Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі

ҚЫСҚАРТУЛАР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР 3
КІРІСПЕ 4
1

1.1


1.2

1.3

1.4

1.4.1
1.4.2
1.4.3 КАСПИЙ АЙМАҒЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ
Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы құқықтық нормалардың қалыптасуы мен дамуы
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесінің ерекшеліктері
Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және табиғи ресурстарды пайдаланудың құқықтық қағидалары
Каспий аймағындағы жекеленген табиғи ресурстарды пайдаланудың құқықтық негіздері
Каспийдің су ресурстарын пайдаланудың құқықтық режимі
Каспий аймағында жер қойнауын пайдаланудың құқықтық режимі
Каспий аймағындағы жануарлар дүниесін пайдаланудың құқықтық режимі



12

24

38


45
56
64
2


2.1

2.2


2.3 КАСПИЙ АЙМАҒЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАСЫН ҚОРҒАУ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЫСАНДАРЫ
Каспий аймағы қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды мемлекеттік реттеу түсінігі, мақсаты мен қызметтері
Каспий аймағындағы қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы экологиялық сараптама, мониторингтің және экологиялық рұқсат берудің құқықтық режимі
Каспий аймағы қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы мемлекеттік органдар жүйесі мен өкілеттіліктері


75

80


96
3



3.1

3.2 КАСПИЙ АЙМАҒЫ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ БОЙЫНША ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚТЫҢ МАҢЫЗДЫ АСПЕКТІЛЕРІ
Каспий табиғи ресурстарын пайдалану саласындағы халықаралық ынтымақтастықтардың құқықтық негіздері
Каспий аймағы мемлекеттерінің Каспий экологиялық бағдарламалары
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ҚОСЫМШАЛАР



101


112
120
125
132
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық зерттеуде Қазақстан Республикасының Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық ретту ерекшеліктері және оны жүзеге асырудың құқықтық тетігі, осы салада туындайтын қатынастарын мемлекеттік реттеу ерекшеліктері, Каспий аймағы мемлекеттері мен Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамаларын, оны жузеге асыру тәжірибесін жетілдіру мәселелері сараланады.
Диссертациялық зерттеу тақырыбының өзектілігі. Каспий теңізінің өзге көлдер мен теңіздерден ерекшелігі тұйық (жабық) қоймасы болып табылады. Каспий теңіздің экологиялық жүйесі көптүрлі өсімдіктер мен жануарлар дүнйесіне бай болып келеді. Каспий теңізі жер шарындағы балық шаруашылығы бойынша ең өнімді су қоймасы болып табылады және оның әлемдік генетикалық қорындағы бекіре қосылымы Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің бірегей экожүйесімен оған құятын өзендермен ерекшеленетіндігінде [1].
Каспий аймағының уникалды экологиялық жүйесі қазіргі таңда, Каспий аймағы мемлекеттерінің бірлесе шешуін талап ететін маңызды мәселелерінің бірі болып отыр. Кеңес үкіметі ыдырағаннан кейін Каспий аймағы мемлекеттерінің теңізге деген экономикалық қызығушылығын тудыруда. Бүгінгі таңда теңіздің табиғи ресурстарын игеру мен пайдаланудан пайда болған түрлі нысандағы мәселелер, соның ішіндегі экологиялық мәселелерді аймақтық деңгейде шешудің нақты мемлекеттік-құқықтық механизмді талап етуде.
Каспийдің экологиялық меселелерін нақты құқықтық базасының жоқтығы, теңіздің құқықтық мәртебесін анықтауда да және оның қоршаған ортасының мәселелерін қорғауда қиындық туғызып отыр. Аймақтың қоршаған ортасының нашарлануының бірнеше себептері бар. Жағалау аумақтарының шөлейттенуімен, топырақтың химиялық ластануымен, оның iшiнде мұнай өнiмдерiмен, бұрғылау, түрлi желiлiк құрылыстарды салу, карьерлер жасау кезiндегi техногендiк әсерлермен, сондай-ақ геологиялық барлау жұмыстарын жүргiзу уақытында жүйесiз жолдар салумен және жолсыз жерлермен ауыр бұрғылау техникасын тасымалдаумен байланысты қызметтер аймақтың қоршаған ортасына зиянын тигізіп отыр. Сонымен қатар, Каспий теңізі қайраңының ресурстарын қарқынды игерумен байланысты проблемалар Каспий аймағында жүргізіліп жатқан шаруашылық қызметтер жылдан-жылға қарқынды жүргізілуде. Ал осы аймақтағы шаруашылық қызметтерді жүзеге асыру, табиғи ресурстарды игеру және пайдаланумен тығыз байланысты. Аймақтағы жер, су, жер қойнауы шаруашылық қызмет жүргізудің базасы ғана емес, өндірістің негізгі объектісі болып отыр. Осындай табиғи ресурстарды пайдалану өндірістің, ең алдымен қоршаған ортаны қорғау талаптарымен санасуы қажет. Табиғи ресурстарды қарқынды нысанда игеру мен пайдалану салдарынан Каспий аймағының қоршаған ортасының нашарлануына алып келуде. Өтпелі кезеңдегі экономикалық қызмет саласындағы экологиялық талаптардың толық сақталмауы, мемлекеттік басқару механизмінің әлсіздігі мен құқық қорғау органдары қызметтерінің тиісті дәрежеде атқарылмауы, сондай-ақ Каспий теңізінің құқықтық мәртебесінің анықталмағандығы мен Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау туралы арнайы заңнамалық базаның болмауы аймақтағы экологиялық нашарлауына әкеп соқтырды.
1 Қазақстан Республикасы Президенті. Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі Тұжырымдамасы: 2003 жыл 3 желтоқсандағы N 1241 Жарлығы // Егемен Қазақстан. – 2003ж. 4 желтоқсан.
2 Қазақстан Республикасы Президенті. Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы туралы: 2003 жыл 16 мамырдағы Жарлық // Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2003. – № 21, 22 құжат.
3 Охрана природы в Казахской ССР., том 1. Алма-ата, «Қайнар», 1975ж. - 82-95 б., 96-99 б
4 Стамқұлов Ә.С. Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы; Оқу құралы. 1 бөлім. Тараз.: Тараз Университеті. 2003 ж. 400 б.
5 «Каспий теңізін ластанудан алдын алу шаралары туралы» 1968 жылғы 9 желтоқсанындағы Қазақ ССР-ның Министірлер Советінің қаулысы / Қазақ ССР-да қолданылып жүрген заңдар жинағы. Алма-ата., Қазақстан. 1979 жыл. VI том. - 547б.
6 Муртазалиев А.М. Правовые проблемы охраны окружающей среды в бассейне Каспийского моря. Диссертация доктора юридических наук. – М., 1996. – 375с.
7 «Каспий теңізінің солтүстік бөлігін қорық аймағы деп тану туралы» Қазақ ССР-ның Министірлер Советінің қаулысы / Қазақ ССР-да қолданылып жүрген заңдар жинағы. Алма-ата., Қазақстан. 1979 жыл. VI том. - 557б.
8 1974 жыл 30 тамыз «Каспий теңізінің солтүстік бөлігін қорық аймағы деп тану туралы» Қазақ ССР-ның Министірлер Советінің қаулысы / Қазақ ССР-да қолданылып жүрген заңдар жинағы. Алма-ата., Қазақстан. 1979 жыл. VI том. - 548б.
9 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Каспий теңізінде көмір сутегі шикізатын өндіруді жолға қою және дамыту туралы Қаулы. -1993 жыл 13 ақпан // ПҮАЖ-ы 1993 ж. № 3. - 13б.
10 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Каспий теңізінің қазақстандық секторының мұнай мен газ беру әлеуетін бағалау жөніндегі халықаралық консорциум құру туралы Қаулы. - 1993 жыл 3 желтоқсан. // ПҮАЖ-ы 1993 ж. № 47. - 26б.
11 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Солтүстік Каспийде геологялық барлау жұмыстары туралы Қаулы. - 1993 жыл 23 қыркүйек // Параграф анықтамалық жүйе
12 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Каспий теңізінің Солтүстік бөлігінің қорық аймағын қойылытын экологиялық арнайы талаптар туралы Қаулы. - 1999 жыл 11 шілдеде // Параграф анықтамалық жүйе.
13 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасының 2005-2007 жылға арналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы. Қаулы. -2004 жыл 6 желтоқсан // Параграф анықтамалық жүйе
14. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасының 2008-2010 жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасын бекіту туралы . -2008 жылғы 19 ақпан // Параграф анықтамалық жүйе
15. БҰҰ-ның теңіз құқығы туралы 10 желтоқсан 1982 жылғы Конвенциясы / Действующее международное право. М.: Московский независимый институт международного права. 1997. - 56 б.
16 Эколого-экономические проблемы освоения Каспийского шельфа / Сб. материалов Международной научно-практической конференции. - Алматы: Deluxe, 2006. -168 с.
17 Материалы международной конференции «Каспий: правовые проблемы» // Международная жизнь. 2002. № 4. - 79 с.
18. Каспийская экологическая программа. Правовые и организационные меры охраны и использования природных объектов экосистемы Каспийского моря в прикаспийских государствах Азербайджан, Иран, Казахстан, Россия, Туркменистан // Справочная правовая система ЮРИСТ, 17.07.2008.
19. Әзірбайжан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау туралы 1999 жыл 8 маусымындағы заңы // БД "Законодательство Азербайджана" (Vescc Consultancy - Азербайджан)
20. Ресей Федерациясының Ерекше қорғалатын территория туралы 1995 жыл 14 наурызындағы заңы // Собрание законодательства. 1996. № 3. Ст. 140.
21. Түркменстан Республикасының Мемлекеттік ерекше қорғалатын территориялар туралы 1992 жылғы № 5 заңы // http://sibecocenter.ru/sb.htm
22. Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі 9 қаңтар 2007 жылғы // Егемен Қазақстан. 2007 жыл. 23 қаңтар.
23. Бринчук М.М. Экологическое право. (Парво окружающей среды). – М.: Юристь, 1998г. - 559 с
24. Экологическое право России / Под. ред. В.Д. Ермаков, А.Я. Сухарева. – М.: ИМПЭ, 1997г. - 380 с.
25. Петров В.В. Экологическое право России. –М.: Бек, 1995г. - 557с.
26. Ерофеев Б.В. Экологическое право России. –М.: Юристь, 1996г. -75с.
27. Байдельдинов Д.Л., Бекишева С.Д. Экологическое право Республики Казахста. Учебное пособие. Алматы: Издательский центр ОФППИ «Интерлигал» 2004. – 312с.
28. Робинсон Н. Правовое регулирование природопользования и охраны окружающей среды в США: Пер.с англ. под. ред. О.С. Колбасова и А.С. Тимошенко М.: Прогресс, 1990. – 154с.
29. Природоресурсное право и правовая охрана окружающей среды / под. ред. В.В. Петров, С.Б. Байсалов
30. Транин А.А. Национальные парки в СССР: проблемы и перспективы. – М.: Наука, 1991г. -10с.
31. Исаков Ю.А., Криницкий В.В. Система охраняемых природных территорий Советского Союза и перспективы их развития / Охраняемые природные территории Советского Союза, их задачи и некоторые итоги исследования. – М.:1983г. - 12-13с.
32. Меллума А.Ж. Особо охраняемые природные объекты на старсосвоенных территориях. – Рига 1988г. -35с.
33. Сагынбекова Г.М. Проблемы правовой охраны окружающей среды Прибалхашья. Диссерт. на соискание ученой степени кандидата юридических наук. – Алматы, 2005.-130с.
34. Сагынбекова Г.М. Некоторые правовые проблемы охраны природно-хозяйственных комплексов. // Вестник Университета им. Д.А. Кунаева, 2003, № 4, -158-160с.
35. Рысбекова Ж.К. «Правовое регулирование деятельности государственных национальных природных парков Республики Казахстан» Диссерт. на соискание ученой степени кандидата юридических наук. – Алматы, 2007. -147с.
36. Транин А.А. Вопросы правовой охраны природного комплекса столицы России // Государство и право. 2001 г. № - 1. - 40с.
37. Ресей Федерациясының Байкал көлін қорғау туралы 2004 жыл 22 тамыздағы заңы // Собрание законодательства РФ. 2004. № 13. 147c.
38. Кузнецов Н.В. Экологическое право: Учебное пособие. - М. : Юриспруденция, 2000.-140с.
39. Демеген А.А., Жаңбыршин Е.Т., Демеев А.Д. Табиғи ресурстарды үнемді пайдаланудың оңтайлы жолдары. Ақтау, 2005. - 8б.
40. Экологиялық энциклопедия / А. Ақбасова, Е.Ү. Жамалбеков, М.Н. және т.б. Алматы, 2007жылғы- 214б.
41. Цабулевская О.И. Теория государства и права. – М., 1994. - 49 с.
42. Сапаргалив Ғ., Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы. / Алматы. Жеті жарғы 1998 жылғы- 65б.
43. Мухитдинов Н.Б. Основы горного право. – Алматы, 1993. - 100 с.
44. Алексеев С.С. Проблемы теории и права. – М., 1973. - 103 с.
45. Атаманчук Г.В. Государственное управления: проблемы методологии правового исследования. – М., 1975. – 52 с.
46. Еренов А.Е., Мухитдинов Н.Б., Ильященко Л.В. Правовое обеспечение рационального природопользования. - Алма-Ата, 1985. – 132с.
47. Теория государства и права / Под ред. Н.И. Матузова, А.В.Малько. - М.: ЮРИСТ, 2001. - 398 с.
48. Игнатьева И.А. Принципы экологического законодательства // Государство и право. - 2003. - № 9. - 36-45с.
49. Амандықова С.К ҚР Конституциялық құқығы. А., 2001.-123б.
50. Байдельдинов Д.Л., Конституционная основа охраны природы Республики Казахстан // Материалы международной научно-практической конференции «5-летие Конституции и законотворческий процесс в РК». – Астана, 2000. - 91с.
51. Қазақстан Республикасының Жер кодексі. 2003 жылғы 20 маусым (2008.26.05. берілген өзгерістер мен толықтырулармен) // Параграф анықтамалық жүйе
52. Қазақстан Республикасы. Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы 1996 жылғы 27 қаңтардағы Заңы // Параграф анықтамалық жүйе
53. Қазақстан Республикасының Су Кодексі 2003 жылғы 9 шілде // Параграф анықтамалық жүйе
54. Ресей Федерациясының 2002 жылдың 10 қаңтарында қабылданған «Қоршаған оратаны қорғау туралы» заңында // http://www.consultant.ru/popular/okrsred/
55. Түркменстан Республикасының 1991 жылғы «Табиғатты қорғау туралы» заңының // http://enrin.grida.no/htmls/turkmen/soe/htmrus/laws.htm
56. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Су ресурстарын, жануарлар дүниесін сақтау және оңтайлы пайдалану және ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың желісін дамыту жөніндегі 2010 жылға дейінгі бағдарламаны бекіту туралы Қаулысы. - 2007 жыл 8 қазан // Параграф анықтамалық жүйе
57. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасы экономикасының су секторын дамытудың және су шаруашылығы саясатының 2010 жылға дейiнгі тұжырымдамасын мақұлдау туралы Қаулы. -2002 жыл 21 қаңтар // Параграф анықтамалық жүйе
58. Байсалов С.Б. Водное право Казахской ССР. - Алама-ата. 1995. - 128 с.
59 Мухитдинов Н.Б., Тукеев А.Ж. Право собственности на воды РК в период перехода к рынку. - Алматы. 1995. – 128 с.
60. Мухитдинов Н.Б., Куандыков К.Ж. Право сельскохозяйственного водопользования. - Туркистан. 1998. - 212с.
61. Мукашева А.А. Право водопользования в Республике Казахстан в условиях рыночных отношений: Автореф. канд. юрид. наук. - Алматы, 2003.-25с.
62. Сүлейменова С.Ж. Теоретические проблемы механизма реализации норм водного права Республики Казахстан: Диссер. д-ра. юрид. наук. 2009. - 259 с.
63. Досымбет К. Правовой режим земель воднго фонда в Республике Казахстан: Дисс. канд.юрид.наук:12.00.06. Алматы, 2007. - 28 с.
64. Вода которую мы пьем// Экономика и жизнь. -1991. №2. - 50 с.
65. Стамқұлов Ә.С. Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы.Оқу құралы. II бөлім. Тараз. 2003. - 288 б.
66. Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 16 мамырдағы № 1095 Жарлығы // Юрист анықтама жүйесі
67. Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А. Морское право и внутри континентального государства. Учебник. Алматы, 2000 г. - 222 с.
68. Теңізде және Қазақстан Республикасының ішкі айдындарында мұнайдың төгілуінің алдын алу және оған ден қою жөніндегі ұлттық жоспарды бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 6 мамырдағы № 676 қаулысы (2007.22.08. берілген өзгерістер мен толықтыруларымен) // Юрист анықтама жүйесі
69. «Каспий теңізінің қазақстандық секторының мұнай мен газ беру әлеуетін бағалау жөніндегі халықаралық консорциум құру туралы» 1993 жыл 3 желтоқсандағы ҚР Үкіметінің қаулысы // ПҮАЖ-ы. 1993ж. № 47. 26б.
70. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасының Қызыл кiтабы туралы ереженi бекiту туралы Қаулы. - 2004 жылғы 15 желтоқсан // Параграф анықтамалық жүйе
71. Қазақстан Республикасы. Жануарлар дүниесiн қорғау, өсiмiн молайту және пайдалану туралы 2004 жыл 9 шілдедегі Заңы (2007.09.01. берілген өзгерістер мен толықтырулармен) // Параграф анықтамалық жүйе.
72 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасының балық шаруашылығын дамытудың 2007-2015 жылдарға арналған тұжырымдамасы туралы Қаулы. -2006 жыл 6 қазан // Параграф анықтамалық жүйе.
73 Прохорова Н.А. Понятие управления в земельном праве / Государство и право. 2003. - № 6. - 90-95 с.
74. Кравченко А.И. Трудовые организации: структура, функции, поведение. – М., 1991. - 75 с.
75. Алияров Е. Информатизация системы государственного управления в Казахстане // Саясат-Policy. 2006. - № 3. - 33 с.
76. Оспанов А.Ж. Правовая охрана окружающей среды от загрязнения отходами производства и потребления в РК: Дис. канд. юрид. наук. – Алматы, 2002. – 133 с.
77. Колбасов О.С. Водное законодательство в СССР. - М.: Юридическая литература, 1972. - 216 с.
78. Байдельдинов Д.Л. Правовой механизм государственного управления в области экологии. - Алматы, 1998. - 98 с.
79. Иконицкая И.А. Правовое регулирование земельных отношений в условиях рынка // Вестник МГУ. Серия 11, Право. – 1992. - № 5. - 24-26с.
80. Еркинбаева Л.К. Аграрные правоотношения в РК: Дис. д-ра юрид. наук. - Алматы, 2008.- 131 с.
81. Косанов Ж.Х. О проекте Экологического кодекса // Аналитическая записка к проекту Экологического кодекса Республики Казахстан. – Астана, 2006. – 6 с.
82. Культелеев С.Т. Экологическое право РК. – Алматы, 2003. – 328 с.
83. Квашин А.А. Правовые проблемы совершенствования государственного управления в сфере охраны окружающей среды и природопользования в Республике Казахстан в условиях рынка: дисс. канд.юрид.наук. – Алматы, 2006. - 44 с.
84. Тюлеубекова С.Ш. Правовое обеспечение исполнения обязательств РК по экологическим конвенциям: Дис. канд. юрид. наук. – Алматы, 2003. - 154 с.
85. Алехин А.П. Административное право РФ. – М., 1997. - 680с.
86. Бектурганов А.Е. Проблемы обеспечения экологических требований в аграрном секторе. / Эколого-правовая наук и практика Казахстана: Проблемы рационального использования и охраны природных ресурсов: Материалы международной научно-практической конференции - Алматы, 2004 – Библиотека земельного права. Выпуск. 6. – С. 37-41.
87. Государственное регулирование экономики / Под ред. А.Н. Петрова, М.И. Кныша. – С-Пб, 1999. - 16 с.
88. Орешин В.П. Государственное регулирование национальной экономики. – М.: Юристъ, - 1999. - 189 с.
89. Губин Г.П. Государственное регулирование экономики и права / Государство и право на рубеже веков. М., 2001.- С.263-269.
90. Кушембаев А.А. Экологическое право Республики Казахстан. – Астана: Фолиант, 2001. - 241 с.
91. Байдельдинов Д.Л, Бекишева С.Д. Экологическое право Республики Казахстан: Учебное пособие. – Алматы: Интерлигал, 2004. - 137 с.
92 Асылбеков А.П. Проблемы правового регулирования экологического контроля в Республике Казахстан: Дис. канд. юрид. наук. - Алматы, 1998. - 106 с.
93 Ахметов А.С. Правовое регулирование контроля в области охраны окружающей среды: Дис. канд. юрид. наук. - Тараз, 2004. - 43 с.
94 Абдраимов Б.Ж. Проблемы совершенствования процессуальных форм реализации норм земельного права: дис. д-ра юрид. наук. - Алматы, 2001. - 360 с.
95 Упушев Е.М. Экология, природопользование,экономика. – Алматы, 2002. - 233с.
96 Экологическое право / Под. ред. О.Л. Дубовика. - М.: Эксмо, 2005. - 442 с
97 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Эмиссиялар нормативтері белгіленетін және қоршаған ортаға эмиссиялар үшін ақы алынатын ластаушы заттар мен қалдық түрлерінің тізбесін бекіту туралы Қаулы. - 2007 жыл 30 маусым // Параграф анықтамалық жүйе.
98. Боголюбов С.А., Минина Е.Л.Аграрное и экологическое законодательство в России и СНГ (сравнительно-правовой анализ). - М.: Инфра -М. - 1999. - 240 с.
99 Баймбетов Н.С. Проблемы регулирования экологической экспертизы в РеспубликеКазахстан. Диссерт. на соискание ученой степени кандидата юридических наук. – Алматы, 1999. -10с.
100 Бектұрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастары. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. -240 б.
101 Голиченков А.К. Экологический контроль: теория, практика правового регулирования. –М: МГУ, 1992.- 19 с.
102 Есжанов М.Е. Проблемы правового регулирования экологического мониторинга в РК: Дис. канд. юрид. наук. - Алматы, 1999. - 19 с.
103 Каспий теңiзiнің теңiз ортасын қорғау жөнiндегі негiздемелiк Конвенциясы Тегеран, 2003 жыл 4 қараша // Параграф анықтамалық жүйе.
104 Абдраимов Б.Ж. Проблемы приведения экологического права Республики Казахстан в соответствие с международными нормами и стандартами // Проблемы развития и унификации экологического и аграрного законодательства Казахстана и стран СНГ в контексте интеграционных процессов (Байсаловские чтения - 2005): Материалы международной научно-практической конференции. – Астана, 2005. – С. 16 – 21.
105 Новикова Е.В. Теоретические проблемы развития экологического законодательства в Республике Казахстан. [Электронный ресурс]. Дис. д-ра юрид. наук. - М.: РГП, 2007. - 398 с.
106. Колбасов О.С. Международно-правовая охрана окружающей природной среды. - М.: Международные отношения, 1982. - 240 с.
107 Қазақстан Республикасы Конституциясы. – 30 тамыз 1995 жыл. – (2007.21.05. берілген өзгерістер мен толықтырулармен).- Алматы.- Юрист, 2007 - 35 б.
108 Международное право: Учебник для вузов. - 2-изд., изм. и доп. / Отв. ред. Проф. Г.В. Игнатенко и проф. О.И. Тиунов. - М.: Издательство НОРМА (Издательская группа НОРМА – ИНФРА. М), 2002. - 592 с.
109 Бурлаков Л. Каспийдің таңғажайып экожүйесін сақтау – маңызды мемлекеттік міндет // Маңғыстау. 14 қыркүйек 2006 жылғы-3б.
110 Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А., Морское право и внутриконтинентальные государства: Учебник. - Алматы: Данекер, 2000 -101с.
111 Аманова А. Правовые проблемы защиты окружающей среды Каспийского моря, связанные с разработкой ресурсов Каспий // НефтьГазПраво Казахстана. 2005, №1. - 40 с.
112 Международное эколого-правовое сотрудничество: Учебник. - Алматы: Данекер, 2001 - 56-58с.
113 Каспийдегі ынтамақтастық // Маңғыстау. 12 қазан 2006жылғы- 2б.
114 Конвенция ООН по морскому праву, 10 декабря 1982 г. // Действующее международное право. М.: Московский независимый институт международного права, 1997. - 56с.
115 Мамедов Р. Международно-правовой статус Каспийского моря: вчера, сегодня, завтра (вопросы теории и практики) // Центральная Азия и Кавказ. Общественно-аналитический журнал. - 2000. - №2(8). - 27с.
116 Каспийское море и экологические потребности: координация борьбы с проблемами // www.caspianenvironment.org/reports.htm 02.24.2002.
117 Новикова Е.В. Эколого-правовые проблемы Каспийского региона и их отражение в научных исследованиях // Нефть Газ и Право Казахстана, 2005. №2. -36-39с.
118 Баркелиев Т. Главные экологические проблемы Каспийского моря // Экспертиза, 2002. – С. 78.
119 Ашимбаев М.С. Курганбаева Г.А. и др. Нефтегазовые ресурсы Казахстана в системе мировых и региональных отношений. – Алматы: Казахстанский институт стратегических исследований, 2002. с.61
120 Рубан Л. С. Проблема использования ресурсов Каспийского моря: экологическая, технологическая и экономическая безопасность //Экологическая безопасность Каспийского региона, www.kap.kz.
121 Чигаркина О., Скарлато Л. Проблемы охраны окружающей среды при освоении нефтяных месторождений Прикаспия// Саясат, №7, 2002. – с. 70.
122 Қазақстан Республикасы. Мұнай туралы 1995 жыл 28 маусымдағы Заңы (2007.27.07. берілген өзгерістер мен толықтырулармен) // Юрист анықтама жүйесі.
123 Захарова Р.Ф. Правовой режим подводных трубопроводов. Вопросы международного морского и воздушного право. – Москва. 1979. - 96с.
124 Конвенция по защите морской среды района Балтийского моря.// http://www.redbook.ru/article382.html
125 Каленченко М.М. Международно-правовые проблемы управления природопользованием в больших морских экосистемах // Большие морские экосистемы в эпоху глобальных изменений (климат, ресурсы, управление): Мат-лы международ. конф. (Ростов-на-Дону, 10-13 октября 2007 г.). Ростов-на-Дону: Изд-во ЮНЦ РАН, 2007. - С. 61 - 67.
126 Национальный отчёт по сохранению и сбалансированному использованию биологического разнообразия / Карибаева К.Н. – ред. Министерство экологии и природных ресурсов Республики Казахстан. – Алматы, 1998. – 96 с.
        
        МАЗМҰНЫ
| |ҚЫСҚАРТУЛАР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР |3 |
| ... |4 |
|1 ... ... экологиялық құқықтық мәртебесі | |
| ... ... ... ... ... және табиғи ресурстарды | |
|1.1 ... ... ... нормалардың қалыптасуы мен дамуы | |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... аймағының қоршаған ортасын қорғау және табиғи ресурстарды |12 ... ... ... ... | |
| ... ... ... табиғи ресурстарды пайдаланудың |24 ... ... ... | |
| ... су ... ... құқықтық режимі |38 ... ... ... жер қойнауын пайдаланудың құқықтық режимі | |
| ... ... ... ... ... ... | ... |режимі |45 ... | |56 ... | |64 |
|2 ... ... ... ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды | |
| ... ... ... ... НЫСАНДАРЫ | |
| ... ... ... ... ... мен ... ... | ... ... ... ... түсінігі, мақсаты мен қызметтері |75 |
| |Каспий ... ... ... ... мен ... ресурстарды| |
|2.2 |пайдалану саласындағы экологиялық сараптама, мониторингтің және |80 |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... мен ... ресурстарды | |
|2.3 ... ... ... ... ... мен |96 |
| ... | |
|3 ... ... ... ... қорғау мен табиғи ресурстарын | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... аспектілері | |
| ... ... ... ... саласындағы халықаралық | ... ... ... ... |101 |
| ... ... ... Каспий экологиялық бағдарламалары | |
|3.2 |Қорытынды | |
| ... ... ... |112 |
| ... |120 |
| | |125 |
| | |132 |
| | | ... МЕН ... – Қазақстан Республикасы
ҚР ЭК – Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі
ЕҚТА – Ерекше қорғалатын ... ... ... Экологиялық Бағдарламасы
КТҚС - Каспий теңiзiнiң қазақстандық секторы
ТМД - Тәуелсіз ... ... ... кету қаупі бар жабайы фауна мен флораның халықаралық саудасы
туралы Конвенциясы
ЮНЕП- Біріккен Ұлттар ... ... ... ... ... - ... ... әсерін бағалау
РФ- Ресей Федерациясы
БҰҰ- Біріккен Ұлттай Ұйымы
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық зерттеуде ... ... ... ... ... ... мен ... пайдалануды құқықтық ретту ерекшеліктері және оны жүзеге
асырудың құқықтық ... осы ... ... ... ... ... ... аймағы мемлекеттері мен Қазақстан
Республикасының қолданыстағы заңнамаларын, оны ... ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Каспий теңізінің өзге
көлдер мен теңіздерден ерекшелігі тұйық (жабық) ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлар
дүнйесіне бай болып келеді. Каспий теңізі жер шарындағы ... ... ең ... су ... болып табылады және оның әлемдік генетикалық
қорындағы ... ... ... теңізінің солтүстік бөлігінің бірегей
экожүйесімен оған құятын өзендермен ... ... ... ... ... жүйесі қазіргі таңда, Каспий
аймағы мемлекеттерінің бірлесе шешуін талап ететін маңызды ... ... ... ... ... ... кейін Каспий аймағы
мемлекеттерінің теңізге деген экономикалық ... ... ... ... ... ... ... мен пайдаланудан пайда
болған түрлі нысандағы мәселелер, соның ішіндегі экологиялық мәселелерді
аймақтық ... ... ... ... ... ... экологиялық меселелерін нақты құқықтық базасының жоқтығы,
теңіздің құқықтық мәртебесін анықтауда да және оның ... ... ... ... туғызып отыр. Аймақтың қоршаған ортасының
нашарлануының бірнеше себептері бар. Жағалау аумақтарының ... ... ... оның ... ... өнiмдерiмен, бұрғылау,
түрлi желiлiк құрылыстарды салу, карьерлер жасау кезiндегi техногендiк
әсерлермен, сондай-ақ ... ... ... ... уақытында
жүйесiз жолдар салумен және жолсыз жерлермен ауыр бұрғылау ... ... ... ... ... ... зиянын
тигізіп отыр. Сонымен қатар, Каспий теңізі қайраңының ресурстарын қарқынды
игерумен байланысты проблемалар ... ... ... ... қызметтер жылдан-жылға қарқынды жүргізілуде. Ал осы аймақтағы
шаруашылық қызметтерді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... Аймақтағы жер, су, жер қойнауы шаруашылық
қызмет жүргізудің ... ғана ... ... ... ... ... Осындай табиғи ресурстарды пайдалану өндірістің, ең алдымен қоршаған
ортаны қорғау талаптарымен ... ... ... ... ... ... мен ... салдарынан Каспий аймағының қоршаған ортасының
нашарлануына алып ... ... ... экономикалық қызмет саласындағы
экологиялық талаптардың толық сақталмауы, мемлекеттік басқару механизмінің
әлсіздігі мен ... ... ... қызметтерінің тиісті дәрежеде
атқарылмауы, сондай-ақ ... ... ... ... мен Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау туралы арнайы
заңнамалық базаның болмауы аймақтағы экологиялық ... әкеп ... ... ... ... мемлекеттердің ұлттың экологиялық
заңнамасы дамудың жоғары деңгейіне ... ... ... ... барлық экологиялық мәселелерді шешу жөніндегі іс жүзіндегі шаралар
заңдар деңгейіндегі жоғары заңнамамен реттеледі. Көптеген заңдар жақында
қабылданған, ... ... ... ТМД елдерінде қабылданған, дегенмен
Иран заңдарға үнемі өзгерістер енгізіп отырады, бұл ... ... өз ... ... мүмкіндік береді. Каспий теңізінің саяси,
құқықтық және экономикалық ... ... ... ... ... ... экономикалық қысым күшейді, жаңа экономикалық қызығушылықтар пайда
болды, ал қазір оның жағасында бес мемлекет орналасқан.
Каспий теңiзi бассейнiнде ... өз ... ... ... және ... ... ... бестiгi» елдерiнiң
әрқайсысының мұнай-газ операцияларында үлкен тәжiрибесi бар және Каспий
теңiзi ... ... үмiт ... ... ... ... ... көпжақты қатынастарының қарқынды әрі жемісті дамуы олардың Каспий
теңізінің Қазақстандық секторын игерудің ... ... ... ... ... шешуге қабілетті екендіктерін көрсетеді [2].
Зерттеудің өзектілігі Қазақстан Республикасында ... ... ... ... назарында жүргенімен, қоршаған ортасын
қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалану саласында туындайтын қатынастарын
құқықтық реттеу ... ... ... ... ... және ... қолдану жағынан да жалпы көзқарас бойынша қанағаттанарлық деп
есептеліне ... ... Ішкі ... ... ... ... ... кешенді ғылыми зерттеулердің
жоқтығы, зерттеу тақырыбын ... ... ... мазмұнын және
құрылымын, міндеттерін, мақсаттарын анықтады.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ортасын қорғау
мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу ... ... ... ... ... ғалым-заңгерлердің Каспий
аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ... ... ... ... қырларынан ашуға негіз болған көптеген құнды
ғылыми еңбектері бар. Олардың ішінен қоршаған орта мен ... ... ... және пайдалануды құқықтық реттеу мәселелерін зерттеген
Б.Ж. Әбдіраймов, Д.Л. Байдельдинов, С.Б. Байсалов, А.Е. ... ... А.С. ... А.Т. ... Ж.Х. ... табиғатты
ұтымды пайдалануды құқықтық реттеу меселелерін зерттеген Л.К. Еркінбаева,
Н.С. Баймбетов, С.Д. Бекишева және т.б. ерекше айтуға ... ... А.А. ... В.В. ... М.М. ... О.С. Колбасов
секілді ресей заңгер-ғалымдарының еңбектері ... ... ... ... ... су ... болғандықтан, су ресурстарын пайдалану мен қорғау ... А.А. ... ... ... в ... ... в
условиях рыночных отношений», С.Ж. Сүлейменованың «Теоретические проблемы
механизма реализации норм водного права ... ... ... ... ... туындаған мәселелерді кешенді түрде зерттеп, шешу
қажеттілігі, «табиғи ... ... ... Г.М. ... Рысбекованың еңбектерінде кездеседі. Г.М. Сағынбекованың «Проблемы
правового регулирования природно-хозяйственных комплексов (на ... ... ... атты ... ... ... ... зерттелген.
Каспий аймағы бес мемлекеттің еншісіндегі табиғи объект болып табылады.
Сондықан да оның бір ... орын ... ... оның ... ... ... қоймайды. Сондықтан біздің елімізде ... ... ... С.Ш. ... Ю.А. ... ... Копбасарованың еңбектері де қолданылды.
А. Салимгерей «Правовые аспекты участие ... в ... ... атты ... ... теңізінің құқықтық мәртебесінің
мәселелері зерттелген болса, А.А. Аманова «Международно-правовые ... ... ... ... Каспийского моря» ... ... ... халықаралық-құқықтық мәселелеріне арнаған.
Аталған еңбектерде Каспий теңізінің кейбір экологиялық ... ... ... ... мәртебесі қарастырылған.
Дегенмен, жоғарыда айтылған авторлардың еңбектерінде, басқа да отандық
және Каспий аймағы мемлекеттерінің бірде-біреуінде нақты ... ... ... ... мен ... ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу
мәселелері ... ... ... ... ... ... ресейлік ғалым ... ... ... ... ... Автор өзінің «Правовые
проблемы охраны окружающей среды в бассейне Каспиского моря» атты еңбегінде
автор ... ... ... қоршаған ортасын құқықтық қорғау мәселелерін
Кеңес одағы ыдырағанға дейінгі кезеңде ... ... ... ... ... ушығып келе жатқан
құлдырауы нәтижесінде экологиялық тепе-теңдікті бұзу, ... ... ... ортаның табиғаты төмендеу мен өзгеру, жем қорының
азаюы, табиғи ... ... ... ... өсуіне
кедергілердің пайда болу зардаптары байқалып отыр. Біз үшін теңіздің
қазақстандық ... ... ... алаңдатып отыр. Оның үстіне
соңғы жылдары шетелдік инвесторлардың ... ... мен оны ... ... ... ... ... жіберді. Атап айтқанда,
қоршаған ортаның мұнай өнімдерімен ластануы, ауа, су ... ... ... ... отыр. Сондықтан да, ... ... ... ... мәселелердің біріне арналып отыр.
Диссертациялық зерттеудің объектісі - Каспий ... ... ... мен табиғи ресурстарды пайдалану саласында туындайтын қоғамдық
қатынастары ... ... ... пәні - нарықтық жағдайда Каспий ... ... ... мен табиғи ресурстарды пайдаланудың құқықтық тетігі
болып ... ... мен ... ... зерттеудің мақсаты
нарықтың дамуы жағдайында Каспий аймағының ... ... ... ... ... пайдалануға байланысты ... ... ... негіздерін зерттеу және осы мәселелер ... ... ісін ... ... ... ... және ... жасау.
Аталған мақсатқа жету мынадай міндеттерге көңіл бөлуді қажет етеді:
- Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және ... ... ... ... және халықаралық заңнамалардың қалыптасуы мен
дамуын зерттеу;
- ... ... ... ... ескере отырып,
аймаққа уникалды табиғи-шаруашылық кешен мәртебесін беру қажеттігін ұсыну;
- Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен ... ... ... ... ... ... осы саладағы
мемлекеттік органдардың өкілеттіліктеріне талдау ... және ... ... ... ... ... Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды
пайдаланудың құқықтық қағидалар жүйесін ... ... ... ... ... салыстырмалы талдау жасау
мен жетілдіру бойынша теориялық және тәжірибелік ұсыныстар дайындау;
- Нарық жағдайында ... ... ... ортасын қорғау мен табиғи
ресурстарды пайдалануды реттеу саласында қолданыстағы заңдарды жетілдіру
бойынша ұсыныстар мен нұсқаулар дайындау;
- Қазірігі жаһандандыру ... ... ... ... ... және табиғи ресурстарын пайдалану саласында ... ... ... беру және оны ... ... ... ... әдістемелік негізі. Диссертациялық зерттеудің
әдістемелік негізі қоғам мен табиғаттың арақатынасы туралы, қоршаған ортаны
қорғаудың ережелері мен ... ... ... ғылыми ілімдер
құрайды.
Зерттеу барысында ғылыми зерттеудің кешенді, ... ... ... жасау және тағы да ... ... ... ... ... ... бірге
ведомстволық нормативтік актілер, ... ... ... мерзімді
баспасөзде жарияланған материалдар зерттелді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ... ... ... деңгейде, Қазақстан Республикасының нарықтық жағдайында
Каспий аймағының қоршаған ... ... мен ... ... ... реттеу меселелеріне арналған кешенді зерттеулердің бірі болып
табылатындығымен негізделеді.
Диссертациялық зерттеудің жаңалығына мыналар жатады:
• Каспий ... ... ... ... мен ... ... құқықтық реттеу саласындағы заңнамалардың қалыптасуы
мен даму кезеңдері анықтала отырып, әр ... ... ... ... ... ... мәртебесін ерекшеліктерін
анықтай отырып, бұл аймаққа уникалды табиғи-шаруашылық кешен
мәртебесін беру қажеттігі анықталған;
• Каспий аймағының экологиялық-құқықтық ... ... ... оның қоршаған ортасын ... мен ... ... ... қағидалар жүйесі ұсынылған;
• Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды
пайдаланудың ... ... ... осы ... органдардың қызметтерін жетілдіру жолдары ұсынылған;
• Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен ... ... ... ... ... ... құқықтық салыстырмалы талдау жасау арқылы, Каспий
аймағын ... ... ... ... ... ... жағдайында Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен
табиғи ресурстарды пайдалануды реттеу саласында қолданыстағы
заңдарды жетілдіру бойынша ... мен ... ... ... ұсынатын ғылыми негізді нәтижелері мен
қорытындылары. Өткізілген зерттеу ... ... ... ... мен
тұжырымдар ұсынылады:
1. Каспий ... ... ... ... ... ... берілу тиіс. Оның уникалдылығы Каспий
теңізімен теңіз жағалауларында орналасқан оның су ... ... ... мен ... ... ... ... экологиялық
өзара байланысқан, біртұтас күрделі табиғи жүйе екендігінен көрінеді. Бұл
кешеннің құрамына мыналар ... ... ... мен ... жер, жер ... пайдалы қазбалары,
жануарлар және өсімдіктер дүниесі және т.б.
- теңізі аймағы: теңіз жағалауы, халықаралық құқықтық нормаға сәйкес
12 ... ... ... ... ... ... ... аймақтар: қорықтар, қорық аймақтары, заказниктер,
ұлттық ... және ... ... ... ... мен ... туристік базалар мен
демалыс үй-жайлар;
- өндірістік және шаруашылық нысандар;
- аймақтағы халық.
2. Каспий ... ... ... ... мен ... ... ... заңнамалардың қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... - ... ... кезіңдегі Каспий аймағының қоршаған
ортасына қатысты нормативті құқықтық актілер қалыптасқан ... ... ... - Қазақстан Республикасының егемендік алғаннан кейінгі
Каспий аймағына қатысты жаңа нарықтық ... ... ... ... ... мен даму уақытын құрайды.
Қазақстан Республикасы егемендігін алғаннан кейінгі жаңа экологиялық
құқықтық нормалар мен ... ... ... орын ... халықаралық экологиялық ынтымақтастықтың нығайуы,
Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ... ... ... дамуына үлкен әсер етті.
3. Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ... ... ... ... ... және арнайы қағидаларға
бөлінеді. Жалпы қағидалар ҚР Экологиялық ... ... ҚР ... ... мен Жер ... және жер қойнауын пайдалану туралы, Ерекше
қорғалатын табиғи аймақтар туралы заңдарында ... ... Ал ... ... ... қорғау мен табиғи ресурстарын ұтымды ... ... ... ... ... ... талап етеді. Соның ішінде,
мынадай негізгі қағидалар басшылыққа алынуы ... ... ... ... ... ... ету;
- Каспий аймағында экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
- Каспий аймағында табиғатты пайдалануды міндетті сақтандыру қағидасы;
- ... ... ... мен су ... ... ... кері ... тигізбейтін қызмет түрлерінің басымдылығы;
- уникалды Каспий экожүйесіне шаруашылық және өзге де ... ... ... ... ... жүйелерді, табиғи ландшафтарды және табиғи
кешендерді сақтау ... ... ... 2005 жыл 13 ... № 97-III ҚР ... «Каспий теңiзiнің теңiз ортасын қорғау жөнiндегі
негiздемелiк Конвенциясының» орнына (2003 жыл 4 ... ... ... ... қатысуымен бірлескен келіссөздер жүргізіп, ... ... ... жөніндегі» әмбебап Конвенция қабылдау керек. Ал
Конвенциямен ... ... ... етілуі тиіс:
- Каспий аймағының табиғи ресурстарын қорғау, сақтау және қайта қалпына
келтірудің бірыңғай шараларын жүргізу;
- Каспий ... ... ... ... Каспий аймағы
мемлекеттерінің арнайы заңдары мен ережелерін қабылдау. Ал осы ... ... ... мен ережелері туралы әрбір мемлекет, ... ... ... етуге міндетті;
- трансшекаралық әсерге ие болатын жобаларға, соның ішінде ... ... ... ... әсерді бағалаудың арнайы іс ... ... ... ... ... отырып, Каспий аймағын
экологиялық қорғау аймақтарына бөлу ... су ... ... ... ... ... және ... теңізде немесе жағалауда орналасқан мұнай-газ ... мен ... ... ... сақтандыру жүйесін қалыптастыру;
- балық шаруашылығына қатысты талаптарды бірыңғайландыру;
- төтенше жағдайлар кезінде әрекет етудің ... ... ... ... қабылдауға негіз және мамандар мен халық үшін ... ... ... көзі болып табылатын орталықтандырылған деректер базасын
әзірлеу;
- Каспий аймағын ластануына әсер ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексіне «Каспий аймағын
ластанудан қорғау» және ... ... ... және өзге де қызметті
жүзеге асыру кезінде ... ... ... тараулармен
толықтырып, Каспий аймағына «уникалды табиғи-шаруашылық кешен» анықтамасын
беру қажет. Ал арнайы тарауда ... ... ... ... ... ... қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды
пайдалану саласында туындайтын қатынастарды реттеуде ... ... ... ... ... ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды
ұтымды пайдаланудың негізгі қағидалары;
- ... ... ... ... ... мен табиғи ресурстарды
пайдаланудың шарттары мен ... ... ... ... ... ... мен табиғи ресурстарды
пайдалану саласындағы арнайы органдар жүйесі мен олардың құзыреттері;
- ... ... ... және өзге де ... ... ... экологиялық сараптама мен мониторингті жүргізу, экологиялық рұқсат
берудің ... ... ... ... ... ... ... ортасын қорғау мен ... ... ... ... бұзғаны үшін жауапкершілік шаралары;
- Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және ... ... ... ... ... ... Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және ... ... ... ... ... ... қажет.
Соның ішінде, Каспий аймағы мемлекеттерінің өкілдеріннен құрылған және сол
мемлекеттермен қаржыландырылатын ... ... ... ... ... жағалауы мемлекеттерінің экологиялық саясатына ... ... ... ... жедел түрде шешім қабылдайтын Каспий аймағы
бойынша арнайы ... ... ... атқарушы орган ретінде
қызметтер атқаруы тиіс.
Диссертациялық зерттеудің теориялық және ... ... ... ... қорытындылар мен ұсыныстар Каспий ... ... ... мен ... ... ... құқықтық реттеу
мәселелері әрі қарай зерттеуде, сонымен қатар, заң шығармашылығы мен ... ... ... пайдаланылуы мүмкін.
Зерттеу нәтижелері ғылыми зерттеу ... және ... ... оқу ... экологиялық құқық, халықаралық құқық пәндері
мен арнайы курстардан дәріс және семинар сабақтарын жүргізуде ... ... ... ... ... ... Экологиялық Кодексі, Каспий аймағының қоршаған ортасын
қорғау және табиғи ресурстарын пайдалану қатынастарын реттейтін ... мен ... ... және Каспий аймағы мемлекеттерінің өзге де
нормативтік ... ... ... ... ... ... Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ
ұлттық ... заң ... ... ... және ... кафедрасында дайындалды.
Диссертацияның нәтижелері әл-Фараби атындағы ... ... М. ... ... Батыс Қазақстан мемлекеттік
университетінде өткізілген ғылыми ... ... ... ... ... ... ... оқытушылық қызметте
оқыған дәрістерінде де пайдаланылды.
1 Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі
1. Каспий аймағының ... ... ... және ... ... ... құқықтық нормалардың қалыптасуы мен дамуы
Каспий теңізі жер ... ең ... көл ... табылады.
Солтүстігінен оңтүстікке қарай 1200 шақырымға созыла отырып, орташа ені 400
шақырым, ол бес тәуелсіз ... ... ... ... және ... ... сияқты екі үлкен құрлықты өзара байланыстырады.
Әлемдегі ең ірі ішкі су қоймасы халықаралық мәртебесіне ие ... ... ... ... ... еншісінде сол реттелмеген
күйінде қалып отыр. Физико-географиялық жағдайы бойынша Каспий теңізі
Солтүстік Каспий, Орта Каспий, ... ... деп үш ... бөлінеді.
Каспий теңізіне 130 өзендер құяды. Солардың ішінде ең ... ...... ... ...... ... Әзірбайжаннан – Кура,
Әзірбайжан мен Ресей шекарасынан – Самур, Түркменстан – ... ... ... ... ... бөлігін игеру саласында
көптеген шаруашылық қызметтер ... ... Бұл ... ... ... ... қайнар көзі болып табылатын бірқатар ... ... ... енді ... ... ... теңізде шаруашылық қызмет жүргізіу және
оның қоршаған ортасын қорғау саласындағы нормативтік құқықтық актілерді
талдап, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық актілерге жататынын жеке-жеке талдайық.
Каспий теңізіне қатысты нормативті құқықтық актілердің ... ... ... ... ... ... ... алғанға
дейінгі уақыттан басталады.
Сондықтан Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және ... ... ... ... қалыптасуы мен даму тарихын
екі үлкен кезеңге бөлуге болады:
Бірінше ...... ... кезеңдегі Каспий теңізінің қоршаған
ортасына қатысты нормативтік құқықтық актілер тарихы;
Екінші кезең – ... ... ... ... ... теңізіне қатысты нормативтік құқықтық актілер тарихы.
Қазақ ССР-інде қорғалуға ... ... ... ... рет ... ... қорғау туралы заңында көрсетілді. Бұл Қазақ ССР-інде
Табиғатты қорғау Заңы 1962 ... 16 ... ... ... ... ... [3]. ... жататын табиғи ресурстардың
ішінде жерді, жер қойнауын, суды, ормандарды, басқа да ... ... жиі ... және өте ... және ... ... ... мемлекеттік қорықтар, қорықшалар, табиғи парктер, курорты
жерлер, жабайы аңдар, табиғатты санитарлық қорғау, орларға ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге
жауапкершілікпен қаралады [4].
Қазақ ССР-нің Жоғарғы Кеңесі 1967 жыл 12 ... ... ... ... барысы туралы қаулысымен, табиғатты ... ... ... ... [3].
Қоршаған ортаны және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану мен қорғау
жөнінде көп жылға дейін күрделі ... ... Оған ... пайдалану, сарқылмас қор деген ... ... ... 1970 ... 29 желтоқсанында Советтер Одағы Коммунисттік
партиясының және ССР Министрлер Кеңесінің «Табиғатты қорғауды ... ... ... ... жақсарту туралы» қаулысында бұл мәселелер
жан-жақты қаралды. Барлық Республикаларда, оның ішінде Қазақ ССР-інде ... ... оны іске ... ... ... Қазақстан Коммунисттік партиясы Орталық Комитеті мен
Қазақ ССР ... ... 1973 жыл 3 ... ... қорғауды
күшейту және табиғи ресурстарды ... ... ... қаулы
қабылданды. Осы қаулыға сәйкес, ... ... ... оның табиғи
ресурстарын пайдалану туралы тиісті шаралар белгіленіп, жүзеге асырылды.
Соның негізінде экология саласындағы заңдарды ... ... ... ... ... арасында табиғат туралы заңдарды кодификациялау
барысында, орталықта жер, су, орман, жер ... ... мен ... ... ауаны қорғау туралы негіздері үлгі есебінде
қабылданып, ... ... ... ... кодекстер қабылданды.
Бұл жұмыс одан кейінде ішінара жалғасты.
Қазақ ССР-нің Жер ... 1971 жыл 21 ... ... ССР-нің Жер
қойнауы туралы кодексі 1976 жылдың 4 тамызында, Қазақ ... Су ... ... 27 ... Қазақ ССР-інің Орман кодексі 1978 жылдың 11
тамызында, Қазақ ССР-нің «Атмосфералық ауаны қорғау туралы» заңы, Қазақ ССР-
нің «Жануарлар дүниесін ... және ... ... заңы 1981 жылдың 12
маусымында қабылданды [4].
Осы кезеңде Каспий теңізінің табиғи жүйесін қорғау туралы арнайы ... ... жоқ. ... тарихта мұндай заң қабылдау үшін ... ... ... ... ... ... ... «Каспий теңізін
ластанудан қорғау шаралары» туралы қаулы қабылдауға бірнеше әрекеттер
жасалып, 1968 жылы 9 ... ... ... ... алдын алу
шаралары туралы» Қазақ ССР-ның Министрлер Советінің қаулысы қабылданданды.
Осы қаулы бойынша, Қазақ ... ... ... ... ... ... ... химия өндірісі басқармасына, Қазақ ССР-ның
жеңіл өнеркәсіп Министрлігіне және Каспий теңізі мен оған ... ... ... ... ... мен ведомстваларға сондай-
ақ Гурьев пен Орал ... ... ... ... ... мұнайдың
төгілуінен, өндірістік және басқа да шаруашылық қалдықтардан, ... ... ... ... ... мақсатында қажетті шараларды қабылдау
міндеті жүктелген [5]. Сонымен қатар, осы ... ... ... ... ... Қазақ ССР-ның мұнай өндіруді жүзеге асыратын
кәсіпорындары мен ... да ... ... мен ... ... ... ... қызметтер барысында
жүргізілетін барлық жарылыстарға ... ... ... ... ... ... ... бақылау жасауды Қазақ ССР-ның халықты
бақылау комитетінежүктелген болатын.
1980-1990 жылдар аралығында Каспий теңізі ... ... ... екі ... ... Оның ... ССР Министрлер Кеңісінің
«Каспий теңізінің бассейіндегі экологиялық жағдайларды түбегейлі жақсарту
шаралары» туралы қаулысы негізінде ... ... [6]. Бұл ... ... ... ... өзектілігін жоймаған, табиғатты қорғаудың арнайы
шаралары көзделген. Қаулы 80 ... ... ... жүргізу
жағдайларын жүзеге асыру механизіміне негізделген. 1990 жылдардың ... ... ... отырып, нақты ССР-дің «Каспий теңізі туралы»
арнайы заң жобасын ... ... ... ... ... ... ... заңнамалық деңгейде емес, халықаралық-құқықтық деңгейде
жүзеге асыруға басымдылық ... ... бұл ... тек ... ... ... ... ортасын қорғауды жүзеге асыру мақсатындағы
тағы бір нормативтік құқықтық акт, 1974 ... 30 ... ... ... ... ... қорық аймағы деп тану туралы» Қазақ ССР-
ның Министрлер Советінің ... [7]. ... ... ... ... негізгі нормативтік акт болып табылады.
Каспий теңізі бассейінде балық қорын сақтау мен ... ... ... ... алу ... ... 1968 жылдың 9 желтоқсанындағы
Қазақ ССР-ның Министрлер Советінің қаулысы мен «Табиғаты қорғау мен ... ... ... ары ... ... ... туралы» Қазақ
ССР-ның Жоғарғы Советінің қаулысын жүзеге асыру ... ... ... ... мен ... ... теңізге құятын аймағы қорық
аймағы деп белгіленді. Каспий теңізінің Солтүстік бөлігінің ... ... ... ... қабылданды. Каспий теңізінің Солтүстік аймағын қорық
деп ... ... ... ... ... ... балық қорын сақтау және
теңіз фаунасы мен флорасынның дамуын қаматамасыз ету[8]. Ережеге сәйкес,
қорық аймағында тек ... ... мен су ... ... ... ... етілген.
Бұдан – былай жүргізілетін барлық мұнай операциялары мен ... ... ... осы ережелердің негізінде жүзеге асырылып келді.
Егемендік алған Қазақстан Республикасы азып-тозған ... ... ... ... және ... ... ... актілер қабылдады. Экологиялық ... ... ... ... ... және ... ресурстарды ұтымды пайдалану саласында
іргелі істер атқарылды.
Жоғарыда айтып кеткендей, Қазақстан Республикасы өзінің ... ... ... ... жаңа ... дами ... түрде Қазақстан Республикасының егемендік алғаннан кейінгі
кезеңіндегі ... ... ... ... нормативтік актілерінің
қалыптасуы мен даму тарихын бірнеше кезеңге бөлуге болады.
Бірінші ...... ... ... ... осы ... ... қоршаған ортаны құқықтық қорғау бұл Қазақстан
Республикасының Конституциясында бекітілген болатын. Қазақстан Республикасы
биологиялық әртүрлілік ... ... ... ... Су ... мен ... ... қорғау,
өсімін молайту және пайдалану туралы» заңдары қабылданды.
Бұдан басқа 1992 жыл 30 ... «Жер ... және ... ... ... ... ... Республикасының Кодексі, 1995 жылдың ... ... ... ... Республикасының заңы қабылданған
болатын. Аталмыш нормативтік актілер ... ... ... ... ... ... жоспарлау мен оны жүргізу және жер қойнауын
пайдалану ... ... ... ... ... ... ... реттеу
саласындағы маңызды заңға тәуелді актілеріне мыналар жатады:
- ... ... ... барлау жұмыстары туралы» Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 1993 жыл 23 ... ... ... ... су ... қорғау Ережесі туралы» ҚР
Экология және биоресурстар Министрлігінің 1994 жыл 27 маусымындағы
Бұйрығы;
- Су ... ... ... әсерлерінің нормативтерінің
Нұсқауы;
- Каспий теңізінде көмір сутегі шикізатын өндіруді ... қою ... ... ... ... Үкіметінің қаулысы [9];
- Каспий теңізінің қазақстандық секторының мұнай мен газ беру әлеуетін
бағалау ... ... ... құру ... ... ... ... [10];
- «Солтүстік Каспийде геологиялық барлау жұмыстары туралы» Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 1993 жыл 23 қыркүйегіндегі Қаулысы ... ... ... ... ... Каспий теңізінің
табиғи ресурстарын игеру қарқынды жүргізіле бастады.
«Солтүстік Каспийде геологиялық барлау жұмыстары туралы» Қаулының
заңды күші ... ... ... ... мен 3 км. ... ... таралады. Қаулы Каспий теңізінің қазақстандық бөлігінде
жүргізілетін сейсмикалық ... ... ... мен биоәртүрлікті
сақтай отырып жүзеге асырылу мәселелерін реттеді.
«Солтүстік Каспийде ... ... ... ... Қаулыға
сәйкес сейсмикалық барлау жұмыстарын жоспарлау мен оны жүргізуге арнайы
талаптар мен ... ... 1 ... бастап 15 шілде аралығында құстардың ұя салатын
территорияларында сейсмикалық жұмыстарды ... ... ... ... айынан бастап мамыр айлары аралығында итбалықтардың шоғырланатын
жерлерінде жұмыстар жүргізуге шектеулер қойылған;
- теңіз аймағында жарылғыш ... ... ... ... ... ... теңізге жіберуге тыйым салынады және т.б.
шектеулер мен талаптар белгіленген.
Жалпы ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау және ... ... ... ... ...... жылдар аралығын қамтиды.
Бұл кезең Қазақстандағы экологиялық заңнамалардың қалыптасып, даму
кезеңі болып табылады. Бұл кезеңде келесі заңдар қабылданды:
- ... ... ... 1996 жылғы 27 қаңтарындағы ... жер ... ... ... күші бар ... Қазақстан Республикасының 1997 жылғы «Қоршаған ортаны қорғау туралы»
заңы;
- Қазақстан Республикасының 1997 жыл 18 ... ... ... ... осы ... ... ... Табиғи ресурстар мен
қоршаған ортаны қорғау ... 1999 жыл 9 ... № 182-ІІ ... ... ... және ... ... 1999 жылғы 9
шілде № 187 ... мен ... ... ... жағалауы
аймақтарында және ішкі су қоймаларында мұнай операцияларын жобалау ... ... ... ... ... ... ... бекіту туралы» Бірлескен бұйрығын қабылдады.
Ал 2002 жылы Қазақстан Республикасының «Атмосфералық ауаны қорғау
туралы» заңы ... ... ... ... қорық аймағын қойылатын
экологиялық арнайы талаптар туралы» Қазақстан ... ... ... 31 ... ... қабылдап, Каспий аумағынада іздеу-барлау
жұмыстарын ... ... ... ... ... іске асыра
бастаған еді [12]. Бірақ Қазақстан Республикасы ... ... күші ... деп тану ... ... ... Үкіметінің
2008 жылғы 18 қаңтардағы № 29 ... ... ... ... ... ... ... аймағына қойылатын
экологиялық арнайы талаптар туралы» Қаулысының заңды күші барлық ... ... және 1974 жыл 30 ... ... теңізінің солтүстік
бөлігін қорық аймағы деп тану туралы» Қазақ ... ... ... ... ... деп ... территориясы мен Каспий теңізінің
қазақстандық бөлігіне таралатын еді.
Осы арнайы экологиялық талаптар ... ... ... ... ... ... талаптар мен шектеулер белгіленген болатын:
- жұмыстардың технологиясы уәкілетті мемлекеттік ... ... және ... мониторинг негізінде ғана өзгертулер енгізіле
отырып жүзеге асырылуы тиіс;
- жағалау базалар қорық аймағынан тыс ... ... ... ... және ... қалдықтарды төгу қатаң уәкілетті
мемлекеттік органдардың келісімімен ғана жүзеге асырылуы тиіс;
- скважина ... ... ... мен ... жағуға
тыйым салынады;
- 1 сәуір айынан бастап 15 шілде айы аралығында:
- ... және Еділ ... ... ... жұмыстар
жүргізуге, ұңғымаларды сынауға және кеменің жүзуіне, осы аймақтарда 1-30
қазан айларында құрылыс ... ... ... ... ... ұя ... жерлерінде (қамыс нуларында, құмдауытты
жағалау қойнаулары мен аралдарда) құрлыс жұмыстарын жүргізуге, ... ... ... ... итбалығының популяциясын сақтау үшін қазан айынан бастап
мамыр айын қоса алғанда мұнай операцияларын ... ... ... алыс ... ... ... тиіс және т.б. сол ... мен ... ... ...... ... аралығын қамтиды.
Бұл кезең, Каспий теңізінің құқықтық режимін реттеу мәселелеріне
арналған заңдардың қабылдана бастаған ... жылы 4 ... ... ... Каспий теңiзiнің теңiз
ортасын қорғау жөнiндегі негiздемелiк ... қол ...  2005 жылы ... № 97-III ҚР ... ... теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік
бағдарламасы туралы» 2003 жыл 16 ... ... ... ... ... теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік
бағдарламасы туралы» ҚР ... ... ... ... ... ... үш ... бөле отырып, игеру жоспарланған.
Бағдарламаның нысанасы Каспий теңiзiнiң ... ... ... ... ... ... ... жөнiндегi шараларды негiздеу
және келiсу болып табылады.
Бағдарлама 1993 жылы бекiтiлген Каспий теңiзiнiң қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... Теңiз мұнай-газ операцияларын жүзеге асырудың стратегиялық
ережелерi мен әдiстерiн ... ... ... Республикасының
әлеуметтiк-экономикалық дамуының ... оң ... ... ... және ... ... ... мемлекет мүдделерiн қамтамасыз ететiн
«ҚазМұнайГаз Ұлттық компаниясы» ЖАҚ-ын ... ... ... ... ... ... шикiзаты кен
орындарының көпшiлiгi 2002 жылға қарай жылдық өндiрудiң ең жоғары ... ... ... одан әрi өсiмi ... ... «Теңiз» және
«Қарашығанақ» сияқты кен орындарын игерудiң қарқындылығына ... ... ... ... ... ... барланған
қорлары мен өндiрудiң негiзгi өсiмiн Каспий ... ... ... көрсетедi.
Каспий теңiзi бекiре балығының дүниежүзiлiк тектік қоры шоғырланған
солтүстiк бөлiгi мен оған ... ... ... ... бiрегей
қасиеттерімен айқындалатын планетамыздағы ең бiр өнiмдi балық шаруашылық ... ... ... ... ... ... оның географиялық және
биохимиялық параметрлерiмен айқындалады.
Каспийдiң солтүстiк-шығыс бөлiгiндегi ... ... ... ... орындар бар. Сулы-сазды алқаптарда құстар мекендейдi,
ал келуi-кету кезiнде миллиондаған су құстары ... ... ... бiрi ... ... ... ... аймақтың теңiз деңгейi көтерiлуi, қоршаған
ортаны ... ... ... және ... ластанудың шешiлмеген
проблемалары, жалғасып отырған экожүйесінің тозуы мен ... ... ... қоса ... ... ... әсерiмен байланысты бiрқатар қиындықтарды бастан кешiп отыр.
Солтүстiк Каспий бiрегей экожүйесiнiң биоресурстарын, әсiресе, бекiре
балықтарының түрлерiн ... ... Едiл мен ... өзендерi атырауларын
қоса алғанда, Солтүстiк Каспийдiң шығыс бөлiгiнiң акваториясы ҚP ... 1974 жылы ... ... мен қорғау режимi бар қорық аймағы
болып жарияланды. Ресей жақпен ... ... ... ... ... Каспийдiң барлық акваториясы қорық аймағы болып табылады.
Шетелдiк және ұлттық сарапшылардың бағалауы бойынша, Каспий ... ... ... ... ... ... параметрлер
бойынша сыни жағдайда тұр. Қалыптасқан экологиялық проблемалардың бiрқатары
трансшекаралық сипатқа ие.
      ... ... ... ... аймағы елдерi мен халықаралық
ұйымдарының бiрлескен күш-әрекеттерiмен шешу ... ... ... ... жылдар бойы аймақтық ... ... (КЭБ) iске ... ... келедi. КЭБ мақсаты экологиялық
ахуалды тұрақтандыру және Каспий теңiзiнiң ... ... ... ... ... ... өмiр сүруi және теңiз экожүйесiн
сақтау үшiн сауықтыру болып табылады.
КЭБ бiрiншi фазасын iске ... ... ... ... мен ... ... проблемасын трансшекаралық диагностикалық талдау
жөнiндегi жұмыстар жүргiзiлдi. КЭБ ... және ... ... ... ... ... ... процесiнде
аймақтың мынадай экологиялық мәселелерін анықталды:
- жағалау аймағы мен теңiз суының ластануы, қоршаған орта жай-күйiнiң
жалпы ... ... ... ... және ... ... мен инфрақұрылымдарының бүлiнуi;
- биоресурс қорларының, соның iшiнде бекiрелердi қоса ... ... ... ... ... ... нашарлауы;
- мұнай-газ өндiрушi өнеркәсiп қызметiнiң нәтижесiнде ... ... ... ... аймағы мен теңiз суының ластануы.
Каспий теңiзi экологиялық ... ... ... құрлық пен
жағалау сулары акваториясын қамтитын жағалау аймағындағы экологиялық
жағдайға, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық секторынының жағалау аймағындағы
қазiргi экологиялық жағдай ... оның ... ... ... ... ... ... табиғи ортаның азып-тозуының
үдейе түсуiмен сипатталады.
Су басу және су ... қалу ... ... тасымал және желiлiк
құрылыстарды, өнеркәсiп объектiлерiн, ... ... (40 ... елдi ... ... ... ... ареалды,
рекреациялық және басқа да ... қоса ... ... ... ... ... жағалау аймағы экожүйесiнiң бұзылуы, жерасты сулары
деңгейiнiң көтерiлуi, жағалаулық ... ... ... жануарлар
мен балықтардың мекендеу ортасының ... ... ... азықтық
қордың қысқаруы орын алды. Өзендер арналары мен түбiнiң ... ... ... ... ... өтуiне кедергi туғызды.
Каспийдiң солтүстiк-шығыс бөлiгiне тән ... ... ... ... зор ... ... оқтын-оқтын су
астында қалады, тасқын құрлыққа ондаған километрға созылып ... ... ... ... және су ... ... шығып
қалуымен, биоресурстардың жойылуымен қатар жүредi, ал су ... ... ... ... ... және басқа да ластаушы
заттарды ала келедi.
Каспий теңізінде көмір ... ... ... ... қою ... ... ҚР Үкіметінің қаулысы мен Каспий ... ... ... мен газ беру ... ... ... ... құру ... ҚР ... ... Каспий теңізінің
қазақстандық бөлігіндегі ... ... ... ... барлау және өндіру жөніндегі жұмыстарды жүзеге асыру көзделген.
2003 жылдан бастап жаңа ... Су және Жер ... ... ... ... ... бірнеше жаңа заңға тәуелді нормативтік
актілер де қабылданды. Атап айтқанда, 2004 жыл 9 ... ... ... ... молайту және пайдалану туралы» Қазақстан
Республикасының заңына қол ... ... ... бар су ... ... және ерекше
мемлекеттiк маңызы бар су объектiлерiндегi шаруашылық қызметтi реттеу
құқықтық ... ... ... туралы» Қазақстан Республикасы
Үкіметінің 2004 жылғы 21 қаңтардағы № 59 ... ... ... ... ... бар су объектілерінің тізбесінде ... ... ... 20 ... бастап Қазақстан, жойылып кету қаупі бар
жабайы фауна мен ... ... ... ... ... ... қосылды.
«Қазақстан Республикасының 2005-2007 жылға арналған қоршаған ортаны
қорғау бағдарламасы» туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 ... ... № 1278 ... осы ... ... жылың 1 қаңтарынан бастап Қазақстан ... ... ... ... заңы ... ... ... - 2007 жылдан қазіргі күнге дейін.
Осы кезеңде Қазақстан Республикасының жаңа Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... асыру
мақсатында, Қазақстанда 43 құжат дайындады. Оның ішінде Каспий теңізінің
экологиялық құқықтық ... ... ... да бар, ... астам құжат дайындалды
Сонымен қатар осы кезеңде қабылданған төмендегі ... ... де ... болып табылады:
- Қоршаған ортаны ластаудан келтірілген залалды экономикалық бағалау
ережесін бекіту туралы ... ... ... 2007 ... ... № 535 Қаулысы;
- Мемлекеттік экологиялық сараптамасын жүргізу ережелерін бекіту
туралы Қазақстан Республикасы ... ... ... министрінің 2007 жылғы
28 маусымдағы № 207-ө Бұйрығы;
- Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... қызметті лицензиялау ережесін және оған
қойылатын біліктілік талаптарын бекіту туралы ... ... 2007 ... 5 ... № 457 ... Шаруашылық және өзге де қызметтің экологиялық қауіпті түрлерінің
тізбесін бекіту туралы Қазақстан Республикасы ... 2007 ... ... № 543 ... ... тыңдауларды өткізу Ережесін бекіту туралы ... ... ... қорғау министрінің 2007 жылғы 7 мамырдағы №
135-ө Бұйрығы;
- Қоршаған ортаға әсерді бағалау рәсіміне және ... ... ... да ... бойынша шешімдер қабылдау процесіне жататын
экологиялық ақпаратқа қол ... ... ... туралы Қазақстан
Республикасының Қоршаған ... ... ... 2007 ... 25 ... 238-ө ... ... пайдаланушыларды және қоршаған ортаны лacтaу көздерін
мемлекеттік есепке алу ... ... ... Қазақстан Республикасының
Қоршаған ортаны Қорғау Министрлігінің 2007 жыл 6 ... № 252-ө ... ... ... кезде Каспий теңізнің экологиялық мәселелері
қолданыстағы бірқатар төмендегі бағдарламаларда көзделген:
1. «Қазақстан ... ... ... арналған қоршаған
ортаны қорғау бағдарламасы» туралы ҚР Үкіметінің 2004 жыл 6 желтоқсандағы №
1278 Қаулысы [13].
2. ... ... ... ... ... қоршаған
ортаны қорғау» бағдарламасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы
Үкіметінің 2008 ... 19 ... № 162 ... ... ... Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық
қауіпсіздік тұжырымдамасы» туралы Қазақстан Республикасының Президентінің
2003 жыл 3 желтоқсандағы № 1241 ... ... ... ... жылдарға арналған қоршаған
ортаны қорғау» бағдарламасы Қазақстан Республикасы ... 2003 ... ... № 903 ... ... Қазақстан Республикасы Үкiметінің
2003-2006 жылдарға арналған бағдарламасын iске асыру ... ... ... ... ... ... 2004 жылғы 3
ақпандағы № 131 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2004-2015
жылдарға ... ... ... ... iске асыру
жөнiндегі іс-шаралар жоспарының 1-тармағына сәйкес әзiрленген.
Бағдарлама қоршаған ортаны ластау деңгейiн ... және ... ... ... ... ... көздейтін 2004-2015
жылдарға арналған Қазақстан ... ... ... ... ... (2004-2007 жылдар) iске асырудың тетігі
болып табылады.
Бағдарламада ... ... ... ... ... және ... ... қорғауды басқару жүйесiн оңтайландыруды
қоса, оларды шешу жөніндегі шаралар әзiрленген.
Бағдарлама iс-шараларын iске ... ... ... ... ... ... мiндеттердi шешу үшін жағдай жасалатын
болады және сәйкесiнше экологиялық ... ... әрi ... ... ... ... денсаулығына оның әсер етуiнiң нақты және
ықтимал қатерлерінің алдын алуға болады.
Сонымен қатар, осы ... ... ... ... ... ... мәселелер айтылған. Каспий теңізiнің ... ... ... балық аулауға кедергi келтіру, теңiз түбiндегі
бұзушылықтары, балықтар ... ... ... ... ... ... ... және тасымалдау кезiнде технологиялық, авариялық
төгiнділер, шығарындылар және ... ... ... ... жану ... ... ... алауларда жағылатын
iлеспе газды толық кәдеге жарату жөнiндегi тиiстi шаралар қабылданбайды.
Бұл орайда, атмосфераға парник ... ... пен ... көп саны
шығарылады. Бұл орайда, техногендік ... жер ... ... ... ... және ... тайыз қайраң аймағы негізін
бентостық, планктондық жануарлар мен ... ... ... ... мен ... ішінде бекiре тұқымдастар) құстардың табиғи
молаюының бай таралу аймағын бiлдiредi. ... ... және Еділ ... ... атырауының аумағы 1974 жылдан бастап қорық аймағы болып
жарияланған, бiрақ оны зоналауды қорық режимiмен ... ... ... салу үшін ... талап етіледі. Теңiздiң солтүстiк ... ... ... ... негiзгі мекен ету ... ... ... суда ... ... оның ... көшiп-қонып
жүретiн құстар мекен етедi. Каспий экожүйесiнiң бiрегейлігін ескере отырып,
тиістi экологиялық ... мен ... ... ... ... әзiрлеу қажет.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008-2010 ... ... ... ... ... ... ... шельфі мен
жапсарлас аумақтар ластануының алдын алу шараларына ... ... ... ... ... ... мен ... жануарлардың қауымдастықтары мұнайгаз қызметінің әсерін бағалау
жөніндегі зерттеулер, Қазақстан Республикасының Каспий маңы ... ... ... ... ... ... ... 23 - 25 мамырда Баку қаласында (Әзірбайжан Республикасы)
болған 2003 жылғы 4 ... ... ... теңіз ортасын қорғау
жөніндегі Келісілген Тараптары ... ... ... ... ... ... үшін Каспий теңізінің ... ... ... Ұлттық әрекеттер жоспарын әзірлеу, 2003 жылғы 4
қарашадағы ... ... ... ... ... жөніндегі
Негіздемелік Конвенция тақырыптық Хаттамаларды дайындауға ... ... ... ... қамтамасыз ету, Каспийдің экологиялық
бағдарламасын іске асыруда Қазақстанның қатысуын кеңейту қажет.
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы туралы ... ... ... ... қауіпсіздік тұжырымдамасында көзделген.
Тұжырымдаманы әзірлеудің өзектілігі және ... ... ... ... көрсететіндей, экологиялық проблемаларды табысты шешу мен
экологиялық апаттардың алдын алудың ... кез ... ... ... ... ... ... қауіпсіздіктің құрамдас ... ... ... ... ... міндетті шарты болып табылады және табиғи
жүйелерді сақтаудың және қоршаған ортаның тиісті ... ... ... ... ... ... «Қазақстан – 2030»
Стратегиясының ... ... ... ... ... дамуының
2010 жылға дейінгі стратегиялық жоспарына сәйкес және XXІ ... ... ... ... мен Қоршаған орта және даму ... ... ... ... ... сондай-ақ Йоханнесбургге
өткен (2002 жыл) Тұрақты даму ... ... ... шешімдерін
ескере отырып әзірленді.
Қоршаған ортаның жай-күйінің нормативтікк көрсеткіштеріне қол жеткізе
отырып, ... ... ... ... ... ету ... ... кезең-кезеңмен іске асыруды көздейді.
Бірінші кезең (2004 - 2007 жылдар) - ... ... ... ... және оны ... ... ... жоспарын
әзірлеу.
Екінші кезең (2008 - 2010 ... - ... ... ... ... және табиғат пайдалануға экологиялық талаптарды
жетілдіру.
Yшінші кезең (2011 - 2015 жылдар) - қоршаған ортаның сапасын жақсарту
және қоғамның экологиялық тұрақты ... ... ... қол ... 3.2.2. ... Каспий теңізі қайраңының
ресурстарын қарқынды игерумен байланысты проблемалар белгіленген.
Каспий теңізі бассейні ... ... ... ... ... және жағалау маңы экожүйелеріне теріс әсер ауқымын
ұлғайтады. Теңіз мәртебесінің айқындалмаған ... ... ... ... ... ... ... ие болады.
Теңіздің қазақстандық секторында көмірсутегі шикізатын алдағы кезде
баса игеру елдің экологиялық қауіпсіздігіне ықтимал қатер төндіреді.
Каспий теңізінің ... ... ... ... жөніндегі негіздемелік
конвенциясы және басымдық іс-қимылдардың өңірлік стратегиясы Каспий
теңізінің коммерциялық ... ... және ... маңы ... экожүйесін қорғау жөніндегі алдағы іс-шараларға қатысты өзара
ортақ іс-қимылы бойынша негізгі бағыттарын ... ... ... ... игерудің мемлекеттік
бағдарламасында 2005 ... ... ... ... және ... ... ... келтірместен көмірсутегін өндірудің мүмкін болатын
шекті деңгейін ... ... ... ... ... мониторингті іске асыру, иесіз мұнай ұңғымаларын және басқа
да байырғы ластануларды жою, ... ... ... ... және мұнай
құбырлары мен радиоактивті ластанған жабдықтарды рұқсат алынбай көмуді
тоқтату жөнінде ... ... ... ... ... ... аймағын аймақтарға бөлуді қоса
алғанда, ... ... ... ... ... қамтамасыз
ететін нақты нормативтік экологиялық талаптар әзірлеу болуы тиіс.
Каспий бес мемлекеттің пайдалануындағы ... ... ... ... Қазақстан, Ресей және Түркменстан мемлекеттері өзара екі
немесе көп ... ... ... ... ... мәртебесіне қатысты
мәселелерді шешіп қана қоймай, теңіздің экологиялық жағдайына да қатысты
мәселелерді шешуіне көңіл бөлуі қажет.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... халықаралық нормалармен де реттелуі мүмкін. 1992 жылғы халықаралық
өзендер мен трансшекаралық суларды пайдалану мен қорғау туралы ... ... ... ... ... осы аталған конвенцияларға
қосылған. Сонымен ... 1982 ... ... ... ... ... ... Конвенциясының [15] нормалары Каспий аймағында қалыптасқан кейбір
мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.
Біздің еліміз ... ... ... көшу ... ... барысында ТМД мемлекеттерінің арасында бірінші ... ... ... Оның ... мақсаты – қоршаған ортаны
қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану саласында жаңа ... ... ... ... ... ... ... кодекстің 38-тарауы «Каспий теңізінің қазақстандық секторының
Солтүстік бөлігіндегі мемлекеттік қорық аймағында шаруашылық және ... ... ... ... ... ... талаптары» деп аталып,
Каспий теңізінде жүзеге ... ... ... ... ... ... Экологиялық кодексте аталған құқықтық
талаптар, Каспий теңізінің бүкіл шаруашылық және өзге де қызмет саласындағы
экологиялық ... ... ... ... жеткіліксіз болып отыр.
Себебі, Каспий ... ... ... ... құқықтық реттейтін
нормативтік-құқықтық актілер бар. Ал теңіздің биоресурсын қорғайтын ... ... заң ... жоқ. Сондықтанда Каспий теңізі туралы арнайы
заң қабылдау қажет. Арнайы заң ... ... ... және оның ... ... ... қызметтерді реттеуге мүмкіндік болады. Ең ... ... ... ... ... мен ... ... көрсетілуі тиіс.
1.2 Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесінің түсінігі мен
ерекшеліктері
Каспий теңізі – ... ... ... көл. Тек ... ... ... оны теңіз деп айтады. Бірақ Каспийдің
«теңіз» немесе «көл» екендігі ... ... ... ... ... ... балығының дүниежүзiлiк тектік қоры шоғырланған ерекше қасиеттермен
ерекшелентін ең ... су ... ... ... ... ... ... осында мекендейді. Бұдан басқа өзге балықтардың да түрлері
жеткілікті. Біздің елімізде итбалықты жалғыз осы ... ... ... ... да баршылық. Каспий теңiзiнiң бiрегейлiгi оның
географиялық және биохимиялық көрсеткіштерімен айқындалады.
Каспийдiң ... және ... суы таяз ... ... ... ... ... түрiнен және планктондар
мен су түбi балдырларының ондаған түрлерiнен ... ... қор ... мен құстардың табиғи өсiп-өнуiнiң бай ... ... ... ... теңiзi балықтарының барлық ... ... ... Каспийдiң қазақстандық суларында және Едiл мен Жайық өзендерiнiң
атырауларында мекендейдi [16].
Алайда, қазiргi ... ... ... ... ... ... ... өткен жылдардағы және қазiргi ластанудың шешiлмеген
проблемалары, жалғасып ... ... ... мен ... ... ... қоса ... экологиялық проблемалардың
терiс әсерiмен байланысты бiрқатар қиындықтарды бастан кешiп отыр.
Солтүстiк Каспий бiрегей экожүйесiнiң биоресурстарын, әсiресе, ... ... ... ... Едiл мен Жайық өзендерi атырауларын
қоса алғанда, Солтүстiк Каспийдiң шығыс бөлiгiнiң акваториясы ҚP Үкiметiнiң
қаулысымен 1974 жылы ерекше мәртебесi мен ... ... бар ... ... ... [6]. Ресей жақпен iргелес қорық аймақтарын есепке алғанда
Солтүстiк Каспийдiң барлық акваториясы қорық аймағы болып ... және ... ... ... ... ... теңiзi
қазiргi уақытта биологиялық өнiмдiлiктi айқындайтын бiрқатар ... сыни ... тұр [17]. ... ... мәмелелердің
бiрқатары трансшекаралық сипатқа ие.
Жоғарыда келтірілгендер Каспий ... ... ... ... ... жүйені қорғау мен сақтап қалу ... ... ... шешімін таппаған Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі анықталуы
қажет.
Мұнай газ саласына қоршаған ортаны ... ... сай ... және болжанған экологиялық-құқықтық тәртіп ... ... ... ... мәртебесінің реттелмегендігімен ауытқиды.
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін теңіз жағалауындағы мемлекеттер
арқылы ... ... ... ... экологиялық тәртіпке сай белгіленген
бағдарды қосып ... ... ... ие ... ... ... ... мемлекеттің табиғи ресурстардың меншік иесі ретінде жеке
секторлармен жүйелі шарттық ... ... де ... ... ... да маңызды. Мұндай тәртіпсіз толымсыздықтың себебінен ол
кейде экологиялық стандарттардың адекватты еместігінен сонымен бірге, ... ... іске ... ... құқықтық нормаларының қарама-
қайшылықтары да заңдық мәселелердің үздіксіз өсуіне әкеп соқтырады.
Кеңес ... ... ... жаңа тәуелсiз мемлекеттердiң пайда
болуы өзiмен бiрге бұрынғы одақтас республикалардың ... ... ... ... ... шешу қажеттiгiн туғызды. Осындай
проблемалардың бiрi – аумақтық мәселелер. Каспий теңiзiне жапсарлас жатқан
елдердiң алдында оны ... ... пен ... ... ... ... негiзде әдiлеттi және өркениеттi болу мiндетi туындады.
Егер 1991 жылға дейiн Каспий екi елге тиесiлi болса, ендi оның ... ... - ... ... ... Қазақстан мен
Түрiкменстанның ... ... ... ... ... мен Персия арасындағы шарт және КСРО мен ... 1940 ... шарт ... ... ... ахуалға жауап бермейдi
және жағалаудағы мемлекеттердiң қатынастарын толық көлемiнде ... ... ... ... ... ... жүзу мен ... аулау
мәселелерiн ғана реттейдi. Оларда теңiз түбi мен оның ... ... ... әуе ... режимi, табиғат қорғау режимi және басқалары сияқты
құқықтық режимнiң осындай құрамды бөлiктерiне ешқандай нұсқаулар ... өзi ... ... жаңа құқықтық мәртебесiн бiрлескен күш-
жiгермен әзiрлеу мақсатында Каспий өңiрi ... ... ... ... үшiн ... ... отыр.
Каспий аймағы мемлекеттерiнiң Каспийдiң құқықтық мәртебесiн
анықтаудағы көзқарастары мен әдiстерiнiң ... ... ... келiссөз процессiнiң барысы мен перспективаларын ескере отырып,
Қазақстан Республикасы мен ... ... ... 1998 жылғы 6
шiлдеде жасалған, жер қойнауын пайдалануда егемендiк құқықтарды ... ... ... ... ... ... ... ара-жiгiн ажырату
туралы келiсiм қорытындысы және оған 2002 жыл 13 мамырдағы Хаттама сөзсiз
табыс болып табылады, мұны ... оның ... ... ... мен
сарапшылар да растайды. Каспий теңiзiнiң түбiн және жер ... ... орта ... ... бөлу ... қолдануды олар Каспий келiссөзiнiң
процессiндегi тұжырымдамалық алға басу ретiнде қарайды.
Келiсiмде тараптар Каспий түбiнiң ... ... ... принциптерiн айқындады. Келiсiмнiң 1-бабының ережелерiне сәйкес,
Каспий теңiзiнiң солтүстiк ... түбi мен оның ... кеме ... ... ... мен ... ... қорғаудың келiсiлген
нормаларын қамтамасыз етудi қоса алғанда, су бетiн ... ... ... ... арасында тараптардың әдiлеттiлiгi мен ... ... ... орта ... ... ... ... қосымша және оның ажырамас бөлiгi болып табылатын
Хаттамада Қазақстан мен Ресей арасындағы теңiз түбi ... ... ... өтуiне географиялық сипаттама берiлген, сондай-ақ
көмiрсутектерi шикiзаты қорларын ... ... ... тиiмдi бiрлескен
ынтымақтастық шарттары келiсiлген. Модификацияланған орта сызық жағалаудан
бiрдей алыстауды негiзге алады, ол өзiне ... ... ... учаскелердi қамтиды және аралдар, ... ... ... ... ... да ... ... мен келтiрiлген геологиялық
шығындар ескерiле отырып айқындалады.
2001 жыл 29 ... ... ... ... мен ... арасындағы Каспий теңiзiнiң ара-жiгiн ажырату туралы
келiсiмге қол ... 2003 жыл 27 ... ... осы ... Хаттамасына
қол қойылды. 2002 жыл 23 қыркүйекте Әзiрбайжан Республикасы мен ... ... ... ... ... түбiнiң ара-жiгiн ажырату
туралы осыған ұқсас келiсiм жасасты. ... ... ... ... ... мен Ресей Федерациясы үш мемлекеттiң
ұлттық теңiз түбi секторларын заңдық ресiмдеу ... ... ... түбi мен жер қойнауы ... ... ... ... ... ... туралы келiсiмге қол қоюды ... ... ... ... және ... ... ... Негiз
ретiнде бiздiң әрiптестерiмiз нақ Қазақстан-Ресей тәжiрибесiн пайдалануда.
Каспий ... ... ... ... 1997 жыл 27 ақпандағы
«Бiрлескен Қазақстан-Түрiкменстан мәлiмдемесiнде тараптар орта ... ... ... ... ... ... Республикасы мен Түрiкменстан арасындағы Каспий теңiзiнiң түбiнiң
ара-жiгiн ... ... ... ... ... жоба Түрiкменстан
мемлекеттiк органдарының қарауында жатыр. ... ... мен ... ... ... теңiзiнiң түбi мен қойнауының ара-жiгiн
ажырату табысты аяқталған жағдайда қазақстандық ... түбi ... ең ... ... 30 % ... және бұл Әзiрбайжанда - 21 %, Түрiкменстанда -
20 %, ... - 17 % және ... - 12 % ... айтып кеткендей, Каспий теңізі ... ... ... ... жүйе ... табылады. Ең алдымен Каспий теңізі
СИТЕС бойынша жойылып бара жатқан түрлерге жататын, ... ... сүру ... [18]. ... ... мен ... жануарлардың басқа
түрлері мен құстардың сан алуан түрлері өмір ... ... ... жеке ... рекреационды құнды болып табылады және халықтың
демалу мақсаттарына пайдаланылады. Тиісті ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортасын қорғау мен табиғи
ресурстарды ... ... ... ... аймағы мемлекеттерінің
қоршаған ортаны қорғау туралы жалпы заңнамаларымен, сондай-ақ жеке табиғи
объектілердің: жер, жер ... су, ... мен ... әлемі, ерекше
қорғалатын территориялар туралы арнайы заңдармен де ... ... ... ... билік органдары қабылдаған, заңға тәуелді актілері де
ерекше маңызға ие. Барлық Каспий ... ... ... ортаны
қорғау саласындағы заңнамалары, Конституциядан бастау алады. ... ... ... ... ... ... ішінде, Каспий
теңізінің экожүйесін қорғауға ... ... ... Дегенмен, Каспий
аймағы мемлекеттерінің бірде-біреуінде, Каспийдің қоршаған ортасын ... ... ... ... ... ... орын алған
қатынастарды реттейтін арнайы нормативтік құқықтық акті әлі күнге ... ... ... мақсатында барлық ... ... ... ... ... ... қорғалатын аумағы құру
көзделген. Мұндай аумақ шеңберінде ... ... ... ... шаруашылық және өзге де қызметтердің қандай да ... ... ... ... болған жағдайда толық тыйым салынады.
Барлық Каспий аймағы мемлекеттері, ... ... ... құру
арқылы, қоршаған ортаны қорғау міндеті жүктелген ... ... ... табылады.
Теңіз қорық аймағын қорғау ... ... ... халықаралық келісімдердің алатын орны ерекше. Каспий аймағы
мемлекеттерінің бірлескен ынтымақтастығын дамыту немесе жүзеге асыру туралы
аймақтық ... жоқ. Ал ... ... ... ... пайдалы, әрі
қажетті болып табылады.
Каспий теңізінің ... ... ... ... да ... ... сондай-ақ геологиялық зерттеу, жер қойнауын барлау
және өңдеу жұмыстарына тыйым салынған. ССР ... ... ... ... мен ... ... қалып, екі мемлекет ерекше қорғалу
режимін сақтау міндеттерін мойындарына алады. ... ... ... ... ... ... әлсірету (кеміту) туралы шешім қабылдады.
Каспийдің Солтүстік бөлігінің шекарасы белгіленгенімен, ол ... ... ... Оның бір ... ... немесе дағдарыс бәріне де
ортақ, бөліп ала алмайтын экологиялық апатқа ... ал ол ... ... жеке ... мен даму ... ... тигізеді. Оның
экожүйесін сақтау мемлекеттердің өзара келісілген әрекеттерін талап етеді.
Ерекше қорғалатын табиғи территорияларды құру ... мен ... тек ... ... ... Каспий аймағының барлық
мемлекеттерінде, ерекше қорғалатын территория туралы ... ... ... Барлық мемлекеттерде ерекше қорғалатын территориялардың
құқықтық реттеу шеңбері, арнайы кешенді ... ... ... туралы
заңдармен айқындалады. Ал кейбіреулерінде арнайы ... ... ... ... ... сол ... ... мемлекеттерінің ерекше қорғалатын
территориялар туралы ... ... ... қарайық.
Каспий теңізінің Әзірбайжан жағалауында екі қорық пен бірнеше
заказниктер орналасқан. Бұл ... ... ... «Табиғатты қорғау
және табиғатты пайдалану» туралы және «Ерекше қорғалатын территориялар мен
объектілер» туралы ... ... ... ... ... ... ... заңының 62-бабына сәйкес, ерекше қорғалатын
территория дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... алынып тасталған, жер, су және олардың үстіндегі әуе
кеңістігінің табиғи кешендері мен объектілерден тұратын, ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық мәні бар,
сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар фауна мен флораны ... ... ... ... сәйкес, әр қайсысының ерекше ... бар, ... ... қорғалатын территориялар құрылуы мүмкін [18].
Сонымен қатар, ерекше қорғалатын территориялар ... ... ... және ... ... бар ... та, құрылуы мүмкін.
Заңдарда белгіленген қатаң құқықтық режимдердің бірі болып, қорық аймағында
қандай да ... ... ... жүргізуге тыйым салынатындығы
табылады. Ерекше қорғалатын территориялар, Министрлер ... ... ... ... 80 ... ... бар, соның ішінде 8
Каспий теңізінің жағалауында орналасқан [18].
Ерекше қорғалатын территорияларды құру ... мен ... ... ... ... «Қоршаған ортаны қорғау туралы» және «Балық
қоры мен аң ... ... ... және т.б. Ерекше қорғалатын
территориялар, атап айтқанда ұлттық парктер, ұлттық табиғи ... ... мен ... ... ... Экологиялық Кеңестің
әкімшілік шешімімен құрылады және қоршаған ортаны қорғау Департаментінің
басқаруында ... ... ... аң ... мал ... ... және т.с.с ... түрлеріне шектеулер орнатылған.
Ұлттық парктер мен ... ... ... ... ... геологиялық зерттеулерге рұқсат етілген. Ол тек
мемлекеттік органдардың, ... ... ... ... ... асырылады. Жануарлар қорықтары мен қорғалатын объектілерде тиісті
тәртіпен шаруашылық қызметтер мен ... ... ... рұқсат
етілген. Сондай-ақ аталмыш территорияларда аң мен балық аулауға ... ... ... ... ... ... 1995
жылғы «Ерекше қорғалатын территория» туралы ... ... ... ... ... ... құқықтық режимінің жалпы талаптары
көрсетілген. Заңға сәйкес ерекше қорғалатын территориялар қатарына, ... ... ... ... ... рекреациондық,
сауықтыру және т.б. маңызы бар объектілер жатады ... ... ... ... қорғалатын территориялар
федералды, регионалды (аймақтық) және жергілікті маңызы бар ... ... ... олар Ресей Федерациясының, Ресей Федерациясы
субъектілерінің және жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... 1919 жылы құрылған Астрахань биосфералық қорығы,
1987 жылы құрылған «Дагестан» табиғи қорығы, 2001 жылы ... ... ... құрылған «Самара мемлекеттік табиғи ұлттық ... ... ... ... қатысты саясаты Қазақстанға ұқсас болып
келеді. 1975 жылы РСФРО-ның Министрлер ... ... ... ... ... аймағы болып жарияланған. Кеңес Үкіметі ыдырағаннан
кейін аталмыш территория Ресей мен Қазақстанның ... ... ... қорық территориясында шаруашылық қызметтер ... ... ... ... тек ... шаруашылығы мен су
таранспортын дамыту қызметтерін жүргізуге ғана рұқсат етілген [7].
1998 жылы ... ... ... ... ... Солтүстік
қорық аймағының құқықтық режимін жартылай өзгерту» туралы ... ... ... талаптарға сай геологиялық зерттеулер мен
көмірсутегін өндіру ... ... ... Ауыл ... мен ... ... ... арқылы Каспий теңізінің
Солтүстік бөлігінде геологиялық зерттеулер мен көмірсутегін барлау ... ... ... ... экологиялық талаптар белгіленді.
Бұйрықтарға сәйкес әрбір жер қойнауын ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғаудың соңғы
технологияларын ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізуге мүлдем тыйым
салынады.
1998 жылы Ресей Федерациясы ... ... ... ... ... ... беру тәртібін енгізді.
Каспий теңізінің Түркменстан аумағында, Хазар мемлекеттік қорығы
орналасқан. Қорық аймағы ... ... өте ... ... ... ... ... қорғалатын табиғи
территория» туралы (1992), «Жануарлар мен ... ... ... ... ... ... (1997) ... және Президенттің «Қоршаған
ортаны қорғау Министрлігі туралы» ережені бекіту ... ... ... ... ... ... табиғи
территориялар» туралы заңының ... ... ... ... территория деп, экологиялық тепе-теңдікті, табиғи ... ... ... мен ... ... және ... құнды табиғи
кешендерді және табиғи ортаның жоғары сапасы мен пайдалы қасиеттерін сақтау
мен қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... мәдени-ағартушылық, рекрационды-сауықтыру немесе
эстетикалық құнды табиғи орта (жер, су, жер ... ... ... кешендер мен жекеленген объектілердің учаскелерін айтамыз (автор
аудармасы) [21].
Қазақстанның еншісіндегі Каспий теңізінің Солтүстік ... ... ... ... арналған. 1974 жылы Каспийдің Солтүстік
аймағы қорық ... ... Сол ... ... ... теңіз табиғи
ортасына қандайда бір кері әсерін ... ... ... ... ... ... тыйым салынған болатын. ... ... ... ... тек тиісті учаскелерде ғана балық аулауға ... жылы ... ... ... ... ... аймағының
құқықтық режиміне өзгертулер енгізіліп, сол аймақта экологиялық жағдайларды
ескере отырып, геофизикалық зерттеулер, геологиялық барлау мен ... ... ... ... ... заңнамалары бойынша Каспий
теңізінің Солтүстік қорық ... ... ... ... ... ... шарушылығына, су транспортына, мемлекеттік
геологиялық зерттеу, көмірсутегін ... мен ... ... жүзеге асыру
мүмкіндігі берілген. 1999 жылы 11 шілдеде Қазақстан Республикасы Үкіметінің
«Каспий теңізі Солтүстік мемлекеттік ... ... ... ... талаптар» туралы Қаулысы қабылданды [12]. Осы қаулы бойынша
Каспий теңізінде барлау және өңдеу жұмыстарын ... ... ... мен ... ... Сондай-ақ біздің еліміз халықаралық
экологиялық стандарттарға көшу жұмыстарын ... ... бұл үшін ... экологиялық кодекісі қабылданды. Оның негізгі мақсаты ... ... ... жаңа принципті көзқарастар негізінде экологияның
барлық мәселелрін заңнамалық деңгейде шешу. ... ... ... ... ... құқықтық қорғау туралы арнйы заң жоқ болғанымен,
Қазақстан Республикасының жаңадан қабылдаған Экологиялық Кодексінде ... ... ... ... ... [22]. ... Экологиялық кодексте
аталған құқықтық талаптар, Каспий теңізінің бүкіл шаруашылық және өзге де
қызмет саласындағы ... ... ... әліде болса
жеткіліксіз болып отыр.
Жалпы алғанда, Каспий ... ... ... ... жоғары даму деңгейіне ... ... ... аймағы
мемлекеттерінің заңнамалары, соңғы кезде қабылданған, яғни жаңа. Ал Иран
Ислам ... ... ... ... толықтырылып және
өзгертіліп отырады. Бұның бәрі Каспий теңізі үшін маңызды болып келеді.
Себебі ... ... ... және ... ... ... ұлттық заңдар мен заңға тәуелді актілердің ролі зор. Қазіргі ... ... ... ортасын қорғау мен табиғи ресурстарын пайдалану
саласындағы мәселелерді шешуде көптеген ... ... ... ... ұлттық деңгейде де, халықаралық деңгейде де (Каспий аймағы
мемлекеттерінің), ... ... ... ортасын қорғайтын (экожүйесін)
және табиғи ресурстарын пайдалануды құқықтық реттейтін арнайы заң жоқ.
Сонымен қатар, ... ... мен ... ... ... ... ... көп кездеседі.
Каспий теңізінің қоршаған ортасын қорғау туралы арнайы заң қабылдау
уақыт күттірмейтін ... ... ... ... теңізі айналасында қозғалып
жүрген мәселелердің ... ... оның ... ... ... ... ... халықаралық-құқықтық мәртебесінің қалай
шешілетіндігіне және Каспий жағалауы елдерінің арасында ... ... ... алуына қарамастан, теңіздің экологиялық мәселесін құқықтық ... Ең ... ... ... ... мәртебе беру
қажет.
Халықаралық-құқықтық деңгейде ... ... ... ... ең алдымен теңіздің экологиялық-құқықтық
мәртебесін ұлттық заңнамалармен айқындап алу қажет.
Қоршаған ортаның қорғау объектісі болып, әдетте, ... ... оның жеке ... да (жер, жер ... су, ... ... ... әлемі және т.б.), сондай-ақ жалпы экожүйені ... ... ... де табылады.
А.М. Муртазалиев өзінің «Правовые проблемы охраны окружающей среды в
бассейне Каспиского моря» атты еңбегінде, Каспий ... ... ... ... ... – бұл ... уникалды табиғи кешен [6]. ... ... ... ... ... ... ... атап
көрсеткен. Сонымен қатар, ол бізге Каспий ... ... ... ... заказник деп жариялауды ұсынып отыр. Себебі табиғи заказник ... ... ... бір немесе бірнеше объектілерін сақтау мен ... ... ... ... ... Яғни ... қорының жеке
элементтері, жануарлар мен ... ... ... ... ... массивтерін және т.б. қорғау мақсатында құрылады. Ал
Каспий ... ... ... ... емес, балық шаруашылығы мен су
таранспортын дамытуға арналған табиғи заказник ... ... ... ойды ұстанып отыр. Жалпы алғанда бұл ойды қолдауға болды. ... ... ... ... ... нысанына бөліп, бұл
территорияда ... бір ... ... ... ... бар. Бірақ
Каспий теңізінің тек бір бөлігін ерекше қорғауға алып, қалған территориясын
тыс қалдыра ... Яғни ... ... бір тұтас, табиғи кешен ретінде
алып, оның бүкіл экожүйесін қорғауға алу қажет.
Қазіргі ... ... ... ... құқықтық қорғау концепциясының,
құқықта көзделген, оның ... ... ... ... географиялық шекаралары мен ішкі құрлымдарының ... ... ... ... ... ... даму деңгейі
ескеріле отырып, табиғи кешен ерекшеліктері, қоршаған ... ... ... ... ... ... табиғат пен қоғам арасындағы қатынастан туындайтын
мәселелерді кешенді түрде шешуді ... ... мен ... ... ... ... ... шешу
қолданылады. Дегенмен бұл мәселе әлі де болса ... және ... ... ... ... бұл тәсіл бірнеше ғасырлар бұрын, белгілі бір территория
ерекше қорғалатын қорық аймағы болып белігіленіп жүзеге ... ... ғ.ғ. ... (лашын) аулаушылыққа қызушылық танытатын, ... ... ... ... ... ... ... аң
аулайтын жеті арал ерекше ... ... ... ... ... бір ... ... қорғалатын қорық аймағы деп тану тек, ... ... ... ... жоқ. Ол ... ... үшін де ... асырылды. Мысалы, Петр I өзен
жағалауындағы орман алқаптарын жоюға тыйым ... ... ... ағаштары
бар ормандарды ерекше қорғалатын қорық аймағы деп жариялаған [23].
Экологиялық құқық ... ... ... ... ... мәселелерді кешенді түрде шешу тәсілін (подход) ... ... 60-70 ... ... ... ... ... табиғи кешенді
бөліп қарастырған [24].
В.В. Петровтің ойынша, табиғи кешен бұл, барлық табиғи ... ... ... ... Б.В. Ерофеев қорықтарды, ұлттық табиғи парктерді, ... ... және т.б. ... ... жатқызған [26].
Д.Л. Байдельдинов табиғаттың өзі, өз бетінше өмір сүре алытын
элементтерден тұратын кешен деп ... [27]. Атап ... ... жер, жер
қойнауы, су, орман, жануарлар әлемі, ... ауа ... ... ... құрамына кіретін элементтер бір-бірімен тығыз байланыста
болады, бір элементтердің өзгеруі, екінші элементтің өзгеруіне алып келеді.
Мысалы, ... ... ... объектілердің қатарына жатады. Теңізде мұнай
операциялары қаншама қауіпсіз жоғарғы технологияларымен ... ... әсер ... ... ... ... Н. ... «қиын жағдай мәні бар территория»
түсінігі туралы атап көрсеткен. Ол мұндай территорияның үш типін ... ... және ... ... байланысты табиғи ресурстарды
пайдалануға шектеу белгіленген территория; ә) экологияық жүйенің ... ... ... ... ... ... ... режимі
белігіленген территория; б) ерекше ... ... ... тарихи және
мәдени ескерткіштер орналасқан территориялар [28].
С.Б. Байсалов пен В.В. Петровтың еңбектерінде, қоғам мен ... ... ... қорғауды талап ететін, оның ... атап ... ... ... ... ... және ... кешен
[29]. Өзінің құқықтық режимі бойынша барлық табиғи объектілерді келесі
түрге бөліп: табиғи шаруашылық ...... ... ... немесе келекшекте пайдалану саласындағы табиғи ... ... ...... қызметі шектелген немесе толық
тыйым салынған табиғи-қорықтарды жатқызған.
Олар табиғи ... ... ... экономикалық және
табиғат қорғау қызметтері жүзеге асырылатын, мемлекеттің ерекше қорғауында
болатын, адамның ... және өзге де ... ... ... ... ... жйынтығынан тұратын, қоршаған табиғи
ортаның бір бөлігі
Қазіргі кезде «табиғи кешен» терминінің орынына ... ... ... ... ... ... ... табиғи аймақ» түсінігін ең алғашында биология
ғылымының өкілдері енгізген. Н.Ф. ... және Ф.Р. ... ... ... ... биосфераның барлық аймағын жатқызады [30].
Авторлардың ойынша, ерекше қорғалатын табиғи аймақтарға әр түрлі нысандағы
объектілердің ... ... ... ... басқада ойлары бар. Мысалы, Ю.А. Исаков ... ... ... қорғалатын табиғи аймақтарға, жасанды табиғи
ортаны, яғни зоологиялық ... ... ... ... ... ... авторлар бұл аймақтарға, емдеу-сауықтыру орындарын да
жатқызады [24].
Авторлардың келесі бір тобы ... ... ... ... қорық
объектілерін жатқызады, яғни – қорықтар, заказниктер, ұлттық ... ... ... және т.б. ... ... ... аймақтарға А.А. Транин ауқымды ... ... ... ... аумақ бұл – табиғи және жасанды жолмен
пайда ... ... ... сауықтыру және эстетикалық маңызы бар,
арнайы заң актілерімен ерекше ... ... ... ... ... ... ... ішінара, уақытша немесе тұрақты шаруашылық қызметті
пайдаланатын, ... ... жеке бір ... ... мен ... ... ғылыми негізде қамтамасыз ететін және рекрецияға арналған
белгілі бір территорияның аймағы ... ... ... ... ... ... ... қорғалатын табиғи орта деп - ... ... ... және ... ... ... ұлттық маңызы бар ерекше
табиғи объектілердің кешенін айтамыз [24].
Ал біздің қазақстандық ... да ... ... ... ... өте тар ... берілген. Қазақстан Республикасының 2006
жыл 7 ... ... ... ... ... ... бұл ... қорғау режимі белгіленген мемлекеттік табиғи-қорық қорының табиғи
кешендері мен ... бар жер, су, ... және ... ... ... ... анықтамадан көріп отырғанымыздай, бұрынғы ... ... ... ... ... ... ерекше қорғалатын табиғи аймақтар
жатқызылып отыр.
Біздің ... ... ... кешенді түрде зерттеп, шешу
қажеттілігі, «табиғи шаруашылық кешен» түсінігі Г.М. ... ... ... ... Г.М. ... «Проблемы
правового регулирования природно-хозяйственных комплексов (на примере
Балхашского ... ... атты ... ... ... ... ... [33]. Автор қазіргі экологиялық құқық теориясын
зерттеп, кешенді нысанда реттелуді ... ... ... салаларды
көрсеткен:
- ерекше қорғалатын табиғи аймақ;
- емдеу-сауықтыру мекендері;
- курортық аймақтар;
- рекреациялық аймақтар;
- төтенше экологиялық ... ... ... ... аймақ;
- табиғи ландшафты практер және т.б.
Г.М. Сағынбекованың ойынша осы аймақтарды ... ... ... ... ... бір ... беруді ұсынып отыр. Ол: «Табиғи-шаруашылық
кешен» бұл – сауықтыру, ... ... және ... қорғау
қызметтері жүзеге асырылатын, мемлекеттің ... ... ... ... және өзге де қызметтерін жүзеге ... ... ... ... ... ... ... ортаның бір
бөлігі болып табылады» [34] деп жазады. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... мен апаттардан
өзіндік айырмашылығы мұнда табиғи нысандар заңдастырылмаған, онда табиғат
қорғаумен қатар, шаруашылық және басқа да ... ... ... тууы жасанды өнімді пайдаланушы емес, табиғи өнімді
көбірек ... ... бар ... бөліп алуға және оларды
пайдалану мен қорғаудың ерекше құқықтық тәртібін орнатуға мүмкіндік береді.
Г.М. Сағынбекованың пікірінен ... ... ... ... ... ... ... жиынтығын жатқызатындығын
көруге болады. Табиғатты ерекше қорғау қағиадасы ... ... және ... да ... пайдалануға тыйым салу тәртібі дегенді
білдірмейді.
Ж.К. Рысбекова өзінің ... ... ... ... ... ... Республики Казахстан»
еңбегінде, «ерекше ... ... мен ... ... заң ... отыр [35]. ... «ерекше қорғалатын табиғи аймақ» деген ұғымның
«табиғи кешен» деген ұғымнан ... ... кең ... атап
көрсетті. Оның пікірінше, бұл анықтама «табиғи кешен» және «жер телімдері,
су нысандары мен ауа кеңістігі» деген ... ... ... бір ... ... ... қояды, дегенмен де, табиғи нысандары бар жер
учаскелерінің табиғаттың ажырамас бір ... ... ... туралы
айтады. Сондай-ақ, өз кезегінде бұл кешендер еліміздің мемлекеттік ... ... ... ... ... атап көрсеткен.
Жоғарыдан көріп отырғанымыздай, табиғатты кешенді нысанда реттеу тек
қоғам мен табиғаттың ғана бір ... ... ... ... ... ... ... қорғау екі жағынан жүзеге асырылады, яғни әлі де
болса экологиялық ... ... ... ... табиғи аймақтар мен
табиғатына зиян келген (немесе табиғи ресурсы қалмаған ... да ... ... ... ... ... ... объектілерде шаруашылық жүргізуді құқықтық реттейтін нақты анықтаманы
енгізу қажеттігі жоғары.
Кейбір мемлекеттердің заңнамаларында ... ... ... бір ... ғана қолданылады. Мысалы, Ресей Федерациясында ... 13 ... ... нашар аудан белгіленді. Атап айтқанда,
Москва ауданы, Солтүстік Каспий аймағы, Байкал теңізінің ... ... ... ... аймақтары және т.б. [23].
Ал осы аталған кейбір аймақтар үшін, ... заң ... ... ... ... ... ... қаласының табиғи
кешенінің территориясында қала-құрлыс жүргізу ... ... ... және ... ... жасыл-желегін сақтау туралы» арнайы заңдар
қабылданған. 1998 жылдың 21 қазанында қабылданған «Мәскеу ... ... ... қала-құрлыс жүргізу қызметін құқықтық реттеу»
туралы ... ... ... ... ... ... түсінік берілген.
Аталмыш заң бойынша Мәскеу ... ... ... ... және қоршаған ортаны қорғау ... ... ... мен су ... жиынтығы жатады [36].
Сонымен қатар, «Байкал көлі» туралы заңда да ... ... ... жылдың 1 мамырындағы Ресей Федерациясының «Байкал көлін қорғау»
туралы заңына сәйкес Байкал табиғи территориясына, Байкал көлі мен ... ... ... территориясы шеңберіндегі Байкал су қоймалары,
Байкал көлінің ерекше қорғалатын жағалуы, сондай-ақ ұзындығы ... ... ... 200 км. ... ... ... ... нысанның ерекше қорғалатын қорғауға алынатындығы, оның
құқықтық режиміне байланысты. Егер ... ... ... ... бар табиғи нысан туралы болса, онда қорғаудың қорықтық немесе
заказниктік тәртібі орнатылуы мүмкін. Ал ... екі ... одан да ... ... ... қор ... ... кезде оны қорғау мен
қолданудың кешенді тәртібі орнатылады. Кешенді тәртіпке ... ... ... ... ... ... ... дейін жатқызылады. Бұл
айтылғандардан әрбір ... ... ... ... ... ... және ... кешен ерекше қорғалатын аймаққа
жатқызылмайтындығын аңғаруға ... ... ... ... ... ... ... оны жай ғана табиғи
кешен деп айту жеткіліксіз, нақтырақ айтсақ оны табиғи-шаруашылық кешен
десек дұрыстырақ ... ... ... ... еркше қорғалатын аймақтардан ерекшелігі,
бұл аймақ тек заңдастырылып, қорғалып қана ... сол ... және өзге де ... жүзеге асыруға мүмкіндік бар.
Сонымен қатар, табиғи шаруашылық кешен түсінігін енгізу арқылы,
ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... болады.
Себебі жоғарыда айтып кеткендей, қазіргі ... ... ... ... әр түрлі мағына беретін түсініктер кіреді. Мысалы,
қорықтар мен ұлттық ... ... ... ... ... ерекше
қорғалатын табиғи аймақтар болғанымен, екі түрлі болып келеді.
А.А.Траниннің ойынша, қолданыстағы ... ... ... ... ... ұлттық парктер, биосфералық ... т.б. ... ... мен ... өте ... болып келеді.
Қарастырып отырған табиғи территорияларда, бұрынғымен ... ... ... ету режимі мен оны қорғауға басымдық береді [30].
Халықаралық-құқықтық нормаларда да, ... ... ... ... ... да, құқықтық қорғаудың объектісі
ретінде теңіздің территориялық шекарасы нақты ... ... ... және ... ... таби,атты пайдаланудың арнайы құқықтық ... мен ... ... ... ... ... Яғни бұл аймақта
табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны ... ... ... құқықтық режим жоқ.
Каспий теңізінің Солтүстік аймағының ... ... ... ... термині ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... ... ... шамасы жоқ.
Себебі, біріншіден, «қорық» құрамына кіретін территорияларды заң
бойынша қандай да ... ... ... ... салынған,
екіншіден, бұл аймақта, қоршаған ортаны тұрақты нысандағы ... ... ... ... ... табиғи аймақтарда көп жағдайларда
шектеулі болса да шаруашылық қызметтер жүргізіледі. Мұндай ... ... бар. ... ... ... ... теңізі аймағында жүргізіліп жатқан
түрлі шаруашылық қызметтер. Сондықтан да, ... ... ... ... ... шаруашылық кешен деп тану қажеттігі туындап
отыр. Яғни «ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... ... ... ... теңізіне «табиғи шаруашылық кешен» деп экологиялық құқықтық
мәртебе беру жеткіліксіз. Теңіздің ... ... ... ... ... ... да ... Себебі, біріншіден, теңізде жүргізіліп
жатқан шаруашылық қызметерге толық тыйым сала ... ... ... табиғи аймақ» түсінігі қорықтар, заказниктер, ұлттық табиғи
парктер және т.б. ... ... ... ашып бере ... ... ондай
аймақтар, нақты бір жер учаскесінен басқа да табиғи ресурстардан құралған.
В.В. Петров табиғи кешендерге табиғи ... мен ... [25]. Б.В. ... болса табиғи кешенге қорықтарды, табиғи
ұлттық парктерді, табиғи ескерткіштерді және т.б. ... [26]. Ал ... ... ... деп – бірыңғай жүйе ретінде қаралатын өзара
байланысты табиғи элементтердің жүйесін ... [38]. Оған ... ... ... ландшафтар және т.б. жатқызған. ... ... ... ... ... ... Н. Робинсон, «белгілі
бір аймақта қоршаған ортаның қорғау, сол ... ... ... ... мен ... ... ... отырып жүзеге
асырылуы қажет» [28] деген ойды айтады. Сондықтын да Каспий теңізіне оның
экономикалық, ... және ... ... ... ... ... ... отырып, нақты экологиялық құқықтық мәртебе беру
қажет.
Ішкі континентальды су қоймасы ... ... ... ең ... ... табылатын, Каспий теңізі, оның су қоймалық территориясынан
басқа, теңіз ... ... ... байланысқан, біртұтас күрделі
табиғи жүйе болып табылады. Сондықтан да Каспий теңізіне «уникалды табиғи-
шаруашылық кешен» деген экологиялық ... ... ... теңізі аймағына «уникалды табиғи-шаруашылық кешен» деп
экологиялық ... ... бере ... осы ... ... ... ... қосымшасынан көруге болады. Кестеде көрсетілген табиғи
элементтердің көптігін, Каспий теңіз аймағының уникалды екенін ... ... ... ... ... бай ... ... табиғи ресурстар кіреде. Табиғи объектілерге әдетте, жер, жер қойнауы,
су, ... ... ауа, ... әлемі жатады [39]. Ал табиғи
ресустар деп – қоғамның материалдық және мәдени мұқтаждығын ... ... ... ... ... қолданылатын табиғи ортаның
құрауыштары мен табиғи құбылыстарды айтамыз [40]. ... ... ... ... келеді. Сол секілді Каспий теңізі аймағы табиғи ресурстарға бай
болып келеді. Әсіресе кен байлықтарына. ... ... ... ... ... су ... ... мен өсімдіктер әлемін жеке нысандар
ретінде қарастырылған. Себебі Каспийдің су ... өзі, жеке ... ... ... ... ... Каспий теңізінің Солтүстік бөлігі қорық
аймағы болып табылғандықтан, оның ... ... ... ... ... құрайды.
1.3 Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және табиғи ресурстарды
пайдаланудың ... ... ... ... ... даму ... ... ұлттық қауіпсіздіктің құрамдас бөлігі бола отырып,
тұрақты дамудың міндетті шарты, қоршаған ортаның тиісті ... ... ... ... қызмет, мемлекет қызметі оның арнайы өкілетті органдары,
өзге де ... ... ... бір ... мен ... негізінде
құрылады. Бұл қағидалар қоғамдық қатынастардың белгілі түрлерін реттеуде
құрылған белгілі-бір құқықтық кеңістік шеңберіндегі ... ... ... мен ... ... басқарушы бастама болып табылады.
Заңгер ғалымдар қоғамдық өмірдегі құқықтық қағидалардың мәні мен ... ... ... ... ... ... Мысалы,
О.И. Цабулевскаяның ойынша: «Құқықтық қағида – оның мәнін анықтайтын
және білдіретін құқықтың шешуші идеясы мен ... ... ... ... ... ... ... аударғанда кез келген құбылыстың құқықтық
негізін білдіреді» [41].
Құқықтың ... ... ... ... ... заң ... ... сот билігі органдары, мекемелер, қоғамдық
қатынастар, ... ... етуі ... ... ұстану
мемлекеттің әлеуметтік және құқықтық сипатының, ... ... ... ... ... пайдалану жөніндегі барлық қызметтің тиімділігінің
және азаматтардың заңды қызығушылығымен экологиялық құқығын ... ... ... етуі ... ... қағидалары бұл – мәнін білдіретін, оған негіз болатын идеялар
мен ... Ол ... ... пен ... сара ... қортындылау
арқылы шығарылады.
Құқық қағидалары әділдік, туралық көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... бойы өзгермейтіндігі [42].
Жалпы экологиялық қағидалар табиғи ресурстар заңнамасының салалық
жүйесіндегі қағида жүйесінің ... үшін ... база ... ... ... салалық қағидалар жалпы бастамашыларға сүйенеді.
Н.Б. Мұхитдиновтің айтуынша, ... ... ... ... ... ... ... объективті болып табылады. Сонымен
қатар, Н.Б. Мұхитдинов, тұжырымдама және қалыптасу ... ... ... ... ... деп санайды [43]. Осы мәселеге қатысты
мемлекет және құқық ... ... ірі ... бірі С.С. Алексеев
«құқықтық нормада бекітілмеген бастамалар ... ... ... тек қана құқықтық сананың идеясы ... ... ... ... ... бұл құқықтық ... ... деп ... [44].
Н.Б. Мухитдинов пен С.С. Алексеевтің құқық қағиадасы түсінігіне ... ... ... болады. Олардың пікірінше, сала
қағидалары шынайы ... ... ... ... ... ... және олардың заңнамаларда бекітілуі міндетті емес. Мәселен,
Г.В. ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес (шындап келгенде, осы қажетте емес)» [45]. Бұл
ғылыми талқылауда ... ... ... ... ... ... ... А.Е. Еренов мынадай пікір ... ... ... ... ... тек ... арнайы нормативтік құқықтық
актісінде бекітіліп, пайда болады. Яғни, ... ... тек ... ... күші ... ... ғана, құқықтық қағида болады» [46].
Басқа авторлар қағида деп бір немесе бірнеше құқықтық ... ... ... ... ... немесе басқа
құқықтық массивтердің құқықтық салалары) негізгі ... ... ... ... ... ... ... ойынша, салалар мен институттарды қалыптастыру
процесінде ... ... ... ... ... ... ... ортақтығына құқылы. Олар құқықтық материяның өзіне қатысты
жүйе ... ... ... және ... ... ... негізгі мақсаттары мен құқық тапсырмаларының мәнін ашады. Құқық
қағидалары жеке ... және ... ... өзара қатынастарын
көрсетеді және ... ... ... ... ... ... құрылымын
анықтайды. Құқықтың кез-келген нормасы, институт, сала бәрі де ... сай ... ... Бұл – құқықтық нормалардың әрекеттерінің
қажетті тиімділік ... бірі ... ... ... ... жүйе ... мынадай бөлімдерге
бөлінеді: а) толықтай құқық ... ... б) ... ... в) ... ... қағидалары; г) құқық институттарының
қағидалары. Қағидалардың барлық түрлері бір-бірімен тығыз байланысты ... ... ... ... және ... ... қағидалары бар.
Жалпы құқық қағидаларына Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... қағидалары жатады. ҚР Конституциялық
құқығында ... ... ... ... ... ... қатысы
бар: Демократия (1бап); Конституциялық нормалардың жоғарғы заң күші
барлығы, заңдылық (4 бап); ... (10 бап); ... ... бап); ... ... және жеке ... ... танылуы (6 бап);
адамның өмір сүруіне, денсаулығына қоршаған ортаның ... ... (31 ... ҚР-ның Конституциясында аталған және басқа да ... ... ... ... ... жанама орын алуы мүмкін.
Экологиялық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясаттың мақсаты,
табиғи жүйелердің, қоғамдың өмірдің ... ... мен жеке ... ... ... ... және табиғи әсерлердің нәтижесінде
туындайты қатерден қорғауды ... ету ... ... ... ... ... ... шешу мен
экологиялық апаттарды алдын-алу негізі кез-келген мемлекеттің әлеуметтік-
экономикалық жүйесін экологияландыру ... ... ... 2003
жылдың 3 желтоқсанында Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... экологиялық
қауіпсіздігі тұжырымдамасы» қабылданды. Жоғарыда аталған мақсаттарға қол
жеткізудің жолдары осы ... ... ... ... ... табиғат пайдаланудың,
мемлекеттік экологиялық ... және ... ... ... ... және ... келтіру;
- табиғат пайдаланудың және экологиялық сараптаманың ... ... ... ... ... ... экологиялық статистика, экологиялық білім
беру, экологиялық үгіт-насихат және ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықтарды кеңейту [1].
Көрсетілген мақсаттарға жету экологиялық заңнамалық қағидаларын
зерттеуге септігін тигізеді. Экологиялық ... жаңа ... ... ... ... ... ... талқылау
қажеттігін көрсетіп отыр.
ҚР-ның Экологиялық кодексінің 5-ші бабында экологиялық заңнамалардың
негізгі қағидалары ... ... ... ... ... заң және ... актілерден тұрады. Қоршаған ортаны қорғау,
табиғи ресурстарды пайдалану және оларды қорғау ... ... ... бар. ... да эколгиялық құқық саласынның нормалары әр түрлі
заңдарда кездесетіндіктен, құқықтық экологиялық қағидалар да әр түрлі болып
келеді.
Осындай ... ... ... ... ортасын қорғау
туралы арнайы заңның қағиадаларын бекіту үшін экологиялық заңнамаларда
көрсетілген жалпы қағидаларды ... ... ... ... ... қызметтер жер, жер қойнауы, су,
орман және т.б. табиғи ресурстармен тығыз ... ... ... ... талдау жасауды еліміздің
негізгі экологиялық заңы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... бекітілген мына
қағидалар бойынша қоршаған ортаны қорғау ... ... ... Республикасының тұрақты дамуын қамтамасыз ету;
2. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
3. Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... және табиғи ресурстарды пайдалану
саласындағы мемлекеттік реттеудің міндеттілігі;
5. Қоршаған ортаны ластаудың және оған кез ... ... ... ... ... алу ... ... іс-шаралардың міндетті түрде болуы;
6. Экологиялық құқықбұзушылық үшін жауаптылықтың болмай қалмауы;
7. ... ... ... ... өтеу ... Қоршаған ортаға әсер етудің ақылы болуы мен рұқсат алу тәртібі;
9. Табиғи ресурстарды пайдалану мен қоршаған ... әсер ету ... ... таза және ... ... технологияларды қолдану;
10. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі мемлекеттік органдар қызметінің
ықпалдастығы, үйлесімділігі мен ... ... ... ... ... ... ... алуға
және оны азайтуға, қалдықтарды ... мен ... ... ... ... ... ... мен қоршаған ортаға әсер ету кезінде
ұлттық мүдделерін қамтамасыз ету;
13. Экологиялық ... ... ... ... және
нормаларымен үйлесуі;
14. Халықтың экологиялық ақпаратқа қол жеткізуін және ... ... ... қатысуын қамтамасыз ету;
15. Жоспарланып отырған шаруашылық және өзге де қызметтің ... ... және оны ... асыру туралы шешімдер қабылдаған
кезде қоршаған ... және ... ... ... бағалау
міндеттілігі;
16. Халықтың барлық табиғи ресурстарға әділ және тең ... ... ... қағидалардың барығы дерлік табиғи шаруашылық кешен
заңнамаларында қолдануға болады. Осы аталған қағидалардан басқа, ... ... ... қағидасын» экологиялық заңнамаға, соның
ішінде Каспий аймағының құқықтық жағдайын реттейтін ... ... ... ... ... ... ж.ж. ... тұжырымдамасында» табиғи шаруашылық кешендердің қызметтеріне
қатысты экологиялық қағидалар бекітілген.
Мемлекеттің экологиялық ... ... ... ... ... ... пайдаланудың экологиялық мүмкін шектерін
айқындайтын және қоршаған ортаны сапалы ... ... ... ... ... және ... әрі өзге де ... ережелерінің ғылыми-негізделген кешенін енгізу жолымен мемлекеттің
тұрақты дамуы үшін барлық қоғамдық қатынастарды реттеуге экожүйелік тәсіл;
2. Экологиялық қауіпсіздіктің өңірлік және ... ... ... ... ... ... және ұлттық мақсаттарына
бағыныштылығы;
3. Қоршаған орта мен адамның денсаулығына келтірілген залалды өтеудің
міндеттілігі (табиғат пайдаланушылар мен ... ... ... ... ... мен ... экологиялық-
экономикалық теңгермелігі (экологиялық сыйымдылық пен ... ... ... және өзге де ... ... ... ... одан
кейінгі экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық ... ... ... ... ... қол ... қамтамасыз ету
және оның экологиялық проблемаларды шешуге қатысуы;
7. Халықаралық ... ... және ... ... ... ... ... «Бұл құқықтық құжаттың құқықтық
мәртебесі жоқ, оның тек әдістемелік сипаты ғана бар. ... ... ... ... ... ... ... болып
саналмайды» [50]. Бізде осы оймен келісе аламыз. ... ... ... ... мәнге ие.
Қазіргі таңда табиғатты қорғау туралы заңнамалар өте қарқынды дамуда.
Осыған орай оның қағидалары да даму үстінде.
Экологиялық құқық ... – жер, су, ... жер және жер ... ... ... да ... ... қағидалары көзделген.
Қазақстан Республикасының Жер ... ... ... ... ... көзделген [51] жер заңнамалары қағидаларын
табиғи шаруашылық кешен ... ... ... Себебі табиғи
шаруашылық кешендегі шаруашылық қызметтер жермен тығыз байланысты болуы
мүмкін.
Қазақстан Республикасының Жер ... және жер ... ... заңының 3-бабында жер қойнауы мен оны ... ... [52]. ... аталған қағидалардың ішінде мына екі ... ... мен жер ... ... және ... ... сәйкес
келмейтін сияқты. Біріншіден, жер ... ... ... ... ... жүргізу қағидасы. Әдетте жария деп, ашық, қол
жетімді дегенді ... Бұл ... ... жер ... пайдалану
жөніндегі операциялар ашық, барлығына жария ... ... ... ... ... ... мәліметтер тек мамандарға ғана ... да бұл ... ... «жер ... ... жер ... оларды қорғау туралы мәліметтердің жариялығы» деп өзгерту керек.
Екіншіден, жер қойнауын пайдалану жөніндегі операцияларды жүргізуге
инвесторларды тарту үшін ... ... ... ... Қазіргі таңда
ешкімге де құпия емес, жер қойнауын пайдлану, тек жер қойнауына ғана ... ... ... ... ортаға да зиянын тигізуде. Ал бұл қағиданы
табиғи шаруашылық ... ... ... үшін, қоршаған ортаны
қорғау, әсіресе жер қойнауын ... ... ... ... ... болар еді.
Қазақстан Республикасының 2003 жылдың 9 шілдеде қабылдаған Су
кодексінде, су ... ... ... [53]. ... суды ... су ... ... мен молықтыруды, су
пайдаланудың, су ... ... ... ... ... ... ... ететін су шаруашылығы-бассейіндік ... ... ... ... тиімді болар еді. Себебі, су
шаруашылығы-бассейіндік қағидасы ... көл ... және ... да ... ... ... бірлестіктер арасында су ресурстарын
бөлу кезінде жүзеге асырады ... жылы 4 ... ... ... ... ... ортасын
қорғау жөніндегі негіздемелік Конвенцияға қол қойған болатын. Конвенияны
қабылдай отырып Каспий аймағы мемлекеттері, ... ... ... ... және ... ... үшін сақтау керектігі мен теңіз
ортасына залал келтірмеуін қамтамасыз ету қажеттігін мойындаған ... ... қол ... және оның ережелерін орындау үшін өздерінің іс-
әрекетінде ... ... ... ... ... ... ортасы үшiн маңызды қауiп төнген немесе тежеусiз
залал орын ... ... ... ... сақтық шараларын қабылдау
қағидаттары, осындай залалдың алдын алу ... ... ... ... қалдыру үшiн толық ғылыми сенiмдiлiктiң болмауына сiлтеме
жасау себептер ретiнде пайдаланылмайды;
- Каспий теңiзi теңiз ортасы ластануының ... алу, ... ... ... ... ... ... шығыстарды ластаушының көтеруiне
«сәйкес ластаушы төлейдi» қағидатын;
- Уағдаласушы Тараптар барынша толық көлемде ... ... ... ... теңiзi теңiз ортасының ластануы туралы ақпараттық
қол ... ... ... ... ... ие. Дегенмен
аталмыш қағидаларды Каспий аймағы қоршаған ортасын қорғау ... ... ... ... ... 2002 ... 10 ... қабылданған «Қоршаған
оратаны қорғау туралы» заңында қоршаған ортаны ... 24 ... [54]. ... ... қағидалардың ішінен, сондай-ақ біздің
заңнамаларымызда көзделмеген, Каспий табиғи-шаруашылық кешенін реттеуде
төмендегі қағидаларды башылыққа ... ... ... және ... да ... ... және жүзеге асыру
кезіндегі, территорияның табиғи және ... ... ... ... ... ... ... және табиғи
кешендерді сақтау басымдылығы;
- қоршаған ортаны қорғау саласындағы бақылаудың тәуелсіздігі.
Аталған ... ... ... экологиялық-құқықтық жағдайын
қарастыратын арнайы заңнамада ... ... ... ... ... теңіз туралы арнайы заң жоқ
болғанымен, Ресейдегі 1999 жылдың 1 мамырындағы ... ... ... ... туралы заңының 5-бабында, Байкал ... ... ... ... ... ... ... мына қағидаларға негізделеді:
- Байкал көлінің уникалды экожүйесі мен су қорғау аймағындағы табиғи
ландшафтарға кері әсерін тигізбейтін қызмет түрлерінің ... ... ... уникалды экожүйесіне шаруашылық және өзге де
қызметтер әсерінің кешенді есебі;
- ... ... ... ... ... мен ... ... тепе-теңдігін сақтау;
- мемлекеттік экологиялық сараптаманың міндеттілігі [37].
Осы қағидалардың барығы Каспий аймағының қоршаған ортасын ... ... ... болады. Сонымен қатар осы аталған қағидаларға
«халықаралық бақылау және ... ... ... қосуға болады.
Себебі біздің қарастырып отырған Каспий ... ... бес ... ... болғандықтан, осы қағида қазіргі таңда өзекті болып
табылады.
Ал Әзірбайжан Республикасының 1999 жылғы ... ... ... ... 3-бабында, қоршаған оратаны қорғау саласының 8 қағидасы
көрсетілген [19]. Осы ... ... ... ... ... ортасын
қорғау туралы заңнамада төмендегі қағидаларды басшылыққа алуға болады:
- қоршаған ортаның биологиялық сан алуандылықты қорғауды ... ... ... ... ... және ... қалпына келтіру,
табиғатты пайдалану мен қоршаған оратаны ... ... ... ... ... ... саласындағы халықаралық ынтымақтастық.
Түркменстан Республикасының 1991 ... ... ... туралы»
заңының 1-бабында табиғатты қорғаудың негізгі қағидалары көзделген. Заң
бойынша табиғаттың қалыпты ... әсер ... ... басқару
және т.б. қызметтерді жүзеге асыру барысында кез-келген Халықтық Депутаттар
Кеңесі, атқарушы органдар, заңды және жеке тұлғалар төмендегі ... ... ... ... өмір сүру ... ... биосфераның экологиялық
жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету;
- қоғамның экологиялық, экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... қоршаған оратада өмір сүруінің шынайылығын
қамтамасыз ету;
- табиғатты қорғау міндеттерін шешудегі жариялылықты ... ... ... ... мен тұрғындардың тығыз байланыстылығы;
- табиғатты қорғау саласындағы мемлекетаралық және ... ... ... пайдлану заңнамаларының сақталуы және құқық бұзушылық
үшін жауаптылық [55].
Жалпы зерттеу жұмысының қортындысы ... біз, ... ... ... ... ... ... қабылау қажеттігін ұсынып
отырмыз. Сондықтан жоғарыда көрсетілген қағидаларды қорытындылай ... ... ... ... ... әмбебап Конвенция мынадай
негізгі қағидалар басшылыққа ... ... ... ... ... дамуын қамтамасыз ету;
- Каспий аймағында экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
- Каспий аймағында табиғатты пайдалануды міндетті сақтандыру қағидасы;
- ... ... ... мен су ... ... ... кері әсерін тигізбейтін қызмет түрлерінің басымдылығы;
- уникалды Каспий экожүйесіне ... және өзге де ... ... ... ... ... ... табиғи ландшафтарды және табиғи
кешендерді сақтау ... ... ... ... табиғи ресурстарды пайдаланудың
құқықтық негіздері
1. Каспийдің су ресурстарын пайдаланудың құқықтық режимі
Қазақстан Республикасының су қоры ... су ... ... енгізілуге тиіс Қазақстан Республикасының аумағы
шегіндегі барлық су объектілерінің ... ... су қоры ... 524 ... ... - 190, ... - ... - 101, су қоймалары - 95, жерасты сулары - 58).
Қазақстанда ең ірі су айдындары Каспий және Арал ... ... ... ... 39 ... жуық ... және ... ағынды сулар, 48
мыңнан астам көлдер бар. Неғұрлым ірі ағын ... ... Іле, ... ... ... Торғай және Шу өзендері жатады.
Су ресурстары аумақтар бойынша біркелкі бөлінбеген. Шығыс ... - 34,5%, ... - 4,2%, ... - 2,6%, ... - ... - 21,2%, батыс өңірдің үлесі - 13,4%.
Қазақстанның жерүсті суларының ... ... сулы жылы - ... оның ... 56,5 ... республика аумағында құралады,
қалған көлемі Орталық Азия мемлекеттерінен, Ресей Федерациясынан ... ағып ... Бұл ... азаю ... ие болып отырғанын атап
өту қажет, өйткені осыдан 10 жыл бұрын ғана ол 102 км3/жыл, ал ... ... ... ... ... 115 км3/жыл көлемінде бағаланған
болатын.
Қазақстан экономикасы салаларының су ... ... ... ... салыстырғанда 2006 жылы 35 км3-тан 26 ... ... ... ... су алу көлемінің ең төмен көрсеткіші байқалды - 20 км3. ... ... ... ... сулы ... ... ... болып
жатқан ұйымдық-құрылымдық өзгерістерге негізделеді.
Негізінен өткен ғасырдың 60-70-жылдарында салынған ирригациялық
жүйелердің әбден тозығы ... ... ... ... суды ... ... суды шаруашылықтар бойынша бөлу қиындап кетті, ауыл
шаруашылығы дақылдарын сумен ... ету ... ... ... ... ... ... шығыны бас су алғыштан бастап 50-60%-ға
дейін жетеді.
Осы заманғы агротехниканың нашар енгізілуі, суғару ... ... және ... ... ... ... ... жерлердің сортаңдануына, шөлейттену процестерінің шапшаң
етек алуына әкеп соқтыруда.
Іс жүзінде барлық ірі өзендер суының ... ... ... сай ... ресурстарының негізгі ластануы елді мекендердің, ... ... ... ... ... ... коллекторлы-
кәріз ағын суларының құйылуына байланысты.
Өнеркәсіп орындарының шайынды суларының едәуір ... ... 24%-ға ... ... ... ... тазартуға есептелмеген
тазартқыш имараттарға келіп құйылады.
Су тапшылығы, экономика салаларын реформалау, нарықтық экономикаға
көшу, кәсіпкерліктің ... ... ... ... жеке ... ... шет ... Қазақстан экономикасына
инвестициялар құюы іргелі бағдарламалар әзірлеу қажеттілігін туғызды [56].
Қазіргі таңда Сырдария мен ... ... ... және ... Арал мен ... ... ... жағдайы мемлекеттің
басты назарында. Бұл аймақтардағы экологиялық жағдайдың ... ... ... ... ғана ... ... ... мемлекет
тарпынан тиісті бақылаудың әлсіздігіннен туындап отырғанын айтуға болады.
Сондықтан мына мәселелерді шешу қажет:
- бұрын құрылған су ... ... ... ... су ... және ... да ... техникалық жай-
күйiнiң апатты нашарлауы;
- көптеген құрылыстар мен су ... ... ... ... ... қолдаусыз қалды;
- халықты ауыз сумен қамтамасыз ету проблемаларының шиеленiсуi, ... ... ... сай ... ... ... ... 1,5-2,0 есе төмендедi, суарудың ... ... ... ... ауыз су өндiрiсiнiң құлдырауы мен оны пайдалану көлемiнiң
азайғанына қарамастан, суды ... ... ... ... сипатта
қалуда. Суды бөлу көлемi 25%-ды құрады, ... ... ... су
алудың 30%-на дейiн жетедi;
- белсендi шаруашылық жүргiзiлетiн жерлерде су объектiлерi тұтыну мен
өндiрiс ... ... ... жер ... ... ... талаптарға сай емес;
- жер асты суларын ластау ошақтары кеңеюде;
- нормативтiк құқықтық базаның жетiлдiрiлмеуi;
- су шаруашылығы ... ... ... су ... ... негiзгi қорларының тозуы;
- бассейндiк су шаруашылығы басқармалары мен ... су ... ... ұйымдастыру техникасымен,
көлiкпен, қазiргi көлiк құралдарымен және жабдықтармен нашар жарақталуы;
- Қазақстан Республикасы су ... ... ... ... ... мемлекеттiк схемасының және мемлекеттiң су саясатын
айқындайтын басқа да ... ... ... ... жоспарлар,
бағдарламалар) болмауы;
- қазiргi уақытта суды пайдаланушылардың су ресурстарын пайдалануы
мен суды беру жөнiндегi кәсiпорындардың көрсеткен ... үшiн ... ... жүзеге асыруға қабiлетсiздiгi;
- тұтынушылардың суды рәсуашылықпен пайдалануы;
- институционалдық (ұйымдастырушылық-басқару) проблемалары;
- экономиканың су секторын дамытуды жүйелi ... ... ... ... су ... көп қырлы, күрделi, жауапты мiндеттер
мен проблемалардың су ресурстарын басқару саласындағы уәкiлеттi органның
функцияларына сай келмеуi, оның ... ... ... су ... ... асыру үшiн өкiлеттiгi жетiспеуде әрi штат саны шектеулi
[57].
Осы ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
Су ресурстарын құқықтық қорғау мәселелеріне ... және ... ... ... ... Атап айтқанда О.С.Колбасов ССР-дің
су пайдалану ... ... ... 1966 жылы С.Б. ... ... су ... атты кітабы жарық көрді. Автор су объектілері мен су
шаруашылығы құрлыстары мәселелері мен су заңдарының даму ... және ... ... үшін ... ... ... ... [58].
Н.Б. Мухитдинов пен А.Ж. Тукеевтің «Қазақстан Республикасының нарықтық
экономикаға өту кезеңіндегі суға ... ... ... ... ... нарықтық экономикаға өту кезеңіндегі ҚР-дағы суға меншік
құқығы институтының мәселелеріне ... [59]. Ал 1998 ... ... пен К.Ж. Куандыковтың «Ауыл шаруашылық су пайдалану
құқығы» еңбегінде су ресурстарын соның ... ауыл ... су ... ... ... су ... ... қағидаларын кеңірек
зерттеген [60]. Бұл жерде тек ауыл шаруашылық саласындағы су пайдалану
құқығына ... ... ... ... су су ... ... ... қолданылатын айта кету ... ... ... Мукашеваның «Право водопользования в Республики Казахстан ... ... ... [61], С.Ж. ... ... ... реализации норм водного права ... ... К. ... ... ... ... ... фонда в Республике
Казахстан» [63] еңбектерінде су ... ... мен ... зерттеген.
Каспийдің су ресурстарын пайдалану мен ... ... ... ең ... су ... ... қорғаудан бастайық.
Қазақстан Республикасының су заңнамалары ... ... деп ... жинақталған барлық сулардың жиынтығын айтамыз [53].
ҚР Су Кодексінің 5-бабына сәйкес, су объектілеріне шекарасы, көлемi
мен су ... бар ... бетi ... және жер ... су
шоғырланымдары Қазақстан Республикасының су объектiлерiне жатады. Олар:
теңiздер, өзендер, соларға теңестiрiлген каналдар, көлдер, ... ... да жер үстi су ... жер асты ... бар жер ... Республикасының су қоры Қазақстан Республикасының аумағы
шегiндегi мемлекеттiк су кадастрына енгiзiлген немесе ... ... су ... ... ... ... көлдер, батпақтар, тоғандар, су қоймалары, басқа да жер
бетіндегі су айдындары, ... ... мен ... ... сулар;
- жер асындағы сулар;
- мұздықтар,
- Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы шегіндегі ... Арал ... ... ... ... су ... су ... және су қорының жерлерi су қатынастарының объектiлерi жатады.
ҚР Су Кодексіне сәйкес су ... ... - су ... ... ... және ... ... сондай-ақ судың зиянды
әсерiне жол бермеуге бағытталған қызмет.
Сәйкесінше су ресурстарын қорғау бұл су объектілерін ... ... және суға ... ... жол ... ... заңдарда бекітілген
шаралардың жүйесі.
ҚР Су Кодексінің 112-бабына сәйкес:
1) зиянды ... ... және ... ... және ... ... және техногендiк ластанудан, ... ... және ... ... қатты, ерiмейтiн заттармен, өндiрiстiк, тұрмыстық және өзге де
тектегi қалдықтармен қоқыстанудан;
3) сарқылудан қорғалуға тиiс.
Су объектiлерi мына ... ... ... ... жүйелердiң экологиялық тұрақтылығының бұзылуын;
2) халықтың өмiрi мен денсаулығына зиян келтiрiлуiн;
3) балық қорлары мен басқа да су жануарларының ... ... ... жағдайларының нашарлауын;
5) су объектiлерiнiң табиғи молаю және тазару қабiлетiнiң төмендеуiн;
6) су ... ... және ... ... су ... ... химиялық және биологиялық
қасиеттерiне терiс әсер ... ... да ... ... ... ... қорғау:
1) су объектiлерiн пайдаланудың кез келген түрiн жүзеге асыратын
барлық су ... осы ... ... ... ... талаптар
қою;
2) шаруашылық қызметiнiң жекелеген түрлерiне арнайы талаптар қою;
3) жаңа техника мен экологиялық, эпидемиологиялық жағынан ... ... ... су ... ... ... және қолдану;
4) су қорғау аймақтарын, су объектiлерiнiң қорғау ... ... ... көздерiн санитарлық қорғау аймақтарын белгiлеу;
5) су объектiлерiн ... мен ... ... ... ... да нысандарын жүргiзу;
6) су объектiлерiн қорғау жөнiндегi талаптардың орындалмағаны үшiн
жауапкершiлiк ... ... ... ... ... ... және облыстың (республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... ... ... су объектiлерiн сақтау, олардың ластануын, қоқыстануын
және ... ... ... ... ... зардаптарын жою
жөнiнде тұрақты даму принципiмен үйлесiмдi ... ... су ... ... әсер ... жеке және ... ... Республикасының экологиялық заңнамасында белгіленген
экологиялық талаптарды сақтауға және ұйымдастырушылық, технологиялық, орман-
мелиорациялық, агротехникалық, гидротехникалық, санитарлық-эпидемиологиялық
iс-шараларды және су ... ... ... және ... ... ететiн басқа да iс-шараларды жүргiзуге мiндеттi.
Ал ҚР Су ... ... ... су ... ... Су ... сапалық жай-күйiн нашарлататын және
пайдаланылуын қиындататын заттардың ... ... ... ... тасталуы немесе өзге де тәсiлмен түсуi су ... деп ... ... ... ... (жер бетi мен ауа ... қоса ... ластанудың барлық түрiнен қорғау жүзеге асырылады.
Су ... ... тек ... экономикаға ғана емес,
адамдардың денсаулығына да зиян келеді. Мысалы: Дүниежүзілік денсаулық
сақтау ... ... ... жыл ... сапасыз судан 500 миллионнан
астам адамдар зиян шегуде [64].
Су объектілер ластаудың көздеріне:
- қалдықтармен қоқыстайтын өндірістік кәсіпорындар;
- тұрмыстық – коммуналдық ... ... улы ... ... ауыл ... кәсіпорындар;
- су транспорты;
- пайдалы қазбаларды өндіру кәсіпорындары (шахта, рудник, мұнай
өндірісі).
Ал су ... ... осы ... ... ... ... ... Су объектiлерiне қатты, өндiрiстiк, тұрмыстық және ... ... ... және ... көмуге тыйым салынады.
Су объектiлерiнiң су жинау алаңдарын, су объектiлерiнiң мұз қабатын,
мұздықтарды қатты, өндiрiстiк, тұрмыстық және ... ... жер үстi ... асты су объектiлерiнiң сапасын ... әкеп ... ... ... ... жол берiлмейдi.
Жеке және заңды тұлғалар жүргiзетiн су ... ... ... су ... ... су қорын пайдалану және
қорғау саласындағы уәкiлеттi органмен, ... ... ... ... мемлекеттік органмен  және жер қойнауын зерделеу мен пайдалану
жөніндегі уәкілетті органмен  алдын ала келiсiледi.
Су ... ... ... ... су ... су ... алаңында улы химикаттарды,
тыңайтқыштарды қолдануға тыйым салынады. Су объектiлерiнiң су ... ... ... ... ... ... дезинсекциялық және
дератизациялық iс-шаралар ... ... ... ... ... келiсiм бойынша жүргiзiледi;
2) радиоактивтi және уытты заттарды су объектiлерiне ... ... ... ... жоқ және нормативтерге сәйкес тиiмдi тазартуды
қамтамасыз ... ... ... ... ... суларын су
объектiлерiне ағызуға;
4) су объектiлерiнде радиоактивтi және уытты заттар бөлiнуi қоса
жүретiн ... ... және өзге де ... ... ... жүргiзуге;
5) су объектiлерiнде және су шаруашылығы ... ... және ... ... ... ... ... мен
технологиялардың қолданылуына тыйым салынады.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Ерекше мемлекеттiк маңызы бар су
объектілерінің ... және ... ... ... бар ... шаруашылық қызметтi реттеу құқықтық ... ... ... 2004 жыл 21 ... N 59 ... ... ерекше мемлекеттік маңызы бар су объектілерінің қатарына енді.
Ерекше мемлекеттiк маңызы бар су ... ... ... ... құқықтық режимін енгiзудің мақсаты мынада:
- әрбiр ерекше мемлекеттiк маңызы бар су объектi мен оның ... ... су ... ... және ... ... су ... басқару жүйесін қалыптастыру;
- су шаруашылығы проблемаларын шешу кезiнде ... ... ... өзiн өзi ... ... және су ... ... iс-қимылдың тиiмдi тетiктерін жасау болып табылады.
Ерекше мемлекеттiк маңызы бар су ... ... ... режимi мынадай қағидаларға сай болуы тиiс:
1) санитарлық-эпидемиологиялық және экологиялық ахуалды сақтауға әрi
жақсартуға бағытталған қызмет түрлерiнің басымдылығы;
2) шаруашылық қызметтiң су ... ... ... ... ... әсерiн ұдайы азайту;
3) орнықты даму қағидаттарына негiзделген әлеуметтiк-экономикалық
мiндеттердi шешудiң теңгерiмдiлiгi және ... ... ... бар ... ... ... экологиялық сараптаманың мiндеттi түрде жүргiзiлуi;
5) су объектілерiнің жай-күйiне, ... ... ... ... мен санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылығына
терiс әсер етуi мүмкiн шаруашылық және өзге де шешімдердің дайындалуы ... үшiн ... ... жүзеге асыру.
Ерекше мемлекеттiк маңызы бар су объектi аумағында тыйым салынған
шаруашылық қызметтің түрлерi ... ... Су ... ... айқындалған. Ерекше мемлекеттiк маңызы бар су ... ... ... экологиялық жүйелерiнiң бұзылуын, қоршаған
ортаның халықтың өмiрi мен денсаулығына қауiптi ... ... және өзге де ... ... ... және ... немесе кәдеге
жаратуға келмейтiн өнiмдi ерекше мемлекеттiк маңызы бар су ... ... ... онда сақтауға немесе көмуге;
3) қамыс шабуға және құрғақ өсiмдiктердi өртеуге, орман ағаштарын
тамырымен жұлуға, ... ... ... ... ... өңдеуге;
4) мiндеттi мемлекеттiк экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық
сараптамасыз аумақта шаруашылық қызметтi және ... мен ... ... ... салынады.
Біз қарастырып отырған Каспий теңізінің су ресурстарын пайдаланудың
құқықтық режиміне келетін болсақ, су ... деп жеке және ... өз ... және ... ... ... үшiн ... Республикасының заңдарында белгiленген
тәртiппен су ресурстарын пайдалануды айтамыз.
ҚР Су Кодексінің ... ... ... ... азаматтары мен заңды
тұлғалары, оның ... ... ... жоқ ... ... құқығына ие болады.
Су пайдалану ортақ, арнайы, оқшау, ... ... ... және уақытша болып бөлiнедi.
Ортақ су пайдалану құқығы ... үшiн ол ... ... ... және ... ... ... оны одан айыруға болмайды. Арнайы
су пайдалану құқығы Қазақстан ... ... ... ... ... алынған кезден бастап туындайды.
Ортақ су пайдалану халықтың ... ... үшiн ... жекелеген жеке немесе заңды тұлғаларға бекiтiлiп ... ... ... әсер ... ... немесе техникалық құрылғылар
қолданылмай жүзеге асырылады. Ортақ су ... ... ... үшiн ... талап етiлмейдi.
Халықтың ауыз су және ... ... ... өнеркәсіптің, энергетиканың, балық шаруашылығының және
көліктің суға ... ... ... ... ... коммуналдық-тұрмыстық, сорғыту және басқа да ағынды суларды
ағызу үшін мынадай құрылыстар мен техникалық ... суды жер үсті және ... ... ... және өз ... ... алу ... стационарлық, жылжымалы және ... жер үсті және ... ... өнеркәсіптік, коммуналдық-тұрмыстық,
коллекторлық-сорғыту, нөсер және басқа да ағынды суларды ағызуға арналған
су бұру ... ... ... суармалау, булану, сүзгілеу алқаптарына және
жергілікті рельефке ... ... ... бөгеттерді және басқа да суды тежейтін және суды реттейтін
құрылыстарды (оның ... ... ... ... ... ... ... сумен жабдықтауға, пайдаланылған суды ... ... ... арналған жылу және атом электр станцияларының су шаруашылығы
құрылыстарын;
- суармалау, ... ... және ... ... жер асты ... алу және өзге де мақсаттар үшін, оның ішінде жер
асты суларының жай-күйіне әсер ететін құрғату, су ... ... ... ... іс-шараларын жүргізу үшін сорғы қондырғыларымен және басқа
да суды көтеру құралдарымен жабдықталған су тарту ... ... ... және басқа да суды жер қойнауына ағызуға арналған су
ағызу құрылыстарын (ұңғылар, құдықтар, шахталар);
- шахталардан, карьерлерден, штольнялардан, ... алу ... ... қазындыларының су бұру құрылыстарын;
- су деңгейін мәжбүрлі төмендетпей жұмыс ... жер асты ... ... өздігінен шығатын ұңғыларды, шахта құдықтарын, шегендеу
көздерін және басқа да шағын ... ... ... ... және басқа да ағынды
суларды, технологиялық ерітінділерді жер асты су ... ... және ... ... ... ағызуға арналған сіңіргіш ұңғылар мен құдықтарды;
- көмірсутегі шикізатын өндіру ... ... ... ... және
қатты пайдалы қазбалардың кен орнын ... ... жер ... ... айдауыш ұңғыларды;
- судың жай-күйіне әсер ететін басқа да техникалық құрылғыларды
қолдана ... ... су ... алып немесе алмай, жер үсті және
жер асты су ресурстарын ... ... су ... ... су ... жеке және ... тұлғалар рұқсаттың негізінде
сонда айқындалған мақсаттар үшін ғана жүзеге асырады және басқа ... мен ... ... ... және ... ... зиян
келтірмеуге тиіс. Жер қойнауы бөлігінен алу лимиті тәулігіне елуден екі мың
текше метрге дейінгі шаруашылық-ауыз су және ... жер ... ... ... Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен су
қорын пайдалану және қорғау саласындағы уәкілетті орган берген рұқсаттың
негізінде жүзеге ... ... бір ... ... кеме ... қауіпті ластау көзіне
және Каспий теңізінің маңызды экологиялық мәселелеріне ... ... ... реттеу бұл қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық реттеудің мәселесі
емес, дегенмен, ... ... жүк ... кеме қатынасының ерекшелігі,
әсіресе мұнай және мұнай өнімдерін тасымалдауға ... түрі ... ... жоғары деңгейдегі қауіп туғызады. Мұндай қатер ... ... және оны ... ... өсу ... ірі Волга өзенінің сағасында ... ... ... Баку порты арасында өзінше роль бөлісу тарихи қалыптасты.
Астраханда ... ...... ... аулау, балықты жасанды өсіру және
балық қорғау жөніндегі алаптық басқарма, ихтиология ... ... ... ... әлемдегі жалғыз бекіре шаруашылық институты)
болды. ... ... мен кеме ... ... Мұнда мұнай мен газды теңізден
(«Каспийтеңізмұнайгаз») өндіру бойынша бүкілодақтық бірлестік, сондай-ақ
Каспий кеме шаруашылығы ... ... ... Одақ ... ... мұнай және кеме
қатынасы артықшылық дәстүрлерді, сондай-ақ, ондағы осы ... ... ... ... ... ... осы салалардың материалдық-
техникалық базасын ескере отырып қалды. ... ... ... саласында
алғашқылардың бірі бола отырып, Баку осы уақытқа теңіздегі мұнайшылар мен
мұнай кәсіпшіліктеріне қызмет көрсетуге ... ... ... саны
болды, әлемдегі екінші мұнай флоты (АҚШ-тан кейін). Каспийдің ортасында
орналасып, ... ең ... ... пен бір ... ие бола отырып, Баку
порты базалық алыптың өзінің «кеме қатынасы» астанасы ролінде қалды. Бүгін,
Каспий аймақтық мемлекеттері ... ... кеме ... ... ... кеме ... ... - Бакуде оның аты өзгертілген
жоқ) ... ... ... ... қала ... егер бұрын КСРО-дағы алғашқы Баку-Красноводск паром
өткелі жылына 4 миллион тоннаға дейін, ал КСРО ... ...... тек ... бөлігін тасымалдады. Жүктердің 90 пайызы Украина ... ... және кері ... тек қана 10 ... ... аймағы
Республикаларына келді. Бірақ өзгеріс сезілді. Әзірбайжан, ... және ... ... қол ... ... ... ... арқылы Еуропа мен Азия арасындағы көлік дәлізі
Закавказья және Орта Азия ... ... және ... ... - жүк ... барлық түрлері қиылысатын көлік
тораптарын, порттарды өркендеуі жөнінде айтуға мүмкіндік береді.
90-жылдардың ... ... ... кеме ... ... кеме ... ... – ескі және шағындары (негізінен – бұрын Флоттың
астрахандық басқармасының теңгерімінде болған өзен ... Ірі ... мен ... ... ... ... кеме шаруашылығында
(Әзірбайжан) қалды. Бірақ Ресей сияқты үлкен ел оның ... ... ... ... ... алу мен ... және ... да
волгалық верьфтерінде, Санкт-Петербургте жаңадан жасаудың ... ие. ... кеме ... ... ... ресейлік өзен кеме шаруашылығының кемелері белсенді шығып жүр.
Осымен қатар Ресейдің қолында Каспий теңізінен волга-дон және волга-
балтық ... ... ... ... шығу сияқты «көзірлік картасы»
қалады. Бұл арналармен бірнеше жыл тек қана ресейлік туы бар ... ... ... ... кемелер үшін мұнда кіру жабық болды. Сонымен
Ресей шындығында да ... ... және ... суда жүктерді ауыстырып
тиемей тасымалдау түріндегі өзінше ... ... ... ... (әсіресе – ірі өлшемді жүктерді тікелей ... ... ... жобасы» теңіз кен орындары мен басқа да мұнай жобаларын
өңдеуге арналған арнайы жабдық ескерілсе, өте маңызды болады).
Ішкі суларға ... ... ... ... салу ашық теңізге
шыға алмайтын мемлекеттер үшін транзитке құқықтық ... ... ... ... ... ... БҰҰ конвенциясы) жүзеге асырылды. ... ... ... осы ... ... алып тастады, соның себебінен өзі
де зиян көрді, өзінің баламасы бола тұрып, Астраханнан Баку арқылы Батысқа,
Түркменстан мен ... ...... Иран ... – Оңтүстікке
апаратын жаңа магистралдық жолдарға қосылу ниеті бар.
Иран жыл сайын ... ... ... күшейтуде. Қазіргі уақытта
Болгариядан сатып алынған 4 ... кеме жүр. Иран онда жаңа ... ... ... өз елінде жасалып жатқан жаңа кемелерді де суға
түсіруді жоспарлап отыр. Онымен қатар Иран 30 жуық балық ... ... Кеме ... саласында көптеген елдердегі сияқты Иран Ресеймен
ынтымақтасуда (ирандық кемелер ресейлік порттарға кіруге құқылы ... ... ... бұл ... ... ... болатын). Бірақ Иранның
Каспийдегі жүк тасымалы саласындағы бірінші орында Каспий кеме шаруашылығы
тұр.
Иран сондай-ақ Баку кеме ... ... ... ... ... кемелерін жөндеп алып, ирандықтар бакулік доктардың
біреуін жалға алу ... ... ... ... ... порттарында, соның ішінде – Бенда-Түркмен жаңа портында теңіз түбін
тереңдету жұмыстарын ... ... Одан ... Тегеран Бакумен суда
жүзу қауіпсіздігі, сүйрету, өрт сөндіру, іздестіру және судағы құтқаруды
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ашылған Теңіз академиясына жібереді.
Каспий аймағының басқа елдеріне қатысты Түркіменстан әрқайсысының жүк
көтерімділігі 3 мың ... 4 ... ... жүк кемесін сатып алып,
өзінің кеме қатынасын одан әрі ... ... ... ... ... жеке кемелері жоқ, ... ... ... ... пайдалануда. Бірақ қазірдің өзінде тек қана Каспий маңындағы
мемлекеттерге ғана емес, ... ... ...... шығу ... ... үшін ... типтес кемелерді лизинг арқылы сатып ... ... ... ... құру ... ... теңізінде барлығы шамамен есептегенде әртүрлі елдердің 800-ге
жуық кемелері жүзіп жүр, жыл сайын оның саны өсе түсуді.
Сонымен ... ... ... ... бұрын -
Әзірбайжан мен Ресейдің арасында. ... ... ... теңіз
порттарының дамуына мүмкіндік беретін Каспий ... ... де ... көрсетілген Астрахан портының құрылысынан басқа,
Түркіменбашы (бұрынғы Красноводск) ... ... ... басталды. Бұл іске
Каспийге шыға алмайтын Өзбекстан да инвестиция салуда. ТРАСЕКА магистралі
бойынша бәрінен бұрын ... ... ... ... ... вагондары тұратын қосалқы теміржол құрылыстарын салу
қарастырылған.
Ақтау портын (Қазақстан) қайта құрған соң ... ... ... мен ... ... ... ... мен Иран аумағы
арқылы транзиттік жолмен ... ... ... мен алыс шетелдерге
экспорттау мүмкіндігі туындады. Кейінгі кезге дейін Әзірбайжаннан Грузияға
мұнай айдайтын құбыр қайта жаңғыртылған соң, ... ... ... өсіп ... ... ... танкерлер ғана жүрген болатын. 15 жыл ... ... ... ... тұрды, өйткені Батыс-Қазақстан теміржолына
қосылатын 7 шақырымдық учаске салынбай қалған болатын. Оған ... ... ... ... ... ... мен порт ... су
басып қалды. Бірақ, 1999 жылдың ортасынан бастап – Каспар ТРАСЕКА жобасының
шеңберінде осы портта теңіз түбін тереңдету жұмыстарын жүргізген соң, ... ... ... ... 2001 ... ... Қазақстан жағы теміржол
терминалын іске ... соң, ... ... теміржол вагондарын
тасымалдауға мүмкіндік туды. ... ... бас, ... ... ... мен жолаушыларды тасымалдауға қабілетті Ақтау-Баку-
Ноушехр паром желісі ... ... ... кейін Баку мен Астана келіскен, Каспий ... ... бөлу ... ... теңіз» идеясы Каспийдегі экология мен
кеме қатынасы мәселелеріне көңіл аударуды ... ... ... ... пен ... ... бөлу
көлік пен қоршаған ортаны қорғауға байланысты ... ... ... тек қана ... алтын» емес, сонымен бірге дүниежүзіндегі ең ірі ... мол ... бар ішкі ... бағалы бекіресінің болашағына
үлкен үмітпен қарауға мүмкіндік береді.
Егер теңіз мұнайын барлау мен өндіру Каспий аймағындағы ... дәл ... ... ... ететін болса, ондай ... ... ғана ... жүзу және оның ... қорғауға мүмкіндік
болады.
Каспийдің су ресурстарын пайдаланудың құқықтық режимі атты ... ... ... ... Каспийдің су ресурстарын
пайдаланудың төмендегідей құқықтық ... ... ... туындап отыр:
- қалалардағы, порттардағы, демалыс орындарындағы жер пайдалану ... ... ... ... отырып, Каспий теңізінің су
қорғау аймағы туралы нормативтік актілерді дайындау және қабылдау;
- Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... аймақтарын белгілеу;
- Каспийге арналған арнайы нормативтер белгіленбеген. Кеңес ... ... ... пайдаланып жүрген ескі нормативтердің жаңа
жүйесін қалыптастыру;
- суды ... және ... ... ... ... су бассейндеріне арналып жасалған нормативтерді ескере отырып, өзге
елдердің тәжірибесі есептерімен нормативтерді жасау.
2. Каспий аумағында жер ... ... ... қойнауының пайдалы қазбалары қайтадан қалпына келмейтін байлыққа
жататыны белгілі.
Қазба ... ... ... де аз ... ... яғни ... ... жүзеге асырылмайды. Тау-кен өндірістері
өзіндік құнының арзандығына қызығып, кен байлығының ... ғана ... яғни тау ... ... бай ... ғана пайдаланады, ал қосымша
кендер ... ... ... ... кен ... ұғымынан кең. Кен байлығы – ... ең ... ... ... ... ... Бағалы кен байлығы,
пайдалы қазбалар мемлекетіміздің әлеуметтік ... ... ... ... ... орын ... Қазақстан – кенге бай
өлке. Мұндағы кеннің жалпы қоры ондаған ... ... ... ... ... ірі ... ... бар. Орталық Қазақстанда оның
алып жатқан ауданы 800000 км2. Мұнда көмір, темір, ... мыс, ... ... ... т.б. ... ... кендері бар. Олардың жалпы
саны 5500-дей. ... ... ең ...... ... кендері.
Кенді Алтай ұзындығы 500 км, ені 50км ауданды алып ... Онда ... ... ... ... ... ... металл, жанғыш тақтас
кендері бар. Қостанай облысындағы Торғай ойпатының ұзындығы 500 км, ені 80
км шамасы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... титан т.б. кендер бар. Оңтүстік Қазақстандағы ... ... ... ... және ... ... мол қоры бар. Маңғыстау
түбегінен мұнай мен газ өндіріледі. Кейінгі кездерде ... ... ... ... Республикамызға тиісті аймағында, ... ... ... бай ... ... ... отыр ... өңірінде мұнайдың бірінші фонтаны 1899 жылы Қарашұңқыр барлау
алаңында ... ... Одан ... 1911 жылы ... 1915 ... 1934 жылы Ескене, 1938 жылы Сағыз, 1939 жылы Құлсары сияқты мұнай
көздері іске қосылды. Ал 1965 ... ... ... кен орны ... қамтамасыз етіп отыр. Қазір мұнай-газы бар ірі орындары – ... ... ... ойпатындағы кен орындары мен Каспий ... ... ... қоры 7 ... т ... ... (1979 жылғы ашылған, 450 км жер көлемін алып жатыр) өзінде
21,3 триллион м3 табиғи газ, 644 млн. т газ ... 189 млн. ... бар. ... және шетелдік мамандардың сараптамалық бағалаулары
бойынша Каспий теңізінің қазақстандық ... ең ірі ... ... ... онда республика көмірсутектері жиынтық болжамдық
ресурстарының 60%-дан астамы бар [2]. Бұл ... ... ... жер ... ... қарқынды дамытады.
Мамандардың бағалауына қарағанда Каспий аймағы XXI ғ. мұнай мен газ
беретін дүние ... ең ірі ... бірі ... ... ... мұнай өндіру мен пайдалану бойынша қалыптасқан ... ... ... ... ... отыр. Сонымен қатар пайдасымен бірге мұнай
өндірісінің қоршаған ортаға ... ... ... де аз ... Қоршаған
ортаның ластануы іздеу-барлау және ... газ ... ... ... Бұл ... ... ... бұрғылау
қондырғыларында орнатылған қозғалтқыштардан (дизель) шығатын түтіндер, азот
пен көміртек оксидтері, шаң, бұрғылау ерітінділері және т.б. ... ... 800 м ... дейінге топырақ ... ... ... ... 20 ... ... ... ластанып, зиян
шегетіні ғылыми түрде дәлелденген. Мұнайды ... ... ... ... ... 1) ... ... болуын азайту мақсатында
көптеген шаралар қолданылуы тиіс. Мысалы: коррозиямен күресудің нәтижелі
жолдарын іздестіру және тасмалдау құбырларын жиі ... ... ... ... 2) ... жер ... ... үшін біраз жер
ресурстарының әртүрлі құрлыс объектілерін салуға айналымнан ... ... ... 3) ... жер бетіндегі және жер
астындағы сулардың, топырақтың ластаушы заттармен ластануы; 4) ... жер ... ... ... ... шығуы; 5) бұрғылауда ... ... 6) ... ... [40]. ... мұнай шығаратын
кәсіпорындар атмосфералық ауға кері әсерін тигізеді. Осы өндірістен шығатын
ластаушы ... ... (48%), ... ... (33%), ... (20%) ... Осы ... мұнаймен бірге шығатын әлі толығымен
қолданылмайтын болғандықтан жыл сайын оның көлемінің 20%-ы ... ... ... ... ... ластаумен қатар табиғи ресурстар да
ысырапталады. Осыған ... бұл ... ... жолдарын іздестіру
қажет. Бұрғылайтын қондырғылар мен магистарльдық газ-мұнай тасмалдайтын
құбырлар ... ... ... ... ... Осы кезде қоршаған
ортаның, әсіресе жер ... ... ... орын алады. Апаттық
жағдайдың тууының негізгі себебі тасмалдау ... ... ... ... (90,5 %), сонымен қатар күрделі құрлыс техникасының осы
құбырларды басып ... ... ... және ... ... ... ... шығаратын өндіріс салаларына қарағанда су көп
пайдаланылғандықтан, олардың су ... ... ... ... ... де жеткілікті.
2000 жылы 6 мамырда Қазақстан ... ... ... ... ... ішкі ... ... төгілуінің алдын алу
және оған ден қою ... ... ... ... туралы» қаулы
қабылдаған. Ұлттық жоспардың ... ... ... ... ... денсаулығына және оның өмір сүру жағдайларына, атап
айтқанда, қоса ... ... ... ... ... сәйкес
балық қорларына, жылдам әсер ететін табиғи ... ... ... ... мен жануарлар дүниесіне, су тұщыландыру
қондырғыларына арналған су ... ... ... ... ... ... ... жоспардың талаптары Каспий және Арал теңізінің ... ... ... ішкі су айдындары мен су ағыстарында
мұнайды бұрғылау, өндіру, уақытша сақтау және тасымалдау үшін ... ... ... мен кемелерді ... және ... ... ... ... ... ... Республикасының уәкілетті орталық және ... ... үшін ... күші бар. ... ... ... жүзеге асырушы мердігерлер, Арал және Каспий теңізінің
қазақстандық секторында, Қазақстан ... ішкі су ... ... ... аудандарында жұмыс істейтін кемелер мен ... өзге ... ... ... ... ... ... олардың денсаулығының қорғалуы үшін, төгілу жағдайлары туралы ... ... ... органдарды құлақтандыру, мұнайдың төгілулерін
уақытылы ... ... ... алу және жою ... ... ... орта мен халыққа келтірілген зиянның өтелуі үшін жауапты.
Қазақстан Республикасы Президентінің «Жер қойнауы және жер ... ... ... ... жер ... бұл – табиғи ортаның бір
бөлігі, табиғи байлық топырақ қабатынан, ол жоқ ... ... ... ... ... және басқа да су қоймаларының ... ... ... ... ... ... жер ... жөніндегі операцияларды жүргізуге болатын тереңдікке соғылған жер
қыртысының бөлігі [52]. Жер қойнауын пайдалану ... ... ...... ... реттеу (мысалы, миниралдық
шикі заттарға меншік құқығы) Жер қойнауы және жер қойнауын ... ... ... көрсетілмеген болса, Қазақстан Республикасының
Азаматтық заң ... ... Жер, су, ... ... ... ... ... қатынастар, осы заңдар туралы нормалармен
реттеледі.
Бірақ жер астындағы сулар Су кодексінің 3-бабына ... ... ... ... және осы ... ... ... арнайы су пайдалану
санатында реттеледі. Сондықтанда жер асты ... жер ... жіне ... ... Жарлығы және ҚР Су кодесінің нормаларымен реттеледі.
Мұндай жағдай ... ... ... бар (РФ Су ... ... Осындай қосарланған нормалармен реттелетін қатынастар жер мен
орман, жер мен су ... да бар. ... Жер ... және жер қойнауын
пайдалану туралы заңының 1 ... 21-1 ... ...... ... ҚР ... құрлық жағына қарай 5 километрге созылып жатқан
аймақ жер ... ... ... болып табылады. Қазақстан
Республикасы Әкімшілік құқық ... ... 303-305 ... Республикасының континентік қайраңында жасалған ... ... ... үшін ... ... жауапкершілік бар. Оның
ішінде континентік қайраңда теңіз ғылыми зерттеулерін жүргізу, ... ... да ... көму ... ... ... және жанды
ресурстарды заңсыз беру ... заң ... бар. ... орай
континенттік қайраң (шельф) туралы ережелер ... ... заңы бар ... ... ... Жер ... Жер қойнауы және жер
қойнауын пайдалану туралы, Мұнай туралы заңдарында да, ҚР Су кодесінде ... ... ... ... жоқ. Өз алдына, жеке
қабылданған континенттік қайраң туралы да заң жоқ. ... ... жылы 30 ... ... «О ... ... ... заң бар.
Бұл заң өзінің ... ... ... ... ... ... бұл заңды бұзғаны үшін әкімшілік құқық бұзушылық туралы Қоршаған
ортаны қорғау жөніндегі істерді Ресейдің федералдық ... ... ... ... ... бұзушылық туралы кодексінің 303-
1, 304-1, 305-1 баптарында қаралған континенттік қайраң тауралы ережелерді
бұзғанды үшін әкімшілік құқық ... ... ... ҚР ... ... ... ортаны қорғау туралы органдар қарайды [65]. ... ... ... ... заң ҚР ... ... ... туралы
заңдарында орын алуы керек еді. Бірақ бұл саладағы заңдарда континенттік
қайраң туралы нормалар қарастырылмаған.
Каспий ... ... ... ... кездегі мұнай
операцияларын жүргізуге, Қазақстан Республикасы Президентiнiң «Мұнай
туралы» 1995 жыл 28 ...... «Жер ... және жер ... ... 1996 ... 27 қаңтардағы № 2828 заңдары, сондай-ақ 1998
жыл 6 шiлдеде Қазақстан Республикасы мен ... ... ... Жер ... ... ... ... жүзеге асыру
мақсатында Каспий теңiзi солтүстiк бөлiгi түбiнiң ара-жiгiн ажырату ... және 2002 жыл 13 ... ... ... ... ... болып табылады.
Каспий теңізінің қазақстандық секторындағы мұнай ... ... ... ... халықаралық келiсiмдерде көрініс тапқан:
1979 жыл 13 қарашадағы ... ... ... ... ... конвенцияны, 1992 жыл 17 наурыздағы Өнеркәсiптiк авариялардың
трансшекаралық әсерi ... ... 1992 жыл 17 ... су ... мен ... ... қорғау және пайдалану
туралы конвенция. Сондай-ақ кеме жүрiсi мен төтенше ... ... ... ... қол ... ... да халықаралық шарттарды
сақтау болып табылады [67]. Каспий теңізінің ... ... ... жүргiзудiң мiндеттi шарты жер ... ... және ... ... төтенше жағдайлар, өнеркәсiптiк әрi ... және ... ... ... ... ... ... қатысты Қазақстан Республикасының заңдарын сақтау болып табылады
[68].     
Жер қойнауын пайдалануға беру ... ... ... және ... ресурстар Министрлігімен жасалатын келісімдер
негізінде ұсыну қаралады.
Қазіргі уақытта Каспий теңізі қойнауының іс ... ... ... және ұлттық мұнай ... ... ... ұйым – ... ... ... ... табылады. 1993
жыл 3 желтоқсандағы № 1215 Қазақстан Республикасы Министрлер ... ... ... ... мұнай мен газ беру ... ... ... ... құру ... ... ... туралы Келісім мақұлданған. Қаулы шетел капиталы мен ... ... ... ... және оның ... ... дамыту бағдарламасын жүзеге асыру, сондай-ақ Консорциум туралы
Келiсiм шегiнде ... ... ... ... кепiлдiк беру
негiзiнде Каспий теңiзiнiң қазақстандық ... ... мен газ ... бағалау Бағдарламасын нақты жүзеге асыру мақсатында ... ... ... қабылданған болатын. Қазақстан
Республикасы мен «Қазақстанкаспийшельф» ... ... ... ... А.», ... Газ ... энд ... Лимитед», «БиПи Эксплорейшн
Оперейтинг Кампани Лимитед Альянсымен» және «Ден ... ... ... с.» ... ... iстейтiн), «Мобил Ойл Қазақстан Инк.», «Шелл
Эксплорейшн Би. Ви.», «Тоталь ... ... ... ... туралы Келiсiм осы қаулымен бекітілген [69].
Каспий теңізінің қоршаған ортасын ... ... ... мәнге 1993 жыл 23 қыркүйектегі «Каспий теңізінің ... ... ... ... барлау және өңдеу өндірісі
туралы ... ... ... ие ... мұнда арнаулы экологиялық
шарттар есебімен Каспий теңізі қорықтық аймағындағы көмірсутек ... ... ... геофизикалық зерттеу өндірісі рұқсат берілген
еді. (ҚР Үкіметінің 2008.04.05. № 406 Қаулысымен күші ... ... ... ... ҚР ... 2008 ... 18 ... № 29
қаулысымен   күші жойылған, 1999 ... ... ҚР ... ... ... Арнаулы экологиялық талаптар қойнауды пайдалану
міндетін, эколгиялық ... ... ... ... ... ... жоспарын даярлауды көздеген. Кез ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен бұрғылау
жұмыстарын шектеу белгіленген болатын.
Әзірбайжан Республикасында пайдалы ... кен ... ... ... ... қолданысқа ұсынудың екі тәуелсіз
процедуралары бар. Біреуі, 1995 жыл 13 ... «Жер ... ... белгіленген, конкурстар, аукциондар және тікелей келісімдердің
ұсынуымен мемлекеттік лицензия ... ... ... ... ... ... 5 жылдан 30 жылға дейін. Пайдаланушылар кез-
келген ... ... жеке ... ... ... ... ішінде шетелдіктер де
болуы мүмкін. Пайдаланушыларға көптеген міндеттер соның ішінде қойнаудың
және қоршаған ... ... ... алу бойынша және пайдалы қазбаларға
қатысты бірігіп және негізгі өндіруін құрайтын кен ... ... ... ... кен орындарының белгіленген тәртібін қабылдау бойынша
міндеттер жүктеледі. ... ... ... келісімдерді жасауға
мемлекет құқығы ... ... ... және ... ... ... Осы ... сәйкес, Милли Мәжіліспен ... ... ... ие ... егер ұлттық заңнамамен қайшы келген
жағдайда халықаралық ... ... ... ... ... ... теңізі түбіндегі кен орындарын жасақтау
үшін тек екінші процедура мәнге ие. Бұл жаңа кен ... ... ... ... ... ол ... ... ұйымдары болса, пайдаланылуы Кеңес одағы кезінде берілген ... ... ... болып қалады, және жаза заңнамаға сәйкес
қойнауды пайдалануға лицензия беру ... ... ... тигізе алмайды.
Пайдалы қазбалардың кен орындарын халықаралық консорциумдармен халықаралық
келісімдер негізінде ... ... ... ... ал ... шетел компанияларымен және басқалармен жасалатын халықаралық
келісімдер ... ... ... кен ... ... ... беріледі. Мұнай келісімдердің бірізді заңды
тұрғыдан қарағанда Әзірбайжанның кез-келген нормативтік ... ... ... тек ... заңнамаға сай болуы ғана емес, сонымен қатар
керісінше ұлттық заңнамада осылай келісімдермен ... ... бір ... ... ол ... 26 ... ... қауіпсіздігі» және 9 Ержені «Қоршаған ортаны қорғау практикасы
және стандарттары» құрайды. ... ... ... ... ... ... ... ішінде қоршаған ортасын қорғау
саласындағы құқықтар мен міндеттер. Мәні ... кен ... ... қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етеді және ұлттық заңнаманың
жалпы принциптеріне және ережелеріне сәйкес болады. Бұған байланысты ... ... бір ... бар. ... 4-бабы бойынша «қойнауды
пайдаланумен әр нормативтік актіліріне ... ... бұл ... ... талаптары өте қатал болмаған жағдайда және келісімдегіден ... ... ... және ... гөрі көп ... ... ... асырылады. Бұл бап ... ... ... ... ... ... әлсіретуі және тіпті болашақта
қабылдануы және ... етуі ... ... және ... ... қадалаудан
босатады.
Иран Ислам Республикасында пайдалы қазбалардың кен орындарын өңдеу
және ... ... беру ... ... Қызметтің бұл түрі
«Қоршаған орта жағдайын жақсарту және қорғау туралы» (1974) және ... ... (199 ж) ... ... Мұнай газ кен орындарын өңдеу
немесе барлауға, ... ... ... және ... ... мұнай Министрлігімен беріледі. Құқықтық ... ... ... ... ... өндіру және барлауда жүзеге
асыруға тікелей тыйымның болмауында. Қорғалатын территория шеңбернде
қойнауды пайдалануға ... ... ... ... ... ... қаралады.
Бүгінгі таңда Каспий теңізіне қатысты ... жер ... ... ... ... ... ... ие емес, себебі
мемлекет Каспий аймағанда мұнай өндірмейді. ... ... 18 ... ... ... жер қойнауын пайдалануға ұсынудың рұқсат
тәртібі (1995 ж.) «Жер қойнауы» туралы, «Өнім бөлігі ... ... (1995 ж.) ... ... ... ... ... мерзімінің
ұзақтығы 25 жыл Лицензия табиғи ... ... ... ... пайдалануға, қосымша, және де су пайдалануға рұқсат ету талап
етіледі. Лицензия беру тәртібі, оның ... ... ... ... реттеледі. Жер қойнауын пайдалану үшін су объектілерін ұсынудың
міндетті табы осы су объектісіне арналған ... ... ... болатын
кондентрациясының нормативтер акваториясын ұсынылған, кепілденген сақтау
шаралары болып табылады. Акваторияны пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... және Салық Кодексімен
алынады. Екі ... да ... ... ... ... ... ... бақылау мемлекеттік органдар тарапынан, және
де заң талаптары және ... беру ... ... ... жағдайда жер
қойнауын пайдаланудың құқығын тоқтату туралы әкімшілік ... ... ... ... де ... Жер қойнауын пайдаланушыларға
қоршаған ортаны қорғау және жолды ... ... ... және табиғи объектілерді қорғау туралы міндеттерді ... қоса ... ... ... Мұндай міндеттер лицензияланған
келісімде де нақтыланады.
Қазіргі уақытта Каспий теңізінің Ресей секторында «Лукойл» барлау
бұрғылау ... ... ... ... ... және ... ... жүргізуге арналған тыйымды қоса ... ... ... ... Каспий теңізінің нарықтық бөлігінде кен орны
орналасқан. ... ... ... ... ... ... ... шешімінсіз сәйкестігін күмәнді болу мүмкіндігі бар. Бұл қайшылық
жоюды ... ... ... бұны ... оңай ... ... қолданбалы
әдіс бұл – пайдаланудың экологиялық талаптарының ерекше, соғұрлым ... ... ... ... ... шешуге қатысты шараларға
компанияларды кірістіру тәжірибиеден ... бұл ... да бір ... ... ... әсеріне өтемақы төлеу. Мысалы, бекіре
тұқымдастар саласындағы ... ... ... ... ... ... ... және материалды техникалық ой салысу,
броконерлікпен күресте алдыңғы қатарлы техникалық құралдармен инспекциялық
қызметтердің жасақтауы.
Түркменстан Республикасының жер ... ... ... ... қарауды, соның ішінде «Жер қойнауы туралы» (1992 ж.), ... ... ... ... ... ... өндіру
ережелері», 1992 жыл 22 қазандағы Президент Қаулысына сәйкес ... ... ... шикізатын өндіру, рұқсат тендер ... ... ... ... ... ... ... Қаулысымен бекітілген
соң өз күшіне енеді және тіркеуден өтуі тиіс. ... ... ... кен орындарын пайдалану жөніндегі экологиялық шарттарды мазмұндайды.
Каспий аймағында жер ... ... ... ... ... ... ... Жалпы Каспий теңіз аймағында, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... мүмкін
еместігін ескере отырып, олардың шекараларында шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... келесі шараларды ұсынып
отырмыз:
- ... ... ... ... ... ... заңмен
қарастырылған ұңғымалардың бақылау бағдарламасын жасау;
- Каспий теңізіне тікелей жақын орналасқан теңізде және өзге ... ... ... ... ... ... арналған
экологиялық сақтандырудың міндетті жүйесін белгілеу;
- Каспийде мұнай ... ... ... жою үшін ... ... мемлекеттерінің міндетін бөліп және белгілей отырып, мұнай апаты
жағдайындағы ... ... ... тиімді етуді қамтамасыз ету;
- Каспий теңізінің қорықтық Солтүстік бөлігінде мұнай өндіруді тоқтату
мүмкін еместігін ескере отырып, олардың ... ... ... ... ... ... ... талаптарды орнату;
- Теңіз деңгейінің тербелісі нәтижесінде су түбінде ... ... ... ... реттеу.
3. Каспий аумағындағы жануарлар дүниесін пайдаланудың құқықтық режимі
Жануарлар дүниесі еліміздің табиғи байлықтарының маңызды құрамдас
бөлігі ... ... ... ... ... ... Каспий теңізі
еліміздегі ең ірі айдынының бірі болғандықтан, ... су ... ... ... ... ... бассейні Каспий теңізінің Қазақстандық
секторының акваториясын, ... ... ... ... ... ... дейінгі бүкіл арнасын және Еділ ... оң ... ... ... ... қамтиды.
Осы бассейн Қазақстан Республикасындағы балық және балық өнімдерін
негізгі жеткізіп ... бірі ... ... ... ... көлемі
республикада жалпы балық аулау мөлшерінің 45,1%-нан 61,3%-на дейін
ауытқиды. 2000 ... ... оны ... ... 21,7 мың тоннадан 16,3 мың
тоннаға дейін төмендегені байқалады. Әсіресе Каспий ... ... ... ... ... күрт қысқаруы 1985-2005 жылдар
аралығындағы кезеңде орын алды. Осы ... ... ... ... ... ... алғанда Каспий теңізі бойынша 29,4 есе, ал Қазақстан бойынша
36,6 есе дерлік қысқарып кетті. ... ... ... ... ... ... көксерке, шортан, қаракөз, жайын, табан, ақмарқа, алабұға
және басқалары), ... ... ... ... ... жатады.
Бекірелер құрып кету қаупі төнген жабайы фауна мен ... ... ... ... конвенция (СІТЕS) объектілері тізбесіне
енгізілген.
Бекіре балығының түрлерін сақтау және қалпына келтіру проблемасы ... ... ... ... ... барлық каспий өңірі елдеріне -
Ресейге, Қазақстанға, Иранға, ... және ... ... ... ... ... ... теңізі акваториясында көмірсутекті шикізатын барлап мен
өндіріп жатқан бірқатар ірі ... және ... ... ... ... ... Каспий теңізі биоресурстарының жай-күйіне, оның ішінде бекіре
балықтарының жай-күйіне теріс әсер ету ... орын алып ... ... ... ... ... бара ... сирек
кездесетін және жойылып бара жатқан балық түрлеріне жататынын ... ... ... және ... пайдалану жөнінде шұғыл шаралар қолдану
қажет. Ықтимал шешімдердің бірі бекіре балығының түрлерін ... ... ... ... ... мәселесін қарастыру болып табылады.
Балық ресурстарын пайдалануға тыйым ... мен ... ... ... ... ... және қолдан өсімін молайтуды
және браконьерлікпен күресті қоса алғанда, іс-шаралар ... ... ... ... ... ... түрлерін сақтауға және өсімін
молайтуға ерекше назар аударылады.
Қазіргі уақытта Жайық өзені бекіре балықтарының табиғи ... ... ... ... бассейніндегі бірден-бір өзен болып табылады, ол 1968
жылы 1,6 мың гектарды болса, жыл сайынғы ... ... 2000 жылы ... ... ... ... ... арқылы бекіре балығы ... ... ... және өсірілген шабақтармен ... ... ... ... ... 6,0 миллион дана шабақ ... ... ... ... ... ... ... балығын өсіру зауыттарының
материалдық-техникалық базасын нығайтуға 156,3 мың теңге бөлінді.
Республикадағы балық өсіру ... 1990 ... ... ... ... ... ... болады. Мәселен, 1970-1990 жылдар кезеңінде
балық өсіру 692 тоннадан 9883 тоннаға дейін өсті, яғни 14,2 есе ... ... ... және тез ... өсірілетін балықтың өнімділік
сапасына байланысты. Қазіргі кезде Қазақстанда фермерлік ... ... ... жоғарғы көбейту, жөндеу және аналық бастармен
қамтамасыз ете алатын бірде-бір асыл ... ... ... ... ... ... ... бағытындағы бірқатар кәсіпорындардың балық
тұқымын асылдандыру-селекциялық жұмыстарды да, балық өсіру жұмыстарын да
жүргізу үшін ... ... ие ... атап өту ... ... ... балық тұқымын асылдандыру-селекциялық орталық құру бірқатар ғылыми-
практикалық міндеттерді шешуі тиіс, балықтардың гендік қорын сақтау ... ... үшін ... ... ... ... және ... осы
орталықтың негізгі мақсатына айналуға тиіс.
Балық өсіру шаруашылықтарының ... ... ... ... бастапқы
кезеңде аталған шаруашылықтардың түрлік қана емес, ... ... ... ... да ... ескере отырып, балық отырғызу материалымен
кепілді түрде қамтамасыз ету талап етіледі. Сонымен қатар ... ... ... өңірге арнайы сынақтан өткізілген балық түрлері қажет болады.
Осы ... шешу ... су ... ... ... орнын
толтыру жөніндегі мемлекеттік тапсырысты орындаумен тығыз байланысты.
Осы айтылғандарды ... ... ... ... ... ... рәсімін жүргізе отырып кәсіпорындардың бір ... ... беру ... ... ... Бұл ... қазіргі тепе-
теңдікті бұзбау және бастапқы ... ... мен су ... Республикасының Қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін және
жойылып бара ... ... ... сақтау және қалпына келтіру үшін
жағдайлар ... ... ... ... ... шаруашылығы су
айдындарында балық өндіру көлемін ұлғайту Қазақстан», «Биологиялық сан
алуандық ... ... ... ... мақұлдауы және ол
көздеген міндеттемелерді ... ... ... ... ... ... 1994 жылғы 19 тамыздағы ... ... сан ... сақтау жөніндегі
конвенцияны ескере отырып ... ... ... ... Қызыл
кітабына енгізілген және республика балықтары биологиялық сан алуандығының
11,5% құрайтын 16 сирек кездесетін [70] және ... бара ... ... ... ... маңызды проблемаларға жатады.
Балық өнімділігін арттыру ихтиофаунаны неғұрлым құнды кәсіпшілік
балық түрлерін көбейту ... ... ... ... ... жолымен
жүргізіледі. Климатқа бейімдеу және су айдындарын ... ... ... ... ... ... су ... балық
өнімділігін арттыру мақсатында оларда өсімді молайту ... ... ... ... Нарықтық экономикалық жағдайларда
балық өсірудің дәстүрлі объектілері - тұқы, ... ... ... ... ... ... ... көксерке, теляпия сияқты жаңа
объектілерді игерудің зор көкейкесті маңызы бар. ... ... ... ... ... ... интенсивтік технологияларды жетілдіру рөлін
атқарады.
Каспий өңірі мемлекеттерінің шаруашылық қызметі ... ... ... мен ... орасан әсер етеді, ал ... ... ... ... ... ... су алу көлемін ... ... ... ... және ... ... ... балықтың құнды түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... арасында бекіре
балығының түрлерін аулауға квоталарды бөлу кезінде негізгі өлшемдердің ... ... ... және ... ... ... өзенінде табиғи
уылдырық шашудан ... ... ... ... ... табылады. Балық қорларын анықтау үшін бассейндер бойынша және Каспий
теңізінде бірлескен кешенде ... ... ... жүргізудің
зор маңызы бар.
Каспий теңізінің су биоресурстары Каспий ... ... ... ... ... мұнайдан кейінгі екінші орында.
Тірі табиғаттың бірегей құбылысы – бекіре, ол сондай-ақ шын мәніндегі
милиондаған жылдардан бері өмір ... келе ... ... пен ... болып табылады.
Өмір сүрудің осындай ұзақ жолын өтіп келе де, ... ... ... ... ... тұр. ... қаупінің көзі тек қана
өмір сүру ортасының (деградация) және миграция жолы мен, ... ... ... ұдайы өсуі болып ... ... ... ... ... және ... ... платиналар құрылыс бекіре тұқымдастардың
қорының жағдайына бәсекелестік деңгейді өз ... ... ... те ... Әр-түрлі жағымсыз әсерлер нәтижесінен сондай-ақ
басқа да балық түрлерінің жоғалуы байқалуда.
Соңғы ... ... ... үшін ... ... өзге ... байланысты тірі табиғаттың экологиялық балансының бұзылуына және
биотүрліліктің сақталуына қауіп төндіретін жаңа ... ... ... Өзге ... ішкі су ... өзге теңіздермен және Каспий
теңізі арасында жүзетін кемелердің сулары арқылы кіреді. Мұндай биологиялық
түрліліктің ... тек ... ... ... ... ... коммерциялық қызығуына ғана қауіп төндірмейді, сонымен бірге
белгісіз ұзақ ... ... және ... зардаптарға әкеліп
соқтырады.
Қазірде Каспий теңізінде орын алып отырған ... ... ... ... ... дүниесін сақтау мен өсімін молайтудың
кешенді шаралар қажет.
Ең алдымен жануарлар дүниесін құқықтық қорғау түсінігіне ... ... бұл ... ... ... ... ... құрамдас бір бөлігі. ҚР Жануарлар дүниесiн қорғау, өсiмiн
молайту және ... ... заңы ... ... ... деп ... ... сондай-ақ Қазақстан Республикасының құрлықтағы
қайраңының және айрықша экономикалық аймағының табиғи ... ... ... немесе уақытша мекендейтiн жануарлар
жиынтығын айтамыз [71].
Жануарлар дүниесi мақсатты пайдалану ... ... ... ... ... ... және ... кету қаупi төнген
түрлерi;
2) жануарлардың аң ... ... ... ... ... жануарлардың балық аулау объектiлерi болып табылатын түрлерi;
4) ... ... ... ... өзге де ... (аң ... мен балық аулаудан басқа) пайдаланылатын түрлерi;
5) жануарлардың шаруашылық мақсаттарда пайдаланылмайтын, ... ... және өзге де ... бар түрлерi;
6) жануарлардың халықтың денсаулығын сақтау, ауыл шаруашылығы және
басқа да үй ... ... ... ала қорғау, қоршаған ортаға зиян
келтiрiлуiн болдырмау, ауыл шаруашылығы қызметiне айтарлықтай зиян ... ... алу ... саны реттелуге тиiс түрлерi.
Осы аталған санаттардың ішіндегі жануарларды ... ... ... ... ... ... ... және биологиялық түрліліктің құқықтық реттеу ұлттық
деңгейде жүзеге асырады.
Сонымен ... ... ... ... Каспий жағалауындағы
мемлекеттердің ынтымақтастығы анағұрлым жоғары деңгейге жетті.
1992 жылдары ТМД ... ... ... органдар деңгейінде
кепілдемелік өкілеттілікке ие су биоресурстары бойынша комиссия құрды.
Комиссияға ... ... үшін ... ... болатын балық ... ... ... ... ... ... ... бойынша
шараларды келісімдейді. Рұқсат етілетін балық аулауға қатысты кепілдемелер
негізінде балық аулаудың әрбір мемлекет жыл ... ... ... ... қызметі табысты деп мойындалады, аймақтық Каспий
келісімі шеңберіндегі балық ресурстары ... осы ... ... ... ... су ... бойынша бақылаушы болып табылады.
Бір мезгілде, балық шаруашылығы саласындағы аймақтастық туралы ... ... ... қол ... (18 ... ... ... күттірмейтін мәселелері балық шаруашылығының
мәселері ... ... ... жыл ... сессиясында
шешіледі.
Халықаралық ынтымақтастықты дамытудағы және ұлттық заңнамадағы
белгілі қйындықтар Каспийдің ... ... ... ... ... ... ... De facto әрбір мемлекеттің теңіз жағасына
жанасып жатырған шекараларында балық аулау ұлттық заңнамамен ... ... ... ... тану ... ... ұстанады. 26.02.1921
жылғы РСФСР және Персия араларындағы шарттар және 26.01.1990 жылғы КСРО мен
Иран арасындағы сауда және ... жүру ... ... ... ... ... ... аулау жарияланған, тек жағалаудағы мемлекеттердің
кемелері үшін кәсібі резервте тұрған және үшінші елдің экономикалық ... ... 10 ... ... ... ... ... жүзеге
асырылады. Сәйкесінше, осындай аймақтардың шекараларында балық аулау каспий
жағалауындағы мемлекеттердің ұлттық ... ... ... реттеуде маңызды мәнге СИТЕС 11 жалғандыға бекіре
тұқымдастарды кіргізу шешіміне, яғни ... арал ... үшін де, ... ... үшін де ... міндеттемелер жүктейді.
Көбінесе, каспий жағалауындағы елдер ... ... ... ... құқықтың талаптарды орнатуы тиіс. Осы уақытқа дейін осындай ерекше
талаптар ... ... әлі ... ... ... ... қорықтық аймағының құқықтық режимінің әлсізденгені
туралы шешім қабылданған, бұл бекіре тұқымдастар ... кері ... ... сақтау құқық дамуында белгілі-бір қйындықтар туғызады.
Олар даму процесіне қатысты оның шынайы ... ... ... ... жағдайын бағалау әдісінің және оның деградация себебінің
анықтауының болмауына байланысты.
Биотүрліліктің заңды анықтамасы жоқ, ол өз ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Бұл саладағы заңнама толықтай
алғанда жануарлар әлемін қорғаудың, яғни ... ... ... ... ... өмір сүру ... қорғау, жасанды жолмен, өсіру секілді
дәстүрлі құқықтың механизмдерді пайдаланумен дамиды. ... ... ... ... Каспий жағалауындағы елдерде жоқ.
Қазақстан Республикасында балық аулау және биотүрлілік «Жануарлар
әлемін пайдалану, ... ... және ... туралы» 2004 жылғы заңмен,
сондай-ақ балық аулау ... ... ... ... жөніндегі
талаптарды бекітетін қаулылармен реттеледі. Қазақстан Республикасының балық
шаруашылығын дамытудың 2007-2015 жылдарға арналған тұжырымдамасында жүзеге
асырылуда. ... ... ... ... ... дамытудың мақсаты табиғи су тоғандарының биоресурстарын
қорғау, өсімін молайту және ... ... ... ... ... тұрақты қызмет етуі негізінде ... ... ... ... балық өсіруді дамытуға жағдайлар жасау болып табылады.
Осымен бір мезгілде экспортқа шығарылатын балық ... ... үшін ... ... ... сай келетін бәсекеге
қабілетті өнім шығаруды қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... үшін ... жасалуы қажет.
Тұжырымдалған мақсатқа қол жеткізу Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және дамытуға кешенді көзқарас
қалыптастыруды талап етеді және мынадай:
- ... ... ... ... одан әрі жетілдіру;
- саланы дамытудың нормативтікк құқықтық базасын одан әрі ... ... ... ... ... ... және дамыту,
бекіре өсіруді қоса алғанда және оны өсіру көлемін 2015 ... ... 10 ... ... ... ... балық аулаудың тұрақты шикізат базасын қалыптастыру мен
саланың қазіргі заманғы өндіруші және өңдеуші базаларын құру;
- ... ... ... ... мен ... және ... қамтамасыз ету міндеттерін шешуді
қарастырады [72].
Кәсіптік балық аулаудың, аулау құралдары және т.б. ... ... ... ... ету тәртібі бар. Пайдаланушылар санаты бойынша
шектеулер жоқ.
Әзірбайжанда балық ... және ... ... құқықтық реттеу
«Жануарлар әлемі туралы» (1999 ж.), «Қоршаған ортаны қорғау туралы» ... ... ... (1998 ж.) заңдары және 1998 жыл 22 қаңтардағы
«Өндірісті көбейтуге және су ... мен ... ... ... (лицензия) беру Ережесін бекіту туралы» Министрлер Кабинетінің
Қаулысымен жүзеге асырылады.
Пайдаланушылар ... да ... ... ... ... ... (кемеге) жыл сайынғы анықталатын квотаға сәйкес анықталған
мөлшерде аулауға ғана беріледі. Рұқсат ... ... ... ... ... ... ... аулау құралдары, есеп жүргізуге тиісті талаптар
сипатталады.
Ережемен сондай-ақ, балық қорларын, ... ... ... ... және өсімдіктерін қорғау мақсатымен қорықтарды және өзге де
қорғалатын су обьектілерін құру ... ... ... ... ... пайдалануға тиым салынады. Жануарлар әлемін пайдалану
ақылы «Балықшаруашылығы туралы» Заң бекіре тұқымдастарды ... ... және ... ... ... ... Қызметтің мұндай түрлері
ғалымдардың бақылауымен мақсатқа сай мемлекеттік бағдарлама ... ... ... ... ... ... қорғау, қалпына
келтіру және өсіру үшін үлкен мәнге ие болатын су обьектілеріндегі ... ... ... ... қарай шектелген.
Балық шаруашылығы мен шұғылдану үшін ... ... ... ... ... ... және ... әлемін қорғау «Ауланатын жануарлар
және балық қорлары туралы» (1967 ж.), ... ... және ... ... балық аулауға жауапкершілік туралы» заңдармен реттеледі,
яғни олар балық қорларын ... ... ... талаптарды мазмұндайды. Жоғары
экологиялық Кеңестің өкілеттілігі балық ... ... және ... ... мөлшерінде пайдаланылатын тыйымдар мен уақыт пен ... ... ... ... ... ... Балық аулау және пайдаланудың басқа
түрлері де лицензия мен ғана жүзеге асырылады.
Қазіргі уақытта Иран жағалауына жанаса ... ... ... ... ... ... Иранның монополистік мемлекеттік
балық аулау компаниясы ... ... ... Департаментінің қатаң
қадағалауымен жүргізіледі. Заңсыз балық аулауға байланысты мәселелер туралы
немесе Иранның балық ... ... ... ... ... ... ... азаматтар тарапынан болатын заңсыз
балық аулау сирек, ал ондай құқық бұзушылар табыла ... ... ... ... және жоғалып бара жатырған түрлерді қорғау «Ауланатын жануарлар
және балық қорлары туралы», «Табиғи ... және ... ... туралы» (1992 ж.) заңдармен реттеледі. «Ауланатын жануарлар және
балық қорлары туралы» Заң жоғалып бара жатырған ... ... ... ... ие. Бұл ережелер СИТЕС орындауы үшін әдейі жіберілген
және қоршаған ортаны қорғау ... ... мен ... түрлер
бойынша экспорттың және импорттың лицензияны ұсыну ... ... ... ... және ... қорғау мемлекеттік ұзақ
мерзімдегі лицензия негізінде. Кәсіптік ... ... ... ... ... (1995 ж.) Федералдық ... ... ... ... ... құралдары, орындарын қажетті шектеуді
қоса алғанда балық аулауға тиісті ... ... ... ... жыл
сайын Каспий және тағы басқа су қоймалары үшін және ... ... ... ... ... аулауға рұқсат етілуіне сәйкес
беріледі. Каспийде жалпы рұқсат ... ... бөлу ... Каспий
ғылыми-кәсіптік кеңесімен белгіленеді.
Каспийге қатысты, бүгін Каспий экожүйесі ... ... ... ... шектеу, балық аулаудың техникалық құралдарын қойылатын
талаптары ... 1974 ... ... ... теңізімен оған құятын
өзендерде балық аулау Ережесі қолданады.
Оның дамуы үшін 1996 жылы (№ 72) Балық аулаудың ... ... ... ... ... балық аулау режимін белгіленген Бұйрық шығарды.
Бекіре тұқымдастарды аулаудың ... ... ... ... бойынша
тек ғана рұқсат беріледі. Балық аулау мен қорғауды ... ... ... Каспий жағалауындағы субьектілері атқарады. Көбінесе, Волга өзеннің
кәсіптік квотаны игеру жыл ... ... ... ... ... сәйкес жүзеге асырылады. Мұндай өкімдерде бекіре тұқымдастарды
аулауға қатысты квотаны игеруге қатысушы ұйымдар ... бар. РФ және ... ... арасындағы өкілеттілікті болу су биоресурстарын басқару
және оларды пайдалану жөніндегі шарт бойынша жүзеге асырылады.
1999 жылғы 26 ... ... су ... мониторингінің
салалық жүйесін құру және кәсіптік кемелер қызметін бақылау және қадағалау
туралы» Үкімет Қаулысына ... ... ... ... ... су ... бортында орналасқан және теңіз кәсібінің өнімдері
көлеміндегі ... ... ... техникалық бақылау жүйесімен
жабдықтау қаралған. Мұндай бақылау құралдарын кемелерге орнатудың ... (2000 жыл ... ... ... ... ... ... пайдалануға рұқсат берілмейді, мұндай кемелерге
лицензия берілмейді.
Түркменстанда балық аулау 1998 жылғы «Балық қорларын ... ... ішкі су ... және ... ... ... ... туралы» Ережеге сәйкес жүзеге асырылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... және ішкі
су қоймаларында балық аулау үшін 1 жыл мерзімдік рұқсат беруге ... ... ... ... ... әуесқойлық және спорттық
деңгейде аулауға тыйым салынған. Балық қорларын ... ... ... ... және зиянды заттардан тазартылмаған
ағын суларды, тұрмыстық қалдықтарды тастауға тыйым салынады.
Жоғарыдағыларды қорытындылай ... ... ... ... ... Каспий аймағы қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды
пайдалану ... ... ... мен ... ... ... ... кезең – Кеңестер одағы кезіңдегі ... ... ... ... ... құқықтық актілер қалыптасқан уақытты құрайды.
Екінші кезең – Қазақстан Республикасының егемендік алғаннан ... ... ... жаңа нарықтық жаңдайға бағытталған нормативтік
құқықтық актілердің қалыптасуы мен даму уақытын құрайды.
Қазақстан ... ... ... ... кейін экологиялық
заңнамалары жаңа экономикалық-әлеуметтік жағдайында дами бастағанын ескере
отырып, Каспий аймағы қоршаған ... ... мен ... ... ... заңнамалардың дамуын шартты түрде бірнеше кезеңдерге
бөліп қарастырамыз:
- Бірінші кезең - 1991-1995 жж.;
- Екінші ... - ... ... ... ... - ... ... Төртінші кезең - 2007 жылдан қазіргі күнге дейінгі ... ... ... ... ... көпшіліктің назарында
жүргенімен, қазіргі таңда нақты жұмыстар атқарылмай отыр. Каспий теңізінің
экологиялық жүйесі күрделі табиғи жүйе ... ... ... да Каспий
теңізіне «уникалды табиғи-шаруашылық кешен» ... ... ... ... Каспий теңізі аймағына «уникалды табиғи-шаруашылық кешен»
деп экологиялық құқықтық мәртебе бере ... осы ... ... элементтерді кіргіземіз:
- табиғи объектілер мен ресурстар: жер, жер қойнауы, пайдалы ... және ... ... және т.б.
- теңізі аймағы: теңіз жағалауы, халықаралық құқықтық нормаға сәйкес 12
теңіз милль дейінгі теңіз ... ... ... ... қорықтар, қорық аймақтары, заказниктер,
ұлттық парктер және т.б.;
- рекреациялық аймақтар: санатория мен курортық, ... ... ... ... өндірістік және шаруашылық нысандар;
- аймақтағы халық.
Аталған мәселелерді «Каспий аймағын ластанудан қорғау ... ... ... ... ... ... болады.
3. Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және табиғи ресурстарды
ұтымды ... қол ... ... ... ... ... өте зор. ... аймағы қоршаған ортаны қорғау туралы заңнамалардың
қағидаларын ... ... және ... ... бөлінеді. Жалпы
қаидалар ҚР Экологиялық Кодексінде, салалааралық ҚР Жер, Су ... ... ... және жер қойнауын пайдалану туралы, Ерекше ... ... ... заңдарында көрініс тапқан. Ал Каспий аймағы қоршаған ортаны
қорғау ... ... ... ... ... ... бекітілуді талап
етеді. Мынадай негізгі қағидалар бекітілуі қажет:
- Каспий аймағының ... ... ... ... Каспий аймағында экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
- Каспий аймағында табиғатты пайдалануды міндетті сақтандыру қағидасы;
- уникалды Каспий ... мен су ... ... табиғи
ландшафтарға кері әсерін тигізбейтін қызмет түрлерінің басымдылығы;
- уникалды Каспий экожүйесіне ... және өзге де ... ... ... (учет);
- табиғи экологиялық жүйелерді, табиғи ландшафтарды және ... ... ... Бүгінгі таңда Каспийдің су пайдалану мәселелері, соның ішінде кеме
қатынасы қауіпті суды ластаудың көзіне және Каспий теңіз аймағының ... ... ... отыр. Кеме қатынасын реттеу бұл қоршаған
ортаны қорғаудың құқықтық реттеудің мәселесі ... ... ... жүк ... кеме ... ... әсіресе мұнай және мұнай
өнімдерін тасымалдауға қатысты түрі теңізді аппаттық ластаудың ... ... ... ... ... ... өндіру жағдайында және оны
тасымалдау қажеттілігінің өсу жағдайларында көбейеді. Каспийдің ... ... ... ... ... ... ... отыр:
- қалалардағы, порттардағы, демалыс орындарындағы жер ... ... ... ... ... отырып, Каспий теңізінің су
қорғау аймағы туралы ... ... ... және ... ... ... ... қызмет жүргізу аймақтарында арнайы су
қорғау аймақтарын белгілеу;
- Каспийге арналған арнайы нормативтер белгіленбеген. Кеңес ... ... ... ... ... ескі ... жаңа
жүйесін қалыптастыру;
- суды пайдаланудың және шаруашылық қызметінің шектеулі ... су ... ... жасалған нормативтерді ескере отырып, өзге
елдердің тәжірибесі есебімен нормативтерді жасау.
5. Мамандардың бағалауына қарағанда Каспий аймағы XXI ғ. ... ... ... дүние жүзіндегі ең ірі қамсыздандырушылардың бірі болатыны
анық. Қазіргі ... ... ... мен ... ... ... саяси ойдың негізгі құралы болып отыр. Сонымен қатар, пайдасымен
бірге ... ... ... ... тигізетін зиянды әсері де аз емес.
Қоршаған ортаның ластануы іздеу-барлау және мұнай, газ өндіретін ұңғымалар
құрылысынан басталады. Жалпы ... ... ... ... ... ... қорықтық Солтүстік бөлігінде ... ... ... ... ... отырып, олардың шекараларында шаруашылық қызметті жүзеге
асыру кезенде пайда болатын мәселелерді шешуде ... ... ... ... аймағының экологиялық жүйесіне әсерін тигізетін заңмен
қарастырылған ... ... ... жасау;
- Каспий теңізіне тікелей жақын орналасқан теңізде және өзге қауіпті
объектілерде ... ... ... ... ... арналған
экологиялық сақтандырудың міндетті жүйесін белгілеу;
- Каспийде мұнай төгілген ... ... жою үшін ... ... мемлекеттерінің міндетін бөле және белгілей отырып, мұнай
апаты жағдайындағы әрекет шаралардың ... ... ... ... ... теңізінің қорықтық Солтүстік бөлігінде мұнай өндіруді
тоқтату ... ... ... ... ... ... шаруашылық
қызметті жүзеге асыруға қойылатын арнайы экологиялық талаптарды орнату;
- Теңіз деңгейінің тербелісі ... су ... ... теңіз ластануы мәселелерін реттеу.
5. Каспийдің экологиялық жүйесі өзіне жоғары эндемиялық хайуанаттар
мен өсімдіктер ... ... ...... ... ең бір
өнімді балық шаруашылығы бар, бекіренің гендік ... ... ... бөлігінің және оған құятын өзендердің экологиялық жүйесінің
қасиетімен анықталатын ... ... су ... ... және оның ... аймағының бірегей биологиялық
әртүрлілігі бір-бірімен айрылмастай тығыз байланысқан экологиялық жүйенің
су қауымдастықтары мен жағалау ... ... ... ... ... өте үлкен кәсіпшілік маңызы бар және
әртүрлі бағалауларға сәйкес 76 дан 126 ... ... ... мен ... бар деп есептеледі. Каспий аймағындағы жануарлар дүниесін ... ... ... оны пайдаланудың төмендегідей құқықтық режимін
бегілеу қажеттігі ... ... ... әлемін қорғау заңнамасында сирек кездесетін және жоғалып
бара жатырған жануарлар түрлерін қорғау шараларын қарастыру, мәселен, ... ... ... ... аулауды шектеу және тиым салу, популяцияны
қалпына келтіру, балық көбейту ... ... ... ... ... Каспийде бекіре тұқымдастарды броконерлік жолмен аулау экологиялық
құқық бұзығушылығына жауапкершілік шарларын күшейту;
- Каспий теңізінің өзге түрлі ... ... ... ... ... Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау МЕН ТАБИҒИ РЕСУРСТАРДЫ
ПАЙДАЛАНУДЫ мемлекеттік реттеу
2.1 Каспий аймағы қоршаған ортасын ... мен ... ... ... реттеу түсінігі, мақсаты мен қызметтері
Каспий аймағы қоршған ортасын қорғауды мемлекеттік реттеу түсінігін
зерттеу, қазіргі таңда өзекті болып ... ... ... ... ... ... және экологиялық жағынан нашарланған кезеңде, осы
аймақтың мәселелерін реттеуде, мемлекеттің қатысуы маңызды.
Жалпы «мемлекеттік басқару» мен ... ... ... және ... ... ... көп кездеседі.
Н.А. Прохоров құқықтағы терминологиялық дәлділік, ерекше ... ... атап ... ... бір ... (терминді) дұрыс қолдану
арқылы, тиісті құбылыстың шынайы мазмұнын анықтап қана қоймай, оның басқа
анықтамалармен логикалық байланысын ... ... ... да ... ... теория мен тәжірибеде мемлекеттік
басқару мен мемлекеттік реттеу түсініктерін қолдану мәселелерін ашып ... ... ... ... мен ... реттеудің
арасын ажыратып көрсетеді. Ал кейбіреулері басқару мен реттеуді ажыратпай,
басқаруды реттеумен байланыстырып, бір-бірін толықтырып ... ... ... ... мәселені шешу үшін «мемлекеттік басқаруға» құқықтық
түсінік беріп, оның мәні мен заң ... ... ... ... ... термині, итальян тілінен аударғанда «managgiare» - аттарды
игеру білу яғни, олар белгілі бір ... ... ... ... ... ... өздерін шынайы көрсетеді дегенді білдіреді
[74].
Аталған термин көптген мәнге ие, бірақ әлеуметтік ... ... ... ... деп ... ұғым қолданыста. Осыған орай,
басқару бұл – қазіргі техникалық, биологиялық және әлеуметтік ... ... ... басқарушы қосалқы жүйелердің арнайы әсер ету
процесстері. Осының нәтижесінде оларды ... ... ... және ... ... ... дамуына қол жеткізіледі. Бұл
әрекеттің ерешелігі ... яғни ол ... ... сай ... ... ... жүзеге асырылады. Нысаны бойынша ол ақпараттық мағынасы
бойынша – ұйымдастырушылық, (ретке келтіруші) ол ... ... ие ... [75].
Саясаткерлер, мемлекеттік басқару жөнінде сөз қозғай отыра, оның
өзіне тән бірнеше ерекшеліктерін көрсетеді:
• Мемлекеттік басқару бұл – ... ... ... ... ... ... және қайта құру мақсаты мен адамдардың қоғамдық
өміріне ... ... ... және ... ... даму ... ... сай басқару;
• Мемлекеттік басқару – бұл заңда және басқа нормативтік ... ... ... ... мен ... және ... билігінің әрекетін реттеуді жүзеге асыратын
саяси билік ... ... ... ... ... ... ... асыратын белгілі-бір қызмет түрі;
• Мемлекеттік ...... ... ... ... ... ... экономикалық және технологиялық
өзгерістерді жүзеге асырумен ... ... ... ... – бұл бір ... өнер және ... ... және объективті сипаттағы басқару мен субъективті тәсілмен оның
орындалуын жүзеге асыратын, екеуінің арасындағы қарама-қайшылыққа үстемдік
ететін, ... ... ... ... түрлерінің бірі болып
табылады.
А.Ж. Оспановтың пікірінше, басқару бұл – ... ... ... ... ... ... ... ұйымдық
негізі [76].
Ал О.С. ... ... ... органдардың ұйымдастырушылық
қызметтерін, мемлекеттік басқару деп түсіндіреді [77].
Д.Л. Байдельдиновтың пікірінше экология ... ... бұл – ... ... ... ... қорғау мен қоғамның
ара-қатынасының экологиялық тәртібін реттеуге, экологиялық ... ... мен ... ... ... ... ... ұйымдастыру – орындаушылық қызметі [78].
М.М. Бринчук мемлекеттік бақылауға мынадай анықтама береді: «қоршаған
ортаны қорғау туралы заңнамаларды орындауды ... ... ... субъектілер қызметтерінен тұратын, қоғам мен табиғат ... ... [23]. ... ... бұл ... ... басқарудың
мәнін толық ашып бере алмайды.
Н.В. Кузнцов басқаруға толығырақ ... ... Оның ... ... ... ... мен табиғатты пайдалануды өкілетті
мемлекеттік органдардың, табиғи ресурстарды ұтымды ... мен ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету
мақсатында қоршаған табиғи ортаны сақтау және ... ... ... ... ... саласын мемлекеттік басқаруды, өкілетті
мемлекеттік ... ... ... ... байланысты қызметтерін
ұйымдастырушы деп анықтаған [79].
Л.К. Еркінбаева «ҚР аграрлық ... ... атты ... еңбегінде,
мемлекеттік басқаруға заңды тұрғыда мынадай анықтама берген: «мемлекеттік
басқару деп, қоғамдық өмірді заңнамалар арқылы ... ... және ... мемлекеттік қызметті ұйымдастыруды айтуға болады» [80].
Біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... ... оны реттеу, сақтау немесе қайта құру мақсатымен
қоғамдық қызметті ... ... ... ... сай ... ... ... деп ойлаймыз.
Осыған ұқсас түсінікті «Мемлекеттік реттеу» ұғымына да қатысты
көрсетуге болады.
Ал енді ... ... ... ... ... ... – бұл ... белгілі-бір құрылымдарының сақталуын,
қызмет тәртібін қолдануы және оның мақсаттары мен бағдарламаларының жүзеге
асырылуын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... мен қоршаған ортаны
мемлекеттік реттеу, экономикалық және ... ... ... ... Егер ... ... жүйесін реттеу мемлекеттің басқару, іс
әрекетінде әсіресе экономикалық қатынастардың жаңа жүйелерді қайта өндіруде
көрінсе, онда экологиялық ... ... ... ... қолдауға
қатысты тиісті шаралар жиынтығы мен оларды тиімді қалыптастыру үшін қалыпты
жағдайлар құруды көрсетеді [26]. Бұл ... ... ... ... ... ... ол ... реттеудің мақсаты
экологиялық жүйелердің объективті заңдарына сай келетін ... ... ... қатынастарды құру болып табылады деп атап көрсетеді [82].
А.А. Квашинның ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың әкімшілік табиғатын
дәлірек көрсетеді, ол реттеу тәртіп үлгісін құру ... ... ... ... ... тек қана ... құру ғана емес, сонымен бірге оны
қадағалауды бақылауды, есеп, тіркеу, болжамдау, жоспарлау және ... ... ... жүргізудің мүмкіндігін жүзеге асырады» [83].
Реттеу тек тәртіп үлгісін құрумен ғана ... ... ... қадағалауды бақылауды, есеп жүргізуді, тіркеуді, болжамды, жоспарлауды
және осыған ұқсас басқару әрекетінің ... ... ... ... ... тек қана ... ... масштабы ғана өзгереді.
Б.Ф. Ерофеев мемлекеттік орталықтандырған басқаруды және ... ... ... ... ... ... бөліп қарайды.
Осылайша, ол мемлекеттік ... ... - ... ... ... тән деп атап көрсетеді [26].
Бұл жайтқа қатысты С.Ш.Төлеубекова табиғатты ... және ... ... ... ... басқарумен мемлекеттік реттеуге
бұлайша бөлумен ... ... деп ... білдірді. Мемлекеттік басқару
экологиялық қоғамдық ... ... ... ... нысанын
білдіреді, ал реттеу болса, экологиялық әдістерді кең көлемде ... ... ... тек қана ... басқару шегінен шықса да,
көбінесе мемлекеттік басқару механизмдерін қолданады [84].
А.П. Алехин ... ... ... мен ... ... ... ... бойынша нақты ерекшелік жоқ дейді. Бірақ іс жүзінде
экономикалық және өзге процестердегі мемлекеттің қатысуының әртүрлі (үлкен
немесе кіші) ... ... ... сөз ... керек деп жазады [85].
Қазақстандық ғалым С.Т. Культелеев экологиялық жүйені реттеу қоршаған
ортаны қорғаумен тығыз байланыстағы экологияны пайдаланудағы басқару арқылы
өтеді деп ... ... - ... жүйе ... ... ... кең көлемде.
Қазіргі таңда мемлекеттік басқару түсінігі әкімшілік әдістерді пайдалану
арқылы мемлекеттік ... ... және ... ... Нарықтық экономикаға көшу жағдайында басқарудың әкімшілік
әдістерімен қатар көбінесе басқарудың экономикалық әдістері ... ... да, ... ... ... ... ... үшін,
ғалымдар көбінесе ... ... баса ... ... ойынша, экономиканы мемлекеттік реттеу нарық
жағдайында, шаруашылық жағдайының өзгеруіне қолданыстағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын, заңнамалық, атқару және ... ... ... ... мемлекеттік реттеу – бұл жалпы экономикалық жүйедегі
аймақтың өсуіне қол жеткізу мақсатымен микро және ... ... ... және ... нарықтық жекелеген сегменттеріне үкіметтің басқару әсерін
мақсатқа лайықты ... ... ... ... ойынша, экономиканы мемлекеттік реттеу өзгеріп жатқан
жағдайларға қолданыстағы әлеуметтік экономикалық жүйенің бейімделуі және
экономиканың ... мен ... ... ... ... және ... ұйымдар арқылы жүзеге асырылатын заңнамалық,
атқару, бақылау ... ... ... ... ... ... [88].
Әрине, заңдық көзқарас тұрғысынан алғанда бұл ... ие. Яғни ... ... ... ... ... дәл ... «Мемлекеттік органдар, деп көрсеткен дұрыс
болар еді. Дегенмен реттеу әдістері – экономикалық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу – бұл мемлекеттік
басқаруға қарағанда кең көлемді ұғым: соңғысы біріншісінің бөлігі, ... ... және ... ресурстарды тиімді пайдалану саласындағы мемлекет
билігінің атқару органдарына қарағанда үлкен маңызға ие емес [89] .
Кейбір ... ... ... ... ... «мемлекеттік
басқаруды» қамтитын бір қатарда тұратын кең көлемдегі түсінікті қамтиды.
Олар өздеріне тән ... ... ... ... реттелетін
қатынасқа әсер етудің әдісіне, сондай-ақ әсер етудің ... ... ... ... ... ... ... әсер ету
жөнінде» сөз қозғайды [80].
«Мемлекеттік басқару» ... ... ... ... ... көшуде пайда болған өзгерістер көрінеді.
Нарықтық экономика бірыңғай ... ... ... ... ... ... қанағаттандырылуын бағалайтын сатып алушы
келісетін құнына қатысты ұсталымдар есебімен оны құруда жүзеге ... ... құн ... ... ... бір ... түсуімен өнім сапасын ... ... ... үнемдеу заңы. Бұл заңды қадағаламау құн
заңына толықтай әсер етуге ... ... ... ... мен ... көлеміне сай келетін тепе-теңдік
заңы әлеуетті сатып ... ... ... ... ... ҚР ... ... бойынша мемлекеттік реттеу мен мемлекеттік
басқаруға жеке-жеке ... ... ҚР ... ... ... қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік реттеудің және
табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... көрсетілген.
Сәйкесінше қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу:
1) қоршаған ортаны қорғау саласындағы қызметті лицензиялауды;
2) ... ... ... ортаны қорғау саласындағы техникалық реттеуді;
4) мемлекеттік экологиялық сараптаманы;
5) экологиялық рұқсаттар беруді;
6) мемлекеттік экологиялық бақылауды;
7) қоршаған ортаны ... ... ... ... неғұрлым
экологиялық таза технологияларды енгізуді ынталандыруды, табиғат ... ... ... ... мемлекеттік экологиялық мониторингті;
9) табиғат пайдаланушыларды, қоршаған ортаны ластау ... ... ... есепке алуды;
10) экологиялық білім беру мен ағарту ісін қамтиды.
Ал табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы мемлекеттік басқару:
1) табиғи ... ... ... ... жоспарлауды;
2) табиғи ресурстарды қорғауға, ... және ... ... ... ... ... ... құқығына лицензиялар, рұқсаттар
беруді және шарттар (келісімшарттар) жасасуды;
4) табиғи ресурстарды қалпына келтіру мен ... ... ... ... ... табиғи ресурстардың мониторингі мен кадастрларын жүргізуді;
6) табиғи ресурстарды пайдалануға лимиттер ... мен ... ... ... ... қалпына келтіру мен молықтыруды
жүзеге асыратын мемлекеттік заңды ... ... ... ... ... ... қамтиды [22].
ҚР Экологиялық кодексінің 6-шы бабынан көріп отырғанымыздай,
мемлекеттік ... мен ... ... ... қызметтері
бірдей. Сонықтан да реттеу мен басқару арасы, заң ... ... ... ... ... ... ... мазмұны, мемлекеттік басқару
мазмұнына қарағанда ауқымдырақ.
Каспий аймағының қоршаған ортасын ... ... ... ... ... ... ең маңызды шарасы болып, табиғатты
қорғау шарасы табылады. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ластаушылардың негізгілерінің бірі болып ... да осы ... ... ... ... ... алу ... Осы тұрғыда мемлекет тарапынан Каспий аймағы қоршаған ... ... ... келесі қызмет түрлері жүзеге ... ... ... ... ... қорғау саласындағы қызметті лицензиялау,
экологиялық нормалау, Каспий аймағының ... ... ... ... ... ... ... сараптама жүргізу, Каспий
аймағының қоршаған ... ... ... ... ... экологиялық бақылау, Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғауды
экономикалық реттеу жүйесін, неғұрлым экологиялық таза ... ... ... ... ... ... ... аймағының қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу
қызметтері тек бір ғана ... ... ... жеке дара ... ... ... орталықтандырылып жүзеге асырылуы тиіс. Осы жағдайда
ғана Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды ... ... қол ... ... ... ғана ... ... әлеуітімен және әсер ету
мүмкіндіктерімен қоршаған ортаны ... ету және ... ... ... ауыл ... әлеуметтік тұрғыдан қорғау, тұрғындарды
жұмыспен қамту міндеттерін өз мойнына жүктейді.
2. Каспий аймағындағы қоршаған ортасын ... мен ... ... ... ... ... мониторингтің және
экологиялық рұқсат берудің құқықтық режимі
Каспий аймағының қоршаған ... ... мен ... ... ... салаларын реттейтін құқықтық нормалар, экологиялық
құқықтың кешенді институты ... ... Бұл ... институттың
құрамына экологиялық сараптама мен мониторинг, бақылау, қоршаған ортаға
әсерді бағалу және т.б. нормалары ... ... ... ... ең негізгі
қызметтерінің бірі. Себебі осы қызмет арқылы табиғатты ... және ... ... ... жүзеге асырады. Сондықтан осы экологиялық
құқықтық шаралардың қатарына жатқызады. Ол экологияны ... ... жеке ... ... ... ... ... барысында,
қоршаан ортаны қорғау және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануда ... ... ... ... ... ... толтыру және
т.б.).
Экологиялық бақылаудың объектілері болып мыналар табылады:
- табиғи орта, оның жағдайы және өзгеруі;
- қоршаған ортаны қорғау және табиғи ... ... ... жоспарлар мен шаралардың қызметтері;
- қоршаған ортаны қорғау және ... ... ... мен нормативтерді, заңдарды сақтау;
Экологиялық бақылауды жүзеге асыру барысында түрлі ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты
жинау, талдау жасау және оны ... ... ... ... орындалуын тексеру; экологиялық сараптама жүргізу; экологиялық
құқық бұзушылықтарды алдын-алу және жолын кесу; экологиялық зиянның орнын
толтыруға ... ... атап ... ... және ... қолдану және т.б [90].
Экологиялық заңнамаларда бекітілген талаптардың орындауына септігін
тигізетін келесі шара ... ... ... ... ... ... ... бақылау бұл қоршаған ортаны
қорғауды мемлекеттік ... мен ... ... тиімді пайдалануды
жүзеге ысыратын қажетті элемент.
Д.Л. Байдельдинов экологиялық бақылауға «кең мағынада» (қоғамның
экологиялық ... ... ... ... ... және «тар»
мағынада яғни қоршаған ортаға, оның ... және одан ... ... ... әсерлерінің алдын алу ... ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылады
деп анықтама береді [91]. Қазақстандық ғалым А.П. Асылбеков өз зерттеуінде
экологиялық ... әр ... ... ... ... әсіресе, қоршаған
ортаны қорғауды басқару және табиғатты пайдалану қызметі ретінде, ... ... ... кепілдігі және экологиялық-құқықтық нормаларды
жүзеге асыру ретінде, қоршаған ... ... ... ... ... ... ететін тәсілі ретінде көрінеді деп
көрсеткен[92].
А.С. Ахметовтың ойынша, бақылау – бұл ... ... ... ... әрекетсіздігі), сондай-ақ бақылауға алынған ... олар ... кез ... ... ... қажеттілігі
кезіндегі әрекет[93].
ҚР ЭК мемлекеттік экологиялық бақылаудың келесі анықтамалары
пайдаланылады – ... ... ... ... ҚР-да экологиялық
заңнамалардың сақталуына және ... ... сапа ... ... ... ... ... бойынша өкілетті органдардың
қызметі.
А.П. Асылбековтің жұмысында мемлекеттік ... ... ... жағдайымен оның шаруашылық және өзге қызмет әсеріндегі жекелеген
объектілерінің бақылау және ... ... ... және ... ... ету ... ... талаптардың орындауын
барлық заңды және жеке тұлғалар қорын тексеруі бойынша өкілетті мемлекеттік
органдардың қызметі ... ... сай ... ... ... ... түсініледі [93].
Жалпы алғанда экологиялық бақылау «қоршаған ортаны қорғауды басқаруда
қолданылатын ұйымдасқан құқықтық құралдардың және ол табиғи ... ... ... ... ... ... қызметтің барлық
сатысында жүргізіледі» [94].
Қоршаған ортаны қорғау табиғи ... ... ... және ... ... экологиялық бақылаудың мақсаты – ... ... ету, ... және ... ... ... ... тұрақты пайдалану, ұлттық өнімнің ... ... ... ... ... ... орта ... бақылау – қазіргі күннің ең
маңызды (жаһандық) міндеттері болып отыр. Әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... кері әсерін
тигізбей қоймайды. Бұл ... ... ... ... ... байқалады. Ал Каспий аймағы мемлекеттерінің экологиялық
саясаттары шаруашылық қызметтердің қоршаған табиғи ортаға ... ... ... ... ... ... экологиязациялау қауіпсіз табиғатты ... ... ... ету және ... ... ... сақтай отырып, экономиканың қоршаған табиғи ортасына кері әсерін
барынша кемітуге бағытталған.
Экономиканы экологизациялауды ... ... үшін ... ... дамыта отырып, экологиялық таза емес өндірістерді азайту
(жою), ... ... ... табиғатты пайдалануға
экологиялық кемшіліктерді жетілдіру ... ... ... ... ... ... және салалық бағдарламаларына енгізу [95].
Қазіргі таңда көп мемлекеттерде, ... ... ... нормалау
экологиялық бақылаудың тиімді тетігі ретінде қолданады.
Қоршаған ортаны қорғау органдары табиғи ... ... ... және оның ... ... қатты қалдықтарды шығару, төгу ... ... ... ... ... ... әсер ... екі сатылы құрлымынан тұрады. Ең алдымен өндіріс салалары үшін
зиянды әсерлердің рұхсат етілген ... ... ... ... жеке қайнар көздері үшін зиянды қалдықтарды шығару, төгу және
орналастырудың ... ... ... ... ... ... заңнамаларында қоршаған ортаға
зиянды әсердің нормативтері мен зиянды әсерді ... ... Бұл ... Каспий аймағы мемлекеттері арасында нормативтерді
белгілеудің өзіндік айырмашылықтары бар болғанымен, ... да ... ... ТМД ... ... ... өндірістерге белгіленген
нормативтердің сатылы тәртібі белгіленген. Бұл жерде ... ... ... ... кеміту шаралары ынталандырылмаған.
Сондықтанда Каспий аймағы мемлекеттерінде белгіленген нормативтерді
жүзеге асыру ... ... ... ... ... залалсыздандыру
қондырғыларын орнатуға қаражаттың жоқтығы салдарынан лас сулар ... Ірі ... су ... ... ... ... ... етілмеген. Бұл мәселе экологиялық қиындықтармен
ғана байланысты емес, бұдан басқа ... ... ... ... ... ... ... шекті нормативтері (ПДК) және әсер
етудің рұқсат етілген деңгейі (ПДУ) - санитарлы-гигиеналық, шекті ... (ПДВ) және ... ... ... (ПДС) - ... ... ... рұқсат етілген жүктемесі (ПДН) – қоршаған табиғи
ортаға кешенді сапасына жатады.
ТМД-ның біршама мемлекеттері ССР ... ... ... ... ... ... нормативтерін қолданады [96]. Қазіргі таңда
осы нормативтердің сақталуы аясында әртүрлі қарама-қайшы пікірлер айтылуда.
Оның бірі, Каспий аймағы мемлекеттерінде белгіленген норматив ... ... ... ... ... ... салдарынан көп
жағдайларды оны орындау мүмкін емес немесе сол нормативтерді қатаңдандыру.
Бұдан басқа, ... ... ... ... ... ... асыру салаларында белгіленген халықаралық стандарттың, ұлттық
заңнамалармен сәйкессіздігі. Каспий ... ТМД ... ... ... нормативтері екі түрде болады: шаруашылық-ауыз-су
мен балықшаруашылық мақсатындағы ... ... ... сапа нормативтері бірдей болып келеді. Бұл ... ... су ... ... ... ... етілген
шекті нормативтері бірдей дегенді білдіреді. Негізінде барлық балық
шаруашылық ... су ... ... ... ... ... керек. Ал Каспий аймағы мемлекеттерінде, Каспий ... ... ... ... ... нормативтер жоқ
болғанымен, ... ... ... әсер ету ... ... ... Республикасында су объектілеріне зиянды әсерлердің шекті
нормативтері келесі заң актілерінде көзделген: 1999 ... ... ... ... Су ... 1998 ... кабинетнің
қаулысымен бекітілген «Суды қорғау мен пайдалану ... ... ... ... шекті мөлшерін белгілеу және оны қолдану
Ережесі» және ... ... ... мен ... ... ... Нұсқауы». Жалпы су объектілеріне зиянды
әсерлердің рұқсат етілген шекті ... мен ... да жеке ... әсерлерлердің шекті нормативтерінің екі түрі бар. Мұндай белгіленген
шектеулерге кезең кезеңімен қол жеткізуге рұқсат етіледі. Лас ... тек ... ... ... шекті мөлшерінің көрстекіштері
көрсетілген арнайы рұқсатнама негізінде жүзеге асырылады. Ал ... ... ... ... ... тек ғана экологиялық жағдай
ескеріле отырып өзгертілген қосымша рұқсатнама алу қажет. Сонымен қатар,
белгіленген ... ... ... ... мен шығаруға рұқсат етілген
шекті мөлшері ... ... ... ... қажет. Қатты қалдықтарды
орналастыру 1998 жылғы «Өндірістік және күнделікті ... ... ... ... рұқсатнама негізінде жүзеге асырылады. Мұнай-газ
саласындағы қалдықтарды ... ... ... консорциумымен
келісілген келісім шрат негізінде орындалады.
Иран Ислам Республикасында лас (ағынды) сулардың нормалары «Қоршаған
ортаны ... ... ... ... ... ... ... дайындаған нормативтері, Жоғарғы Экологиялық Кеңес ... ғана ... ... ... Су ... 1993 жылы ... Оның ... өндіріс және коммуналды көздері ... ... Ал ... ... ... ... бұл
нормативтердің сақталуын бақылауды ... ... ... ... ... ... нормативтердің екі түрі бар: қоршаған орта ... және ... ... рұқсат етілетін шекті нормативтері.
Экологиялық қауіпсіздік, денсаулықты қорғау, қоршаған ортаны ластанудан
қорғау немесе ... ... ... ... ... ... Үкіметінің қаулысымен 2004 жылы 19 ... ... ... ... рұқсат етілген шекті нормативтерін әзірлеу
және бекіту» Ережесі және 2007 жылы 30 ... ... ... және қоршаған ортаға эммисиялар үшін ақы алынатын ... мен ... ... ... бекітілген болатын.
Суды ластайтын зиянды заттарға мыналар жатады:
1. Галогендердің ... ... және суда осы ... мүмкін заттар;
2. Фосфордың органикалық қосылыстары;
3. Қалайының органикалық қосылыстары;
4. Металдар мен олардың қосылыстары;
5. ... мен ... ... ... ... мен оның ... ШРШ ... ӘБҚД белгіленген пестицидтер (улы химикаттар);
9. Өлшемді заттар мен суспензиялар;
10. Эфтрофизацияға әсер ететін ... ... мен ... Оттегі теңгеріміне қолайсыз әсер ететін заттар;
12. Мәдени-тұрмыстық, шаруашылық-ауыз су және ... ... ... су ... ШРШ және ӘБҚД ... ... ... белгіленген қауіптілігі 1 және ... өзге де ... ... мен ... ... [97].
Қазақстан Республикасында техникалық нормалар мен стандарттары
саласындағы нормативтік құқықтық актілерді дайындау, қабылдау, заңды ... ... ... ... және оның күшін жою мәселелеріне
келгенде ешқандай біртұтас ереже жоқ. ... ... ... ... акт ... ... да көзделмеген.
Каспий теңізіне қатысты Ресей ... 1996 ... ... «Су ... зиянды әсерлердің рұқсат етілген шекті
нормативтерін әзірлеу және бекіту Ережесі ... және 2000 жыл ... ... Федерациясы территориялық теңіз және ішкі теңіз
суларының табиғи ресурстарына және ... ... және ... заттардың
концентрациясының рұқсат етілген шекті нормативтерін ... және ... ... ... ... ... болады. Аталмыш қаулыларда
теңіз үшін ... ... ... ... теңіз экожүйесінің
ерекшеліктері нақты су объектілерінің және ... ... ... келтіру сияқты мәселелері ескеріле отырып белгіленген. Ал теңіз
мұнай-газ кен ... ... ... ... суды ... ... 1998 жыл 20 ... ... ... ... ... ... ... реттеледі.
Сонымен қатар Ресей Федерациясында коммуналдық су мен канализация
жүйесін пайдаланудың қатаң ... ... Яғни ... ... ... толық қамтамасыз етілген ... ... ... лас суларды төгуіне шекті нормативтер белгіленген
жағдайда ғана пайдаланылады [98].
Түркменстан заңнамаларында ... екі түрі ... ... ... ... ... етілген шекті нормативтері мен нақты
көзделген зиянды заттардың рұқсат етілген шекті нормативтері. Ал зиянды
заттарды төгу тек ғана ... ... ... Министрлігінің берген
рұқсатымен ғана жүзеге асырылады.
Қазіргі мұнай-газ бен ... ... ... ... ... ... әсіресе Каспий аймағы қоршаған ортаны қорғау мен
табиғи ресусртарды пайдалану саласында ... ... ... ... етіп отыр. Қоршаған ортаға әсерді бағалауы (ОВОС) дүние жүзі бойынша
ең әмбебап құқықтық механизм ... ... ... ... әсерді бағалаудың
қалыптасқан процедурасы бойынша жүзеге асрылады. ... ... ... ... ... бағалуды, альтернативті шараларын ұсынуы,
қоғамдық тыңдаулар ұйымдастыру, сондай-ақ қортындыларды жоба бойынша ... ... ... ... ... ... Батыс елдерінде мұндай
қызметті, яғни қоршаған ... ... ... ... жүктелген арнайы
өкілетті органдар құрылмайды.
Барлық Каспий аймағы мемлекеттерінің заңнамаларында қоршаған ортаға
әсерді бағалауға сәйкес ... ... ... ... қоршаған
ортаны қорғау саласындағы құқықтық талаптардың, алдын-ала ... ... ... талаптар 90 жылдардан бастап Каспий аймағы
мемлекеттерінің заңнамаларында бекітіле басталғанымен, оған дейінгі уақытта
экологиялық бақылаудың ... ... ... жобалар бойынша, экологиялық
мәселелері белгіленген әртүрлі сараптамалар жүргізіліп ... Ал ... ... ... ... 70 ... бастап «Қоршаған ортаны
қорғау туралы» заңымен жүзеге асырыла бастады.
Ал Каспий аймағының қоршаған оратаға әсерді бағалауы көзделген ... ... өте зор. ... ... ... ... ... және өзінің қаражатымен жобаға жауапты ұйымдар жүзеге асырады.
Қоршаған ортаға әсерді бағалаудың ... бұл ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау, бағалау»
Конвенциясының тараптары болғанымен, Каспий аймағына ... ... ... ... ... мен ... бөлу ... мемлекеттің ешқандай
шаралар өткізілмеген.
Каспий аймағы мемлекеттерінің берде-біреуінде трансшекаралық жобаға
қоршаған ... ... ... ... ... ... ... шаралары да жоқ.
Иранда «Қоршаған ортаны қорғау және жақсарту ... заңы ... ... ... ... ... жобалардың экологиялық
талаптарға сәйкестігін тексеруді жүзеге асырады. Заңмен сәйкессіздіктер
болған жағдайда ... ... ... ... ... ... енгізуді талап ете алады. Ал егер ... орын ... ең ... ... Иран ... ... ... Федерациясында қоршаған ортаға әсерді бағалауды өткізу тәртібі
2000 жылғы Үкіметтің «Қоршаған ортаға әсерін бағалау ... ... ... ... ... ... бағалау тәртібі халықаралық
тәжірибеде қалыптасқан механизм негізінде дайындалған. Қоғамдық тыңдауларды
өткізу және ... ... ... қоршаған ортаға әсерді
бағалудың басты элементі ... ... ... ... ... және «Мемлекеттік экологиялық
сараптама туралы» Түркменстан Президентінің 1994 жылғы қаулысының ... ... ... экспертизаны жүргізу тәртібі ... ... ... ... қызметтер, жаңа технология мен техника,
сондай-ақ заң ... ... ... ... ... бағалау және
мемлекеттік экологиялық сараптамадан өтеді. Қоршаан ортаға әсерді бағалуды
өткізу процедурасы «Түркменстанда ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік стандартта бекітіледі.
Қазақстанда жабаларға қоршаған ортаға әсерді бағалауды жүргізу ... ... ... ... 1993 ... «Жоспарланған
шаруашылық қызметтерге қоршаған ортаға әсерді ... ... ... нұсқауы», «Биоресуртарға жоспарланған шаруашылық ... ... ... беру», «Дүние ... ... ... ... ... әсерді бағалау процесстерін
басқару қызметіне бақылауды күшейту туралы нұсқау хаты» және т.б.
Қазақстан заңнамаларының ... ... ... ... ... жүргізу тәртібі болып табылады. Шын мәнінде ... ... ... теңіз жағалауында орналасқан кәсіпорындар
қауіпті. Сондықтан да көп ... ... ... экологиялық аудитті
жүргізбейді.
Каспий аймағы мемлекеттеріндегі бақылаудың тағы бір түрі, мемлекеттік
экологиялық сараптама. Қоршаған ... әсер ... ... ... ... да бірге жүреді. Шын мәнінде қызметі жағынан бір-
біріне ұқсасағанымен, қоршаған ортаға әсерді ... ... ... ... жобаны жүзеге асыру туралы ... ... ... - ... және көп ... ... Оның
келесі қызметтері бар:
Біріншіден – экологиялық сараптама, табиғатты пайдалану және қоршаған
ортаны ... ... ... ... ... ... бір ... – экологиялық сраптама, қоршаған орта сапасын басқарудың
механизмін айқындай отырып және ... ... ... ... ... ... қамтиды.
Үшіншіден – экологиялық сараптама, ... пен ... ... мен ... ... қамтамасыз етеді [99].
Экологиялық сраптама, өндіргіш күштерді орналастыру мен ... ... ... болжамдап отыруы, қазіргі таңда маңызды
болып табылады. Яғни экологиялық сараптама арқылы, келешекте орын ... ... ... ... қатар, экологиялық сараптама қоршаған ортаны қорғау саласында
маңызды рольге ие бола отырып, мемлекеттің ... ... ... бірден-бір нысаны болып табылады. Экологиялық бақылаудың ерекше
және жеке түрі ретінде, экологиялық-құқықтық тапсырмалары ... ... ... ... бір бөлігі.
Экологияық сараптама, қоршаған ортаны қорғау механизмінде тек ғана
болжамдық мәнге ие, себебі, ... ... ... ... ... дейін жүзеге асырылуы тиіс. Оның болжамдық қызметі оның шаруашылық
қызметінің шешімдері ... ... ... талаптарына табиғи ресусртарды
ұтымды пайдалануына қоғамдық экологиялық қауіпсіздігіне сәйкестігін алдын-
ала ... ... ... ... ... Б.В. ... ... сараптаманы экологиялық
бақылаудың сақтандыратын түрі деп санайды. Табиғи ... ... ... ... ... ... ... әсерлерін жоюға қарағанда
соғұрлым арзанға түседі. ... ... ол ... ... ... және ... да ... экологиялық құқықтық
тәртіпті қолдану құралы болып табылады, ... ... ... ... ... мен ... ... қамтамасыз етеді, сондай-ақ дауларды
шешудің құралы ретінде ... ... ... ақпараттың көзі ретінде
де қызмет етеді [26].
С.Т. Күлтелеевтің паййымдауынша, экологиялық сараптама - бұл өзекті
және ... ұғым және де ... ... қаралуы тиіс:
- біріншіден, экологиялық сараптама өзінің мазмұнымен табиғатты
пайдалану мен ... ... ... мемлекеттік басқаруына ықпал етеді.
- екіншіден, экологиялық сараптама қоршаған ортаның сапасын ... ... ... бірі ... көрінеді, экологиялық
тараптардың орындалуын және ... ... ... ... жүргізуді
қарастырады.
- үшіншіден, экологиялық сараптама тек қана ... ... ... және ... ... етеді. Осылайша, ол қазіргі ... өте ... ... ... ... ... ... ие болатындығына баса
назар аударады [82]. Яғни, экологиялық сараптаманы уақытылы өткізу жағымсыз
экологиялық нәтижелердің пайда болудың жойылуына және ... ... ... ойынша, экологиялық сараптама экологиялық бақылаудың
өзіндік түрін көрсетеді. Экологиялық–құқықтық ... ... ... ... өкімдерді орындаудың кепілі ретінде роль
атқарады. Бірақ, оның ... ... ... ... ... жауапкершіліктің) оның таза ескертпелік мағынасы бар ... ... ... ... бастауына дейін жасалады. Оның
ескертпелік мағынасының мәні – қызметтің шаруашылық шешімге және ... ... ... ... ... ... ... қоғамның экологиялық қауіпсіздігіне алдын-ала тексеру түрінде
көрінеді [25].
ҚР ЭК 1 ... ... ... ... - бұл ... және өзге ... ... ортаның сапалық нормативтері мен
экологиялық талаптарына сәйкестігін ... ... осы ... ... ... ... жағымсыз әсерлерінің және осыған қатысты әлеуметтік
өзгерістердің алдын алу ... ... ... ... ... ... анықтау.
ҚР экологиялық сараптаманың екі ... ... және ... өз ... ... және ... сипатқа ие.
Экологиялық сараптама мақсатының көрінісі ҚР ЭК 46–бабынан көреміз.
Оларға жататындар: жоспарлы басқару, шаруашылық, инвестициялық және өзге ... ... ... ... орта мен тұрғындар денсаулығына
мүмкін болатын жағымсыз нәтижелерді шектеу және ... ... ... ... ... ... қызығушылығының балансын қадағалау, сонымен
бірге табиғатты ... ... ... тұлға келтірілетін зиянның
алдын алу.
Профессор Д.Л. Байдельдинов ... ... ... ... бөліп көрсетеді:
- жоспарлы басқару, шаруашылық, инвестициялық және өзге ... ... ... қоршаған орта мен тұрғындар денсаулығына
мүмкін болатын жағымсыз нәтижелерді ... және ... ... ... ... ... және өзге қызметтердің
оларды жүзеге асыру туралы шешімді қабылдау алдындағы сатысында, ... құру мен ... ... ... ... ... сәйкестігін
бағалау;
- өндірістік күштерді дамыту мен орналастыру нәтижесінде экологиялық
жағдайлардың болжамды өзгерістерінің сараптық бағалауын ... ... ... ... ... ... объектілер
тізімі және оны жүргізу ҚР Экологиялық Кодексінде анықталады.
Мәселен іргелес шектес мемлекеттердің ... ... әсер ... немесе іргелес мемлекеттер табиғи объектілерді ортақ пайдалану
қажеттілігін жүзеге асыратын ия ... ... ... ... ... ... ... объектілеріне толығырақ тоқталайық.
Сараптаманың бұл объектісінен осы немесе басқа шаруашылық ... ... ... ластанудан келетін біздің мемлекетіміз
іргелес мемлекеттердің мүдделерін ескереді. Дегенмен, осы және ... ... ... өзге ... ... ... салуға ешкімнің құқығы жоқ
екенін айта кету керек.
Бірақ, жоғарыда заңгер – ... ... атап ... ... ... ескертпелік мәнге ие. трансшекаралық ластануға
келтіретін шаруашылық қызметін ... ... ... ... ... ... сараптама өткізуі керек, яғни бұл ластануларды алдын-алуға
септігін тигізеді.
Экологиялық сараптаманың субъектісі ретінде қоршаған ортаны ... ... ... мен ... шеңберінде жергілікті атқарушы
органдар болып табылады, яғни бұл ... ... ҚР ... ... қорғау
Министрлігі саналады, сонымен қатар 2004 жыл 28 қазанында ҚР Үкіметінің
Қаулысымен бекітілген Министрлік ... ... ... сай ... ... ... экологиялық сараптаманы ұйымдастыру және
өткізу, экологиялық сараптамалық қызметтер ... ... және де өзге ... ... жатады және экологиялық
сараптама және т.б. қорытындылары туралы тұрғындарды нақты ақпараттармен
қамтамасыз ... ... ... үшін кез-келген жоспарланған шаруашылық ... ... ... ... мемлекеттің қоршаған ортаны ... ... ... ... көп нысаналығы, жеке кәсіпкерліктің дамуы, мемлекеттен
қоршаған ортаны қорғау нормативтері мен бақылау ... ... ... ... ... ... табу кезеңінде экологиялық сараптама
қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл процедураға қатаң ... ... ... ... ... ... ... басымдылығы болып
табылады [100].
Экологиялық-құқықтық реформалар, қазіргі азаматтық-құқық және
шаруашылық даму ... ... ... мен ... ... ... ... жаңа талаптар орнатуы талап етуде. Экологиялық сараптама
процедурасы болжамдық қызметтерге ие бола ... ... ... ... ... Жер қойнауын пайдалану қызметі сатып-алу сату
шарты, сондай-ақ жермен және табиғи ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке органдар
тарапынан бақылау функциясының болуын талап етеді. Атап айтқанда, мұндай
қызметтерді ... ... ... ... ... ... орындалуына бақылау орнату.
Жалпы мемлекеттің экологиялық сараптаманы жүргізу процедурасы әртүрлі
болғанымен, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бойынша ұқсастықтары бар. Экспертік комиссия жұмыстың
қортындысы негізінде қоршаған ... ... ... мемлекеттік
органдар тиісті шешім қабылдайды. Сараптамаға жабаның қоршаған ортаға
әсерді ... және т.б. ... ... ... экспертік комиссияға табыс
етіледі. Сараптамалық жұмыстар жобаға жауапты ұйымдардың (жеке тұлғалардың)
қаражатының есебінен жүргізіледі.
Каспий аймағы ТМД ... ... және ... ... ... ... ... жүргізіледі. Қоғамдық экологиялық
сараптама шын мәнінде көп жағдайларда ... ... ... және қоршаған
ортаны қорғау саласына ешқандай әсер етпейді. Бұл әртүрлі процессуалдық
және ... ... ... ... ... ... ұйымдарға үлкен қаражат талап ететін сараптаманы, өз қаражаты
есебінен жасауды міндеттеп, ... ... ... ... ал ... ... ешқандай заңды күші болмайды.
Сондықтан мұндай сараптама жүргізу ешқандай маңызы болмайды.
Әзірбайжанда шаруашылық және өзге де қызметтер ... ... ... ... ... ... 1999 ... «Қоршаған
ортаны қорғау туралы» заңында көзделген. Ал экологиялық ... ... ... мен ... ... ... ... жүктелген. Комитетке экологиялық-сараптама нақты процедурасын
жасау міндеті жүктелген, бірақ ол жүзеге ... ... ... ... ... ... ... бағалау 1996 жыл 27
сәуіріндегі Экология және табиғатты пайдалануға бақылаудың мемлекеттік
Комитеті бекіткен ... ... ... ... ... процесстері
туралы» Ережемен жүзеге асырылады.
Ресейде экологиялық сараптама жүргізу тәртібі «Қоршаған ... ... және ... ... ... заңдарымен белгіленген. Сонымен
қатар, экологиялық сараптама жүргізудің жеке-жеке ... ... ... ... бар. Заң ... ... экологиялық
сараптама жүргізуге рұқсат етілген. Сол экологиялық сараптамаға берілетін
құжаттардың тізімінде ... ... ... ортаға әсерді бағалау
қортындылары қосылуы керек.
Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі бойынша, ... ... ... ... жоспарланып отырған басқарушылық, шаруашылық, инвестициялық, норма
шығару және өзге де қызметті іске асырудың қоршаған орта мен ... ... ... ... ... және ... ... даму мен қоршаған ортаны қорғау мүдделерінің балансын
сақтау, сондай-ақ табиғат ... ... ... тараптарға залал
келтіруді болдырмау мақсатында жүргізіледі [91].
Экологиялық сараптама, экологиялық бақылаудың бір элементі ... ... ... ... ... ... ... аймағында мұнай-газ кен орындарының үлкен «АджипККО»
компаниясының жобасын мысал ретінде ... ... ... ... ... сараптамасының экспертік комиссиясында екі рет
талқыланып, қайта қаралып барып нақты қорытынды шешім ... ... ... ... кен ... тәжрибе-өндірістік объектілерін орналастыру
жобаларының қоршаған ортаға әсерін бағалау»;
2. «Қашаған кен ... ... ... Экспорттық құбырлар. Қоршаған ортаға әсерді бағалау» жатады.
А.К. Голиченков өзінің экологиялық бақылау ... ... ... деп – ... ... ... механизмінің бір
бөлігін, айтады. Автордың бұл ойымен келісуге болады. Яғни экологиялық
сараптама ... ... ... ... бола ... ... түсініктен жеке өзі басқару қызметінің бір түрі бола ... ... ... ... ... ... жағдай
кезеңінде, жоғары дәрежелі мамандардың көмегімен жобаны шаруашылық қызметі
жүзеге асыруға дейін ... ... ... ... құралы болып
отыр. Сонымен қатар, жобаға немесе шаруашылық қызметке ғылыми тұрғыда баға
бере отырып, ... ... ... ... ... байланысты
анықтап береді.
Сәйкесінше экоогиялық сараптаманың үш негізгі ... ... ... ... ... (алдын-алу);
- экологиялық талаптарға сәйкестігін анықтау;
- экологиялық жай-күйді болжамдап отырған өзгерестеріне ... ... ... ... ... ... ... заңына қарағанда, жаңа ҚР-ның
Экологиялық Кодексінде қоғамдық экологиялық сараптаманың аясы кеңейтілген.
ҚР ... ... 15 ... ... ... ... ... заң бұзушылықтарды анықтау жөніндегі ... ... ... ... түрде тартуы мүмкін.
Бұл жағдайда қоғамдық экологиялық ... ... ... ие ... Ал ... ... ... құқықтық сипатқа ие болады.
Қазіргі таңда ақпаратқа қол жетімділік туралы Орхустық Конвенциясын
17 ... ... ... ... қатарында Әзірбайжан,
Қазақстан, Ресей және Түркменстан бар. Конвенция 2001 ... ... ... заңды күшіне енген. Конвенция тек қоршаған ортаны қорғау саласындағы
шешімдерді қабылдауда қоғамдық ұйымдар мен жеке ... ... қана ... ... ... ... мүмкіндік берді.
ҚР-ның үкіметтік емес ұйымдарын мемлекеттік қолдаудың 2003-2005
жылдарға арналған бағдарламасы ... ҚР ... 2003 ... 17
наурызындағы № 253 қаулысы бекітілгеннен кейін, үкіметтік емес ... ... іске ... ... және ... ... жүргізуге кең мүмкіндіктер ашты.
Экологиялық құқық бұзушылықты алдын-алудың шарасы балып ... ... ... ... ... экологиялық мониторинг бұл – жасалатын
байқаудың вариантары мен рекомендациялардың, ... ... ... ... ... әсер ... жүйелі түрде басқаруға қажетті
ғылыми бағдарламаның, байқау, бағалау мен болжаудың кешені [26].
Мониторинг дегеніміз не? ... – бұл ... ... ... бақылаудың жүйесі. Ол үш сатыдан тұрады: қоршаған табиғи ... ... ... әсерінен болатын қоршаған табиғи орта
жағдайын болжаудың, бағалау және қадағалау жүйесі [25].
М.Е. ... ... ... ...... ... сапасының және жекелеген табиғи ресурстардың жағдайын болжамдау,
бағалау және қадағалау бойынша ғылыми ... ... ... ... ... орындалуын құрайды[102].
С.К. Культелеевтің ойынша қоршаған ортаның ... ... орта ... адам денсаулығымен өзге тірі организмдер үшін зиянды
және қауіпті сындарлы жағдайларының алдын алуды ... деп ... ... ... кодексінің 139-бабында экологиялық мониторингке
мынадай анықтама беріледі. ... орта және ... ... ... бұл - ... және ... факторлардың әсерінен болатын олардың
өзгерістерімен жағдайын бақылау, болжамдау және бағалау мақсатымен ... ... орта ... ... ... ... ауа, жер, жер үсті және жер асты ... жер ... және ... ... ... климат пен азондық қабат,
экологиялық жүйелер, тұрғындар денсаулығына әсер ететін қоршаған ... ... ... ... ... ... өткізудің масштабына, аумағына, әікімшілік, физико –
географиялық, экономикалық, экологиялық-ландшафтық шектерге қатысты мынадай
бөлімдерге бөлінеді:
- Республикалық;
- ... ... ... ҚР ЭК ... ... ... ... және құқықтық
негіздің бірыңғай мемлекеттік мониторингі жүйесі жүргізілуде. Жоғарыда
көрсетілген нормативтік–құқықтық актінің 140 ... ... орта ... ... ... мемлекеттік мониторингі төмендегідей
мониторингтің ішкі жүйелерінен ... ... орта ... ... ... ... ... мониторингтің арнаулы түрлері;
Қоршаған орта жағдайының мониторингі мыналардын тұрады;
1) атмосфера ауасы жағдайының мониторингі;
2) атмосфера жауын-шашын жағдайының мониторингі;
3) су ресурстарының сапалық ... ... жер ... ... ... метеорологиялық мониторинг;
6) радиациялық мониторинг;
7) трансшекаралық ластану мониторингі;
8) фондық ... ... ... табиғи ортаның сапасы мен ... ... ... ... ... ... қабылдауға септігін
тигізеді.
Арнайы құралдармен тексерілген және бірыңғай мемлекеттік органдарда
жинаған ... ... ... ... мәліметтер, экологиялық жай-
күйді толық бағалау, болжау, қоршаған ортаға зиянды заттардың әсер етуін
өзгерту, төмендету, табиғи ресурстарды пайдалануды ... үшін ... ... ... жүйе бұрынғы «Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңында
бірыңғай ... ... орта ... деп ... Ал ... ... қоршаған орта мен табиғи ресурстар мониторингінің
бірыңғай мемлекеттік жүйесі - экологиялық қауіпсіздікті, табиғи ... ... және ... ... ... ... салауаттылығын қамтамасыз ету ... және ... ... ... үшін ... орта мен
табиғи ресурстардың жай-күйін байқауды, ... ... ... жай-күйі
туралы деректерге талдау жасауды қамтитын көп мақсатты ақпараттық жүйе
болып табылады.
Жалпы ұлттық және ... ... ... ... ... ... және оның ... арнайы заң актілерінде
көзделеді.
Қоршаған ортаның компоненттеріне ... ... ... ... заң актілерімен өндірістік (ведомствалық) мониторингі
көзделген. Қазіргі таңда, ведомствалық есептілік ... ... ... ... мен ведомстваларға мәліметтердің басты қайнар
көзі болып табылады.
Қоршаған орта мониторингі, табиғатты қорғау ... ... ... мен т.б. ... қажетті ақпараттық жүйе болып
табылады. Шын мәнінде экологиялық мониторинг, экологиялық ... ... ... ... ... ... жоспарланып отырған
жобалардың объектілері мен қызметтерінің экологиялық талаптар мен қоршаған
орта ... ... ... ... экологиялық сараптаманың
мақсаттарының бірі болып табылады. Белгілі бір территорияның ... ... мен оған ... ... ... ... ... сондықтанда үнемі бақылауды талап етеді. Ал қоршаған ... ... ... ... ... ... жүргізу мүмкін емес [102].
Сонымен қатар экологиялық мониторингі бұл тек ... ... ... ... зиян ... көздерін мақсатты түрде басқарып, тиімді әдістерді
қолдана отырып, сапалық және сандық бағалаудың болжамдарын жүзеге ... ... ... ... ... таңдағы талаптарға сай келе
бермейді. ... ... ... ... 40-80 ... ... пунктерінің, 20 пайызын құрап ... Ал ... тозу ... ... ... ... ... отыр.
Сондай-ақ мониторингтің ведомстволық үйлестіру жүйесі де дұрыс ... Яғни ... ... мен ... ... ... жай-
күйіне толық объективті түрде баға бере алмай ... ... ... ... ... қиындықтар туындап отыр. Қазір барлық
өндірістк мониторинг жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... негізіндегі қоршаған орта мен
табиғи ресурстардың экологиялық мониторингінің бірыңғай мемлекеттік жүйесін
құру қажет. Бұған қол жеткізу ... ең ... ... ... ... сақтау және тарату қорын құру, қазіргі ... база ... ... ... ... ... ... айқындайтын нормативтік заң актілер қабылдау қажет.
Су объектілерінің мониторингі - олардың жай-күйінің ... ... ... ... ... және ... көрсеткіштерін тұрақты
бақылау, теріс процестерді ... ... ... ... ... бағалау
және болжау мақсатында алынған ақпаратты жинау, өңдеу және беру, ... су ... ... ... ... болғызбау және
тиімділік дәрежесін айқындау ... ... ... ... ... [22].
Каспий теңізінің теңіз ортасын қорғау ... ... 19 ... ... уағдаласушы тараптардың мынадай міндеттері
бар:
1. Уағдаласушы Тараптар ... ... ... ... ... ... ... және/немесе бiрлескен бағдарламаларды
құру және жүзеге асыру үшiн күш жұмсайды.
2. Уағдаласушы ... ... ... мониторингі жүзеге асырылатын
ластаушы заттардың тiзбесiмен және ... ... ... үшін ... ... Тараптар Каспий теңiзi теңiз ортасы жай-күйiн бағалауды
және Каспий теңiзi теңiз ... ... ... алу, ... ... үшін ... ... тиiмдiлігін дербес және/немесе
бiрлесiп тұрақты жүзеге асырады.
4. Уағдаласушы Тараптар мониторинг бағдарламаларын, өлшеу ... ... ... ... және сапа деректерiн бағалау
әдiстерiн әзiрлеу мен ... ... ... күш ... ... ... ... қабылдауға негiз және мамандар, әкiмшілер
және халық үшін ақпарат пен ... ... көзi ... табылатын
орталықтандырылған деректер базасын әзiрлейдi[104].
Жалпы Каспий аймағында бірнеше экологиялық ... ... 2007 жылы Евро ... (ТАСИС) жобаларын жүзеге асыру барысында
«Каспий теңізінде су ... ... және ... ... жоспарларын» жүзеге асыруды жолға қойылды.
Жобаның мақсаты – ... ... су ... мониторлық
механизімін қамтамасыз ету және экологиялық ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... Каспий аймағы
мемлекеттері, теңіз суларына ... ... ... және ... ... қол жеткізетін, жаңа құралдар мен техникалық жабдықтар ... ... ... ... мәліметтері негіздері Каспий
теңізі мұнай ластау» ... іске қосу ... ... ... ... бойы ... ... көмегімен Каспий туралы алынған мәліметтер
әлі күнге дейін тиісті нысанда талданбаған. Сондықтан ... ... ... ... ... әлі толық заңды мәліметтер жоқ.
Экологиялық мониторинг тек басқарудың және шаруашылық қызметтер үшін
ғана қолданылмайды, ... ол ... ... ... ... ... жүйесін құрайды. Табиғи ресурстарды пайдаланумен
экологиялық зиянның орнын толтырумен байланысты ... ... ... ... да экологиялық мониторингтің ролі күшті. Көп жағдайларда сот
объектілер ... ... ... ... ... талап етеді
немесе тараптар тиісті ақпараттарды өздері ұсынады.
Сондай-ақ Каспий аймағы ... ... ... ... ... әсерді бағалау жасаудың халықаралық
ынтымақтастықтарын жүзеге асыру шаралары да жоқ. Сол ... ... ... ... ... бөлігі екендігімен қатар, шаруашылық кешен
ретінде танылатынын, яғни, ерекше экологиялық ... ... ... ... қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалану
саласындағы экологиялық сараптама ... ... ... ... ... ... айрықша құқықтық режимін бекітетін ... ... Бұл ... ... ... ... ... қорғауды
мемлекеттік реттеу қызметтерінің Каспийдің айрықша ... ... ... ... мен ... қарастырылған болар еді. Бірақ сот
қызметтерінде де келіспеушіліктер туынадуы мүмкін. Көп жағдайда сот ... ... ... ... механизмін, мамандардың көмегіне
жүгінбей шешім қабылдауы мүмкін.
Сот тәжірибесінде қоршаған ортаны қорғау саласындағы даулары бойынша
шешімдер көп ... ... ... ... ... Ал ... ... сапасы мен жай-күйі туралы ақпараттар
тәуелсіз ... ... мен жеке ... ... ... қабылдауға қиындықтар туғызып отыр. Сондықтан да ... ... мен сот ... экологиялық мониторинг ақпараттарын
ресми түрде пайдалануға ... ... орын ... ... және ... Каспий аймағы мемлекеттерінде қоршаған
ортаға әсерін бағалау экологиялық сараптама негізінде жүргізіледі. ... ... ... ... экологиялық сараптамамен тығыз байланыса
отырып, шаруашылық қызметке экологиялық бақылау болжамдық механизм ... Ал ... ... ... ... ... ... көп.
3. Каспий аймағы қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалану
саласындағы мемлекеттік органдар жүйесі мен ... ... ... бөлу қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... пайдалану үшін үлкен маңызы
бар. ... және ... ... ... ... екендігін ескере отырып, әлемде мемлекеттік басқарудың ұйымдастыру
моделі таралғанын яғни, табиғатты пайдалануды реттеуде ... ... және өз ... ... министрліктермен жүзеге асырылады немесе
бір министрлік жүйесінде жекелеген құрылымдардың жеткілікті ... ... ... ... ТМД ... ... ... құжаттарды бреуді,
табиғи объектілерді пайдалануға ұсынуда әсердің мүмкін болатын ... ... және ... ... көптеген түрлеріне қатысты
экологиялық бақылауды құрайтын ... ... ... ... бір ведомствомен орындалады, яғни бөлінбеген және табиғатты қорғау
министрлігінің комитетінің құзыретіне кіреді. Әр ... ... ... ... ... жекелеген табиғи объектілерге қатысты
(Қазақстан мұнай, Ресей ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Бірақ барлық жағдайда табиғатты қорғау ... ... ... ... ету табиғатты тиімді пайдалануды
қамтамасыз ету қызығушылығын тудыратын ... ... ... әсер ... экологиялық сараптама секілді жалпы бақылаудың негізгі
тірегі Каспий жағалауындағы барлық ТМД елдерінде кешенді ведомствоаралық
немесе ... ... ... ... жоқ, ... ... ... экологиялық мәселе бойынша ведомствоаралық комиссия
құрылуда. Каспий жағалауындағы барлық ТМД елдерінде ... ... ... ... ... ... жеткілікті деңгейде
үйлестіруге мүмкіндік беретін мемлекеттік шешімдерді ... ... ... рәсімінің мәні мынада, яғни рұқсат беру, мәселен,
жер қойнауын ... ... ... ... аз ... ... қорғау, суды пайдалануды реттеу органдары келісуі қажет. Егер мұндай
келісім болмаса рұқсат берілмеуі мүмкін.
Ал Иранда басқа әдіс ... яғни ... ... ... ... құрылысы, балық аулау ... ... ... ... ... ... және ... әкімшілік
ретпен бөлінген, әр түрлі ведомствовалармен жүзеге асырылады. Табиғатты
қорғау ведомствосы басымырақ ... ... ... ... органы болып, жоғары Экологиялық кеңес танылады.
Каспий жағалауындағы ТМД елдерінде атқару ... ең ... ... ... ... ... ... отыр. Бұл
әсіресе, бақылау қызметінің техникалық жағынан ... ... ... яғни ... ... ... жүргізуге, монеторинг жүргізуде,
құқық ... ... ... бере ... Сондай-ақ
қызметкерлердің кәсіптің деңгейі төмендейді, жемқорлық дамиды.
Әзірбайжанда табиғатты пайдалануды әкімшілік ... және ... ... ... ведомствовалар арасында бөлінген. Өкілеттілігі
жерге, тоғайға, қалдықтарға ластаушы ... және ... ... ... территорияларға, жер қойнауына таратылатын экология және
табиғатты пайдалануды бақылау жөніндегі мемлекеттік комитет арқылы ... ... ... ету және ... функциялары кейбір табиғи
объектілерге қатысты біріктірілген, бұған жер қойнауы мен ... ... Бұл, ... Мемлекеттік Экологиялық Комитет мәселен, жер ... ... ... ... рұқсат бере отырып, бір
мезгілде олардың сақталуын ... ... ... ... ... екендігін анықтау керек,
дегенмен әлемде дәл осындай әдіс таралған. Егер ... ... ... ... онда Мемлекеттік Экологиялық Комитеті шығарылатын
және тасталатын ... ... ... ... ... ... яғни
бұл қоршаған ортаны қорғау қорына көп ақша әкеледі және ведомствоның өзінің
қаржыландыру қызметінің ... ... ... және бақылау функцияларын ... ... ... да ... яғни ... мен ... кәсіпшілігі
ұйымдарының арасында квота бөлінеді, рұқсат береді және оның орындалуын
бақылайды.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... мәселесі туындайды. Мәселен, Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... және тау кен қауіпсіз жұмыс жүргізуді бақылаудың мемлекеттік
комитетіне, ... ... ... ... ... ... егер қалдықтарды тастау арқылы теңіз ластанса, онда осымен
бірге, бір құқық бұзушыға бірден Мемлекеттік ... ... ... ... және ... басқарудың жергілікті органдары ... ... ... ... ... жазалау мәселесін тудырады
және мемлекеттік бақылау қызметтеріне қатысты шығынның көбеюіне себеп болуы
мүмкін. ... ... ... ... бір ... ... ... Комитет, Мемлекеттік Экологиялық
Комитет және табиғатты пайдаланушылар арқылы жүзеге асыратын мониторинг
саласында да байқалады.
Мұндай ... ... ... ... жеткіліксіз қаржыландыруға
байланысты барлық ведомстволар ... ... ... ... ... ... ... табиғатты пайдалануға қызмет түріне ... ... ... ... мұнай, көмір, және металл, тұрғын үй құрылысын дамыту
министрлігін қоса ... ... ... олар берілген
лицензиямен рұқсаттың көшірмесін қоршаған ортаны қорғау Департаментіне
беруге ... ... ... пікірінше, лицензия талаптарында
экологиялық заңнама талаптары бұзылған деп санаса, онда ол ... ... ... ... ... құқылы. Осылайша,
табиғатты әкімшілік реттеу және ... ... ... ... ... ... аулау жатпайды, барлық қызметтерін яғни, әкімшілік
реттеуді және ... қоса ... бұл ... бір мемлекеттік ұйыммен
Балық шаруашылығы компаниясымен атқарылады.
Қоршаған ортаны қорғау Департаменті бұл – ... ... ... ... тексеруді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... органы. Оның өкілеттігіне
табиғатты пайдалануға немесе ... ... ... ... ... беру ... Бір ... шекарасында Департамент табиғатты
пайдалануды және ... ... ... ... ... қорғалатын
территориялар Департаменттің толық бақылауында.
Балық аулау саласындағы әкімшілік реттеу мен ... ... ... ... компаниясымен атқарылады. Экологиялық қызығушылықтан
экономиканың қызығушылықтың басым ... ... ... ... елде ... ... пайдалану төмен деңгейде (тек ... 10% ғана ішкі ... ... ал, ... ... және ... құқық
қорғаушы органдардың қатаң бақылауында. Бұл мағынада ... ... бір ... ... ... ... Ресей әкімшілік жүйесі жедел қайта
құрылу сатысында. Табиғи ресурстар ... бір ... және ... функциялардың қайталану тенденциясы байқалады.
Бүгінгі таңда министрліктің құзыретіне жатпайтын табиғи объектілер ішінде
тек балық ... ... ... ... ... ... беру ... балық
аулауды бақылау функциялары. Балық аулау жөніндегі Мемлекеттік Комитетке
жүктелген. Биологиялық су ... ... ... ... ... іс айқын емес. Бір жағынан, мұндай өкілеттілік балық
аулау жөніндегі Комитетке жүктелген. (6.9.1938ж ... су ... ... ... ... ... туралы» Үкімет қаулысы),
ол басқасы 2009 ж квотаны бекіткен 22.02.2000 РФ ... ... ... жағдайлардың зардаптарын жоюға қатысты әрекет ... ... анық ... ... кезекте тұрған жауапты шараларды
жүргізу міндеті Төтенше жағдайлар Министрлігіне ... ал ... ... ... ... және оқыс ... теріс
экологиялық зардаптарын жою жатады.
Бұдан басқа да, теңіздегі төтенше жағдайлар зардаптарын жою ... ... ... мемлекеттік теңіз апаты және құтқару үйлестіру
қызметіне жүктелген. Белгілі экологиялық талаптарды ... ... ... шаралардың әсер етуі қоршаған ортаға жанама екінші әсерін тигізуі
мүмкін және ... да ... ... ... ... талап етеді. Мұндай төтенше жағдайлардың қатысушыға қатысты
зардаптарын жою ... ... ... ... ... ... және ... Каспий теңізіндегі балық қорларын ... ... ... аулау комитетінің балық қорғау органдары, федералды
шекаралы қызмет, ... ... ... ... РФ Каспий
жағалауындағы субъектілердің балық қорғау органдары Экологиялық мониторинг
функциялары табиғи ресурстар ... ... ... ... іс ... үйлестірушілік (координация) немесе ынтымақтастық жоқ.
Сонымен бірге үйлестіру процедуралары да белгіленбеген. Осыған орай
табиғатты пайдалануды реттеу және ... ... ... қатысты
шараларды келісімдеу мақсатымен ... ... ... ... ... қолданылады. Сондай-ақ бұл тәсіл басқа да
Каспий жағалауындағы өзге де ТМД ... ... ие. ... беру ... қатысты тиімді жасауда, дегенмен өзінің
ерекшелігінің арқасында бақылау қызметін үйлестіру ... ... бола ... ... бір мәселелер үш дәреже аясында, яғни Федерация,
субъектілері және ... ... ... байланысты
туындайды. Көп жағдайда олар айқын ... ... ... ... ... балық аулау комитетінде атқаратын функцияны да
орындайтын өзінің Әкімшілігінің құрылымында балық қорғау ... ... ... ... және ... ... мемлекеттік басқару жүйесіне табиғи объектілер әртүрлі атқарушы
органдарға берілген кездегі экологиялық функциялар мен ... ... тән. ... бұл ... ... ... қатар тағы да бақылау өкілеттілігіне де ие. ... ... ... қатысты мемлекеттік экологиялық бақылаудың функциялары
табиғатты қорғау Министрлігіне жүктелген. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... басқарудың құрамына табиғатты пайдалануды
және мемлекеттік бақылауды көптеген түрлері ене ортырып, қоршаған ... және ... ... ... ... ... жер ... реттеу шығарылған. Каспий кен орнын игеру шарттары
және де олардың ... ... ... және ... ... ... ... басқа да ТМД елдеріндегі сияқты қоршаған
ортаны қорғау және табиғатты пайдалану Министрлігі қызметіндегі ең үлкен
салмақ ... ... ... ... бақылау функциялары
Министрліктің тиісті комитеттрері арасында табиғи объектілер ... ... Су ... ... ... ... және табиғи
ресурстар жөніндегі комитеттер, ... суды ... ... және ... ... ... ... (рұқсат береді). Оның
өкілеттілігіне экологиялық құқық бұзушылықты анықтау және ... ... ... сондай-ақ қоршаған орта мониторингі бойынша
барлық өкілеттілік шоғырланған.
Мұндай ведомстволық немесе ... ... ... ... ... ... ... шығар. Ішкі ведомстволық
үйлестіру құмына негізгі бөлімшелердің басшылары кіретін ... ... ... ... асырылады.
Коллегия мәжілісінде табиғатты пайдалануды реттеу және қоршаған
ортаны қорғаудың әр түрлі мәселелері ... ... ... ... ... келе төмендегіді тұрымдамалар жасауға
болады:
Жалпы қоршаған ортаны қорғау мен ... ... ... ... түсінігі, мақсаты мен қызметтері туралы жалпы түсінікті
қалыптастыра отырып, Каспий ... ... ... мен ... ... ... ... қамтамасыз ету қажеттігі
туындап отыр. Каспий аймағы қоршаған ортасын құқықтық қорғауды реттеуде
мемлекеттің ... ... ... ең маңызды шарасы болып, табиғатты
қорғау шарасы табылады.
Қазіргі ... ... ... ... ... құрылған
және сол мемлекеттермен қаржыландырылатын аранайы ... ... ... Теңіз жағалауы мемлекеттерінің экологиялық саясатына сәйкес
үйлестіруге және ... ... ... ... ... ... комитеті қалыптастыру керек. Барлық деңгейдегі мемлекеттік
органдардың ... ... ... ... бар екенін анықтап көрсету.
1.Сонымен қатар Каспий Экологиялық Бағдарлама негізінде ... ... құру ... ... ... кез ... деңгейдегі
мәселелерін шешу қажет.
2. Каспийдің эколгиялық жағдайына қатысты және оның ... ... ... ... әртүрлі мемлекеттік
органдар арқылы ... ... ... түрі ретінде өңдеумен халықаралық
мониторингті ұйымдастыру қажет.
3. Экологиялық бақылау қызметтері күшейтілген экологиялық ... және ... ... ... ... және бақылаушы
қызметтерін біріктіру қажет.
4. Каспий аймағы қоршаған ортасын ... ... ... ... ... ... ескере отырып арнайы
өкілеттіліктерді жүктеу.
3. Каспий аймағы қоршаған ортаны қорғау мен оның ... ... ... бойынша халықаралық ынтымақтастықтардың маңызды
аспектілері
3.1 Каспий табиғи ... ... ... ... ... негіздері
Табиғатты халықаралық құқықтық қорғау – бүкіл әлем халқы, олар
тұратын мемлекеттер үшін өте ... ... ... Оның ... ... ... дамуы пайдалы қазбалардың, судың, орманды, атмосфералық
ауаны өнеркәсіпте, жол қатынастары, құрал-жабдықтармен қатар ... ... мен ... ... үшін ... ... ... Мұнай өнімдерін тасмалдаудан мұхиттар мен теңіздерге аққан мұнай
жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне зиянын ... ... ... ... ... саласындағы халықаралық
ынтымақтастықты жалпыға бірдей экологиялық қауіпсіздіктің ... ... ... ала ... ... ... Республикасының 2008 - 2010 жылдарға арналған қоршаған
ортаны қорғау» бағдарламасы қоршаған ортаны қорғау саласындағы ... ... әрі ... ... ... атап көрсеткен:
- халықаралық қатысумен Дунай, Альп, Анд және басқа келісімдердің
жұмысын зерттеумен ... ... ... ... ... құру ... ұсыныстарды әзірлеу және
енгізу;
- шаруашылықтың әр түрлі секторындағы экологиялық ... ... ... ... ... ... орындау;
- шөлейттенумен күрес мәселелері бойынша өңірлік және халықаралық
ұйымдардың әлеуетін арттыру.
Сонымен қатар Каспий ... ... мен ... ... алдын алу мәселелері де осы бағдарламада ... ... ... аумақтарда ихтиофауна мен түптік омыртқасыз жануарлардың
қауымдастықтарына мұнайгаз қызметінің әсерін бағалау ... ... ... ... маңы ... экологиялық аймақтау
жөніндегі жұмыстар жалғастырылатын ... 2007 ... 23 - 25 ... ... ... ... ... 2003 жылғы 4 қарашадағы Каспий
теңізінің теңіз ортасын ... ... ... Тараптары Негіздемелік
Конвенция Конференциясының бірінші сессиясының шешімдерін орындау үшін
Каспий ... ... ... ... ... ... әрекеттер
жоспарын әзірлеу, 2003 жылғы 4 қарашадағы Каспий ... ... ... ... ... Хаттамаларды дайындауға
қазақстандық мамандардың өңірлік деңгейде қатысуын ... ... ... ... іске асыруда Қазақстанның қатысуын
кеңейту қажеттігі міндеттелген.
Қазақстан Республикасының Экологиялық кодесінде қоршаған ... ... ... ынтымақтастық мехнизмдері көзделген. ҚР
Экологиялық кодексінің 188-ші бабы ... ... ... ... қорғау және табиғат пайдалану саласындағы халықаралық
ынтымақтастыққа қатысуы төмендегідей бсымдылықтарға негізделеді:
1) ... ... мен ... ... ... ... қорғау;
2) орнықты дамуға қол жеткізу;
3) Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны ... және ... ... ... ... ... ластануларды болғызбау, оларды азайту және бақылау;
5) еркін халықаралық сауда мен инвестицияларды экологиялық ... ... ... ... ... және ... ... экологиялық жағдайлар болғанда халықаралық көмек көрсету;
7) трансшекаралық және өңірлік экологиялық проблемаларды шешу үшін
халықаралық ... ... мен ... ... ... ... ... және орнықты даму саласындағы халықаралық
бастамаларға қатысу басымдықтарына негізделеді[22].
Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... ... ынтымақтастықтың басым ... ... ... және ... ... шешіледі.
Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау және табиғат пайдалану
саласындағы халықаралық ынтымақтастығы:
1) халықаралық міндеттемелерді адал ... ... өз ... ... ... ... ... құқығын
құрметтеу;
3) орнықты дамуға қол жеткізу үшін қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... немесе Қазақстан Республикасының юрисдикциясынан
тысқары жатқан аудандардың қоршаған ортасына келтірілетін залалдың алдын
алу жөніндегі шараларды ... ету үшін ... ... ... ала ... және ... ала ескеру шараларын қабылдау;
6) халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу;
7) қоршаған ортаға ықтимал елеулі трансшекаралық ... бар ... ... ала ... және өзара консультациялар алысу;
8) жаhандық, өңірлік, ұлттық және жергілікті деңгейлерде жұмсалатын күш-
жігердің өзара бірін-бірі толықтыруы;
9) қоршаған ортаны ... ... ... үшін ... ... негізделеді.
 Қазақстан мен басқа елдер арасында экологиялық қатынастар бар. ... ... ... ... ... ... ... екі жақты және көп
жақты ынтымақтастықтарды айтуға болады.
Қазіргі таңда экологиялық мәселелер ... ... ... жасауды талап етіп отыр.
БҰҰ-ның толыққанды мүшесi бола отырып, ... ... ... ... ... ... ... жүргiзудiң
кiлтi ретiнде халықаралық ... ... тиiс. ... ынтымақтастықты кеңейту Қазақстан Республикасының 2004-2015
жылдарға арналған экологиялық қауiпсiздiгi тұжырымдамасы басты мақсат ... ... ... ... ... ... таныла түскенiн ескере
отырып, 1992 жылы Рио-де-Жанейрода негiзi ... және 2002 ... ... ... саммитте расталған ... ... ... ... ... пен ... негiзi болуы тиiс. ... ... ... және ... ... табиғат қорғау қызметiне
республиканың неғұрлым кеңiрек қатысуын қамтамасыз ету үшiн ... ... ... ... ... ... ... басымдықтары және оларды iске асыру жөнiндегi тиiстi iс-
шаралар белгiленуi тиiс [104].
Техникалық және өзге де көмектi алу оны ... ... ... тиiс. Тек қана ақпараттың жеткiлiктi көлемiн қамтамасыз ету және
жергiлiктi жағдайларды неғұрлым тереңiрек түсiну үшiн ғана ... ... олар ... ... ... ... жөнiндегi дағдыларды игеруi
үшiн бiрлескен жобаларға қатысуға жергiлiктi ... мен ... ... ... ... су ... ауа мен топырақтың ластануы, қауіпті заттар мен қалдықтардың
қозғалысы және т.б. ... Е.В. ... ... ... болады.
Мемлекет ішіндегі ... ... ... ... ... ... Ішкі ... сәйкес табиғи объектілерге
меншік құқығы мәселесі шешіледі: ол мемлекеттік, жеке ... ... ал ... ... халықаралық қауымдастықтың меншігінде
болуы мүмкін. Ұлттық ішкі заңнамалар ... ... ... пайдалану,
иелену, билік ету құқықтары мен оларды қорғау ... ... ... Колбасовтың пайымдауынша, әрбір ... ... ... және ... ... ... пайдаланудағы
ерікті құқықтары мен мүдделері жүзеге асыруына нұсқан келтірмейтін жағдай
жасауға міндетті болып табылады. Сонымен қатар ... ... ... ... отырп, тұтастай алғанда бүкіл жер шарының адамдарының
қауіпсіздігіне нұқсан келтіретіндей әрекеттер жасамауға міндетті. ... ... ... объектілерді құқықтық реттеу мен қорғау
мәселелерінде, халықаралық ... да ... бар [106]. ... ҚР
Конституциясының 4-ші бабы бойынша, ҚР бекiткен халықаралық шарттардың
Республика заңдарынан басымдығы болады және ... шарт ... ... үшiн заң ... ... етiлетiн жағдайдан басқа реттерде, тiкелей
қолданылады [107].
Халықаралық құқықытық-нормалар жүйесінде ... ... ... ... ала ... мынадай белгілері бар:
1. Халықаралық құқықтық нормалар, халықаралық құқықтық жүйенің
нормативтік негізі болып ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы және жүзеге асырудағы
өзара қарым-қатынастары қалыптасады.
2. Халықаралық құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... ... норма шығармашылық негізінде пайда болады. БҰҰ-ның
Жарғысында бекітілген халықаралық ... ... ... ... ... ... Атап ... халықаралық қағидалары
туралы Декларациясы.
3. Қағидалар жалпы жұрт таныған нормалар бола ... ... ... ... БҰҰ-ның Жарғысының 2-ші бабында ұйымға мүше
мемлекеттерге міндетті кешенді қағидалар ... Ал ... 6-шы ... ... мүше емес ... халықаралық бейбітшілік пен
қауіпсіздікті сақатау мақсатында осы жалпы жұрт ... ... ... ... ... ... Қағидалар бұл – императивті нормалар бола отырып, жоғарғы заңды
күшке ие. Ал ... ... ... ... ... Қағидалардың
мұнадай қасиеттері халықаралық тәртіп пен халықаралық заңдылықты орнатуда
маңызды болып табылады.
5. ... ... ... ие, яғни ... ... пайда болған қатынастарды реттей алады.
6. Қағидалар бір-бірімен тығыз байланысты кешенді ... ... ... ... ... Декларациясына сәйкес халықаралық
құқықтың әрбір қағидалары бір-бірімен ... ... бола ... ... тиіс ... көптеген экологиялық проблемалары трнсшекаралы сипатқа ие
болғандықтан, барлық Каспий аймағы мемлекеттерінің күшін ... ... ... ... ... ... халықаралық-құқықтық
нормалар, Каспий аймағы фаунасы мен флорасын құқықтық ... ... ... ... Қазақстан Республикасы 20-дан астам қоршаған ортаны
қорғау саласындағы халықаралық конвенцияларды ... [109]. ... ... ... ... ... ... маңыздыларына қысқаша тоқталатын болсақ, олардың ... ... ... ... ... туралы конвенциясы жатады. Біріккен
Ұлттар Ұйымының 1982 жылы қабылдаған теңіз ... ... ... ... ... ... бірден-бір халықаралық құқықтық акт болып
табылады. Конвенцияның 12 ... ... ... ... қорғау мен
сақтауға міндетті екені көрсетілген. ... ... ... ... ... ... ... оны қорғау мен сақтауға міндетті ... Бұл ... ... ... 235 ... 1 ... ... жауапкершілікке тартылады [110]. Конвенцияның 123
бабының негізінде барлық Каспий аймағы мемлекеттері, ... ... ... ... ... ... бір-бірімен ынтымақтастықта
болу керек. Дегенмен табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... жататын мәселелер болып
табылады. Осы Конвенцияның 207 бабына сәйкес, ... ... ... ... ... теңіз аймақтарын ластаудан
алдын-алу мен сақтау саласындағы ұлттық заңнамаларын ... ... ... ... былғанудан сақтау туралы халықаралық
конвенциясы 1954 ... 12 ... ... 1954 ... 12 ... ... конференциясына 33 мемлекет қатысып, аталмыш конвенцияны
қабылдады. Каспий теңізінің қоршаған ортасының ... ... - ... ... ... ... толық тыйым салған жоқ. Яғни ... ... 3 ... ... ... ... ... Конвенция
заңды күшіне енген күннен бастап жағалаудан 50 миль ... ... ... ... мұнай тектес заттардың ... ... ... ... ... енген күннен бастап 1 жылдан соң, яғни 2 ... ... бар ... ... ... ... ... арнайы құрал
жабдықтары болуы тиіс. Конвенция заңды күшіне енгеннен кейін тек 3 ... ... ... ... ... белгіленді. Ал мемлекеттер толық
жабдықталған порттармен қамтамасыз ету қажет.
Дегенмен Лондон конвенциясының қатысушылары, ... ... ... ... ... төгілуінен толық шектеу қажеттігін мойындайды.
Конвенцияға қол қойылған күннен ... 1 ... ... ... ... ... еді. Ол 10 мемлекеттердің, соның ішінде танкерлі флоты бар ... ... ... ... ... ... бұл ... ұзаққа
созылмады. 1958 жылы 26 ... ... ... ... ... енді. 1962
жылдың 26 ... - 13 ... ... ... Лондонда Конвенцияға
өзгерістер енгізілді. Ол өзгерістер 1967 жылы 18 мамырда заңды ... Осы ... ... теңізді мұнайдан болатын былғанудан
сақтау ... ... 15 ... ... ... 1973 жылы ... су кемелерінен ластануды алдына-алу туралы
халықаралық конвенция, Каспий теңізін ерекше ... тиіс ... ... ... ... ... теңізді қандай да болмасын
ластануды алдына алып, теңіз экожүйесін қорғауға міндетті.
Каспий теңізі қоршаған ортасын ... ... ... ... ... бірі ... 1958 ... континентальды шельф туралы
Конвенциясы табылады. Конвенцияның 5 бабына сәйкес ... ... ... және ... ... ... қоршаған ортасына зиян
келтірмей жүзеге асырылуы тиіс. Конвенцияның 5 баптың 7 ... ... ... ... ... тірі ресурстарын сақтау ... ... ... ... ... теңіз түбі минералды ресурстарын игеру кезінде ... ... ... 1958 ... ашық ... ... Конвенцияда көрініс
тапқан.
В.А. Киселевтың ойынша, контенентальды шельф туралы Конвенцияның 5
бабында көрсетілген ережелер, табиғи ... ... ... және барлау
жұмыстарына толық тыйым салуды көздемейді. Теңізде ... ... мен ... ... ... ... жасалғанымен, қоршаған ортаға
әсерін тигізбей қоймайды. БҰҰ Бас ... ... ... ... ... ... теңіз қойнауының табиғи байлығын игеру немесе
пайдалану, зерттеу кезінде ... ... ... және зиянды әсерлері
ұлттық юрисдикцияға жатады» [111]. Бұл негізде, егер зиян келтіруге толық
тыйым салынатын ... ... ... ... және ... ... мүмкін емес. Ал зиян келтіруді болдырмау мүмкін ... ... ... ... ... халықаралық деңгейде анықтау керек.
Сонымен қатар трансшекаралы су қоймалары мен ... ... және ... туралы конвенция; қауіпті қалдықтарды трансшекаралы
алып өту және оларды жоюды ... ... ... ... мұнайдан
болатын былғанудың залалы үшін азаматтық жауапкершілік туралы халықаралық
конвенция; ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету туралы конвенциялар да ... ... ... ... ... ... маңызды халықаралық
нормалардың қатарына жатқызылады [112].
Каспий экожүйесін ... ... ... ... ... ... да ... болып табылады. Қазақстан
Каспийдің экологиялық ... шешу үшін ... ... ... ... ала ... Каспий аймағы елдерімен екі
жақты да, көпжақты да ынтымақтастық ... ... ... ... ең басты жемістерінің бірі,
2003 жылдың аяғында Каспий теңізінің, теңіздік аймағын қорғау ... қол қою ... Ол ... ... ... мемлекеттері үшін оның
сирек кездесетін табиғи ортасын қорғауға жаңа жол ашады.
Каспий аймағын су ... ... ... ... ... қорғау мәселелері жөніндегі Каспий жағалауындағы мемлекеттердің
халықаралық ынтымақтастығын ... және де ... ... ... ... аса ... мәнге ие. Осы салада өзара келісім
болмаса, табиғат байлықтарына жауапсыздық ... ... ... ... ... ... болады, соның нәтижесінде мемлекетаралық қатынас
қиындайды.
Каспий ... ... ... іс ... ... ... өтсе де, қазіргі таңда Каспий аймағы мемлекеттерде бірде-бір ... ... ... ... ... ... ... қарамастан да,
барлық мемлекеттер әр түрлі салаларда тең дәрежеде Каспий теңізіне ... ... ... ... белгілі бір халықаралық
міндеттерді ... Ең ... ... ... ... мәселе жануарлар мен
өсімдіктер әлемін сақтау болып саналады. Барлық мемлекеттер қол ... ... ... ... ... ... жануарларда және
олардың өмір сүру ортасын, сондай-ақ ... ... қоса ... ... ... ... қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Ең күрделі іс. Бұл – көміртегін өндіруді, кеме қатынасын, ... ... ... жер үсті ... теңіздің ластануын
реттеу, төтенше жағдайлардың ... ... ... ... ... ... қорғау және пайдалануды реттеудің
құқықтық негізі ретінде қолданыстық мұндағы әртүрлі мемлекеттер қол ... ... ... де ... ... ... ... келіспеушіліктердің кесірінен күмәнді болып отыр.
Каспий теңізін экологиялық тұрғыдан қорғау үкімет қана емес, ... жеке ... ... да бірегей заңдық мәселе етіп қояды. Алайда
кейбір жағдайларда мемлекет пен жеке сектордың мүдделері әртүрлі болғанымен
олардың қоршаған ортаны ... ... ... ... ... керек. Ол
барлық мүдделі тараптардың күштерін үйлестіру және ынтымақтастығы негізінде
Каспийді экологиялық-құқықтық қорғауды ... ... ... болып
табылады. Осындай үйлестірілген әдіссіз Каспийдің бірегей экологиялық
ресурстарының сақталуын қамамасыз ете ... ... ... ... оның ... қалай пайдаға асыра алатындығын көзге елестету қиын.
Каспий аймағы мемлекеттері үшін даулы заңды мәселелер ... ... ... ... ... ұтымды және үйлестірілген
механизмін жасақтауға осы аймақта іс жүргізетін ... газ ... ... өте ... ... ... отыр.
Мұнай газ саласына қоршаған ортаны қорғаудың мәселелеріне сай келетін
тұрақты және болжанған экологиялық – ... ... ... ... ... ... мәртебесінің реттелмегендігімен ауытқиды.
Халықаралық – құқықтық нормаларда да, Каспий ... ... да ... ... ... ... ... белгіленбеген. Сонымен қатар Каспий теңізінің экологиялық
қорғау ... ... ... ... қажеттілігі болып
таблады, ал бұл мәселе Каспий теңізінің өзін қорғау үшін ... ... ... ... ... қорғау тек қана ол аумақтық бөлінгеннен
кейін және оған экологиялық реттеудің обьектісі ... ... ... ... ғана ... ... ... экологиялық қорғау бұл табиғи
факторлардың және барлық ... ... ... ... ... есебін талап етеді. Сондай – ақ Каспий теңізін қорғау ... қана ... ... ... ... ... ғана ... қатар Каспий жағалауындағы аумақта орналасқан және ... ... яғни оған ... ... су ағынының
тиімділіктерін анықтауды да талап етеді.
Қазіргі күнге дейін шешімін таппаған үлкен бір ... бұл ... - ... ... болып отыр. Каспий су қоймасынның физика –
географиялық ерекшелігінің бірегейлігі оны ... ... ... ... ... да ... теңіз бе әлде көл
ме деген мәселе теоретикалық мәнге ие болатын. Ал ... ... ... ... ... бұл су ... ... байланысы болмаса да өзінің ... ...... сай ... ... ... ... оның суының химиялық
құрамы бойынша көлге ұқсастығына келіскен болатын ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
мәселесін шешуде әр түрлі құқықтық ... әкеп ... ... Каспийді көл ретінде, яғни ішкі су қоймасы ретінде ... және оны ... ... ... сай ... жатқан
секторларға бөлуді ұсынып отыр [18]. ... егер ... ... ... сай бөлінген «шекаралық» көл санасақ, онда ... ... ... жеке ... ... ... қорғаудың мүмкін
еметігіне әкеп ... ... ... ... бөлу ... бір ізді ... ... жүргізуге мүмкіндік
бермейді.
Ал егер Түркменстанның, Иранның, Қазақстанның ұсынысына орай ... ... онда ... орай ... жағалауындағы мемлекеттердің
юрисдикциясымен жеке экономикалық аймақты ... ... ... ... ретте Каспий дүние жүзілік мұхиттан толық ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
жасап отырған халықаралық теңіз конвенцияларының Каспий ... ... ... ... жағдайының даулы мәселеге айналып
отырғандығын ескеру керек. Сонымен қатар ... ... ... ... ретінде қарайтын шартты түрде «теңіз – көл» ретінде қарайтын үшінші
тәсіл де ... ... ... оны пайдалануға және қорғауға қатысты қатынасты реттеудің тиімді
құқықтық нысанын табуға мүмкіндік беруі мүмкін.
Каспийдің «теңіз» немесе ... ... ... ... ... ... пайдалануынан бастап, балық қорларын ... ... ... ... ... мәселелердің шешіміне белгілі – бір әсер
ететіндігі айдан анық. ... қана ... ... бірге жеке кәсіпкерлер де
Каспий теңізінің құқықтық ... ... тек қана ... ... арасында ресурстарды бөлу тұрғысынан ғана ... ... ... экожүйесінің құқықтық реттелуіне де мүдделі болуы
тиіс.
Каспийдің бірегей байлықтарын Каспий ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету жалпыға белгілі
қазіргі таңда балық аулауға қатысты экологиялық ... ... ... бүкіл Каспий жағалауындағы мемлекеттерде бұзылуда. Сонымен бірге әр жыл
сайын Солтүстік Каспийдің ластануы күшейіп келеді. Мұның барлығы Каспийдегі
бекіре ... ... жоқ ... ... ... ... туғызады.
Қордаланып қалған жағдай теңіз жағдайы мен балық қорларының азаюына әкеп
соқтыратын қауіпті есепке ала ... ... ... ... аулаудың келісілген
тәртібін орнату қажеттілігін талап етеді.
Қазір Каспий ірі әлемдік мұнайгазды аймақ екендігі күннен күнге айқын
боп ... ... ... ... ... ... ... арқылы
мұнай газ кен орындарын кең ... ... ... ... ... ... газ ... өндірудегі бәсекелестікті есепке ала
отырып, бір жағынан ынтымақтастықты дамытудың ... әкеп ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін қиындатады.
Белгілі болғандай теңіздік құқыққа қатысты БҰҰ Конвенциясында жабық және
жартылай жабық ... ... ... бір – ... ... ... ... асырылуымен халықаралық міндеттемелердің
орындалуы қаралған [114].
Дегенменде, ынтымақтастықтың болашағы осы мемлекеттердің алдында тұрған
әлеуметтік – ... ... ... ... етпейінше сол шектелген
күйінде қалады.
Сондай – ақ Каспийге қатысты ... ... ... ... ... Иран ... ... құрлықтағы аумағына іргелес жатқан теңіз бөлігін
екі мемлекеттің ішкі су ... ... ... Мұндай тарихи
контексте Иран Каспий қорларын пайдалану және ... ... КСРО ... ... ... жоқ. ... де, Иран мен
ынтымақтастықтағы қарым – қатынастың дамуы маңызды мәселе болып ... ... ... 1992 жылғы бес Каспий ... ... ... ... ... ... ерекше көрінді.
Мұндай бастама өзінің жалғасын табуы қажет.
Инвесторлардың құқықтық мәселелері ... ... ... ... ... ... қарама – ... және оны іс ... іске ... ... – ақ ... ... ерекшеленеді.
Экологиялық ақпаратқа жер қойнауын пайдалануға қатысты мүмкіндіктің
жоқтығы, тағы бір шешімін таппаған мәселердің бір. Бұл ... ... газ ... өндірумен мен барлауға қатысты жасалған келісім ... ... ... нормаларының мұнай газ операцияларында
қолданылуын қарастырады. Іс жүзінде ... ... ... ... ... ... аймақтың экологиялық жағдайына
қатысты ақпараттарға өте ... ... ... ... ... ... нормаларын қолдануы нәтижесінде пайда болуы мүмкін
әлеуметтік-эколгиялық мәселелерге де шектелген мүмкіндік береді [116].
Базалық ақпараттардың болмау мәселесі факторлар ... ... ету ... ... мұнай газ және өзге де ... ... ... ... ... жеткіліксіз дәрежеде жасақталу мәселесіне
келетін ... ... ... ... ... ... ... және жекелеген жобалардың өзгешелігін ескермеген кең ... ... ... толық тізбегі ұсынылады. Нақты және
адекватты шарттардың болмауы ... ... ... ... ... және ... ортаға әсерді бағалау) жасақтауға қажетті техника экономикалық
дәйектемелерді дайындауға және мемлекеттік ... ... ... ... ... кері ... ... аймағы мемлекеттері арасынды бірыңғай экологиялық-құқықтық
талаптар жоқ. Экологиялық талаптар құрамына тек қана ... ... ... сондай – ақ заңға тәуелді келісімдер, нұсқаулар, мемлекеттік
стандарттар, әдістемелер және т.б да ... ... ... КСРО ... ... ... әлі күнге дейін
пайдаланылып келеді.
Экологиялық ... ... ... ... бұзушылықта азаматтық - ... ... ... ... ... ... алаңдатады. Мұнда,
біздің көзқарасымыз бойынша басты ... ... ... ... ... алудың нормативтік - құқықтық
базасының жетіспеушілігі болып табылады;
- Қазақстанда, Ресейде және сондай - ақ ... да ... ... сот прецендентінің болмауы;
- экологиялық сақтандыру арқылы экологиялық қауіпті білу ... ... ... ... ... ... ... Каспий
теңізінің өзінің мәртебесінің анықталмағандығының негізгі салдары болып
табылатын және жағалаудағы мемлекеттерге қатысты ... шегі ... - ақ ... ... ... ... талаптардың
болмауы инвесторларға әлеуметтік - құқықтық қауіп туғызады. Қазіргі таңда
Каспий аймағы жағалаудағы мемлекеттермен ... ... ... ... ... база жоқ. ... қабылданатын келісімдер,
Каспийде шаруашылық қызметтің ойсырауына қалай кедергі келтіруді, сондай -
ақ ... ... ден ... ... ... еді. ... бұл әдіс ... болып көрінгенімен оны жүзеге асыру экологиялық заңнамаға
қатысты екпінді вакумның ... ... ... қай ... ... ... ... белгіленген шекара ... ... ... ... - құқықтық кейіптегі ешбір
құжатта бұл сұраққа шешім жоқ.
Жоғарыда қойылған ... ... ... бірінің
заңнамасының құрамындағы жай ғана ... ... ... ... табылады. Дегенмен мұнай компаниялары жұмыс гипотезасына сүйенеді,
яғни бұл гипотеза бойынша өнімді ... және ... сай ... ... ... нормалары келісімшартта көрсетілген аумақта
экологиялық реттеуді қолдану болып табылады.
Шын мәнінде құқықтық жағдайда ... ... ... және ... ... ... ... сақтауды қамтамасыз етуге кім
жауапты екенін ажырату мүмкін емес.
Екі мемлекеттің ... ...... ... ... ... ... талаптарды толықтай орындалмау
мүмкіндігі күшейіп келеді. Ал, ... ... ... ... ... бірыңғай әдісті жасақтауға арналған келісілген құқықтық базасы жоқ.
Үйлестірілген әдістің болмауы мұнай компаниялары мен инвесторлардың
экологиялық – ... ... ... қатысты өздерінің іс ... ... ... ... жоғалтады. Теңізді бұрғылаудың
стандарттары ... ... ... және олар ... қатысты
қолданылуға тиіс халықаралық экологиялық нормаларда көрсетілген. Жалпы
алғанда халықаралық конвенцияларда минералды ресурстарды ... ... ... ... мәселелері жеткілікті дәрежеде табысты ... та ... ... бұл халықаралық конвенцияның іске асырылуы Каспий
теңізіне қатысты даулы болып келеді және Ресей де, Қазақстанда халықаралық
стандарттарға толықтай сай ... ... ... ... ... ... ... әлі жасақтаған жоқ.
Қазақстан және Ресей заңнамасы бойынша қоршаған орта жағдайына жағымсыз
әсерін тигізуді мүмкін кез – ... ...... ... ... тек қана мемлекеттік экологиялық сараптаманың дұрыс ... ... ... ... ғана ... ... [119].
Суы, жағалаудағы мемлекеттердің пайдалануының ортақ обьектісі болып
табылатын су қоймасында бұрғылауды жүзеге асыру, заңды тығырыққа ... яғни ... осы екі ... ... ... ... ... берілгенімен екінші мемлекет үшін мұнай операцияларын бастауға
жеткілікті құқықтық негіз бермейді. Бұдан басқа да, ... ... ... ... барлығының немесе көбінің экологияық ырысына
да ... ... ... Яғни бұл ... ... ... ... алу үшін осы мәселеге қатысты мүдделі әрбір елдің
рұқсатын алу қажет.
Қазіргі таңда экологиялық ... ...... ... ... әлі жүзеге асырыла қойған жоқ. Мемлекеттік экологиялық
бақылауды жүзеге асыруда дәл осындай түйінін таппаған мәселе. Мынадай заңды
сұрақ туындайды: ... ... ... және ... жер қойнауын
пайдалануға қатысты реттеуде қандай ... атты ... және ... ... юрисдикцияның шегінде өзінің қызметтерін жүзеге асыра
алады. Бұл қойылған сұрақтың ... іс ... ...... ... ... қатысы бар. Осыған ұқсас мәселелерде
экологиялық нормаларға, экологиялық төлемдерге, заңды жауапкершілікке, және
де экологиялық ... де ... ... ... ... ... юрисдикциясының шегімен анықтауымен ... және ... ... ... ... ... ... алумен шұғылдануға тура келеді. Кейде ақыр аяғында тиісті
мемлекеттік органдар өзінің өкілеттілігінің ... ... ... ... ... ... ... және қандай критерийлер бойынша іске
асырылуы тиістігі туралы ... ... ... ... ... туғызады, нәтижесінде Каспийдегі кез – келген шаруашылық ... ... ... ... он ... аймаққа және бәрінен ... ... ... кен ... ... ... ... – ақ балық байлығына қатысты болады.
Каспий айағына қатысты жаңа конвенцияны бекітудің ... ... ... ... ... ... қызметінің үйлестірілуі мүмкін
емес. Мұндай конвенция ...... ... ... ... дүние жүзілік мұхиттан шеттетілген ішкі су қоймасы ... ... ... ... режіміндегі көптеген олқылықтарды толықтырар
еді. Сондай – ақ Каспийдегі қызметтің жекелеген ... ... ... ... ... ... туғызар еді. Мәселен мынадай қызметтер
бойынша био және минералды ресурстарды игеру мен кеме ... ... т.б. ... мұндай әдіс егер оны кең көлемдегі ... ... ... ... көп ... ... етуі және
Каспийдегі құқықтық ... ... ... ... ... Каспий аймағы мемлекеттерінің Каспий экологиялық бағдарламалары
Халықаралық ынтымақтастықты құқықтық реттеу әрбір Каспий жағалауында
мемлекеттің ... ... мен ... ... ... негізінде
жүзеге асырылады. Каспий жағалауындағы ТМД ... ... ... ережелермен, сондай-ақ кейбір жағдайларда арнаулы заңдармен
ұсынылған. Осы мемлекеттердің құқықтық ерекшелігі халықаралық ... ... ... жолы ... ... бұл ... ... және
атқарушы органдардың шешім қабылдауы үшін ерекше жауапкершілік ... ... ... ... халықаралық
құқықтың жоғарлығын қалыптастыратын Конституцияға және «Қоршаған ... ... ... ... ... мен принциптерге сәйкес жүзеге
асырылады. Көбінесе, халықаралық ... ... ... ... экологиялық қауіпсіздікті жасауға, ауқымды және
жергілікті экологиялық мәселелерді ... ... ат ... ... табиғи ресурстарына ерекше құқықтарын бұзбауға, ... ... ... ... ... ... нәтижелерін
жоюды ынтымақтастықта болуға, экология және табиғатты пайдаланумен ғылыми
және ... ... ... ... жүктеледі. Жарияланған
принциптер ерікті игеруде және ... ... ... ... ... ... елдің қызығушылын көрсетеді [120].
Практикадағы «Келісім» конституциялық ұғымы кең мағынада түсіндіріледі,
көбінесе азаматтық-құқықтық сипаттағы келісімдерді ... ... ... ... өзге талаптармен шарттары ... ӘР ММК ... ... ұйымдары арасында жасалатын келісімдер туралы болып отыр.
Каспий теңізі жағалауындағы өзге де ТМД елдеріндегі секілді Ресей
Конституциясы ... ... ... ... ... Бұдан
басқа да халықарлық ынтымақтастықты жүзеге асыру тәртібі, жалпы алғанда
«Халықаралық ақпарат ... ... ... заң және т.б. ... ... ... саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың
негізгі бағыты ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету
жөніндегі Ресей Федерациясының тұрақты дамуына өту Концепциясы туралы»
Президент ... ... ... ... ... ... экологиялық мәселелерін шешуге ... ... ... ... тоғайларды қорғауды, шөлейттенумен күрес
мәселелерін шешуге қатысты қызметі атқаратындығы ... ... ... ... ... ... жарияланған арнулы заңнама қабылданбаған. Сондай-ақ халықаралық
құқық шеңберінде жасалатын шаруашылық келісімдерде жоғары ... ... ма, ... әдіс ... ... деген сұрақ туындайды.
Қалай болғанда да мемлекет таңдауы солай.
Иран Конституция негізінде халықаралық ынтымақтастыққа ат ... ... ... Милли Меджилистің толқылауымен
қарастырылады. Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ынтымақтастықты дамытуға жауап береді. ... ... ... жол ашық. Қазіргі таңда, осы сала бойынша
Иран Каспий теңізінің құқықтық режимінін анықтауға арналған ... ... ... ... және 1940 жылғы КСРО қол ... екі ... ... ... ... ... ... экологиялық саясаты Иран Президентінің
кейбір декларацияларында көрінеді. Әсіресе, Париждегі UNESCO-ның жыл сайын
өткізілетін сессиясындағы сөйлеген ... ... ... ... ... ел үшін де, халықаралық қоғамдастық үшін лауазымдылығын көрсетті.
Өзге сөйлеген сөздерінде ... ... ... ... қамтамасыз
ету және тұтыну қатынасының санын жеңуде қамтамасыз ету бойынша өзге
шаралар мен ... ... ... ... ... ... ... де халықарлық қауымдастықты дамыту және ... ... ... қол ... бірігіп жұмыс жасауды қабылдау қажеттілігіннің
басымдылығын атап көрсетеді.
Қазақстан Республикасында ... ... ... негіздері
халықаралық шарттарға сәйкес Конституцияда жарияланған. ... ... ... және ... өзге де ... ... 1995 жылғы 12 желтоқсанда «ҚР халықаралық шарттардың
денонсация, орындау, жасалу ... ... ... күші бар ... ... ... ... қоршаған ортасын қорғау
саласындағы ынтымақтастықты дамыту үшін ең алдымен ... ... ... Яғни Каспий аймағына қатысты экологиялық ... ... бір ... ... ... ... ... қазіргі
таңда осы салада арнайы, жүйелі, бірыңғай экологиялық құқықтық нормалар
жоқ. Сондықтан Каспий аймағында ... ... ... ... ... заң ... қабылдануы тиіс.
Каспий аймағының экологиялық қорғау ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде, Каспий аймағы
мемлекеттері «Каспийдің экологиялық жағдайының шегі» қағидасын ... ... ... ... ... ... тыс шаруашылық жүргізу
қызметтерін алдын-алу мақсатында қолдану керек. Атап ... ... ... ... бір мезгілде теңіз аймағында орналасқан
барлық кен орындарын пайдалануға тыйым салу; теңізде мұнай ... ... ... ... тек 100 млн. ... ... су асты ... салуға
тыйым салу немесе салудың қатаң талаптарын орнату. Себебі құбырлар ... ... ... көзі болып отыр. Окиок консорциумі Каспий
теңізінің ... ... ... ... тасмалдау жоспарланып,
жүзеге асырылуда. Жалпы кез келген теңізде мұнай өндіру жұмыстары ... жер асты су ... ... ... Осы жағдайға байланысты бір-
бірінен алшақта орналасқан бірнеше ұңғымалар жұмыс істеуі мүмкін. Ал ... ... су асты ... ... ... су асты ... шырмауына айналуы мүмкін. Сәйкесінше құбырлар
теңіздің басым бөлігінде салынатындықтан Каспийдің ... ... ... заң күшін жояды.
Кейбір мемлекеттерде жер асты су құбырларын реттеу туралы арнайы заң
актілері қабылданаған. Жер асты су ... ... ... қарастырып
отырған аймақта ерекше маңызды мәселе. Кез келген жер асты су ... ... ... ... ... ... тигізбей қоймайды.
Қазақстан су асты құбарлары қатынастарына ... ... ... ... 28 ... ... ... заңының 8-ші «Арнаулы труба ... ... ... Осы ... 43-ші ... 4-ші тармағына
сәйкес [122], арнаулы құбыр көлігі иелерінің оның техникалық ... және ... ... сақтауға қатысты көзделген жуапкершілігі
айтарлықтай қатаң емес. Дегенмен осы заң ... да, ... да ... жер асты асты ... ... толыққанды реттелмеген.
Қазақстан магистарльды құбыр ... ... ... ... ... ... ... мен талаптар болуы керек. Осы тұрғыда ... ... ... ... ... АҚШ-та мұнай-газ саласы өте
қатаң экологиялық заңнамалармен реттеледі. ... ... ... салу мен ... ... арнайы әрі қатаң экологиялық
белгіленген заңнамалар қабылданған. Мысалы, федералды заң ... ... ... салу үшін 700-ге жуық ... алу көзделген [123]. АҚШ-тың
мұнай-газ құбырларын салу саласындағы қатаң экологиялық талаптарын қолдану
тәжірибесін осы қарастырып ... ... ... болады.
Жалпы халықаралық деңгейде теңіздің экологиялық мәселелерін ... ... ... ... 1974 жылы қол ... ... ... аймағын қорғау туралы Хельсинг Конвенциясы [124]. БҰҰ-ның
теңіз құқығы ... ... 122-ші ... ... жартылай жабық
теңіз болып табылады. Ал Каспий ... ... ... дей ... осы
Конвенцияның нормаларын қолдануға болады. Конвенцияда құрлықта және суда
ластануға қатысты нақты қағидалар мен ... ... ... ... ... ... ... аймақтық деңгейде
көп мәселелер шішімін таппай отыр. Осы ... ... ... Каспий теңізі аймағы ... ... ... ... ... Комиссияның өкілеттілігіне тұрақты экологиялық
мониторинг жүргізу, ластанумен күрес саласында арнайы талаптарды ... ... ... ... ... ... саласында Каспий
аймағы мемлекеттерінің бірыңғай ынтымақтастығын қамтамасыз ету ... ... Ал ... міндеттерді жүзеге асыру мақсатында,
сондай-ақ адамзаттың теңіз экожүйесіне араласу ... ... ... шешу шараларын қамтамасыз ету мақсатында, арнайы Каспий
мемлекеттерінің ... қоры ... ... ... ... ... ... 1992 жыл 21-ші сәуірде Бухарестте «Қара теңізді
ластанудан қорғау туралы» Конвенциясы қабылданған [125]. ... Қара ... және ... ... теңіз» болып табылады. Қара ... ... ... ... сипатталады: 1) бұл ... ... ... ... ... ... мен ... қолданылады; 2)
«тұйық және жартылай тұйық теңіз» шеңберінде аймақтық мәселелерді шешуде
барлық Қара теңіз аймағы мемлекеттерінің міндеттері ... ... ... ... ... ... және ... кеме режимі белгіленген теңіз
болып табылады. Сондықтан Қара теңіз гидрогеографиялық, ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Уникальды теңіз аймағының қоршаған ортасын қорғау ... және ... ... ... реттеледі. Қара
теңіз аймағы мемлекеттерінң қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық
ынтымақтастығының жемісі Қара ... ... ... ... Конвенциясы.
Конвенцияны барлық Қара теңіз аймағы мемлекеттері ратификациялап, 1994 жылы
заңды күшіне ... Ал 1993 ... ... ... ... ... экологиялық
бағдарлама» жүзеге асырылуда. Бағдарламаны бекітудің негізге мақсаты,
қалыптасқан ... ... ... ... ... Сонымен
қатар Қара теңіз туралы Конвенция ... ... ... «ерекше
аймақтар» белгіленген. Мұндай «ерекше аймақта» ... әсер ... ... ... ... ... біздің қарастырып отырған Каспий
аймағының экологиялық ерекшеліктерін ескере ... ... ... қорғау аймақтарына бөлу (Мысалы, су қорғау ... ... ... аймағы және т.б.) қажет деп есептейміз.
Ал Каспий аймағы елдерінің ынтымақтастығының жемесі 2003 ... ... ... теңіздік аймағын қорғау жөніндегі Конвенцияға қол
қою болады. Қазақстан оны бекіткен 4-ші ел ... Ол ... ... ... үшін оның ... ... табиғи ортасын қорғауға ... ... және ... пен ... көршілік негізінде барлық
туындаған мәселелерді шешуге кепіл болады.
Сонымен қатар жетекші халықаралық ұйымдардың қолдауымен 1998 ... ... ... ... ... ... үстінде, оның
шеңберінде көптеген игілікті нәтижелерге қол ... ... ... ... ... ... аймағы мемлекеттерінің
ынтымақтастығы жөнінде көптеген құжаттар жасақталды және келісілді. ... ... ... ... ... ... қор болып
табылады, алайда каспийшілік аймақта сонымен бірге ТАСИС, ПРООН, ЮНЕП және
басқа халықаралық ұйымдардың бағдарламаларының ... іске ... ... біз ... ... ... ... Көпшілік адамдар дәл бүгін, егер шұғыл түрдегі
шаралар қолданбаса апатты ... ... ... ... ... ластануын болашақта болдырмауға арналған нақты ғылыми-техникалық
көп мақсатты ... ... бұл ... алдын алып, болдырмауға
мүмкіншілік бар. ... ... ... 2003 жылдың 13
шілдесінде ... ... ... ... секторын игерудің
мемлекеттік бағдарламасы» бар. Бағдарламада Каспий ... ... ... ... ... ... бере алмайды. Сондықтан
да Каспий теңізін экологиялық жағынан қорғау жөніндегі ... ... ... ... ... бағдарламалар арқылы Каспийдің
экожүйесін қорғау бойынша орталық және жергілікті мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мен барша жұртшылықтың күш-жігерін біріктіру қажет.
Каспий аймағына ... жаңа ... ... ... ... анық. Мұндай экологиялық заңнамасыз табиғатты ... ... ... емес. Мұндай заңнама халықаралық – құқықтық
реттеудің мәртебесіндегі және толықтай ... ... ... ... су ... ... ... теңізін табиғи пайдалану режіміндегі
көптеген олқылықтарды толықтырар еді. Сондай – ақ ... ... ... ... ... ... келісімді бекітуге мүмкіндік
туғызар еді. Мәселен мынадай қызметтер ... био және ... ... және кеме қатынасының режімі және т.б. Арнайы универсалды
Конвенция Каспийдегі құқықтық мәселелерді, соның ... ... ... ... етуі мүмкін.
Жоғарыдағыларды қортындылай келе төмендегіді тұрымдамалар ... ... ... ... ... ... ... шектен тыс шаруашылық жүргізу қызметтерінің ... Атап ... ... ... ... ... бір ... аймағында орналасқан барлық кен орындарын пайдалануға ... ... ... ... ... шек қою, ... су асты құбырларын
салуға тыйым салу немесе салудың қатаң талаптарын орнату, т.б. ... ... ... ... өндіру жұмыстары міндетті түрде су асты ... ... Осы ... ... ... алшақта орналасқан
бірнеше ұңғымалар жұмыс істеуі мүмкін. Ал сол ұңғымаларды ... асты су ... ... ... ... жер асты ... шырмауына айналады. Кез келген жер асты су құбырларын жүргізу
жұмыстарын жүргізу қоршаған ортаға әсерін тигізбей ... Сол ... асты су ... ... ... ... отырған аймақта ерекше
маңызды мәселе болып табылады. Қазақстанда жер асты су ... ... ... ... ... Мұнай туралы
заңында қарастырылған. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ережелері, қауіпсіздік және қорғау талаптары, бұл
ережелерді бұзғаны үшін жауапкершілік мәселелері назардан тыс ... ... ... ... Республикасының Мұнай туралы заңының кейбір
нормаларын қайта қарау қажеттігі туындап отыр.
Біздің ... ... ... ... ... ... қорғау жөніндегі Конвенция» жобасын ұсынып отырмыз.
Каспий аймағыН ЛАСТАНУДАН ҚОРҒАУ жөніндегі
конвенция
(жоба)
Бұдан әрi ... ... деп ... ... ... ... ... Иран Ислам Республикасы, Қазақстан Республикасы,
Ресей Федерациясы, Түркiменстан:
Шығарындыларды, төгіндiлер мен теңiзде және жер ... ... ... ... және басқа да ластаушы заттар мен қалдықтардың
орналастырылуын қоса алғанда, антропогендi қызметтердiң нәтижелерi ... ... ... оның ... ... Каспий аймағының жай-
күйiнiң нашарлауын атай отырып;
Каспий аймағының биологиялық ресурстарын қазiргi және ... ... ... ... шынайы орындаушылық шешімi;
Құрлықтағы қызметтiң Каспий аймағына залал келтiрмеуiн ... ... ... ... ... және ... ... ауытқу проблемасына байланысты
оның бiрегей гидрографикалық және экологиялық сипаттамалары үшін қауiптiң
төнуiн мойындай отырып;
Каспий ... ... ... ... ... ... ... және сақтау мақсатында Уағдаласушы Тараптардың
өзара және ... ... ... ... ... ... туралы УАҒДАЛАСТЫ:
I. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР
1-бап. Терминдердiң пайдаланылуы
Осы Конвенцияның мақсаттары үшін мына төмендегiлер бiлдiредi:
"Каспий аймағы" – Каспий ... ... ... енгiзiлетiн,
оның мүддесi үшiн құрылатын және басқарылатын аумақтың бiр ... ... ... ... кешені" – Каспий теңізімен теңіз
жағалауларында орналасқан оның су қоймалық территориясынан басқа, жануарлар
мен өсімдер дүниесінің, табиғи ... ... ... байланысқан,
біртұтас күрделі табиғи жүйе ... ... және ... ... ... табиғи объектілер мен ресурстар: жер, жер қойнауы, пайдалы қазбалары,
жануарлар және өсімдіктер ... және ... ... ... ... жағалауы, халықаралық құқықтық нормаға сәйкес
12 теңіз милль дейінгі теңіз жағалауы;
- ерекше қорғалатын аймақтар: қорықтар, қорық аймақтары, ... ... және ... ... ... ... мен курортық, туристік базалар мен
демалыс үй-жайлар;
- өндірістік және шаруашылық нысандар;
- аймақтағы халық.
"Кспий аймағын қорғау Комитеті" -
"Ұлттық орган" - осы ... және оған ... ... ... осы ... ... iс-әрекеттерiн үйлестіруге жауапты әр
Уағдаласушы Тараптың тағайындаған органы;
"Төгiнді" - ... ... ... ұшу ... ... Каспий теңiзiндегi ... да ... ... ... ... да ... әдейi арылту не
кемелерді, ұшу аппараттарын, платформаларды және Каспий теңiзiндегi басқа
да жасанды салынған құрастырмаларды әдейi көму;
"Қауiптi ... - улы, ... ... ... ... заттар, егер олар айрықша тұрақты болса;
"Ластану" - қоршаған ортаға ... ... мен ... зиянды, адам денсаулығына қауiп ... және ... ... ... ... үшiн ... жасайтын қатерлi
зардаптарға әкелетiн немесе әкелуi мүмкiн заттарды немесе энергияларды
адамның тiкелей ... ... ... ... ... ластану" - құрлықта орналасқан барлық нүктелi және
назарға алынған көздердiң, теңiзге әкелiнетiн барлық түрлерiнен ... не ... ... заттарды тоннель, тұрба құбыры арқылы
немесе өзге де жолмен кез-келген арылту нәтижесiндегi ластану;
"Төтенше экологиялық жағдай" - ... ... ... ... ... немесе
анық қауiп төндiретiн немесе басқа да зиян келтiретін және ... ... ... ... ... туындаған авариялардың нәтижесi
болып табылатын жағдай;
"Өндiрiстік авария" - ... ... ... ... пайдалану,
сақтау, жылжыту немесе арылту ... не ... ... ... ... және ... ... байланысты кез-келген қызметтiң
барысындағы бақылаудан тыс өзгерiстердiң нәтижесiнде туындаған ... - ... ... ... ... үлгiдегі кеме, оның
iшiнде сүңгуiр қанатты кеме, ауа жастықтарындағы кеме, су асты ... және ... ... ... ... ... және
теңiздегi басқа да жасанды салынған құрастырмалар;
2-бап. Мақсаты
Осы Конвенцияның мақсаты Каспий аймағының ортасын ластанудан қорғау,
Каспий ... ... ... ... ... ... тұрақты
және ұтымды пайдалану.
 3-бап. Қолданылу саласы
Осы Конвенция Каспий аймағының ... оның ... ... мен жер үстi ... ... ескерiле отырып қолданылады.
II. Уағдаласушы ЖАЛПЫ МIНДЕТТЕМЕЛЕР
III. КАСПИЙ АЙМАҒЫНДА ШАРУАШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ӨЗГЕ ДЕ ҚЫЗМЕТТЕРДІ ... ... ... ТАЛАПТАР
IV. ЖЕРДІ ЖӘНЕ ЖЕР ҚОЙНАУЫН ПАЙДАЛАНУ КЕЗІНДЕГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛАПТАР
V. КАСПИЙ АЙМАҒЫНДА СУ МЕН ТЕҢІЗ ... ... ... ... КАСПИЙ АЙМАҒЫНДА ЖАНУАРЛАР ДҮНИЕСІН ПАЙДАЛАНУ ... ... ... ... ӨСІМДІКТЕР ДҮНИЕСІН ПАЙДАЛАНУ КЕЗІНДЕГІ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛАПТАР
VIII. КАСПИЙ АЙМАҒЫНДАҒЫ ЕРЕКШЕ ... ... ... ТАЛАПТАР
IX. КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ СОЛТҮСТІК ҚОРЫҚ АЙМАҒЫНДА ШАРУАШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ӨЗГЕ ДЕ
ҚЫЗМЕТТІ ... ... ... ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛАПТАР
X. КАСПИЙ АЙМАҒЫН ЛАСТАНУДАН АЛДЫН АЛУ, ТӨМЕНДЕТУ ЖӘНЕ БАҚЫЛАУ
бап. Қауіпті заттар мен материалдардан ластану
бап. Жерүсті көздерiнен ... ... ... ... ... болған ластану
бап. Кемелерден ластану
бап. Төгіндiден болған ластану
бап. Қызметтiң өзге де түрлерiнен ластану
бап. Төтенше экологиялық жағдайлар
IV. ҰЙЫМДЫҚ ... ... ... ... ... ... Хатшылығы
V. РЕСІМДЕР
бап. Каспий аймағының теңiз ортасына әсер етудi бағалау
бап. Мониторинг
бап. Ғылыми зерттеулер және жұмыстарды әзiрлеу
бап. Ақпарат алмасу және ақпаратқа қол ... ... ... ... ... ... мен түзетулердi қабылдау
бап. Конвенцияның жүзеге асырылуы
бап. Есептер
бап. Сақтау
бап. Материалдық жауапкершілік және ... үшін ... ... ... Қол қою, ... ... ... және қосылу
бап. Қосымшалар
бап. Күшіне енуi
бап. Конвенцияға немесе ... ... ... ... ... зерттеу келесідей қорытындылар жасауға мүмкіндік берді:
• Каспий теңізіне «табиғи кешен» деп экологиялық ... ... ... ... бүкіл аумағын «ерекше ... ... да ... алмаймыз. Себебі, теңізде жүргізіліп жатқан
шаруашылық қызметтерге толық ... сала ... ... ... қорғаудың ерекше режимі қолданылғанымен, бұл аймақта
шаруашылық ... ... ... да, ... ... ... ... табиғи шаруашылық кешен
деп тану қажеттігі туындап отыр.
Каспий ... ... ... ... деген экологиялық-
құқықтық мәртебе берілу тиіс. Оның ... ... ... ... ... оның су ... территориясынан басқа, жануарлар
мен өсімдер дүниесінің, табиғи ... ... ... ... ... ... жүйе ... көрінеді. Табиғи элементтердің
көптігі, Каспий теңіз аймағының уникалды екенін ... ... ... ... ... теңіздің бай табиғи объектілері мен табиғи
ресурстары, ... кен ... да ... ... қатар, Каспий
теңізінің Солтүстік бөлігі қорық аймағы ... ... оның ... табиғи-шаруашылық кешеннің бір бөлігін құрайды.
• Каспий аймағы ... ... ... мен ... ... ... заңнамалардың қалыптасуы мен дамуын Кеңестер
одағы кезеңдегі ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілердің дамуы кезеңі және
Қазақстан Республикасының егемендік алғаннан кейінгі Каспий теңізінің
экологиялық ... ... ... ... құқықтық
актілердің дамуы деп бөліп, Қазақстан Республикасы егемендігін
алғаннан кейін экологиялық заңнамалары жаңа ... дами ... ... ... ... ... ... қорғау мен табиғи ресурстарды ... ... ... ... түрде бірнеше кезеңдерге бөлеміз:
Бірінші кезең - 1991-1995 жж. Ең ... ... ... ... бұл ... ... Конституциясында бекітілгендігі.
Қазақстан Республикасы биологиялық әртүрлілік туралы Конвенцияға қосылды.
Қазақстан Республикасының Су ... мен ... ... ... өсімін
молайту және пайдалану туралы» заңдары қабылданды.
Бұдан басқа 1992 жылы 30 мамырдында «Жер ... және ... ... ... ... ... Республикасының Кодексі, 1995 жылдың 28
мауысмында «Мұнай туралы» Қазақстан ... заңы ... ... ... ... Каспий теңізінің қорық аймағында
геологиялық барлау жұмыстарын жоспарлау мен оны жүргізу және жер ... ... ... ... - ... жж. Бұл ... Қазақстандағы экологиялық
заңнамалардың қалыптасып, даму кезеңі болып ... ... ... ... ... ... ресурстар мен қоршаған ортаны қорғау
Министрлігі 1999 ... 9 ... № 182-ІІ ... ... ... және ... Министрлігі 1999 жылғы 9 шілде № 187 ... ... ... ... ... аймақтарында және ішкі су
қоймаларында мұнай операцияларын жобалау мен өткізу кезіндегі ... ... ... ... ... ... туралы»
Бірлескен бұйрығы қабылданды.
«Каспий теңізінің Солтүстік бөлігінің ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1999
жыл 31 шілдедегі қаулысын қабылдап, ... ... ... жүргізуді құқықтық реттей отырып, шаруашылық қызметтерді іске
асыра бастаған болатын.
Үшінші кезең - ... жж. Бұл ... ... ... ... реттеу мәселелеріне арнаған заңдардың қабылдана бастаған кезеңі.
Бұл уақыт аралығында Тегеранда Қазақстан Каспий теңiзiнің теңiз ортасын
қорғау жөнiндегі ... ... қол ... ... ... ... секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы туралы»
Қазақстан Республикасының Президентінің жарлығы қабылданды. Мақсаты Каспий
теңiзiнiң қазақстандық ... ... ... ... ... теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік
бағдарламасы туралы» Қазақстан Республикасының ... ... ... - 2007 ... қазіргі күнге дейінгі ... Жаңа ... ... Экологиялық кодексі қабылданып,
заңды күшіне енді. Осы Экологиялық кодексті жүзеге ... ... ... теңізінің экологиялық құқықтық мәртебесін ... да бар, ... ... ... ... ... ... аймағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарын ұтымды
пайдалану туралы ... ... ... ... бекітілуді талап
етеді. Мынадай негізгі қағидалар ... ... ... тұрақты дамуын қамтамасыз ету; Каспий ... ... ... ету; ... ... пайдалануды міндетті сақтандыру қағидасы; уникалды
Каспий экожүйесі мен су қорғау аймағындағы ... ... ... тигізбейтін қызмет түрлерінің басымдылығы; ... ... ... және өзге де ... әсерінің
кешенді есебі; табиғи экологиялық жүйелерді, табиғи ландшафтарды
және табиғи кешендерді сақтау басымдылығы ... ... су ... ... ... құқықтық
режимін белгілеу қажеттігі туындап отыр:
- қалалардағы, порттардағы, демалыс орындарындағы жер пайдалану мен
шаруашылық қызметтің ... ... ... ... ... су
қорғау аймағы туралы нормативтік актілерді дайындау және ... ... ... ... қызмет жүргізу аймақтарында арнайы су
қорғау аймақтарын белгілеу;
- Каспий аймағына арналған арнайы ... ... ... кезінде белгіленіп, қолданыста пайдаланып жүрген ... жаңа ... ... суды ... және шаруашылық қызметінің шектеулі ... су ... ... ... ... ... отырып, өзге
елдердің тәжірибесі есептерімен нормативтерді жасау.
• Каспий теңіз аймағында, соның ішінде, Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... ... ескере
отырып, олардың шекараларында шаруашылық қызметті жүзеге асыру
кезінде пайда болатын мәселелерді шешуде келесі шараларды ұсынып
отырмыз:
- ... ... ... ... ... ... ... ұңғымалардың бақылау бағдарламасын жасау;
- Каспий теңізіне тікелей жақын орналасқан теңізде және өзге ... ... ... ... ... ... арналған
экологиялық сақтандырудың міндетті жүйесін белгілеу;
- Каспийде мұнай төгілген жағдайда зардаптарды жою үшін барлық Каспий
аймағы мемлекеттерінің ... ... және ... отырып, мұнай апаты
жағдайындағы әрекет ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің қорықтық Солтүстік бөлігінде мұнай өндіруді тоқтату
мүмкін еместігін ескере отырып, олардың шекараларында ... ... ... ... ... экологиялық талаптарды орнату;
- Теңіз деңгейінің тербелісі нәтижесінде су түбінде қалған ұңғымалардан
теңіз ластануы мәселелерін реттеу.
• Каспий ... ... ... ... және ... оны ... төмендегідей құқықтық режимін бегілеу
қажеттігі туындап отыр:
- жануарлар әлемін қорғау заңнамасында сирек кездесетін және жоғалып
бара жатырған жануарлар ... ... ... қарастыру, мәселен, Қызыл
Кітапты жүргізу, кәсіптік балық аулауды шектеу және тыйым ... ... ... балық көбейту (күту) гендік ... ... ... ... ... ... браконьерлік жолмен аулауға экологиялық
құқық бұзушылығына жауапкершілік шарларын ... ... ... өзге ... жануарлары мен өсімдіктерін корғаудың
құқықтық талаптарын белгілеу.
... ... ... ... қоршаған ортасын құқықтық
қорғауды реттеуде келесі қызмет түрлері жүзеге ... ... ... ... ... қорғау саласындағы қызметті
лицензиялау, экологиялық нормалау, Каспий аймағының қоршаған
ортасын қорғау ... ... ... ... ... жүргізу, Каспий аймағының қоршаған ортасына
эмиссияларға экологиялық рұқсаттар беру, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... экономикалық
реттеу жүйесін, неғұрлым экологиялық таза технологияларды енгізуді
ынталандыру, ... ... ... ... ... аймағының қоршаған ортаны қорғау ... ... ... тек бір ғана ... ... жеке дара емес, барлық өңірлес ... ... ... ... Осы ... ғана ... ... ортасын қорғау мен табиғи ресурстарын ұтымды
пайдалануды жетілдіруге қол ... ... ... ... ... ... ортаны
қорғау, бағалау» Конвенциясының тараптары болғанымен, Каспий
теңізіне қатысты, әсіресе, теңізде ... ... ... мен квота
бөлу бойынша мемлекеттің ешқандай шаралары өткізбеген. ... ... ... ... ... ... ортаға әсерді бағалау жасаудың ... ... ... шаралары да жоқ. Сол ... ... ... ... ... бөлігі екендігімен
қатар, шаруашылық кешен ... ... ... ... ... ... отырып, Каспий аймағындағы қоршаған
ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалану ... ... ... ... ... ... ... берудің айрықша құқықтық режимін бекітетін
ереже әзірлеу ... Бұл ... ... ... қоршаған ортасын
қорғауды мемлекеттік реттеу қызметтерінің Каспийдің ... ... ... ... ... мен шарттары
қарастырылған болар еді.
• Каспий аймағы мемлекеттерінің өкілдеріннен құрылған және ... ... ... ... ... қажет. Аймақ мемлекеттерінің экологиялық саясатына сәйкес
үйлестіруге және жасақтауға арналған Каспий аймағы бойынша арнайы
халықаралық ... ... ... ... органдардың нақты кімде қандай өкілеттігі бар екенін
анықтап көрсету керек.
• Каспийдің ... ... ... трансшекаралы сипатқа
ие болғандықтан, барлық Каспий аймағы мемлекеттерінің күшін
біріктіру қажет. Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... Каспий аймағының фаунасы мен флорасын
құқықтық қорғау мәселелерін шеше алады. Осы ... ... ... Каспий аймағын ластанудан қорғау жөніндегі
Каспий аймағының мемлекеттері үшін ... ... ... ... ... ... ... Арнайы әмбебап
Конвенция Каспийдегі құқықтық ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге бағытталған.
Ұсынылған Конвенцияның нормаларына сүйене отырып, Каспий аймағы
мемлекеттерінің өкілдерінен ... ... ... ... ... ... экологиялық мониторинг жүргізу,
ластанумен күрес саласында арнайы ... ... ... ... ... ... қорғау саласында Каспий
аймағы мемлекеттерінің бірыңғай ынтымақтастығын ... ... ... ... Ал ... ... жүзеге асыру
мақсатында, сондай-ақ адамзаттың теңіз экожүйесіне ... ... ... ... шешу ... қамтамасыз ету
мақсатында, арнайы Каспий мемлекеттерінің экологиялық қоры немесе
арнайы құрылған банкі арқылы қаржыландырылуы тиіс.
... ... ... ... ... ... «Каспий аймағын ластанудан қорғау» және
«Каспий аймағында шаруашылық және ... ... ... асыру
кезінде қойылатын экологиялық талаптар» ... ... ... ... ... ... аймағының анықтамалары,
Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды
ұтымды пайдаланудың ... ... ... ... ... қорғау мен табиғи ресурстарды пайдаланудың ерекшеліктері,
Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен табиғи ресурстарды
пайдалану ... ... ... мен ... ... ... ... ортасын қорғау саласындағы экологиялық
сараптама, мониторингтің және экологиялық рұқсат ... ... ... ... ... ... қоршаған ортасын
қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалану саласындағы ... үшін ... ... ... табуы қажет.
• Каспий аймағы мемлекеттерінің аймақтың қоршаған ... ... ... ... үшін ең ... ... ... қажет. Яғни, Каспий аймағына қатысты
экологиялық заңнамаларды халықаралық деңгейде бір жүйеге ... ... ... ... ... ... әрбір Каспий аймағы мемлекеттерінің ұлттық заңнамасы мен
халықаралық құқық нормалары негізінде жүзеге асырылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... Республикасының 2004-
2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі Тұжырымдамасы: 2003 жыл ... N 1241 ... // ... ... – 2003ж. 4 желтоқсан.
2 Қазақстан Республикасы Президенті. Каспий теңізінің қазақстандық
секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы туралы: 2003 жыл 16 ... // ... ... ... 2003. – № 21, 22 ... ... ... в Казахской ССР., том 1. Алма-ата, ... 1975ж. ... б., 96-99 б
4 ... Ә.С. ... ... экологиялық құқығы; Оқу
құралы. 1 бөлім. Тараз.: Тараз Университеті. 2003 ж. 400 б.
5 ... ... ... алдын алу шаралары туралы» 1968 жылғы 9
желтоқсанындағы Қазақ ССР-ның Министірлер Советінің ... / ... ... ... заңдар жинағы. Алма-ата., Қазақстан. 1979 жыл. VI том. -
547б.
6 Муртазалиев А.М. Правовые проблемы охраны окружающей среды в бассейне
Каспийского моря. ... ... ... ... – М., 1996. – 375с.
7 «Каспий теңізінің ... ... ... ... деп тану ... ... Министірлер Советінің қаулысы / Қазақ ССР-да қолданылып
жүрген заңдар жинағы. Алма-ата., Қазақстан. 1979 жыл. VI том. - ... 1974 жыл 30 ... ... теңізінің солтүстік бөлігін қорық аймағы
деп тану туралы» Қазақ ССР-ның Министірлер Советінің қаулысы / Қазақ ССР-
да қолданылып ... ... ... ... ... 1979 жыл. VI ... ... Қазақстан Республикасы Үкіметі. Каспий теңізінде көмір сутегі
шикізатын өндіруді жолға қою және ... ... ... -1993 жыл 13 ақпан
// ПҮАЖ-ы 1993 ж. № 3. - 13б.
10 Қазақстан ... ... ... ... ... ... мен газ беру әлеуетін ... ... ... құру туралы Қаулы. - 1993 жыл 3 желтоқсан. // ПҮАЖ-ы 1993 ж. №
47. - 26б.
11 ... ... ... Солтүстік Каспийде геологялық барлау
жұмыстары туралы Қаулы. - 1993 жыл 23 қыркүйек // Параграф анықтамалық ... ... ... Үкіметі. Каспий теңізінің Солтүстік бөлігінің
қорық аймағын қойылытын экологиялық арнайы талаптар туралы Қаулы. - 1999
жыл 11 шілдеде // ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 2005-2007
жылға арналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы. Қаулы. -2004 жыл ... // ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 2008-2010
жылдарға арналған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасын бекіту ... ... ... 19 ақпан // Параграф анықтамалық жүйе
15. БҰҰ-ның теңіз құқығы туралы 10 желтоқсан 1982 жылғы ... ... ... ... М.: Московский независимый институт
международного ... 1997. - 56 ... ... ... ... ... ... / Сб.
материалов Международной научно-практической конференции. - Алматы: Deluxe,
2006. -168 с.
17 Материалы международной конференции «Каспий: ... ... ... жизнь. 2002. № 4. - 79 с.
18. ... ... ... ... и ... охраны и использования природных объектов ... ... в ... ... ... Иран, Казахстан, Россия,
Туркменистан // Справочная правовая система ЮРИСТ, 17.07.2008.
19. Әзірбайжан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау туралы 1999 жыл ... заңы // БД ... ... (Vescc Consultancy
- Азербайджан)
20. Ресей Федерациясының Ерекше қорғалатын территория туралы 1995
жыл 14 наурызындағы заңы // ... ... 1996. № 3. Ст. ... ... ... ... ерекше қорғалатын
территориялар туралы 1992 жылғы № 5 заңы // http://sibecocenter.ru/sb.htm
22. ... ... ... ... 9 ... ... // ... Қазақстан. 2007 жыл. 23 қаңтар.
23. Бринчук М.М. Экологическое право. (Парво окружающей среды). –
М.: ... 1998г. - 559 ... ... ... России / Под. ред. В.Д. Ермаков, А.Я.
Сухарева. – М.: ИМПЭ, 1997г. - 380 ... ... В.В. ... ... ... –М.: Бек, 1995г. - ... Ерофеев Б.В. Экологическое право России. –М.: Юристь, 1996г.
-75с.
27. ... Д.Л., ... С.Д. ... ... ... ... ... Алматы: Издательский центр ОФППИ «Интерлигал»
2004. – 312с.
28. Робинсон Н. Правовое регулирование природопользования и ... ... в США: ... ... под. ред. О.С. Колбасова и А.С.
Тимошенко М.: ... 1990. – ... ... ... и ... охрана окружающей среды / под.
ред. В.В. Петров, С.Б. ... ... А.А. ... ... в СССР: проблемы и перспективы. ... ... 1991г. ... ... Ю.А., ... В.В. Система охраняемых природных
территорий Советского ... и ... их ... / ... ... ... Союза, их задачи и ... ...... - ... ... А.Ж. ... охраняемые природные объекты на старсосвоенных
территориях. – Рига 1988г. -35с.
33. Сагынбекова Г.М. Проблемы правовой ... ... ... Диссерт. на соискание ученой степени кандидата юридических
наук. – Алматы, 2005.-130с.
34. ... Г.М. ... ... ... ... ... комплексов. // Вестник Университета им. Д.А. Кунаева, 2003, ... ... ... Ж.К. ... регулирование деятельности
государственных национальных природных парков ... ... на ... ... ... кандидата юридических наук. – Алматы,
2007. -147с.
36. Транин А.А. ... ... ... ... ... столицы
России // Государство и право. 2001 г. № - 1. - ... ... ... ... ... ... ... 2004 жыл 22
тамыздағы заңы // Собрание законодательства РФ. 2004. № 13. 147c.
38. Кузнецов Н.В. ... ... ... пособие. - М. :
Юриспруденция, 2000.-140с.
39. Демеген А.А., ... Е.Т., ... А.Д. ... ... ... ... ... Ақтау, 2005. - 8б.
40. Экологиялық энциклопедия / А. Ақбасова, Е.Ү. ... ... т.б. ... ... ... Цабулевская О.И. Теория государства и права. – М., 1994. - 49 с.
42. Сапаргалив Ғ., Ибраева А. Мемлекет және құқық теориясы. / ... ... 1998 ... ... ... Н.Б. ... ... право. – Алматы, 1993. - 100 с.
44. Алексеев С.С. Проблемы теории и ... – М., 1973. - 103 ... ... Г.В. ... ... проблемы методологии
правового исследования. – М., 1975. – 52 с.
46. Еренов А.Е., Мухитдинов Н.Б., Ильященко Л.В. ... ... ... - ... 1985. – ... ... ... и права / Под ред. Н.И. Матузова, А.В.Малько.
- М.: ЮРИСТ, 2001. - 398 ... ... И.А. ... ... ... ... и право. - 2003. - № 9. - ... ... С.К ҚР ... ... А., ... ... Д.Л., Конституционная основа ... ... ... // ... ... ... «5-летие Конституции и законотворческий процесс в РК». –
Астана, 2000. - 91с.
51. ... ... Жер ... 2003 ... 20 маусым
(2008.26.05. берілген өзгерістер мен толықтырулармен) // Параграф
анықтамалық ... ... ... Жер ... және жер ... ... 1996 жылғы 27 қаңтардағы Заңы // Параграф анықтамалық жүйе
53. Қазақстан Республикасының Су ... 2003 ... 9 ... ... ... ... Ресей Федерациясының 2002 жылдың 10 қаңтарында қабылданған
«Қоршаған ... ... ... ... ... ... ... 1991 жылғы «Табиғатты қорғау туралы»
заңының // http://enrin.grida.no/htmls/turkmen/soe/htmrus/laws.htm
56. Қазақстан Республикасы Үкіметі. Су ... ... ... және ... ... және ... ... табиғи
аумақтардың желісін дамыту жөніндегі 2010 жылға дейінгі бағдарламаны бекіту
туралы Қаулысы. - 2007 жыл 8 ... // ... ... ... ... Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасы
экономикасының су секторын ... және су ... ... ... ... тұжырымдамасын мақұлдау туралы Қаулы. -2002 жыл 21 қаңтар //
Параграф ... ... ... С.Б. ... ... ... ССР. - Алама-ата. 1995. -
128 с.
59 Мухитдинов Н.Б., Тукеев А.Ж. Право собственности на воды РК ... ... к ... - ... 1995. – 128 ... ... Н.Б., Куандыков К.Ж. Право сельскохозяйственного
водопользования. - Туркистан. 1998. - 212с.
61. Мукашева А.А. ... ... в ... ... в
условиях рыночных отношений: Автореф. канд. юрид. наук. - Алматы, 2003.-
25с.
62. Сүлейменова С.Ж. ... ... ... ... ... ... Республики Казахстан: Диссер. д-ра. юрид. наук. 2009. -
259 с.
63. ... К. ... ... ... воднго фонда в Республике
Казахстан: Дисс. канд.юрид.наук:12.00.06. Алматы, 2007. - 28 ... Вода ... мы ... ... и ... -1991. №2. - 50 с.
65. Стамқұлов Ә.С. Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы.Оқу
құралы. II бөлім. Тараз. 2003. - 288 ... ... ... ... ... ... ... туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 ... ... № 1095 ... // ... ... ... Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А. ... ... ... ... государства. Учебник. Алматы, 2000 г. - 222 ... ... және ... ... ішкі ... мұнайдың
төгілуінің алдын алу және оған ден қою жөніндегі ұлттық жоспарды бекіту
туралы Қазақстан Республикасы ... 2000 ... 6 ...... ... берілген өзгерістер мен толықтыруларымен) // Юрист
анықтама жүйесі
69. «Каспий теңізінің қазақстандық ... ... мен газ ... ... ... халықаралық консорциум құру туралы» 1993 жыл 3
желтоқсандағы ҚР Үкіметінің қаулысы // ПҮАЖ-ы. 1993ж. № 47. ... ... ... ... ... Республикасының Қызыл
кiтабы туралы ереженi бекiту туралы Қаулы. - 2004 жылғы 15 ... ... ... жүйе
71. Қазақстан Республикасы. Жануарлар дүниесiн қорғау, өсiмiн молайту
және пайдалану туралы 2004 жыл 9 ... Заңы ... ... мен ... // ... ... жүйе.
72 Қазақстан Республикасы Үкіметі. Қазақстан Республикасының балық
шаруашылығын дамытудың 2007-2015 ... ... ... туралы
Қаулы. -2006 жыл 6 қазан // Параграф анықтамалық жүйе.
73 ... Н.А. ... ... в ... праве / Государство
и право. 2003. - № 6. - 90-95 ... ... А.И. ... ... ... ... – М., 1991. - 75 с.
75. Алияров Е. Информатизация системы государственного управления ... // ... 2006. - № 3. - 33 ... ... А.Ж. ... ... ... среды от
загрязнения ... ... и ... в РК: Дис. ... ...... 2002. – 133 с.
77. Колбасов О.С. Водное законодательство в СССР. - М.: ... 1972. - 216 ... ... Д.Л. ... механизм государственного управления
в области экологии. - Алматы, 1998. - 98 ... ... И.А. ... ... ... ... ... рынка // Вестник МГУ. Серия 11, Право. – 1992. - № 5. - ... ... Л.К. ... ... в РК: Дис. д-ра ... - ... 2008.- 131 ... Косанов Ж.Х. О проекте Экологического ... // ... к ... ... ... ... ... – Астана,
2006. – 6 с.
82. Культелеев С.Т. Экологическое ... РК. – ... 2003. – 328 ... Квашин А.А. Правовые проблемы совершенствования государственного
управления в сфере охраны окружающей среды и ... ... ... в ... ... дисс. канд.юрид.наук. – Алматы,
2006. - 44 с.
84. ... С.Ш. ... ... ... ... по ... ... Дис. канд. юрид. наук. – Алматы, 2003. -
154 с.
85. Алехин А.П. Административное право РФ. – М., 1997. - ... ... А.Е. ... обеспечения экологических требований в
аграрном ... / ... наук и ... ... ... ... и ... природных ресурсов: Материалы
международной научно-практической конференции - Алматы, 2004 – Библиотека
земельного права. ... 6. – С. ... ... ... ... / Под ред. А.Н. ... ... – С-Пб, 1999. - 16 с.
88. Орешин В.П. Государственное ... ... ... М.: Юристъ, - 1999. - 189 с.
89. Губин Г.П. Государственное регулирование ... и ... ... и ... на ... ... М., 2001.- С.263-269.
90. Кушембаев А.А. Экологическое право Республики Казахстан. ... ... 2001. - 241 ... ... Д.Л, Бекишева С.Д. Экологическое право Республики
Казахстан: Учебное пособие. – Алматы: Интерлигал, 2004. - 137 ... ... А.П. ... правового регулирования
экологического контроля в Республике Казахстан: Дис. ... ... ... ... 1998. - 106 ... Ахметов А.С. ... ... ... в области
охраны окружающей среды: Дис. канд. юрид. наук. - Тараз, 2004. - 43 ... ... Б.Ж. ... ... ... ... норм земельного права: дис. д-ра юрид. наук. - Алматы, 2001. ... ... ... Е.М. ... ...... ... 233с.
96 Экологическое право / Под. ред. О.Л. ... - М.: ... - 442 ... ... Республикасы Үкіметі. Эмиссиялар нормативтері белгіленетін
және қоршаған ортаға эмиссиялар үшін ақы алынатын ... ... ... ... ... ... туралы Қаулы. - 2007 жыл 30 маусым //
Параграф анықтамалық жүйе.
98. Боголюбов С.А., ... ... и ... в России и СНГ ... ... - ... -М. - 1999. - 240 ... Баймбетов Н.С. Проблемы регулирования экологической экспертизы в
РеспубликеКазахстан. ... на ... ... ... ... ... – Алматы, 1999. -10с.
100 Бектұрғанов Ә.Е. Қазақстан Республикасындағы жер құқық қатынастары.
– Алматы: Жеті ... 1997. -240 ... ... А.К. ... контроль: теория, практика
правового регулирования. –М: МГУ, 1992.- 19 с.
102 ... М.Е. ... ... ... ... в РК: Дис. ... ... наук. - Алматы, 1999. - 19 с.
103 Каспий теңiзiнің ... ... ... ... ... ... 2003 жыл 4 ... // Параграф анықтамалық жүйе.
104 Абдраимов Б.Ж. Проблемы приведения экологического права
Республики ... в ... с ... нормами и стандартами
// Проблемы развития и унификации экологического и ... ... и ... СНГ в контексте ... ... ... - 2005): ... международной научно-
практической конференции. – Астана, 2005. – С. 16 – 21.
105 Новикова Е.В. ... ... ... ... в ... ... [Электронный ресурс]. Дис. д-ра
юрид. наук. - М.: РГП, 2007. - 398 ... ... О.С. ... ... ... ... - М.: Международные отношения, 1982. - 240 с.
107 Қазақстан Республикасы Конституциясы. – 30 ... 1995 жыл. ... ... ... мен ... Алматы.- Юрист,
2007 - 35 б.
108 Международное право: Учебник для вузов. - 2-изд., изм. и доп. / ... ... Г.В. ... и ... О.И. ... - М.: ... ... группа НОРМА – ИНФРА. М), 2002. - 592 с.
109 Бурлаков Л. Каспийдің таңғажайып экожүйесін ...... ... // ... 14 қыркүйек 2006 жылғы-3б.
110 Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А., Морское ... ... ... ... - ... ... 2000 -101с.
111 Аманова А. Правовые проблемы защиты окружающей среды ... ... с ... ... ... // НефтьГазПраво Казахстана.
2005, №1. - 40 с.
112 Международное эколого-правовое сотрудничество: Учебник. - Алматы:
Данекер, 2001 - ... ... ... // Маңғыстау. 12 қазан 2006жылғы- 2б.
114 Конвенция ООН по морскому праву, 10 декабря 1982 г. // ... ... М.: ... ... ... ... 1997. - ... Мамедов Р. Международно-правовой статус Каспийского моря: вчера,
сегодня, завтра (вопросы теории и практики) // Центральная Азия и ... ... - 2000. - №2(8). - ... ... море и ... ... координация борьбы с
проблемами // www.caspianenvironment.org/reports.htm 02.24.2002.
117 Новикова Е.В. Эколого-правовые ... ... ... и их
отражение в научных исследованиях // Нефть Газ и ... ... ... -36-39с.
118 Баркелиев Т. Главные экологические проблемы Каспийского моря //
Экспертиза, 2002. – С. ... ... М.С. ... Г.А. и др. Нефтегазовые ресурсы Казахстана
в системе мировых и региональных отношений. – ... ... ... исследований, 2002. с.61
120 Рубан Л. С. Проблема использования ресурсов Каспийского ... ... и ... ... //Экологическая
безопасность Каспийского региона, www.kap.kz.
121 Чигаркина О., Скарлато Л. ... ... ... среды при
освоении нефтяных месторождений Прикаспия// ... №7, 2002. – с. ... ... ... ... ... 1995 жыл 28 ... Заңы
(2007.27.07. берілген өзгерістер мен толықтырулармен) // Юрист ... ... Р.Ф. ... ... ... трубопроводов. Вопросы
международного морского и воздушного право. – ... 1979. - ... ... по ... ... среды района Балтийского моря.//
http://www.redbook.ru/article382.html
125 Каленченко М.М. Международно-правовые ... ... в ... ... ... // Большие морские
экосистемы в эпоху ... ... ... ... управление): Мат-
лы международ. конф. (Ростов-на-Дону, 10-13 октября 2007 г.). Ростов-на-
Дону: Изд-во ЮНЦ РАН, 2007. - С. 61 - ... ... ... по ... и ... ... ... / Карибаева К.Н. – ред. Министерство экологии ... ... ... Казахстан. – Алматы, 1998. – 96 с.
Каспий аймағы құқықтық мәртебесінің экологиялық негіздері
Каспий аймағының экологиялық және шаруашылық қызметтерін құқықтық
реттеудің негіздері
-----------------------
Каспий теңізінің құқықтық ...... ... ... ... және ... бекітілген, су объектілерінен басқа , делимитация
мен демаркацияның қағидалары, әдістері мен тәсілдерінен тұрады.
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі – Ресей, Қазақстан,
Әзірбайжан, Иран және ... ... бес ... ... және ... табиғи-экологиялық ерекшеліктерінен тұратын
уникалды табиғи шаруашылық-кешен
Құқықтық реттеудің негізгі бағыттары -
- Каспий аймағының экологиялық жүйесінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Реттелген (қол жеткізілген) мәселелер:
- ... ... ... ... ... жөнiндегі негiздемелiк Конвенцияны
бес мемлекет ратификациялады (Тегеран, 2003 ж. 4 қараша);
- Каспий биоресурстарын сақтау және ... ... ... ... ... ... ... тапқан жоқ (яғни Каспийдің
аймағының мәселелері. Бұл Каспий аймағы мемлекеттерінің арасында дау
туғызып отырған мәселе. Жер қойнауын пайдалану ... de facto ... ... түбі
даулы мәселе.
- Табиғатты пайдалану жүзеге асырылғанымен, бақылау, сараптама және
мониторинг тиісті аймақтық деңгейде жүзеге асырылмай ... ... ... ... ... ... моделдерін пайдаланып шешу,
әртүрлі құқықтық салдарлар туғызады. Каспийді мұндай секторларға бөлу,
аймақтың экологиялық саясаттын тиісті деңгейде жүзеге ... ... ... ... ... қорғаудың ұлттық және халықаралық деңгейлердің
арақатынасының мәселелері
Реттелмеген мәселелер мен жағымсыз зардаптар
Каспий аймағының қоршаған ортасын ... ... ... ... ... аймағы табиғи ресусртарды пайдалану, қорғау және қайта қалпына
келтіру ... ... ... ... ... көздері болып:
Глабалды (универсальды) экологиялық Конвенциялар, атап айтқанда, БҰҰ теңіз
құқығы туралы Конвенциясы, ... сан ... ... ... кету ... бар ... фауна мен флоралар түрлерімен халықаралық
сауда жасау туралы Конвенциясы ... ... ... ... бағалау туралы Конвенциясы және т.б.
Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау мен ... ... ... ... ... ... әрбір Каспий аймағы
мемлекеттерінің заңдары жатады.
2.. ... ... ... ... ... қорғау және қайта қалпына
келтіру салаларын мемлекеттік басқару (бақылау, сараптама, мониторинг және
т.б.).
3. Құқық бұзушылық үшін заңды жауапкершілік
Құқықтық ... ... ... ... ... ... бағыттары мен қағидаларын заңдастыру;
- экологиялық құқық нормаларын орындатуға әкімшілік-құқықтық мәжбүрлеу;
- ... ... ... асыру (экологиялық нысандғы ұлттық және
аймақтық бағдарламалар).
Құқықтық реттеу ерекшеліктері
1. ... ... ... ... ... ... аймағы туралы бес мемлекеттің аймақтық келісімдері жоқ.
3. Барлық ... ... ... ... ... ... ортаны
қорғау мен басқару саласындағы бағыттары жеке қарастырылмаған.
Каспий аймағының қоршаған ортасын қорғау және табиғи ресеурстарды
пайдаланудың құқықтық ... ... ... ... ... ... ... ету;
2. экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
3. экологиялық қарым-қатынастарды экожүйелілік көзқарас негізінде реттеу;
4. қоршаған ортаны қорғау және ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ластаудың және оған кез келген ... ... ... ... алу ... ... іс-шаралардың міндетті түрде болуы;
6. экологиялық құқықбұзушылық үшін жауаптылықтың болмай қалмауы;
7. қоршаған ортаға келтірілген залалды өтеу ... ... ... әсер ... ... болуы мен рұқсат алу тәртібі;
9. табиғи ресурстарды ... мен ... ... әсер ету ... экологиялық таза және ресурс үнемдеуші технологияларды қолдану;
10. қоршаған ортаны қорғау жөніндегі мемлекеттік ... ... ... мен ашықтығы;
11. табиғат пайдаланушыларды қоршаған ортаны ластаудың алдын ... және ... ... ... мен ... ... ... ынталандыру;
12. табиғи ресурстарды пайдалану мен қоршаған ортаға әсер ету ... ... ... ... ... заңнаманың халықаралық құқық принциптерімен және
нормаларымен үйлесуі;
14. халықтың экологиялық ... қол ... және оның ... шешуге қатысуын қамтамасыз ету;
15. жоспарланып отырған шаруашылық және өзге де ... ... ... және оны жүзеге асыру туралы шешімдер қабылдаған
кезде қоршаған ортаға және халықтың ... ... ... ... ... ... ресурстарға әділ және тең қолжетімділігі
принциптеріне ... ... ... ... қағидалары
Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы ... ... ... ... ... ... ... молайту және пайдалану туралы заңңның
қағидалары
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтыр туралы заңның қағидалары
Арнайы қағидалар
- Каспий аймағының тұрақты ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету;
- Каспий аймағында табиғатты пайдалануды міндетті сақтандыру қағидасы;
- уникалды Каспий ... мен су ... ... ... кері ... ... қызмет түрлерінің басымдылығы;
- уникалды Каспий экожүйесіне ... және өзге де ... ... ... табиғи экологиялық жүйелерді, ... ... және ... сақтау басымдылығы.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 179 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізі, құқықтық мәртебесі бойынша келіссөздердің жаңа кезеңі69 бет
Каспий теңізін игерудің аймақтық мәселелері29 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
«Каспиймұнайқұрылыс» АҚ – ның қысқаша тарихы22 бет
«Қазақстан - Каспийшельф» ЖШС-ң дебиторлық қарыздар есебін талдау21 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет
Адам мен азаматтың құқықтық мәртебесі негіздері47 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет
Адвокаттар алқасы мүшелерінің құқықтық мәртебесі78 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь