім және өлшемді тамақтану, қозғалысқа керек ... ... ... ... жүру, жүгіру, секіру сияқты
алғашқы қозғалыс жасау мүмкіндіктерін қалыптастыру тағы да ... дене ... ... ... ... ... [125].
Өзінің мәні тұрғысынан қимыл-қозғалыс қызметіне сүйеніп баланың бұл кезде
көру, есту ... ... ... ... ... ... Бұл кезде
баланың еліктеуі, көргенін қайталауға тырысуы басым болады. Сондықтанда бұл
кезеңді еліктеу кезеңі дейді. Ойын сәтінде бала ... ... ... ... ... солардың істегенін қайталап, қоршаған
ортаны, жануарлар мен өсімдіктер әлемін бейнелеуге ұмтылады. Бала не істесе
де одан ... ... ... ізін ... Еліктеу-бұл кезеңнің
өзіне тән ажырамас сипаты. Осы кезеңдегі бала ... ... сәл ... ... өз ... тез ... [126].
Мектеп жасына дейінгі баланың мінез-құлық ерекшелігінің тұрақсыз болуы
оны ерекшелендіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... басымырақ болатындығын көреміз. Бала тез
әсерленеді, ол өзінің ойынын басқалармен, немесе бір топ баламен бөліскісі
келмейді. Тек жеке ... өзін ... ғана ... ... ... ... ... отырып, халық ойындарын да танымдық негізде таңдап ... ... ... ... ... жаттығулары - дене тәрбиесінің негізі болып ... ... ... жас ... сай ... ... түседі. Жас
шамасына қарай күрделене түскен жаттығулар өз ... ... адам ... ... ... ... ... қатар
спорт түрлерінде кездесетін қозғалыс түрлерінен алынатын жаттығуларды
енгізеді. ... ... ... ... ... мүшелері жұмыс жасап,
барлық мүшелерінің іс-қимылдары дамып, ... ... алу және ... ... арта ... ... ... балалар үшін ұлттық ойындар ішінен көбінесе көп қозғалысты
мақсат ететін ойын түрлерін пайдаланған ... ... 5 ... ... ... ... ... ойын барысында өз қиялын,
елесін іске асыру еркіндігін беру қажет.
Мектеп жасына дейінгі балаларды қимыл-қозғалысқа үйрету барысында ... ... ... оған ... барлық балалармен жалпылама
жұмыс, екінші шағын ... ... ... ... ... қимылдайтын
балалармен жеке жұмыс, төртінші жәй қозғалатын балалармен жұмыс, бесінші
жеке баламен, ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жасау барысында бір тапсырманы барлық бала бір уақытта
орындайды. Ондай дене шынықтыру жаттығуларына ... ... ... ... ... ... жатады.
Дене жаттығуларын мақсаттарына қарай бірнеше топқа бөлеміз. ... ... ... ... дене ... ... жаттығулар.
Балабақша үшін жалпы дамыту жаттығуларын барлық топпен бір ... ... осы ... ... ... ... бала ... бірінен-бірі қалғысы келмей ат салысады. Келесі бірнеше баламен
жұмыс арнайы жаттығу элементтерін меңгеру барысында әр ... ... ... ... негізінде белгілі бір жетістікке жету мүмкіндігі
туады [129].
Балаларды қимылға үйретудің негізгі әдісі көрсету, ... ... ... ... ... ... ... Бұл әдістің қолдану
барысы әр-түрлі. Мысалы: 5 жас мөлшеріндегі ... ... ... ... ... ... түсіндірумен шектелсе де
болады. Дене шынықтыру барысындағы қимыл-қозғалыс элементтерін орындаудың
негізгі шарты оларды бірнеше рет ... және ... ... ... ... дамуы тірек-қимыл және нерв жүйелерінің дамып
жетілуіне байланысты. ... ... ... ... тағы сол сияқты
күрделі қимылдар және олардың дұрыс бағытталуы 3-5 ... ... ... ... жастағы балалардың өз қозғалыстарын дұрыс бағыттау
механизмдері еркін жетіле қоймайды. Тек ... ... ... ... ... бағытты қозғалыс дамиды [130].
3-5 жас аралығындағы балалардың қимыл-қозғалысын дамытуға арнайы жағдай
жасау, ... ... ... да дене ... ... тұрақты өткізу баланың қалыптасуында маңызды рөл ... бұл ... ... ... түрі баланың өз бетімен
қимылдап, қозғалыс жасауы болып табылады. Бала жүруді, жүгіруді, секіруді
қажетсініп ... Ал ... оған ... ... ... ... ... Айналасындағыны бағдарлау өрісін кеңейтетін баланың белсенді
қимылдары оның психикалық қызметінің мысалы, ... ... ... ... ... ... Балаға тұрақты
жүгіруді әдетке айналдырғанда, оның ... ... ... ... алғы шарттар жасалады [131].
Үш жастағы балаларда шартты тітіргендіргіштерге ... ... ... Бұл ... шартты рефлекстің тұрақтылығы бұзылып, бала
шыдамсыздық танытады [132].
Үш жасқа толған балалардың қимыл-қозғалыс ... бір ... ... Бала ... ... ... ... балалардың тек
жүріп қана қоймай, басқа да қимылдарды орындауға ұмтылуы олардың денесінің
дамуының маңызды шарты. Бұл ... ... дене ... ... ... іске ... ... ойындары кезінде балалар
басынан кешіретін таң ... ... ... ... ... ... Бұл ... балаларға қимыл-қозғалысты бекіту үшін бірнеше
ұлттық ойындарды ... ... ... «Аларман» ойыны Ойынға топтағы
барлық бала қатысады. Ойнаушылар ... ... бірі ... ... ... Бір ойыншы аларман (қасқыр) болып, тізбектің басындағы ойыншымен
қарама-қарсы тұрады. «Аларман» ... ... оң ... ... сол
жағына шығып, ең соңғы ойыншы (қойды) ұстауға тырысады. Ал ... ... ... ... ... ... тұрады. Аларман соңғы
ойыншыны ұстаған жағдайда өзі тізбектің басына тұрады да, ұсталған ойыншы
аларман болады. Ойын ... ... ... ... ойын ... балалар тұрады, еңкейеді, қашады, қолмен ұстайды
т.б., бірақ олардың ... ... даму ... әлі ... ... ... ... талабын қанағаттандыра отырып, олардың ... ... ... енгізуде тұрақты дағдыға айналдырумен
қатар дене шынықтырудың элементтерін күннен-күнге күрделендіре береміз.
Үш жастағы балалар алғашқы екі ... тән ... ... дене ... ... ... үшінші жасқа аяқ басқанда баяулайды. Бір жыл ішінде
бала орта есеппен 2 кг салмақ қосып, бойы 7-8 см ... Бұл ... ... ... 93-94 см ... келсе, салмағы 14,2-14,6 кг арасында болады. Дене
пропорциялары да өзгеріп, бойы негізінен аяқтардың ... ... ... ... ... ... қызмет атқаруы жетіле бастайды, бұның
өзі баланы дене қуаты жағынан неғұрлым ... ... ... ... қызметі жетіле түседі, бұл жұмысқа қабілеттіліктің ... ... ... бір ... 10-20-минутқа дейін шұғылдана
алады. Бұл кезең бала ... ... ... ... ... ... ... Қол мен саусақтардың қимылы мейлінше үйлесімді
бола түседі. Жүрістері жетіледі. Үш ... бала өз ... ... ... олардың өмірінде жүгіру, ... ... ... ... де жетіледі. Үш жасқа толған балада шартсыз
тежеулер жиілейді. Бұрын көрмеген, білмеген ... ... ... ... ... қарсы іс-әрекет реакциясын қоздырып, оның белсенділігі
шектеледі. Қатты айқай, ұзақ уақытқа ... бір ... ... ... ... тудырады, өйткені бұл тітіргендіргіштер ағзаның функциональдық
мүмкіндік шамасынан артық. Ойынға беріліп ... ... бала ... ... не
серуенге шақырғанға жауап бермейді. Үш жастағы бала қоршаған ортаның ... ... ... Үш ... бала алғашқы стереотипті бекітуі үшін
қайталау жаттығуын 13 рет, ал 4 ... ... үшін ... ... өзі ... болып келеді [134].
Үш жастағы балалар көп қозғалады, тыныш бір орнында ұзақ ... ... бір ... қозғалыстан тез шаршайды. Кейбір қимылдар балаға
зиянды, оларға биіктен секіруді ұсынуға, бір ... ұзақ ... ... ... Бұл ... балалар үшін де қимыл-қозғалысты дамытудың
тиімді құралы ойын ... ... ... Ойын ... балалар әр-алуан
қимылдар жасайды.
Біздің бұл зертеуіміздегі негізгі мақсат 3-5 ... ... ... арқылы денесін шынықтыратын жалпы спорттық жаттығулардың көмегінің
бала денсаулығы мен зейін-ынтасының дамуына ... ... ... ... Дене шынықтыруды ұлттық ойындар көмегімен бала өміріне енгізудің
мынадай прогрессивті жақтары бар. ... ... ... іс-
әрекеттерді орындауға белсенді бағыт алуларына, балалар арасында жасалатын
жаңа қатынас ... ... топ ... ... ... әрекетінен өту
қалыптасады, жүректілік, ұстамдылық, шыдамдылық секілді ... ... ... дене ... ... ... ... сақтау, нығайту, дене бітімін дұрыс дамыту, ... ... ... ... өсіп келе ... ... ... елеулі әсер етеді. Әр
түрлі белсенді қимыл-іс әрекеті сүйек бұлшық ет құрылымының дамуына балалар
ағзасының ... ... ... ... ... ... ... бейімделуіне көмектеседі. Дене шынықтырудың ... ... ... қоса ... бұлшық еттің белгілі бір топтарын қолдың,
аяқтың, кеуденің нығаюына бағытталған спорттық жаттығулар арқылы орындайды.
Мектеп жасына ... ... ... ... ... мақсатты жүргізгенде нақты ... ... бала ... жалпы шыдамдылығы, жұмыс жасау қабілеті артып, жеке тұлға болып
қалыптасып, жан-жақты дамуына әсерін тигізеді [135].
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне қарай дене шынықтыруды қимыл-
қозғалыс жаттығуларымен қоса ... ... ... ... ... ... айналдырсақ, баланың тән саулығын бүгіннен сақтап, болашақ
әрбір азаматтың бойындағы дене қозғалыстарының ... ... ... ... ... ету ... арттыруға және белсенді өмірін
ұзартуға ... ... ... ... шынықтыру жұмысын жүйелі түрде
жүргізу қажет олай болмаған ... ... ... ... ... реакциялары жойылады.
Қазіргі педагогиканың негізгі мақсаты тек қана дене кемелдігінің немесе
ой-сананың жетілуінде емес, керісінше осы ... ... ... көп ... бөлінуде. Осы тұрғыдан қарағанда, дене қимылы тек қана
дене қимылы үшін ұйымдастырылмай, бала денесінің кемелдене ... ... ... ... Бұл ... ... қимыл-әрекетті ой-санамен
ұштастыруы, яғни ой-сана мен ... ... ... бала ... ... ... алғы ... қалыптасатындығын көреміз.
Сондықтанда бала ағзасын дамыту үшін денесін шынықтыруды ... ... ... Шынығу сапалығын ұйымдастыру, қимыл-қозғалыс дағдысы, оны
жасай білу ... ... және ... ... ... ер-
мінезін тәрбиелеумен тығыз байланысты.
Баланың денесін шынықтыру барысындағы негізгі мақсат: бала денсаулығын
қорғап оны нығайтып, ағзаны ... ... ... ... ... ... дене ... келісті өсуі, ағзаның жасына сәйкес
дамуы, организімнің ... ... ... ... және ... жақсаруы, тұлғаның мінез-құлық, ерік-жігерін, белсенділігін,
дербестілігін ... ... ... ... келесі мақсаты ойын іс-әрекетінің кең ортасын
қалыптастыру, дененің ... ... ... оның ... атап айтқанда
координациялық қабілетін, жалпы төзімділік, жылдамдық-күштілік сапасы ... ... ... ... ... ... ... майтабан
болудан алдын-ала сақтандыру.
Ұлттық ойын мен дене шынықтырудың бірлестігін дамытып, белсенді ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
Дене шынықтыру сабағы кезінде ұлттық ойынды ойнау балаға қуаныш, жақсы
көңіл-күй, ... ... бар ... екенін сезінгенде ғана мақсатына
жетеді. Мектеп жасына дейінгі балалардың дене тәрбиесін өткізу тәсілі дене
шынықтыру жаттығулары, ... ... ... ... ... шынықтыру мен спорт баланың рухани және имандылық тұрғысынан дамытуына
да үлкен әсер етеді. Әр халықтың ... бойы ... дене ... ... ... ... пайдалылығы жағынын ерекше орын алады.
1.3 Ұлттық ойындардың бала тәрбиесіндегі орны мен маңызы
Егемен ... ... ... қаблетті 50 елдің қатарына енгізу
алдағы стратегиялық маңызды мақсат болып табылады. Осы маңызды тапсырманы
іске ... ... ... ... орны зор, ... ... да ... қойылған жоспарды іске асыру үшін білімді және ... ... ... Осы ... ... бастап яғни мектеп жасына дейінгі кезеңде
тәрбиелеу қабылданған стратегиялық жоспарың маңызды бір ... ... ... ұлт ... да өз ... ... айқындап, айналасына баға
береді, бір-біріне еліктейді, бір-бірінен үйренеді.
Қоғам өмірінің ... ... ... ... ... ... балаларға тәрбие беру үрдісін халықтың өткен ... ... ... бай ... ... байланыста
ұйымдастырып, ұштастыра жүргізуді талап етеді [136].
Ойын, адамның балалық шағынан бастап бүкіл саналы ... ... ... болып еретін ерекше құбылыс. Сондықтанда ... ... тек қана ... мен ... ... әлеуметтанушылар мен
этнографтар, өнертанушылар ғылыми обьект ретінде жан-жақты қарастыруда.
Ұлттық ойындар ғылымның қай ... ... де ... ... ... ... ... ол ойынды адам мәдениетінің бір бөлшегі ретінде ... ... ... ... Республикасының тәуелсіздік алып, дербес мемлекеттікке қол
жеткізуіне орай баланы ата мұра дәстүрінде ... ... ... арта түсті. Бұл ұрпақтар жалғастығының, дәстүр сабақтастығының
нығая түсуіне септігін тигізеді.
Күрделі ... ... ... дене ... мен ... қоғамда
адамдардың өмір тіршілігінде, тұрмыс салтының құрамдас бөлігіне айналады.
Ұлттың өмірі дене тәрбиесі мен спорт ... ... ... ... ... ... ... және жеке ұлттың өмірлері мен өзара қарым-
қатынастарының тәрбиесімен ... ... ... ... ... табиғаты әрі күрделі, әрі қарама-қайшылыққа толы
адамдардың «туыстық сезімге» барынша жақын екендігі қашаннан белгілі. ... ... ... ... оны ... ... ... ұлттың нақты
жағдайларына сәйкес қарастыруды талап ... ... мен ... ... ... ... байланысты үрдістердің
тұтас бір жүйесін ұсынады, оның басты мақсаты жалпы адамдық, әлеуметтік
жағдайды ... ... ... ... ... дүниені бейнелеу
заңдары ұқсас, әрбір жекелеген жағдайда ұлттық тәрбие жалпы адамзаттық ... ... ... ... де іске ... ... көрініс береді [139].
Дәстүрлі дене шынықтыру мен ойындар ел арасында кең ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
2002 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Қазақстан
Республикасы Денсаулық сақтау жөніндегі агенттігі Ы. Алтынсарин атындағы
Қазақ ... ... ... өмір ... ... ... ... «Салауаттану-денсаулықты сақтау» бағдарламасы ... өмір ... ... ... жарыққа шықты. Онда,
«мектепке дейінгі кезең» деген ... ... ... ... деп анықтама
берілген, - «Мектепке дейінгі кезең - бала организімінің өте ... ... ... Осы кезеңде организмнің бүкіл жүйелер мен мүшелері,
дене және жүйкелік-психикалық ... ... ... түседі. Қазіргі
балалар арасындағы жүргізілген дәрігерлік бақылаулар ... ... ішкі ... ... ... алу, ... ... ауырулардың балалар арасында әсіресе жас балалар арасында көптеп
таралуы дәрігерлерді, ата-аналарды алаңдатуда.
Балалар ... ... ... ... ... ... ... екендігі байқалуда. Сондықтан мектепке дейінгі жастағы балалар
әртүрлі ауруларға жиі ұшырауы байқалады.
Мектепке дейінгі балаларда ... өмір ... ... мақсаты, денсаулық туралы ұғымды жүйелі және ... ... ... мен ... өмір салтының уәждеріне
ерте кезден бейімдеу болып табылады.
Міндетті-денсаулық қорғау жөніндегі алдын алу ... ... ... ... ... ... ... мен жүйке-психикалық
үйлесімділігін дамыту және денсаулығының ... дене ... ... ... ... ... мәселелерінде мектепке дейінгі жастағы балалардың
әлеуметтік белсенділігі ойын, әр түрлі сауықтыру әдістері, күн ... ... ... таза ... жиі болу ... ... өмір ... ақпарат-ойындық үлгілері арқылы жасалады.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың салауатты өмір салтын ... ... дене ... ... мен жасы ескеріліп
өткізіледі, сөйтіп балада мінез-құлығының белгілі гигиеналық ... ... ... жете ... ... ... ... уәждамалары, жеке бас гигиенасы, күн тәртібі, ... ... ... ... және ... мәдени гигиеналық мінез-құлық
қалыптасады. Бұл үшін жас ... ... ... ... ... ойындар кеңінен пайдаланылады» [140].
Қандай да болмасын ойын түрінде тәлімдік, тәрбиелік өнеге бар. Ойындар
ұлт мәдениетінің алуан ... ... ... ... Не бір ... да осы ... арасында жүріп жетіліп, жұртқа ісімен танылады.
Бұл-ұзақ тарихи дәуірлерді сабыла басып өткен қазақ халқының игі ... тән асыл ... ... ... жөнінде, тіпті жалпы ойын туралы, оның ... ... ... ... ... ... әр-
түрлі қалыптасты. Мысалы: Орта ғасырларда, діни көзқарастар үстемдік алып
тұрған кездерде, тек ойын ғана ... ... ... ... ... ... [142].
Ойынға қарсы дін иелерінің күрескені соншалық, бүкіл әлемдік деңгейде
пікір айтылып, ойын ... ... ... негізі
деп пікір айтуға тиым салынды.
Осындай субьективті факторларға байланысты ұлт ... ... ... ... өрістеді. Ал керісінше, Шығыс мемлекеттерінде,
Орта ... ... ... ... ... ... бағыт алды. Себебі
көшпенділер өркениетінде ұлт ойындарының әлеуметтік әсері күшті болды. Ол
тек көңіл көтеру құралы емес өмір ... ... ... ... ... ... дамуына, еңбекке баулу секілді адамның өмір сүру
қажеттілігін қалыптастыратын әрекет ... орны зор ... ... ... ... ... ... былай деп анықтама
берілген: «Ұлттық ... ... ұлт ... ... дәстүрлі ойын-сауық түрлері. ... ... ... ұлт
ойындарының тарихы Қазақстан жерінде қалыптасқан алғашқы ... ... ... ... қуыршақ, асық ойындары Азия елдерінде
тайпалық одақтар арасында тараған. Ұлттық ойындар негізінде ... ... ... ... дене ... ... ... Мұның әлеуметтік,
тәрбиелік мәні де болды. ... ... ... ... ... ... ... көптеген ғалымдар ұлттық ойындарды қоғамның нақты бір
даму кезеңінде қалыптасқан адам ... ... бір түрі ... басында зерттеушілер арасында адамның дамуына бірінші болып
әсер еткен ... пе әлде ойын ба ... ... ... үлкен
пікірталастар туындады. Ойын еңбектен бұрын пайда болған деген көзқарастар
айтылады. Бұл пікірге алғаш рет ... ... ... ... ... В.
Вунд болды. Оның тұжырымдамасы бойынша «Ойын-ол еңбектің ... ... Әрі ... бұл ... орыс ... Г.В. Плеханов дамытты. Ол
адам қоғамындағы өнердің шығу тегін, пайда болу ... ... ... ... ... ... көп ... тарихы бар,
алғашқы қауымдық қоғам кезінде әр-түрлі өнер ... ... ... солармен бірге дүниеге келді» [145].
Осылайша Г.В. Плеханов өнер мен ойынның генетикалық біртұтастығын атап
өтті. Оның ойынша қоғамдық дамуда еңбек ... ... ... ... ... анықтады. Еңбекке адамды өмір сүру әдісіндегі ... ... ... үйін ... ... ... ... көрші тайпалармен соғыс
бұның барлығы қуаныш, қанағат, ... ... ... Ал сол ... алғашқы қауымдық адамға қайта сезінуге күш арқылы, ептілік ... ... ... ... ... ... мен билер, әндер көмекке
келді. Осылайша қоғам тарихында еңбек ойыннан бұрынырақ пайда болып, алғаш
егіншілікке ... ... одан ... ... ... ... ... өнерінде, ән, билер мен ұлттық ойындарда көрініс алды.
Г.В. Плехановтың ойы бойынша жеке адам ... ойын ... ... ... мәні ... әлеуметтік қызметінде ол рудан-руға, тайпадан-
тайпаға ауысып отыратын құрал ретінде, балаларды еңбекке дайындаудың ... ... ... ... ойын ... мазмұны тұрғысынан да әлеуметті,
себебі бала ойын бейнесіне өзін қоршаған ортада көрген нәрсесін, ... ... ... де ... Сонымен қатар адам қоғамында ерлер
мен әйелдер арасындағы ... ... ... ... көне ... ... оның әсері қыз бала мен ер бала ойындарындағы өздерінің
жыныстық бөлінісіне қарай еліктеп ... ... ... алып ... ... К. ... «ұлдар мен қыз балалар ойындарының
өзгешелігі олардың жыныстық инстинк ерекшелігімен ... ... ... ... Плеханов әлеуметтік себептерді алға тартты, оның
ішінде нақтырақ айтқанда қоғамдық бөліністегі жынысына ... ... ... ... бөлінісі басты фактор ретінде көрсетіледі.
Г.В. Плехановтың ойларын әрі қарай жалғастырған психолог және педагог
ғалымдардың мән ... ... ... ойын ... ... бала өмірінде
әрдайым қатысып, кейін еңбек қызметіне шын мәнінде ... ... ма, ... еді.
Д.Б. Эльконин өзінің этнографиялық зерттеулерінің негізінде ролдік
немесе бейнелеу сипатындағы ... ... ... ... ... гипотезасын алға тартты. Оның пікірінше адам қоғамының бастапқы
сатысында балалар ойыны болған жоқ. Сол ... ... ... ... оған ... еңбек құралдарының қажеттілігінің жетіспеуі, яғни тайпа
адамдарының барлығының қолында еңбек құралдарының болмауы, балалардың ... ... ... ... (табиғаттың дайын өнімдерін жинау, балық
аулау тағы да басқа жұмыстар ... алып ... ... келе ... күрделенуі, аншылыққа өту, мал шаруашылығы, ... ... ... ... ұшыратты. Бала бұрыңғыдай үлкендер еңбегіне тікелей
араласа ... ... ... ... ... ... ... талап етті.
Үлкен адамдар балалардың еңбек әрекеті үшін жаттығу ойыншықтары: садақ,
жебе, қалқан, арқан жасай бастады. Осылайша жаттығу ойындары ... ... бала ... ... ... ... оны пайдаланып ойыншық
кішкене садақпен нысананы көздеп, кіші кетпенмен жер шауып үйренеді.
Әр-түрлі қолөнердің дамуы, ... ... ... ... ... ... көрінісі болудан қалды. Олар еңбек құралдарын
қолдануы тұрғыдан емес (ойыншық қару-жарақтар т.б.) сыртқы бейнесімен ... ... ... ойыншықтар еңбек құралдарының бейнесі болды. Бұндай
ойыншықтармен еңбек қызметін атқаруға болмайды, бірақ оны бейнелеп ойнауға
болады. Осы ... ... ... ... ... ... бала үлкен адамның өміріне белсене қатысқысы келеді, ал ролдік-
бейнелеу ойыны оның сол ... ... ... ... ... ... белсенді қатысуға мүмкіндігі
жоқ болғандықтан, бала өз ... ... ... ... ойынын ойнады. Ролдік-бейнелеу ойыны ішкі, табиғи инстинктің
нәтижесінде ... ... ... ... әлеуметтік шартты қажеттілігінен
туындаған үрдіс. Үлкендер өз ... ... ... ... ... ... ... ойын ережесі мен тәртібін нақтылап, ойынды ... мұра етіп ... ең ... ... ... өзін ... бір бөлшегіне айналдырады.
Адамзаттың әлеуметтік-тарихи дамуында ұлттық ойындар ... ... ... ... ... ... Ұлттық
ойын көмегімен балалар қоршаған әлеммен ... ... ... моралдық
нормалары қалыптасып, адамның көп ғасырлық даму тарихындағы практикалық
және ой еңбегін өмірге енгізу әдісіне көмекші ... ... ... ... ойын ... ... пікірлер
оның тарихпен қатыстылығын, әлеуметтік табиғатын адам қоғамындағы ... ... ... ... ... ... ойындар әлеуметтік негізден бастау
алады. Оның ... ... ... ұлттық ойындар үлкендер әлемімен тығыз
байланысты. Бұл жағдайды ғылыми-психологиялық ... ... ... ... ... Ғалым еңбегінде: «баланың өзін қоршаған үлкендер
әлеміне кірудің басты жолы ... ... ... өзін ... ... ... бейнелеп, ойыншықтар арқылы шынайы өмірді суреттейді»
деді [146].
Шынайы өмірді ойын ... ... ... құндылық жүйесінен
жинақталған әсері нәтижесінде болады. К.Д. ... ... деп ... «бір
қыз баланың қуыршағы тамақ істеп, іс тігіп, киім ... ... ... ... түрде диванда отырып қонақ күтіп, театрға
асығады, үшіншісінің қуыршағы басқаларын ұрып, жинақ қобдишаға тиын ... ... ... ... ... ... айрықша көп, ал ойында соның бір жағы
көрінеді, анықтап айтқанда: адамдар арасындағы ... адам ... ... ... қызметі.
Зерттеуші Р.И. Жуковскийдің талдаулары көрсеткендей мектеп ... ... даму ... ... ... құралмен ойналатын ойын (бұл
жерде ойын құралы материя сипатында) яғни үлкендердің ... ... ... ... ... қарым-қатынасты бейнелейтін
сюжеттік бейнелеу ойындарына құштарлықтың басымдығын дәлелдеді.
Үш жастағы бала өзін қоршаған үлкендер тұтынатын ... мен ... ... ... бала ... ... ... өз
бейнесінде қайталау басым. Бұны «жартылай ойын, жартылай еңбек» деп атауға
болады.
4-5 жасқа толған ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын бейнелеу басым. Осылайша ойын
әлеуметтік ортадағы адамдар қарым-қатынасының үлгісі мен бала ... ... ... бір үзік ойы ... байқалады.
Қоғамдық дамуда жалпы ойын атаулы жүзеге асу әдісі тұрғысынан да
әлеуметті.
Ойын әрекеті Н.Я. ... ... ... ... ... ... үйретуімен, қалыптасқан ойынның әрекет-тәсілімен
таныстырып, ойыншықты қалай пайдалану, ойын ... ... ... ... іс-қимыл үрдісі. Үлкендермен қатынас жасау барысында әр-
түрлі ойын техникасын меңгерген бала ойынды одан әрі ... оны ... ... ... ... ... бөлмеде) ойынды өз қиялының
үлгісіне айналдырып өз ойының даму нәтижесін көрсетеді ... ... ... ... ойын ... ... дейінгі
баланың негізгі қызмет түрі ретінде қарастырылады. Ойынның негізгі дәрежесі
оған баланың ... ... ... уақыт мөлшерімен емес, баланың негізгі
қажеттілік құндылығын қанағаттандыратын, яғни ойын барысында басқа ... ... ойын көп ... бала психикасының дамуына себепші
болып ... осы ... ... ... ... ... ойынан
мектеп жасына дейінгі баланың негізгі ... ... ... ... бала ... ... ... қатысып, өзінше тәуелсіз болуға
ұмтылады. Баланың дамуына қарай қоршаған әлем мен таным туралы ... ішкі ... ... өмірінде оған тиым салынған үлкендер
қызметіне араласу қажеттілігі артады. Сондықтанда бала ойнағанда ... ... ... қалған үлкендерге еліктеу ролін өзіне алады. Ойын
барысында бала тәуелсіз қимылдап, өз ... ... ... ... өмірдегі балаға жасалатын ескертпелер мен үйрету
мақсатында ... ... ... ұстама, құлап қалма, өтірік айтпа»
деген сөзден бөлек, ойын сәтінде ... ... ... ... ... ... басқаны үйретіп» өз қуанышын жағымды эмоциялық энергия
жұмсаумен ұзартады. Осылайша бала ... ... ... өз ... байқайды.
Ойын тамырында қызметтің басқа түрлері, оның ішінде ... ... ... дене ... арқылы дамытып, бала кез-келген іс-әрекетке
тән қозғалысты меңгеріп, ... ... ... ... ... ... осы ... қызметтің басқа салаларына, оның ішінде еңбекке салып
үйренеді. Балаларды ойын арқылы ... ... ... ... күн ... ... өзі қойып отырады. Ойын адам ... ... және ... ... ... пен ойын әркеті адам ... ... ... ... ... ... ... ұлт ойындары әмбебаптық рөл
атқарды, оның қолданыс әрекеті кең болды. Ұлт ... ... ... ... ... ... ... Денені жаттықтырушы, шынықтырушы,
денсаулық кепілі, тек ойын арқылы жүзеге асты.
Еңбек тәрбиесі-халықтың дене ... ... ... ... өмірдің
бірден-бір қайнар көзі, адам өмір сүруінің шарты, жеке ... ... ... халқының дәстүрлі еңбек тәрбиесі этностардың
өмір салтымен, олардың шаруашылық қызметімен, әлеуметтік ... ... да дене ... ... ... ... мәні-
мағынасымен өзара байланысты.
Қазақ халқының дене шынықтыру дәстүрін жүйелеу жұмысы, оның ... және ... ... ... ... ... ... жасөспірімдерді дене шынықтыру саласында тәрбиелеудің
қажеттілігіне ... ... ... мықты, денесі шымыр, қимылы ширақ, әрі епті болуы
үшін ұлттық ойындар арқылы дене ... ... ... [150].
Бала ойынын олардың еңбек күштері және психикалық нышаны аңғарылып
тұратындай етіп ойнату қажет, онсыз ойынның тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... дағдылар тәрбиеленеді.
Е.И. Тихееваның мектеп жасына дейінгі тәрбиеде ойынның еңбекпен тікелей
байланысты болуын ... ... ... өте зор. ... «Ойын-
еңбек, еңбек-ойын» деген өзіндік пікірі белгілі. Ойын мен ... ... осы ... ... Е.И. ... ... ... алға қарай дамуына өзіндік бір үлесін қосты. Бірақ, ғалым ... ... ... ... қарастырғанда оның ойын-еңбек принципі
негізінде ғана баланы дамыту бір жақты ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Себебі ойын
тікелей еңбекке айналмайды., сондай-ақ ойын да тікелей еңбек бола алмайды.
Мектеп жасына ... ... ... іске ... әсіресе тәрбие
арқылы ықпал жасаған кезде айқын көрінеді. Балалардың өзіне-өзі қызмет етуі
кезінде оқу ... ... мәні бар ... ... дами ... еңбегін зерттеу барысында анықталғандай мектеп жасына дейінгі
балалар өз еңбектеріне ойын элементтерін жиі әрі ... ... ... ... ... ... енгізе отырып, балаларға тәрбиелік
ықпалдың ... ... ойын ... ... ... ... ... деген құлшынысын дамытуға және нығайтуға болады.
«Ойын дегеніміз жаттығу, ол арқылы бала өмірге әзірленеді» деген ... ... ... ... біз ... ... ... балаларға
өткізілетін дене шынықтыру сабағын бұрыңғыдан да қызықты өткізу үшін ... ... ... ... ... ... ... тартып,
өмірінің дағдысына айналдырып тәрбиелеу жолын ... ... ... келеді.
Қоғамдық дамуда халық ойындарының бала өміріндегі тағы бір мәнді жағы
бар. Ол ... ... ... ... патриоттық тәрбиесі болып
табылады. Қазақ халқы сонау көне дәуірден бері ... мен ... толы ... дәуірді басынан өткергені белгілі. Сондықтан ұлттық
рухта тәрбие алмаған, тілін-ділін, дәстүрін дұрыс білмеген ұрпаққа отанын
қорғау сияқты ... ... ... арту өте ... Өйткені өз ұлтының
ұлттық өнерін-тілін сыйламаған адам Отанын да сыйламайды. ... ... ... ... ... ... отан ... бірден-бір құрал [152].
Ерлік тәрбиесі дегеніміз ... ... ... балалардың ерік-жігерін, табандылық, батылдық қасиеттерімен бірге
ұлттық сана, парыз, намысты қалыптастыра отырып, отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Бүгінгі күн тұрғысынан алып ... ... ... ... ... ... сақтайтын жас ұрпақтың санасына жастайынан ата-бабаларымыз
негізін салған ерлік рухты ендіру.
Баланы ұлттық ... ... ... ... ерлікке баулуға
байланысты халық батыры Б. ... ... ... ... ... игі ... атты ... солдаттардың бойында
жауынгерлік жолдары мен ұлттық дәстүрлерінің ... зор ... ... ... даналығының алтын қазынасын білім мен тәжірибеге пайдалану
жолдарын көрсетеді.
Ғалым С. Иманбаеваның «Ерлік тағылымы» атты ... ... деп ... ... ... ерлік және жауынгерлікті
қалыптастыруға себін тигізетін қасиетті белгілер: ұлттық сана ... ... ... салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, парыз, намыс, бірлік және
міндет» [153].
Қазіргі ұрпақты ұлттық тәрбие арқылы өсіруде ғалым С. ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтың ақылды, арлы, намысқор, өміршең азамат болуын тілеу
2. баланы жастайынан еңбек сүйгіш, елгезек етіп тәрбиелеу
3. тән саулығы мен жан ... ... ... ... ар ... ... қайырымдылық, ізгілікті
арқау ету
5. гуманизм мен патриотизм халықтық тәрбиенің ... ... ... ... ... ... ... өткен әлеуметтік-қоғамдық
өзгерістерге, жауынгерлік тарихына зер ... ... ... көптеген
үлгілеріне жолығамыз.
Абылай заманында басқарушы ер жігітке он ... ... ... ... Күресте жеңу, 2. Аударыспақта басым түсу. 3. ... ... ... ... 4. ... ... өнер ... 5. Асау атты үйрету. 6.
Бүркітпен түлкі алу. 7. Ат жарыста мәреге жету. 8. ... ... ... ... ... қаңбақтай ұшыру. 10. Найза атуда нысанаға дәл ... ... ... қойған талаптарының ішінде ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасқан ұлттық ойындарды ... ... ... ... ... ерік-
жігерін, күш-қуатын шыңдаудағы әскери жаттығуларда ұлттық ойындарға аса мән
берген. Ауыз әдебиеті арқылы бізге аты ... ... бірі ... ... қазіргі «тоғызқұмалақ», «шахмат», сияқты ойын екені белгілі.
Қазақтың ұлттық ойындарының ... ... ... ... ... «Бәйге», «Тай жарыс», «Жатып күресу», ... ... ... ... ... тағы да ... ... ұлттық ойындары жатады.
Қабанбай батырдың соғыс тактикасын ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындар бойынша меңгерген білік
пен дағдыларын пакйдаланған. Ізденушілер З. Сәнік пен Б. Садықан Қабанбай
батырдың соғыс ... ... оның ... ... ... «өзімен
өзін соғыстыру», «жауды отпен ойрандату» тактикасында ұлттық ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеуінше: «Барлық халықтың өзіндік ... ... өз ... бар» ... ойындарын қазіргі заманға икемдеп топтап, классификациялауда
ғалымдар көзқарастары бір жерден ... әр ... өз ... ... Б. ... ... қимыл ойындарын қазақ халқының ұлттық өмірі
шеңберінде қарастырады. Ғалым қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... жөн деген пікір айтады. Оның біріншісі салт-тұрмыс
негізінде пайда болған ұлттық ойындар, екіншісі жастар ойындары мен ... ... ... ... бірінші тараушасында атап өткеніміздей бірінші
топтың құрамы былай бөлінеді: мерекеде ... ... ... қазақша
күрес, егіншілік шаруашылығымен байланысты ойындар. Келесі екінші топқа жас
ерекшеліктеріне қарай ойналатын ойындар деп бөлген.
Ұлттық ... ... ... бөлген ғалым Т.Ж. ... ... ... ... ұштастыра отырып он топқа бөліп,
нақтылайды. Жекелей алып қарастырғанда: ... ... ... ... және ... ... бар ұлттық ойындар, 3.-
күрес және қарсыласу элементі бар ұлттық ойындар, 4.-көзді байлап ойнайтын
ұлттық ойындар, 5.-дала ... ... ... ойындар, 6.-суда
ойналатын ұлттық ойындар, 7.-әскери-өнерлік элементі бар ұлттық ойындар, 8.-
столда ойналатын ойындар, ... ... ... ... ... ойындар, автор бұл ойын топтарын адамның жас ерекшеліктеріне
қарай екі ... ... 1-ші ... ... ұлттық ойындар, 2-ші
үлкендер ойнайтын атракциондық ойындар тобы [159].
Халық ойындарын жіктеу барысында біздің мән ... ... ... авторы Н.К. Ахметов. Зерттеу жұмысы барысында автор ойынның
жалпы классификациясын жасап, ... ... ... және ... ... ... ... Алғаш аталған табиғи ойындардың өзін тағы да ... яғни ... және ... ... деп ... одан ... емес және академиялық деп даралаған.
Бұдан кейін академиялық емес ойындарды спорттық және ... ... ... ... ойындарды оқытушылық ойындар деп екіге бөлген.
Оның алғашқысы: имитациялық деп аталып, ол бес ... ... ... ролдік ойындар, жобалау ойындары, іскерлік ... деп ... одан ... ... ... ... және имитациялық жаттығулар деп
екшейді. Имитациялық емес ... ... және ... ... ... ... ойындарды деп атайды [160].
Қазіргі заманғы педагогикалық үрдістерде қазақ ұлттық нысандарын енгізу
жағдайларын қарастыра келе Ж.Т. ... өз ... ... ... топтастыруға мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... бес топтан тұрады:
1. қимыл жылдамдығын, ептілікпен үйлесімділікті дамытуға бағытталған
ұлттық ойындар,
2. күшті төзімділікті дамытатын ұлттық ойындар,
3. зейін мен ... ... ... ойындар,
4. лақтыру қимылын дамытатын ойындар,
5. негізгі қимылдық сапаларды дамытуға байланысты ойындар [161].
Бұл жердегі ғалымның негізгі ұстанған қағидасы ... дене ... оның ... ... ... бір ... әсер ... зерттеп,
дәлелдеу болып табылады. Аталған ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі болғанымен барлығы да
дерлік күш-қайратты сынайтын әрі ... дене ... ... ... ... ғалымдар А. Құралбекұлы мен С. Әкімбайұлы қазақтың ұлттық
ойындарының тұлғалық-салауаттық классификациясын ұсынады. ... ... үш ... ... ... ... ... спорт ойындары,
3. ойлау арқылы орындалатын ойындар.
Олардың өзін жедел және баяу қимылды ... деп ... ... үш ... ... ... ... бірнеше топтаманы құрайды.
Еңбек-тұрмыс ойындарының өзі ойын-сауық ойындары, тұрмыс-салт ойындары,
әдет-ғұрып ойындары, жануарларға байланысты ... ... ... ойын өлең ... ... ... және олардың бәріне ортақ
қасиет зат орындалатын ойындар, зат қолданбайтын ... ... ... бұл еңбек-тұрмыс ойындары баланы адамгершілікке, адам арасындағы
қатынасқа, ... оны ... ... ... ... ... тануға
жетелейтін ұлт ойындары деп тағыда даралаған.
Дене шынықтыру-спорт ойындарын екіге бөлген. ... ... ... және баяу ... ... ... денешынықтыру-спорт ойындары зат қолданылып ойналатын
ойындар болып бөлінеді.,оны тағы да төртке бөлген: ... ... ... ... атқа байланысты емес жедел қимылды ойындар, доппен
ойналатын ойындар, сүйекпен ойналатын ойындар. Бұның ... үш топ ... ... ... ... ... ... атқа байланысты емес жедел
қимылды ойындар, доппен ойналатын ойындар бірігіп-дене күшін сомдап, ... ... дене ... ... ... ... ... сүйекпен ойналатын ойындардың өзін екіге бөлген. 1-ші ... ... 2-ші ... түнде ойналатын ойындар.
Үшінші топ басшысы ойлау арқылы орындалатын ойындарды төртке бөлген:
1. логикалық оймен математикалық сызбаларға негізделген ... ... ... деп ... ... ... ауызша есеп, амалдар қолдануға,
ойлауды дамытуға негізделген ойындар,
2. тез ойлап ... ... ... ... ... Оны ... былай деп
бөлшектеген: дағдыны, іскерлікті, тез шешім ... ... ... ... ой ... ... негізделген ойындар деп атап, оны өз
ішінде: ақыл-ойды шыңдауға арналған ойындар деп топтаған.,
4. ... ... мен тіл ... ... ... ... ойындардың өзі–жануарларға байланысты абстракциялық ойды ... ... деп ... Төрт ойын ... да ... ... танымды дамытуға арналған ойындар деп топталып, түйінделген [162].
Ұлттық ойындарды топтап, олар қимыл-әрекетіне қарай ... ... ... әр ойын ... бір қозғалысты дамытуға мақсаттанады.
Біз өз зерттеуімізде қазақтың ұлттық ойындарын дене ... ... ... тепе-теңдік сақтау, еңбектеу, өрмелеу, қимыл-
қозғалыс, лақтыру және қағып алу, жалпы даму жаттығулары бойынша ... ... ... шынықтыру барысындағы сабақты қызықты әрі пайдалы
өткізуді көздедік.
Бірақ кейде ойындарды топтағанда көпшілік ойындардың әр түрлі ... бір ойды ... ... ... ... ... балаларға қажетті ұлттық ойындарды ... ... ... мен ... ойын тақырыбы, оның қозғалыс
қызметі мен ережесін меңгеруі қажет. Себебі осы ... ... ... ... ... ... баланың ойын қимылын қаншалықты қабылдайтынын
көрсетеді. Ойын мазмұнынан қимыл-қозғалыс тапсырмасын қаншалықты ұйымдасып
орындалғаны ... ... ... балаларға енгізілетін барлық қозғалмалы ұлттық
ойындарды екі үлкен топқа бөлдік:
1-ші ... бар ... ... ... элементтері бар қозғалыс ойындар.
Ережесі бар қозғалмалы ойындар тобына мазмұны ... әр ... ... бағыттағы, ережесінің ... және ... ... ... ... құрайды.
Ережесі бар қозғалмалы ұлттық ойындарды өз ішінде тағы да 3-ке бөлеміз:
1. Мазмұнды сюжеттік бейнелік, еліктеу ойындары,
2 . Ой ... ... ... ... элементтері бар қозғалыс ойындарына футбол, волейбол, күрес
т.б. спорт түрлері элементтері енгізілген ойындар түрлерін жатқызамыз.
4. Ұлттық ойындар ... ... ... жүйелеу, топтау және атауларын анықтау.
Ұлттық ойындардың ел арасында кең тарауының арқасында бір ойынның әр жерде
әртүрлі тәртіппен ойналуы және ... ... ... ... ... ... Осы жағдайды ескере келіп ойындарды жүйелеу, ... және ... ... ... ... тәжірибелік тұрғыдан қолдану, ережесін
айқындау мүмкін болмайды.
Ойындарды жүйеге ... ... ... ... кезінде ойнаушыларды
жынысына, жасына қарай бөлу, олардың дене-күш даму ... ... ... ... ... топқа бөлу, оқу-жаттығу ұзақтығын анықтау,
жыл мезгіліне бөлу сияқты қажетті шараларды іске асыруға мүмкіндік туады.
Ойындарды жүйелеу, топтау, ... ... ... ... ... бір
жерге жинақтауға және осы ақпаратты ... және ... ... ... ... ... ... олардың бір-бірінде кездесетін ортақ
ерекшеліктеріне байланысты (мысалы жүгіру) жүргізіледі.
Қарапайым түрде ... ... ... ... жастарына қарай бөлуді
алуға болады. Мысалы: ойынға 5 жастағы балаларды жұмылдыруды ... ... бөлу ... жас мөлшерлерін ескергенімен оларды жыныстарына
қарап бөлуді ескермейді, немесе балалардың денсаулықтарының ... ... ... ... ... ... ... жағынан көп
жақын топтарды құру мәселесі туындайды. Топтар арасындағы ұқсастық бір-
біріне ... ... ... ... ... ... бөлу ойынды үйрету әдістемесін
жетілдіруге көмектеседі. Топ ... ... ... көп ... меңгеру әртүрлі деңгейде өтіп, қиындықтар жиі туындайды.
Ұлттық ойындарды жүйелеу, топтау ... ... ... ... төменде осы күнге дейінгі ұлттық ойындарды жүйелеуге ... ... ... ... өз ... ойындарды жүйелеудің
жаңа жолын ұсындық, ондағы мақсатымыз ұлттық ойындарды меңгеру, оның ... ... ашып ... ... ... деген мақсатты ұстандық.
Тағы бір күрделі мәселе ойынның атауына байланысты, оған себеп бір ... ... әр ... әртүрлі атпен аталуы. Осыған байланысты бір
ойын түріне неғұрлым дәл атау беру арқылы ойынның бір түрін қалыптастыру.
Ақсүйек ... Дәл ... ... ... ... бұқа ... ... доп Жаңылтпаш ... ... ... ... ... ... ... ... Есеп т.б. ... ... мен ... ... ... ... ... көпшілігін мазмұнды сюжеттік ойындар құрайды.
Сюжеттік, бейнелік ойындар деп біздер ойын барысында белгілі-бір ... және ... ... ... ... бейнесін бейнелейтін
ойындарды топтастырдық. Мысалы затпен байланысты ойындарға «Сақина ... ... зат ... ойынының негізгі мазмұнын құрайды. Ойынның
мүддесі топтық ... ... ... бір ... ... барлық
баланы бір сақина төңірегінде жұмылдыру болып табылады.
Келесі «аңшылар» ойынын алып қарайтын болсақ қасқырлар мен ... ... ... ... ... үлкен домаланған ұршық жіппен
лақтырысып күш сынасады. Ойын мақсаты қол, аяқ бұлшық етін ... ... ... ... дамыту.
Сюжетті ойындарда ойыншылардың қозғалыс дағдысын дұрыс орындауларына
үлкен мән берілген жөн, себебі бір ... бала атқа ... екі ... ... секірсе, келесі ойында қоян секілді орғып жүгіреді.
Мазмұнды сюжеттік ойындарда ... ... ... ... ... ... ойын ережесіне сәйкес ойынның мазмұнды сюжетіне сәйкес
қозғалысты бір ... ... ... ... ... ... ... қимыл түрлерін жиі қайталауын әдетке айналдырғанда ғана ұлттық
ойындарды меңгеру өз нәтижесін береді.
Мазмұнды ... ... ... ... бір ... ... ... кейпіндегі ойындарды барлық ойыншыларға бірдей қатысты
ереже арқылы орындату естерінде жақсы ... ... ... ... топтық құраммен ойналады. Ойыншылар саны әртүрлі ... ... ... ... әр ... ... ... сюжеттік ойындардың пайдасы балалар аңдарды, құстарды,
заттарды ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты болып келеді.
Тағы бір мән беретін жағдай ойын барысында кейбір балалар тәуелсіздік
танытып, өз әлінше ойын ... ... ... ... ... ... ойын ... балалар қолдап жатса ойынды тоқтатпаған дұрыс,
осыдан барып ұлт ойындары баланың ... ... жол ... ... деп аталуының астарында түрлі мағына жатыр. ... ұлт ... әр ... ... ... көрсететін ұлтқа тән
қасиеттерді ашып айтып көрсете ... ... ... ойындар ұлттық әдет-ғұрыптарды салт-сананы, дәстүрді өз ... ... сол ... жас ... ана ... ... тән қасиеттерді ойын
барысында еркін меңгеріп бойына жастайынан ... ... ... ұлт ойындарының бойына ұлтқа тән психологиялық ерекшеліктер
топтасқан, өйткені ол өмір, тұрмыс, еңбек ... ... ... ... қайталап, толықтыра отырып өнеге, үлгі, тәлім-тәрбие алады
ұлттың өкілі ретінде ... өзін ... ... ... ... мен ... ойын
арқылы түсініп, ұғынады. Тек көру, байқау арқылы ... ... ... іс-
әрекетке көшіп, нақты қарым-қатынас барысында біледі. Мұны ұғынуда ойын
шешуші мәнге ие болады. ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынасты баланың білуі, сезінуі ойын негізінде
жүзеге асады.
Баланың таным ... ... ... бастау алады да, болашақ
өмірінде жалғасын табады. ... ойын ... ... ... ... ... амал-тәсілдері ой сананың дамуына, таным-
түсінік, мінез-құлық әдептерін бекітуіне, бәрі тұтаса келіп жеке тұлғаның
қалыптасыуына жол ашады ... ... ... ... ... ... өміріне енгізу қазіргі
заманда туындап отырған қажеттілік.
Қазақ ғалымы Б. Төтенаевтың пікірінше ұлт ... ... ... ... ... ... жағдайдың негізінде
ғана дамып, қалыптасып отырған [164].
Қазақ халқы негізінен көшпелі өмір сүруіне сәйкес ұлттық ойындар көбіне
далада табиғатпен ... ... ... орай ... ойындарының
атаулары көбіне аң, құс, мал аттарымен, ... ... ... ... ... ... ... ойын атаулары: «Атқаума», «Асау мәстек»,
«Алакүшік», «Қанкөбелек», «Сақ ... ... ... ... «Мысық пен тышқан», «Үлек пен тайлақ», «Түйе-түйе»,
«Соқыр теке», ... ... «Ақ ... ... ... ... т.б.
Әдет-ғұрып, салт-сана, дәстүр ұлтты басқалардан дараландырып,
ерекшелендіріп ... ... осы ... ... ... болса ұлттық тәрбиенің сапалы болуына әсер етеді.
Адамның бала ... ... ... ... ұмытылмай сақталып
қалуы және оны жасы ұлғайған сайын аңсауы ойын әсерінің ... ... ... ... алған орнын төмендегідей бағыттарда
қарастырдық:
1. ... ... ... ... бір ... ... ұлттық ойындар негізінде баланың денесін шынықтыру және ... ... ... дене ... ... ... ... арқылы баланы жерін, елін сүйетін патриоттыққа
тәрбиелеу,
4. ұлттық ойындар ... ... ... ... бала ... маңызын былай деп түйіндейміз:
- қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуында ұлттық ... ... бір ... ғана ... ... дамуымыздағы кешегі мен бүгінгі
ұрпақ байланыстылығын жалғастырған өркениетті құбылыс.
- кешегі ата-баба ... ... ... ... бүгінгі баланың
ұлттық жан-дүниесін қалыптастыруда қолдануда болатын маңызды фактор.
2 ... ... ... ... ДЕНЕ ... САБАҒЫНДА ҰЛТТЫҚ
ОЙЫНДАРДЫ ҚОЛДАНУДЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 ... ... ... ... организімінің физиологиялық өсу
ерекшеліктері
Балалардың дене ... ... ... ... ... ... ... болып келеді, сонымен қатар бала өсуіне
әсер ... ... ... ... ... оларға тектілік, өмір сүру
ортасы, ... ... Бір ... ... ... түрлі ұлт
балаларының өсу ерекшеліктері тектік фактордың бір көрінісі болып ... ... ... өсу ... дене тәрбиесіндегі ұлттық дәстүрдің
де әсері бар екендігі байқалады.
Балалардың, дәлірек алғанда 3-5 жастағы балалардың ... ... ... нерв жүйесі ғана толық дамыған сондықтанда 3-5 жастағы балалар
мінез құлықтары жылдам өзгереді тез ренжіп, тез ... ... ... нерв ... бір ... дамыту мақсаты алға қойылады. Сондықтан
мектеп жасына дейінгі балалардың денесін шынықтыру, денсаулығын ... ... ... ... ... ... тиіс.
Балалардың дене шынықтыру сабағын дұрыс жүргізе білген жағдайда олардың
қимыл-қозғалыс дағдысы тез қалыптасады.
Қозғалу дағдысын үйрету олардың қоршаған ортамен ... ... ... жасайды. Дене шынықтыру жаттығуларын ... ... ... ... бұлшық еттері мен буыны, сүйек ... ... әсер ... Мысалы: асықты белгілі бір қашықтықтан дәл
лақтырып үйренген бала ... ... ... аяғын, қолын үлкен
амплитудалық қозғалыспен қозғап, күш салады, ... ... ... ... ... ... элементтерін дұрыс орындап, дағдылану
барысында бала ... ... ... ... ... күшін бір қалыпты
шаршамай, ұқыпты ... ... ... ... ... ... ... қайталау, баланың
жүрек-қан, тыныс алу жолдарына әсерін ... ... оның ... ... ... қасиеттерін қалыптастыруға әсер етеді.
Баланың қозғалыс дағдысы 7 жасқа дейін қалыптасып, әрі қарай даму,
шыңдалу қызметі ... ... ... дағдысын дамытумен қатар спорттық жаттығу түрлерін ... ... ... ... ... ... ойындармен ұштастыра отырып қолдану өзінің
тиімділігін дәлелдеді.
Ағзаға қозғалыстың қажет болуы табиғи нәрсе. Қозғалыс ... ... күш ... қан ... ... ... ... қоректік заттар
белсенді тасымалданады.
Баланың қозғалыс белсенділігіне бөгет жасағанда оның ... ... ... Бала ... үшін ... ... ... зор. Сондықтан
мектеп жасына дейінгі балалардың белсенді қозғалыстарын дұрыс жоспарлап оны
іске асыру арқылы балалардың ... ... ... ... көбейтуге, ағзаның бейімделу қабілеттерін күшейтуге болады.
Мектеп жасына дейінгі балалардың қимыл дағдысының ... ... ... бір ... ... бұлар-күш, шапшаңдық,
төзімділік және ... Олар ... ... ... ... болады. Бірақ жаттығулардың нақтылы қызметтік жағдайына қарай әр
түрлі дәрежеде байқалады.
Қимыл ... ... әр ... жүйелердің қайта құрылу нәтижесінде
өтеді, бірақ әр түрлі сапалардың дамуы кезінде ... бір ... ... ... ... еттің өсуі мен күштің дамуы бірге
жүреді. Жүйке және бұлшық ет ... өсуі ... ... ... береді. Төзімділікті арттыру тыныс алу жүйенің жетілуіне
көмектеседі.
Статикалық бұлшық ет күші ... ... ... ... ... күш
салуымен сипатталатын болғандықтан жиі қолдану тиімсіз болып келеді.
Бала ағзасының даму мен өсу процесінде бұлшық ... күші ... ... 4-5 ... 20 жасқа дейін бұлшық еттің массасы 7-8 ... ал әр ... ... ... ... күш 9-14 есе ... Бұлшық ет
талшықтарының қалыңдауы 6-7 ... ... ... ... ... ... ... уақыттың қысқа мерзім ішінде орындау
қабілетінен көрінеді. Ол қимылдық аппарат қызметінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ыдырау қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесі тарапынан қозымдылық
және жүйке орталықтарының қозу және ... ... тез ... ... атап айтқанда, бұлшық еттің жұмысқа тез қосылуына қалай ықпал етсе,
оның тез ... да ... ... етеді.
Балалардың төзімділігіне тоқталсақ, төзімділік-ұзақ уақыт тиімділікті
төмендетпей жұмыс істеу қабілеті болып ... Ол ... ... ... ... ... Төзімділік жалпы және арнайы
болып ... ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт қолдау қабілеті. ... ... ... ... бір ... ... ... ұқзақ уақытқа
қолдаудан көрінеді.
3-5 жастағы балалар төзімділігі жетілмеген жағдайда болғандықтан олар
ұзақ уақыт бір текті ... ... ... ... ... түрлерінің неғұрлым тез ауысқаны дұрыс.
Ептілік қимылдық міндеттерге сай ... ... тез де, ... ... ... ... сезім мүшесінен түсетін ақпаратты
өңдеп, қозғалысты бағдарлайды. Қозғалыстың дәлдігімен белгілі ... ... ... мәне ... Ептілік-күшті, шапшаңдықты және
төзімділікті дамытып, қимылдық дағдыларды молайтады да, оның қорын жаңарту
кезінде ... ... ... ... ... ... ... қимылдар дәрежесіне, буын ... ... ... ... және ... қоспа аппаратына
байланысты болады. Икемділік белсенді және енжар болып екіге бөлінеді.
Белсенді ... ... ... ет күші ... ... Ал ... ... әсерінен пайда болады. Иілгіштік сылбыр қозғалыс
кезінде белсенді қозғалыстан жоғары болады. Балаларда қимылдық сапа ... ет ... ... жүйеде қамтамасыз етудің дамуы ағзаның
жалғаса өсуі мен ... ... ... Сондықтан тым көп берілген дене-
күш жүктемелері баланың тез шамадан тыс шаршауына соқтырады.
2.2 Үш жастағы балалардың қимыл-қозғалыс дағдыларын ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындар арқылы
іске асыру күрделі педагогикалық маңызды мәселе ... ... Біз ... бұл ... ... ... ... тырыстық:
1. Қозғалыс түрлері: жүгіру, секіру, өрмелеу, еңбектеу, лақтыру, тепе-
теңдікті сақтауды ұлттық ойын элементтерін ... ... ... ... ... жүгіру дағдысын қалыптастыруды ұлттық ойын
элементтері арқылы үйрету жолдарынан ... ... ... ... балалардың табиғи жақсы көретін
қозғалыс түрлерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... жүгіру, алысқа төзімділікке жүгіруге қарағанда мейлінше бағалы
болып саналады.
Жүгіру баланың бүкіл ағзасына жалпы физиологиялық өсуіне әсер ... ... ... пен ... дамуы үшін өте пайдалы жаттығу болып
табылады.
Бала жүре бастаған кезеңінен бастап ... ... ... ... жастағы бала жүгіру барысында бір қалыпты ырғалып қозғалыс жасай алмай,
бар денесімен екі жақ бүйіріне теңселе ... ... ... ... ... жасап аяқтарын тізеден бүгіп, табанын ішіне қарай
қайырып, жерді ... ауыр ... ... жасар баланың жүгіру жылдамдығы шабан, алыстығы ... аз ... ... ... ... жүргендеріне қарағанда жүгіру барысындағы
аяқ пен ... ... ... ... жұмыс жасайды.
Баланың табиғи шынайы жүгірісі ойын үстінде жақсы ... ... ... ... ... арналған ойындарды ұсынғанда жүгірудің сапасына мән
бермеу керек, әр бала өзіне қалай ыңғайлы солай жүгіруі қажет. Осы ... ... ... ойын ... ... ... балаларды кезек пе
кезек, бір-бірлеп жүгіртпей, қолдан келгенше барлығын бірдей жүгіртіп
ойнатқан ... ... ... ... ... ... үшін оларды
бір бағытта, барлығы бірдей бір сәтте жүгіретін ойындарды ... ... ... ... «Қоян», ойындары.
Ұлттық ойын «Жаяу көкпар». Бұл ойынға барлық бала ... ... ... халық ішінде кең тараған ойындардың бірі. Ойнайтын
балалардың жасы ескеріліп ... ... ... ... ... ... балалардың жүгіру бағыты түзу, әркім өз бағытына қарай бір-
біріне кедергі ... тура ... ... ... қажет. Әр бала
қолдарына кубиктер немесе ұстауларына ... ... ... Балалардың
мақсаты қолдарындағы заттарын қарсы беттегі 15-20 м алшақтықтағы сызылған
сызыққа тура жетіп заттарын сызық ... ... ... Кім ... ... жетсе сол жеңімпаз болып саналады.
Екінші түрі. Балаларды екі-екіден жұпқа бөледі. Әр ... ... ... 2-3 м жерге қолдарына ұстауға қолайлы ... ... ... ... ... соң, екі бала өздерінің алдыларына
қойылған затқа қарай жүгіре жөнеледі, қай бала бірінші затқа жетіп алса ... ... 15-20 м ... ... ... ... затын қоюы керек. Кім
бірінші ... ... сол ... ... саналады. Ойын бірнеше ... ... ... ... бұл ойын алғашқы кезде ... ... келе ... ... ... Ол ата-бабаларымыздың өзінің шығу тарихын
көк бөріден тарататын аңызбен астасып, соның бір бөлігі ... ... ... ... бір ... ... ат үстінде бозбалалар арасында өткізген, ал кішкентай балалар
арасында «Жаяу көкпар» ойынын ойнауды қазақтар ... ... ... ойыны ереже бойынша ойналады. Ойын шартына сәйкес екі жерден көмбе
белгісі сызылады. Балалар көмбедегі белгіленген түзу сызықтың ... ... ... Тәрбиешінің берген белгісі бойынша көмбеден /мәре сызығы
ретінде бормен сызып қоюға да ... бір ... ... ... тұра
ұмтылған балалар 10 адымдай жерде жатқан көкпарды қай бұрын жеткені алып
қашады. ... ... бар бала ... ... ... ... ... көкпарды
ешкімге бермей әкелсе, сол ойыншының ұтқаны. Бұл ... ... ... ... басқа бір зат қолданады [166]. «Жаяу көкпар» ойыны баланың ... еті мен қол ... ... ... жаттығу элементтерін
қамтыған. Бұл ойын балалардың жылдамдық, тез ... ... ... ... кең ... балалар ойнайтын ұлттық ойынның бірі –«Қоян»
ойыны. Бұл ойынды балабақша ауласында күннің жылы мезгілінде ойнау ... ... бар бала ... Балаларды далаға алып шығып, бір-бірінен
қашықтығы 50-60 метрдей жерде екі қоршау ... ... ... ... сызып жасаса да болады), қоршауды «Орда» деп ... ... ... ... дауыстап есептей бастайды. Ол есептегенде санмен
есептемейді, ... ... ... ... ... солдат, капитан,
сен қаласың, ал мына сен топтан шығасың» - деп ... ... ... ... қайта санайды. Осылай санап келгенде ең ... ... ... ... ... ... бәрі екі қоршауда тұрады, «тазы»
олардан 3-4 метрдей жерде орналасады, ойын шарты бойынша «қояндар» ... ... ... ... ал «тазы» оларды қуып ... ... ... ... сол ... ... да «қояндарды» ұстауға көмектеседі.
Бірақ, «тазылар», ... ... ... ... не ... ... бара жатқанда ұстауға тиіс емес. Оларды қоршау мен қоршаудың арасында
ұстауға тиіс [167]. Бұл ойын ... ... ... ... ... ... баланың жалпы ептілік, тез қимылдау және
төзімділігін дамытады.
Алғашқы 3 ай ішінде ... ... ара ... 15-30 метр,
келесі 3 айда 30-45 ... ал ... ... жылдықта 45-60 метрден 60-80
метрге дейін көтереміз. Жүгіру элементтері бар ұлттық ... ... ... осы ... ... аралығын барлық бала толықтай
меңгеруі қажет. Бірақ бір мән беретін фактор әр бала ... ... ... ... бала дем алып немесе жүгіріп барып жай жүріп
орындаса оған қатаң ... ... ... ... ... ұлттық
ойындармен балалар аптасына 2-3 рет таза ... дене ... ... ... ... ... қарастыратын сұрағымыз ұлттық ойындарды секіру жаттығулары
негізінде 3 жастағы балаларға үйрету ... ... ... ... ең бір ... ... жаттығуларының
бірі. Секірулер аяқтың және дененің бұлшық ... ... ... алу мен қан ... жүйелерінің (әсіресе жүгіріп келіп ... ... ... ... ... секіру қабілеттері әлсіз болады. Олардың
секіру қозғалысы отырып тұруға ұқсас, кеуделерін алға ... ... ... ... ... толған балаларда секіру ... ... ... ... бір ... екі аяқты қосарлап жерден күш ала секіруді бәрі
бірдей меңгеріп кете алмайды. Көпшілік баланың алға ... ... ... жәй, ... екінші аяқпен серпіліп бір аяқты көтеріп адымдауға алып
келеді [168].
Секіру барысында қол қызметі белсенді ... ... ... ... ... ... ... қол-аяқ бұлшық ет
байланысы мен күрделі қозғалыс реттеулері жұмыс жасайды. Бірақ үш жастағы
балада бұлшық ет ... әлі ... ... әлі ... ... ... қажетті серіппелік қасиетіне ие болған жоқ, сондықтанда олар
секіру ... бар ... ... салып жерге аяғымен тіке түседі.
Секіру сәтінде қатты түскен балада ұнамсыз сезім қалыптасып, дұрыс
секірмегеннің ... ... ... ... мүмкін. Сондықтанда балаға
оңай қолынан келетін тізе буыны мен аяқ ... ... бел ... ... пайдалы секіріп ойнайтын ұлттық ойын түрлерінің мазмұнын
мұқият жете таңдап алып үйрету қажет. Ең дұрысы балаға бір ... ... ... ... ойын тәсілдері мен ... ... ... ... ... ... ... «Жүрелей секіру» ойынында
жүресінен отырып секіру, «Арынды арқан» ойынындағы екі аяқпен ... ... мен ... ... түйе мен бота болып секіру тағы
басқалары. Мұндай сипаттағы ойындар балаға өте қызықты болып ... ... ... ... ... ... ұмтылады, себебі олардың бар ойлары
секіруде емес, ойын барысындағы бота образын орындауда тұрады.
«Жүрелей ... ... 1-ші ... Бұл ойын ... ауласында,
спорт залда ойналады. Ойынға ... ... екі ... бөлеміз.
Таңдалған алаңға бір жарым метрдей ұзындықта екі ... ... ... Сол ... ... ... ... он метрдей жерден екі
шеңбер сызылады.
Әр ... ... ... ... да, өз тобы ... ... сызыққа
келіп жүресінен отырады. Бастаушы белгі берген кезде, ... ... ... оң ... ... ... күйі қарсы алдындағы
шеңберлерге секіріп барып кері оралуы ... Әлгі ... ... ... оның ... ... ойыншы басады да тағы бір ойыншы сол қатарға
келіп отырады. Жүрелей ... ... ... ... кезде, келесі ойыншы
жарысты әрі жалғап әкетеді. Ойын ... ... ... ... ... ... әр ойыншыға бір ұпай саналады. Қай топ көп ұпай жинаса, сол
жеңіске жетеді. Тәрбиеші белгі берген ... екі ... ... ... оң жақтағысы жүресінен отырған күйі қарсы ... ... ... кері ... керек [169].
Бұл ойын баланы төзімділікке, денесін ... етіп ... ... ... көрсетіп тұрған тәрбиеші қозғалыстың орындалу үлгісін,
яғни қалай дұрыс ... ... ... Ойын барысында балалар 10-15
рет бәрі бірге секіреді, бірақ әр ... жеке өз ... ... ... ... ... тараған ұлттық ойынның бірі «Арынды ... ... 2-3 ... жіп ... ... ... бала бір сәтте ойынға
қатысады. Барлық бала дөңгелене шеңбер ... ... ... ... бар ... топ ... ... Тәрбиеші ойын басталды деп
дауыстап балалардың көңілін өзіне аударады. Содан соң ... ... ... шеңбер бойымен арқанды айналдырады, ал ойнап тұрған балалар
жоғары секіріп жіпті аяқтарының астарынан баспай жіберіп ... ... ... ... ... ... ... қалса, ойыннан шығады [170].
Секіруге байланысты келесі ойын «Қарғымақ». Бұл ... ... ... ... ... түрлерін меңгеріп, өздеріне сенімді
болғаннан кейін ойнатқан өз нәтижесін береді.
«Қарғымақ» ойыны далада ойналады. Ойынның мақсаты бір ... ... ... дәл ... ... ... бір ... қашықтықтары әртүрлі,
немесе жоғары төмен болуы ықтимал. ... ... ... қарғуына
қолайлы кедергілер тас, автомобиль дөңгелектері, керілген жіп т.б. ... ... ... ... ... ... ... секіріп ойналады.
Балалар арасында кеңінен тараған бұл ойын баланың өзінің ішкі қорқынышы мен
жалтақтығын жеңуіне, алдында тұрған қиындықты жеңе ... ... ... ... сәтінде бала өз қолдарының дұрыс сермелуіне, басы мен ... ... ... ... ... үйренеді.
Үш жасарлар тобындағы балаларды бақылау ... ... ... бір орында тұрып ұзындыққа секіру барысында қолдарын
шартсыз рефлекспен қозғалыс бағытына қарай алға ... ал ... ... серпіліс немесе ұмтылысы барысында қолдарын артқа қарай созған
күйлерінде қалдырады. Бұл ... ... ... аяқ серпілістерінің
үйлесімді болуы, ұзақ уақыттық жаттығу ойындарын талап ететіндігі ... ... ... ... ... ... олардың қозғалыс іс-
әрекетін тежемеу керек. Әр бала берілген тапсырманы өз шама-шарқының
жеткенінше орындайды. Ең ... бала ... ... ... ... ... түсуін қадағалау керек.
Зерттеу жұмысымызға өзек болған келесі мәселе ұлттық ойындарды еңбектеу
және өрмелеу жаттығуларында ... ... ... ... ... ... балалардың еңбектеп
өрмелеуге деген құлшыныстарының жақсы екендігі [171].
Тәрбиеші баланың бұл қажеттілігін ... ... ... ... ... түрі баланың барлық бұлшық ет топтарын жұмыстандырады. Бала ... тез және ... ... ... ... ... еңбектеу элементтерін пайдалана отырып
балаларды төрт ... ... мен ... күш сала ... үйретеді.
Балалар аяқ пен қолдарын кезекпе-кезек үйлесімді ... ... екі ... алға ... ... сүйене отырып екі аяғын бір мезгілде тартып ... ... ... бар ... ойын түрлеріне барлық бала бірдей
қатысып, бір мезгілде еңбектеп жұмыс ... ... ... «Қара сиыр»
ойынын еңбектеп ойнау барысында ойынға барлық бала толықтай қатынаса ... ... ... көк ... ... ... ... өз жұмысымызда осы ойынға еңбектеу элементін қосымша енгіздік.
Топтағы бар балалар екі топқа бөлінеді. Ойынға ... ойын ... өңі ... ... қара ... ... «аю» немесе басқа ыңғайлы жеңіл ... ... ... Ойынға қатысатын балалар бір шеңбердің бойында айнала
қоршап төрт тағандап, екі ... ... ... ... ... шеңберден шығып, тығуға әзірленген затты алып жасырады. Ойынға
қатысып тұрған балалардың міндеті сол жасырған ... ... ... ... Егер ... зат табылса, тәрбиеші ойынға қатысушылардың барлығына
естірте ... ... ... ... ... заттың төңірегіне
жинайды. Затты тапқан ойыншы өз затын қорғайды, ал қалғандары оны ... ... ... ... әлгі ... алып ... ... Затты кім
алатын болса, сол затты тығушы қызметін ... да, ... ... ... ... көздерін жұмып, еңбектеп тығылған қара сиырды
іздейді. Ойын осы тәртіппен ... ... ... ... ... баланың білек
бұлшық етін қатайтып, жауырынын жаттықтырады.
Еңбектеу элементі қосылған «Қара сиыр» ойынын денені ... тіке ... ... ... еңбектеп бара жатқан екі қолын созып іздеген
затын алу, педагогтың қолындағы ойыншықты созылған қол ... ... ... алу ... ... ... болады.
Үш жастағы бала үшін ұзын орындықта тепе-теңдікті сақтап ... ... ... Бұл ... элементтері сабақ барысында сирек
қолданылады. Бала үшін өрмелеп ... ... ... ... ... ... Бұл жастағы балалар үшін жоғары өрмелеу қыйын
тапсырма болып ... олар ... ... құлап кету қорқынышы басым
болады. Жоғарыға ... ... үшін ... ... «Қосқұлақ»-ты жаттығу
элементтерін қосып, ыңғайлап аламыз.
«Қосқұлақ» ойыны ағаш баспалдағы бар жерде ойналады. Бұған топтағы бар
бала қатысады. Ойынды ... ... ... баяу ... орындалуы керек.
Ойынға қатысатын балалар арасынан ... ... ... екіншісін
«түнгі күзетші» тағайындайды. Қалған балалар «қойлар» қатарында болады.
Қойлар «қасқырдың» қолына түспес үшін ... ... ... ... ... ағаш баспалдақтар атқарады. Басқалардан айыру үшін «қасқырдың»
басына ақ орамал байланады.
Тауға қарай өрмелеген ... ... ... ... ... түспеуге тырысады. «Күзетшінің» жұмысы - қасқырды аңду, қуу, оны
қойларға жібермей, олардың өрмелеуіне жағдай ... ... ... бара ... не ... ... келе ... біреуін ұстап алса, ал «күзетші» оны ... ... ... ... ... орнына шығып «қасқыр», «күзетші» болып
ауысады.
«Күзетші» ... ... ... ... ... ... ... «койға» шапқанын байқап қалса, онда «қасқырды» ... ... ... Ойын ... береді.
Жоғарыға айтып өткеніміздей «Қосқұлақ» ойынында кішкентай екі жақты
ағаш баспалдақтар пайдаланылады. Бұл баспалдақтар екі ... үш ... ... ... еңкейтіп жасағандықтан өзіне деген орнықтылықты ... екі ... ... бар ... сала көтеріледі. Бұндай жағдайда оларға
өрмелеу сәтінде баспадан-баспаға аяғын салу ыңғайлы. Баспамен ... бала бір ... ... ... ... ... ... аяғын қайда
қойғанын көруге тәрбиеші қарауына нұсқау береді, олар ... ... ... алмайды.
Бұндай сәтте балаға баспалдақпен өрмелеу қалай ыңғайлы, ... ... ... ... беру ... Бұл ... ... бөлек жағдайда
биіктікте өз қимыл-қозғалысын меңгеріп, өз ... ... ... ... ... көп ... ... етеді,
сондықтанда бұл ойын сабақ барысында жиі көп ойналмай тек ... ... ... ... ... ... ... баланың құлап
кетпеуін қадағалап қауіпсіздік ережесін сақтайды.
4. Үш жастағы балаларға ... және ... алу ... ... ... және қағып алу ойындарын қызыға орындайды. Үш жастағы
баланың ... ... ... қалыптаспаған, бірақ затты домалату, тастау,
лақтыруға деген құштарлығы өте ... ... ... ... ... ... үшін көз өлшемі, күш, ептілік, дене, қол, ... ... ... ... ... 3 ... балада жеткіліксіз
болып келеді. Олар қолындағы затты әлсіз, азғантай қашықтыққа, қолмен ... ... ... ... ... тек итеріп лақтырған болады.
Лақтыру барысында ... ... ... ... ... ... затты көрсетілген бағытқа итеріп лақтыруға бейім келеді. Бұл
жастағы ... ... ... лақтыртып үйрету әлі ерте.
Бұл жаста бала затты ептілікпен ... ... ... ... Затты
лақтыру мен қағып алу баланың күш пен ептілікпен қатар үлкен көңіл аударуды
талап етеді.
Сондықтанда 3 жастағы ... ... ... лақтыру мен қағап алу
дағдысын қалыптастыру мақсатында алдын-ала ... ... ... мынадай элементтерден тұрады: сырғанату, домалату, затты ұстау, жоғары
төмен ... ... ... алу т.б.
Бұл жастағы балалардың қызығып ойнайтын ... ... ... ... Бұл ойында бала тәрбиеші сандықтан алып шашып тастаған
ойыншықтарды тез ... ... ... ... қайта толтырып, шығуға
тапсырма алады. Үлкен заттарды олар қос ... ... ... екі қолымен
алып келеді, ал кішкентай заттарды бір қолымен тасиды. Сандық ішіндегі
заттар барлық бала ... ... ... ... бұл ойын барысында сандық
ішіндегі заттарды жерге шашпай баланың қолына беріп, немесе бала өз ... алып ... ... жинауына, жерге тастауына да болады.
Домалату сырғанату және ... ... ... мақсаты
анықталған нақты бір бағытқа балалардың затты жеткізу болып табылады.
Ең қарапайым жаттығу элементі бар ойын «Ұршық доп» ... Бұл ... ... «қақпаға» дейін ұршық допты домалатып жеткізу.
Ойын сәтінде бала ... қос ... ... бір ... аяқ
жылдамдығын іске қосып жұмыс жасайды. Ойынға барлық бала ... ... ... ... ... Қай топ баласы бірінші ұршық допты қақпадан
өткізеді сол топ жеңімпаз болып саналады.
Ойын ... ... ... ... ... лақтырмау керек, алақан мен
саусақтың көмегімен домалату керек.
Затты немесе допты жоғар ... ... ... ... ... ойын түрінен бастап үйреткен жөн.
Лақтырып немесе қағып алып ойнайтын заттарын балалардың өздері еркін
таңдап алуларына мүмкіндік берген ... Бала ... ... ... қолындағы
затты немесе допты қолдарымен ұстап ... ... ... ... ұсақ ... ... ойын ... 0,5-1 метр аралығындағы азғантай қашықтықтан лақтырған допты
балалар қағып алып, қайтадан кері қарай ... ... ... тәрбиеші баланың алға созылған қолына допты дәл түсіру мақсаты
қойылатындығын айтады, ... ... ... ... ... ... ... ойын
арқылы тағы да қайталауға дем береді, көңіл - күйлерін көтереді. ... ... ... дұрыс орындағанын мадақтап отыруы шарт.
Баланың ойын барысында берілген тапсырманы ... ... ... ... ... ... орындаулары жеңілірек тиеді.
Жаттығудың бұл түрі ... ... жиі ... өз ... ... затты күшті қолымен лақтырғанды ұнатады. Екі
қолдың күшін бірдей дамыту үшін зат лақтырып ойналатын ойындарда қос қолды
жұмыстандырып, ... ... екі ... ... ... оң қолымен, сосын
сол қолымен жұмысты бірдей дәрежеде орындатуды әдетке айналдыру қажет.
Әр түрлі тапсырмаларды тұрақты орындату ... екі ... бір ... ... ұру, ... ... жерге тастау, қақпаға немесе ашық
тұрған сандыққа лақтыру, басынан затты асырып тастау, кеудесінен ... ... ... ... ... ... меңгеруін жақсартады.
«Сандық толтыру» ойынында балалар аузы ашық бос ... ... ... ... 3-4 рет қатарынан сандық толғанша құм ... ... ... ... ... ... ... дәлдеп лақтырады.
Ойын шарты бойынша кім сандықты ең аз уақытта тез толтырады сол бала
жеңімпаз ... Бұл ... бір ... ... ... ойнаған тиімді болып
келеді.
Балалар бос сандыққа қатты жақындап кетпес үшін лақтыратын жерден меже
сызығы сызылып, сол сызықтан ... ... ... бос ... ... ... ойын ... орындау үшін
азғантай қашықтықтан тұрып, жерге екі ... ... ... ... бір ... екі ... ... нысанаға бетімен тіке қарап
тұрып, көздеп, қолын соза нысана бағытына ... ... дәл ... ... ... ... ... лақтыру қабілеті әлсіз болғанына қарамастан оны
дамыту мақсатында халық ... ... ... ... ... Ойын ... өтеді. Ойынға топтағы бар бала қатысады. Қатысатын ... ... ... үлкен төрт бұрыш сызылады. Ойынға қатысушылар тең болып екі
топқа бөлінеді. Төрт бұрышты «Ошақ» деп атайды. «Ошақтың» ішінде қай ... ... ... арқылы тәрбиеші шешеді. Жеребеден ұтқан ... ... ... да, ... ішке ... ... ... топтың
қолында кішігірек доп болады. Сол доппен сырттағылар сызықтың ішіндегілерді
дәлдеп ұрады. Доп тиген ... ... ... Егер ... ... іштегі
ойыншы жерге түсірмей қағып алса, ... ... ... ... ... Ойын сызықтың ішінде бір бала қалғанға дейін жалғасады,
одан кейін ... ... ... Ойын ... басталады [174].
Лақтыру, қағып алу, алысқа ұшыра лақтыра, межені көздеп лақтыру дағдысы
ұзақ мерзім ... ... ... ... тепе-теңдікті сақтауға арналған жаттығу
ойындарын ұлттық ойындар арқылы дамыту мәселесі. Денені тепе-теңдікте ұстау
қызметі ағзаның ... ... ... ететін маңызды қажеттілік.
Дененің тепе-теңдігін сақтай білу дағдысы кеңістікте орын ауыстыруға, басқа
кез-келген қызметіне қажеттілік болып табылады.
Денені тепе-теңдікті ұстау ... ... жүру ... ... сайын жақсы қалыптасады. Үш жастағы баладан тепе-теңдікті
сақтауға арналған жаттығу ойындарын нақты орындау ... ... ... ... қалыптасу үшін халық ойыны «Тепе-теңдікті» ойнатамыз. Ереже
бойынша ойын спорт залда немесе ойын алаңында өтеді. Жұмыр ... ... ... ... иық ... ... ... бір қолдарына
ұстаған заттарын екінші қолдарына ауыстырулары ... ... осы ... денелерін тік ұстаған бойда ... ... ... ... ... ... ... оңға-солға қозғалулары бойынша да
орындауларына болады. «Тепе-теңдік» ойыны баланың ... ... ... ... ... мүсіннің дұрыс жетіліп қалыптасуына пайдасы бар.
Халық ойыны «Аларманды» балалар жазық жерде ойнайды. ... ... бірі ... ... ... тұрады. Бір бала «аларман» болып,
тізбектің басындағы ойыншымен қарама-қарсы ... ... ... оң ... ... сол ... ... ең соңғы ойыншыны ұстауға
тырысады. Ал тізбектің басындағы ойыншы «аларманның» бағытымен бірге жайлап
қозғалып тұрады.
«Аларман» соңғы ойыншыны ... ... өзі ... ... ... ... ... «аларман» болады [175].
Баланың тепе-теңдікті сақтап бөрене тақта, тар жолмен жүруге ... оны сақ ... ... ... тепе-теңдікті жаттықтыратын ойындарды көбірек беріп дағдыландыру
оның батылдығын арттырады.
Тепе-теңдік жаттығулары балаға бір сарынды ... бала ... ... ... ұлттық ойын түрлерін кірістіре отырып ойнатқанда
олар тез қабылдап машықтанады.
Ойын барысында әртүрлі ойын құралдарын пайдалану балаларға ... ... ... ... ... ... аттау, шеңберлерден адымдау,
әртүрлі заттар үстімен жүру ... ... ... ... және ойын ... түсу ... де ... болып келеді.
Үш жастағы балаларға арналған ұлттық ойындар негізінде берілетін жалпы
даму жаттығулары.
Үш жасар балалармен ... ... ... элементтері бар ұлттық
ойындарды өткізген сәтте әртүрлі заттар мен ... ... ... ... ... денесінің барлық мүшелеріне әсер ... ... ... ... ... жаттығуларына төмендегідей ұлттық ойындарды ұсынуға
болады: «Сақина салу», ойыны баланың арқасын тіке ... ... ... дене ... сақтауға және жылдам шешім тауып тез қозғалуға
көмектеседі.
Бұл ойынды бөлме ішінде де немесе ... ... жылы ... ... ... топтағы бар бала қатысады. Балалар қатар ... соң ... ... ... алға созып отырады.
Ортаға шыққан тәрбиеші екі алақанын ... ... ... зат ... қажет.. Ол бір шеттен бастап, басқаларға
білдірместен отырған ойыншылардың біреуінің қолына «сақина» салып ... ... ... соң ... шығып «Сақинам кімде?» деп дауыстайды. Сол
уақытта қолында сақина ... ... ... ... ... атып тұруы керек. Ал оның екі ... ... ... ... атып ... ... ... ұстап қалу болып табылады.
Егер ұстап қалса, ұсталған бала басқа балалардың сұрауы бойынша талаптарын
орындайды, ... ойын ... ... ... ... ... бір затпен ойнауды ұсына отырып, балаларға сол
зат бойынша мағлұмат бере кетеді. Сабақ ... ... ... бала ... ... ... керек.
Заттардың ішінде әр түрлі-түсті орамалдармен, қамшы, доптар, әртүрлі
таяқшалармен ойнау балаларды ... ... ... ... ... ашық
және бояулары әр түрлі болғаны дұрыс.
Ойын барысында ... ... ... ... ... ... ойын құралдарын белгілі–бір ара қашықтықты сақтай отырып, алдын-
ала таратып ... ... ... ... ... соң, ... ... тиісті
затты алып қайтадан сапқа келіп тұрады.
Жыл басында балалар бірін-бірі танымайтын, бір-біріне үйренбеген кезде
тәрбиеші ойын бастамас ... ... ... атап ... ойын ... ... Кейін балалар бір біріне үйреніскен кезде балалар ... ... ... Ойын ... соң ... ... алған
жерлеріне апарып жинақтайды.
Жалпы дамыту ойындары сәтінде бір балаға, ... ... ... нәрсе берудің қажеті жоқ. Баладан дұрыс тыныс алуын қимыл-қозғалыспен
ұштастыруды талап ету әлі ерте. Одан ойын ... ... ... орындауды талап етуге де болмайды.
Балалардың барлығының бір сәтте қозғалып ... етуі үшін және ... ... ... ... үйрету үшін «Қайықшылар» ойынын ойнатқан
тиімді. Ойын шарты бойынша балалар ұзын ... ... ... ... бірі екі ... ... ... отырады.
Тәрбиеші оларға қарама-қарсы отырып, ұзын екі ... ... оң және сол ... екі ... ... да балаларға өзі
көмектесе отырып оң және сол қолдарымен қайық ... есу ... Бұл ... ... орындауға да болады. «Қайықшы» ойыны баланың
қалыпты дем алуын ... аяқ, ... ... жұмыс жасап үйренуіне
көмектеседі. Осы ойынды ұзын таяқты қолданбай да ... ... ... ... ... жаңа ... ... тереңдете
меңгеріп, бұрыңғыдан да епті, шапшаң, икемді, өжет бола түседі.
Тәрбиеші балалардың тапсырылған ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда әр бала өз
мүмкіндігін барынша пайдаланып, тапсырылған қимыл-қозғалыс әрекетін барынша
жақсы орындауға ... Егер ойын ... бала ... ... ... орындай алмай жатса балаға қайтадан көрсетіп оған қайталап
орындауына мүмкіндік беру ... ... ойын ... тапсырманы тікелей
үйрену көбіне нақты нәтижеге алып келеді. Балалармен жүргізілетін ... түрі ... ... ойындармен жеке спорттық жаттығулар арасындағы
байланысты жалғастырушы ретінде қарастырылады.
Сабақ барысындағы қозғалмалы ұлттық ойындарды ойнатудың басты ... ... ... ... жеткізіп, көңіл-күйлерін көтере
отыра, тапсырылған жүктемені орындатуға қол ... ... ... ... барлық баланың қарқынды іс-әрекет етіп жұмыс жасауларын
талап ететін ойындарды таңдаған дұрыс.
Сабақтың кіріспе бөлімінде ойналатын ойын мен сабақ соңындағы ойналатын
ойын ... ... ... Егер ... ... баланың ойынға
деген қызығушылығын оятып, ынталандыра түсіп, ұжымдық ... ... ... қақпан», «Көген тартыс», «Мысық пен тышқан», «Әткеншек»
ойындары т.б. сабақтың соңғы ... ... баяу ... беріліп, балаларды тыныштандыруға жұмыс жасалады.
Үш жастағы балаларға дене шынықтыру сабағында ұлттық ойындар ... ... ... ... ерекшелігі бар. Бұл жердегі ең басты
мәселе тәрбиеші ... ... ... ... ... ... ... жақсы көңіл-күйде болуларына көңіл аударулары қажет. Балалардың
көңіл-күйлерінің ... ... ... ... ойын ... ... балалармен тұрақты жақсы өзара ... ... ... ... ... ... ... сабаққа деген жағымды
көзқарастарын орнатуы керек. ... ... ... ... ... ... алатындай ойындар таңдап алынады.
Педагогтың баланы орынды мақтауы оның көңіл-күйін көтеріп, ... ... ... жақсы орындауға тырысады. Сабақты түсіндіргенде
тәрбиеші даусының жағымды, анық болғаны дұрыс. Сабақтың негізгі ... ... ... ... ... мен ... ... Сабақ үстінде қозғалмалы ойын жаттығуларының 1-2 ... ... ... ... ... ... ... үстінде ойналатын ұлттық ойынның біреуі балалар үшін күрделі,
немесе арнайы жаттығуды қажет ететін мысалы, өрмелеу, лақтыру ... ... ойын ... болып келгені дұрыс. Мысалы: бір сабақта өрмелейтін
ойын түрін, айталық баспаға өрмелеп шығумен қатар балалардың ... ... ... ... ... ... домалатып, лақтырып ойнауын
біріктірген ыңғайлы. Ойындарды бастамас ... ... ... ... ... ... ... не істеу керектігін айтып
барып ойынды бастаған дұрыс.
Тәрбиеші ойналатын ойынның шартын өте ... ... ... ... топтың барлық баласы көретіндей жерде тұрып толық көрсетеді.
Ойын барысында тәрбиеші ойын ... ... ... ... ... ... ... де орындағаны дұрыс болып ... ... ... ... ... отыруы тиіс. Сабақтың негізгі
бөлімінде барлық бала ат салысып қатысатын ... ... ... ... Бір ойын ... 2-3 ... қатар қайталап ойнатқан тиімді
болып келеді, содан кейін жаңа ойын ... ... ... ... соң, ... ... ойнаған ұлттық ойындарға қайта
айналып оралуға болады.
Сабақ соңында ... ... алу ... бар ... ... ... жастағы балалар тобына дене шынықтыру сабағы жылына 96 сабақ,
аптасына 2-рет, айына 8-рет, 1 ... ... ... Сабақ мазмұны
өзгеріссіз 1-апта бойы қайталанады. Үш жастағылар үшін дене ... ... ... ... ... ойындарды берген тиімді болып
келеді.
Ұлттық ойындарды ... ... ... бала ағзасына физиологиялық
және психологиялық әсерін есепке ала отырып жасалады. ... ... ... ... рет ... болатындығын есептеп нақты санын шығарып ... ... ... ... келе үш жастағы балаларға
арналған дене шынықтыру пәні сабағындағы ... ... ... ... ойындарды қолдау арқылы тиімділігін арттыру мәселесі
тәжрибе көрсеткендей балаларға ... ... ... ... ... ... ... бар екендігімен, сонымен қатар сабақ
кезінде ұлттық ойындар арқылы ... ... ... ... Осы ... ... арналған сабақтардың құрылымын ... ... ... ... баланың денсулығына тиімді
жаттығуларды қолдану арқылы ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Ғылыми ізденіс кезінде ұлттық ойындарды біз ... ... ... ... ... ... ... өрмелеу, еңбектеу, тепе-
теңдікті сақтау, жалпы дамытуға қажетті қимыл-қозғалыс ... ... ... ... дамыту жолдарын дәстүрлі ойындармен ұштастырдық.
2.3 Төрт жастағы ... ... ... негізінде дене шынықтыру
мәдениетіне тәрбиелеу әдістемесі
Ұлттық ойындар арқылы жаңаша жүйе негізінде дене шынықтыру сабақтарын
өткізу қажеттілігі ... ... ... мен ... қатар дамытудағы
көптеген қарама-қайшылықтарды жоюға жеткілікті мүмкіндік туғызады [176].
Ұлттық ойындарды балабақшадағы 4 ... ... ... ... педагогикалық жүйенің жалпы заңдылықтарына бағынады.
Педагогикалық жүйенің міндеттері, мазмұны, ... ... ... тізбегін құрса, онда ... ... ... ... ... ... ойындар өзінің табиғатында ұлттық өнегені бойына сіңіріп, ... тән ... өз ... ... ... ... арқылы, өзінің жан-
жақты тәрбиелік қасиетін шыңдай ... ... ол ... жүйесінің
міндеттері мен түрлерін толықтырып қана қоймайды, оқу-тәрбие жүйесінің
мазмұны мен әдіс-тәсілдерін ... оны ... ... де өз ... ... белсенді әрекет жасайды [177].
Мектеп жасына дейінгі балалардың қозғалыс қабілеттері ... ... ... ... осы кезде балалардың
дене дамулары үздіксіз, бірақ бәрінде бірдей емес. Олардың өсуіне ... ... ... дене жаттығулары белсенді әсер етеді [178].
Дәстүрлі халық ойындарын дене шынықтыру ... ... ... отырып төрт жастағы балаларға жүгіру, ... ... ... ... ... ... ... жаттығуларды ұлттық ойындар арқылы денесін жаттықтырып, баланы
дамыту жолдарын ұсынамыз.
Төрт жастағы ... өз ... ... ... ... ұмтылады. Бұл
жастағы бала көңілі тұрақсыз, ол әр нәрсеге бір ... бір ... ... ... ... ауысып кете береді. Сондықтан осы жастағы балалар
үшін ересек адамдар, тәрбиешілер, ұстаздар баланың ... ... ... рөл атқарады.
Ойындар үш жастағылармен салыстырғанда күрделеніп, ... ... ... ... ... ойын ... көбеюі балалардың топ
ішінде бір-біріне деген қарым-қатынасын нығайтады.
Бұл жастағы балалардың ... ... арта ... ... ол әлі өз ... нәтижесі туралы ойланбайды, тек
қимыл-қозғалыстың сыртқы түріне оның эмоциялық жағына ғана көңіл ... ... бала ... ... ... ... жұмысты көп атқаруға талпына
бастайды.
Бала өз қалауынша қозғалысты қайталап, немесе тәрбиешінің ұсынысымен
кеңістіктегі қол, аяқ, дене қозғалысының ... ... ... ... ... ... Бұл ... балалар қимыл-қозғалыстың жаңа түрін
әр қилы сипатта ... ... ... пен ... артады.
Бірнеше қимыл-қозғалысты біріктіре отырып бала олардың ... ... ... ... ... ... Бұл ... баланың қимыл-
қозғалысқа машықтануы мен икемділігі қалыптасады.
Бала тәрбиешінің қимыл-қозғалыс әрекетіне саналы ... ... ... ... ... ... бала ... алда орындалатын қозғалыс әрекетіне
байланысты айтқанын қайта сұрау, қайта ... ... ... ... ... ... тәуелсіз сенімді пайдалануға талпынады. Бұның
өзі қимыл-қозғалыс жұмысының ... ... ... бала ептілігін
дамытуға жол ашады.
Барлық топтағыдай бұл сәттегі басты мақсат: бала денсаулығын нығайту
және оның денесінің ... ... ... ... болып табылады. Бұл жерде
үлкен мән беретін нәрсе шынығу, мүсіннің ... және ... ... ... ... ... ... белсенділігі артып, ұнатымды
эмоцианалдық көңіл-күйі көтеріліп, серпілуіне жағдай жасалады. Бұл жердегі
басты мақсат баланың өз бетімен ... ... ... дамытуға дұрыс
жағдай жасау, қозғалыстың әр түрлерін сабақта жаттығу негізінде ... ... мән беру ... ... ... балаларды біртіндеп қозғалыс элементтерін сапалы ... ... ... ... ... ... қимыл ырғағына негіздеп,
белсенді ойындар мен жаттығулар жасауға қызығушылықтарын оятады. ... ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі,
сондықтанда топтағы балалардың даму деңгейі әр-түрлі болып келеді. Аталған
топта жыл басында ... ... ... ... ... ... ... жеке жұмыс жүргізілуі қажет.
Дене шынықтырудың ұжымдық сабақтарында, ойын сәтінде, өз ... ... ... ... ... ... айтып түсіндіргенін қабылдап
үйрену тәрбиесі қалыптасады, олар ... ... ... ... ... бір ... тез, ... бірігіп қимылдауға ұмтылады.
4 жастағы балалар жалпы сап түзеп тұру кезінде өз орындарын тауып, ойын
сәтінде қозғалыс кезінде ... ... ... оны орындауға не
қайталауға рұқсат күтіп қолдарынан ... ... ... ... Осы кез ... еңбекке баулуға балаларды жолдастыққа, бір-
біріне деген өзара жақсы қатынас құруларына тәрбиелеуге қолайлы кезең ... Төрт ... ... үшін дене ... ... ... айрықша болып келеді себебі бала денесі мен психологиясы ең қозғалмалы
кезеңге кіре ... ... ... үшін ең ... бала ... тыс ... салмау болып табылады.
Дұрыс және мөлшерленген жағдайда жүгіру бала денсаулығын сақтаудың
ең тиімді тәсілі. ... ... ... ... ... асқазан, ішек,
бауыр, бүйрек және басқа органдар үнемі қозғалыс жағдайында дамиды. ... ... бұл ағза ... жұмысының төмендеуіне әкеледі.
Жүгіру мен жүрудің үлкен айырмашылығы бар, мысалы, бала жүру үшін дене
салмағының алға немесе артқа ауысуына байланысты ... ... күші ... бөлініп, одан әрі қарай бір аяққа түсіп, қайтадан екі аяққа алмасып,
кезектесіп отырады.
Ал баланың жүгірісі ... ... ... күші ... ... байланысты екі аяқта бірдей жерден көтеріліп, аз уақыт болса да
денесі кеңістікке көтеріліп ұшу ... ... Бұл ... денедегі
барлық бұлшық еттер жиырылып, созылып, ширатыла түседі [179].
Бұл жастағылардың жүгіру тәжірибесі жүруге қарағанда аз ... қол мен ... ... ... жұмыс жасауы байқалады. Бірақ,
жалпы алып қарағанда баланың жүгірісі ... қол ... ... ... көп, екі ... шайқалу, қолдарының арасын кең ... күш ... ... ... ... ... ... ең алдымен қол-аяқтың өзара дұрыс
үйлесімді қимыл ... ... ... ... ... ... бір ... емес, бала ұсақ, ауыспалы
адыммен әлсіз серпіліспен жүгіреді олардың жүгірісі көбіне тіке бір ... ... көп ... ... ... ... жүгіруге қатысты шеберлікті біртіндеп үйретіп тәрбиелеуге көп
уақыт кетеді.
Сапалы жүгіруді үйрету барысында тапсырылған бағытта шашырап жүгіру,
жолдағы ... ... ... бірінің артынан бірі жүгіруді
жаттықтыратын ойындарды қолдану қажет.
Жүгіру техникасын жетілдіруде төмендегі ... ... ... ... келеді: «Қарлығаш пен Қарға», «Кім жылдам?», «Қасқыр ... ... ... ... ... ... ... ойыны - «Қарлығаш пен
Қарға» біздің жағдайымызда спорт алаңында ойналады. Ойын ережесі ... ... ... 10-15 метрдей екі сызық сызылады.
Осы үлкен сызықтың дәл ... ... ... ... ... ... ... сызылады. Ойынға қатысатын балалар екі ... ... ... ... ... ... осы кішкене сызық бойына
біріне-бірі жауырындарын ... әр топ өз ... ... ... қарап
тұрады.
Тәрбиешінің «қарлығаш» деген белгісі болса онда «қарғалар» қашады, ал
«қарлығаштар» мақсаты «қарғаларды» ... ... ... ұстап алуға
тырысады. Егерде «қарға» белгісі берілсе, онда керісінше «қарғалар» қуады
да, «қарлығаштар» қашады. Әрбір ... ... ... ... ... ... қатарына қосылып ойнай береді [180].
Жүгіруге байланысты халық ойындары өте көп және ... ... бірі «Кім ... деп ... Бұл ... спорт залда, далада,
дайындық бөлмесінде өтуге ... Ойын ... ... ойыншылар ойынға екі-
екіден қатынасады. Ортаға шыққан екі бала ... ... ... екі
жаққа қарап тұрады. Аяқтарының арасын иықтарының деңгейімен бірдей етіп
ұстайды.
Тәрбиеші екеуінің аяғының арасына ұзын ... ... да ... ... деп ... «Үш» ... кім ... белбеуді бұрын алып қашады сол
бала жеңімпаз болып саналады. Бұл ойын баланың өз ... ... ... қимылдауын, аяқ бұлшық еті мен қол бұлшық етін шынықтырып, дамытады.
Ұлттық қимыл ойындарының ... ... да ... ... және төзімділікті мейлінше жетілдіруге мүмкіндік береді, бірақ
ойын жаттығулары сапалы түрде дамымаса балаға үйретілетін спорттық ... ... ... сапасыз болып шығады [181].
Халқымыз бұрыннан-ақ бала ... оның дене ... ... ... ... ... А. Құралұлының «Қазақ дәстүрлі
мәдениетінің анықтамалығы» еңбегінде көрсеткендей [182] ойын ... ... өмір ... ... атқарар орны ерекше.
Ғалым балаларды шынықтыратын жаттығуларды былайша топтаған: ауырлық
көтеру, аяқ күшін сынасу, аяққа қоржын байлап ... ... ... ... ... ... ... жаяу жарыстыру, жаяу көкпар тартқызу,
жұдырық ... иық ... ... қол күрестіру, қол күшін
сынастыру, ... ... ... ... мықын итерісу, төс соғыстыру,
тізе тақастыру. Осы ... ... жас ... денесінің дұрыс
жетілуіне, күшті, шыдамды, төзімді өсуіне көмегі зор.
Жүгіріп ойнайтын халық ... ... ... ... ойын ... балаға үйрету күрделі жұмыс.
Төрт жастағы бала бір орнында тұрып алға ... қос ... ... ... секіре алады.
Ең қарапайым секіріс бір орнында тұрып қашықтыққа секіргенді бала
ұнатады. Бұрын бір ... ... ... ... ... ... сәл көтеріп
секірсе, енді жер мен аяқ арасындағы биіктік үлкейген. ... ... ... кезінде жерге табанымен бірден қонулары байқалады.
Биіктіктен жерге секіргенде балалар өзіне ... ... ... ... салып жерге ауыр қонады.
Бір орнында тұрып ұзындыққа ... ... ... бір ... ала ... ... ... секірулері кездеседі.
Бұл жастағылар секіріс алдында қимыл-қозғалыстың дайындық сатысын
жасауға талпынады., ... оның өзі ... ... ... ... ... мақсатты бағыттағы секіруге арналған дайындығы жоқ екендігі
көрінеді.
Секіріс сәтінде бала көбіне басын төмен жерге ... ... ... ... ... ... қону ... қозғалыс координациясы әлі өз
кемеліне ... ... ... ... ұшу ... ... меже жерге
қонар алдында екі аяқты алға жіберіп, жерге бірінші бір аяғын, сосын келесі
аяғын қойып, жерге ауыр ... ... ... ... ... кезіндегі басты мақсат олардың
жерге жеңіл қонып, аяқтарын тізеден бүгіп, сәл алға ... ... ... үйренуді әдетке айналдыру. Жерге екі аяқты тіке ... ... ең ... бала бір ... екі ... ... жерді тебінуі
арқылы, аяқтарын жерден ала көтерілуді үйренуі қажет, жерге қону ... ... ... ұшымен сосын барып өкшемен түсуіне үйреткен дұрыс..
Егер балаға тоқтамай 8-12 рет секіртіп ... ... онда ... ... табанға салып жерге түсуі азайып, оның дұрыс секіре ... ... ... ... ... үшін ... ... «Лақша секіру»,
«Кірпіше қарғу», «Ақ қоян», ойындарын ұсынған тиімді болып келеді. ... ... ... кейін жарыс түрінде ... ... ... ... одан әрі ... арасында кеңінен тараған дәстүрлі балалар ойындарының бірі
«Алакүшік». Ойынды спорт залда, ... ... ... Ойынға
топтағы барлық балалар қатысады. Тәрбиеші жиналған баланың ... ... « ... етіп ... Олар «Алакүшіктің»
назарын өздеріне аудару үшін қос ... бір ... ... ... ... ... балалардың біреуін қолға түсіруге тиіс. Қолға ... ... ... да, бұрыңғы «Алакүшік» болған ойыншы, ... ... ... [183]. «Алакүшік» ойыны баланы ... тез ... ... ... ... баулиды.
Біздің ұсынып отырған ұлттық ойындар баланың аяқ, қол, бел омыртқасын
бекіту үшін ... ... ... құрылған. Осы жерде бір ескеретін
жағдай биіктіктен төмен секіртіп ... жиі ... ... ... ... әлі ... барысында балалар екі қолды сермеп, күш ала секіруді үйренулері
керек, ал жерге қонған ... ... ... ... ... ескерту
жасаудың қажеті жоқ тек жерге дұрыс қонуға мән берілсе жеткілікті.
Келесі қарастыратын ... ... және ... ... ... ... 4 ... жаттығу сағаттарын өткізу.
Төрт жастағы балалар еңбектеп жаттығуды ойын кезінде кеңінен ... ... ... ... олар әр түрлі әдіс-тәсілдерді пайдаланады.
Бұл жастағы ... ... ... ... Олар бар ... жарысқанды қызық көреді. Оларға «Балықтар» ойынын осы кезде ... ... ... ... ... «Тұтқын алу» ойынында еңбектеу өте төмеңгі
биіктіктегі орындық астынан өту, немесе сол орындықтың ... ... ... ... балалар бұл тапсырманы жақсы орындап шығады.
Еңбектеу қозғалысы үшін бұл жастағы балалар үшін ... ... да ... ... жаттығуларды ұлттық ойындарға бейімдеп ... ... ... қозғалысты қай жерден бастап, қай сәтте ... ... ... ойын алаңындағы еңбектеуге арналған бөгеттерге 2-3 ... одан ... ... ... де ... қашықтықта әрі қарай
еңбектеп алаңнан шығып кеткені дұрыс.
Ойын алаңына кіретін және шығатын жерден меже сызығы белгіленуі ... ... ... ағаш ... қойып, немесе жіппен, ойыншықтармен белгілеуге
болады.
Еңбектеуге арналған ұлттық ойын түрлеріне спорттық ... ... ... да ... ... келеді. Еңбектеп жаттығуға үйрететін
ойындарға барлық баланы бірден қатыстырып не болмаса бірнеше топқа ... ... ... Бұл ... ... үшін ... ... біршама
күрделі тапсырма болып келеді.
Өрмелеу дағдысын жетілдіретін ұлттық ... ... және ... ойындары тиімді болып келеді. Алдымен балаларға жайлап, еркін
қарқынмен ... ... ... ... өрмелеу түрлерін күрделендіре
түсіру қажет. Осылай ету баланың өз ... ... ... тапсырманы дүрыс орындауға септігін тигізеді.
Өрмелеу жаттығулары енгізілген ... ... ... ... екі ... ... гимнастикалық жаттығу құралынан ... ... ... екі ... ... ... жылжытатындығы көрсетіліп,
түсіндіріледі. Басында балалар үлкен емес биіктікке өрмелейді.
Гимнастикалық бөрене, немесе ... ... ... ... ... ... түріне жатады, бұл тепе-теңдікті сақтай отырып қозғалуды
қажет етеді. Бұл жаттығуларды балалар басында бір-бірден ... ұзын ағаш ... ... ... ... екі ... орындыққа
тіреп, бірінші бір аяғының, екінші келесі аяғының тізесін қойып төрт
тағандап ... Ұзын ... ... ... ... ... ... тіке
көтеріп, орындық үстінен түседі.
Ойынның жаттығу элементтерін ... ... ... ... орындықтың келесі басына ойыншық қойып, соны алып ... да ... ... ... ... ... алу және ... жаттығуларын
үйрету.
Лақтыру, қағып алу, домалату ойындары өмірде көп кездесетін ... ... ... ... алу, домалату белгілі бір затты немесе
заттарды қолдану арқылы іске асады. Заттардың ... ... ... ... ... алу, ... дағдыларын меңгеруі кезінде
үлкен мәнге ие болады. Балалар алдымен қолданылатын заттарды қолдарымен
ұстап, саусақтарымен сезініп олардың ... ... ... ... ... дейінгі орындалатын алғы ... ... ... ... ... ... ... бастапқы дайындық сәтін
қалыптастырады, лақтыру сәтіндегі баланың ... ... ... ... мен қашықтығына мән бермейді. Қолдарының құлаштауы ... ... ... ... көбіне құлаштау мен лақтыру арасында ұзақ
үзіліс жасалып барып зат қолдан шығарылады. Балалар ... ... ... ... Бұл ... ... балабақшадағы тәжірибеден
алынды.
Төрт жастағы баладан допты дәлдеп алысқа ... мен ... ... ... ету әлі ... Ең ... ойын сәтінде баланың еркін қимылдауына
жағдай жасап, олардың допты ұстауы, ... ... бір ... ... ... қоюы ... әдеттің қалыптасуына жағдай жасап қадағалау болып
табылады.
Доппен, немесе белгілі бір ойын құралымен ойналатын ойын ... ... ... алу т.б. қимылдарды балаларды екі-екіден топтап
өткізген тиімді. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... «Ақшымшық», ойындарына топтағы барлық бала
қатыстырылып ойналады. ... және ... ... ... ... ... ... ретінде көбіне асықты, допты пайдаланамыз.
Қозғалмалы ойын түріне жататын «Асық» ойыны балалардың арасында кең
тараған. Ертеден келе ... бұл ойын ... ... келеді.
Қазіргі кездің өзінде бұл ойынның бірнеше түрлері бар. Олар: «Хан», «Киім
алғыш», «Арқалампай», «Бестабан» тағы басқалары [184]. Ойын ... ... ... ... ... ... ... лақтырып, қағып алып,
допты төмен жермен домалатып, допты секіртіп ... ... ... ... Бұл
жаттығулар сәтінде бала допты тым жоғары лақтырмай қағып алып, жерге ... ... ... ... ... ... жоғары қайта ыршыған кезінде
ұстаудың түрлері алдымен үйретіледі. Біртіндеп ... бұл ... ... ... қатесіз орындауға машықтана бастайды.
Жоғарыға лақтырылған затты қайта қағып алу төрт жастағы бала ... қиын ... ... ... ... ... ... бәрін бір шеңбер
бойымен тұрғызып өзі шеңбер ортасына тұрып, балаларға допты ... ... ... ... ... алып қайта тәрбиешіге лақтырып береді.
Осылай жаттыққаннан соң балаларды екі-екіге бөліп ... 1-2 ... ... бір-біріне допты лақтыртып, қағып алып ойнатады. Осы
әдіспен балаларға допты жоғары – төмен лақтыртып үйретеді.
Сабақ барысында нысананы көздеп ... ... көп ... ... алғанда белгіленген бағытқа қарай тура лақтыруды меңгеру іске
асырылады. Тәрбиеші жәшікке не болмаса ... 1-2 метр ... ... ... кеудесінен итеріп лақтыруды көрсетіп ойнату да жақсы нәтиже
береді. Сонымен қатар ... ... қос ... басынан асыра лақтыруды
орындату дәлдікке үйренуіне көмектеседі.
Алысқа лақтыруды бала еркін ... ... ... ... ... ... ... ұстау керектігін көрсетеді. Бұл жерде еске сақтайтын
нәрсе бала допты төмен лақтырмай, қолын созып ... ... ... сонда доптың ұшу жолы көбейіп ұзарады. Төрт жасар балалар үшін затты
екі қолымен де лақтыра білуді үйрете бастаған пайдалы болып ... ... ... ... ... ойнату әдістері.
Төрт жасар балалар алдын-ала белгіленген сызықпен жүру, жүгіру, ... ... ... ... ... ... Бұл жастағылар үшін тепе-
теңдікті қажет ететін ойындар ... ... ... олар ... ... ... ... тырысады.
Ұлттық ойынның ішінде «Аш қасқыр» ойынында бір аяқтап ... ... ... көреді. Тепе-теңдік жаттығуларын ұлттық ойын элементтерін
енгізе отырып ойнау сәтінде ... ... ... ... тез ... ... тез тұру, жату, отыру, екі қолын екі жаққа жіберіп адымдап
жүру, жүріп бара жатып төмен қос ... ... ... ... ... ... ... жаттығуларын алмастырып беру ойынның қызықты болуына ... ... ... ... ... ... ... тигізбей жүруге,
әр түрлі бөгеттерден тепе-теңдік қалыптарын сақтап өтуге ... ... ... ... басып жүріп немесе бөрене үстінде екі қол
теңдігін сақтай отырып ... ... ... бастайды. Төрт жастағы
балалар бір мезгілде денесін дұрыс ұстауын қадағалаумен қатар ... ... ... ... ... ... ... алғашқы кездерде
олардан дұрыс тіке жүрудің ережесін талап етудің қажеті жоқ, ... ... ... ... ... ... ескертіп отырған жөн.
Тепе-теңдікті сақтауды қалыпты әдетке айналдыру үшін ... ... «Ат ... тартыс», «Жаяу тартыс», «Бала қуу», «Тепе-теңдік»
халық ойындарын ұсынған тиімді.
Тепе-теңдік қаблетті ... ... ... кезінде балалар бірінен
кейін бірі белгілі ара ... ... ... ... ... ... ... Бұл топтағы балаларға тепе-теңдікті сақтауға
арналған ойындармен ... аяқ, қол дене ... ... қатайтып күшін
дамыту мақсатында қазақтың дәстүрлі ойындары «Қармақ», ... ... пен ... ... «Доп тебу», ойындарын ойнату баланың жалпы
дамуына жақсы әсер етеді.
Төрт жастағылар үшін ... ... дене ... ... ... сабақ мақсатына сай таңдап өткізуге болады. Қозғалмалы
ұлттық ойындар «Қоян қашты», «Жасырынбақ», «Шалма ... ... ... ойындарын лайықтап мазмұнын өзгертіп ойнатуға ... ... ... тәрбиеші барлық баланы ойынға белсенді қамту ... ойын ... ... ойын ... ... ... міндет
атқаратынын түсіндіреді.
Ойын барысында балаларға орындауларына ... ... ... ... рет ... ... ... Ойын сәтінде балаға
жеке демеу көрсетіліп, ... ... ... ... ... ... ойын кезінде орындауға
қажетті қимыл-қозғалыс әрекеттерінің, ойын мазмұнының нақты орындалуының
міндетті емес ... ... ойын ... ондағы жасалатын қимыл-қозғалыс
жаттығуларын қарапайымнан күрделіге қарай жүйелі түрде ... ... ... орындауына жақсы жағдай жасалады.
Төрт жасарлар үшін дене шынықтыру сабағы аптасына екі рет, бір ... рет ... ... ... ойын ... тұратын жаттығу тапсырмаларына екі ай өткен
соң қайта оралуға болады. Бұндай жағдайда ойын ... ... ... дұрыс. Сабақтың кіріспе және қорытынды бөлімдеріне
тәрбиеші өзі өзгерістер енгізіп өткізуіне де болады.
Ең ... ... ... ... қызықты, баланың көңіл күйін
серпілтетіндей болуы қажет.
Балалар үшін таза ... ... ... ойындарды ұйымдастыру
сабақтардың ішіндегі ең пайдалысы болып келеді.
Далада ойналатын ұлттық ойындар ұйымдастыру жағынан ... мен ... әр ... болып келеді. 4 жастағы бала ойын кезіндегі қимыл-
қозғалыстың барлығына өзі қатысып ... ... ... Бала үшін ... ... ... ойынның мазмұны қызықты болып келеді.
Төрт жастағы балалардың дене шынықтыру сабағын ұлттық ойындарды енгізу
арқылы өткізуді ... ... ... баланың өмірге қажетті
қозғалыс дағдыларының қалыптасуына, баланың ... ... ойын ... ... жол ... ... ... денсаулығына пайдалы әдет пен ... ... ... ... ... дене ... ... дұрыс көзқарас пен қызығушылық
тәрбиеленеді. Дене шынықтыруды бала өмірінің қажеттілігіне айналдыру арқылы
болашақта салауатты өмір ... ... ... ... болып табылады.
2.4 Бес жастағы балалардың ұлттық ойындар ... ... ... сабағында тәрбиелеудің мазмұны
мен әдістемесі
Бес жастағы баланың дене-күш ... ... ... ... ... ... көп айырмашылықтары бар бұл жастағы балалардың
ойлау қабілеттері жақсы жетілгендіктен олардың күрделі ойындарды ойнауға
ұмтылыстары жиі ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігімен дараланып
көрініс береді. Бұл жастағы балалар өзінің ... ... ... ... ойын ... ... ... ұмтылысы
қалыптасады.
Бұл кезде балалар арасында достық қарым-қатынас қалыптасып, бір-біріне
көмектесу сезімі дамиды.
Балаларда қимыл-қозғалыс әрекетін қиялынан ойлап тауып ойнау дағдылары
көрініс бере ... Олар ... күш ... ... ... де кез-келген қимыл-қозғалысқа ... ... ... Бес жастағы баланың көру, есту, сезіну, есте сақтау ... даму ... ... [185].
Бала қимыл-қозғалыс түрлерін жақсы ажыратады, олардың кейбір
элементтерін ... ... ... Бұл ... бала ... ... ... талдау жасау қабілеттілігі жетілу үстінде. Бұның барлығы
баланың алдын-ала ойланып өз ... ... ... қимыл-қозғалысын
туғызады.
Қимыл-қозғалыс ептілігі мен ... әрі ... ... ... даму ... байланысты.
Дененің өз дәрежесінде сапалы шынығуы күнделікті тұрақты жаттығудың
арқасында жүзеге асады. Нәтижесінде баланың қозғалыс ... ... күші ... ... тұрғыдан күрделі қимыл-қозғалыс
әрекетін орындауға ... ... күш ... ... сәтінде баланың қимыл-қозғалыс әрекетінде жаңа әдіс-тәсілдерді
тануға, оны меңгеріп, ... ... ... ... да ... ... қалыптасып, жұмыс жасау қабілеті артып, бала денесінің
шымырлығы мен шынығуы артады.
Осы кезеңдегі ең ... ... ... ... ... ... мен
қажеттілігі туралы түсінігін кеңейтіп оның ... ... ... болып табылады.
Дене шынықтыру сабағын өткізу барысында жаттығу ... ... ... ... ... ... және баланы ептілікке, шыдамдылыққа
баулуды ұлттық ойындар арқылы тәрбиелейміз жолдарын қарастырамыз.
Дене ... ... ... барысындағы барлық жағдайда баладан
ұйымшылдықты, достық қарым-қатынасты ... ... ... ... ... болып табылады.
Ойын кезінде жүгіру барысында балалардың кеңістіктегі бағыт-бағдарларын
мөлшерлеулері жақсы дами бастайды, сондықтанда осы кезде топ болып ойнайтын
қозғалмалы ... ... ... ... бар. Осы ... ұлттық ойындар ішінен: «Аш қасқыр», «Жүйріктер жеңеді», «Жаяу
жарыс», «Қап киіп жарысу» ойындарын ойнау тиімді болып келеді.
Жүгіру ... ... ... бірі - «Аш қасқыр». Ойынға
топтағы барлық бала қатысады. Ойыншылар арасынан бір ... «аш ... ... ... алаң ... ... «аш ... жеткізбей
қашып жүрулері керек. «Аш қасқырдың» мақсаты алаң ... ... ... тигізуі қажет.
Ұсталып қалған бала «аш қасқырға» айналады да, өзі ойыншыларды қууға
кіріседі. Осылайша «аш қасқырлық» ... ойын әрі ... ... ... ... сапасын жақсарту мақсатында «Жаяу жарыс» ойынын
ойнатуға болады. Дұрыс жүгірудің түрлерін ... ... ... ... ... сол ... ... талап етудің қажеттігі жоқ себебі
бала ойын кезінде бар ынтасымен ойын тәртібін ... ... ... ... ден ... ... жүгірудің сапалық қасиеттері: жүгіру кезінде өзін еркін
ұстау мен ... ... ... сезіну, жәй жүгіріс пен шапшаң жүгіруді
меңгерту болып табылады. Жүгіру ... ... ... ұлттық
«Жүйріктер жеңеді» ойынын ойнату тиімді екендігін көрсетті. Бұл ойында
балалар белгіленген ... ... және баяу ... ... ... ... дағдысын меңгеру сапасына қарай жүгіретін
қашықтық ұзара береді. Жарты жыл өткен соң бұл ара ... 100 ... ... ... Бес жастағылар үшін «Жаяу жарыс», «Жүйріктер
жеңеді», «Кім жылдам», «Қап киіп ... ... ... ... ... ... бір орнында тұрып секіру, ұзындыққа ... ... ... ары ... ... ... ... сәтіндегі жерге
жеңіл қонуды одан әрі игерумен қатар, баланың секіруге дайындық кезіндегі
денесін дұрыс ұстап тұруы, ... ... күш ... ... ... ... ... үндестігінің дұрыс қалыптасуы жетілдіре береді.
Ұстаздың секіруді үйрету кезіндегі ең көп ... ... және ... ... ... ететін тапсырмасы баланың жерге ... ... және сол ... ... ... ... дененің жерге жұмсақ қоныуын
үйрету болып табылады.
Жерге жұмсақ қонуды үйретуге «Қарғымақ», «Кірпіше қарғу» мен ... ... ... ... ... ... ... балаға екі тізені
бүгіп, жерден аяқтарымен күш ала тебінуі арқылы жасалатын секірістің ... ... және ... ... керек.
Бес жастағы балаларға бір аяқпен алға тебіну арқылы ұзындыққа секірту
дағдысын жетілдіріп меңгерте бастау қажет. Алғашқы бір аяқтап ... ... ... ... ... ... ... аяқты қатты бүгіп, алға
қарай бүкшеңдей еңкейіп, ... ... ... ... ... ... бір ... онша биік емес деңгейде бір қалыпты секірісті
аяқты тізеден жартылай бүгіп, ... ... ... күш ала ... ... өте келе ... бір аяқпен алға қарай ұмсына секіру
қабілеті күшейеді. Ойын кезінде әр бала ... ... ... сонша
секіреді, оған шектік қоймаймыз. Секіруді оң және сол ... ... ... ... ... өте қажет дағды болып табылады.
Бес жастағы балаларға биіктікке секіруді 20-30 сантиметр биіктіктен
бастап ұлғайта беру ... ... ... ... ... секірісін жақсы
орындаса оларға өзіне деген сенім ... ... ... ... барлығы дерлік бір орнынан ... қос ... ... ... секіре алады. Бұндай секіріс кезінде
қолдарын құлаштап өздерін демеуді де ... ... ... алға ... ... ... көтеріп күш алу
арасындағы үндестік байланысы ... ... ... ... ... ... ... құлаштауды жерден тебіну кезінде бірлесе жасап
үйренуі қажет.
Бес жастағы балалар еңбектеудің ... ... ... ... ... бастайды. Осы кездегі берілетін негізгі еңбектеу түрлері төрттағандап
еңбектеу, ішіне ... ... өрге және ... қарай еңбектеу, тепе-
теңдікті сақтауға арналған еңбектеу түрлері.
Еңбектеп ойнайтын ойындарға «Бұғынай», «Балықтар», «Өрмекші», «Сиқырлы
таяқ» ойындарын ойнатып ... ... ... ... ... ... ... меңгерту үшін ойнату
сәтінде көптеген ойын құралдары орындық, баспалдақ, доп, ағаш тақтай т.б.
пайдалану сабақтың ... ... ... ... ... қозғалыс дағдысының жақсы дамуы, дене күшінің
көбеюі оның лақтыру және қағып алу қабілетін ... ... ... ... алу ... қазақ халқының ұлттық ойындары «Алшы», «Қағып ал»,
«Хан ату», «Тұмақ ұру», «Карагие» ... ... ... ... ... Бұл ... балалар қолдарындағы затты бір және екі ... ... бір ... ... ... ... үйрене бастайды.
Бұл дағдыларды жаттықтыру үшін асықпен ойналатын «Алшы», «Хан ... дене ... ... ... бұл ... ер ... мен қыз балаларды араластыра
ойнатады. Ойын барысында тәрбиеші бала саусақтарының дұрыс қимыл-қозғалыста
болуын назарынан тыс ... ... яғни бес ... ... ... жерге домалату, межеге жеткізу, лақтырып қағып алуды «Карагие»
ойыны арқылы жаттықтырып үйренеміз. Бес ... ұшып келе ... ... сенімді қағып алуға тырысады. Осы жастағы балалар допты бір-
біріне дәл беріп, қорықпай қағып ... ... ... Оны ... үшін
халық ойыны «Қағып ал» ойнатылады.
Балалар осы жаста екі қолымен допты басынан асыра ... ... ... бұл ... ... ... «Тұмақ ұру» арқылы балаларды
дағдыландырамыз. Допты лақтырушы ... ... ... ... бір ... ... аяғын артқа алшақ қоя тұрып доп ұстаған қолын басынан артқа
асыра сәл бүгіп, ... алға ... ... саусақтарын аша нық ұстап алға
қарай допты лақтыруды меңгертеміз.
Допты басынан асыра алысқа лақтыртып үйретіп керек ... ... ... ... ... нысанаға лақтыру мен алысқа лақтыру жаттығуларын
«Карагие» ойыны арқылы үйренеміз.
Бес жастағы бала нысанаға ... ... ... лақтыру кезінде денесін
өзі ойлағандай еркін ұстап, дайындалады.
Баланың құлаштап сермеу мен лақтыру арасындағы ... осы ... рет ... ... ... жастағы баланың қозғалыс координациясының жақсарып, өз тұлғасын
нақты бақылау қабілетінің жетілуі тепе-теңдік жаттығуларын ... ... ... ... қояды. Тепе-теңдік қабілетті ары ... беру ... ... ... ... ... халық ойындары «Тартыс», «Теке тірес», ... ... «Тең ... ... осы қабілеттерін жетілдіруге үлкен
пайдасы бар. Бұл ойындар баланың ... ... ... ... ... өзгертуді (тұру, отыру, еңкею, жату, т.б.)
күтпеген сәтте ... тез ... ... ... ... ... тепе-теңдікті сақтау жаттығулары баладан үлкен көңіл
бөлуді, жинақталып зейін қоюды талап етеді. Ойын ойналып ... ... бір ... анық ... ... күш бере сөзбен көмектесіп, оның
тапсырманы дұрыс нақты жасауына жағдай жасайды.
Бес жасқа толған баладан жалпы даму жаттығу ... бар ... ... ... ... жасау талабы бұрыңғыдан өседі.
Негізінен алып ... бұл ... ... ... ... барлық дене мүшелеріне әсер ете алатын ойын ... ... ... қазақтың халық ойыны «Табақ алып қашу немесе мүше алып ... ... ... ойындарын бес жасарларға лайықтап ойнатуға болады.
Жалпы даму жаттығуларын ұлттық ойынға енгізіп ойнатуда ойын құралдары
сүйек, ағаш, ... таяқ т.б. ... ... ... үйретілетін жаттығулар белгілі бір ... ... ... ... ойын ережесі мен алдына қойған мақсаты нақты бір
қозғалысты дағдыға айналдыруды, сол ... дене ... ... ... жастағылар арасында ойынды жарыс сипатында өткізуге де болады,
бастысы жарысу сәтінде бала тапсырылған қимыл-қозғалысты түрлерін дәл ... жөн. Ойын ... ... ... ... әділетті бағалап
үлгі етіп көрсету ұстаздың жұмысының табысты болуына көмектеседі ... ... ... бар ... ... ... ... қимыл-қозғалыс
ойындарын дене шынықтыру сабағының барлық бөліміне енгізіліп пайдалануға
болады. Бұл жерде көңіл аударатын жағдай бала ... ... ... ... ... күш ... ... бөлімінен
басталып бірте-бірте ұлғайып күрделендіре беруге болатындығы. Сабақтың
қорытынды бөлімінде бала өзін еркін ... ... ... ... ... ойындар ойнаған жөн. Бес жасарлар үшін халық ойындары: «Етек-етек»,
«Ортаға түспек», «Бөрік жасырмақ», «Шалма тастау», «Жасырынбақ» ... ... ... ... ... ... ... онымен танысып, ұстап
көріп үйренгеннен кейін барып қана ... ... ... ... ... ... ... басында бір балаға орындатып көрсетіп
үйреткен тәрбиеші үшін тиімді, басқа балалар үйреніп жатқан балаға қарап
дұрыс ... ... ... ... жасауына мүмкіндігі болады. Жаттығуды
жекелей әр баламен игергеннен кейін жалпылама барлығына бірдей, ... ... ... ... ... ... артады.
Жаңа жаттығу элементін баланың бұрын үйренген қимылымен байланыстыра,
бекіте отырып үйрету керек.
Қимыл-қозғалысты меңгеру оны бірнеше рет ... ... ... ... ... емес ... ... дағдыландырып, жетілдіреді. Сабақта
баланың қозғалыс белсенділігін арттыру үшін ... ... ... ... ... енгізу күрделі қозғалыс дағдыларын
меңгеруге үйретеді [187].
Бес жастағы баланың берілген тапсырманы дұрыс ... ... ... болып келеді, бала жақсы атқарған жұмысына мақтаныш сезіммен қарайды,
сондықтан осы кезеңде баланың жақсы жақтарын ... ... ... баланың
ынтасын арттыруға көмектеседі.
Егер бала жаттығуды ... ... ... ... жөн.
Тәрбиеші баланың денесінен демеп көмектесіп, ... ... ... ... ... ... күрделі жаттығуды жасау барысында
оған көмектесу мақсатында тәрбиеші балаға тағы да жеткізе ... ... ... ... ... үнемдейді.
Ұлттық ойындарды ұйымдастырып ойнау ... бала ... ... ... әсер алып ... қозғалып аз тұрулары қажет
[188]. Сабақтың қорытынды бөлімін жәй ... ... ... ... ... болады. Бес жасарлар тобында бір сабақтың мазмұнын 1 ... ... ... жаңа ... ... ... ... келеді. Егер
балалар қимыл-қозғалыс жаттығу түрін меңгере алмаса, ... ... ... ... ... Бұндай жағдайда оқу жоспарына бұрыңғы үйрене алмай
жатқан жалпы даму ... ... жаңа ... ... ... де, ... ұйымдастыру әдісі өзгертіледі.
Кіріспе дайындық бөлімінде жүгіру, жүру, жалпы даму жаттығуларына
ұсынған ұлттық ойындарды ойнатуға болады. Бұл ... ... бала ... ... қызметіне дайындап, сабақтың негізгі бөліміндегі тапсырманы
ойдағыдай орындауға психологиялық-физиологиялық тұрғыда дайындайды [189].
Біздің ... ... ... ... қай түрін алып қарасақта
бала азғасының жоғарғы деңгейде ... ... ... ... Бұл ... маңызды фактор сабақтың басынан аяғына дейінгі
бала қозғалысының ... ... ... ... ... Ұлттық ойындар мен спорттық ... ... ... ... ... ... ... қимыл орындау деңгейіне дейін
жоғарылату сабақтың тиімділігін арттырады.
Бес жастағы балалардың дене дайындығы ... ... ... ... әр ... дара ... ... тиімді болып келеді. Бұл жерде
денесі жақсы шынықпаған балаларға ерекше көңіл бөлініп ... ... ... сонымен қатар дене күші жақсы шымыр, пысық баланың ... мен ... ... ... бөлу ... ТӘЖІРИБЕЛІК - ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЖҰМЫС НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1. Ғылыми зерттеуді ұйымдастыру
Біздің ғылыми ізденісіміздің ... ... ... ... дейінгі
балабақшаларында тәрбиеленетін 3-5 жас аралығындағы балаларға өткізілетін
дене шынықтыру сабағында дене күш ... ... ... ... болып табылады. Осы мақсатқа байланысты ұлттық ойындарды дене
тәрбиесі сабағының құрамды бөлшегі ... ... ... ... ... өткізудің әдістемелік жолдарын көрсету. Эксперименттік
жағдайда 3-5 жас аралығындағы балаларға үйретіп, ... ... ... ... ... ... және дене ... әсері және
балалардың рухани дамуына тигізетін пайдалы ... ... ... ... ... дене тәрбиесі сабағына енгізудің
нұсқауларын жасау болды.
Алға қойған мақсатымызға жету үшін ... ... 3 ... ... Әр ... ... әдістемелерді пайдалана отырып, нақты
міндеттерді шешу шарттары қойылды. Бастапқы ұйымдастыру кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... орындар
дайындалды. Біздің зертеуіміздің негізін қамтитын 3, 4, 5 жас ... ... ... ол ... оқу-тәрбие жұмыстарының жүргізілу
жүйесі, балабақшалардың материалдық-техникалық базасы, ... ... ... ... ... ... ... Ақтау қаласындағы № 11, 46, 59 балабақшаларында
жүргізілді. Біздер мектеп жасына дейінгі балаларға ... ... ... ... анықтау мақсатында бізге дейінгі ... ... ... ... жасалды. Атап айтқанда
белгілі ғалымдар А.Б. Нұрлыбекова, В.Н. ... Т.И. ... ... ... Т.И, ... Л.М, Шилова М.Ш, еңбектерін басшылыққа ала
отырып мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... арқылы
баланы дамытудың үш деңгейі анықталды.
1. Жоғарғы деңгей - мұнда таңдап алынған мәселеге байланысты ... ... ... ... жасау негізінде даму динамикасы, қимыл-
қозғалыс, икем дағдыларын қалыптастырудың жоғарғы сапасы көрінді.
2. Орта деңгей - бағдарлама бойынша ... ... ... ... ... сәттері өз дәрежесінде меңгерілген жоқ. Көптеген
балалар берілген ойынның ережелерін толық ... оны ... ... ... ... көмегіне көп сүйенеді.
3. Төменгі деңгей - мұнда бағдарламада берілген ұлттық ойындардың ойналу
тәртібін, ... ... ... оны орындауға келгенде
тапсырманы орындауға қабілеті әлсіз болды. Кей жағдайда ... де ... ... ... ... ... ... рет
қайталаудың нәтижесінде ол балалардың да қызығушылығы артып ұлттық
ойындардың элементтерін меңгере ... ... ... ... ... Ақтау қаласындағы № 11, 46, 59 балабақшаларда тәрбиеленушілердің
ұлттық ойындар негізінде денесін ... екі ... ... ... үш ... жүргізіліп оған Ақтау қаласындағы 3-балабақшадан
208 бала ... ... ... 3-4 ... - 66 ... 4-5
жастағылар - 64 бала, 5-6 жастағылар - 78 ... ... ... ... ... алынды, оның 3-4 жастағылары - 65 бала, 4-5 жастағылар 68 - ... ... - 70 ... ... ... ... ... қаласындағы эксперименттік-
тәжірибелік жұмысқа тартылған балалар саны
|Балабақша |Жас ... ... ... ... ... | | |
| ... | | | |
| | ... |Бақылау |Экспер. |Бақылау |Экспер.т|Бақылау |
| | |топ |топ |топ |топ |оп |топ ... |3-4 |21 |25 |21 |24 |21 |20 ... |4-5 |24 |24 |24 |21 |24 |23 |
| |5-6 |27 |22 |27 |26 |27 |25 ... |3-4 |24 |23 |24 |22 |24 |26 ... |4-5 |20 |19 |20 |20 |20 |21 |
| |5-6 |27 |26 |27 |23 |27 |23 ... |3-4 |21 |19 |21 |19 |21 |19 ... |4-5 |20 |24 |20 |24 |20 |24 |
| |5-6 |24 |22 |24 |22 |24 |22 ... |- |208 |204 |208 |201 |208 |203 ... саны | | | | | | | ... ... зерттеп отырған мәселеге байланысты бақылаулар, топтағы
балалар мен ... ... ... ... ... оларға:
- топқа арнап дайындалған бағдарламадағы ұлттық ойындардың жүйесі
жасалып, оның ғылыми-әдістемелік негізі түсіндірілді;
- ... ... ... ... қоса нормативтік талаптар
және оның орындалу деңгейін анықтау жолдары көрсетілді;
- дене ... ... ... ... ... ... арқылы бала
денесінің дұрыс жетілуіне жағдай жасау жолдары көрсетілді.
Анықтау эксперименті кезінде жүргізілген сұрақ-жауаптар, ... ... ... ... ... сұраныстары, балалардың
жылдамдық, ептілік, шыдамдылық тағы да басқа дене-күш қасиеттері есепке
алынып ... ... ... ... топтағы балаларға берілетін
тапсырмалар тоқсандық жүйемен беріліп, 5-балдық бағалау таңдап алынды.
Осы ... ... ... ... ... ойындарды меңгеру
дәрежесі төмендегідей анықталды:
жоғарғы деңгейді ұстаған балалар тобы - 84 пайыз;
орта деңгей - 76 пайыз;
төменгі деңгей - 68 ... ... ... ... ... топтағы
балалармен арнайы дайындалған бағдарлама негізінде ойындар жүйесін жүргізу
арқылы бала денесінің дамуының дұрыс жолға қойылатыны ... / ... ... ойындарды меңгеру сапасын бағалау
№2 Кесте. Ұлттық ойындарды меңгеру сапасын бағалау кестесі (5 ... ... 3-4 жас ... ... тобының қорытынды нәтижесі
|№ |Баланың аты-жөні |Жүгіру ... ... және |
| | ... бар ... ... ... |
| | ... ... ... ... ұлттық |
| | ... | ... |
| | |I |II |
|I |II |III |IV |I |
|1 ... ... дене ... дене ... |
| |ойнайтын ... ... ... жас ... |
| ... |аяқ қол бұлшық еттерін|ерекшеліктеріне ... ... |
| ... ... өкпе ... ... ... |ойынның |
| ... ... ... шынықтыру |элементтерін |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| |-Жаяу көкпар |дамуына жағдай жасау ... ... ... |
| ... ... ... ... |нормативтерінің |ережесімен |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... дене | ... шалт |
| | ... ... ... ... т.б. |
| | |қою | | |
|2 ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... бар |
| |бар ... |ойнату арқылы баланың |қамтыған ұлттық |ойындар жүйесін |
| ... |аяқ ... ... ... |меңгереді. |
| ... ... ... шынығып,|меңгереді |-секіру |
| ... ... ... ... ... ... секіру|
| |-Арынды арқан|созымдылық қасиеттері |түрлерін үйреніп, ... |
| ... мен ... ... ... ... |
| |бота ... ... ... ... өз ... ... |
| ... |аяқпен алмастырып |жұмыс жасауға ... |
| | ... шалт ... ... |меңгереді |
| | ... ... ... | |
|3 ... ... ... ... ... дене |
| ... |бар ... ... ... бар ... қол, ... |бар ұлттық |арқылы баланың ептілік|ойындар жиынтығын |т.б. дене |
| ... ... ... ... ... ... |
| |-Қара сиыр ... ... ... ұстау және|
| |-Қосқұлақ |тапсырмаларды шешуге, |жетілдіру, ... ... |
| | ... шығу жолын |еңбектеу, өрмелеу |анотомо-физиолог|
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... өз ... |
| | | ... әр түрлі | |
| | | ... ... | |
|4 ... және ... және ... ... және қағып |Лақтыру және |
| |қағып алу |элементтерін меңгерту,|алу ойындар жүйесін|қағып алу |
| ... ... дене ... ... ... ... |
| |бар ... |қимыл-қозғалыстарын |-лақтыру және қағып|жетілдіру |
| ... ... ... байланысты |-қол сүйектерін |
| |-Сандық | ... ... ... дене |
| |толтыру | |мен ... ... ... |
| ... доп | ... | |
| ... | | | |
|5 ... ... |Тепе-теңдікті ... |
| ... ... дене ... ... байланысты|сақтауға |
| ... ... ... білу ... ... |
| |бар ... | ... ойнап |батылдық, ерлік,|
| |ойындар: | ... ... т.б. |
| ... | ... дене |адами ... ... | ... қатар |қалыптасады |
| | | ... ... | |
| | | ... ... | |
| | | ... | |
| | | ... ... |
|6 ... даму ... даму ... даму ... ... |
| ... |бар ұлттық ойындар |элементтері бар ... бар |
| ... ... ... ... ойындарды |ойындар арқылы |
| |қамтыған |дамытып, денсаулығын |меңгереді ... ... |
| ... ... ... шынықтыруға |жан-жақты дамып |
| |ойындар: | ... ... ... |
| ... салу | ... ... |
| ... | ... ... ... |
| ... пен | ... ... |
| ... | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
|7 ... ... ... ... мүсіні |
| |с ойындары: |қимыл-қозғалысы ... ... |
| ... пен |дамиды, спорттың |меңгереді, ... |
| ... ... ... ... ... |
| |-Көген тартыс|бейімделеді ... ... |
| ... | ... бойына |дамиды, шымыр, |
| |-Қасқыр | ... ... ... |
| ... | | ... ... |
| | | | ... ... ... және ... топтарындағы балалардың ұлттық ойындар
жүйесін меңгергеннен кейінгі даму көрсеткіштері
Жүгіру ... бар ... ... ... ... тапсырмалар
мен жаттығулар мазмұнына қарай ұлттық ойындар элементтерін сақтай ... ... ... ... арналған элементтері бар ұлттық
ойындар экеперименттік жұмыстың барысында 3, 4, 5 - ... ... ... жасы ... ... біртіндеп күрделендіру мақсатын көздедік.
Осыған орай әр жастағы балаларға арнайы бағдарлама дайындалып, оны өтудің
әдіс-тәсілдері қарастырылды. Жүгіру ... ... ... отырып
ойналатын ойындарды меңгергеннен кейін балалардың ағзасының шынығатыны, аяқ
бұлшық етінің қатаятыны, өкпе ... ... ... көңіл-
күйінің көтеріңкі болатыны дәлелденіп отыр. ... ... ... ... қағып алу тағы да ... ... ... ... ... ... бала бойындағы игі қасиеттерді
дамытуға өз әсерін тигізді. Оның айғағы ... ... ... ... ұжымдық тапсырмаларды өз бетінше орындап, адамгершілік қасиеттерді
бойларына жинақтау болып табылады.
№4 Сурет. Жүгіру элементі бар ... ... ... ... және бақылау топтарындағы тәрбиеленуші балалардың секіру
элементтері бар ... ... ... ... ... ... элементтерінен тұратын ұлттық ойындар: «Арынды арқан» «Арқан»,
«Жүрелей секіру», «Қарғымақ», «Түйе мен ... тағы да ... ... ... аяқ сүйектерімен қоса бұлшық еттерін шынықтыру, табан
деңгейіндегі созымдылық қасиеттерін дамыту, ... ... ... ... ... алмастыру, шалт қимыл, икемділік сияқты қасиеттерді
дамыту көзделді. Бағдарламада берілген бұл тапсырмалар ... ... ... ... келтіргенімен соңғы кезеңінде балалар оны
оңай жеңіл орындайтын болды.
Эксперимент ... ... ... ... ... ... бақылау топтарымен салыстырғанда әлде қайда жоғары болды
№5 ... ... ... бар ... ... ... сапалық
көрсеткіші
Еңбектеу және өрмелеу элементтері бар ... ойын ... ... ... ... тағы да ... ... ойнау
ережесі, ойында кездесетін еңбектеу және өрмелеу элементтері, балаларды
ептілікке, ... ... ... жол ... ... ... ... және оның шешімін табу сияқты ізденіс жұмыстарына ... пен ... және ... денелік қимыл-қозғалыстарды дұрыс
пайдалана ... ... ... ... ... даму
жүйесін іске қосып отырады. Мұндай ұлттық ойындарды ойнау кезінде балалар
еңбектеу, өрмелеу техникаларын ойын элементтері арқылы ...... ... ... ... ... тапсырманы орындатуда еңбектеу және өрмелеу техникасын меңгертуде
кәсіби шеберліктерінің болмағаны өзінің кері әсерін тигізді.
№6 Сурет. Еңбектеу, ... ... бар ... ойындарды
қолданудың сапалық көрсеткіші
Лақтыру және қағып алу негіздеріне құрылған ұлттық ойындар: «Сандық
толтыру», «Ұршық доп», ... тағы да ... ... ... ... ... ... допты қолдан-қолға аудару, дәлдеп лақтыру,
қақпаға лақтыру, жоғарыға көтеріп лақтыру сияқты ойын элементтері ... дене ... ... ... ... Мысалы, доп арқылы
лақтыру тәсілдерін меңгерту кезінде басынан асырып тастау, кеудесінен
лақтыру, төменнен ... ... ... алу сияқты жаттығу элементтерін
ұлттық ойын арқылы ... ... дене ... ... ... ықыласы
арттырады.
№7 Сурет. Лақтыру, қағып алу, домалату элементтері бар ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындар: «Аларман», «Шұқыма»,
«Тепе-теңдік», «Керуендер». Бұл ойындар баланың дене ... ... ... ... өз ... меңгере білуіне жалпы ағзасының дұрыс жетіліп
қалыптасуына пайдасын тигізеді. Баланың тепе-теңдікті сақтап бөрене тақтай,
тіпті тар ... ... ... ... оларды сақ қимыл жасауға, ептілікке,
шыдамдылыққа тәрбиелейді. Бала бойына батылдық, ерлік, төзімділік секілді
адами қасиеттерді ... ... ... Бұл ұлттық ойындардың ерекшелігі
сол бұдан алған дағды мен икем олардың алдағы өмірінде жалғасын табады.
Бұдан шығатын қорытынды ... ... ... ... ... ... балалардың спортқа, дене шынықтыруға, түрлі ойындарға
деген қызығушылығының артып отыратынын байқадық.
№8 Сурет. Тепе-теңдікті сақтау элементтері бар ... ... ... ... даму ... бар ұлттық ойындар: «Сақина салу», «Қайықта»,
«Қоңырау», «Балық аулау», «Үлек пен ... тағы да ... ... ... 3-
5 жас ... ... буын ... барлығын қимылдатып,
қозғалысқа келтіріп отырады. Осы ... ... ... ... өз ... меңгере алмайтындығын ескеретін болсақ, аталған ойындар
баланы біртіндеп дамытуға мүмкіндік туғызады.
Тәрбиешінің көмегімен балалар тұлға, қол, аяқ т.б. дене ... ... ... ... ... ... ... сияқты
жалпы қозғалыс элементтерін бірнеше рет қайталайды. Бірнеше рет қайталанған
қимыл-қозғалыстар, түрлі даму элементтері балалардың ... ... ... етеді.
Негізінде алып қарағанда біз жүйелеп отырған ... ... ... ... даму жаттығуларының жиынтығы осы ... ... ... ... даму ... ... соң бірі кезектесе беріліп, ... ... ... ... отырады.
№9 Сурет. Эксперименттік және бақылау топтарындағы тәрбиеленуші
балалардың икемділік элементтері бар ұлттық ... ... ... даму ... ... ойындар: «Мысық пен тышқан», «Көген тартыс», «Қасқыр
қақпан», «Айгөлек», «Әткеншек» ... ... ... ... секіруге, қарғуға, өрмелеуге,
жорғалауға, басқа да іс-әрекеттер жасауға жаттықтыра отырып, дене ... қан, ... зат ... нерв ... ... жан-жақты дамуға
мүмкіндік туғызады.
Ұлттық ойындардың қай-қайсысыда баланы қозғалтып қана қоймай ... ... ... ... жетуге баулиды. Мысалы: көздеп ату, құлаштап
лақтыру, сермеу т.б. ережелерді орындау ... ... ... ... Сурет. Эксперименттік және бақылау топтарындағы балалардың
еңбектеу және ... ... бар ... ... ... меңгергеннен
кейінгі даму динамикасы
Соңғы жылдары ғалымдар қозғалмалы ұлттық ойындардың кейбір элементтерін
тек дене шынықтыру сабағында емес, ... да ... ... ... ... ... Сондықтан біз өткізген ғылыми ... ... ... ұлттық ойындар жиынтығын меңгеру
кезінде біз балалардың жалпы даму ерекшеліктерін басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... кейінгі (қозғалыс ... даму ... ... |№11 |№46 |№59 ... | | | | |
| ... ... |Экспер. |Экспер. |Экспер. |Экспер. |Экспер. |
| | ... ... ... ... ... |кейін |
|1 |Жоғары |63 |87 |60 |79 |60 |92 |
|2 ... |55 |80 |56 |74 |53 |86 |
|3 ... |47 |71 |43 |64 |50 |76 ... ... ... нәтижесі бойынша мектеп жасына дейінгі
балаларға ұлттық ойындарды дене шынықтыру сабағында ... ... ... ... ... тиімді екенін көрсетті.
3.5 Зерттеу нәтежиелерін талдау
№5 ... ... ... ... жұмысының
қорытынды көрсеткіштері
|Бала |Бала |Ойындар жүйесін |3 ... ... ... |саны |меңгергеннен кейінгі даму |нәтижесіндегі балалардың ... | ... ... ... ... |
| | | ... |
| | ... ... ... |% |
|1 ... мен бота |Жаз айы |Топтық ... ... |
|2 ... көкпар |Жаз қыс |Жекелей |Лаққа ұқсас |Жүгіру |
| | | ... ... | |
|3 ... тазы |Жаз қыс ... |Қоршау |Жүгіру |
| | | ... | | |
|4 |Ақ ... көк |Жаз ... ... ... |
| ... | ... | | |
|5 ... ... |Жаз қыс ... |Зал алаң ... |
|6 ... ... |Жаз ... ... арқан |Жүгіру |
|7 ... пен |Жаз қыс ... ... зал ... |
| ... | ... | | |
|8 ... |Жаз қыс |Жекелей ... ... |
| | | ... | | |
|9 ... алу |Жаз қыс ... |Тас не бас киім |Жүгіру ... ... |Жаз қыс ... ... , ... ... ... |Арынды арқан |Жаз қыс |Топтық ... , доп ... ... |Қарғымақ |Жаз қыс |Жекелей ... ... ... ... қап ... қыс ... |Қап ... |
| ... | | | | ... ... ... |Жаз қыс ... |Арқан ... |
| | | ... | | ... | ... |Жаз қыс ... |Көмбе |Секіру ... ... алу |Жаз қыс ... |Сақина ... ... ... |Жаз ... ... ... ... ... сақа |Жаз ... |Асық |Ептілік ... ... |Жаз қыс ... |Тастар ... ... ... |Жаз ... ... ... |
|21 ... ... |Жаз ... |Арқан, қазық |Ептілік ... ... |Жаз ... |Жіп, доп ... ... |Сиқырлы таяқ |Жаз қыс |Жекелей |Таяқ не доп |Ептілік |
| | | ... | | ... ... |Жаз ... ... ... ... |Тоғыз аяқ |Жаз қыс |Топтық |Музыка аспаптары|Ептілік |
| ... ... | | | | ... |Қыз қуу |Жаз ... |Қарақшы, жалау |Ептілік |
| | | ... | | ... ... ілу |Жаз ... ... буылған |Ептілік |
| | | | ... зат | ... ... ілу |Жаз ... ... ... |Ептілік |
| | | | ... | ... |Дәл басу |Жаз қыс ... |Тас не ... ... ... ... |Жаз қыс |Топтық |Бөрене ... тепе |
| | | | | ... ... |Бұғынай |Жаз |Жекелей ... ... ... |
| | | ... | | ... ... |Жаз ... ... ... ... |
|33 |Бөрік ұру |Жаз |Жекелей |Тас не доп ... ... ... ... |Жаз |Жекелей |Қажетсіз ... ... ... ... |Жаз ... ... , таяқ |Ептілік, жылдамдық |
|36 |Соқыр теке |Жаз қыс |Жекелей ... ... |
| | | | | ... ... ... |Жаз қыс |Топтық ... таяқ ... |
| ... ... | | | ... |
|38 |Әткеншек |Жаз ... ... ... ... |
| | | ... | | ... ... теңдік |Жаз қыс |Жекелей ... ... ... ... |
|40 |Тартыс |Жаз қыс ... ... ... ... |
|41 |Теке тірес |Жаз қыс |Жекелей ... ... ... ... ... |Жаз |Топтық |Алаң, зал ... ... ... |Қан ... |Жаз қыс |Жекелей |Стол, сакан ... ... ... ... көк |Жаз ... |Қада не ағаш, |Тепе теңдік |
| | | | ... | ... |Қол ... |Жаз қыс ... ... |Күш ... |Ат ... |Жаз қыс |Жекелей |Сойылған лақ не |Күш |
| ... | | ... | ... ... ... |Жаз қыс ... |Күш, жылдамдық |
| | | ... | | ... |Ақ ... ... ... ... |Күш, ... |
| |сандық | | | | ... ... пен |Жаз қыс ... |Алаң , зал ... |
| ... | | | | ... |Доп тебу |Жаз қыс ... |Доп , таяқ ... |
| | | ... | | ... ... ... |Жаз қыс |Жекелей |Қажетсіз |Жылдамдық |
| | | ... | | ... ... |Жаз ... |Тас ... |
| | | ... | | ... ... |Жаз ... ... ... |
| ... | | | | ... ... ... |Жаз қыс |Топтық |Доп ... ... ... етек |Жаз қыс ... ... ... ... |Ұшты ұшты |Жаз қыс |Жекелей ... ... |
| | | | | ... ... ... |Жаз қыс ... |Қажетсіз ... |
| ... | | | | ... ... ... |Жаз қыс ... ... ... |
| | | | | ... ... |Үй ... ... |Топтық ... не ... ... | | | |дық ... ... |Жаз ... ... |Жылдамдық,байқампаз|
| | | | | |дық ... |Ақ ... |Жаз ... ... ... | | ... | |дық ... |Ат ... |Жаз қыс ... ... ... |
| | | ... | | ... ... ... |Жаз ... |Белбеу ... ... ... доп |Жаз ... |Доп, таяқ ... ... |
| | | ... | | ... ... қуу |Жаз қыс ... ... ... |
|66 |Қарлығаш пен |Жаз ... ... ... ... |
| ... | ... | | ... |Кім ... |Жаз қыс ... ... ... ... |
|68 |Табақ алып |Жаз |Жекелей |Ат, ... ... |
| ... | | | | ... ... |Жаз, қыс ... |Белдік, белбеу |Жылдамдық |
| | | | |не ... | ... |Хан |Жаз, қыс ... ... ... ... | | | | ... ... ... |Жаз ... ... ... |
|72 |Саусақ санамақ|Жаз, қыс |Жекелей |Қажетсіз ... ... ... ... |Жаз, қыс ... |Сақина |Байқампаздық,жылдам|
| | | ... | |дық ... ... |Жаз, қыс ... ... ... |
|75 |Қассыңба? |Жаз, қыс ... ... ... |
| |Доссыңба? | ... | | ... ... |Жаз, қыс ... ... |Байқампаздық,сергек|
| | | ... | |тік ... ... сиыр |жаз ... ... ... ... |Қос құлақ |Жаз ... ... ... ... ... ... қыс ... |Сандық ,ойыншық |Жинау ... ... доп |Жаз ... |Доп ... ... |Ошақ |Жаз |Топтық |Доп ... ... ... |Жаз ... | ... ау, ... |
|83 |Ала күшік |Жаз, қыс |Топтық |Қажетсіз ... ... ... ұру |Жаз, қыс ... ... , ... |Дәлдік ... ... |Жаз ... ... ... |
|86 |Алшы |Жаз ... ... ... |
|87 |Клек |Жаз ... ... ... жылдамдық |
|88 |Шұқыма |Жаз ... ... ... ... |
|89 |Тоғыз құмалақ |Жаз, қыс ... ... ... ... |Жүн сабау |Жаз, қыс |Жекелей |Сабау ағаш |Ұру, дәлік ... ... ілу |Жаз ... ... ... ... |
| | | | |зат | ... ... ... |Жаз, қыс |Жекелей |Қажетсіз ... |
| | | ... | | ... ... доп |Жаз |Топтық |Доп , таяқ ... ... ... ... |Жаз ... ... ... мерген |
|95 |Марламқаш |Жаз ... ... ... батылдық |
|96 |Алтыбақан |Жаз |Жекелей |Арқан, тақтай, ... ... |
| | | ... ... | ... ... мазмұнсыз ... ... ... ... бағыттағы ойындар
Ой ойындары

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогика пәні жайлы ұғым11 бет
Дене тәрбиесі қасиеттерін дамытуға арналған қимыл-қозғалыс ойындары20 бет
Тірек қимыл аппаратының биомеханикасы11 бет
Қимыл – қозғалыстарға үйретудің физиологиялық заңдылықтары8 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
Ақыл ойы бұзылған балаларға білім беру6 бет
Балабақшада сюжеттік-рөлдік ойындарды қолданудың тиімділігі8 бет
Балабақшаларда ұлттық ойындарды пайдалану11 бет
Балаларға арналған киімдер12 бет
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь