Халықаралық экономикалық қатынастар: мәні және түрлері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР: МӘНІ ЖӘНЕ ТҮРЛЕРІ
1.1 Әлемдік экономика және халықаралық экономикалық қатынастардың объектісі мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Халықаралық экономикалық қатынастар түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

II. ӘЛЕМДІК ЭКОНОМИКАНЫҢ СУБЪЕКТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ГЛОБАЛИЗАЦИЯЛАУ МЕН АЙМАҚТАНДЫРУ
2.1 Халықаралық экономикалық қатынастардың субъектілері ... ... ... ... ... ... 12
2.2 Елдерді экономикалық нышандарына байланысты топтастыру ... ... ... ... 16
2.3 Әлемдік экономикадағы интернационализация, глобализация мен аймақтандыру: тенденциялары мен қарама . қайшылықтары ... ... ... ... ... ... .18

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
Әлемдік экономика немесе дүниежүзілік шаруашылық дегеніміз – ұлттық шаруашылықтың жиынтығы. Ол үздіксіз қозғалыста және өсу үстінде болады. Өзара күрделі байланыстардың нәтижесінде бір-біріне қарама-қайшы, бірақ та біртұтас әлемдік экономикалық жүйе қалыптастырады.
Дүниежүзілік шаруашылықты оқыту мен зерттеудің үлкен теориялық-әдістемелік және тәжірибелік маңызы бар. Әрі қазіргі кезеңнің проблемаларын ғана түсініп қоймай, оның әр аймағынды болып жатқан экономикалық даму деңгейінің ерекшеліктерін біле отырып, жалпы дүниежүзілік шаруашылықтың даму барысын ойластыруды терең түсінуге ықпал етеді.
Халықаралық экономикалық байланыстарды зерттеу жұмысымен А.Смит, Д.Рикардо, К.Маркс, Ф.Энгельс, В.Леонтьев т.б. ғалымдар айналысты.
Дүниежүзілік шаруашылық өзара байланысты екі жүйеден – ұлттық шаруашылықтың жиынтығы және халықаралық экономикалық байланыстардан тұрады. Оның дүниежүзілік шаруашылықты байланыстыратын бірнеше элементтері бар. Мысалы, егер бұл категорияға техникалық- экономикалық тұрғыдан қарайтын болсақ, дүниежүзілік шаруашылықтың дамуы және де аймақтық дамуы жалпы бір заңдылыққа бағынады. Қазіргі кездегі өндірістің материалдық негізі машина техникасы, ұлттық шаруашылықтың даму деңгейінің қандайы болсын, оның материалдық-техникалық базасының негізіне байланысты болады. Сондай-ақ, қоғамдық құрылымның сипаты мен жекелеген елдердің ұлттық шаруашылығы, әр мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты – оның басқа елдермен экономикалық байланыстарының бағытын, дүниежүзілік шаруашылықтың әлеуметтік- экономикалық сипатын көрсетеді.
Дүниежүзілік шаруашылық дегенде, тек бір ғана қарапайым байланысты ғана емес, сонымен бірге, шаруашылық жиынтығынан тұратын: халықаралық еңбек бөлінісі мен еңбекті кооперациялау нәтижесінде туындайтын мемлекетаралық экономикалық қатынастарды да сөз етеміз.
Қазіргі жағдайда кез келген мемлекеттің экономикасының дамуы дүниежүзілік шаруашылық байланыс арқылы ғана толық деңгейде жан-жақты дами алады.
Әлемнің біртұтастығы алуан түрлі, 160-тан астам тәуелсіз, экономикалық еркін субъектілерді қамтиды. Әр ел өзінің тарихи-географиялық, ұлттық, әлеуметтік-саяси құрылымы бойынша, бір-бірінен ерекшеленеді. Ұлттық экономикалық жүйелердің әлемдік шаруашылыққа бірте-бірте кіруі қажеттіліктен туындап отыр, сондай-ақ оған ХХ ғасырдың соңындағы ғаламдық заңдылықтардың бірі деп қарау қажет. Бұл заңлыдықтар көптеген елдерде болып жатқан экономикалық және саяси реформаларға, әр елдің ішкі күрделі шешімдеріне байланысты сол елдердің экономикасын дүниежүзілік еңбек бөлісіне итермелейді.
1. Елемесов Р.Е. «Халықаралық экономикалық қатынастар» - Алматы, 2002жыл
2. Мамыров «Халықаралық экономикалық қатынастар» - Алматы, 2000жыл
3. Г.Н. Доғалова «Халықаралық экономика» - Алматы, 2000 жыл
4. Хасбулатов Р.И. «Международная торговля» – М., 1994
5. В.Д. Щетинина «Международные экономические отношения» - М., 1996
6. Әкімбеков « Экономикалық теория» - Алматы,2002
        
        Мазмұны
Кіріспе ................................................................................................................3
I. Халықаралық экономикалық қатынастар: мәні және түрлері
1.1 Әлемдік экономика және халықаралық экономикалық қатынастардың объектісі мен мәні...................................................................................................5
1.2 Халықаралық ... ... ... ... экономиканың субъектері және оны глобализациялау мен аймақтандыру
2.1 Халықаралық экономикалық қатынастардың субъектілері........................12
2.2 Елдерді экономикалық нышандарына байланысты топтастыру................16
2.3 Әлемдік экономикадағы ... ... мен ... ... мен қарама – қайшылықтары.........................18
Қорытынды ......................................................................................................23
Пайдаланылған әдебиеттер..................................................................24
Кіріспе
Әлемдік экономика немесе дүниежүзілік шаруашылық дегеніміз – ... ... ... Ол үздіксіз қозғалыста және өсу үстінде болады. Өзара ... ... ... бір-біріне қарама-қайшы, бірақ та біртұтас әлемдік экономикалық жүйе қалыптастырады.
Дүниежүзілік шаруашылықты ... мен ... ... ... және ... маңызы бар. Әрі қазіргі кезеңнің проблемаларын ғана түсініп қоймай, оның әр аймағынды болып жатқан экономикалық даму деңгейінің ерекшеліктерін біле отырып, ... ... ... даму ... ... ... ... ықпал етеді.
Халықаралық экономикалық байланыстарды зерттеу жұмысымен А.Смит, Д.Рикардо, ... ... ... т.б. ... ... ... өзара байланысты екі жүйеден – ұлттық шаруашылықтың жиынтығы және халықаралық экономикалық байланыстардан тұрады. Оның дүниежүзілік ... ... ... элементтері бар. Мысалы, егер бұл категорияға техникалық- экономикалық тұрғыдан қарайтын болсақ, дүниежүзілік шаруашылықтың дамуы және де ... ... ... бір ... ... ... ... өндірістің материалдық негізі машина техникасы, ұлттық шаруашылықтың даму деңгейінің қандайы ... оның ... ... ... ... болады. Сондай-ақ, қоғамдық құрылымның сипаты мен жекелеген ... ... ... әр ... ішкі және ... ... – оның басқа елдермен экономикалық байланыстарының бағытын, дүниежүзілік шаруашылықтың әлеуметтік- экономикалық ... ... ... ... тек бір ғана қарапайым байланысты ғана емес, сонымен бірге, шаруашылық жиынтығынан тұратын: халықаралық ... ... мен ... ... ... ... мемлекетаралық экономикалық қатынастарды да сөз етеміз.
Қазіргі жағдайда кез келген мемлекеттің экономикасының дамуы дүниежүзілік шаруашылық ... ... ғана ... деңгейде жан-жақты дами алады.
Әлемнің біртұтастығы алуан түрлі, 160-тан астам ... ... ... ... ... Әр ел ... тарихи-географиялық, ұлттық, әлеуметтік-саяси құрылымы бойынша, бір-бірінен ерекшеленеді. Ұлттық экономикалық жүйелердің әлемдік шаруашылыққа бірте-бірте кіруі қажеттіліктен туындап отыр, сондай-ақ оған ХХ ... ... ... ... бірі деп ... ... Бұл ... көптеген елдерде болып жатқан экономикалық және саяси реформаларға, әр елдің ішкі күрделі шешімдеріне байланысты сол елдердің экономикасын дүниежүзілік еңбек бөлісіне ... ... ... экономикасы жалпы алғанда сыртқы әлемге жабық болды, мемлекеттік принципті уағыздады, соған байланысты ұзақ ... бойы ... ... артта және бір орында қалуы байқалды. Бұның өзі кәсіпорындардың ғылыми-техникалық өзгерісті қабылдауын, сондай-ақ, бәсекелесу механизмін төмендетті, ал ол ... пен ... ... ... таңда аталған мәселелер уақыт ағымынан кейін артта қалып отыр, демек, тағыда бір мойындайтын қағида: ұлттық экономиканың дүниежүзілік ... бір ... деп ... өзі, оны ... ... тереңірек қарастыруға бағыттайды.
ХХI ғарырдың басында әлемдік экономиканың негізгі бағыты оның ғаламдық сипат алуында және бұр ... ... ... ... ... жаңа ... болып табылады.
I. Халықаралық экономикалық қатынастар: мәні және түрлері
1.1. Әлемдік экономика және халықаралық ... ... ... мен ... да ... зерттеуге кіріскенде, оның объектісі мен мәнін анықтау қажет. Халықаралық ... ... да осы ... ... Бұл ... ...... шаруашылық, ал пәні – мемлекет шекарасынан сырттағы экономикалық қатынастар болып табылады. Өйткені ... ... ... ... ... ... ұйымдық түрі – мемлекет болып табылады.
Қаншалықты өзгеше болып көрінгенімен, ... ... ... ... ... ... Бұл жерде экономистер арасында терминологиялық айрықшалықтар кездескенімен, аса көп қайшылықтар жоқ. «Қысқаша сыртқы экономикалық сөздік-анықтамада» «Халықаралық экономикалық ... ... ... ... ... әр ... елдердің ұлттық экономикалары арасындағы шаруашылық байланыстарының жүйесі» - деп ... Ал ... ... ... ... ... - әлем елдерінің арасындағы шаруашылық қатынастар жүйесі» - делінген. Басқадай көптеген ... мен оқу ... ... бұлардан онша ерекшеленбейді. Бірақ та терминологиялық айырмашылықтар бірден көзге түседі: «Халықаралық ... ... ... шаруашылық байланыстары», «Бүкіл әлемдік экономикалық қатынастар» және тағы басқаларының да мәні бір – ХЭҚ – болуы, ұлттық мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... себебіміз, пайдаланылатын көптеген әдебиеттерде «Бүкіл әлемдік қатынастар» термині көп кездеседі. Оның пайда болуының себебі - әлем ... ... бойы ... ... одан ... ... ... әдебиеттерде дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің екі системасы ретінде қарастырылып келді. Бұл системаларда қарама-қарсы экономикалық қатынастар жүйесі әрекет еткенімен, олардың ... ... ... ... ... ... соңғыларынан айыру үшін «социолизмнің немесе капитализмнің халықаралық экономикалық қатынастары» терминінің орнына «бүкіл әлемдік экономикалық қатынастар» термині пайда болды. ... ... ... ... ешқандай қиыншылықтар туғызбаса да, осы қатынастар теориясы күрделі мәселе болып табылады. Болып ... ... ... теориялық көрінісін беру оңай емес. Бірақ мұнда әлемдегі экономикалық ... ... ... ... ... ... ... алғанда әр алуан болуына байланысты қосымша қиындықтар туып отыр.
«ХЭҚ теориясы жалпы саяси экономия теориясы негізінде ... ... ... да, ... шеңберінде арнайы ғылыми іздену саласын құрды. ХЭҚ арнайы теориясының зерттеу пәні жалпы саяси экономия теориясының пәнімен ... - деп ... ... ... ... ... «Халықаралық экономикалық қатынастар арнайы теориясының зерттеу пәні саяси экономия теориясының пәнімен бірдей: ол адамдар арасында өмірге қажетті заттарды өндіру, бөлу, ... пен ... ... ... шаруашылықтың, сонымен бірге халықаралық қатынастардың ерекшелігі – таптар арасындағы қарым–қатынас мемлекет ... ... іске ... ... ... ... ... көрінуі» - дейді басқа бір белгілі басылымда.
Жоғарыда келтірілген анықтамаларда марксистік саяси экономияның методологиясы айқын көрінеді. Ал ... ... ... ... ... ... қалды, бірақ соған қарамастан, марксизм қоғамдық ойларға бір бағыт ретінде сақталды. Сондықтан, бұл мәселені ... ... біз ... ... ... бағыттаймыз, бұл жерде, марксизм халықаралық экономикалық қатынастарды ... ... ... ... ... және дамуы ретінде саяси экономия теориясына енгізуге тырысқан әлемдегі аз ғана экономикалық мектептердің бірі екендігіне арнайы тоқталып өтуіміз ... ... бұл ... ... мәні зор, біз оны ұлттық және дүниежүзілік экономиканың өзара ... ... ... ... ... үшін ... ... экономикалық теорияға тән тәсілдерден өзгеше тәсілді қажет ететін құбылыстар туралы айтылады. Себебі, жекелеген мемлекеттердің болуына байланысты, дүниежүзілік шаруашылық экономикасын талдауға ... ... біз, ... ... ... құралдарын жаңартуымыз қажет. Осы әлем экономикасының «өзгешелігі», оны зерттеуді тартымды, ... ... іске ... делінген белгілі батыс оқулықтарының бірінде.
Көріп отырғанымыздай, бұл жерде ХЭҚ ерекше тәсілдерді ... ... ... ретінде көрінеді. Біз Қазақстанда әртүрлі елдер мен бағыттардағы әдебиеттерді пайдаланатындығымыздан, әрқашан олардың ... ... ... ... ... ... негіздері және тағы басқадай ерекшеліктері барын есімізде сақтауымыз қажет. Сонымен ... ... ... ... көптеген адамдарды екінші бір шекке қаша шығуға мәжбүр етті, бұл әсіресе, кейбір ресей басылымдарына тән. Мұнда кеше ғана ... ... ... ... бәрі ... ... Осыған байланысты кеңестік экономистердің әлемдегі алғашқылары болып, ХЭҚ арнайы теориясын жасауға және дамытуға талпынғанын атап кету ... ... ... ... алып ... ... ... зерттеулерін пайдалануға әбден болады.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келгенде, ... ... ... ... Халықаралық экономикалық қатынастар теориясы экономикалық теорияның ұлттық экономикалар арасындағы экономикалық қатынастардың ерекшеліктердің зерттейтін арнайы бөлімі болып табылады. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... Бұл ... арнайы халықаралық экономика бөлімдері бар батыс оқулықтарымен расталады. Ал ХЭҚ ... ... ... олар өз ... ... немесе П.Х.Линдерт сөзі бойынша, әлемдік «өзгешелігімен» анықталады.
Бұл жерде ... ... бар ... ... «Әлемдік экономика» бізде дербес мән ретінде бөлінсе де, біз бұл түсінікке толығырақ тоқталуымыз қажет, өйткені бұл жерде ХЭҚ түсінігіне қарағанда ... ... ... ... ... ... ... – терминдердің көптігі болып табылады: «әлемдік экономика», «халықаралық экономика», «глобалды экономика», «дүниежүзілік шаруашылық», «әлемдік шаруашылық» және тағы басқалар. Негізінде осы ... бәрі де ... ... ... ... ... ... мен тәуелдігін көрсетеді. Бірақ бұл экономист-ғалымдар арасындағы әр ... ... ... және ... ... ашпайды.
Қанша ерсі көрінгенімен, осы терминологиялық былық өз бастауын «экономика» ұғымынан алады. Бұл ұғым ескі грек сөзінен ... және ... ... ... сан ... болғанына қарамастан, экономика сөзіне біркелкі түсінік әлі қалыптасқан жоқ. Тіпті үлкен кеңес энциклопедиясы да осы ... үш ... ... ... ... де ... мәз ... Сондықтан «экономика» немесе «шаруашылық» деп айтқанда, әр түрлі авторлар бұл түсініктерге әр түрлі мазмұн беруі мүмкін «Әлемдік экономика» мен ... ... ... да осыны айтуға болады. Бұл жерде «әлемдік экономика» немесе «дүниежүзілік шаруашылықтың» ондаған анықтамасын келтіруге болар еді, бірақ оның біреуі де ... ... ... ашып ... алмайды, себебі, оның күрделілігіне ғана емес, авторлардың экономикалық ғылымның әр түрлі бағытына жататындығына байланысты.
Бұл өзгешеліктерді ... ... ... біз бұл ... экономикалық жүйе деп адамдардың материалдық және рухани ресурстарды пайдаланып, тауарлар мен қызмет көрсетулерді белгілі бір ... ... ... ... материалдық қажеттіліктерін қанағаттандыру іс-әрекетін түсінеміз. Әрине бұл жүйе өте күрделі екені түсінікті. Өйткені оның құрамында ресурстық, техникалық, технологиялық, ұйымдық, ... және тағы ... ... ... олар ... өз кезегінде жеке ғылым немесе экономикалық ғылымның жеке тармағы бола алады. Сондықтан біз әлемдік экономика дегеніміз де, оны ұлттық шекарадан ... адам ... ... ету үшін ... ... ... айырбасты қажет ететін экономикалық жүйе деп түсінеміз. Бұл өте ... ... ... тарихы, пайда болу мен даму этаптары, әрекет ету заңдылықтары бар. Осының бәрі де ХЭҚ түсінік аппаратында өз көрінісін ... ... ... күрделілігін көрсету үшін, француз професоры М.Бо-ның пікірін келтіруге болады: «Экономист ғалымдардың жұмыстарында, саяси ... ... ... сөздерінде кең пайдаланылатын «әлемдік экономика» ұғымына әр түрлі мағына ... ... ... деп ... ... ... өндіріс іс-әрекетінің жиынтығы. Оны әлемдік жалпы өнім, әлемдік астық өндірісі және тағы басқадай көрсеткіштер ... ... ... экономикада өзіндік орны бар ұлттық экономикалар жиынтығы.
Халықаралық экономикалық қатынастардың жиынтығы. Алғашқы классикалық мектептер ... мен ... ... ХЭҚ ... экономикалық ғылымның бір бағытына бөлінген болатын.
Трансұлттық компаниялар (ТҰК) мен банктердің (ТҰБ) планетарлық іс-әрекеті.
Ірі ... ... ... ... ... пен ... ... мен неомарксистердің әлемдік экономиканы қарастырғандай, - өндірістің капиталистік тәсілінің даму нәтижесінде ұйымдасқан және қалыптасқан әлемдік жүйе.
Бәрін ... ... және ... ... ... ... ... деуге болатын), бірақ шығу тегі ешкімге белгісіз, әлемдік капиталистік жүйе.
Қоршаған орта жағдайын және ... бар ... ... ала отырып қарастырылатын, адамзаттың экономикалық іс-әрекетінің нәтижесі.
Ол өз шолуын, мынандай ... ... ... ...... және ... деңгейдегі капиталистік дамудың азды-көпті құрылымданып, интеграцияланатын жергілікті деңгейде үйлестіру мен құрылымдану негізіндегі жер шарының экономикалық іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... интегралданған» деп айтуға болмайды, өйткені оның өзіндік ұдайы өндіру механизмі жоқ; ол тек екі ... ... ... ... ... мен ... ... өндіріс логикасы нәтижесінде өзара іс-әрекеттің әсер беруімен пайда болған».
Бұл жерге «Ұлыбритания мен АҚШ зерттеушілері ... ... ... бір ... ... Олар оны ... экономикалық тәртіп пен реттелетін нормалар жүйесі ретінде қарастырады» деген пікірді қосуға болады.
Басқа да анықтамаларды қорытындылай келе, Л.А.Зубченко мынандай тұжырым ... ... ... ... ... және оның ... ... мен факторларының өзара әсерлерін, себеп-салдарының қайшылықты бірлігін, өткір даулар мен қақтығыстарды, сонымен ... ... ... өзара тиімді бірлесе қызмет жасауды ескеретін жалпылама анықтама мен тәсіл бүгінгі ... ... ... бұл ұғымға анықтама беру талпыныстарының бәрін келтіре алмаймыз. Өйткені, оның ... ... ... ... әр ... ... ... бір жағын көрсетеді. Курстық жұмыс процесінің барысында біз барлық ... ... те, оның ... ... бұл дүниежүзілік шаруашылықты жан-жақты позицияларын талдауға талпыныстарға байланысты болған. Қандай да экономикалық жүйе ... ... ... да ... өзгерісте болатын динамикалық жүйе болып табылады. Әлемнің шынайы жағдайы өте күрделі, сондықтан біздің ... өз ... ... ... әрекетіміз сол әлемді қабылдауымызға тікелей байланысты болады. Қоршаған ортаны жау ретінде санап, өз «ұлттық пәтерінде» қамалуға тырысуға болады немесе көз ... ... ... ... өз әл-ауқатымызды күрт жоғарылататын ресурстарды табамыз деп ойлауымыз мүмкін. Әлемдегі күштердің ара қатынасы мен экономикалық тәртіпті дұрыс бағалауға тырысып, ... ... ... ... да ... ... бәрі де біздің осы күрделі және өзгеріп отыратын процестерді қаншалықты білгенімізге байланысты.
Әлемдік экономика мен ХЭҚ-дың жалпы даму бағыттылығын ... ... ... ... ... аяқтағым келеді. «Қазіргі заманғы жағдайда ұлттық шаруашылықтардың тұйықтылығы, экономикалық «жабықтылығы», қандай да бір төтенше жағдайларды айтпасақ, орынсыз және ... ... ... ... ... ... ... «ашықтылыққа» ұмтылу, ұлттық ұдайы өндіру процестерінде сыртқы факторлар ролінің өсу тенденцияларының ұлғаюының жалпылама ... ... ... ... ... ... мүше болған 185 елдің біреуі де сыртқы экономикалық байланыстарсыз өмір сүре алмайды. Олардың ішінде үлкен және кіші мемлекеттер экономикасы ... ... мен ... ... ... ... саяси режимдері мен экономикалық жүйелері бар мемлекеттер, әлемдік экономикада әр түрлі орын алатын мемлекеттер бар. ... ... ... ... ... ... өз мүмкіндіктері мен мүдделеріне байланысты ХЭҚ-ың бір бөлігіне ғана тереңдей енуде. Кіші және әлі жетілмеген елдер үшін ХЭҚ-дың барлық ... ... аса қиын ... ... ... ... ... өзіне ең пайдалы, тиімді түрлерін табу қажет.
1.2. Халықаралық экономикалық қатынастар түрлері.
Халықаралық экономикалық қатынастар басқа ... ... ... бір ... ... ... ... Оған ұдайы өндірістің горизонталды ғана емес, вертикалды ... ... әр ... реттік қатынастар енеді. Негізінде ұдайы өндірістік байланыстың кез ... ... ... ... ... ... Бұл ... жағдайларға байланысты, бірақ ең біріншіден, елдің халықаралық еңбек бөлінісіне ... ... ... ... ... ... экономикалық қатынастар әр түрлі түрлерге ие болады.
Көптеген оқулықтар мен оқу құралдарында ХЭҚ түрлеріне үлкен мән ... ... ... да бір ... ... кез ... ... орналасуы мүмкін.
Ал ХЭҚ тарихы ғана емес, даму логикасы да бар. Сондықтан, ... ... ... мен оқу ... ХЭҚ ... ... және ... байланыстығын ескеруі қажет. өйткені ол осы пән құрылымын анықтайды. Ең бастысы, ол ... ... ... беру ... осы курсты оқушылардың қабылдауын жеңілдетеді.
«Халықаралық экономикалық қатынастар» - әлем елдері арасындағы шаруашылық байланыстар жүйесі. ХЭҚ ... ... ... ... ... күші ... капиталды шетке шығару мен халықаралық несие, халықаралық ... және есеп ... ... ... және ... ... жатады. Бұл түрлері өзара тығыз байланысты және өзара әсер береді.
ХЭҚ алдыңғы қатарындағы түрі халықаралық сауда ... ... ... ... ... М.Бо ... жазады: «Халықаралық экономикалық және қаржы қатынастарына халықаралық сауда, қызмет көрсетулермен айырбас, ноу-хау мен білім, ағымдағы ... мен есеп ... ... капитал қозғалысы мен несие, еларалық адамдар миграциясы, халықаралық туризм, идеялар мен ақпараттармен алмасу кіреді». Көптеген оқулықтар мен оқу ... ... ... ... атаумен шектеледі. Жоғарыда көрсетілген екі басылымды жай ... өзі ... қана ... ... ... ... бар екенін көрсетеді. Соған қарамастан, қазіргі ең қысқа деген оқулықтардың өзі ХЭҚ ... ... ... ... мен ... тұрады.
Біз ХЭҚ түрлерін толық тізіп шығуды мақсат етпейміз. Бұл мүмкін емес те шығар. өйткені бұл қатынастардың ... ... ... ... ... мен ... оның жаңа ... тудырады. Сондықтан әлемдік экономика мен ХЭҚ категорияларының даму тарихы мен логикалық жүйелілігіне сәйкестендіре құрылымын ... ... ... негізден қарағанда, халықаралық сауда ХЭҚ-ның ең алғашқы және басты түрі болып табылады. Сауда «халықаралық»болып бастамасын ішкі рулық еңбек ... әсер ... ... ... ... ... Бүгінгі күнде сауда айналым «көлемі» жағынан ХЭҚ-дың басты түрі болмауы да мүмкін, бірақ та осы ... ... ... ... Тіпті бүгін халықаралық сауда экономика ғылымының жеке ... ... ары ... ... жаңа ... ... сауда қатынастары нәтижесінде ақшаны тудырады. Ақшасыз халықаралық сауданың дамуы мүмкін емес. Сондықтан келесі ХЭқ-дың маңызды түрі – халықаралық қаржы қатынастары ... ... ... деңгейде ақша валюта түріне ие болғандықтан, бұл түрін валюта-қаржы қатынастары деп атау ... ... ол ... ең ... және ... түрі ... Ақша әр ... функция атқаратыны белгілі, оның ішінде ең бастылары айналым құралы, құн өлшемі мен қор жинау болып ... ... бұл ... ... даму ... бөлініп, жеке дара жаңа түрлерін тудыруда. Тіпті ақшаның өзі де ... ... ... ерекше тауарға айналып, жаңа рыноктарды қалыптастыруда.
Көптеген қысқа оқулықтарға көбінесе осы екі түрі еніп, олар екі ... ... ... тарихи даму барысында халықаралық сауда номенклатурасы мен бағыттары ... ... және ... ... ... қатар, ұдайы өндіріс процесі ұлттық шекаралардан шығып, ХЭҚ субъектілерінің орны мен мәні өзгеріп, олар ... және тағы ... ... ... ... Бұл өз ... ХЭҚ жаңа түрлерінің пайда болуына әкеледі. Алдын ала айта кетсек, ХЭҚ тарихи және логикалық тізбегін былай ... ... ... ... бөлінісі» - халықаралық сауда - әлемдік нарық – дүниежүзілік шаруашылық».
Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... мен кооперациясы сияқты түрлерін өмірге келтірді. Олардың шаруашылық ... ... ғана ... ... даму ... ... экономикалардың интеграциясын тудырады. әлемде интеграция процесі бір қалыпсыз, қайшылықты өтуде. Қазір ол әлемдік экономикалық процестердің ажырамас бөлігі болып жер ... ... бір ... ХЭҚ-ы шоғырландыруда.
ХЭҚ-дық тағы бір маңызды түрі ХЭҚ субъектілерінің орны мен маңызының өзгеруімен байланысты. ХЭҚ теориясы халықаралық ... ... ... ... арасындағы шаруашылық қатынастар ретінде талдаудан дәстүрлі түрде туындап отыр. Бірақ бұл мемлекеттер экономикалық жағынан даму деңгейімен ғана ... ... ... ... мен ... бойынша да әр түрлі. өздерінінің мүдделерін қорғау үшін олар топтарға бірігеді. Бұл жерде мұндай топтарды ұйымдастырудың формальды негіздерінің ешқандай маңызы жоқ. ... бұл ... ... жағы ... ... ... ... тағы басқадай топтардың арасында ХЭҚ пайда болуында. Саяси өмірден социалистік блоктың жойылуы ХЭҚ-тағы шиеленісті жұмсартқанымен, бұл ... ... ... тенденцияға қарама-қарсы трансұлттық компаниялардың маңызы тез өсуде. Трансұлттық компаниялар ұлттық шекараларды жойып, ХЭҚ-ға ішкі фирмалық қатынастарды ... ... ... экономикалық қатынастардың жаңа түрлерін әкелмесе де, олрадың ... ... ... түрлерін өзгертеді.
Енді әлемдік қауымдастықтың ХЭҚ даму қажеттілігіне байланысты ... ... құру мен ... ... ... ... – ХЭҚ ... түрлерін атап кету қажет. Бұл түрлерінің маңызы мен орны күнде өсіп ... ... ... ... байланысты.
Сонымен қазіргі ХЭҚ-дың негізгі түрлеріне: халықаралық ... ... ... және несие қатынастар, халықаралық мамандану мен кооперация, халықаралық ... ... ... ... және ... ішкі ... ... трансұлттық компаниялардың экономикалық қатынастары, ХЭҚ ұйымдық формалары мен ... ... ... ... ... басылымдарда ХЭҚ-ң тек бірнеше түрі ғана беріледі, ал кейбірінде оларға біршама нақтырақ тоқталғанымен, ауытқашылықтар кездеседі. Осыған байланысты айта кететініміз: халықаралық ... ... ... ... ... мен ... көрсетудің жаңарған топтары халықаралық мәселе объектісі болып, экономикалық қызметтің жаңа түрлері пада ... ... да ... айналымға кірігіп отырады. Мысалы халықаралық сауданың классикалық теориялары тауар айырбасына негізделген, ал өндіріс факторлары аз қозғалмалы болып есептелген. ... ... ... халықаралық айналымға өндіріс факторларын да түсірді. Ұзақ мерзім бойы кеңестік экономикалық әдебиетте негізгі бөлімі капиталды шетке ... ... ал ... ... ... күші ... бөле ... Бірақ ХЭҚ объектісі болып лицензия, ноу-хау түріндегі білім мен ... ... ... бола бастаған. әзірше жер рыногы туралы әңгіме естіліп жатқан жоқ, бірақ та оның өзі де ... ... ... ... ... ХЭҚ түрлерінің тарихи және логикалық себептерінде емес, бұл түрлерінің бір-бірімен байланыстылығы мен өтімділігінде. Ақша қатынастары сауда негізінде пайда болып, қазір ... ... жаңа ... ... ... кең ... ... Сондықтан бұл түрлерді зерттелуіне байланысты кез келген тізбекте талдауға ... Ал ... ... ... пен оқу ... ... ... жеңілдетуі үшін ХЭҚ курсының логикалық құрылымының тізбегі сақталуы ...
II. ... ... ... және оны ... мен ... Халықаралық экономикалық қатынастардың субъектілері
ХЭҚ-тар субъектісі дегенде, осы қатынастардың дамуы мен өзгеруіне белсенді ... әсер ... ХЭҚ ... айтамыз. Бұл ұғымның негізгі мазмұны халықаралық құқықта ашылған, бірақ ол әр түрлі субъектілерінің ХЭҚ-ғы орнының өзгеру әсерінен дамиды.
Әлемдік экономика шығу тегі мен ... ... ... ... табылады. Әлемдік экономиканың пайда болуының шарты әлемдік нарық ... ... ... өндіріс факторларына жеке меншіктің болуын жоспарлайды, осыған сәйкес оның қатысушылары белгілі бір функциялары бар, тең құқылы ... ... ... табылады. Нарықтық экономика субъектілерінің өзара байланыстылығының жалпы схемасын былай көрсетуге болады: «үй шаруашылықтары (ресурс иелері) - ...... ... ... ... ... ... нарықтық болғандықтан, мұнда да сол субъектілер іс-әрекет етеді: жекелеген индивидтер; кәсіпорын, фирмалар; мемлекеттер мен оған қосымша ретінде ... ... ... ... ... теориялары мемлекеттер арасындағы экономикалық қатынастарды қарастырады. Бұл үшін тарихи себептермен қатар, осы қатынастардың қазіргі нақты жағдайлары да дәлел бола алады. ... ... ... мемлекеттердің бір-бірінен тәуелсіз өмір сүруіне тікелей байланысты. Сондықтан ... ... өмір ... ... уақытта дүниежүзілік шаруашылы экономикасы жеке ғылыми пән болуы қажет». әрбір ... ... ... ... бар және оның ... сол ... ... бір бөлігінің мүдделерін басқа елдің мүддесінен ешқашан төмен қоймайды. Көбінесе оларға ... ... ... ... бір ... оқулықтарының бірінен алынған бұл цитата бізге ХЭҚ-дың ішкі экономикалық қатынастардан айырмашылығы мен күрделілігән көрсетеді. Әрбір елдің ішінде өзіндік экономикалық ... бар, тек осы бір ... ... ... ... ... береді. Қазір әлемде екі жүзжей егеменді ел бар. Олардың әрқайсысы экономикалық даму деңгейімен, саяси тәртіптерімен, ... ... ... ... ... ... санымен, жалпы ұлттық өнім көлемі және тағы басқадай көрсеткіштерімен қатты ерекшеленеді. Осының бәрі әр елдің ... ... ... ... ... ... ... Осы сұраққа басқа тарауларда әлі талай тоқталамыз. Ал бұл жердегі әңгімені біз осы ерекшеліктерге байланысты әр түрлі елдердің ХЭҚ-ғы ... ... ... оны ... қажеттіліктеріне лайықтап, соның көмегімен ішкі мәселелерді шешуге тырысатынын айтамыз. Мұндай тәсілге сәйкес ғылыми зерттеулер мен оқулықтарда өзіндік түсінігі мен ... ... ... ... айта ... ... біз ұзақ ... бойы мемлекеттік экономика жағдайында өмір сүрдік. Ол кезде басты экономикалық субъект мемлекет болғандықтан, сыртқы экономикалық қатынастарда да ... ... ... ... ... идеологиялық және құқықтық қалыптасуын «сыртқыэкономикалық іс-әрекеттегі мемлекеттік монополия» ұғымынан алды. Сондықтан КСРО-да ХЭҚ субъектісі ... тек ... ... ... пен ... халықаралық ұйымдар танылған еді.
Осындай идеологиялық «қамтамасыздану» мен халықаралық құқықтық түсіндіру Қазақстанның тағдырына да әсер етті. ... ... мен ... ... ... ... мемлекет ретінде халықаралық құқықтық субъектілері болып табылады. Бірақ та ... 1977 ... ... 73 және 80 ... ... әрбір одақтас респцбликаның ХЭқ жүзеге асыру құқығы ... оны ... ... ... ... ... одақтас республикасының Конституциясы халықаралық қатынастарда өзінің өкілеттіктерін орнату құқығы бекітілген». Осы жағдайға байланысты Қазақстанда сыртқы экономикалық іс-әрекетінің тәжірибесі ... жас ... ... ... кіруін тездеткен жоқ.
«Социолистік дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің» ыдырауы ХЭҚ-дағы ... ... ... ... ... әр ... ... мен ел топтарының арасындағы, жеке мемлекеттер арасындағы қарама-қарсы тұруын жұмсартуы мүмкін. Бұл өз ... ... ... тәртіпті үйлестіруге көмектеседі. Әлемдік экономикалық тәртіп – зерттеудің жеке тақырыбы. Бұл жерде алдын ала айта кететін жағдай, экономикалық ... ... ... ... ... мен ... ... бар кезде емес, осы қатынастардың қатысушыларын қабылданған ережелерді ұстануға мәжбүрлей алу құқығы бар күш бар ... ... ... Әлемде дербес мемлекеттер өмір сүріп тқрған уақытта мұндай тәртіптің болуы екіталай, осылайша ... ... ... мемлекетаралық ынтымақтастық саласы ғана емес, бәсекелестік саласы да болып ... ... оның ... ... ... ... экономикалық қатынастарды реттеу үшін құрылған. Кеңес заманындағы экономикалық сөздіктерде бұл сөз жоқ, оның орнына өзара ... ... ... халықаралық экономикалық ұйымдары көрсетілген. Халықаралық экономикалық ұйымдар – ... ... ... емес ... ... ... ... мақсаттарға жету үшін құрылған бірлестіктері.қазіргі кезде бірнеше мың ... және ... ... бар. Бұл ұйымдардың әлемдегі маңызы олардың құқықтық сипатына байланыссыз артуда. Ол ... ... ғана ... практикалық ұсыныстарда да өз көрінісін табуда.
Экономикадан Нобель сыйлығының лауреаты Я.Тинберген өзінің «ХХI ғасырда глобальды басқару» жұмысында «адамзат мәселелерін жеке елдердің ... ... ... ... Бізге әлемдік үкімет қажет... Бұл жерде жақсы басқарылатын елмен салыстыру тиімді болады. өйткені әлемдік экономиканың интеграциялық ... өсе ... ... ... бөлу ... ... процестерге ұқсатылуы тиіс.
Осы ұсыныстардың кейбіреуі тым батыл және бүгінгі саяси мүмкіндіктерден жоғары тұр. Бірақ бүгінгі идеалистер ... ... ... ... ... деп жазған. Әлемдік үкіметтің болуы екіталай шығар, бірақ Нобель сыйлығының лауреаты сияқты беделді ғалымның пікірі ХЭҚ-да ... мен ... ... ... көрсетеді. Бір әлемдік мекеменің жоқ болуы мен оның ... ... ... ... ... ол ... ... экономикалық ұйымдарға жүктелген.
Халықаралық экономикалық ұйымдар көп болуымен ... әр ... ... бейнелей айтсақ, «әр түрлі салмақ категорияларында» әрекет етеді. Олардың кейбіреулерінің бір ел үшін маңызы зор болса, екінші ел үшін ешқандай мәні ... ... ... ... ... ... ... әсіресе сыртқы экономикалық саясатты дайындау мен жүргізуде ХЭҚ ... мен ... ... ... ... ... отыр. Мұнда осы қатынастардың басқа да, күштірек субъектісі бар екенін есепке алу қажет. Мұндай ұйымдардың ... ... мен ... арта түсуі халықаралық экономикалық ынтымақтастық пайдасы үшін ұлттық мемлекеттердің экономикалық егемендігінің бір бөлігінен бас тартуына тура келетіндігін көрсетеді.
Бірақ ... ... ... мен сауданы мемлекет пен халықаралық ұйымдар емес, кәсіпорындар мен кәсіпкерлер жүзеге асырады. Экономиканың дамуы барысында Хэқ-тағы ... ... түрі ... Халықаралық аренада өнеркәсіптің шоғырлануына байланысты өнеркәсіптік фирмалар, банктік, қаржылық және басқадай ұйымдар ... ... ... ... ... ... бұл фирмалар трансұлттық компаниялар деп аталады. ТҰК - әлемдік экономикадағы жаңа құбылыс ... ... олар ХХ ... екінші жартысында айтарлықтай салмаққа ие бола бастады. Экономикалық әдебиетте ТҰК экономикалық қуаттылығын көрсететін мәліметтер жеткілікті, бұл өз кезегінде ... ... жаңа ... ... ... ... ... Р.Петрелланың пікірінше, «Экономика глобализанциясы дегеніміз – ұлттық ... ... ... мен ... өмір сүруіне арналған орталық стратегиялық кеңістік ретінде жойылуы...» ... ... да ... ... экономикалық, технологиылық ресурстарды орналастыруға байланысты шешімдерді немесе қазіргі жағдайды өзгеріп, болашақ ... ... ... ірі ... ... Олар ... «жасауды» және «қайта жасауды» өз қалауынша жүзеге асырып, жаңа сфераларға енуде... Осылайша, ірі кәсіпорын өзін қолда бар ресурстарды әлемдік масштабта ... ... ... бере ... бірден-бір ұйым ретінде көрсете отырып жаңа тарихи ... ие ... ... ... ... ... кәсіпорындар әлемдік экономиканы ұйымдастыру функцияларын меншіктеп алды».
Бұл ТҰК-тың экономикадағы ролін проблемаларға назар аударуға деген ынтамен ... айту ... ... та, ... ... ... қатынастарда жиынтық экономикалық қуаты кез келген орташа ... ... асып ... ... ... ... ... Осы компаниялар арасындағы жекелеген фирмалардың өндірістік қуаттылығы көптеген мемлекеттерден асып түседі. ТҰК-дың әлемдік экономикадағы орны мен маңызы ... ... ... ... ... ... емес. Қазіргі кезде олар ХЭҚ-дың алдынғы қатарлы тұлғалары болды.
Әрине ХЭҚ-дың ... ... ... ... олар ... ... қызметкерлері немесе тәуелсіз кәсіпкерлер болуы мүмкін. Біздің жағдайымызда, олар оқырмандарға жақсы таныс «челноктар» атына ие болды.
Халықаралық экономикалық қатынастардың ... ... ХЭҚ ... ұлтына, қай елдің азаматы екеніне қарай емес, халықаралық мәселелерді есепке алу тұрғысынан ... осы ... ... ... ... ... ... отыр. Экономикалық әдебиетте олар «резидент» атына ие болды. Резиденттің заңды статусы әр елдің ... ... ... ...... ... 1 ... жылы кезінде 183 күннен аса болған жеке тұлға. Қазақстан заңдары негізінде құрылып, нақты басқару ... ... ... ... тұлғалар» да резидент болып табылады.
Осылайша, қазіргі таңдағы халықаралық экономикалық қатынастар әр ... ... мен ... бар ... ... әр ... ... субъектілер қатынастарының күрделі шиелісуінен көрінеді. Бірақ бұл қатынастарда мемлекеттердің ХЭҚ субъектілері ретінде ғана емес, дербес ...... ... ... де ... орны ... ... отыр. Сондықтан ұлттық мемлекеттер арасындағы қатынастар, бұрынғыша әлемнің саяси-экономикалық бейнесін анықтйды және халықаралық қантынастар көптеген параметрлері, соның ... ... ... ... ... ұқсамайтын елдер арасындағы қарым-қатынастар әсерімен дамуда.
2.2. Елдерді экономикалық нышандарына байланысты топтастыру.
Дүниежүзілік шаруашылықтың құрылымы және әлемдік экономикалық қатынастар – ... ... ... күш пен өндірістік қатынастардың деңгейімен анықталады. Әлем әр түрлі әлеуметтік-экономикалық жүйеге бөлінеді. Олар халықаралық ... ... ... ... олар ... ұқсамайтын, егеменді, өз беттерінше экономикалық субъекттер болып ... ... ... ... елдер эволюциялық даму нәтижесіне қарай тарихи-географиялық, ұлттық, діндік және әлеуметтік-саяси жағынан жан-жақты ерекшеліктерге ие. Ол ... ... ... даму ... қызметі жағынан бір-біріне ұқсамайды. Алайда қазіргі кезеңдегі кез келген ел дүниежүзілік байланыссыз толық экономикалық дамуда болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... әсер береді. Оның ішінде құрылымдардың көп түрлілігі негізгі шарт болып табылады. Шындағында да, егер әуелден халықаралық ... ... даму ... мамандану саласы, нақты және көзге көрінетін ұйымдық ... әр ... ... ... болатындығын мойындамаған болсақ, онда оны зерттеудің де мағынасы болмаған болар еді. Бұл ... ... ... ... жеке тұлғалардың, топтардың немесе мемлекеттің қабылдаған шешімдерінің салдарын тең мөлшерде көруге болады» - деп ... ... ... ... ... ... ... кенеттен болатын сауда соғыстары, бір елдердегі протекционистік көңіл ... мен ... ... ... ... және тағы ... ... өтіп жатқан қазіргі халықаралық экономикалық қатынастардың даму бағыттарын ... ... Әлем ... ... ... байланысты саралануы, көбінесе ХЭҚ-дың нарықтық механизмдерінің «жаңылысуына» әкеліп ... да, ол ... ... нышандарға ие болады. Бұл өз кезегінде экономикалық ... ... ... ... өткен экономикалық заңдардың ауытқыған құбылыстардың теориялық мәнін ұғынуға итермелейді. Р.Бар ұлттық экономика құрылымдарының ХЭҚ-ға әсер ететін 4 критерийін ұсынады: даму ... ... ... ... оның ... мен ... қуаттылығы.
Экономиканы сипаттайтын көрсеткіштер өте көп, сондықтан елдерді топтастыру көптеген параметрлер арқылы, топтастырудың өзінің мақсаттарына байланысты жүргізілуі ... ... ... ... ... кезінде біз нақты критерийлер негізінде жекелеген топтарға бөлінген белгілі бір ... ... ... ... ... әлем ... ... нышандары бойынша топтастырды.
Елдерді Адам Даму Индексі бойынша топтастыру.
Бұл БҰҰ-ның тәжірибесіне 1990 жылдан бастап енгізілді. Сондықтн оқу материалдарында әзірше ... кең ... жоқ. Оның ... нақты тоқталмай-ақ, адам даму индексі (АДИ) таза экономикалық көрсеткіш еместігін атап ... Оған ... тағы да ... ... білім беру, денсаулық сақтау, сыртқы орта жағдайы және тағы басқалар. Жаңа топтастыру авторларының ойынша, ол елдің прогресін елдің экономикалық даму ... ... ... ... ... береді. Мұндай тәсіл пайдаланылғанда адам басына шаққандағы жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) немесе жалпы ішкі нім (ЖІӨ) ... ... ... есептелетін елдің экономикалық даму деңгейінің көрсеткіші негізгі болғанмен, көп ... бірі ... ... ... тәсілі бойынша әлем елдері 3-топқа бөлінеді:
АДИ-ның жоғарғы деңгейі – 53 ... орта ... – 67 ел ... ... деңгейі
Бұл көрсеткішті көрсетіп отырған себебіміз, ол ең бедерлді халықаралық ұйым болып табылатын Біріккен Ұлттар ... ... ... Жаңа топтастыру тәсіліне өтудің өзі, БҰҰ институтарында адам ... ... мен ... түсінігін, әр түрлі елдердегі адам жағдайларын бағалауда өзгерістер болып жатқанын немесе, басқаша айтқанда, адамзат дамуын бағалау идеологиясының өзгеріп отырғандығын көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... бермей қоймайды.
Әрине, БҰҰ «әлемдік үкімет» емес, бірақ оның ... ғана ... ... ... жете ... ... Өйткені оның жүйесіне өте беделді, нақты мүмкіндіктері бар халықаралық экономикалық ... ... ... ...... долларында есептелетін жалпы ұлттық өнімнің адам басына шаққандағы көрсеткіш. Бұл көрсеткіш бойынша елді бір ... ... ... ... ... өзгеріп отыратындығын атап кету қажет. Дүниежүзілік банктің 1995 жылғы соңғы топтаытыруында әлем елдерін бұл ... ... 4 ... ... ... табыс – 765 және одан төмен – 63 ел
Орта төмен табыс – 766-3035 – 65 ... ... ...... – 30 ... ... – 9386 және одан ... – 51 ел.
АҚШ долларымен есептелген бұл көрсеткіш халық өмір деңгейін нақты көрсетпеуі мүмкін, өйткені оның бағамына әр түрлі ... әсер ... ... ол ... әлемдегі экономикалық теңсіздіктің әсерлі сипаттамасын береді. Бұл елдердің халықаралық экономикалық қатынастарда, соның ішінде осы қатынастардың қарқындылығында және әр ... ... ... елдер арасындағы қарым-қатынаста «тең құқылы» субъект ретінде қатыса алмайтыны түсінікті.
Үшінші ... ... даму ... ... Бұл ... ... түсінік беріп өркеніміз жөн. Біз экономикалық даму ... адам ... ... ... көрсеткішімен бейнелеуге әдеттенгенбіз. Бірақ табыс деңгейі әр елде әр ... ... ... ... ... ... ... мұнай өндіруші елдері ЖҰӨ өнім бойынша бірінші топтағы елдер қатарына кіреді, бірақ жоғары ... ... бір ... бірнеше тауар есебінен құрылғандықтан, оларды өндірісі дамыған елдер қатарына жатқыза алмаймыз. Елдерді ... ... ... ... ... ... экономиканың «кешенділігі», яғни оның ресурстарды тауып қана ... оны ... ... ... ... ... ... бойынша елдер екі үлкен топқа бөлінген:өнеркәсібі дамыған елдер және дамушы елдер. Соңғыларының ... ... ... ... дамыған елдер тобы бөлінеді. Қазақстан бұл топтастыру бойынша өнеркәсібі дамыған елдер қатарына ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатамыз. Табыс деңгейі мен экономика «кешенділігі» ХЭҚ ... ішкі және ... ... ... ... айқындап, олардың ХЭҚ-на қай дәрежеде қатыса алатынын анықтайды.
2.3. Әлемдік экономикадағы интернационализация, глобализация мен ... ... мен ...... ... ... оқу және ғылыми әдебиетте кең падйдаланылады. Бірақ, кейде не ... ... ... ... ... Мысалға, кең таралған Р.И.Хасбулатовтың редакциялауымен жазылған кітапта былай айтылады: «Дүниежүзілік шаруашылықтың ... мен ... қоса ... ең ... тұрақты және ұзақ мерзімді тенденция – интернационализация ... ... ... ... ... экономикалық, мәдени, ғылыми және басқа қоғамдық байланыстарының өзара қарым – ... мен ... ... ... әр ... кедергілерді біртіндеп жою арқылы оларды жақындастыру және бастапқы ... ... ... құбылыстарға айналдыру кіреді».
Шын мәнінде «интернационал» деген сөз қазақша «халықаралық» деген мағынаны береді, осған орай, интернационализация туралы ... ... ... ... сипатын айтамыз. Демек, экономикалық құбылыстар мен процестердің халықаралыққа айналуын білдіреді.
Мұндай мағынада түсініліп отыған интернационализация – ХЭҚ-р сияқты көне ... ... ... ... әр түрлі елдер арасындағы экономикалық байланыстар біздің дәуірімізге ... ... еді. ... та көрсетілген кітап авторлары оны білген жоқ деуіміз дұрыс емес. Олар Рим империясыныың болашақ дүниежүзілік қатынастардың алғашқы бейнесі ... ... ... дүниежүзілік экономиканың қашан пайда болғанында емес. Ертедегі Риммен қатар, бүкіл кең байтақ Еуразия құрлығында ... бойы ... ... ... сауда байланыстары қалыптасқан. Айқын мысал ретінде Шығыс пен Батысты бірнеше жүз жылдар бойы байланыстырып келген Жібек ... ... ... Бірақ бұл байланыстар үзіліп, қайта жанданып, кейбіреуі із-түзсіз жоқ болып немесе бағыттарын ... еді. ... біз ... ... ... айтқанда, елдер арасындағы қалыпты және орнықты экономикалық байланыстардың қалыптасуын жобалаймыз.
Мұндай байланыстар ... ... ... ресурстармен қамтамасыз ететін, өндірістік және тұтыну секторына қызмет ететін біртұтас ұдайы ... ... ... ... тізбектері болуы мүмкін еді. Бұл шарттар ірі мануфактура өндірісінің пайда болуына байланысты туындап, машина өндірісіне өту кезінде нығая түсті.
Машина индустриясына өту мен ... ... ... ... ұдайы өндірісінің объективті факторы болып, халықаралық экономикалық қатынастарды өндірістік байланыстармен бекітті деп айтуға болады.
Қазір ХЭҚ-ға ... ... ... жоқ және экономика интернационализациясы жалпылама құбылыс болып отыр. Халықтар мен мемлекеттер арасындағы ... келе ... ... ... пен ... ... ... тарихи, әсіресе техникалық және экономикалық сипаттағы факторлармен анықталған. Бұл жерде экономика интернационализациясының жылдамдалуының объективті ... ... ... басылымдарды қайталаудың қажеттігі жоқ. Бұл мәселелер оқу әдебиеттерінде ғана емес, ғылыми әдебиетте де барынша түсіндірілген. Келесі тауарларда кітаптың логикалық ... ... ... мәселелерге тоқталамыз, ал бұл мәселелерді тереңірек қарастырғысы келгендер арнайы әдебиетке жүгінгені жөн.
Қазіргі экономикалық процестердің ұлттық сипатының тереңдеуі «экономика глобализациясы», ... ... және тағы ... ... ... ... ... Жоғарыда көрсетілген жұмыста бізді таң қалдырған жағдай - әлем экономикасының глобплизациясын трансұлттық компаниялардың іс-әрекетімен байланыстыруы. Трансұлттық компаниялардың әлемдік ... ... мен ... ... әсер ... сөзсіз. Ол туралы «ХЭҚ субъектілері» атты тарауда айтылып өткен, әрі ... ... ... ... ... ... «әр түрлі процестер глобализациясы» деп аталған құбылыстарға келсек, ғылыми әдебиетте ол 80-жылдарда бекіген және ол әр түрлі ... өмір сүру ... ... оны ... ... ... берумен айналысатын халықаралық ұйымдар мен институттардың қызметімен тікелей байланысты. «Глобалды» деген сөздің өзі «бүкіл әлемді қамтыған», ... ... және тағы ... ... ұғым ... Яғни, бұл жерде алғашқыда жергілікті болып көрінгенімен, әлемдік салдары бар процестер мен шешімдер туралы әңгіме болып отыр. Демек, әлемдік ... ... ... ... кезекте, экономикадағы ұдайы өндіріс процесін интернационализациялаудың ХЭҚ-ға қатысушы жекелеген субъектілер басқа ... ... ... әсер ... ... ... алмауы сатысын білдіреді.
Американдық немесе канадалық фермерлердің кез келген шешімі глобалдық шешім ... ... ... әлем ... ¼ ... бұл ... үкіметі астық көлемін реттеу туралы шешім қабылдаса, ал бірден ... ... ... яғни ... ... адамдардың өмір сүру деңгейіне әсер етеді. Сондықтан, экономикалық процестердің глобализациясы ХЭҚ-дың барлық субъектілерінің шешімі мен іс-әрекетіне байланысты болады.
Ұдайы ... ... ... шекаралардан шығуы, ұлттық экономиканың дамуы тек ұлттық ... ғана ... және ... ... ... ірі ... ... қабылдауы олардың тек ішкі ісі болмайтындығын білдіреді. Сөйтіп экономикалық процестердің глобализациясы ұлттық приритеттерді әлемдік экономикадағы өзгерістерге байланысты ... ... ... ... ... кезеде адамзаттың глобалды мәселелері оның ішінде экономикалық ... ... ... оқу орындарының оқу бағдарламаларының ажырамас бөлігі болды. Бұл мәселелер әр түрлі ресурстардың әлем елдері бойынша түрлі орналасуымен күрделене түседі. ... олар ... ... ... бір ... орналасса да, бұл мәселелер басқа факторларға байланысты туындар еді. ... ... бір ... ... ... түрлі экономикалық даму деңгейі, техникалық және технологиялық дамуының әр түрлілігі және тағы басқалар. Экономика глобализациясы әлемдік деңгейде экономикалық іс-әрекеті үйлестіруді ... ... ... ... ... ... барлық жері мен елдері арасында бір қалыпты дамуын білдірмейді. Егер де әлем мен ... ... ... экономикалық даму үрдісі бірдей болған жағдайда, қазіргі ХЭҚ көптеген мәселелерден ... ... ... ... ... ... мәдени және тағы басқадай сипаттағы себептерге байланысты түрлі елдер мен халықтардың экономикалық ... бір ... ... ... даму ... ... әлемнің түрлі бөліктерінде экономикалық өсудің «нүктелері» пайда болды. Ол өз ... ... ... мен ... ... ... деңгейде өзіне бірнеше елдер мен халықтарды енгізіп, қарқынды шаруашылық байланыстары бар әлемнің белгілі бір ... мен ... ... бола ... ... ... бұл ... әлемдік экономикадағы аймақтандыру деп аталады. Аймақтандыру біздің ғасырымыздың ... ... ... бами ... оқу әдебиеттерінде ол қазіргі әлемдік экономикадағы интеграция тақырыбында қарастырылады. Біз бұл процесті саналы түрде ерекшелеп отырмыз, өйткені аймақтандыру мен интеграция ... ... ... ХЭҚ дамуының әр түрлі сатысы екендігін ескерген жөн.
Латын тілінен алынған «регион» сөзі облыс, ел мағынасын береді. Қазіргі жағдайда бір-бірінен әр ... ... ... ... бір территория, ал халықаралық қатынаста өзінің экономикалық-географиялық, саяси, ұлттық және тағы басқа белгілері бойынша жақын елдердің ... ... ... ... мұндай анықтауда экономикалық аймақтың мәні жоқ болып шығады. Қазіргі заманда дүниеде ... ... әр ... ... ... аса аймақтық топтар бар. Олардың көбінде сыртқы экономикалық байланыстары ішкі байланыстарынан басым, қалғандарында жағдай керісінше. ... ... ... ... нышаны бар және әлемдік экономиканың аймақтануының себептері не? Деген сұрақ туады.
Біздің түсінігімізде, аймақ – басқа елдерге қарағанда араларында экономикалық ... ... ... ел ... ... өмір ... жатқан аймақтық топтар көбінесе бұл критерийлерге жауап ... ... ... ... ... ... заңдылықтары жоқ деуге бола ма?
Ол заңдылықтар бар, бірақ ішкі қатынастарға қарағанда халықаралық экономикалық қатынастарға саяси, идеологиялық, ... және тағы ... ... ... әсер ... ... болып отыр. Сондықтан ХЭҚ теориясында бұл сұрақ екі жақты қарастырылуы мүмкін. Бір жағынан мемлекетаралық келісімдер, екінші жағынан ... ... ... өмір сүріп отырған аймақтық топтарда бұл факторларды бір-бірінен айыру қиын. Кейбіреулері бастапқыда экономикалық аймақ ... ... ... ... топ ... ... та ... даму мен шырмалу заңдылығы басым. Мысалға Канада әлі күнге дейін Британ одағына ... ... ... шын ... ... ... ... бұрыннан интеграцияланған. Бірақ бұл нақты жағдай мемлекетаралық келісім ретінде жақында ғана жасалды. Оған қарама-қарсы мысал – ТМД. ... КСРО ... ... ... интеграцияланған еді, бірақ бұл жерде әзірше экономикалық дезинтеграция көбірек байқалуда.
Сөйтіп аймақтық бірлестіктер мемлекеттің экономикалық өсу жағдайын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... экономикалық өсу нәтижесіндегі экономикалық қатынастар белсенділігі туынлап, оны кейін мемлекетаралық келісісдер арқылы тіркеу жүргізілуі мүмкін. Ол процесті қазір Азия-Тынық ... ... ... ... ... ең ... үш аймақ туралы көп айтылады: ол Солтүстік Америка, Батыс Еуропа мен Жапония. Бұл басқа экономикалық қатынастар саласынан ... бұл ... ... ... ... көрінуін ешкім теріске шығара алмайды. Бұл аймақтарға ХЭҚ келесі сатысы болатын интеграция процестерін талдау кезінде әлі ораламыз.
Қорыта келіп, ... бір ел ... ... топ мүшесі болуы мүмкін. Мысалға: Қазақстан Республикасы ТМД, Кедендік Одақ, Біртұтас экономикалық Кеңістік, Экономикалық ... ... ... ... соның әрқайсысында өзінің арнайы экономикалық мәселелерін шешуге тырысуда. Бірақ бұл топтардың әзірше көбірек ... ... ... ... олар Қазақстанның экономикалық дамуына тиімді жағдай туғызар ... ... ... кезде кәсіпкерлердің жаңа буындары, басқару, сондай-ақ, білікті маман кадрлары дамып ... Айта ... ... ... шаруашылықта қауымдастыққа кіру процесінің табысы тек қалыптасқан факторларға байланысты емес, оны ... ... ... ... ... ... ХЭҚ-тың болашағына және оның дамуына ықпал ететін факторларға қорытынды жасауға болады:
Ғылыми-техникалық прогрестің жылдамдауы, жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... қызметтің компьютерленуінің глобализациялануы халықаралық бизнесті кіргізудің әдістерін жаңаша қарауды талап етеді. Глобальды түрдегі хабарландыру коммерциялық, жалпы экономикалық, ... ... ... ... ортаның проблемаларындағы глобальдық өзгерістер. Экологиялық базалардың сарқылуы, үнемі өсіп отырған өндірістің ... ... ... ... ... ... көңіл аудару әлемдік экономиканың қызметінде айтарлықтай қиындықтар туғызады. Экологиялық проблемаларды шешуде орталық пен шеттің арасында теңсіздік болуына ... ... ... ... ... өз ... ... күнде, алдағы өмір сүрудің деңгейі төмендейді;
Халықаралық өсу мен ... ... ... ... экологиялық, экономикалық және саяси жағдайға байланысты болады. ... ... ... шеттен орталыққа қарай ойысуы – бірқатар экономикалық проблемаларды туғызады;
Экономикалық өзара бағыныштылық дүние жүзі елдері арасындағы құқық нормасын, мәдени, байлық, өмір сүру ... т.б. ... ... ... ... позициясымен сәйкес келуін талап етеді. Бірақ бұл жағдай әлемдік экономиканың даму сатысының алуан түрлі екенін, ... ... ... ... бірден шеше алмайды.
Қазіргі кездегі байланыстардың ерекшелігі:
Халықаралық ұйымдардың ... ... емес ... ... ... мәселелерді шешуде халықаралық қауымдастыққа кіретіндердің құрамын өзгерту мәселесінің шешілуі. Әлем және әлеуметтік экономикалық жағдай үздіксіз қозғалыста болады. Бұл жағдайда бір-біріне ... жаңа ... ... қатар қызмет істеуге және олардың рөлімен санасуға тура келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Елемесов Р.Е. «Халықаралық ... ... - ... ... ... ... ... - Алматы, 2000жыл
Г.Н. Доғалова «Халықаралық экономика» - Алматы, 2000 жыл
Хасбулатов Р.И. «Международная торговля» – М., 1994 ... ... ... ... ... - М., 1996 ... « ... теория» - Алматы,2002
PAGE 1

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі және Қытайдың позициясы61 бет
Валюталық жүйе және валюталық қатынастар18 бет
Валюталық жүйелер және валюталық қатынастардың ұғымы26 бет
Еуропа мен Қазақстан арасындағы туристік алмасуды дамытудың болашағы67 бет
Жаһандану туралы ақпарат5 бет
Халықаралық жеке құқықтағы шетел азаматтардың құқықтық жағдайы86 бет
Халықаралық экономикалық қатынастар туралы ақпарат37 бет
Ядролық қару таратпау саласындағы саясатқа тарихи шолу115 бет
Қазақстандағы халықаралық үкіметтік емес ұйымдар: әлемдік тәжірибе61 бет
Әлемдік саясат20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь