Соматикалық фразеологизмдер

КІРІСПЕ
1 тарау. СОМАТИКАЛЫҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР . ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚОРДЫҢ НЕГІЗГІ ҚҰРАМДАС БӨЛІГІ
1.1 Фразеологизм туралы жалпы түсінік
1.2 Соматикалық фразеологизмдердің зерттелу тарихына қысқаша шолу
1.3 Анатомиялық атауларға сипаттама
2 тарау. ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ АДАМНЫҢ ІШКІ АҒЗАЛАРЫ ҰЙЫТҚЫ БОЛҒАН СОМАТИКАЛЫҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРГЕ СИПАТТАМА
2.2 Ішкі ағзалар ұйытқы болған қазақ және ағылшын тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдердің мағыналық.тақырыптық топтары
2.3 Қазақ және ағылшын тілдерінде ішкі ағзалардың ұйытқы болуымен жасалған соматикалық фразеологизмдердің ұлттық.мәдени ерекшеліктері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бүгінгі таңда салыстырмалы-салғастырмалы зерттеу әдісі әр тілдің өрнек бояуын, ұлттық ерекшелігін, қайталанбас қасиетін танып білуге септігін тигізіп жүргені анық. Осы секілді ғылыми зерттеулер мәдениетаралық қатынастың төрінен орын алып, халықтардың бір-бірімен түсінісу барысын жүзеге асыруға кеңінен ат салысады.
Түркі-герман, оның ішінде қазақ және ағылшын тілдерін салғастыра зерттеудің кейінгі уақыттарда қолға алына бастағаны мәлім. Сол себепті де шешімін таппаған, толықтай зерттелмеген дүниелер болуы да заңды. Соның ішінде соматикалық фразеологиздер жан-жақты салыстырыла да, салғастырыла де зерттелген. Ал дене мүшелерді шартты түрде сыртқы және ішкі деп бөліп алып, ішкі ағзалар негізінде туындаған соматикалық фразеологизм табиғатын екі тілде тереңінен зерттеген дүние жоқтың қасы. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдер қатарынан ішкі ағзалар ұйытқы болған тұрақты тіркестерді жеке бөліп алып, олардың құрылымы әртүрлі екі тілдегі көрінісін, ортақ белгілерін, өзіндік ерекшіліктерін, тұрақты тіркес ретінде тілде қалыптасуының себеп-салдарын салғастыра зерттеу тіл білімінде әлі қолға алына қоймаған тың дүние болып саналады.
Біз өз еңбегімізде адамның ішкі ағзаларына қатысты пайда болған фразеологизмдерді тереңірек, кеңірек қарастыруды жөн санап отырмыз. Себебі бұл саладағы еңбектерде өкпе, бүйрек, бауыр, ми, асқазан, ішек, қарын және т.б. ішкі соматизмдерге арнайы тоқталған еңбек жоқтың қасы. Әрине, адам денесінің барлық мүшесін байланыстырып, «мемлекет әміршісі» қызметін атқаратын, адам ағзасындағы ең маңызды соматизм жүрек туралы көптеген зерттеушілер жан-жақты талдау жасаған. Салғастыра отырып, түрлі тілдердегі жүрек соматизмінің өзіндік белгілері мен ерекшеліктерін анықтаған. Ал қалған адамның ішкі ағзалары ұйытқы болған фразеологизмдер әлі де болса тереңірек талдауды талап етіп отыр. Себебі олардың фразеологиялық тіркес жасау жиілігі бір тілде жоғары болса, екінші бір тілде төмен екені байқалады. Осының себептерін анықтау да диссертациялық еңбегіміздің басты мақсаты болып табылмақ.
Жұмыстың бірінші бөлімінде ішкі ағзалардан пайда болған соматикалық фразеологизмдердің табиғатына үңілмес бұрын, кез келген тілде кеңінен тараған фразеологизмдердің аталған мағыналық тобының зерттелуіне тоқталдық.
Жұмыстың екінші бөлімінде ішкі ағзалардың ұйытқы болуымен жасалған қазақ және ағылшын тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдердің мағыналық-тақырыптық топтары, семантикалық жіктемесі, сондай-ақ соматикалық фразеологияға тән уникалия және универсалия құбылыстары жөнінде сөз қозғалды. Осы арқылы соматикалық фразеологизмдердің табиғатына тереңірек үңілуді жөн санадық.
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы, Ғылым.1986. – Х Т
2. Кеңесбаев І. Фразеологиялық сөздік. – Алматы, Арыс. 2007. – 800б
3. Жалпы және салғастырмалы фразеологияның өзекті мәселелері. Алматы, Альянс-2, 2003. – 165б.
4. Авакова Р. Фразеология теориясы. Алматы, Қазақ университеті. – 2009, 290б.
5. Уызбаева Б.К. Қазақ тіліндегі соматикалық етістік фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты. Канд.дисс. Алматы, 1994, 203б.
6. Омиралиева Ж.К. Национально – культурная специфика конвенциональных фразеологизмов с соматизмами. Автореф. дисс. к.ф.н. Алматы, 1999. –стр. 27.
7. Сатылханова Г.А, Сақтағанова М.Ж. Ағылшын, қазақ тілдеріндегі түс компонентті фразеологиялық тіркестерінің ұлттық – мәдени ерекшеліктері /
8. Кеңесбаева Ү. Ағылшын тіліндегі фразеологизмдердің шығу төркіні // Тіл және қоғам. – 2006, №1 (6).
9. Нағасбекова Б. Соматикалық фразеологизмдердің көпмағыналығы // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №7-8(123-124), 2009. – 189б.
10. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы, Санат. 1996. – 128б.
11. Болғанбаев Ә. Анатомиялық атауларға байланысты фразеологизмдер. Кітапта: Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. – Алматы: Ғылым, 1989. – 87б.
12. Бұралқыұлы М. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы, Мектеп, 2008. –677б.
13. Қапалбеков Б.С., Садықова А. Дене мүше атауларынан туындаған бірліктер. Алматы, «Тіл» оқу - әдістемелік орталығы. 2008. -274б
14. Ахметжанова Г. «Соматическая фразеология как отражение национально – культурной специфики языкового сознания». Алматы, 2007, 205с.
15. Құнанбайұлы А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Т.2: Өлеңдер мен аудармалар, поэмалар, қарасөздер. – Алматы, Жазушы. 2005. – 336б
16. Жидебаев К.Н. Анатомические названия в казахском языке. Автореф. дисс.к.ф.н. Алматы, 1977.
17. Аргингазина Ш. Тіларалық фразеологиялық сәйкестіктер және олардың зерттелуі // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №9 (71).
18. Кунин А.В. Англо – русский фразеологический словарь. Изд. 3-е, М., 1967. – стр. 738.
19. Jennifer Seidl, McMordie W. Oxford pocket English dictionary. Oxford University press. 2003. – 317p.
20. Байтелиев А. Абай тілі фразеологиясы және тілдік норма. Қазақ тілі мен әдебиеті. № 6, 1995, 82-87бб.
21. Seidl J., Mc Mordie W. English Idioms and how to use them. – Moskow: Vyssaja skola, 1983.
22. Амосова Основы английской фразеологии. Ленинградский университет, 1963. – 207б.
23. Рақышев А. Анатомия терминдерінің сөздігі. – Алматы. Рауан, 1992. – 144 б.
24. Нұрышев М. Адам анатомиясы. Оқулық. Алматы. Қарасай, 2006. – 348 б.
25. Қоқышева Н. М. Қазіргі қазақ тіліндегі дене мүше атаулары негізіндегі сөзжасамдық ұялардың сөзжасамдық сатыларындағы туынды сөздер. – Алматы, 2001. – 1 б. канд.дис
26. Мықтыбаева Т. Ж. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі анималистік фразеологизмдердің коннотативтік семантикасы. Канд.дис. – Алматы, 2005. – 125б.
27. Күркебаев К. Қ. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық сипаты (ұзындық, арақашықтық, салмақ-көлем өлшемдері негізінде) Канд.диссерт. – Алматы, 2003. – 12 б.
28. Карменов Н.Г. Дене мүше атаулары: Қысқаша қазақша-арабша, арабша-қазақша сөздік. – Алматы, 2001. – 34б.
29. Смағұлова Г.Н. Фразеологизмдер – ұлт менталдығының көрсеткіші. Тіл және менталдылық (Аханов оқулары). ХІІ халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – 314б.
30. Кунин А.В. «Английская фразеология». Москва, высшая школо, 1970.344с
31. Вакк Ф.О. «О соматической фразеологии в современном эстонском языке. Автореф. Дис. Канд. Фил.наук. таллин, 1964, 30с.
32. The Oxford Dictionary of Idioms
33. Сарсенбаев Р. лексико-семантические особенности казахских пословиц и поговорок: автореферат дис. ... канд. Филол. Наук. – Алма-Ата, 1961. – с.21].
34. Қайдар Ә. Принципы классификации фразеологизмов и их классификационные группы в современном казахском языке // Қазақ тілінің өзекті мәселелері.- Алматы, 1998. - 304б.
35. Вайнтрауб Р.М. Опыт сопоставления соматических фразеологизмов в славянских языках (К вопросу о сравнительном изучении славянской фразеологии) // Труды Самаркандского гос университета им. А.Навои вып. №288. Вопросы фразеологии. С.175, 157-162 с.
36. Смағұлова Г.Н. Соматикалық атаулар // Қазақ тілі мен әдебиеті №3. – 1993.
37. Нағасбекова Б. С. «Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің көпмағыналығы» канд. Дис. Жетекші: Г.Смағұлова. алматы, 2010. 129б.
38. Мықтыбаева Т.Ж. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі анималистік фразеологизмдердің коннотативтік семантикасы. Канд.дис. Алматы, 2005, 125б.
39. Гринберг Дж. И др. Меморандум о языковых универсалиях// Новое в лингвистике, вып 5, - М., 1970
40. Есимжанова М. «Краткий англо-русско-казахский фразеологический словарь». Алматы, мектеп, 1997
41. The World Book Encyclopedia. London. Volume 10, 1994, 47p.526p
42. Webster’s New Encyclopedic Dictionary. New York, 1992. – 1787р.
43. Oxford Thesaurus of English, 2004
44. Ахметжанова З.К., Валиханова Р.Е. Сопоставительно-функциональное исследование лексико-фразеологических систем казахского и русского языков. Алматы, 1999 г. – с. 183
45. Сағидолдақызы Г. Поэтикалық фразеологизмдердің этномәдени мазмұны (қазақ және монғол тілдерінің материалдары бойынша салыстырмалы талдау). Алматы. Ғылым, 2003. – 248 б.
46. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том / құраст. С. Әжіғали – Алматы. Арыс. 2005. – 328 б.
47. New Oxford Dictionary. Over 290,000 words and phrases. 2001.
48. Байрамова Л.К., Садыкова Г.З. Универсалии и уникалии во фразеологии//Материалы итоговой конференции. – КГУ, 1989. – с.29
49. Cambridge International Dictionary of Idioms (Кеймбриджский международный словарь идиом)
50. Cowie A.P., Mackin R., McCaig I.R. Oxford dictionary of Idioms. Oxford University Press. 2002. – 685 p.
51. Мықтыбаева АФ табиғатына тән ұлттық-мәдени ерекшеліктер. Универсалия мен уникалия, фреквенталия құбылыстары
52. Аманжолов А.С., Арғынғазина Ш.Б. Ағылшынша-қазақша етістікті фразеологизмдер сөздігі. – Алматы. Қазақ университеті, 2003. – 51 бет.
53. Кеңесбаева Ү. Ағылшынша-қазақша фразеологиялық сөздік. English-Kazakh dictionary of Idioms. Астана, 2010. 772 бет.
54. Кайдар А. Тысяча метких-образных выражений: (казахско-русский фразеологический словарь с этнолингвистическими пояснениями). – Астана. Білге, 2003. – 368 бет.
55. Копыленко М.М. Избранные труды по языкознанию. В 2-х томах. Алматы. 2010. – с. 444
56. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. Алматы. Санат, 1997. – 464 бет.
57. Қайдар Ә. Этнолингвистика // Білім және еңбек. 1985. - № 4.
58. Оспанова Ф.А. Фразеологизмдер уәждемесінің лингвомәдени аспектісі (қазақ және ағылшын тілдеріндегі материалдар негізінде) // канд.дис. Алматы. 2006, - 157 б.
59. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы. Евразия, 1995. – 178 с.
60. Сүлейменова Э.Д., Шәймерденова Н.Ж., Смағұлова Ж.С., Ақанова Д.Х Әлеуметтік терминдер сөздігі. Словарь социолингвистических терминов. – Астана. Арман-ПВ, 2008. – 392 б.
61. Гумбольт В. Избранные труды по языкознанию/пер. с фр; общ.ред. Т.В. Рамишвили. Москва. Прогресс. – 2000, 440с.
62. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. – Москва. Прогресс, 1993. – 654 с.
63. Smith L.P. English Idioms. London, 1990. – 207 p.
64. Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. – Алматы, Мектеп, 1989. – 152 б.
65. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері.
66. Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. – Алматы. Қазақ университеті. 2002. – 152 б.
67. Байрамова Л.К., Садыкова Г.З. Универсалии и уникалии во фразеологии // Материалы итоговой конференции. – КГУ, 1989. – с.29
68. Смағұлова Фразеологизмдер – ұлт менталдығының көрсеткіші. Тіл және менталдылық (Аханов оқулары). ХІІ халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – 314б.
69. Адамбаев Б. Шешендік өнер. Алматы. – 1999. 193 б.
70. Султангубиева А.А. «Тілдік бейнедегі жүрек концептісінің көрінісі (қазақ, орыс, ағылшын тілдері бойынша)» Алматы, 2009, 122 б.
71. Сәтенова С.К. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты. - алматы, 1997. – 184.,
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бүгінгі таңда салыстырмалы-салғастырмалы
зерттеу әдісі әр ... ... ... ... ... ... ... білуге септігін тигізіп жүргені анық. Осы секілді ... ... ... ... орын алып, халықтардың бір-
бірімен түсінісу барысын жүзеге асыруға кеңінен ат салысады.
Түркі-герман, оның ішінде ... және ... ... ... ... ... ... алына бастағаны мәлім. Сол себепті ... ... ... зерттелмеген дүниелер болуы да заңды. Соның
ішінде ... ... ... ... да, салғастырыла де
зерттелген. Ал дене мүшелерді шартты түрде сыртқы және ішкі деп ... ... ... ... ... соматикалық фразеологизм табиғатын екі
тілде тереңінен ... ... ... ... ... және ағылшын
тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдер ... ішкі ... ... ... ... жеке ... ... олардың құрылымы әртүрлі екі
тілдегі көрінісін, ортақ белгілерін, өзіндік ерекшіліктерін, тұрақты ... ... ... ... ... ... тіл ... қолға алына қоймаған тың дүние болып саналады.
Біз өз еңбегімізде адамның ішкі ... ... ... ... ... ... ... жөн санап отырмыз. Себебі
бұл саладағы еңбектерде өкпе, бүйрек, бауыр, ми, ... ... ... ... ішкі ... арнайы тоқталған еңбек жоқтың қасы. Әрине, адам
денесінің барлық ... ... ... ... ... адам ... ең ... соматизм жүрек туралы көптеген
зерттеушілер жан-жақты талдау жасаған. Салғастыра отырып, түрлі тілдердегі
жүрек ... ... ... мен ерекшеліктерін анықтаған. Ал
қалған адамның ішкі ағзалары ұйытқы болған фразеологизмдер әлі де ... ... ... етіп ... ... олардың фразеологиялық тіркес
жасау жиілігі бір тілде ... ... ... бір ... төмен екені
байқалады. Осының себептерін анықтау да диссертациялық еңбегіміздің басты
мақсаты болып табылмақ.
Жұмыстың ... ... ішкі ... пайда болған
соматикалық фразеологизмдердің ... ... ... кез келген тілде
кеңінен тараған фразеологизмдердің аталған мағыналық тобының зерттелуіне
тоқталдық.
Жұмыстың екінші ... ішкі ... ... болуымен
жасалған қазақ және ағылшын ... ... ... ... ... ... сондай-ақ соматикалық
фразеологияға тән уникалия және ... ... ... ... Осы ... ... фразеологизмдердің табиғатына тереңірек
үңілуді жөн санадық.
Зерттеудің өзектілігі. Фразеологизмдер – айтайын деген ойға айрықша
мән, әр, ... ... ... ... тілін жандандыратын, астарлап,
бейнелей суреттеудің тілдегі дайын құралы, халық ... ... ... ... ... үлгісі. Фразеологизмдер – тіл қазынасының бір
бөлшегі, фразеология деген терминнің мағынасы кең, оны әртүрлі ... ... ... ... ... ретінде алуға болады. Тоқсан ауыз сөзді
тобықтай ... ... ... ұлт ... яғни ... салт-
дәстүрі, мәдениеті, сана-сезімі, тарихы мен наным-сенімін, ... ... ... ... ... ... етіп отырады. Себебі
фразеологизмдер тек сөз мәнерлілігін ... қана ... ... ... ... ұлт ... ... бола алатын, ғасырлар
бойы халық санасында қалыптасқан, ойды ... ... ... ... ... тілдің фразеологиялық қорының 30% ... ... ... алар орны ... ... ... көне қабаты ретінде фразеологиялық тіркестердің құрамды компоненті
болып ... ... ... ... ... дене ... ұйытқы болған
соматикалық фразеологиялық тіркестер жан-жақты қарастырылды, ... ... ... жүр. ... те, ... ... ... кейбір
мәселелер өз шешімін әлі де таппағаны белгілі. Осындай өзекті тақырыптардың
бірі – ішкі ... ... ... ... ... Бұл ... зерттеу барысында біз адамның дене мүшелерін ... ... ... және ... дене ... деп ... қарастыра отырып, ішкі ағзалар
көмегімен жасалынған соматикалық фразеологизм табиғатына үңілуді ... ... ... қазақ және ағылшын тілдеріндегі адамның ішкі ағзалары
ұйытқы болған соматикалық фразеологизмдерді ... ... ... әжне ... ... өзіне тән ортақ белгілері мен
айырмашылықтарын анықтау, екі тілге ... ... ... бөлу, семантикалық жіктемесін жасау, лексика-семантикалық
ерекшеліктерін анықтау басты ... және бұл ... ... ... ... ... нысаны – қазақ және ағылшын тілдеріндегі соматикалық
атаулары бар фразеологизмдердің ... ... ... орнын,
мағыналық-тақырыптық топтарын айқындау, әрбір тілге ортақ ішкі ағзалар
ұйытқы болған ... және тек сол ... тән ... соматикалық
фразеологизмдерді анықтау.
Зерттеудің пәні – генетикалық және типологиялық құрылымы жағынан
әртүрлі қазақ және ... ... ... ішкі ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі
адамның ішкі ағзалары ұйытқы ... ... ... ... белгілері мен ұлттық-мәдени ерекшеліктерін анықтау. Алға
қойылған мақсатқа қол жеткізу үшін ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі адамның ішкі ағзалары ұйытқы болған
соматикалық фразеологизмге сипаттама беру;
2. Екі тілдегі ... ... ... ... ішкі
ағзалардың фраземажасамдағы жиілігін нақтылау;
3. Адамның ішкі ағзаларына байланысты туындаған тіларалық соматикалық
фразеологиялық ... ... ... ... ... және ағылшын тілдеріндегі ... ... ... мен ... анықтау;
4. Генетикалық жағынан әртүрлі қазақ және ағылшын ... ... ... ... ... ... айқындай отырып, лексика-семантикалық ... ... ... мен ... ашу;
5. Зерттеу нысаны ретінде алынып отырған тілдік бірліктердің тіларалық
әмбебап және бірегей ... ... ... ... және ... қауымдастығының фразеология саласындағы уникалия және
универсалия құбылыстарын айқындау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: фразеология саласында ішкі ... ... ... ... ... ... жағынан әртүрлі
қазақ және ағылшын тілінде алғаш рет салғастырыла ... ... ... ... қазақ және ағылшын тілдеріндегі ішкі ағзалардың ұйытқы
болуымен жасалған соматикалық фразеологизмдердің аталған екі ... ... ... ... ... ... ... ұйытқы болған соматикалық фразеологизмдердің синонимдік,
омонимдік, антонимдік және ... ... ... ... ... ұлт ... көрсеткіші болатын уникалия және
екі тілде де универсалия құбылысының көрінісі айқындалды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Анатомиялық атаулардан,
оның ... ішкі ... ... ... ... ... жеке тақырып етіп зерттеудің бүгінгі таңда практикалық та, ... ... мәні ... және ... ... ішкі ... ... болуымен
жасалған соматикалық фразеологизмдерді ... ... ... мен ұқсас белгілерін анықтау негізінде әр халықтың өзіндік
ұлттық болмысымен, мәдени ерекшеліктерімен, тарихы, дәстүрі, ... ... ... береді.
Зерттеу жұмысының нәтижелерін қазақша-ағылшынша ішкі ағзалардың ұйытқы
болуымен жасалған соматикалық ... ... ... ... ... және ... ... бойынша
арнайы курстар мен дәрістерде, семинарларда қолдануға болады.
Зерттеудің әдістері. Зерттеу әдістері мен тәсілдерін белгілеу, ғылыми
жұмыстың алға қойылған ... мен ... ... ... ... барысында жинақтау, мәліметтерді статистикалық тұрғыда өңдеу тәсілі,
құрылымдық, сипаттау, ... ... ... талдау, нақты материалды жинақтау барысында бірыңғай іріктеу
әдістері қолданылады.
Зерттеудің әдістемелік және теориялық ... Тіл ... және ... ... ... ... ... саласының дамып, жеке ғылым ретінде қалыптасуына үлес қосқан
ағылшын тіл білімі зерттеушілері А.В. Кунин, И.В. ... Н.Н. ... ... В.Д. ... И.И. ... Ү. ... орыс ғалымдары ішінен
В.В. Виноградов, В.П. Жуков, А.И. ... ... ... мен
қазақ тіл біліміндегі І. ... М.М. ... Ә. ... ... Ә. ... Г. ... Р. Авакова сынды ғалымдардың ... ... ... ... мен ... І. Кеңесбаевтың авторлығымен
жарық көрген «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» (1996, 2007), ... ... ... (І-Х), «Comption’s Encyclopedia», Cowie A.P.,
Mackin R., McCaig I.R. Oxford dictionary of Englush idioms, А.В. ... ... ... ... ... ішкі ... ұйытқы болуымен жасалған соматикалық
фразеологизмдер жинақталды. Х.Қ.Қожахметова, Р.Е.Жайсақова, Ш.О., ... ... ... ... (1988),
Ә.Қайдардың «Тысяча ... и ... ... ... словарь с этнолингвистическими пояснениями» (2003) атты
зерттеу-сөздігі сияқты лексикографиялық көздерден жаппай сұрыптау тәсілімен
жинақталған ішкі ... ... ... ... соматикалық
фразеологизмдердің 700-дей бірлігі топтастырылды.
Зерттеу тақырыбының мақұлдануы: ғылыми еңбектің ... ... ... басты мәселелер түйіні бойынша 3 мақала жарияланды: «Соматикалық
фразеологизмдердің ерекшеліктері» (Қазіргі ... ... ... және жаңаша оқытудың өзекті ... ХҚТУ ... ... 70 ... арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. І ...... 2010. – 452 б. ... ... ... ... ... соматизмі» (Әл-Фараби ... ... ... ... № 4-5 (128-129). Алматы, 2010. 409 б. 146-148
б.); «Ішкі ағзалар ұйытқы ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық университеті, Абай
институтының хабаршысы. № 6 (6), Алматы. – 2010. 75-78 б.)
Зерттеудің құрылысы. ... ... ... 4 ... мен ... екі ... ... және пайдаланған әдебиеттер тізімінен,
сондай-ақ жұмыстың нысанына айналған қазақ және ағылшын тілдеріндегі ... ... ... ... қазақ және ағылшын
тілдеріндегі ішкі ... ... ... ... ... түсіндірмелі сөздігін қамтитын, сондай-ақ ... және ... ішкі ... ... ... ... фразеологизмдердің
пайыздық көрсеткіші сызбасынан тұратын 5 қосымшадан тұрады.
1 тарау. СОМАТИКАЛЫҚ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР – ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ҚҰРАМДАС БӨЛІГІ
1.1 Фразеологизм туралы жалпы түсінік
Кез келген халықтың фразеологиялық қоры аса құнды лингвистикалық
мұра болып табылады. Мұнда сол ... ... ... ... ... ... ... қиялы, әдет-ғұрпы мен
тарихы жатыр. Фразеологизмдерді зерттеу арқылы тек ... ... ғана ... сол тілді қолданушы халықтың мәдениетінің ... ... ... кеңінен танысуға болады.
«Фразеология (гр. phrasis – cөйлеу оралымдары, logos – ...... ... ... ... ... ... даяр қалпын сақтай
отырып қолданылытын, мағына тұтастығы мен тіркес тиянақтылығы тән ... ... ... ... және ... ... зерттейтін тіл
білімінің саласы» [1, 414 б.]. Ал фразеология саласының негізгі зерттеу
нысаны фразеологизмдер болып ... ... ... – екі ... сөздердің тіркесуі арқылы тұтас бір мағына білдіретін тұрақты сөз
тіркестері.
Тілдегі фразеологизмдер әр ... ... ... ... отырады. Ә.Болғанбаевтің пікірінше, «фразеологизмдер – жансызға
жан бітіретін ... ... ... Фразеологизмдер – кез келген
тілдің, ұлттың айшықты да мәнерлі, бай саласының бірі, халық ... ... ... мен ... ... ... көрінісі. Тілдегі
фразеологизмдер өзінің суреттеме, бейнелік, ... ... ... ... басқа тілдік бірліктерден ерекшеленеді.
Осындай көркем, бояуы ... ... ... ... тіркестер халық тарихын,
ұлттық болмысын, мәдени құндылығын, сал-дәстүрі мен ... ... ... бойы ... ... зерттейтін пәні – кез келген халықтың сөздік ... сол ... ... салт-дәстүрін, тарихын ажарлайтын
фразеологизмдер. Фразеологизмдерге қатысты тіл білімінде қалыптасқан
терминдер көп: ... ... ... ... ... ... фразеологиялық бірліктер, фраземалар, фраземика,
фразеотіркес және т.б.
Тіл білімі сөздігінде бұл терминнің ... ... ... аталған терминге былайша анықтама берген: «Фразеологизмдер ...... logos – сөз; ... Phraseological unit, locution phrase,
formula) – кемінде екі ... ... ... ... мен ... сөйлеу кезінде конструкцияланбай, даяр қалпын сақтай отырып
жұмсалатын ... ... ... идиоматикалық единица» [, 413 б.].
М.М. Копыленко ... ... ... нысаны ретінде
«фразеотіркес» (фразеосочетание) терминін ұсынған, яғни ... ... ...... ... тұжырымдамасының негізін
қалаған.
Р. Авакова «Фразеология теориясы» атты еңбегінде «қандай да ... ... ... ... ... гөрі (себебі ғылым
саласымен омонимдес ... ... ... ... терминдеріне
сәйкестендіріп фраземика деп атаған жөн», [Авакова Р., 14б.] – ... ... ... ... ... тіл білімінде синоним
ретінде жарыса қолданылып жүрген фразеологиялық оралым, ... ... ... тұрақты сөз тіркестері атауларының орнына
қолданылады. Терминді алғаш рет Ресейдің фразеолог ғалымы Н.Ф. ... ... ... ... фразеологизм ұғымына бара-бар
қолданылып жүрген терминдерге төмендегідей анықтамалар берілген. Мысалы:
«Фразеологиялық ... ... рhresis – ... logia – ... ... ... Ал «фразеологиялық тіркес немесе идиома» –
семантикалық жақтан ажырамайтын, біртұтас мағынасы құрамындағы сыңарларының
негізгі ... ... ... ... ... беретін сөздер тізбегі.
Мысалы, аузы-мұрны қисаймау – ... ... ... idioma – ... ... idiom, ... ... – идиоматизм, идиоматикалық
тіркес, фразеологизммен бара-бар, басқа бір ... ... ... ... та, ... та ... ... бар
тілдік единицалар. «Тұрақты сөз тіркесі» – фразеологиялық бірлік ұғымымен
бара-бар.
Сонымен фразеология объектісі ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарды қолдануға болады. Алайда ғылыми
түрде бекітілген, кеңінен қолданысқа ие, фразеология ... ... ... ... ... белгілі.
Ағылшын тілінде де фразеологизм терминіне бірнеше балама бар. Мұны
ағылшын ... «The New Oxford ... of ... (Oxford ... 2000. – 1087р.) ... сөздікте идиома терминімен қатар бір мағынада
қолданылатын бірқатар терминдерден байқауға ... ... ... «set ... «set ... ... units»,
«fixed phrases», «idiomatic expression», «turn of phrase», «phrase»,
«locution» ... Ең жиі ... ... – «idioms». Ағылшын және
америка тіл білімінде «фразеологиялық бірлік» (phraseological unit) термині
көп қолданылмайды, кең қолданысқа ие – «set ... және ... ... ... ... терминіне төмендегідей анықтамалар
берілген. «Idiom» – is a phrase or expression whose total meaning ... the meaning of the ... words. Idioms come from language ... cannot be ... ... (word by word). [The World Book
Encyclopedia. London. Volume 10, 1994, 47p.526p] Idiom – 1. ... form of ... of a ... 2. an ... ... be ... from the meanings of its separate words but must ... as a whole. [Webster’s New Encyclopedic Dictionary.1787р.]. ... ... ... сипаттауда «idioms» термині барлық тұрақты
тіркестерді толығымен айту үшін ... ... ... ... ... тұрғыда қарастырған
лингвист Н.Н. Амосова фразеологизмдерді «идиомалар» және ... деп ... ... ... Н.Н. ... пікірінше:
«фраземы – это единицы постоянного контекста, в ... ... ... для ... ... ... семантически
реализуемого слова, является единственно возможным, не ... ... ... ... былайша анықтама береді: «единицы постоянного
контекста, в которых указательный и семантически ... ... ... ... и оба ... общим лексическим
составом словосочетания и которые характеризуется целостным значением,
условимся ... ... . ... тіл ... ... ... ... І. Кеңесбаевтың
ертеректе ұсынған тұрақты сөз тіркестерінің екі түрі де – ... мен ... ... не ... Н.Н. ... сәйкес келеді. Аталған екі ұғым тек олардың семантикалық
табиғатына ғана ... ... ... айтқанда, қабырғамен кеңесу, жүрек
жалғау сияқты фразеологизмдер алғашқы мағынасынан ... ... ... ... ... ... ... жатса, белін бекем байлау, бас
ию, аяқтан шалу сияқтылар фразалық тіркестер ... ... В.В. ... фразеологияға қатысты танымал еңбектерінің
жарық көруіне байланысты ағылшын фразеологиясын зерттеуші ғалымдардың
бірқатары аталған орыс ... ... ... тілі ... ... бастады. Орыс академигі В.В. Виноградовтың фразеологиялық
теориясы негізінде «фразеологиялық бірлік» (фразеологические ... ... ... болатын. Осы терминді ғалымдар тікелей аудару арқылы
ағылшын тілінің фразеологиясын сипаттау барысында кеңінен қолданып келеді.
Ғалымның еңбектерінде ... ... ... ... ... единицами являются «устойчивые», словесные
комплексы, противопоставляемые «свободным» ... ... ... языковые образования, не создаваемые, а лишь воспроизводимые в
процессе речи». Алайда, «фразеологиялық бірлік» ... ... ... тілінде сөйлеуші халықтардың сөздік қорында, лингвистикалық
терминдер сөздігінде көп қолданылмайды, аталған терминді ағылшын тілін,
фразеологиялық ... ... өзге ... ... ... қолданады.
Фразеологизмдер формасы жағынан және қолдану тұрақтылығы жағынан да
мақал-мәтелдерге ұқсас келеді. Сол ... де ... ... ғалымдар
(М.Н. Шанский, Р. Сәрсенбаев) мақал-мәтелдерді фразеологизмдер ... ... ... ... деп атап жүр. «Мақал – ағыл.
proverb – үйлесімді құрастырылған, ғибрат ... ... ... ... түсіндіріп беретін тұрақты сөз орамы. Ол тура ... ... ... да ... өз ... ... ... жеке сөйлем»
[Қаз.тіл.түссөздігі]. Мақал-мәтелдің фразеологизмдерге ұқсастығы ең ... ... ... ... яғни құрамындағы
сөздердің орнын мүлдем ауыстыруға келмейді. Көптеген зерттеушілер ... ... ... ... ... аясына енгізуді дұрыс
санайды. Біз бұл пікірмен келіспейміз. Мақал-мәтелдерді тіл жүйесінде ... бар жеке ... ... қарастыру керек. Себебі мақал-мәтелдер мен
фразеологизмдердің әрқайсысының құрылысында, қолданысында өз ерекшеліктері,
айырмашылықтары болады. ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер ерте кезден тілде құбылмай, өзгермей
қолданылып ... ал ... бұл ... ... ... керек. Фразеологизм құрамындағы сөздерді ... ... бұл ... ... ... өзгеріске ұшырайды. Мысалы, жүрек
жалғады ... ... ... ... ... жалғап алды
немесе жүрек жалғаудың қамы деп ... ... ... аталған
фразеологизмнің тұлғасын өзгертуге, құбылтуға болады екен. Осы ... ... ... ... мен ... ... ... байқауға болады. Сол себепті де бұл екі ұғым
... және ... ... жеке ... тұрғыда
қалыптасқан нақты терминдік атауы бар, ... екі ... ... ... ... жөн ... жөнінде тіл білімі ғылымында түрлі пікірлер бар, яғни бір топ
ғалымдар мақал-мәтелдерді фразеология аясына ... ... ... ... ... ... осы мәселе жөнінде ғалымдар пікіріне жүгінейік:
І. Кеңесбаевтың пікірінше, «Мақал-мәтелдер мен ФЕ-лер ... ... бар. ... ... ... бола тұрса да, мақал-мәтел сөз
саптаудың өзгеше түрі болып ... ... ... мақал-мәтел атаулының
көпшілігі игі қасиеттерге үндеу, уағыз-өсиет сипатында болуы мүмкін. Мақал-
мәтел нақылға, жөн-сілтеуге ойысса, ... тек ... ... [], – деп мақал-мәтел мен фразеологизм арасындағы айырмашылықты
нақты жеткізеді.
Тұрақтылық белгісі негізінде ... Р. ... ... ретінде мақал-мәтелдерді жатқызады. Мақал-мәтелдер мен ФЕ-нің кейбір
ортақ белгілері болғанымен, ... ... ... ... күрделі болып келеді. Сондықтан да мақал-
мәтелдер мен фразеологизмдердің семантикалық, ... ... ... жағынан да айырмашылықтары бар деп есептейміз.
Фразеологизмдердің негізгі ... ... ... ... оның ... ... ... мағына тұтастығы, идиомалығы
мен тұрақтылығы жатады. Фразеологияны тілдік жүйенің ... ... және ... ... ... қасиетке ие тілдік бірлік ретінде
тану негізгі ғылыми дәйектеме болып табылады. Сондықтан да фразеологиялық
бірліктерді жан-жақты ... ... ... зерттеуге деген қызығушылық
толастамайды.
Тіл білімінің жаңа бағытының негізін салатын ... ... ... пән ... ХХ ... 40-жылдары дүниеге келді.
Фразеологияның алғашқы теориялық ... және осы ... ... ... Ш. ... ... оның Ресей топырағындағы ... ... мен ... жеке ... сала ... ... ... келуі
академик В.В. Виноградов есімімен тығыз байланысты болып келеді.
Қазақ тіл білімінде алғашқылардың бірі болып ХХ ... ... С. ... ... ... мен ... зерттеуді
қолға алу керектігін атап өтіп, олардың ғылыми бағыттарын көрсетті. Тұрақты
тіркестерді «идиомалық ... ... ... ... ... 1) образды
бернелі құрама (идиомалық тіркес) және 2) бернесіз құрама (фразеологиялық
тіркес). Осылар сияқты қазақ тіліндегі кейбір ... ... ... тура
аударғанда, олар тура мағынасынан басқа ... ... ... ... ... ... жауап бермегені деуге болады. Бұл – идиом. ... ... ... негізгі критерий» [Аманжолов С. Қазақ тілі ғылыми
синтаксисінің қысқа курсы. ... 1940. 210б., ... ... ... ... ... тіл ... фразеологизмдерді
теориялық жағынан зерттеу ісі белең алды. Бұл мәселемен ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан зерттеп және арнайы ... ... ... ат салысқан атақты ғалым, академик І. Кеңесбаев
екені ... ... ... халықтардың ішінде алғашқы фразеологияның
іргетасын қалаған ... ... І. ... 1977 жылы басып шығарды. ХХ
ғасырдың орта шенінде Қазақстан топырағында І. Кеңесбаев мектебі мен оның
шәкірттері тұсында дүниеге ... ... ... ... мәселелері
бүгінгі таңда оның нысаны, материалдары, қолдану аясы мен функциясы
тұрғысынан ... ... ... жүр. І. Кеңесбаев былай дейді:
«фразеологизм сөйлеу ... ... ... ... ... ... Ал ... сөйлемнің бөлшегі ретінде кездесетін фразеологиялық
бірліктер өзін қоршап тұрған ... ... ... ... ... ... байланыс жағынан да жымдасып жатады» [,].
Қазақстан топырағында дүниеге ... ... ... ... тіл білімі
саласында өзіндік орны бар профессор М.М. Копыленконың фразеотіркес
(фразеосочетание), яғни ... ... ... ...... ... мен осы бағыттағы ғалым шәкірттерінің еңбектері мен
ғылыми монографияларының фразеология теориясын қалыптастырудағы маңызы зор.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... зерттеу ХХ ғасырдың ортасынан бастап, бүгінге ... ... Осы ... ... ... ... төрт кезеңге
бөліп қарауға болады:
1. ХХ ғасырдың 40-50-жылдары – қазақ фразеологиясын теориялық тұрғыдан
зерттеудің алғашқы кезеңі ... ... ... ... ұлттық тіл
білімін қалыптастырудағы аса ... ... ... ... ... ... ... назар аударған болатын. К.
Аханов, Р. Сәрсенбаев, І. Кеңесбаев, С. Аманжолов және т.б. ғалымдар
осы салада фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ХХ ... 60-70-жылдары – қазақ фразеологизмдерін жіктеу, жеке
авторлар еңбектеріндегі ... ... жайы сөз ... ... ... екінші кезеңінің 60-жылдары
фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер бір ме, оларға не жатады ... ... ... Р. ... ... ...... – стилистикалық ... атты ... С. ... ... ... ... сөз тіркестерінің
бір типі жөнінде» мақаласында осы мәселеге мән берілді, сөз топтарына
жүйеленді, сөйлемде беретін мағынасына ... ... ... жемісі ретінде І. Кеңесбаевтың көп жылдық еңбегінің нәтижесі
ретінде он мыңнан аса фразеологизмдерді ... ... ... ... жарық көрді.
3. ХХ ғасырдың 80-жылдары – фразеологизмдерді жан-жақты ... ... ... ... ... зерттеуге бағытталады. Қазақ
фразеологизмдерін өзге тілдердегі тұрақты тіркестермен салыстыра
зерттеу, аударма ... ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерді қазақ, ... ... ... зерттесе, Д. Алтайбаева ... ... ... ... дәл ... ... ... Осы жылдары қазақ фразеологиясын зерттеуде М.М. Копыленко ... ... жаңа ... ... тәжірибелері бар. Аталған
авторлардың бірлесе жазған «Очерки по ... ... атты ... ... ... ... ... фразеологизмдерін салыстыра
зерттеу нәтижесінде «қазақша-орысша фразеологиялық сөздік» жасалды.
4. ХХ ғасырдың соңғы он жылы ...... ... ... ... және ... мән ... кезең. Қазақ фразеологизмдерін зерттеудің
төртінші кезеңі 90-жылдардан басталып бүгінге дейін жалғасып келеді.
Бұл ... ... ... көп ізденістер мен жан-жақты талдау жүзеге
асты.
С. Сәтенова қазақ тілінде мал шаруашылығына ... ... ... ... ... Ш. ... өсімдікке байланысты
тұрақты тіркестерге этнолингвистикалық сипаттама берген, Қ. Ғабитханұлы
наным-сенімге байланысты тұрақты тіркестерге ... ... Б. ... ... ... зерттеді.
ХХ ғасырдың 70-жылдары қазақ фразеологизмдерін орыс тілімен салыстыра
зерттеу белең ... ... ... ... әлем ... салыстыра
зерттеу орын алды. Осы кезеңде Ф.Н. Дәулетованың ... және ... ... ... ... ... М.Р.
Есімжанованың «Межязыковые фразеологические соответствия» (на материале
английского, русского и ... ... Ж.К. ... ... ... ... фразеологизмов с соматизмами» (на
материале русского, казахского и английского языков) атты ... ... ... Сонымен қатар фразеологизмдер бойынша қорғалған
зерттеулердің лексикографиялық еңбектермен толықтырылатынын айта кеткен
жоқ. ... ... А.С. ... пен Ш.Қ. ... «Түрікше-қазақша
фразеологиялық сөздік» (1999), Р.А. Авакова мен П.Н. Дәулетованың «Қысқаша
қытайша-қазақша фразеологиялық сөздік» (1998), М.Р. ... ... ... ... ... ... ... қатар проф. Э.Д. Сүлейменованың жетекшілігімен диссертациялық
жұмыс жазған С.Қ. Сансызбаеваның «Адамның зооморфтық ... ... ... (2000), ... ... ... қытайша-қазақша фразеологиялық сөздік», «Краткий англо-русско-
казахский словарь» секілді ... де ... ... ... ... ... ... қазақ тілін
ағылшын тілімен салғастыра зерттеп, түрлі қырынан қарастырған, туыстығы
жағынан ... ... және ... тілдерінің фразеологиясындағы ұқсас
жақтары мен айырмашылықтарын анықтаған еңбектер де баршылық. ... ... ... ... ... еңбектерге шолу жасар
болсақ, алдымен А.В. Куниннің ағылшын тілінің фразеологиясының ... ... ... атап өту жөн болар. Ғалым ... ... ... бірқатар теориялық та, лексикографиялық та ... ... үлес ... ... ... словарь» атты автордың
сөздігі ағылшын тілінде ХІХ-ХХ ғғ. кеңінен қолданылатын тұрақты тіркестерді
қамтыған. ... ... рет ... ... ... ... Сондай-ақ
автордың «Английская фразеология», «Фразеология современного английского
языка» атты еңбектері ... ... ... ... Л.П. Смит ... ... ... Дж. Сейдл,
Макморди («Идиомы английского языка и их употребление»), Н.Н. ... ... ... Г.Б. ... ... языка»), А.И. Смирницкий, И.В. Арнольд («Вопросы фразеологии и
фразеоматики»), В. Коллинз («Книга английских ... және т.б. ... ... ... ... қорын жан-жақты зерттеумен
шұғылданды.
Тілдік даму барысында әбден қалыптасқан, орныққан, ... ... ... ... ретінде қарастырылатын тұрақты
тіркеске қазақ тілімен қатар ағылшын тілі де өте бай ... ... ... ... жүйесінде олармен жарыса ... өмір ... бойы ... ... ... ... ... айналады.
Қас пен көздің арасында, бауыры құтсыз, қуыс ... без ... ... ... тұтас мағына беріп, мағыналары жеке сыңарларының мағыналарына
бөліп-жарылмай, сөйлемде ... жеке ... ... бір ұғым ... бір
сөйлем мүшесінің қызметін атқаратын фразеологизмдердің ерекшеліктері, басқа
тілдік тұлғалардан айырмашылығы, ұқсас жақтары ... ... ... да А. ... ... сөз ... бес ерекшелігін атап
өтеді:
• Тұрақты түрінде даяр қолданылады;
• Құрылымдық-семантикалық үлгіден тыс қалыптасқан;
• Фразеологиялық ... ... ... ... ... сай өзгерістерге ғана икемді, даяр қолданылатын тұлға;
• Үлгі-нұсқа ережелеріне тәуелсіз тұлғаланған оралым болып табылады ... ...... мен мағынасы тиянақты, тілде дайын
түрде қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... өзімізді қоршаған заттар мен құбылыстардың бір-
бірінің әсерінен туған бейнелі қабылдаудың ... зор. Сол ... ... сол ... тұрмыс-тіршілігін, қлттық болмысын кеңінен
баяндайды.
1.2 ... ... ... ... ... шолу
Фразеология – құрамы мен құрылымы ... ... ... ... даяр ... ... ... қолданылатын,
мағына тұтастығы мен тіркес тиянақтылығына, құрылымы жағынан тұрақтылыққа
ие бейнелі фразеологизмдердің ... ... және ... ... ... білімінің саласы.
Фразеологизмдер – айтылатын ойға ерекше мән, әр мен мәнерлілік беріп,
көркем шығарма тілін жандандыратын, ... ... ... ... ... ... халық даналығынан суырылған образды ... ... ... ... тілдерге ортақ, ... ... ... ... ... топтастырылуы бір ... ... ... семантикалық ерекшеліктерін, әр тілдің фраземаларының
бейнелілігін, өзіндік ... ... ... ... береді. А.Т.
Қайдаров, Р.Е. Жайсақова секілді тілтанушылар қазіргі ... ... ... ... ... соматикалық
фразеологиялық бірліктер (СФБ) тобын ерекше бөліп қарастырады.
Мұндай топтастыруды фразеология саласын жан-жақты зерттеп жүрген ... [4] ... де ... болады. Зерттеуші фраземалардың
ішкі формаларының туындау көздеріне шартты түрде төмендегідей ... ... ... ... ... мен ... қозғалыстарына
байланысты туған соматикалық фразеологизмдер;
▪ жануарлар әлеміне қатысты пайда ... ...... ... бұл ... ғылымда анималистік фраземалар деген
атпен қолданылып жүр;
▪ өсімдіктер (флора) әлеміне қатысты фразеологизмдер – ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер;
▪ өлшем бірліктерді (метеорология) білдіретін мезуративті тұрақты
тіркестер;
▪ сандық (нумеративтік) фраземалар;
... және ... ... символдық фразеологизмдер;
▪ алғыс және қарғыс мәнді фраземалар;
▪ мифтік және діни фраземалар;
... ... және ... байланысты туған фраземалар;
▪ сәлемдесу және қоштасу мағынасын білдіретін фразеологизмдер.
Жоғарыда атап өткен фразеологизмдердің ішкі ... ... ... ... Р. ... ... жіктемесін сызба
түрінде былайша беруге болады:
-
Жоғарыда аталған топтардың ішінде фразеологиялық қордың басым бөлігін
құрайтын ең көп тараған ... ... ... ... Көптеген
зерттеушілер мен лексикографтардың пікірінше, анатомиялық атаулар мен дене
мүшелері ... ... ... ... кез ... ... тілінің
фразеологиялық қорының 30% құрайды екен.
Т.Ж. Мықтыбаева өзінің «Қазақ және ағылшын тілдеріндегі анималистік
фразеологизмдердің коннотативтік ... 2005 жылы ... ... ... мағыналық-тақырыптық
тұрғыдан топтастырылуы жөнінде төмендегідей ... ... ... және
шетел тіл білімінде тілдердің лексика-фразеологиялық ... ... бөлу ... ... ... кең ... жүргізіліп, өз нәтижесін
беруде. Фразеологиядағы бұл бағыт фразеологизмдерді фразео-тақырыптық өріс
мүшесі ретінде қарастырылады» [ ]. Осы ... ... ... ... екі түрлі жолмен жүргізіліп келетінін, біріншіден,
кәсіптік ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығы, саяси т.б. терминологиялық ... ... ... ... ... ... екінші топ
бойынша, кәсіптік емес тақырыптық топтарға жататын фразеологизмдер,
соматикалық ... ... ... және ... ... түр-түс,
сан, тарихи тұлғалар атаулары кездесетін фразеологизмдер қарастырылғанын
атап өтеді.
Ағылшын тілінің фразеологиялық қоры да басқа тілдердегі секілді ... ... ... ... айнасы, ұлттық менталитетінің көрінісі
болып табылады. Көпшілік фразеологизмдерде ағылшын халқының дүниетанымы,
болмысы, ... мен ... ... ... ... ... көрініс тапқан.
Ағылшын тіліндегі фразеологизмдердің де тақырыптық жіктемесін ғылыми
еңбектерден ... ... ... және ... ... зерттеумен, оларды өзара салыстыра-салғастырумен
шұғылданып жүрген зерттеуші ... ... ... тіліндегі
фразеологизмдердің шығу төркіні» атты мақаласында: «ағылшын тіліндегі
фразеологизмдерді ... ... ... 1. төл ... (ағылшын
тілінің өз ортасынан шыққан); 2. әміркенизмдер (американизмдер) 3. ... ... ... [8, 90б.], – деп ... үш ... ... өз ... автор ағылшын фразеологизмінің пайда болуына
негіз болған ... ... шығу ... ... ... фразеологиясының жеті түрлі пайда болу арналарын атап өткен:
▪ фразеологизмнің құрамында жалпы есімге айналған жалқы есімнің болуы
... ... ... ... есімнің, яғни
антропоним, астроним, зооним, топоним, лақап ат, этноним, түрлі
ұжымдар мен ... ... ... ... ... есімге айналуы;
▪ анималистік (зооморфтық/зоонимді) фраземалар – фразеологизмдердің
құрамында ... ... ... ... ... ... соматикалық фразеологизмдер – фразеологизмнің құрамында адамның дене
мүшелерінің атауының ұйытқы ... ... ... дөрекі не анайы сөздің болуы;
▪ фразеологизмнің құрамында «Harry» деген ... ... - ... ... аты көп ... ... ретінде «сайтан» деген сөздің орнына
қолданылады;
▪ шексперизмдер – ағылшын дарматургы У. ... ... ... фраземалар;
▪ фольклордан енген төл фразеологизмдер – ауыз ... ... ... тіркестер.
Ү. Кеңесбаеваның жіктемесі бойынша ағылшын тіліндегі фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ұйытқысы болып табылатын соматизмді
фразеологизмдерді қай тілдің де ... ... ... ... ... Адамның дене мүшелерінің атаулары адамзат тарихында
алғаш пайда ... ... ... ... ... ... ... бейнелеп сөйлеуге талпынған ежелгі көркемсөз үлгілері
деген болжам жасауға болады.
Сондай-ақ, J. Seidl және W. ... «Oxford Pocket ... ... «Idioms with key words from special ... (арнайы
категориялардың ұйытқы болуымен жасалған идиомалар)» атты бөлімде тұрақты
тіркестерге негіз болған арнайы ұйытқы ... ... ... ... ... жануарлар атауы ұйытқы болған
фразеологизмдер, өлшем бірліктерді білдіретін фразеологизмдер, түс ... ... ... ... ... ... ... ең көп бөлікті құрайтын анатомиялық атаулар ұйытқы болған
соматикалық ... ... ... ... ... ... ... көрген түпнұсқалық еңбектерде де ... ... ... ... ... ... ... өтуді жөн көрдік.
Сонымен, жоғарыда келтірілген мәліметтерден көріп тұрғанымыздай, қазақ
тілімен қатар ағылшын тілінде де фразеологизмдердің ... және ... ... ... ... фразеологизмдерді бірнеше
топқа бөліп қарастыруға болады екен. Мұның ішінде екі тілге де ... ... ... ... ... ең көп ... құрайтын, кез келген
тілде кеңінен кездесетін соматикалық фразеологизмдерге арнайы тоқтап, ... тән ... ... топтарын анықтауды жөн санадық.
Сонымен қазақ және ағылшын тілдеріндегі адамның дене мүшесі ұйытқы
болған ... ...... сөз ... ... ... туындаған атауы.
Адам – табиғаттың тұла бойы туындысы, төл перзенті бола ... да, ... ... тылсым күштерімен бірде алысып, бірде сырын ұғысып, өмір
сүріп келеді. Бұлардың бәріне ... ... өте ... дене мүшелерінің
тікелей қатысы бар деп ... ... адам ... ... ... ... ... танудан бастайды.
Адамның өзіндік болмысы, күрделі табиғаты, сан алуан тіршілік-тірлігі,
қимыл-қозғалысы, физиологиялық қалпы, психологиялық күй кешуінің бәрі дене
мүше атауларына ... ... ... фразеологизмдер арқылы
сипатталып тұр. Адам өзінің физиологиялық, ... ... ... суреттеуде және объективті шындықтағы барлық заттар мен құбылыстарды
сипаттауда өзінің дене ... ... ... ... ... белгілі.
К.Н. Жидебаев: «Анатомические названия, оказываются связанными в
составе идиом или идиоматических ... В этих ... ... ... всем ... ... ... выражений с
участием анатомических названий показывает, как постепенно ... ... ... С ... стороны, наличие названия частей
тела в составах идиоматических ... ... ... и ... ... – деп анатомиялық атаулардың өте көне тілдік бірлікке
жататындығын дәлелдейді. (Жидебаев)
Дене мүше ... ... ... ... еңбектер бар. Сол
еңбектердің анатомиялық атауларды қай жағынан қарастырылғанына ... ... ... көптеген ғылыми мақала, зерттеу жұмыстарында
жан-жақты зерттелгеніне, ғалымдардың түрлі қырынан қарастырғанына ... ... ... аталған мәселе тілдің тарихи сипаты,
тілдің қазіргі жай-күйіне байланысты ... және ... ... ... Сол ... әрқайсысына жеке-жеке толталайық:
Ә.С. Ташауов «Кодекс Куманикус» тіліндегі ... ... ... ... топтары» атты ғылыми зерттеуінде анатомиялық
атауларды зерттеп, олардың «Кодекс» қолжазбасында сөздердің лексикалық
мағынасына ... ... ... ... ... латынша-парсыша-куманша үш
тілдік сөздігі бар екенін және осындай сөздердің бір тобына ... ... дене мүше ... ... сөздер жататындығын атап өткен.
К. Жидебаев «Анатомические названия в казахском языке» (1977 ж.) атты
кандидаттық диссертациялық жұмысында алғаш рет қазақ ... дене ... ... ... тектес тілдермен салыстырмалы тұрғыда ... және ... ... ... олардың мән-мағынасын,
құрылым-құрылысын, шығу төркініне қалам ... ... ... ... ... атауларының тиянақты сөз тіркестер жасаудағы қызметін де сөз ... ... болу үшін ... төмендегідей пікірін келтірейік: «...И,
наконец, изучая лексику, в данном случае названия частей тела, нельзя ... ... на то, что ... легко и широко образуют устойчивые
словосочетания и выступают как ... ... ... и ... ... ... ... жасау тәжірибелері» еңбегінде
жарияланған Ә. Болғанбаевтың ... ... ... атты ... дене мүше ... ұйытқы болуымен
жасалған фразеологизмдер сипатталған. Мақалада қазақ тіліндегі ... ... ... ... тілімізде дене мүше
атаулары негізінде қалыптасқан тұрақты тіркестердің көл-көсір ... ... ... ... күрделілігі сөз болған. Ә.
Болғанбаевтың пікірінше, «анатомиялық ... ... ... ... көп ... ... сөз жасауға сонша бейімдігімен ғана
сипатталмайды, сонымен бірге тұрақты ... ... ... де ... ... ... [....., 87б].
Зерттеуші Р.Е. Валиханова «Сопоставительное исследование соматизмов
казахского и ... ... атты ... еңбегінде қазақ және орыс
тілдеріндегі соматизмдерді салыстыра зерттейді. Автор соматизмдерді шығу
төркіні мен типологиясына ... ... ... ... ұғым ... өтеді. Автордың ғылыми еңбегінде қазақ және орыс ... ... ... ... рөлі анықталған.
Д.Х. Базарова «Семантика наименовании частей тела и производных от них
в тюркских языках» атты еңбегінде дене мүше ... ... ... туындаған бірліктерді талдаған.
Н.М. Қоқышева «Қазіргі қазақ тіліндегі дене мүше атаулары ... ... ... сатыларындағы туынды сөздер»
диссертациясында дене мүше ... ... ... ... ... ... ретінде жұмсалатындығын атап өткен. Автор еңбегінде дене
мүше атауларын сөз ... ... ... ... ... тілдік
материалдар ішінен дене мүше атауларын білдіретінең құнарлы деген жиырма
төрт атау іріктеп ... Атап ... ... ... бас, ... ... ... іш, арқа, аяқ, бел, жүрек, бет, бауыр, көкірек, төс, кіндік,
иық, ауыз, тіл, тізе, мойын, ... көз, тіс, ... ... ... Ал өкпе,
ерін, қабақ, өкше, маңдай, шеке, төбе, самай, таңдай, кірпік, көмей және
т.б. дене мүше ... ... жиі ... сөз тудыру
мүмкіншіліктері жоғарыда аталған сөздерден төмен» 53б.
Л. А. Сайфи «Концептуализация соматического образа человека в ... ... ... (на ... ... английского языка) атты
2008 жылғы жазылған диссертациялық еңбегінде ... ... ... ... өрісті зерттеген. Автор ғылыми-зерттеу еңбегінде
соматикалық өріске енетін бірліктерді сипаттаған, мәдениеттің соматикалық
кодын, соматизмдердің ... ... ... ... Аталған еңбек
қазіргі ағылшын тіліндегі анатомиялық ... ... ... ... мен ... ... жан-жақты қарастырған.
Соматизмдер фразеологизм жасаудағы негізгі компоненттердің бірі болып
табылады. «Сома» грек сөзі ... ... ... ... ... ... сөздіктерде: «Somatic» – 1. of, relating to, or
affecting the body ... as ... from the germ plasm or ... 2. of or relating to the wall of the body. ... дене ... ... болған тұрақты тіркестерді соматикалық фразеологизмдер деп
атаймыз. Соматикалық фразеологияға адамдардың дене ... ... ... де ... ... мен оның ... сөздер арасындағы өзара
байланысты, фразеологизмдерге ұйытқы болған сөздердің рөлі мен ... ... ... ... фразеологиялық мағынаны тереңінен
әрі толық зерттеуге мүмкіндік береді. Фразеологизмдерді мағыналық ... ... ... екі тілдегі өзіндік ортақ белгілер ... ... ... заңдылықтарды анықтауға септігін тигізеді.
Мұндағы «ұйытқы соматизм» ... ... ... ... ... басқа компоненттерге (сыңарларға) «басшылық» етіп,
ықпал жасап тұратын фразеологиялық мағынаны өз төңірегіне ... ... ... ... айтамыз. Бұл ұғымға І. Кеңесбаев былайша
түсініктеме ... ... ... ... сөздер семантикалық
жағынан ерек байқалып, түп қазық есебі қызмет ... ... ... ... ... ... Оны «ұйытқы сөз» деп атаған мақұл» [Кеңесбаев
ФР ... 614б.]. ... ... рөл атқаратын сөзді зерттеушілер
әрқалай атап жүр. Мысалы, ағылшын ғалымдары фразеологизмнің ең ... ... ... сөзді «a key word», «headword» немесе «a ... in the idiom» ... орыс ... О.С. ...... «лексический инвариант», Л.К. Байрамова – «опорное слово», Ю.А.
Гвоздарев – «стержневой компонент» деп ... ... ... қазақ
фразеологы І. Кеңесбаев «ұйытқы сөз» деген атау берген. Ұйытқы ... ... ... ... ... қызмет атқарып, фразеологиялық
тіркестерде қайталанып отырады. Тілдегі кез ... сөз ... ... бола ... ... Тек ... тілдік санасында ұзақ
жасасқан, әбден танылып байырғы сөздік құрамдағы лексемалар ғана ұйытқы
бола алады. Сонымен ... сөз ... ... ... ең ... ... есептелінеді. Біздің еңбегімізде ұйытқы сөз ... ... ... тілдеріндегі фразеологизмдерге негіз, тірек ... ... ... ... ішкі ... ... отыр.
Соматикалық фразеологизмдерді кез келген ұлттың фразеологиялық қорынан
көптеп кездестіруге ... ... ... тұрғыдағы
жіктемесі бойынша құрамында дене мүше атаулары бар фразеологизмдер аса
маңызға ие. Мұны біз ... ... ... ... ... ... мен ... пікірінше, кез келген тілдің
фразеологиялық қорының 30% соматикалық тұрақты ... ... ... ... сөздігінде 630-дан аса соматикалық фраземалар тіркелген. ... ... ... ... ... он томдық түсіндірме
сөздігінде 34 ішкі ағзаның қатысуымен 789 соматикалық фразеологиялық бірлік
тіркелген ... ... ... ... профессор Э.Д.
Сүлейменованың жетекшілігімен Н.Г. ... ... мүше ... ... ... сөздігі» жарық көрді. Аталған сөздікте автор
қазақ және араб ... ... ... ... зерттеу нәтижесінде 200-ге жуық лексикалық бірліктер қамтыған.
Осы сөздіктің «Ішкі мүшелер» деген тараушасында жалпы саны 24 ішкі ағза ... ... ... ... ... ... ағзаларды
жатқызады: ми, мишық, көктамыр (вена), ... ... ... безі,
кеңірдек, өңеш, қолқа иіні, бронх, жүрек, өкпе, көкет, ... өт, ... ... ... ұйқы безі, бүйрек, тоқ ішек, аш ішек, соқыр ... ... ішек ... тік ... ... тілі ... фразеологияның алатын орны ерекше. Оған дәлел –
соңғы ... ... ... жатқан зерттеу еңбектері мен ғылыми
диссертациялардың қорғалу санының жиілігі. Осы ... тек ... ... ... ғана ... олардың санын Қазақстанда тұратын
жеке халықтар тілдерінің ... ... ... зерттеулер
толықтырса, қазақ тілінің туыстас түркі ... ... туыс ... салғастыра зерттеген диссертациялық еңбектер бір ... ... ... ... ... ішіндегі ең көп таралған
соматикалық фразеологизмдерді ... ... ... зерттеген
еңбектер де жеткілікті. Әр зерттеуші соматикалық фразеологизмдерді әр
тұрғыдан салыстыра, ... ... ... мәліметтерден
байқауға болады.
М.Х. Абилгалиеваның «Сопоставительный анализ соматической фразеологии
казахского и немецкого языков» атты ... (1992 ж.) ... ... ... ... ... ... жан-жақты
талдап, мағыналық-тақырыптық топтарға бөліп, құрылымдық-мағыналық ... ... ... фразеологиялық қорының өзара ұқсастықтары мен
айырмашылықтарын, әр тілдің ... тән ... ... ... ... өз ... ... соматикалық фразеологизм
құрамындағы негізгі компонент ... дене мүше ... ... ... де ... Зерттеушінің ғылыми еңбегі
негізінде соматикалық фразеологизмдерге арналған ... үш ... ... ... ... ... ... 1992 жылы жарық көреді.
Уызбаева Баян Кәменқызы өзінің 1994 жылғы «Қазақ тіліндегі соматикалық
етістік фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты» атты ... ... ... ... ... зерттеп, соматикалық бірліктердің ... ... ... ең ... ... ең жиі ... 83 (оның ішінде ішкі
ағзалардан: бүйрек, жұлын, жүрек, өкпе, өңеш, ішек, қабырға, ... ... ... туындаған 1000 СЕФ-ге талдау жасалған. Олар
атқаратын функционалдық қызметіне, ... ... ... ... ... мазмұны, тілдік табиғаты, пайда болу
жолы, қалыптасу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... сипатталды.
Салғастырмалы фразеология аясында неміс және қазақ тілдерінің
соматикалық фразеологизмдерін ... ... ... рет ... М.Т. ... ... ... как объект
сопоставительного изучения (на ... ... и ... ... ... еңбегін ерекше атауға болады. Автордың ғылыми ... ... ... фразеологизмдердің мағыналарының
қалыптасуындағы ұлттық мәдени ... ... ... де дәлелді мысалдармен дәлелденген.
З.К. Ахметжанова, Р.Е. Валиханова авторлығымен «Сопоставительно-
функциональное исследование ... ... ... и
русского языков» атты еңбегі 1999 жылы жарық көрген, мұнда қазақ және орыс
тілдерінің ... ... ... ... қарастырылған.
«Соматизмы казахского и ... ... атты ... ... және олардың ұйытқылығымен жасалған фразеологизмдерге
семантикалық ... ... ... ... фразеологизмдердің ұлттық-
мәдени ерекшеліктері де ұлттың тарихы, мәдениеті, дәстүрі мен болмысы
тұрғысынан ... ... ... ... тіл
теориясын дамытудағы осы ... ... үлес деп ... ... ... ... Н.Ж. Шәймерденованың жетекшілігімен Ж.Қ.
Өміралиеваның «Национально-культурная ... ... с ... (на ... ... казахского и
английского языков) [6, 20б] диссертациясы 1999 жылы ... ... ... ... бас, көз, қол, ... ... жақтан талданып, қазақ, орыс және ағылшын
тілдерінде фразеологиялық бірлік жасау жиілігі ең ... ... ... Бұл ... ... болу жиілігінің жоғары ... ... мен сол ... менталитетімен, болмысымен, ұлттық-
мәдени ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... соматизмдер негізінде ақпарат ... ... ... ... Ахметжанова «Соматическая фразеология как отражение национально-
культурной ... ... ... (на ... ... и ... (2007) атты ... еңбегінде құрылымы әртүрлі тілдерді
салғастыра зерттей отырып, тіл мен ... ... ... ... аясында соматикалық фразеологиялық
бірліктерді ... ... ... ... ... ... назар аударған. Қазақстандағы екі ірі этнос – қазақ ... ... ... ... екі халықтың соматикалық
фразеологизмдерінің этносемантикасын ... ... ... және ... ... ... ... атқарылған.
А.Б. Нұржанова «Дүниенің ... ... ... ... коды» (2010 ж.) атты диссертациялық еңбегінде қазақ
тіліндегі соматикалық фразеологизмдерді «тіл және ... ... ... ... олардың мазмұн межесін қазақ этносының ... ... әлем ... білімінің, өмірлік іс-тәжірибесінің
соматикалық коды тұрғысынан ... ... ... орын ... ... оның дене ... туралы көне ұғым-түсініктердің тілдік көрінісін
айқындаған.
Сонымен тіл білімінде дене мүше атаулары ұйытқы болуымен ... ... ... ... ... ... соматикалық фраземалардың тіркесімділік ... ... ... сипаты, типологиялық құрылымы әртүрлі тілдердегі
соматикалық тұрақты тіркестерді қазақ ... ... ... ... саны аз емес екендігіне көз жеткіздік.
Қазіргі таңда аталған ауқымды тақырып жоғарыда аталған еңбектерден
көріп отырғанымыздай, ... әрі ... ... ... жүр. Ал біз
өз кезегінде соматикалық фразеологизмдерді зерттеу ... ... ... ... ... түрде сыртқы және ішкі деп бөліп ... ... ... ... ... деп адам ... ... бөлік-
бөлшектерін, ал «ағза» деп ішкі бөлшектерін атау үшін ... ... ... ... ... біз ... оның ... қазақ
және ағылшын тілдеріндегі ішкі ағзалар ... ... ... жеке алып ... жан-жақты талдауды, мағыналық-
тақырыптақ топтарын анықтауды жөн көрдік.
Тілімізде ғасырлар бойы қалыптасып, көркем сөз ... ең ... ... ... айналған, әрі бай, әрі сан алуан сөз тіркестерінің
ішінде ... ... ... ... орын ... ... кез келген тілдің лексика-фразеологиялық қорының құнарлы да
байырғы, сан ... мол, ... ... ... ... жан-жақты
талдауды талап етері анық. Осыған байланысты адамның дене мүшесі ұйытқы
болған ... ... ... ... оның ... табиғатын,
өзіндік ерекшелігін арнайы зерттеудің маңызы зор.
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі соматикалық ... ... әр ... ... тән мәдениеті, тұрмыс-тіршілігі мен өмір сүру
дағдысынан хабар беретін тілдік ... ... ... ... ... ... өз ... құрылыс-құрылымы, жұмыс істеу ... ... ... ... бір ... арқылы өзі өмір сүретін ортасын
бейнелеп тануына байланысты жинақтаған ... ... ... ... тілдік бірлік болып саналады.
1.3 Анатомиялық атауларға сипаттама
Дене мүше атаулары (анатомиялық атаулар) ауыспалы мағынада қолдана
отырып, адамдар өз ... ... мен ... ... ... сол себепті де анатомиялық атаулар заманауи лингвистиканың ... ... ... ... ... отыр. ХХ-ХХІ ғғ.
антропологиялық факторға қызығушылық артқанын да атап өткен жөн. ... дене мүше ... ... ... ... ... әрі жан-жақты
талдауды қажет етіп отыр. Ерте кездің өзінде адам қоршаған ... ... (head), қол (hand), аяқ (foot) ... дене ... ... ... Әр ... де анатомиялық атаулар маңызды зор және арта түспек.
Лингвистика саласына ... рет ... ... ... ... фразеологиялық қорын зерттеуші Ф. Вакк енгізген болатын. ... дене мүше ... бар ... ... ... оларды
соматикалық деп атаған болатын. Оның пікірінше, соматикалық тұрақты
тіркестер фразеологиялық қордың ең көне ... ... ... ... ... әрі өнімді бөлігін қамтиды. (Вакк Ф.О. 30с.)
Ағылшын тілінің танымал зерттеушісі А.В. Куниннің пікірінше, сандық
жағынан ... пен ... ... ... кейінгі үшінші орынды
дене мүше атаулары иеленеді. Бұл соматизмдердің кез келген тілдің сөздік
қорындағы ... ... ... ... [ ... ... соматикалық фразеологизмдер туралы төмендегідей пікір
білдеріді: «соматизмы обладают внутренней формой, т.е. той связью, которая
сушествует между фразеологическим ... ... и ... ... ... Для ... фразеологических единиц с соматическим
компонентом внутренней формой являются различные ... ... ... ... человека, физиологические процессы, через
которые совершаются акты ... ... ... ... ... ... ... процессы физического воздействия на человека» [
].
Фразеологияда тілдің тек қоғам тарихы, ... ғана ... ... оның ... ... ... көрініс табады. В.Г. Белинскийдің
дәл айтылған сипаттамасы бойынша: ... ... ... ... его ... ... и самобытное и самородное
богатство».
А. Болғанбаевтың пікірінше, «анатомиялық атаулар негізгі сөздік қорға
жататындықтан, көп мағыналы ... сөз ... ... ... ... сонымен бірге тұрақты тіркестер жасаудағы ... де ... ... ... [11, ... дене мүше атаулары бар ... ... ... ... ... Р.Ю. Мугу тарапынан ұсынылған
жүйесіне жүгінуді жөн санадық. ... ... ... ... ... автор төмендегідей топтарға бөліп қарастырған:
І Сомонимиялық лексика. ... ... ... ... ... ... ең ірі ... құрайды. Ол адам денесінің
барлық мүше, бөлік-бөлшектерін білдіру үшін ... ... ... былайша жіктеуге болады:
1. жалпы жүйені құрайтын атаулар: адам денесін білдіретін лексемалар
2. бас және оның бөліктерінің атаулары
3. мойын және көкірек тұсы ... қол, ... ... аяқ, бармақ атаулары
ІІ Остеонимиялық лексика адам денесіндегі сүйектерді атау ... ... ... ... ... адам ... сүйек жүйесінің тұтас атауы;
2. бас сүйегінің атауы
3. көкірек тұсы ... ... қол, ... ... ... аяқ, ... сүйектерінің атаулары
ІІІ Спланхнонимиялық лексика – адам организміндегі ішкі ағзаларды атау үшін
қолданылады. Зерттелініп жатқан тілдердегі ... ... ... ... ішкі ағзалардың толық атауы
2. ас қорыту органдарының атауы
3. тыныс алу органдарының атауы
4. несеп-жыныстық органдар атаулары
ІV Ангионимиялық ... – адам ... қан ... ... атау ... ... Аталған лексикалық-тематикалық топ соматикалық
лексика жүйесінде ең аз бөлікті ... ... ... – адам ... ... органдарын атау үшін
қолданылады.
1. көру органдарының атаулары
2. есту органдарының ... иіс, дәм сезу ... ... ... ... ... атаулары
Құрылымы әртүрлі тілдердің соматикалық фразеологизмдерін салғастыра
зерттеу олардың құрылымдық-семантикалық, функционалдық, ... ... ... мен ... анықтауға
бағытталады.
Л. А. Сайфи «Концептуализация соматического образа человека в ... ... ... (на материале современного английского языка)» атты
2008 жылғы жазылған диссертациялық еңбегінде қазіргі ағылшын ... ... ... ... ... өз еңбегінде соматикалық
өріске енетін бөліктердің ағылшын тіліндегі ... ... үш ... ... ... былайша жіктеген:
1) ер кісі мен әйел адамының дене мүшелері мен оның бөліктерінің жалпы
атаулары: (human body ... ... build ... ... ... (дене бітімі), head (бас), face (бет), hand(s) (қол), arm(s) (қол
буыны мен ... ... ... foot ... ... (саусақ), etc);
2) адам организмінің тіршілік әрекеті мен қабілетін қамтамасыз ететін
ішкі ағзалар атаулары: (heart ... stomach ... liver ... (өкпе), muscle (бұлшық ет), kidney (бүйрек) etc);
3) адам ... мен ... ... ... blood ... ... skin ... sinew (сіңір), т.б. Екінші және үшінші топ Oxford
Thesaurus of English [, ] еңбегі негізінде 12 ... ... ... ... ... Blood Cells (қан ... Bones ... (ми), Digestive System (ас қорыту жүйесі), Ear (құлақ), Eye ... Heart ... Nervous System ... ... Tooth (тіс), Veins
and Arteries (қан ... мен ... ... ... ... ... ... анатомиялық атаулардың жіктемесін төмендегідей
береді. Оларға 1) жалпы дене мүше атаулары; 2) ішкі ағзалар мен 3) ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесіндегі соматикалық фрагментті
моделдеуде маңызды орын алады және көптеген ... ... ... ие ... ... Адам денесі және оның құрылымы көптеген
халықтардың тілі мен ... ... ... ұлт, ... ... негізгі категорияларды біріктіретін ұғымдар жүйесін қалыптастыруда
әмбебап құбылыс болып ... ... ... жасамас бұрын, ең алдымен, адам
организмін бинарлық оппозиция ... ... жөн ... Бинарлық
дегеніміз латынның «binarius» сөзінен шыққан, екі бөліктен тұратын әлемді
танудың әмбебап құбылысы ретінде сипатталады. Адам ... ... ... ... ... cоматикалық фразеологизмдер
астарындағы адамзат қоғамының рухани-мәдени ... ... ... ... ... ... ... алу және адамның креативтік ойлау
жүйесін, танымдық іс-әрекетін оның тілімен біртұтастықта зерттеудің ... ... ... адам ... тән ... ... оның ми ... сана мен жады құрылыстарының жұмыс істеу принциптерін айқындауға;
екіншіден, ... ... ... ... ... ... адамның табиғи болмыс-бітімнің әлеуметтік-мәдени ұстанымдар
негізінде даму, өзгеру, толығу бағыттарын ... ... ... Осы ... ... ... қорды зерттеуде бинарлық
оппозициялық жұптар ... ... ... ... ... зор. Себебі адам организмінің ... ... ... ... және ... дене ... ... үштік жіктелісіне (бас, кеуде, аяқ) ұйытқы болған ... ... мен ... ұжымдық сананың дуалистік және үшқабатты
мифтік түсініктерін ... дене ... «оң» және ... ... ... ... әртүрлі нысандарды жазықтық бағытта салғастырудың негізіне
алынып, адамның ... ... сан ... ... ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрып, этикет, тұрмыс, т.б.) ... ... т.б. ... қызметінде жұмсалады. Мысалы, оң мен солын
ажырату (адамның оң жағында орналасқан ... сол ... ... ... - «адамның кәмелетке толып, ... мен ... ... ... ... ... ... болса, оң аяғымен
аттап кіру (қыз және ... ...... құтты қара шаңырағына жасаған
жаңа түскен жас келіннің алғашқы қадамы (ырым).
Дене мүшелерінің халық ... ... ... ... ... ойлағанымыздан әлдеқайда көп болуының басты себебі:
олардың бір ғана емес, ... ... ... ... ... Ал оның ... ... мүшенің күрделі табиғатына, яғни оның өзінен
басқа ... ... ... ... ... бөлшек, ағза деп
атауға да болады) болуына байланысты. Мәселен, шартты ... ... ... ... ... ... оның өзі «тіл», «тіс», «өңеш», «таңдай», «қызыл
иек», «ерін», «жұтқыншақ», «езу», «бөбешік» сияқты көптеген ... ... ... ... мен ... ... ... болса да үш түрге бөліп
қарауға болады екен. I топқа – ... ең ірі, ... ... мен ... II ... – сол ірі, ... ... қатысты бөлшек, бөлек
мүшелері, III топқа – бірнеше мүшелердің тоғысқан, қосылған ... ...... ... ... ... [13, 41б].
Халықтардың фразеологизмдер жасауда соматизмдерге жиі жүгінуінің
себебі бірқатар экстралингвистикалық факторлармен түсіндіріледі. Адам ... ... ... да бір ... ... ... меңгере бастайды.
Екінші жағынан, адамзат денесінің өзі алғашқы өмірлік қадамдардан бастап
байқау жүргізуге қол ... ... ... ... ... ... ең ... адамға өзінің дене мүшелеріне қатысты білдіру ыңғайлы
болды. Алайда адам дене мүше ... ... ... фразеологизм
жасауға бірдей қатыспайтындығын да ескерген жөн.
Зерттеу жұмысымызда адам дене мүшелерін шартты түрде сыртқы ... және ішкі ... деп ... ... жөн көрдік. Сондай-ақ зерттеу
нысаны ретінде анатомиялық атауларды қарастырған еңбектерде, адам ... ... ... ... болған фразеологизмдерді зерттеген
диссертацияларда реалды емес ... ... дене ... (жан, көңіл, рух,
ес, ақыл, ой, т.б.) деген ұғым кеңінен ... Сол ... де ... ... ... ... дене ... ішкі ағзалар және
дерексіз (реалды емес) органдар деп шартты түрде бөліп алдық. Соның ішінде
ішкі ағзалар ... ... ... ... ... соматикалық
фразеологизмдердің өзіндік ерекшеліктерін, мағыналық-тақырыптық топтарын,
қазақ және ағылшын тілдеріндегі ... мен ... туыс емес ... ... ... ішкі ... ... соматикалық фразеологизмдерді салғастыра келе, екі халықтың
дүниеге деген көзқарасы, рухани ... мен ... ... ... өмір сүру ... ... ... алу басты мақсатымыз болып
табылады.
А. Рахышев, М. Нұрышев сынды ғалымдардың адам анатомиясына ... ... ... ... ... ... дене ... мен ішкі
ағзалары туралы мәліметтерді топтастырдық. Биологиялық еңбектер негізінде
адам дене ... ... дене ... мен ішкі ... деп, ... ... анатомиялық атаулар негізінде туындаған бірліктерді
зерттеген лингвистикалық ғылыми жұмыстардағы реалды емес ... ... мүше ... ... ... ... адам анатомиясын үш негізгі топқа
бөліп қарастырдық:
Адамның тұла бойын бас жақ, ... тұс, аяқ жақ ... ... ірі ... ... ... болады. Адам денесіндегі сыртқы бөлікке жататын
аталған әр ірі әрі ... ... ... ... мен ... бөлек
мүшелерді қамтиды. Әрбір сыртқы дене мүше бірнеше бөлшектермен ... ... да ... ... бас (head), көз (eyes), ауыз (mouth), ... ерін (lips), ... (neck), маңдай (forehead), құлақ (ears), арқа
(back), іш (belly), ... ... қол (hand), ... (elbows), алақан
(palm), саусақ (fingers), иық (shoulders), бел (thighs), аяқ (feet), тізе
(knees), ... ... ... (calf) және т.б. дене ... ... еңбектерде «мүше» деп адамның сыртқы бөліктерін, ал «ағза»
деп ішкі бөліктерін атауға қолданылып жүр. ... ... ... ... «ағза – (organon – ағза, орган) – өзіне тән құрылысы
мен қызметі бар ... ... әр ... ... жүйесі. Ағза өзіне ғана
тән пішіні, құрылысы, атқаратын қызметі, ... мен орны бар ... ... ... Ағза – белгілі пішіні, құрылысы, орны бар, ... ... ... ... дене бөлігі. Мүшелердің бір бөлігі дене
қуысында орналасады және олар ішкі ... деп ... ... В ... ... ... ... замены
слова «мүше» заимствованием «ағза» в смысле «часть». Такая синонимия на наш
взгляд, не имеет ... ... и мы ... ее ... Однако, своеобразные стилистические нюансы подобные слова ... ... ... нами ... ... ... в ... с общенародным
термином «мүше» научно-книжный стилевой оттенок. Кроме того, термин «ағза»
включает в себя не ... ... ... ... в ... но ... более мелкой, даже мельчайшей детализации в ... ... тела ... ... ... ағзалар жүйесіне топтастырып
қарауға болады. Ағзалар жүйесі бұл өздерінің құрылысы, атқаратын ... ... ... ... біртекті жүйе болып саналады. Терімен жабылған
тірек-қимыл аппараты ... ... ... ... оған ... және іш
қуысы жатады. Демек, «сома» қуыстардың қабырғасын құрайды. Бұл қуыстардың
ішіндегілерді ішкі ... деп ... ... ... ... алу, ... ... жүйелері жатады, сондықтан ішкі ағзалар мен сома ... ... ... ... ... және шартты түрде ғана бөлінеді.
Ішкі ағзалар деп негізінен дене қуыстарында ... ... ... орны бар ... айтамыз. Ішкі ағзалар зат алмасуға қатысады.
Сонымен ағзалар жүйесі – бірлесіп, ортақ ... ... ... жеке-жеке әрекеттенбей, организмді пайдалы нәтижеге жеткізу үшін
бірлесе ... ... ... ... жүйесі, қозғалыс, тыныс алу, ас
қорыту, ... зәр ... ... ... ... Мұны келесі
мәліметтерден көруге ... Адам ... ... ... ... ... жүйесі – қаңқа тұратын көптеген сүйектерден құралып,
бұлшық етке бекінген, денеге белгілі бір ... ... ішкі ... ... және ... қамтамасыз етеді. Негізгі қызметі: тірек,
қорғау, ағзаны қозғалысқа келтіру. Оған ... ... ет, ... ... ... ... қорыту жүйесі – ауыз ... (тіл, тіс, ... ... ... ... ... аш ішек, тоқ ішек, тік ішек және ... ... ... ... біріккен әрекеттері организмге қоректің
түсуін және оның ... ... ... ... болған қоректік заттар
жасушаларға және ұлпаларға қанның көмегімен жеткізіледі.
Қанайналым жүйесі – жүрек пен тамырларынан тұрады. ... ... ... ... тамырларға айдайды, соның нәтижесінде
ұлпаларға оттегі мен қоректік заттар ... ... ... ... алу ... ... мұрын қуысы, кеңсірік, ауатамыр,
жұтқыншақ, көмей, кеңірдек және өкпе жатады. Тыныс алу жүйесі – ... ... орта ... газ ... яғни ... ... ... газын бөліп шығарады.
Зәр шығару жүйесі: бүйрек, несепағар, қуық жатады. Зат алмасу
үдерісі нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... жүйесі – ағзаның көбею қызметін атқарады, оған жатырды
жатқызамыз.
Жүйке жүйесі – ми, ... ... ... ... жүйесі мүшелер
жұмысын үйлесімді реттеп ... ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесі арқылы іске асады.
Соматикалық фразеология тақырыбындағы ... ... осы ... бойынша қорғалған кандидаттық немесе докторлық
диссертацияларда реалды сыртқы дене ... ішкі ... ... ... реалды емес органдар да соматизм ретінде қарастырылып жүр.
Оларға жан (soul), көңіл (mood), ақыл (mind), ес (memory), ... ... ... ... (force), сезім (sense), жігер (will, persistence),
сабыр (patience), ой (thought), рух (spirit) секілді дерексіз соматизмдерді
жатқызуға ... ... жан және ... ... емес ... ... ... кейде қолданыла отырып, тіл білімінде балама соматизм
қызметін атқарады. Ағылшын тілінде де ... ... кей ... ... ... атау ... ... қолданылады.
Нұржанова Айсұлу Балтабайқызы: «Психика концептерінің «анатомиялық»
интерпретациясын жасайтын қазақ ... ... ... ... сарайының жан, жігер, сабыр, ақыл, намыс, ар, қайрат, көңіл, сезім т.б.
дерексіз компоненттері адамның қандай-да бір ... үшін ... ... адам ... бар дене ... сияқтана көрініс беріп,
адамның ішкі әлемінің «органдары» қызметінде жұмсалатыны байқалады» [ ], –
дей келе, ... ... ... ... ішкі ... ... және ... ұғымдарды реалды емес органдар деп атайды. Жан
дегеннің өзі – көзге көрінбейтін, ... ... ... ... ұғым.
Қарапайым халық жүректің атқаратын қызметін жан деп түсінген, кей жағдайда
жүрек ... жан ... ... да алады. Сол себепті де ... жан ... ағза ... ... бар. Дерексіз органдар адам
денесінде дүниені танудың, қабылдаудың көзге ... ... ... ... жоқ, ... ... ... саналады. Реалды емес органдар
көптеген диссертациялық ... ... ... қарастырылып,
фразеологизм жасаудағы маңызы мен жиілігі талқыланып жүр.
Біз өз еңбегімізде адамның ішкі ... ... ... ... ... ... қарастыруды жөн санап отырмыз. Себебі
бұл саладағы еңбектерде өкпе, бүйрек, бауыр, қабырға, асқазан, ішек, ... ... ішкі ... ... ... еңбек жоқтың қасы. Әрине,
«адам денесінің барлық мүшесін байланыстырып, «мемлекет әміршісі» [5,
114б]. ... ... ... ... ... ... ... талдау жасаған. Салғастыра отырып, түрлі ... ... ... ... мен ... анықтаған. Ал қалған
адамның ішкі ағзалары ұйытқы болған фразеологизмдер әлі де болса ... ... етіп ... ... ... фразеологиялық тіркес жасау
жиілігі бір тілде жоғары болса, екінші бір тілде төмен екені ... ... ... ... да диссертациялық еңбегіміздің басты мақсаты
болып табылмақ.
Биологиялық және анатомиялық ғылыми ... ... ... ... ... ... сондай-ақ М. Нұрышевтың «Адам анатомиясы»
атты еңбектеріне сүйене отырып, «Ішкі органдар туралы ілім» атты ... ... ... ішкі ағзаларына төмендегідей анатомиялық
атауларды жатқыздық және осы ... ... ... ... ... ішкі ... ... қазақ және ағылшын тілдеріндегі
аудармалары төмендегі кестеде берілген:
Кесте – 1
Қазақ және ... ... ішкі ... ... |Қазақ тіліндегі ішкі ағзалар |Ағылшын тіліндегі ішкі ағзалар |
|1. ... |Heart ... ... |Liver ... |Бүйрек |Kidney ... |Өт | Gall ... ... |Lungs ... ... (асқазан) |Stomach ... ... |belly, abdomen ... ... |Bowels , ... ... |Ащы ішек |Small ... ... |Тоқ ішек |Large ... Colon ... |Тік ішек ... intestine ... ... ... бүйен |Blind intestine ... ... безі ... ... |Кеңірдек ... windpipe ... ... |Gullet ... ... |Larynx ... ... |Gorge ... ... |Bladder ... ... ... |Spleen ... |Жатыр |Uterus; womb ... |Тіл |Tongue ... |Тіс |Tooth ... ... |Palate ... |Ми |Brain ... ... |Spinal cord ... ... без |thyroid gland, glandula ... |Кеңірдек тарамы, ауатамыр |bronchial tubes |
| ... | ... ... иек |Gum ... |Бөбешік | ... ... ... ... бар, өзінің белгілі бір орны бар, жеке-
жеке қуыста орналасқан ішкі ағзалармен қатар, сол органдарға негіз, ... өмір ... ... ететін көптеген түзілістер де бар екені
анық. Оларға қаңқа, сүйек (қабырға, омыртқа, жауырын, ... ... ет, ... ... ... Адамның тірек-қозғалыс аппараты (қаңқа,
сүйек, бұлшық ет, сіңір) құрамында денеге тірек болу және ішкі ... ... ... ... қорғау қызметтерін атқаратыны
белгілі. Аталған (сүйек, қаңқа, ... ет, қан, ... ет, ... ... ... ... қарастырылғанымен, биологиялық
еңбектерде ішкі ағза ретінде сипатталмайды. Олар адам денесінің тұла ... ... ... ... Сол ... де біз өз ... ... тек өз атқаратын қызметі, өзінің белгілі орны бар нақты ішкі
ағзаларды қарастыруды жөн ... Бұл үшін ... ішкі ... жеке
бөліп сипаттаған биологиялық, анатомиялық еңбектерге, авторлардың ғылыми
жіктемесіне сүйендік.
Соматикалық ... ... ... дене ... жиі ... ... ... пікір лингвистикалық, лексикологиялық еңбектерде
қалыптасқан. ... ... ... ... ... бола алады:
Ж.К. Өміралиева: «В любом языке при фразеологизации чаще всего ... ... ... ... ... тела ... [ 58 ... зерттеуіндегі төмендегі пікір де осы ойды нақтылай
түспек: «Чаще ... ... ... соматические лексемы,
представляющие собой названия наружных частей ... ... и ... ... ... наблюдаемые самим человеком» 12с
Соматизмдердің фразеологизм жасауға қатысу дәрежесінің түрлілігі дене
мүшелері қызметінің адам үшін активтілігімен де ... ... ... ... бұл ... ... ... «Конечно физиологически
бесполезных частей тела нет, однако человечество в историй своего развития
разделяет их на ... и ... ... как ... наш ... ... ... тела более активны в образовании, чем ... 14б]. Ал О. ... ... «Наиболее жизненно важные части тела
активно участвуют в образовании фразеологизмов».
Адам өмірінде әрине, ... ... дене мүше жоқ, ... ... өз қызметі, адам өмірінде алар өз орны бар. Қадыр Мырзалиевтың «Не
үшін» атты ... ... дене мүше ... басты қызметі нақты
көрсетілген. Әр дене мүшенің өз ... адам ... өз орны бар ... осы ... ... бола ... үшін
– Екі көзің не үшін керек?
– Жақсыларды көру үшін!
– Екі қолың не үшін керек?
– Елге көмек беру үшін!
... ... не үшін ... ... ... ... ... деген не үшін керек?
– Жауларымнан қыңбау үшін!
– Тіл мен жағың не үшін ... ... айту ... Ал ... ... ... ... жерге қайту үшін!
Қ. Мырзалиев.
Дүниедегі материалдық және рухани байлықтарды бәрін өндірген адамзат
болғанымен, олардың дене мүшелерінің атқаратын ... бәрі бір ... ... Дене ... ... жағынан активі және пассиві
бар. Дене ... ... ... ... ... ... туындаған жекелеген сөздер мен фразеологизмдердің сан
мөлшерімен белгіленеді [Болғанбаев Ә.].
Қазақ тіліндегі ... ... ... фразеологизмдерді
жасаудағы қызметі жағынан ең өнімділері деп, көз (eye) (452), жүрек-жан-
көңіл (heart) (291), қол (hand) (262), бас (head) (257), іш (belly) ... (mouth) (245), бет (face) (164), қан (blood) (151), аяқ (foot) ... (tongue) (103) ... дене мүшелерді ерекше атап өтетіні белгілі.
Аталған соматизмдердің ... ... бес ... ... соматикалық
фразеологизмдерді жасауға ұйытқы болған. Сол сияқты құлақ, арқа, көкірек,
бел, мойын, ... ... ... ет, кеуде, тіс, иық, қарын, сүйек, жақ,
төбе, сақал, бауыр сияқты анатомиялық атаулардың әрқайсысы ... ... ... ... фразеологизмдерді жасауға негіз бола отырып, олар
соматикалық фразеологизм тудыруда ... ... ... атауларға
жатады.
Қазақ тілінде Г.Н. Смағұланың пікірінше, қазақ тіліндегі ... ... ... ... ең ... соматизмдерге «көз,
жүрек, қол, бас, бет, ... бет, аяқ, іш, тіл» ... он ... дене ... ... Смағұлова Г.Н. Сом ата // Қаз тілі мен әд №3. – 1993.
Р.Е. Валиханова «Сопоставительное ... ... ... ... ... атты ... ... қазақ және орыс
тілдеріндегі соматизмдердің сөзжасамдық және ... ... ... жасай келе, сыртқы және ішкі ағзалардың
фразеологизм ... ... ... ... ... ... по данным филологических словарей, так по результатам ассоциативного
эксперимента ... о том, что ... ... ... ... части тела и в русском, и в казахском языках относятся к ... ... ... широкой фразеобразовательной способностью
лексем. Это обусловлено, видимо тем, что ... ... ... ... ... легко выделимы, и функции каждого из этих органов
очевидны для ... ... ... ... органы, либо мелкие части тела, в
каждом из ... ... ... по разному. Факторов,
влияющих на широту-узкость ... ... ... ... ... их ... и ... высокую или низкую
продуктивность и соответвующую ... ... ... ... ... ... ... анатомических знаний о строении тела
животных, обусловленного скотоводческим ... ... ... и
меньшая распространенность подобных знаний у русских, ведущих в ... ... ... более точное знание о степени ... или ... ... в ... ... ... организма, а также намного
большее количество ... с ...... ... производящих основ – соматизмов» [ ], – дей ... ... ... ... ... бай әрі фразеологизм
жасаудағы қабілетінің жоғары екендігін атап өтеді.
Қазақ тілінің көп ... ... ... ... дене ... 200 жуық ... атаулар қамтылған, бұлардан туындаған 4200
фразеологизм бар екенін Ә. Болғанбаев нақты атап өткенін ... ... сан ... ... ... көрсету үшін зерттеуші соматизмдерді
төмендегідей бес топқа ... ... Мұны ... ... ... ... – 2
Қазақ тіліндегі анатомиялық атауларға байланысты фразеологизмдердің
арақатынасын көрсететін көрсеткіш
|Дене мүше |Анатомия ... ... ... ... |лық ... |соматикалық |соматикалық |
| ... ... ... ... ... мүшелер|61 |1949 |778 |1117 ... ... |444 |182 |262 ... |29 |545 |257 |287 ... | | | | ... |34 |789 |304 |485 ... | | | | ... мүшелер|34 |467 |176 |211 ... |181 |4194 |1607 |2496 ... ... ... ... ... ... өнімді қызмет атқарады екен. Мұнда анатомиялық ... ... ... ... ... жағанан болсын дене
мүше атауларының ішіндегі ең байы бас ... ... ... ... Бас
мүшелеріне қатысты фразеологизмдер бүкіл дене мүшелеріне қатысты тұрақты
тіркестердің қырық бес пайызын ... ... ... көре ... саны ... екінші орында тұрған ішкі ағзалар
негізінде ... ... ... ... ... Бұлар
анатомиялық атауларға қатысты фразеологизмдердің бестен бір бөлігіне жуығын
қамтиды. Сөз саны жағынан да, ... ... ... ... ... да ең ... қол ... екенін жоғарыдағы кестеден
байқауға болады.
Фразеологизмдерді жасауда анатомиялық атаулардың өнімділігін бірқатар
экстралингвистикалық факторлармен, ... ... ... ... Мұны К. ... былайша түсіндіреді: «Казахи в силу
историко-экономических условий своей ... т.е. как ... ... ... ... животных. А общих анатомических деталей
у человека и животных множество». Мал шаруашылығын кәсіп еткен қазақ халқы
үшін әрине ... дене ... жете ... Мал мен адамдардың организмінде
ортақ бөліктер, мүшелер мен ... бар ... ... ... да ата-
бабамыз өздеріне етене жақын ағзаларды өмір құбылысының түрлі арналарын
сипаттау, ... ... үшін жиі ... Дене мүше ... қызмет атқарған, мысалы ең ... бала ... ... ... ... құралы ретінде, мысалы: қас пен көздің
арасында, қол созым жер, сондай-ақ соматизмдер ... ... ... ... ... үшін ... Халық санасында сараланып,
жадында сақталған мағлұматтарға, халық түсінігіне, ауыз ... ... ... ... ... ... ... – басқару, ойлау,
бағдарлау, ақыл-парасат ұғымдарының символы, «көз» – дүниетаным, «бүйрек»,
«бауыр» – жақындық, ... ...... күй, ...... ...... махаббат, билік көздері ұғымдарымен астарлас
келеді. Бұл халық ... ... ... ... көзі ... ... ─ дүниенің қарабайыр бейнесінің фразеологиялық
фрагментін сомдайтын тілдік модельдер, сондай-ақ адамның өзін-өзі тануымен
және ақиқат ... ... ... ... тәжірибесі арқылы қабылдауымен
байланысты қордаланған ... ... ... ... ... - деп ... берген.
Ғылыми еңбекті жазу барысында, қазақ және ағылшын тілдеріндегі ішкі
ағзалар негізінде пайда болған ... ... ... аталған тақырып бойынша мәлімет табуда кейбір қиындықтарға тап
болдық. Нақтылап айтар ... кез ... ... ең көп әрі ... 30% ... ішкі ... негізінде туындаған соматикалық
фразеологизмдерге қатысты лексикографиялық еңбек – ... ... ... екі ... ... сөздіктің болсын) осы уақытқа дейін
жарық көрмеуі ... ... ... ... ... ... ... қолға түскен сөздіктердің барлығын қарап, соның ішінен
ішкі ағзаларға қатысты тұрақты ... ... ... ... тура келді. Мұнда тіл біліміндегі (прием сплошной выборки) жалпылай
сұрыптай ... ... ... Осы ... ... ... тәсілі
негізінде қазақ және ағылшын ... ... ... отырып, ішкі ағзалар ұйытқы болған соматикалық ... ... ... – 450, ... ... – 250) жуық ... ... ... ... ... ... отырған осы туыстығы
жағынан әртүрлі қазақ және ағылшын ... ... ... салғастыра қарастыру арқылы ұлттық-мәдени, тарихи ерекшеліктерін
анықтау ... ... ... туыс емес ... және ағылшын халықтарының соматикалық
фразеологизмдерін салғастыру кезінде әрине, адамның анатомиялық атаулары
ұйытқы болған соматикалық ... ... ... пайда
болу арналарын, жасалу тәсілдерін, даму үрдісін, қалыптасу дәстүрін ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымы, болмысы тұрғысынан қарастырып, рухани-мәдени өмірі,
салт-дәстүрі, наным-сенімі, әдет-ғұрпы негізінде жан-жақты сипаттау ... ... ... тіл ... соның ішінде соматикалық
фразеологизмдердің табиғатына халықтың өз көзімен, өз болмысы ... ... ... ... ішкі ... ... ... тұрақты тіркестерге баға беру қажет.
2 тарау. ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ... ІШКІ ... ... ... ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРГЕ СИПАТТАМА
2.1
Тіл біліміндегі салыстырмалы-салғастырмалы әдіс тілдердің өзара ұқсас
жақтары мен өзіндік айырмашылықтарын анықтау мақсатында, сондай-ақ ... ... ... емес тілдердің фонетикалық, лексикалық,
грамматикалық, ... және ... да ... ... ... жатқан тілдер жүйесіндегі ортақ әрі айрықша
жайттарды анықтауда ... жүр. Бұл ... ... ХІХ ... ... ... ... мен тобы, олардың туыстық ... ... ... ... ... ... жатыр. Аталған
салыстырмалы-тарихи әдіс туыстас ... ... ... ... зерттеп, ондағы лексикалық және грамматикалық, фонетикалық
құбылыстардың шығу ... ... мен ... және түп ... ... анықтау үшін пайдаланылған. Соның ... ... әдіс ... тіл ... ... мен ... екі ... сөздіктер құрастыру практикасы мен
теориясында кең қолданысқа ие.
Кейінгі жылдары тіл ... ... ... ... және
типологиялық жағынан туыстығы жоқ тілдермен салыстыра-салғастыра зерттеу
мәселесі кеңінен қарастырып жүр. Түрік және герман ... ... ... және ... тілдерінің фразеологизмдерін кешенді түрде тіл
біліміндегі жаңа бағыттардың ұстанымдарына сүйене ... ... ... ... ... ... салыстырмалы әдіс арқылы туыстас емес тілдерді де
салғастыра зерттеуге болады деген пікір кең өріс ала бастады. ... ... ... ... ... ... ұқсас жақтарын тануға
деген құлшыныс ғылымға жаңа салыстырмалы-салғастырмалы тіл ... ... ... ... әдіс ... ... кең ... тіпті оған
байланысты тіл білімінің жаңа тараулары, зерттеудің жаңа бағыттары пайда
бола ... ... ... ... ... ... ... фразеология және сонымен қатар салғастырмалы тіл
білімі секілді лингвистика салалары өз алдына жеке пән ... ... ... ... мен ... ... нысанына айналып отыр.
Сонымен қазіргі ... ... ... ... әрбір тілдің өрнек бояуын, әрбір ... ... ... ... ... өзара ұқсас белгілері мен мәдени
ерекшеліктерін тануға түрткі ... ... Осы ... ... еңбектер мен
зерттеулер мәдениетаралық қарым-қатынастың төрінен орын алып, халықтар
арасында бір-бірімен түсінісу, ... білу ... ... ... ... келеді.
Лингвистиканың өзге салалары секілді төрт аяғын тең басқан фразеология
саласы да ... ... ... ... ... байлығының жарқын көрінісіне
айналып отырған терезесі тең, өз алдына жеке ... пән ... ... ... кез ... ... фразеологизмдері сол халық мәдениетінен
дерек беретінін мына ойында жақсы ... ... ... ... ... ... возможность проникнуть во внутренный мир человека
– носителя этого языка, выявить его ... ... ... ... ... национального характера. Характерной
особенностью фразеологизмов с компонентом ... ... ... ... В ... содержании названных единиц воплощены
некоторые представления человека о самом ... с их ... ... ... и ... ... дух ... его психологию, менталитет и
характер» [ ... тіл ... жеке ... ... қалыптастыруда, оның
нысандарын, тілдегі орны мен табиғатын, ... ... мен ... пәнін анықтауда, маңызды теориялық тұжырымдар жасауда көптеген
отандық және шетелдік ғалым-фразеологтардың еңбектері ерекше орын ... ... ... ... жалпы және салғастырмалы
фразеология мәселелеріне арнап жазған құнды-құнды еңбектерде қазіргі таңда,
әсіресе, фразеологизмдердің жасалуына ұйытқы ... ... ... ... ... жүр. ... ... тіл білімінде құрамында дене мүше
атаулары бар соматикалық фразеологизмдерге қызығушылық ерекше арта ... ... ... тіл ... ... нысанына айналып отыр.
Р.М. Вайнтраубтың пікірінше: «Фразеологические единицы, содержащие в ... ... ... части тела человека или животного относятся к
семантическому ... ... и ... ... его ... и ... ... его эмоции, психическое и
физическое состояния, его деятельность и поведение, а также взаимоотношения
между ... и ... к ... ... ... на
которые подразделяется семантическое поле «человек».
Осы аталған соматикалық фразеологизмдерді қарастыру барысында дене
мүшені ішкі және сыртқы деп ... ... ... ... Ішкі ... қуыста орналасқан, адам өмірінде аса маңызға ие, өз ... бар дене ... ... ... дене ... дегеніміз адам
денесінің сыртқы бөлігінде орналасқан, көзге көрінетін дене бөліктерін
айтамыз. Адам ... мен ... дене ... ... ... мен
алатын рөлі үлкен. Мұны төмендегі пікір дәлелдей түседі:
Тело внутреннее: «Внутреннее тело – мое тело как ... ...... из себя ... ... и ... потребностей и желаний, объединенных вокруг внутренного мира;
внешный же момент, как мы ... ... и не ... и ... и, имея ... ... ... через
его посредство принадлежит внутреннему единству. Непосредственно я не ... на свое ... ... все ... ... связанные у меня с телом, относятся к его ... ... ...... ... страсти, удовлетворения».
Тело внешнее: «Внешнее тело объединено и оформлено познавательными,
эстетическими категориями, совокупностью внешних зрительных и ... ... в нем ... и ... ... ... ... на внешнее тело другого непосредственны, ... по ... к ... непосредственно переживается мною красота
человеческого тела, то есть оно начинает для меня в ... ... ... ... ... ... и фрагментарному
внешнему видению. Воплошен для меня ценностно-эстетически только другой
человек. В этом отношении тело не есть ... ... оно ... ... его ... и ... деятельности». Бахтин М.М. Проблемы
поэтики Достоевского. – М., 1979. – 314 с.
Адам дене мүше ... және ... ... ... ... ... туынды сөздер, фразалық тіркестер өте көп. Тілдің мыңдаған
жылдар бойы дамуы ... адам дене ... ... ... өзгертілуі арқылы көптеген туынды бірліктер мен ... ... ... Адам дене ... ... сөздер мен одан
туындайтын бірліктер кез келген тілдің мол ... ... ... ... тура және ауыспалы мағынада, көп мағыналы сөздер ... де, ... жұп, ... ... ... да, ... метонимиялық
қолданыстарда да, фразалық тіркестерде де көптеп кездеседі. Анатомиялық
атауларға қатысты фразеологизмдер ... ... да сан ... ... ... ... ... байқауға болады.
Адамның өзіндік жеке болмысы, аса күрделі табиғаты, ... ... ... ... ... ... қалпы,
психологиялық күй кешуі мен қоршаған ортаға деген қарым-қатынасы – ... де дене мүше ... ... ... ... ... фразеологизмдер арқылы сипатталып тұрады. Соматикалық
фразеологизм ... ... ... сөз ... тән ... ... ... Олар мазмұн, мағына, тақырып, ұйытқы соматизмдер мен
жай лексемалардың өзара қатынасына қарай бірнеше топқа жіктелінеді. ... ... ... функционалдық қызметіне қарай
тақырыптық және ... ... ... Алдыңғы тарауда сөз
етілгендей, өз ... ... ... қазақ және ағылшын
тілдеріндегі ішкі ... ... ... ... фразеологиялық
бірліктереді алып отырмыз. Қазақ тілінде І. Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігі», ... ... ... ... ал ағылшын
тілінде А.В. Куниннің «Ағылшынша-орысша фразеологиялық сөздігі», J. ... «Oxford English Idioms» ... ... ... ... ... ... dictionary of Idioms» атты
лексикографиялық ... ... ішкі ... ... болған соматикалық
фразеологизмдерді бірыңғай сұрыптау ... ... 660-қа ... ... топтастырдық. Осы сөздіктер негізінде
жинақталған соматикалық фразеологизмдер ... ... және ... ... (heart), бауыр (liver), бүйрек (kidney), өкпе ... ... ішек ... ми (brain), жұлын, өңеш, кеңірдек, көмей,
жұтқыншақ, өт, қуық, жатыр (womb), талақ (көкбауыр) (spleen), тіс ... ... ... (palate) ... ішкі ағзалар ұйытқы болып отырғанына
көз жеткіздік. Аталған соматизмдердің фразеологизм жасаудағы өнімділігін
анықтау ... ... ... ішкі ағзалардың ұйытқы болуымен
жасалған соматикалық тұрақты тіркестердің қазақ және ағылшын ... ... ... ... және ... ... ішкі ағзалар ұйытқы болған соматикалық
фразеологизмдер жиілігінің сандық көрсеткіші
Кесте – 3
| | ... ... | ... ... ... ... |СФ ... | |
| | ... саны | ... саны ... ... |100 |Heart |117 ... ... |53 |Liver |7 ... ... |8 |Kidney |2 ... ... |30 |Lungs |3 ... ... |32 |Stomach |7 |
| ... | | | ... ... |12 |Bowels |4 ... |Ми |23 |Brain |17 ... ... |1 |Gorge |3 ... |Өт |3 |Gall |3 ... ... |7 |Spleen |1 |
| ... | | | ... ... |2 |Uterus; womb |1 ... |Тіл |79 |Tongue |40 ... |Тіс |18 |Tooth |25 ... ... |3 | Bladder |- ... ... |10 |Palate |- ... ... |9 ... |- ... ... |8 ... |- ... ... |10 |Gullet |- ... ... |22 |Larynx |- ... ... | | | ... |Қызыл иек | | | ... ... 19 ішкі ... фразеологизм жасауда кеңінен
қолданылатын болса, ағылшын тілінде 13 ішкі соматизм фразеожасамда ... ... ... ... ... жұлын, қуық секілді соматизмдер
ағылшын тілінде фраземажасамда қолданылмайды ...... ... ішкі ... ... болуымен жасалған соматикалық
фразеологизмдердің пайыздық көрсеткіші
|№ |Соматизмдер ... ... СФ ... |
| ... ... ... саны |% ... ... |100 |23,26 ... |Тіл |79 |18,37 ... |Бауыр |53 |12,33 ... ... ... |32 |7,44 ... ... |30 |6,98 ... |Ми |23 |5,35 ... ... |22 |5,12 ... |Тіс |18 |4,19 ... |Ішек |12 |2,79 ... ... |10 |2,33 ... ... |10 |2,33 ... ... |9 |2,09 ... |Бүйрек |8 |1,86 ... ... |8 |1,86 ... ... ... |7 |1,63 ... |Өт |3 |0,70 ... ... |3 |0,70 ... ... |2 |0,47 ... |Жұтқыншақ |1 |0,23 |
| ... |430 |100,00 ... ... ... ... ... ... жиілігі
жоғарыдан төмен қарай кему реті пайыздық көрсеткішпен берілген.
Қазақ және ағылшын ... ішкі ... ... ... ... ... ... санын нақты айту қиын. Қазақ
тілінде шамамен 19 ... ... ... ... ... іштей
сұрыптап, топтастыру нәтижесінде төмендегідей сандық қатынасты ... ... ... ... бірлік қазақ тілінде ішкі
аңзалар ішіндегі ең жоғары жиілікті құрайтыны мәлім болды, ... ... ... жинақталды. Сондай-ақ тіл (79 бірлік) және бауыр (53 бірлік)
соматизмдерінің жиілігі қазақ ... ... ал ... (32), өкпе (30), ... көмей (22) тіс (18) секілді ішкі ағзалардың соматикалық фразеологизм
жасаудағы жиілігі орта, қалған ішек (12), ... (10), ... (10) ... бүйрек (8), кеңірдек (8), талақ (7), қуық (3), өт (3), ... ... (1) ... ... ... төмен соматикалық фразеологиялық
бірлік жасау арқылы ең төменгі жиілікті құрады. Кейбір ішкі ... тоқ ... тік ... соқыр ішек пен ұйқы безі ... ... ... ... ... ... ... қолданылмайтынына куә
болдық.
Қазақ тіліндегі соматикалық фразеологизмдерге ұйытқы болған ішкі
ағзалардың ... ... ... ... де көрсетілген. Диаграмма
– 1 қосымша ретінде ... және ... ... ішкі ... ... ... ... ерекшеліктерді нақты байқау мақсатында,
төменде ағылшын тілінің соматикалық фразеологизмдерінің жиілігінің ... ...... тіліндегі ішкі ағзалардың ұйытқы болуымен жасалған соматикалық
фразеологизмдердің пайыздық көрсеткіші
|№ | ... ... СФ ... % |
| ... ... саны | ... |Heart |117 |50,87 ... |Liver |7 |3,04 ... |Kidney |2 |0,87 ... |Lungs |3 |1,30 ... |Stomach |7 |3,04 ... |Bowels |4 |1,74 ... |Brain |17 |7,39 ... |Gorge |3 |1,30 ... | Gall |3 |1,30 ... |Spleen |1 |0,43 ... |Womb |1 |0,43 ... |Tongue |40 |17,39 ... |Tooth |25 |10,87 |
| |  |  | |
| |Total |230 |100,00 ... және ағылшын тілдерінде соматикалық фразеологизм жасаудағы ішкі
анатомиялық атаулардың жалпы саны (19/13) мен соматикалық ... ... ... екі ... айырмашылықтар болғандықтан (қазақ
тілінде жоғары, ағылшын тілінде төмен), ... ... ... ... ... ... көрсеткіші пен диаграммада қазақ және
ағылшын тілдерінде алшақтықтар байқалады.
Ағылшын тіліндегі ішкі соматизмдердің фразеологизм жасаудағы пайыздық
көрсеткішін диаграмма – 2 ... ... ... ... Ішкі ... ұйытқы болған қазақ және ағылшын тілдеріндегі соматикалық
фразеологизмдердің мағыналық-тақырыптық топтары
Туыстығы жағынан әртүрлі екі тілдегі фразеологиялық және ... ... ... ... саны ... ... ішкі ағзалардың ұйытқы болуымен жасалған соматикалық фразеологизмдердің
жалпы саны 660 ... ... ... оның 430 ... ... ... ағылшын тілінде 230 бірлік бар екені анықталды. Туыстығы жағынан
әртүрлі қазақ және ағылшын ... ... ... ... ... бірдей жоғары жиілік көрсеткішіне (қазақ тілінде – 100,
ағылшын тілінде - 117) ие ... ... Осы ... ... ... ... қазақ және ағылшын
тілдеріндегі ішкі ағзалар негізінде пайда болған тұрақты тіркестердің ортақ
белгілерін, айырмашылықтарын, тілдердің ... ... ... ... ... ... мен ... ортақ
белгілерді анықтауды жөн санадық.
Тілдегі фразеологиялық қордың тақырыптық классификациясын жасау –
фразеологизмдердің ... ... ... ... ... бейнелілігін көрсетуге мүмкіндік ... ... ... топтастыру көптеген тілдерге тән
ортақ, универсалды құбылыс екені ... ... ... ... кез ... тілде ең жоғары жиілік көрсеткішке ие.
Тақырыптық топтар дегеніміз – бір саладағы ... ... ... мазмұн-мағына, тақырып жағынан бір-бірінен оқшауланып,
шоғырланып тұратын тобын айтамыз. Бұл ... Б.К. ... ... ... ... ... ... біз соматикалық фразеологизмдерді
мәдени, рухани өмірдің қай саласында ... қай ... ... оның ... ... ... ... мүмкіндік
аламыз» [Уызбаева Б.К. 31 б.]. Тақырыптық топтарға жіктеу біздің жағдайда
ішкі ... ... ... ... ... және ағылшын тілдеріндегі
соматикалық фразеологизмдердің табиғатын тереңірек ... ... С.К. ... ... мыңдаған фразеологизмдерді жан-жақты
зерттей, тақырыптық, мағыналық топтарға жіктеу арқылы ғана халықтың ... ... ... мен ... ... болады. Осы
жүйеде топтастырудың нәтижесінде әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... сарыны, ұлттық ерекшеліктер
мен игі қасиеттер белгісі айқындалады. Бұл – тарихтың сара жолдарын, ... ... ... ... ... ғана тән ... ... тілде
сақтау арқылы болашаққа жол салу, келешек ұрпаққа бағыт-бағдар беру ...... ... ... ... арқылы әр халықтың
ұлттық ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік беретініне көз ... С.К. 114 ... Ә. ... тақырыптық-мағыналық топтастыру жөнінде төмендегідей
пікір білдіреді: «преметно-тематическая классификация ФЕ казахского языка
определяет ... ... ... их ... употребления, отражает весь
длительный языкотворческий процесс народа, ... или ... ... его культурной, духовной, социально-экономической жизни. Предметно-
тематическую классификацию ФЕ можно провести по двум принципам: 1) с ... ... ... или ... ... т.е. ... и 2) с учетом общего значения ФЕ, т.е. ... ... ... предмета, явления».
Р.Е. Валиханова: Тематическая ... ... ... ... дающий возможность для выявления: 1) общих моментов в
восприятий частей тела, обусловленных ... ... ... и ... ... ... для всех народов, 2) различий в
восприятии частей тела ... со ... ... ... ... психологии, культуры носителей языка.
Жоғарыда келтірілген ғалымдардың пікірі негізінде фразеологизмдердің
тақырыптық-мағыналық ... ... сол ... ... ... ... ... берсе, соматизмдердің тақырыптық топтары әр
елдің тарихи ... ... ... және ... танысуға
септігін тигізеді. Қазақ және ағылшын ... ... ... ... ... тұрақты тіркестердің
семантикасы, құрылымы, көркемдігі, шығу төркіні, жасалу жолдары, мағыналық
топтары мен ... ... ... ... мәнін ұғу басты
міндетіміз саналады. Осы қағидатқа сай қазақ және ... ... ... бірнеше мағыналық топқа бөліп қараймыз:
▪ Адамға қатысты ішкі ... ... ... ...... ... портретін, түр-тұлғасын
сипаттайтын, адамның жеке басына тән ... ішкі ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерін
бейнелейтін, сондай-ақ адамның психикалық ерекшеліктерін ажарлайтын
тұрақты ... ... ... байланысты соматикалық фразеологизмдер –
тіліміздегі адамның өсіп-өнуіне, ішкі-сыртқы ... ... ... ... тұрақты тіркестер;
▪ Наным-сенім, салт-дәстүрге байланысты соматикалық ... ... ... ... әдет-ғұрпына байланысты адам дене мүшелерінің
ұйытқы болуы негізінде туындаған фразеологизмдер;
▪ Қарғыс мәнді фразеологизмдер – ұлттық дәстүрге тән, ... ... ... ... ... білдіретін соматикалық фразеологизмдер –
ішкі ағзалардан туындаған туыстық, жақындық, ... ... ... ... Өлшем ұғымына байланысты СФ – қазақ дәстүрінде қалыптасқан ... ... ... ... ... өлшемдік ұғымдар да
соматикалық фразеологизмдер арқылы сипатталып отырады;
▪ Эмоцияны бейнелейтін ... ...... жан-
дүниесінде болып жатқан сан алуан қарым-қатынас негізінде туындап
жатқан түрлі ... дәл ... ... ... ... ... ... байланысты соматикалық фразеологизмдер – ішкі
ағзалардың ұйытқы болуымен жасалған соматикалық фразеологизмдердің түр-
түс атауларымен тіркесіп ... ... ... ие ... тұрақты
тіркестер.
▪ Адамның табиғи қажеттілікке байланысты ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, өсіп-өнуіне қажетті
барлық физиологиялық, психологиялық, зиялы ... ... көз ... ... ... Ауа ... демалу,
қоректену, жүріп-тұру, ойлану, өзара сөйлесу, ... ... ... ... заттарды денеден шығаруға дейінгі
әрекеттер табиғи қажеттілікке жататыны сөзсіз.
▪ Ым-ишараны ... ... ... – адам ... ... ... ... белгілерді (дене қимылы, ым,
дене күйіне байланысты) білдіретін тұрақты тіркестер.
▪ Шешендік өнерге ... ... ... – екі
халықтың өзіндік ... ... ... халық өмірінің
өзіндік ерекшеліктерін сипаттайтын тұрақты тіркестер.
▪ Махаббат, сүйіспеншілік тақырыбындағы ... ... ... ... және ... ... ... фразеологиялық
сөздіктер негізіде іріктеп алынған ішкі ... ... ... ... екі тілге де ... ... ... Аталған мағыналық-тақырыптық топтарға жеке-жеке
тоқталуды жөн ... ... ең ... әрі ... ... бірі ... Адам – ақыл-парасат иесі, жер бетіндегі өмірдің негізгі ... ... ... сан ... ... сипаттайтын, кескін-келбетін
бейнелейтін, ішкі және ... ... ... ... ішкі ... ... туындаған соматикалық фразеологизмдер
тілімізде, сондай-ақ ағылшын тілінде де өте көп кездеседі.
1. Адамға қатысты ішкі ... ... ... ... ішкі ағзалар ұйытқы болған соматикалық ... ... ... яғни ... кескін-келбетін, портретін, түр-
тұлғасын сипаттайтын, адамның жеке басына тән қасиеттерді, ішкі ... ... ... ... ... мен ... бейнелейтін, сондай-ақ адамның психикалық ерекшеліктерін
ажарлайтын тұрақты тіркестерді көптеп ... ... ... ... мағыналық жағынан «адам» атты топқа жатады.
Адам ұғымына қатысты ... және ... ... ішкі ағзалар ұйытқы
болған соматикалық фразеологизмдерді топтастыру, жіктемесін жасау негізгі
міндеттеріміздің бірі деп білеміз.
Адамның ... ... ішкі және ... ... ... дене тұлғасынан байқалады. Қай тілде болмасын адамға қатысты, оның
портретін, ... ... және ішкі жан ... ... ... ... бейнелеу тәсілдері арқылы ... ... Мұны ... ... да ... аламыз, яғни фразеологизмдерді адамның
кескін-келбетін жасау, ішкі жан-дүниесін айқындау құралы ретінде де ... ... ... ... ... ... соматикалық
фразеологизмдерді кеңінен кездестіруге болады. Ішкі ағзалар да осы тектес
соматикалық фразеологизмдер ... ... ... байқадық.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде кескін-келбетке былайша анықтама
берген: ...... ... ... [4, 653]. ... ішкі ... негізінде туындаған соматикалық фразеологизмдер
қатарынан ... ... ... ... суреттейтін
фразеотіркестерді жинақтадық.
Ішкі ағзалар ұйытқы болған соматикалық фразеологизмдер ішінен ... ... ... ... ... ... ... көмей, жүрек, өкпе, бауыр, бүйрек, қарын,
жауырын, жатыр, талақ, ағылшын тілінде liver, heart, lung ... ... ... ... ... ... Аталған соматизмдер көмегімен
жасалған тұрақты тіркестерді шартты түрде адамның жағымды және ... ... ... ... деп екі топқа бөліп
қарастырдық.
Адамның кескін-келбетінің, жан-дүниесінің жағымды қырын, әдемілігін,
сүйкімділігін жүрек, ... ... ... өкпе ... ... бейнелейтінін танып білдік. Мысалы:
Көмей – 1) ауыз қуысын өңешпен жалғастыратын ... ... ... жолдарына біріншіден мұрын, жұтқыншақ, көмей, кеңірдек және оның өкпеге
қосылатын тарамдары жатады; 2) ауысп. ... ... ... ... ... [4, 105]. ... күміс көмей (асқан шебер әнші,
тілінен бал тамған), ... ... ... бал тамған әнші), айыр көмей
(шешен, тілмар), сылдыр ... ... ... ... жоқ ақын (суырыпсалма
ақын). Көмей соматизмі арқылы адамның ақындығын, ... мен ... ... ... ... ... болады, яғни
адамның асқан шеберлігі мен сөйлеу шешендігі, қабілеті бейнеленеді.
Жүрек – 1) денеге қан ... ... ... ... ... ... ... көкірек қуысының сол жағында орналасқан ағза; 2) ... жан ... ... ... [4, 96]. Адам ... ... ... табылатын «жүрек» соматизімінің көмегімен адамның жағымды ... ... ... ... ... Ақ жүрек (таза,
адал, ақ көңіл), жау жүрек (батыр, батыл, қайсар), жылы жүрек (қайрымды,
мейрімді), ... ... ... ... адал ... ... ... бар (ер, батыр, батыл кісі, еш ... ... ... ... (еш ... ... батыл, ер-азамат), өр жүрек (батыл,
қайсар). A big heart ... асыл жан) A heart of gold ... ... жан) A kind heart ... ақ ... Single ... турашыл, адал) A heart of oak (мықты, қайсар адам); A stout heart
(батыл, қайсар). Мұнда ... ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын тілдерінде адалдық, тазалық, батырлық
пен батылдық нышаны ретінде қолданыла отырып, адамның жеке басына тән, ... ... ... ... ... ... болған.
Жүрек соматизмі тек жағымды бейне емес, сондай-ақ бірқатар адамның жағымсыз
бейнесін жасауда да ұйытқы сөз болып ... ... ... – қоян ... су ... (қорқақ), тас жүрек (қатігез, мейірімсіз), қара ... ... ... ... ... де осы ... ... A false heart (опасыздық, екі жүзділік, серт ... A ... ... ... ... A heart of flint ... тас жүрек).
Өкпе – адам мен жан-жануарлардың тыныс алу мүшесі, ... ... наз, ... ... қалу ... ... Өкпе – тесік
өкпе – қиыншылықты көп көрген, көнбіс, кедей, көнбіс, бейнетқор адам ... Өкпе ... ... ... ... ... ... табады: боз өкпе (не болса соған елігіп-желігетін
адам); жел өкпе (қолынан ... ... ... өкпе ... ... – қарынға жабыса біткен, қан түзетін жүйеге ... ... ... ... биті бар ... ... адамның пысық, талапты,
ширақтығын, жағымды бейнесін сипаттауда қолданылып тұрса, ... бет ... еті ... дөңгеленген, шығыңқы томпақ бет, дөңгеленген ... ... ... ... ... ... дене
бітімінің сұлулығын бейнелеп тұр. Of the right kidney (өнегелі, көргенді),
Good liver (1) ... ... 2) ақ ... ... A silver ... шешен), A long tongue (Тілі ұзын, шешен, сөзшендік) Have one’s
brains on ice (байсалды, ... ... ... ... де ... ... ... жан-дүниесін
бейнелейтін анатомиялық атаулар, соның ішінде ішкі ағза негізінде туындаған
фразеологизмдер жеткілікті. «Жағымсыз» мәндегі соматикалық фразеологизмдер
адамның ... ... ... ... ... ештеңе келмейтіндігін, бұзықтығын суреттейді. Кез ... ... ... қасиеттерін сипаттайтын фразеологизмдер адамның жағымды
қырын ажарлайтын фразеологизмнен сан ... ... ... ... ... ұнамсыз әрекеттері, оған деген ... ... ... адам ... ... ... бұл жағдайлар адам психикасына
күштірек әсер ететіндігі, ұмытылмайтындығы белгілі жайт.
Қарын – адамның, жан-жануарлардың ас қорытатын ... ... ... ... ... фразеологизмдердің бірқатары адамның
жағымсыз бейнесін жасауда, сыртқы ... ... ... Қарын –
кебеже қарын (қарны үлкен), мес қарын (тамақты өлшеусіз көп ішетін мешкей),
көк ... ... ... көп ... ... ... ... өзі арық), жуан қарын (қарны үлкен, күбідей); қозы ... ... ... ... ... шектен тыс ішу нәтижесінде пайда болатын
мешкейлік пен оның ... ... ... фразеологизмдер болып
табылады. Ағылшын ... high stomach ... ... ... адам ... жағымсыз қасиетті білдіреді.
Ми – 1) адамның және жан-жануардың бассүйек қуысында ... нерв ... ең ... мүшесі; 2) ауысп. ақыл-ой, сана [4, 205].
Ми – көк ми ... ... су ми ... ақылсыз), есек миын жеген
(мисыз, топас). Not to have brain in one’s head ... ... ... ... ... жағымсыз бейнесін жасауда ми соматизмі қазақ тілімен
қатар ағылшын тілінде де ақылсыздықты, ... ... ... ... – адамзат, жан-жануарлардың ас ... қан ... ... ішкі ... ... ... де жағымсыз бейне
жасауда көптеп қолданылады, яғни мейірімсіздік пен қатігездікті, сараңдықты
сипаттайды. Мысалы, бауыры қатты (мейірімсіз, қатал), бауыры ... ... ... ... жоқ), қара ... ... тас ... тас
бауыр (қатігез, рақымсыз, мейірімсіз). Loose liver (Көргенсіз, ... Close liver ... шық ... ... ... ... адамның жағымсыз бейнесін жасайтын
фразеологизмдерді де ... ... Без ... (қайырымы жоқ, қатігез),
бүйрегі бітеу (майдан жүре алмайтындай өте семіз).
Жатыр – жатырынан қағынған ... ... туа ... ... ... ... ... тілдің ішкі ағзаларға қатысты соматикалық фразеологизмдерін түрлі
сөздіктерден жинақтай, оларды тақырыптық-мағыналық жағынан топтастыра келе,
туыстас емес ... және ... ... ... ... бөлігі «Адам» атты миркоөріске енетінін байқадық. Бұл өріс аясындағы
ішкі ағзаларға қатысты соматикалық фразеологизмдерді ... ... ... ... келтірілген адамның жағымды әрі жағымсыз ... ... ... ... ... ... қалпына, қабілеттеріне, сыртқы тұлғасына, жан-
дүниесіне байланысты үш негізгі тақырыптық топқа жіктедік. Тақырыптық топқа
жіктеу арқылы ішкі ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін терең ... ... ... ... ... ... ... соматикалық
фразеологизмдер: «бүйрек бет» – екі жағының еті ... ... ... бет, ... жүз; ... ...... жүре
алмайтындай өте семіз; «кебеже қарын» – қарны үлкен; «мес қарын» –
тамақты өлшеусіз көп ішетін ... «көк ...... ... ... ... ... қарны қабақтай, өзі арық; «жуан
қарын» – қарны үлкен, күбідей; ... ...... сәл ... ... жеке ... тән ... жан-дүниесін айқындайтын тұрақты
тіркестер: «ақ жүрек» – таза, адал, ақ көңілді білдіреді; «жылы ... ... ... ... ... – ізгі ... адал ... «жүрегі қара» – қара ниет, ешкімге мейірімі жоқ; «бауыры қатты» –
мейірімсіз, қатал; «бауыры құтсыз» – жұртқа ... ... ... ... ... ... қабілетін, моральдық қалпын
суреттейтін фразеологизмдер: адамдардың ... ... ... ... ... ... ... түсіне білудің маңызы ерекше екені белгілі. Ол ... ... ... ... ... анықталатын қасиеттерге
жатады. Тек есте болатын бір ... жеке ... ... ... ... оның өзі өмір сүріп ... ... ... қатынастарға (экономикалық, саяси) тәуелді
келеді. Өмірдің бір орында тұрмайтыны белгілі. Адамның айналасындағы
жағдайлар үнемі ... ... ... ... оның ... ... де біртіндеп өзгеріске түседі. Адамның
психикалық-физиологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... психикалық, физиологиялық, моралдық қалпы
сөз болатын, адамның ... ... мен ... ... тұрақты тіркестер жатады. Мысалы: «талағының биті бар» –
пысық, ... ... «жел ... не болса соған елігіп-желігетін
адам; «боз ...... ... келмейтін, бос, ынжық; «көмейінен
бал тамды» – әнді құйқылжытып, тамылжытып салатын және ... ... ... ... тұр; ... ... – туа ... өскен,
ежелден бұзылған; «жел қуық» – табаны ... ... ... ...... ... «есек миын жеген» – ақылсыз, мисыз;
Сонымен, қазақ және ... ... ішкі ... ... соматикалық фразеологизмдерге салғастырмалы талдау жасай келе,
екі ... де ... ... ... ... ие ... айту ... Сондай-ақ адамды түрлі қырынан сипаттайтын фразеологизмдер қатарынан
ішкі ағзалардың ұйытқы болуымен жасалған соматикалық ... ... ... ерекше екенін байқауға болады. Адамға қатысты соматикалық
фразеологизмдер адамның ... және ... ... ... ... ... топтарға бөліп қарастыру
нәтижесінде жүрек, ... ... ... ми, қарын соматизмдерінің
қатысуымен жасалған фразеологизмдер адамды түрлі ... ... ... ... ... байланысты соматикалық фразеологизмдер
Екі тілдің де фразеологиялық қорында адамның өсіп-өну, есеюіне
ішкі-сыртқы ауруларына, емделуге байланысты ... ішкі ... ... тұрақты тіркестер кездеседі. «Бауыры жазылды» –
есейді, өсті; «қарын сүзек» – ... іш ... «көк ішек ... – қара ... ішіп ... ... бауырына алды» – аман-есен ... ... ... ... сүйреді» – денсаулығы нашар адам туралы айтылады;
«бауыры бүтін, басы есен» – аман-сау; «Өңеш рагы» – өңештен ... ... ... ... ... ... фразеологизмдер
Фразеологизмдер әр халықтың дүниетанымы, ... ... ... мен ... ... хабардар етеді. Тұрақты тіркестер
арқылы халықтың барлық ... ой, ... ... ... ... өрнектеліп беріледі. Әр тілдегі фразеологизмдер сол халықтың
ұлттық ерекшелігін, өзінне тән ... ... ... ... бірі
болып саналады.
Академик А.К. Кон әдет-ғұрып туралы былайша пікір білдіреді: «Әдет-
ғұрып – ... бір ... не ... ... да бір ... ... ... арасында қалыптасқан қоғамдық тәртіптің ... ... ... әртүрлілігіне және күрделілігіне қарамастан, белгілі
ұқсастық жағдайында адамдардың біркелкі әрекет етуін ... ... М. ... «Салт-дәстүр – тіл мен ... ... – деп ... Салт-дәстүрлер көптеген ғасырлар
бойындағы тәлім-тәрбиенің жемісі саналады. Осы жүйе ... ... ... ... ... ... психологиясын, болмысын қайта жаңғыртып
отыратыны белгілі.
Салт-дәстүрлер халықтың наным-сеніміне, өмірге деген көзқарасына,
дүниетанымына, ... ... ... ... ... өзгеріп, өмірге қажеттілері дамып отырады. Ерте ... ... ... наным-сеніміне байланысты қалыптасқан, тілді
жасаушы халықтың ой-санасы мен жан-дүниесінің көрінісі ... ... ... ішкі ағзалардың ұйытқы болуымен де жасалған.
Соматикалық фразеологизмдер халықтың ... ... ... ... ... Г.Н ... «Бүкіл фразеологиялық құрам – сол
халықтың ұлттық менталдық әлемін бойына жинақтаған ой ... ... ... ... лингвистикалық жағын сөз етсек, онда тіл ... ... ...... пікірі өте орынды [309 б.].
[Смағұлова Фразеологизмдер – ұлт.]
Қазақ тілінде наным-сенімді сипаттайтын соматикалық фразеологизмдерге
мыналар жатады: «Ақ түйенің ... ... - ... кенелу; «бауырымдап
шапты» – ескі салт бойынша қазалы ауылға қарай ат қойып, айқа салып, жылап
келу; «тіл-аузым ... ... ...... көз сұғым, тіл сұғым
өтіп кетпесін деген мағынада қолданылады. «тіл ...... ... ... төлейтін алымның бірі.
Рухани мәдениет адамдардың қоршаған дүниеге көзқарасы, діни танымы,
наным-сенімі, мінез-құлқы, қабілеті т.б. ... ... ... Адамның
рухани болмысының қалыптасуында тіл мен діннің маңызы зор. «Діни лексиканы
зерттеу - дінді ... ... ол тіл ... халықтың ертедегі рухани
байлығын жан-жақты қарастыру, байымдау болып табылады. Қазақ ... ... ... соң ... ... ... ... үлкен әсер етті. Ислам
әлеміне тән көптеген сөздер мен ұғымдар кірді». Діни ... ...... ... Алла тағалаға сенім мекені. Ислам дінінде жүрек
адамның ... дәні ... ... Адам ... ... ... ... қасиет жүректен шығады. Жүрек адамның ең жоғары және ең ... ... ... ... ... ... алдамайды, алаламайды,
адалдықтан айнымайды. Хадисте «Алла адамның түр-әлпеті мен ... оның ... ... деп ... ... ... ... наным-сенімге беріктігін, Аллаға, Алла ісіне, алла жолына адалдығын
жеткізетін тіркес – ... ... ... ... ... ... ... Love your heart!
=Lord love your heart! – «Құдай алдында, ... Dear heart! ... your heart!) Cross one’s heart! – ... ... құдай
алдында ант ішу мағынасында»; Bless my heart and soul! – «Тәңірім! Құдайым!
Шын сөзім!» және т.б. ... ... діни ... ... діни ... ... ... болып табылады. Жүрек –
құдайдың сөзін және әулие рухтардың сыйын қабылдайтын мүше.
Демек, жүрек соматизмі ... ... ... ... ... діни тұрғыда түсіндіруге болады екен.
Ұлттық салт пен дәстүрдің тууы ұлттың ұлт ... ... ...... ... көне ... Олар ... кәсібіне, өмірге деген көзқарасынан туындап, қалыптасып, ұрпақтан-
ұрпаққа ауысып, өзгеріп, жаңарып отырады.
«Тілдің міндеті – ақылдың ... ... ... ... ... ... ... айтуға жарау», – деген пікір
білдірген А. ... ... ... ...... ұғымында адам баласының өмір-тіршілігін қиындатуға,
қысқартуға ... ... ... ... ... ... ... өлім
немесе бақытсыздық тілеуден, сол нанымға сенімнен туындаған түсінік.
Мотивінде жағымсыз, ... ... ... ... ... ... ... адаммен, оның ... ... ... ... ... ... келеді. Қарғыс мәнді
сөздер көбінде экспрессивті және эмоционалды ... ... ... өте ... келе ... ... діни сенімдермен тікелей
байланысты болады. Адам рухына соққы ... ... ... ... қарсы айтылатын ащы сөздерді «қарғыс » деп атайды.
Халқымызда ертеден қарғыс мәнін білдіру үшін көбінесе қаһарлы, ауыр,
өткір сөздерді ... Бұл ... ... тәжірбие негізінде
жасалып, ғасырлар бойы тілімізде сақталып, атадан балаға ауысып, мұра болып
келе жатқан ... ... ... ... дәстүрге тән, ғасырлар
бойы қалыптасқан қолданыстар болып ... ... ... төгілгір!» –
оңбағыр, қарғыс атқыр; «Бауыры езілсін! –Бауыры тілінгір! – ... ... ... ... ... тіркес; «Ала өкпе болғыр!» –
кеселге ұшырағыр; «Ішегің үзілгір!» – ... ... ... ... қара ... ... – көбіне артық тамақтанып қойғанда не бала
қарным аш деп қыңқылдай бергенде айтылады; ... ... – өле ... ... ... талақ болғыр!» малға қатысты қолданылады; «Тілің
кесілсін! Тіліңді ... ... ... ... шықсын! Тіліңе тікенек
кірсін (шоқ ... ... тас ... ... – оны ... ... өңешінде тұрып қалсын.
Р. Авакованың мәліметтеріне сүйенсек, І. Кеңесбаевтың сөздігінде 127
қарғыс мәнді ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерге
қарағанда қарғыс мәнді фразеологизмдер тілімізде басымырақ ... ... ... ... де ... мінді фразеотіркестер туындайтынына
көз жеткіздік.
Адамның ішкі ... ... ... ... ... да қарғыс мәнді тұрақты тіркестерді көптеп кездестіруге болады.
Қарғыс мәнді соматикалық ... ... ... тілінде «бауыр»,
«өкпе», «ішек», «қарын», «жұлын», ... ... ... ... ... ... көз жеткіздік. Бұл ең ... ... ... ... дәстүрімен тікелей байланысты болып
келеді.
Өлшем ... ... ... ... ... ... ... этнос
өміріндегі ақиқат шындықты бейнелейтін шағын оқиға негізінде туындап, уақыт
өте келе сөйлеу ... ... ... ... ... ... мағынаға ұласқан» [Күркебаев Кенжетай ... ... ... атаулардың этнолингвистикалық сипаты (ұзындық,
арақашықтық, салмақ-көлем өлшемдері негізінде) Канд.диссерт. Алматы, 2003,
126б.. ... ... ... фразеологизмдердің түрлі мағыналық топтарының
көпшілігі адамның іс-әрекетімен ... ... ... ... ... Г. ... ... фразеологизмдердің семантикалық, мағыналық
топтары түгелге жуық адам, оның іс-әрекеті, физиологиялық қалпы мен жағдайы
түрлі сезімдерге қатысты ... ... мен ... ... ұнамды,
ұнамсыз эмоция түрлеріне негізделген», – деген пікірімен келісе отырып,
ішкі ағзалар ... ... ... ... ... ... ... осы тұрғыдан қарастыруды жөн көрдік. Себебі, өлшем ұғымын
білдіретін фразеологизмдердің қалыптасуында адам өзінің ... ... ... ... ... символдармен, іс-
әрекеттермен өзін қоршаған кеңістікті салыстыру, теңеу, ассоциялаудың орны
ерекше.
Өлшем ... ... ... деректеріне қарағанда, еңбек
үдерісінің дамуы негізінде қоршаған ортадағы заттарды өлшеудің маңызы ... ... ... ... ... адам дене мүшелері алынады. Ең алғашқы
өлшем құралдары қызметін дене мүшелер атқарған. Дене мүшелерінің қызметінің
ауқымдылығы сонша, олар ... ... ... өлшеуде көптеп
қолданылады.
Адамзат баласының санасында қоршаған ортадағы заттардың ауқымын
анықтау үшін өздерінің саусағын, ... ... қол, ... ... ... ішегін, бауырын, кеңірдегін және т.б. жиі ... Бұл ... ... ... ... келе жатқан өлшемдеріне
тән ортақ құбылыс болып саналады. Мұны Протагордың төмендегідей пікірімен
дәлелдеуге болады: «барлық заттар өлшемі – ... ... даму ... ... адам ... үшін өлшеу қажеттілігі
артып, танымал бір өлшемнің негізінде ... бір ... ... ... ... ... ... Генрих 1101 жылы шынтақтың ұзындығына тең
келетін «Ярд» өлшемін өзі бұйрық беріп ... ... ... бір ... тең болса, кейбір елдерде бұл ұғым мұрынның ұшы мен оң
қолды созғандығы ортан саусақтың ұшы ... ... ... ... Е. Халық арасына кең таралған байырғы өлшемдер// Қазақ тілі мен
әдебиеті. – Алматы. – 2000. № 11, - 54б]
Фразеологизмдерді мағыналық ... ... ... ... мезуративті фразеологизмдер деген атау қолданылып жүр.
Этнофразеологизмдер қандай да бір тілде белгілі бір мағына білдірумен
қатар, өзінің шығуына, қалыптасуына ... ... ... ... да ... танымындағы алыс, ұшы-қиыры жқо ұзақтықты білдіретін «Ішектей
шұбатылған» өлшемдік ... ... шығу ... өзінің
құрамындағы сөздердің мағынасы арқылы ашып көрсетуге болады. Бұл ... ... ... ... ... сөз ішкі ... ... негіз болған. «Ащы ішектей созылды» – ... ... ... ... ... те ... ұзындығына байланысты
туындап отыр.
Сондай-ақ қазақ ұғымында ішкі ағзалардың қатысуымен төмендегідей
соматикалық тұрақты тіркестер бар: «Бір ... жер» – ... ... ... бой ... жер; ... келу» – биіктік, ... ... ... ... кеңірдек, қарын секілді дене мүше атаулары алғашында
өздерінің ... ... ... атқарса, уақыт өте келе, адам
қажеттілігі үшін өлшеу ... ... ... ... танымында
семантикалық жағынан дамып, өлшемдік мәнге ие болған. Бұл өлшемдердің нақты
ортақ өлшем, шамадан гөрі, әр адамның дене ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Ағылшын тіліндегі «Long liver» соматикалық фразеологизмі ұзындық,
тереңдік, қашықтыққа байланысты ..................мағынада қолданылады.
Заттардың ұзындығын, ... мен ... ... ... ... ... ... халық өмірінде соматикалық атаулар ерекше қызмет
атқарған. Соматикалық атаулар – дене мүше атауладырының өте ежелгі лексика-
семантикалық ... ... ... ... ... ... ... қарастырғанда саналы, бір тұтас еңбек әрекетін атқарушы тұлға
ретінде танимыз. Осы ... ... ... құрайтын бір-бірімен өте тығыз
байланысты, бір-біріне тәуелді бөлшектері мен бөліктерін дене мүшелері деп
белгілеп, оларға ат қойып келеміз. Адам ... ... өз дене ... өзін ... ... жөнін таба алатын, бағытын анықтай алатын
болған. Сондықтан табиғи нысандардың көбісі адамның дене мүшесімен аталады.
Бұл адамның ... ... ... да ... ... ... ... атауларының сөздік қордағы актуалды лексиканы құрайтынын көрсетеді.
Туыстық қарым-қатынасты білдіретін соматикалық фразеологизмдер
Ішкі ағзалардан ... ... ... ... ... соматикалық фразеологизмдер жасауда бауыр және қарын
соматизмдері жиі ... ... ... ... ... 1) ... қандас, ағайындас адамдар; 2) жасы кіші іні, қарындас, үлкен аға; 3)
жамағайын, туысқан деген мағынаға ие. ... ... де ... ... ... «Ет бауыр жақын» – ең жақы ағайын, туысқан; «қу бауыр» –
туысы, жақын адамы; «бауырын жарып шыққан» – туған ... қыз, ... ... боп ...... ... адам болу, туыстықтан кету. «бауыр еті»
– өте жақын, қымбаттысы; «бауыр ... - ... ... ... ... ... ... өкпе» – жас бала, сәби; «қызыл қарын» – ештеңеге ... ... ... ... ... – орта жастағы кексе әйел. «қарын бөле» – туысқан
апа-сіңілілердің балаларының бір-біріне туыстық қатысы.
Түр-түс мәнді соматикалық фразеологизмдер
Түр-түстердің әр ... ... ... ... бір ... этноста, кейде жеке тұлғалардың түсінігінде, ұғымында
өзіндік орны болады.
Табиғатта кездесетін сан алуан түстердің барлығы әрқашанда ... ... ... ... ғана шектеліп қоймайды. Олар көбінесе түске
мүлдем қатысы жоқ ... ... ... ... ... ... ... түр-түс
атауларының тура номинативтік мағыналарына гөрі олардың ауыспалы, қосымша
мағыналары басым болып ... Мұны ... ... ... ... ... ... (түр-түс атауларының)
номинативтік негізгі мағынасынан гөрі, ауыспалы, яғни заттық, ... ... ... ... ... ... ... пікір де дәлелдей түседі.
К. Жидебаев: «Сочетания анатомических названий с другими словами,
особенно с прилагательными, дают ... ... ... ... ... «ақ ... т.б. прилагательные обозначающие цвет, потеряв свои
номинативные ... ... ... ... ... ... одно ... значение».
Ішкі ағзалар ұйытқы болған соматикалық фразеологизмдер ішінен де ... ... жиі ... ... ... құрамындағы түс
семантикасы түр-түстік мағынадан гөрі ... ... ... ... өмір сүру ... ... және ... дүниесімен, материалдық
және өндіріс жүйесімен, әлеуметтік-экономикалық құрылымымен және басқа да
атрибуттармен тікелей байланысты» [Авакова Р. ... ... ... ... үшін ... ... ... көрелік:
Ақ – қазақ ұғымындағы ең қасиетті, ардақты түстердің бірі. Ақ ... ... ... ... ... ... түсіндегідей
ақтықты, қараға қарама-қарсы түсті жатқызамыз. Ақ түсі ... ... ... мағынасында қолданыла бермейді. Оның семантикасы метафоралық,
метонимиялық және символдық мағыналардың ... ... ... ... ... түсуі фразеологизмдер құрамында жиі
кездесетін құбылыс ... ... Ақ ... ... ... ... ... жақсылық, ізгілік, адамгершілік, пәктік,
сүйіспеншілік ұғымдарымен астарласып жатады. Мысалы, «Ақ жүрек» – 1. ... ... 2. ... адал көрінетін жан; адамның жеке басына тән
қасиетті, ішкі ... ... ... ... ... ... құрамындағы «ақ» түсі адалдықты, адамгершілікті,
пәктікті білдіреді. Ағылшын тіліндегі «White liver» (White-liver – қорқақ,
жүрексіз) ... ... ... ақ ... ... ... пен ... білдіреді.
Лексикографиялық деректерге сүйенсек, қазақ тілінің ... қара ... ... ... ... берілген: 1) күйе, көмірдің
түсіндей түс; 2) аумақ, ... сан, ... ... 3) ... нобайы,
пошымы, түрі; 4) дәл не екені айқын емес, қарайып көрінген нәрсе, қарайған;
5) ауысп. арам, қара ... ... 6) ес, ... тірек, сүйеу; 7) этнограф.
өлікті аза тұтудың белгісі ... ... ... 8) ... ... ... адам, қара халық, бұқара; 9) ірі мал: жылқы, түйе, сиыр.
Қара түсі соматизмдермен тіркесе келе, «мейірімсіз, қайырымсыз, жауыз»
деген ... ... ... ... ... – опасыз, қатал,
қаныпезер; «Қара бауыр» – қатігез, тас бауыр, мейірімсіз.
Қара түсі тіркескен адамның ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынасын білдіретін соматикалық
фразеологизмдер де баршылық: «Өкпесі қара қазандай» ...... ... ... ... ... ... – ниеті бұзылды, жамандық
ойлады деген амғынада жұмсалады.
«Қара» түсін малға қатысты «ірі мал» ... көп ... ... ... қарын» соматикалық фразеологизмі – «ірі қара малға»
жататын жылқының іш ауруын ... ... де ... өте көп. 1) ... жасық, майсыз, дәмсіз. «Көк
қарын» – қуатты, тамақты көп ... ... ... ... өзі арық. 2) сылбыр, жалқау, қалжыраған, топас. «Көк ми» – мисыз,
өз бетінше ойлана алмайтын, айтқанға түсінбейтін топас; «Көк жұлын ... ... ... «Көк ішек болу» – қара суды көп ішіп ауыру. 3) көнбіс,
шыдамды: «Көк жұлын» – ... ... ... түсі ... ... ... алтын, жез, мыс, қола секілді түсті
металдардың бейнесіне, реңкіне ... ... дами ... ... ... құбылыстарға телініп, солардың сипатын аша
түсуге, адамның жас мөлшерін ... ... ... ... ... бірінде «сары» – кексе әйелге немесе жас балаға қатысты
айтылады. Мысалы, ... тіс» – ... ... жер ... ... ... ... қолданылады; «Сары қарын бала» – жас бала; «Сары қарын» – орта
жастағы кексе әйел.
Қызыл түсіне ... да ... ... баршылық. Қызыл
түсі де бірнеше ауыспалы мағынаға ие. Мысалы, 1) «қызыл» – жас ... ... әлі ... ... ... ...... септігі жоқ
(жас бала); 2) адам іс-әрекетіндегі, табиғатындағы кейбір жағымсыз қылық,
мінезді сипаттайды: «Қызыл кеңірдек болу» – ... ... ... өкпе ...... өкпесі өшті, алқынды; Қызыл ... ... ... ... ... ...... дауыс көтерді, құр айқайға
басты; 3) шебер, көркем, айшықты сөзге байланысты: ... тіл» ... ... ... ... ... қолданылады.
Түр-түс атауы араласқан соматикалық фразеологизмдер тілімізде образ
жасаушы, бейнелеуші ... ... ... тілдік құрал ретінде
кеңінен қолданылады.
Табиғи қажеттіліктерді өтеуге байланысты туындаған соматикалық
фразеологизмдер
Табиғи қажеттілік дегенде адамның өмір ... ... ... физиологиялық, психологиялық, зиялы іс-әрекет түріндегі факторларды
көз алдымызға елестетуге ... Ауа ... ... ... ... ... ... ойнап-күлу секілді үдерістерден бастап, керексіз
заттарды денеден шығаруға дейінгі әрекеттер ... ... ... ... ...... ... жүрегі сазды; «жүрек жалғады» –
жеңіл-желпі ғана тамақтану; болмышыны қорек етті, нәр қылды; «жүрегі ... ... ... ... ... – тамақ ішкісі келді, жүрегі сазды; «қарны
қабысты» – ашықты; «қарны қампайды» – бүйірі ... ... «lie heavy ... ...... ... ... (о тяжелой пище); «stay one’s
stomach» – уталить ... ... ...... ... ішті;
«жұтқыншағын буды» – тамақтан қақты, ашықтырды; ... ...... ғана ... ... ... етті, нәр қылды; «қарын салды (қарын
салды болды)» – тамаққа тойынды, қарны шықты. «қарын ... ... ... ... алғашқы дүниеге келген кездегі ұйқысы; «ішек-сілесі ... - өте ... ... қалтықсыз, көзінен жас ағып, іші-қарны
сірескенше күлді; «жүрегі айныды» – 1. құсқысы келді;
Эмоцияны бейнелейтін ... ...... ... ... ... тек ... түрлері мен синтаксистік модельдердің көптігімен
ғана емес, сонымен қатар тематикалық және семантикалық көп жақтылығымен,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... [Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –
алм, ана ... 1998. – 304б, 202б] – деп ... Ә.Т. ... ... ... ... эмоционалды-экспрессивті
реңкін мойындайды.
Фразеологизмдер адамның сан алуан эмоциялық күйін ... ... ... ... көркемдік құрал болып табылады.
Эмоцияны бейнелейтін фразеологизмдердің ... ... ... ... ... болып жатқан, қарым-қатынас ... ... ... дәл ... суреттей алуы, яғни бейнелі сөз
екендігін атап өтуге болады.
Эмоцияны бейнелейтін соматикалық ... ... ... ... ... ... мен жағымсыз эмоцианы
бейнелейтін фразеологизмдер деп екі топқа бөліп қарастыруға болады. Жағымды
эмоцияны ... ... ... ... ... болу, көңілі толу, жақсы көру жатса; ал ... ... ... үрей, қорқыныш, қайғы, торығу, жабығу, ұялу секілді фразеосемантикалық
өрістер анықтайды.
Фразеологизмдердің ... ... ... ... М. Жақыпбеков секілді ғалымда былай дейді: «Эмоционалдылық –
дүниедегі зат пен құбылысқа, оқиғаға жеке ... ... ... бағасы.
Адамның зат пен құбылысқа, іс пен оқиғаға ... әр ... ... мүмкін.
Кейде олардың жағымды не жағымсыз жағын әңгіме етсе, кейде оларға көңіл-
күйін, ұнатуын, ... ... т.б. ... ... ... оттеноктар фразеологизмдердің мағынасына әрқашан ... Жеке ... ... ... ... ... ... ұшырасатын экспрессивті-эмоционалды
бояу анағұрлым бейнелі де әсерлі келетін тәрізді. Бұларды бөліп қараудың
қажеттілігі де ... ... ... ... Р., ... М.
Фразеологизмнің экспрессивтік-эмоционалдық табиғаты туралы // ... тілі мен ...... 1973., 27б].
Табиғаттың ең күрделі жаратылысы – адамның ішкі жан ... ... ... ... үшін ... ... фразеологизмдер болса,
оның ішінде соматикалық фразеологизмдердің өз орны бар.
Фразеологизмдер ... ... ... ... ... белгілі. Фразеологизмдерге адамнның дене мүшелерінің ұйытқы
болуының өзі адамның сезім ... ... ... ортаны қабылдауының бір
көрінісі болып табылады. Сол себепті де ... ... ... ... ... ... ... көптеп
кездестіруге болады. Зерттеуіміздің нысаны саналатын ішкі ... ... ... ... ішінен эмоцияны ... ... ... ... ... топқа топтастыруға
болады.
Адам өмірінің эмоционалды бояуын сипаттайтын, «адам сезімі ... ... ... топ құрамына енетін
фразеологизмдерінің семантикасы жағынан өте ... әрі сан ... ... ... ... көп аспектілігін, сезімнің ... ... ... ... отырып, эмоцияны
білдіретін ... ... ... ... ... ерекшелеп көрсетуге болады: «махаббат», «қайғы,
қасірет, уайым», «қорқыныш, үрей», «таңқалу, ... ... ... ... ыза, ... т.б. осы ... ... адам бойындағы
жағымды әрі жағымсыз эмоцияны бейнелейтін соматикалық фразеологизмдер ... екі ... ... ... эмоцияны білдіретін соматикалық фразеологизмдердің мағыналық
топтары:
▪ Ашу-ыза, наразылық, кек секілді эмоциялық ... ... ... Ер ... ... алды – ... боп ашуланды, быт-шыт болды; Ерін бауырына алды – бұлқан-
талқан болып ашуланды; Өкпе (өкпе ... ... ...... ... білдірді.
▪ Қайғыруды, уайымды білдіретін соматикалық фразеологизмдер: Ет жүрегі
езілді – уайымдады, іші күйді; Ішек-қарнын удай жалады – ... ...... ... ... өрт (от) боп жанды – өзегі өртенді,
қайғырды, уайымдады;
▪ Қорқу, шошуды білдіретін соматикалық фразеологизмдер: Жүрегі су етті
... су ...... ... ... ... ... шошып
кетті; Жүрегі дір (зу) ете қалды – бірден қатты шошыды, ... ... ... ... ... ... ... қалтырады – қорықты, есі
шықты; Жүрегі аузына тығылды – Жүрегі аттай тулады – ... ... қарс ...... қатты күйінді;
▪ Торығу, жалығу, түңілу, мазасыздануды білдіретін ішкі ағзалар үйытқы
болған соматикалық фразеологизмдер: ... ... – жаны ... ... ... зырқ ете қалды – бір нәрсе жанына жайсыз
тиді, қатты әсер етті; Жүрегі май ішкендей кілкілдеді (болды) – көңілі
қобалжыды, тынышсызданды;
... ... ... ... мұз ... – көңілі
қалды, жек көрді; Жүрегі суыды – көңілі қалды; Жүректі дерт алды ... ... ... ... ... білдіретін соматикалық фразеологизмдердің мағыналық
топтары:
▪ Қуаныш, бақыт мәнді фразеологизмдер: Ақ түйенің ... ... ... ... ... алып ұшты – бір ... ... қуанды; Жүрегі
жарылды / жарыла жаздады – қатты қуанды, көңілденді; Жүрегі лүп етті –
кенет келген қуанышқа ... ... ... ... ... ... соматикалық фразеологизмдер:
Жүрек қылын шертті – сезіміне әсер етті, көңілін аулады. Жүрегі жанды
– ғашықтықтан іші ... ... ... ... өрт ...
ғашықтықтың жалыны жанды;
▪ Туыстық ету, жақын тарту: Бауыры балқыды – мейірленді, ... ...... ... жүрегі елжіреу; Бауыры бітті – жүрегі
елжіреді, жаны ... ... етін ... беру – ... ... елжіреп
тұру, жақыны дегенде жанын аямау; Бүйрегі бұрды (тартты). Бүйрек бұрды
жасады – жаны ... ... ... ... іш тартты. Жүрегі
тебіренді – елжіреді;
▪ Әдептілік, сыпайылықты сипаттайтын ... ... ... көріну» – ақ пейілділік, ақ жүректілікті білдіреді.
Адам денесінің патшасы саналатын – ... Қан ... ... ... жан жүректе мекендейді. Жүрек – адам баласының өмірінде кездескен
күйініш-сүйініш, ... ... ... ... қолма-қол
өзіне қабылдап тұратын сезім мүшесі болғандықтан, әрбір қозғалысты жүрек
соматизмі ұйытқы болған тұрақты сөз тіркестері ... ... ... ... Жоғарыда келтірілген жағымды әрі жағымсыз эмоцияны ... ... ... ... ... көзі ... куә
болдық.
Жүрек – жақсылықтың, мейірімнің де өзегі, иманның мекені. Оның
тазалығы – ... ... ... кепілі. Бұған дәлел ретінде Ан
– Нумана ибн Баширадан жеткен хадисте былай ... «Шын ... ... бір ... ет бар, егер ол сау ... онда бүкіл денесі де сау
болады, егер ол ауру ... онда ... ... де ауру ... Бұл – ... соматизмінің ұйытқы болуымен жасалған фразеологизмдер екі тілде де
бірдей эмоционалды-психикалық жай-күйді ... ... ... көз ... ... ... қазақ тілінде көбіне «батылдық,
батырлық, қорқақтықпен» ... ... ... ... ... ... ... дәлелденді.
Султангубиева А.А. 45 бетте: «Жүрек ... кез ... ... ... ... ... ... ... көп жағдайда және ... ... ... ... ... ... әлемдік танымға сүйенсек,
жүрек – адамзат денесінің орталығы, адам денесінің осы мүшесі оның ... ... ... ... ... ... қатар әлем тілдерінің
барлығында жүрек концепті адамның рухани өмірінің ... ... ... ... ретінде де қызмет атқарады».
Абайдың қара сөзінде «жүректің» өзіне тән ... ... ... батылдық, батырлық, қайратсыздық, жаманшылық істеу,
жақсылық жасау тәрізді толып жатқан жақсы-жаман қасиеттерінің сыр-сипатын
тек адамның нақтылы ... ... ... ... ... ... отыр. Абайдан артық «жүректі» жан-жақты сипаттау, суреттеу мүмкін
емес. «Жүрек» ... ... ... ... «сезім, қуаныш, батырлық,
қорқақтық, әлсіздік, ... ... ... намысқойлық, қызулық,
салқындық, махаббат символы» деген ... ... ... ... ... ... түрінде былайша көрсетуге болады:
ЖҮРЕК
Жүрек – әмбебап ... ... ... қайғы, мұң, қуаныш,
жақсылық, махаббат, сезім, сүйіспеншілік символы ретінде тұрақты тіркестер
құрамында қазақ және ағылшын тілдерінде ... ... ... ...
көпмағыналы соматизм; 1) орган ретінде болса; 2) түрлі сезім символы. Қазақ
және ағылшын ... ... ... ... ... ... ... жіктеледі:
1) Жүрек «адам» мағынасында: ақ жүрек, асау жүрек, тас жүрек, қоян
жүрек, жүрек жұтқан; а big heart, а hard heart, а kind heart; ... ... ...... көзі, эмоция, көңіл-күй, күйзеліс, сезім түйінінің
символы: Жүрекке жара түсті; Жүрегі дір етті; A light heart / ... Make ... heart leap; One’s heart ... ... – орган, қан айналымының орталық мүшесі: ... ... ... ... қарайды, жүрегі сазды, жүрек жалғады,
жүрекке тиді, Smoker’s heart; Athletic ... ...... ... ... Be the heart and soul of ... Вайнтраубтың: «Особенно богата фразеология со словами,
называющими ... ... ... ... человек воспринимает
действительность, познает ее и ... себя в ...... пікірін
құптаймыз. Себебі қазақ және ағылшын тілдерінде де ішкі ағзалардың ұйытқы
болуымен жасалған соматикалық фразеологизмдер ... ең ... ... ... тән. ... ... ойға тірек болып, тілдің бай
фразеологиялық қорын жасауда ... ... ие ... ... ... екені белгілі. Сонымен қазақ және
ағылшын тілдеріндегі дене мүшелеріне қатысты ... ... ... ... ... ... тілде де, халықтың
мәдени өмірінде де ... ... ... ... ... негізгі қызметі болып
саналатын адам организміндегі қан ... ... ... ... ... адам ... тек ... эмоцияны ғана білдіріп қоймай, адам
танымындағы күлу, қуану, ренжу, қорқу, ... ... ... ... ... ... ... адам өміріндегі физикалық және рухани
дүниетанымның негізгі көзі болып табылады.
Ым-ишараны білдіретін ... ... ... - ... ... ... басты, құшақтады
Бауырға (бауырына) тартты – ішіне тартты, жақын тартты.
Бауырына басты (салды) – 1) ... ... ... ... 2) ... бала қылып алды.
Жүрегі дір (зу) ете қалды – бірден қатты шошыды, кенет қатты қорықты;
Таңдай ...... ... ... ... ... байланысты қалыптасқан фразеологизмдер
Шешендік сөйлеу өнері қазақтың дара ерекшелігі. Ол – халық даналығының
бір биігі. Шешендік өнердің негізгі көздеген мақсаты біреу, ол - ... ... ету. ... ... ... міндетін былайша
анықтайды: «кімде-кім өзінің сөзімен тыңдаушыларына әрі білім берсе, ... ... әрі ... ... әсер етсе – ең ... ... сол. Білім
беру шешеннің міндеті, көңілін ... ... ... ... ... әсер ету ... Ал Б. ... «Шешендік өнер қай қоғамда болса да
халыққа, қалың көпшілікке әсер ететін, оның ... ... ... ... ... ... болып келген, ол өнер күні бүгінге дейін сол
күшін, қасиетін жойған жоқ» [17 б.]. ... ... ... қазақ
халқында төмендегідей соматикалық фразеологизмдер кездеседі: тіл мен жағына
сүйену; тілінің тиегі ағытылды; тіл ұстартты; тіл ... тілі ... ащы; ... ... май ... ... ... тілге бай; тілі ... ... бал ... қызыл тілін безеді; тілінің ебі бар; тілінің ... ... ... ... тіліне сөз берді; тілінен шырасы тамды; тілім
сөзден, тізем жаудан сүрінген жоқ;
Шешендік өнердің алғашқы бастауы ... ... мен Рим, ал ... көне ... ... заңы ... болса, шешендік өнердің негізін
салған Афиналық Демосфен, ал Римде Цицерон болғаны мәлім.
Ағылшын тіліндегі ... ... ... ... a bitter tongue; as sharp as a ... tooth; a ... wad one’s tongue; the tongue of idle person is never idle; a ... set tongues wagging; a ready tongue; on the tongue of men; a ... have one’s tongue in one’s cheek; have too much tongue; ... is too long for onw’s teeth; an oily ... ... ... соматикалық фразеологизмдер
Қазіргі кезде «махаббат», «сүю» деген ұғымды ... «love» ... ... ... «luba» ... сөзден туындаған, мағынасы –
«қымбатты», «асыл». Таң қаларлығы ағылшын ... ... ... саны ... Осы ... қатарынан ішкі ағзалардың
ұйытқы болуымен ... ... ... де кездестіруге
болады. таң қалу себебіміз, ағылшын халқы ... ... ... ерік ... ... адамды тек оның қоғам сатысындағы
орнына қарай бағалайтын снобизмімен ... Бұл ... ... ... төменгі таптың өкіліне, орта таптың өкілі орта тап өкіліне, ... тек ... ... ... ... үйленеді. Қазақтың ұымымен айтар
болсақ, «тең-теңімен, ... ... ... ... сай, қаны асыл ... ... ғашық болып үйленген принс Чарльздің ... ... ... ... ... Дж. Лакофф пен М. Джонсон «махаббат» ... атап ... ... ... to lose one’s head – ... to make one’s head go round – басы ... to be madly in love, ... crazy about smb. – есінен тана ғашық болу ... ... ... басы ... ... ... жынданып кету деп бағалайды.
Ағылшынтанушы ... ... ... ... ... ...... – «ес», «ақыл», «сана». Есінен айырылып, басы
істеуден қалған, ақылға келмеген – нашар ... ... ...... ... ... ... келтіріп, рационалды шешім қабылдауға
мұрсат бермей, өмірге қауіп төндіретін құбылыс.
Қазақ тілінде еркек пен ... ... ... ... ... «махаббат» деген сөз білдіреді. «Махаббат» сөзі де тілімізге
«Ләйлі-Мәжнүн», «Жүсіп-Зылиха» сияқты араб ... ... ... ... бұл ұғымды беретін «іңкәрлік, құштарлық, ... ... ... ұнату» секілді сөздер бар.
Махаббат тақырыбындағы қазақ фразеологиялық тіркестерінің негізгі
метафорасы – «жан». Қазақ сүйікті адамын жаным деп, ... ... ... ... айналады, жан жарлардың бір-біріне жаны ... ... ... ... жан ... боп, жаны ... жан ... жүгіреді. Жан серігі
жанына жара салса, жанын қоярға жер таппай, жаны қиналады. «Жүрегі жанды» –
ғашықтықтан іші өртенді, өртене түсті; ... өрт ...... ... «жүрек қылын шертті» – сезіміне әсер етті, көңілін аулады;
«Махаббат дегеніміз – ауру» ... екі ... ... ...... қан ... “to break heart” – ... жаралау, “a broken
heart” – жаралы жүрек сынды ... ... ... мысал
бола алады.
Махаббат тақырыбындағы ағылшын тіліндегі идиомалардың мазмұны ... ... ... ада, ... ... ... ... тіркестері, керісінше, жоғары стильде, поэзиялық тілде айтылады.
Генетикалық және типологиялық жағынан әртүрлі тілдердің фразеологиялық
қорын зерттей отырып, әртүрлі жүйелі тілдердің ... ... ... ... және ... ... анықтауды жөн
санадық. Себебі туыстығы жағынан ... ... және ... ... ... тән ... ... яғни универсалия құбылысы ... ... жеке ... ... ... ажарлайтын
уникалия құбылысын сипаттауға мүмкіндік беерді. Осыған байланысты В.Н.
Телияның мына пікірін келтірейік: «Поскольку разными ... в ... типа ... и от избранного критерия фразеологичности выделяется то или
иное количество таких ... а в ... с этим – и ... мы ... ... ... ... их типы,
свойственные любому языку, для которого характерна категория ... ... ... ... ... ... соматикалық фразеологизмдер қорындағы
тіларалық сәйкестіктер
|№ |Қазақ тіліндегі |Екі ... ... ... тіліндегі |
| | ... ... |
| | | ... |
|1. |Тас жүрек | |A heart of stone, ... | | |heart ... |Тіл табу | |To find a common |
| | | ... with somebody ... |Тілі ұзын | |To have a long tongue ... ... жылу беру | |To have a soft warm in |
| | | |one’s heart for |
| | | ... ... |шын ... | |With all one’s heart ... ... аузына | |have one’s heart in |
| ... | |one’s mouth ... ... кең | |a big heart ... ... қара | |a hard heart ... ... жаулап алу | |To gain ... |
| | | |heart ... ... мұны ... ... ... ұғымымен
түсіндіреді. Зерттеуші пікірі бойынша: «Межъязыковые ... ... как ... ... общим семантико-
стилистическим инвариантом и характеризуещиеся инвариантным совпадением
материальной формы, лексической ... (при ... ... ... образной структуры». Автор өз еңбегінде
мағыналық тұрғыдан тіларалық ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарға эквивалент,
аналог, адекват сөздері жатады.
Р.М. Вайнтрауб ... ... ... фразеологизмдерін
салғастыра келе, анатомиялық атаулар ... ең көне ... және ... ... ... жоғары өнімділігін атап
көрсеткен. Зерттеуші соматикалық ... ... ... деп екі ... топқа бөледі.
«Табиғи фразеологизмдер бір-біріне тәуелсіз әртүрлі тілдерде кенеттен
пайда болады, себебі ... ... ... ... белгілері,
табиғат құбылыстары, өмірлік байқаулар негіз болады. Сол себепті де ... ... ... туыс емес ... үшін ортақ болып
келеді. Мұндай бірліктердің ... ... ... жайттар негіз
болады: 1) қоршаған шындық (адам тарапынан байқалатын табиғат ... және ... ... даму ерекшеліктері); 2) әлемнің
заманалық дамуның жалпы заңдылықтары (жалпыәлемдік маңызға ие ... ... 3) ... жеке белгілері (физикалық, психологиялық,
мінез-құлықтық ерекшеліктер). Осыған орай, табиғи фразеологизмдер туыстығы
жағынан әртүрлі тілдерге ортақ ... ... ... ... – face to
face
Ал конвенционалды фразеологизмдер (лат. сonvencionalis – қағидаға,
шартқа сәйкес) сол ... ... ... ... ... белгілі бір дәстүрлерге сәйкес фразеологизмдер: аталған
қауымдастықтың тарихи даму ... ... және ... ... отбасылық ... ... діни ... дәстүрлі дүниетаным ерекшеліктерінің
(халық салт-дәстүрі мен ғұрпы) даму жағдайларымен байланысты болады», – ... ... []. ... ... салғастырмалы талдау жүргізуде зерттеліп отырған
әрбір тіл құрылымдық және мазмұндық сипаты тұрғысынан екі ... ... ... ... Оның бірі ... ... (барлық немесе көптеген
тілдерге ортақ) қасиеттерге ие екені белгілі болса, екіншісі – оның ... ... ... уникалды немесе ұлттық-мәдени
ерекшеліктер жүйесі болып табылады. ... Л.К., ... Г.З. ... ... пікірінше, әрбір тілде үш түрлі ... ... ... ... ортақ белгілер – тілдік әмбебірліктер
(универсалия);
– аталған тілді ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктер – фреквенталия;
– тек қана бір тілге тән белгілер – уникалия.
Тілдік типология ... ... ... ... ... ... ... сипатталады (Вайларт, 1982; Гак 1977). Тіл-
тілдегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды типология ... ... ... ... ... ... Ғалымдардың пайымдауынша, бұл
барлық тілдерге тән құбылыстарды, салыстыра-салғастыра зерттеліп отырған
тілдерге қатысты ортақ құбылыстарды және бір ... тән ... ... ... айыруға септігін тигізеді.
Тілдік универсалияның анықтамасы жалпылық, ерекшелік және жалқылық,
абстартілік және нақтылық диалектикасынан туындайды.
Қай ... ... ... ... ... аңыз-
ертегілері, өлең-жырлары, ұлттық ойындары және т.б. ерекше тәрбиелік мәні
бар баға жетпес асыл ... ... ... ... ... ... рухани сезімін, адамгершілік қасиетін, мінез-құлқын ... ... ... ... ... ... негізінен
мәлімет береді. Яғни белгілі жайлардың беймәлім сыры, ... ... ... ... күші болмақ. Кезінде белгілі болғанымен, қасіретті
тарих соқпағының бойында ... ... ... қаншама. Осы
күнге келіп жеткен салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптардың өзінен әр халықтың
асқан даналығы мен ... ... ... көзқарасы анық көрінеді. Осы
ұлттық менталитет, қазақ және ... ... ... ... ... ... ішкі ағзалар ұйытқы болған ... ... heart sank into one’s ... ... ... ... сапоги или башмаки) / қазақ тілінде: «жүрегі тас төбесіне шықты» деген
соматикалық фразеологизмдерді екі ... ... ... ... ... төмендегідей ерекшеліктерді анықтауға болады. Аталған
фразеологизмдердің мотивінде әр ... ... ... жатқандығы белгілі болды. Ислам дінінде әлемнің ... ... ... ... ... ... ... не тік кескіндер
жоқ, мұнда «Адам-Аспан-Құдай» жүйесі ... ... ... ... бастапқысы – аспан, ол мұсылмандық салтта көрініс
табады, бес уақыт намаз оқыған сәтте, ... ... ... ... қол ... ... Ал ... халқында әлем ... ... ... ... негізі, тірегі, тұрмыстың
шыққан жері деп қараған. Ағылшын тілінде «soul»/«жан» М.М. Маковскийдің
пікірінше, ... ...... ... ... ... ... келеді. Сол себепті де қазақтарда жүрегі тас төбесіне шықса, ... ... ... жүрегі төмен жүседі.
«Тіс қаққан» – тәжірибелі адамды дәріптейді. Аталған фразеологизмнің
пайда болуында көшпелі қазақ халқындағы ... мән ... ... ... соң, ... басын тазалап жатқанда оның тісін алу ісінде ер
кісіден талапты, тәжірибені, ептілікті ... ... ... сары қайрақ» (әбден қартайған деген мағынада
айтылады); «сары тіс» (орта жастағы ... ... ... ... сондай-ақ жасын білдіру үшін қолданылады. Бұл қазақ халқында
айналысқан кәсібі мал ... ... ... ... ... тісіне қарап, әсіресе астыңғы үлкен тістеріне қарап оның жасын
анықтаған екен, мүмкін аталған соматикалық ... ... ... жайт негіз болған шығар.
– «Елін енді ғана ұрлыққа баулыған сары тіс би ... ... ... ... қораздана түсті» (Ғ. Мұстафин).
Ағылшын тіліндегі “Long in the teeth” жасы үлкендікті ... ... of English idioms атты ... ... ... ... “originally said about horses” – бастапқыда жылқы
малына қатысты пайда болған деген пікір ... ... ... ... ... «жылқының ірі тістері – кәріліктің белгісі» деген
пікір берілген. Мұндағы ... ... және ... ... тісінің іріленуі жасының ұлғайғандығын білдіреді, бастапқыда
жылқы малының тістері ... оның ... ... ... адам ... ... ... жүр.
– «That actor is getting a little long in the tooth to play ... lead. I may be long in the tooth, but I'm not ... be sick at the heart – ... ... ... ... қайысу –
жартылай баламасы – жанына бату, қатты қиналу.
Be (have smth.) on the tip of one’s tongue ... ... ... ... ұшында тұру – айтатын сөзін есіне түсіре алмау;
Break someone’s heart (жүрегін сындыру) – Жүрегіне дерт салу – жанына
қайғы ... smth. Full in smb’s teeth – ... ... мол ... Бет жүзге қарамау – айыбын айту, ұялту, табалау.
Call smb. Everything one can lay one’s tongue – ... ... ... ... - ... таныту, Ит терісін басына қаптау – жанын
көзіне көрсету, сазайын ... one’s heart ... жеу) – ... қарс ... ... ...... қатты күйіну, өзегі өртену.
Find one’s tongue (тілін табу) – Тілі шығу – қарсы сөйлеу, қарсыласу.
Gut one’s teeth (тісін жеу) – ... ... ыза ... кектену.
Have a soft heart for smth. (біреуге ... жер ...... жану,
жүрегіне өрт түсу – ғашықтықтан іші елжіреу
Have a ready tongue ... ... ...... ...... ... – сөзді желеу етіп, қылжақтау.
Have lost one’s tongue (тілін жоғалтты) – Тіл қатпау, ... жұту ... ... one’s tongue ... ішінде болу) – тілін жұту – үнсіз қалу
Have a quick (glib) tongue (жылдам, ... ... ...... ... – а) ... шешен, шебер болу; ә) сыпылдап, көп сөйлеу;
Have a smooth tongue (жатық ... ...... ұста болу – ... шешен болу.
Have water on the brain (миында су болу) – Шалыс болу – ақылы ... one’s tongue ... ...... жұту – ... қалу.
Lie in one’s teeth (біреудің тісіне жату) – ... ... ...... ... айту.
Loose tongue (тілін жоғалту) – тілі мен жағына сүйену – сүйреңдеп көп
сөйлеу.
Muddle smb’s brain (басын шатастыру) – ... ... салу - ... ... ... ... smb’s heart bleed (біреудің жүрегін қанату) – Touch smb’s heart
(біреудің жүрегін тарсылдату) – Жүрегін ...... ... ... one’s heart to smb. ... ... ашу) – ағынан жарылу – ... ... ... еш сыр ... бар ... ... one’s teeth (тісін көрсету) – Аузын басу - өктемдік жасау.
Take smb.to heart ... ... алу) - \шын ... қолын ұсыну
Take smth to heart (жүрекке бірдеңе алу) – ... ауыр алу ... ... smth. Honestly with one’s hand on one’s heart ... шын
жүрегін ұстап айту) – Жүрегін қолына ...... ... ... one’s tongue ... бағу) – аузына ие болу – абайлап сөйлеу,
аузына сақ ... one’s tongue ... ...... орақ ... ... шабу – не болса
соны сөйлеу;
Wear one’s heart upon one’s sleeve (жеңінен жүрегін кию) – ... ... ... жану – ... ... ғашықтықтың жалыны жану.
Wonder into one’s brain (ақылына таң қалу) – ойға сап ете қалу – ... ... ... ... еске ... smb. to the very heart (біреудің нақ жүрегін жаралау) – Жүрегіне жара
салу
Wring smb. heart (біреудің жүрегін қысу) – ... ... ... ... фразеологиялық сәйкестіктер тақырыбында кандидаттық
диссертация қорғаған М. ... ... ... ... ... ... ... межъязыковой соотносительности фразеологических единиц,
которая проявляется как по линии ... так и ... ... соответствия определяются как фразеологизмы, обладающие
общим семантико-стилистическим инвариантом и характеризующиеся инвариантным
совпадением материальной ... ... ... ... ... ... фразеологических соответствий в разных
языках, характеризующихся ... или ... ... как ... так и ... ... - один из путей ... ... ... ... независимых
фразеологических образований, представляющих собой ... ... ... ... ... аудару тәсілдері:
1. Тепе-тең балама табу тәсілі. ... ... ... ... ... ... сөз ... бірдей фразеологизмдерді аударғанда қолданылады.
2. Жартылай балама табу ... Бұл ... екі ... бір-біріне
мағыналас фразеологизмдердің образдылығы сәл ұқсас, құрамындағы
сөздердің ... ... ... ... ... To ... heart upon one’s sleeve – ... ашса жүрегі көрінген.
3. Ұқсастық табу тәсілі. Қазақ фразеологизмдері ... ... ... бірақ образдылығы мен сөз қолданысы
өзгеше фразеологизмдер жиі ... ... ... ... ... ... ... грек мифтерінен,
Тәураттағы аңыздардан шыққан және ағылшын ... ғана ... ... ... ... пайда болған
фразеологизмдер аударылды.
5. Транлитерациясын беру тәсілі. Бұұл тәсіл ... ... ... ... ... тәсілі. Жоғарыда аталған тәсілдердің ешқайсысын да
қолдануға келмейтін жағдайда сөзбе-сөз аударма тәсілі қажет болады.
Қазақ және ағылшын ... ішкі ... ... ... ... жалпы мағынасы мен фразеологиялық мағына
жасаушы ұйытқы соматизмдерді ... ... ... ... ... Екі тілдегі соматикалық фразеологизмдердің мағыналық тұрғыдан жіктелу
кезінде қазақ тілінде ішкі ... ... ... ... 10 ... мағыналық тобы, ал ағылшын тілінде 9
мағыналық тобы ... ... ... ... ... анықтайтын
соматикалық фразеологизмдер біз жинаған материалда кездеспеді.
2. Соматикалық фраезологизм қызметін атқаратын ұйытқы сөздер ... ... ... де 10 ... топ ... жасалады. Дегенмен,
бір тақырыптық топқа жататын соматикалық фразеологизмдер саны ... де ... ... Мысалы, ағылшын тілінде .............. мағынаны
сипаттайтын соматикалық фразеологизмдер көп болса, қазақ тілінде мына
топты сипаттайтын ұйытқы ... саны аз. Кей ... ... ... қазақ тілінде жоғары болса,
керісінше, ағылшын тілінде төмен.
3. «», «», «», ... ... ... ... ... ... қолданылса, керісінше екінші тілде «», «», «» соматизмдер
көбірек қолданылады.
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі ішкі ... ... ... соматикалық
фразеологизмдер екі халықтың материалдық және рухани өмірі жөніндегі
мәліметті дәл әрі ... ... ... ... ... ... ... ортақ қасиеттерді белгілейтін және керісінше, әртүрлі мәдени
ерекшеліктер бар ... де ... ... ... мағыналық-
тақырыптық топқа бөлу нәтижесінде қазақ және ағылшын тілдерінің соматикалық
фразеологизмдерінің ортақ ... да, ... ... да ... көз ... ... ... және ағылшын тілдерінің фразеологиялық сөздік
қорындағы жиі кездесетін ұйытқы сөздер – ... ... ... яғни ... ... екі тілдің де сөздік қорында
ауқымы кең мағыналық топты құрайды.
Зерттеу жұмыстың осы тараушасында ... ... ... ... ... ... фразеологиялық қорындағы ішкі ағзаларға қатысты
қолданылатын соматикалық ... ... екі ... де ... тақырыптық-
мағыналық жағынан топтастырылды. ......топтары анықталды. Салғастырмалы
тұрғыдан жасалған талдау нәтижесінде соматикалық фразеологизмдердің негізгі
бөлігіне антропоцентристік ... яғни ... ... ... ағылшын тіліндегі тұрақты тіркестердің қазақ тілінде ... ... ... сондықтан да мағыналарымен түсіндіруге тура
келеді.
2.3 Қазақ және ағылшын тілдерінде ішкі ағзалардың ұйытқы ... ... ... ... ... ... мен білім жоғары интергациялық деңгейде тұрған жаңа
ғасырда тек қазақ халқының дәстүрлі ... ... ... ... ... ... пен ... қазіргі кезде түбегейлі өзгеріске
ұшырағанына куә болып отырмыз. Әлем халықтарының мәдени мұрасы – ... ... ... ... Әр ... ... ... ғасырлар бойы жасаған тілінен көрініс табады. ... ... ... ... адамзат болмысын танумен тығыз байланысты. Адамзат
болмысы әр халықтың, ұлттың ... ... ... ... ... ... кезеңдері, ділі мен діні, өмірі мен ... ... ... ... ... тілін зерттеп, сырын ашу – тіл иесінің қоғамдық-әлеуметтік
өмірін, тіршілік ... ... ... ... ... ... ұлттық
психологияның, ұлттық дүниетанымның әртүрлі қырын, сыр-сипатын зерделеу,
сол арқылы халыққа, ұлтқа жеткізу деген сөз.
Тілдің мәнін ашу ... бірі ... тек ... ... ғана ... ең ... белгілі бір этнос мәдениетінің жігі ажырамас
бір бөлшегі түрінде қарастыруға болатындығымен байланысты. Тіл ... ... ең ... рет ... фон ... мән берген болатын. В.
Гумбольт тіл тек қана қарапайым акт, ... ... ... ... ... ... ... және бұл рухани күштің қайта жасалып отыратын,
ұзақ жұмысының жемісі деп тұжырымдап, былай деп жазды: «Тіл ... ... ... ... ... іспеттес: халықтың тілі дегеніміз – ... ... ал ... ... күші ... – оның тілі, бұдан ... ... көру ... да ... ашып ... ... Тіл ... ортадан, болмыстағы шындықтан, адам санасы мен ойынан
тыс өмір сүруі мүмкін емес. Мәдениет қоғамдық сананың бір ... ... ... Изб ... ... тіл ... ХVІІ ... ірі
тіл танушылардың бірі, неміс ғалымы Вильгельм фон Гумбольттың (1767-1835)
алатын орны ... Оның тіл ... ... ... ұрпақ
зерттеушілеріне үлкен ықпал етті.
Қазіргі тіл білімінде тіл мәселелерін зерттеудің аясын жылдан-жылға
кеңейтіп ... Тіл ... ... ... атап ... болсақ,
мәдениеттану, этнология және этнография салаларымен ... ... деп ... ... ... ... ... болды.
Тіл мен мәдениеттің өзара қарым-қатынасы туралы сөз қозғағанда
алдымен «мәдениет» ұғымының өзіне тоқталған жөн. ХІХ ... ... ... ... еңбектерінен өрбіп, мәдениет ... ... ... ... ... Э. ... ... қалай өмір
сүретіндігі мен қалай ойлайтындығы мәдениет болып саналады деп анықтаған
[193 б. ... Э. Избр ...... және ... факторлар мен
тілдегі ұлттық мәдени мағына компоненттерін тіл арқылы мәдениеттану
бағытында ... ... дәл ... ... ... ... ұлттық
ерекшелігін ешбір идиологиясыз, заманға сай келбетін таныту. Бұл ретте тіл-
ұлт-мәдениет дейтін үштік лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу нысаны болмақ»
[147б.], – дей келе Г. ... ... тіл мен ... ... ... анықтап, мәдениет ұғымын мағыналас ... тіл ... ... ... ... ... тіл мен мәдениетке
қатысты ұлттық-спецификалық мәселелердің шешімін табуға мол мүмкіндік
туындайды. Бір ... ... ... бір ... ... үшін ... ... келетін тілден тыс болмыстың өзіндік
белгілерінің көрінісін тілден табуға болатындығы ... ... ... ең ... сөздің мағыналарын меңгере отырып, белгілі бір тіл өкілі
бүкіл дүниені туған ана тілі ... ... ... ... ... бастайды,
осылайша осы мәдениетке тән дүниенің тілдік бейнесінен хабардар болады.
Соматизмдер – кез келген тіл лексикасының көне ... ... ... ... ... ... ... зерттеумен айналысатын ғылыми
білімнің түрлі салаларын зерттеуші тұлғалардың ... ... ... ... отырып, адам алдымен өз сөзінде, сөздік қорында өзіне ең
жақын саналатын ұғымдарды меңгерді екен. Адам дене мүше ... ... ... көне лексикалық қабатты құрайды әрі ертеден қол жетімді
болған ұғымдар қатарына енеді. Соматизмдерге ғылыми ... ... ... ... да бар ... ... тарауларда айтылды. Сол ғалымдардың
зерттеулері негізінде соматизимдердің фразеологизм жасаудағы өнімділігінің
жоғары екендігі әрі ауыспалы мағына ... ... ... ... жеткіздік. Жоғарыда айтылған пікірлерді қорытындылай келе, кейбір
ғалымдар соматизмдерді тілдік әмбебірліктер ... ... ... ... ... жүр. ... әмбебірлік не универсалия (лат. universalis
– жалпы, ... ... ... ... ... ... ашып бере
алатын, барлық (көптеген) тілдерге ортақ қасиеттер мен ... ... ... 398 б.].
Әр тілдің өзінің фразеологиялық қабатынан халықтың мәдениеті, тарихы
сондай-ақ дәстүрімен тығыз ... ... табу оңай ... халық тілі фразеологизмдерге өте бай және ... ... да, қай ... ... да ... өз ... бір төбе.
Ұлттық ерекшеліктерді қамтитын, ұлт ... ... ... ... үшін оның ... ... ... пайда болу
арналарына сүйену қажет.
Ғалым Р. Авакованың: «Халықтың рухани творчествосының жемісі, ... ... оның ... ... ... ойды ... астарлап,
өзінің нақышымен жеткізетін, ата-бабадан мұра ретінде ... ... ... қолданылатын үлкен саласы фразеологизмдер этнос тілінің
құрамдас бөлігі болғандықтан, оларға ... ... ... ... ... ... тарихын өз бойына сақтаған халықтың
фразеологиялық қорына философиялық ойлары, ... ... ... ... ... ... тапқан», - деген қағидасын ... ... ... ... ... жөн ... ... лингвистика саласында кеңінен қолданылып ... ... ... әр тілдің өрнек бояуын, ұлттық
ерекшелігін, ... ... мен ... ... ... танып білуге
жол ашады. Осындай зерттеулер мәдениетаралық қатынастың төрінен маңызды
орын алып, халықтардың бір-бірімен ... ... ... ... ... ... оның ... қазақ және ағылшын тілдерін салғастыра
зерттеудің кейінгі уақыттарда қолға алына бастағаны ... Сол ... ... таппаған, толықтай зерттелмеген дүниелер болуы да ... ... ... ... ... ... да, ... де
зерттелген. Ал дене мүшелерді шартты түрде сыртқы және ішкі деп ... ... ... ... ... ... фразеологизм табиғатын екі
тілде тереңінен ... ... ... ... Қазақ және ағылшын
тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдер ... ішкі ... ... ... ... жеке бөліп алып, олардың құрылымы әртүрлі екі
тілдегі көрінісін, ортақ белгілерін, өзіндік ерекшіліктерін, тұрақты ... ... ... ... ... ... тіл ... қолға алына қоймаған тың дүниесі болып саналады.
Қазіргі таңда салғастырмалы типология тұрғысынан фразеология ... атап ... ... бір ... ... топқа
жататын немесе ұқсас компоненттік құрылымы бар фразеологизмдер ... ... ... ... құрылымы бөлек тілдердегі
көрінісін сөздік және көркем әдебиет ... ... ... ... ... Өйткені осындай талдаудың нәтижесінде универсал
және ерекше сипаттар ғана емес, фразеологизмдердің тіл-тілдегі алатын ... ... ... және ... ... ... дара тұстары да
анықталмақ.
Туыстығы жағынан әртүрлі қазақ және ... ... ... ... соматикалық фразеологизмдерін салғастыра келе, екі
тілдің ... ... ... ... Бұл
айырмашылықтар фразеологизмдердің пайда болу мотивіне, қолданылу жағдайына
байланысты болып ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... болмысы, мәдениеті тұрғысынан ... сол ... ... ... ... ... ерекшеліктерді ұлттық-мәдени тұрғыдан анықтауды көздедік.
Салғастырмалы фразеология тіл білімінің кеңінен ... ... ... ... ... жатады. Бұл жөнінде атақты ғалым М.М. ... ... ... ... тіркестерін салғастыру арқылы аударма
теориясы мен практикасы үшін маңызды мағлұматтар ... ... ... ... ... ... болу кезеңдері мен
қолданыстары ашылады» [осн этнолингвс. 28 б.]
Белгілі бір қоғамда қалыптасатын мәдени ақпараттың ... және ... ... арқылы жеткізілуі лингвомәдениеттану шеңберінде
қарастырылатын мәселе болып табылады. Лингвомәдениеттанудың ... ... ... ... ... ... бір ... жайындағы мәдени ақпаратты
жеткізуші тіл, ұлттық ... ... ... арсындағы өзара
байланыс, қарым-қатынас ... ... Ол ... ... ... сабақтас. Этнолингвистика – этнос пен оның тілінің
байланысын зерттеуден туындаған ғылым ... «Бұл ... пен оның ... табиғи тұтастықты саналы түрде сарапқа салып мойындау, этнос жоқ
жерде тіл болмайды, тілсіз ... ... ... ... ... ... ету ... сөз. Этнолингвистика – этностың нысандық болмысынан туындап,
санасында сараланып, тарихи ... ... тіл ... ... бойы
қалыптасып, қорланып, рухани мәдени мұра ретінде атадан балаға, әулеттен
нәсілге үзілмей ауысып келе жатқан ... ... ... ... ... мәнін ашып, болашақ ұрпаққа ... ... ... тіл білімінің құнарлы саласы», – дейді Ә. Қайдар.
Негізінен, этнолингвистика – ХІХ-ХХ ғасыр ... ... тіл ... ... келіп шыққан ғылым саласы. Тіл
білімі сөздігінде: «Этнолингвистика» (гректің «ethnos» - халық, тайпа және
лингвистика) – тілді ... ... ... және этнопсихологиялық
факторлармен байланыстыра қарастыратын тіл білімі бағыты» ... ... ... этнолингвистика – мәдениетті, халық ... тіл ... ... ... ... ... мәселесінің жалпы теориялық негіздерін
анықтауға арналған профессор М.М. Копыленконың «Основы этнолингвистики» ... ... ... тіл ... қатар, жалпы тіл біліміне қосқан
елеулі еңбегі саналады. Бұл ... ... көп ... этнолингвистика
пәнінің негізгі нысаны этномәдени лексика мен фразеология мәселелерімен
ғана шектелмей, олардың ... ... кең ... оның ... ... ... ... халық менталитеті көрініс табатынын атап
көрсетеді.
Ұлт мәдениетінің бір біріне ұқсамайтын өзгешелігі неде деген ... ... ... ... ... ... ... әлемді тануы мен әлемді
қабылдауы негізінде өз мағыналары, әлеуметтік стереотиптері, когнитивтік
сызбалар ... ... ... да адам ... ... ... шартты,
бір халықтың әлемге көзқарасын жәй ғана «қайта белгілер арқылы ... ... ... ... ... болмайды».
Академик Ә. Қайдар: «халықтың дүниетанымы мен болмысы оның ... ... тіл ... ... тауып отырады. Әр түрлі заттың,
құбылыстың аты-жөні, сыр-сипаты, қозғалыстық ... ... ... мен ... ... ... барлығы да кейінгі буындарға тек
тіл ... ... ... яғни тілдегі сөздер мен сөз ... мен ... ... ... ғана ... ... ... [, 14 б.], – деген ой түйінін толығымен құптаймыз.
Белгілі бір халық жөніндегі мәдени құндылықтарды ... ... оның ... демек, фразеологизмдер адамдардың, халықтың тарихи
қалыптасу, даму ... ... ... ... ұзақ ... ... ... жадында сақтала отырып, мәдени стереотиптерді
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуші саналады.
Халықтың орасан зор қазыналарының бірі ... – тіл ... ... тарих шежіресі, ата-бабалар өмірінің көрінісі. Халық санасының,
салт-дәстүрінің, әдет-ғұрыптарының ... ... ... дербес мағыналы
лексикалық бірлік. Онда халықтың болмысы, ... ... ... ... ... табады. Сондықтан да ... ... ... ... болмыс бейнесінің, аңыздар мен ертегілердің
және т.б. жиынтығы деп ... ... Осы ... ... болуы үшін қазақ
және ағылшын тілдеріндегі ішкі ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан қарастырдық.
Қазақ этносының дүние бейнесін тілдік бірліктер, соның ішінде ішкі
ағзалардың ... ... ... ... ... ... ... білім арқылы саралап талдаудың лингвистикалық жаңа ... оны ұлт ... ... лингвомәдениеттану,
этнолингвистикалық аспектілерде жан-жақты қарастыруды ... ... деп ... ... ішкі ... ... соматикалық фразеологизмдер
халықтың көшпелі өмірін, басты кәсібі – мал шаруашылығын, ... ... ... әлеуметтік жағдайын сипаттайтындығын келесі
мысалдардан көре аламыз. ... ... ... ... нарқазан деп
аталатын үлкен қазандар болған. Қазан – ... ... ғұн ... ... «жеті қазынаның бірі», ғұрыптық тамақ пісіретін ыдыс. Қазақ халқының
ортағасырлық астанасы Түркістандағы Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... да – ... ежелден
береке мен бірлігінің символы. Сондай-ақ көне ... ... ... салты кездесіп отырады:
Сөз тыңда, құлақ салып, балам, маған,
Астында дарияның алтын қазан.
Әкелсең сол қазанды ерлік қылып,
Беремін ... ... ... ... ... ауылдың тайқазанына әр үйдің өзінің жеті
түрлі тағам қосып әкелген көжелерін құятын, сонда 30-50 ... ... ... ... ... «көп ... ... шығады. Бұл аспаздық
жұмыстың бәрін елге ... ... ... әйел – ... ... иесіне қайтарғанда әбден жуып, түбіне міндетті түрде піскен тамақ
(бауырсақ, тоқаш, ет) салып, ... ... ... ... ... ... «қазан шамданады» деп ырым қылады. Қазақ арасында ... ... ... қара қазандай», «өкпесі қазандай» деп айтылатын
фразеологизмдер осындай дәстүрден ... ... ... ... сары бала ... ... халық, бұқара халық деген мағынады қолданылады. Атадан мирас
болып келе жатқан ... ...... ... ... ... ... сияқты бүтіндіктің белгісі, қазан толы тоқ болса, тоқ болса, ел де
мықты.
Қазақтың көшпенді тұрмысында көп ... ... ... ... ... ... небір замандар өткен сайын жаңарып, жаңғырып отырды.
Әсіресе тіл арқылы берілген халықтың барлық ... ... ... фразеологизмдерде ерекше байқалады.
«Басында үйі, бауырында қазаны жоқ» - яғни, өзіне тән ... ... ... ... ... айтамыз. Мұндағы «бауырында қазаны» жоқ
деген ... мәні неде ... ... ... ... «Қазан» қазақ
халқының әрбір отбасы мен шаңырағында ерекше мағынаға ие. «Қазан» ... ... зат, ... байлық символы саналған. Махамбет ақынның
өлеңдеріндегі «Қара қазан, сары бала қамы ... - ... ... ... ... ... ... түсіндірілетінін дәлелдейді.
Ертеректе Наурызды ... ауыл ... ... түрде тайқазан көтеретін
болған. Қазанның қазақтың өмірі мен мәдениетінде алатын орны бөлек. Халық
оны жай ... ... ... қазан» деп атайды, ал «қара» деген сөз
қасиетті, ... ... ... ... ... ... – тоқшылық пен
берекенің, ырыс- несібенің айғағы, қасиетті киелі ыдыс. ... ... ... ... ... ... – аштықтың, масқаралаудың белгісі деп
есептеледі. ... ... өлім ... ... адам 7 айып ... алады. Оның біріншісі ― қара қазан төлеу болған.
Күнделікті өмірдегі салт-дәстүр, ... ... ... өзара
тығыз байланысты. Олар терең философиялық ойдың, ғасырлар бойы жинақталған
тәжірибенің сұрыпталған ... ... ... ... бейнесі болып
саналады. Осындай ... ... ... ... ... бірі ... молшылыққа кенелу мағынасын беретін «Ақ
түйенің қарны жарылу» тұрақты тіркесі, оның ... ... ... мал ... ... ... мәлім. «Төтенше жағдайда
қанды жорықтан ең жақын туысы аман ... не ... ... ... ұл ... ... ... пышақ тығып алып қоя беретін дәстүр ... ... ... көтеріп боздаған түйенің даусын ел ... ... ... ... ел бір ... ... ... Бұл құбылыс тілімізде
«Ақ түйенің қарны жарылды» деген тіркесте сақталған». Бұл ... ... ... ... ... еді. Ақ ... қарнын жарып құрбандық шалу
кейіннен қазақтар үшін молшылық мәнін беріп келеді. Бұл ... ... ... ... бір халықта қуанышты жағдайға байланысты тамақтың
көптігін, молдығын сипаттау үшін ... Ақ түйе – ... ... үй ... ... ... әрі ... символы саналады. Сол себепті де ақ түйені сирек ... ... ... ... алыс сапардан туысы не ... ... және ... ... ұлы ... ... ... жасалатын дәстүр.
Сондықтан да қазақ ұғымында ақ түйе киелі, қасиетті саналған. Сондай-ақ ақ
түйені ... шалу ... ... үлестіруге молынан жететіндігімен де
түсіндіріледі. Бұл да қазақ халқының қонақжай ... ... ... ... ... ... мен салт-дәстүрлер іздерін
фразеологизмдер құрамынан кездестіруге болады. Кез ... ... болу ... бар ... ол мотивтің көздері кейде белгілі болса,
кейде уақыт кеңістігіне, дәстүрлердің ұмытылуына орай ... дөп басы ... ... Осы ... ... жалғасып келе жатқан,
бүгінгі күнге дейін сақталған ... да ... ... айқын байқалады. Мысалы қазақ халқындағы салт-дәстүр үлгісі
ретіндегі ішкі ағзаның ұйытқы ... ... ... ... ... «Құрсақ шашу» – тұрмыстық дәстүрді білдіретін соматикалық
фразеологизм. Ұзақ уақыт бойы бала ... ... ... екіқабат болғанда
жасалатын жоралғы-сый негізінде пайда болған. Жас келіннің бойына ... ... оны ... сақтау сақтау мақсатымен қамқор ана ауыл
әйелдерін жинап, «құрсақ тойын» өткізген. Жас келіннің аяғы ауыр ... ... мен ... ... ... шақырып, тамақ асып,
дастарханды түрлі дәмге ... ... ... ... Оған келгендер
шашу шашып, келіннің аман-есен босануына ... ... ... ... бәрі шашуларын әкеп келіннің үстіне шашқан, келінге
бата-тілектерін білдірген. Бұл ... шашу ... деп ... ... ... көтере алмай жүрген әйел бойына бала біткеннен кейін, әйелдің ... ... ... ... ... ... ... шашу» ырымын жасайды. Ол үшін құрсақ көтерген әйел ... ал ... ... ... ... ... және т.б. шашу ретінде
әкеліп, болашақ нәрестенің ... ... ... ... той ... ... ... шашумен байланысты болсын, басқа салт-
дәстүрлер болсын, қазақ әйелінің қуаныштың қызығын жеке дара ... ... ... ... кеңпейілділігінің айғағы болып
табылады. Тойға шақырылғандар да біреудің қызығына, қуанышына шын көңілімен
онымен бірге ... ... ... ... бұл қазақ халқының
кішіпейіл, кеңпейіл әрі қонақжай халық екендігінің дәлелі.
Аталған дәстүрге байланысты дәйекті ерте ... ауыз ... бірі ... ... ... да, қазіргі кездегі ақын-
жазушылар шығармаларынан да кездестіруге болады:
«Құтты болсын» деді де,
Құрсақ шашу жеді ... енді ... ... ... – жақсы тілектің айғағы түрінде көрінетін сұлу да ... Бір ... ... ... ... ... да қуануы адамға тән
кісілік-парасатты білдіреді. «Шашу дәстүрі әсіресе, қой ... ... ... алар ... толып жатқан елеулі еңбек науқанына жұртты
жұмылдыру үішн шашу шашатын дәстүрдің мәні зор. ... адам ... ... ... ... ... ... еңбекті адамның жатсынбауы
осынау «шашу» сияқты қарапайым рәсімнің болмысынан айқын ... ... ... мәні – Көк ... «нұр ... деген ізгі
тілек тілеген магиялық сипатта болып, үлкендер мен кішілердің жапа-тармағай
таласуы ... елді ... ... ... салт ... қалыптасқан.
Қазіргі кезде ақын-жазушылар ... да ... ... ... ... ... шал мына ... екеуі далаға түсіп бара жатыр.
Қойлы ауылдың біраз қатын-қалашы жақсы ырым болсын деп, ... ... ... ... ... ... ... бе өзің, білмейсің бе,
құрсақ шашу деген болады (Ж.Шаштайұлы. Жала мен нала).
Фразеологизмдерде ... ... ... ... ... саны аз емес. Мысалы, «бауырымдап шапты» соматикалық
фразеологизмі – ескі салт ... ... ... ... ат ... айқа салып,
жылап келу. Мұндағы ... ... ... ... ... шаш» – баланың іштен туғандағы шашы. «Қарын шашы ... ... ... ... тыныш, алаңсыз; ә) тезге ... ... ... шаш» фразеологизмімінің пайда болу негізінде қазақтың өзіндік салт-
дәстүрі жатыр. «Баланы туғанына қырық күн толысымен ... ... ... ... «қарын шашын» алдырып, шүберекке түйіп, шапанының,
бешпентінің иығына ... ... ... үстіне қырық қасық су ... ... ... қабырға» бекем болсын деп ырым жасайды. Баланы
шомылдырған ыдыс түбіне қырық тас, ... ... т.б. ... ... Оны баланы суға түсіруге көмек еткен адамдар алады. Қарын шашын
алған, суға сүсіріскен, көмектескен ... ... ... ... салт-дәст, 235 б.]. «Қарын ұйқысын ұйықтады» (жас ... ... ... кездегі ұйқысы) соматикалық фразеологизмі де осы ... ... Міне ... осы ... ... негізінде
аталған фразеологизм туындап, ұқпақтан-ұрпаққа дәстүрді таратушы, жеткізуші
тәсіл ретінде де әлі күнге ... ... ... ... ... ... ... қобалжу сезімін білдіру
үшін тамаша соматикалық фразеологизм қолданылады – «Жүрегі аттай дүрсілдеу»
- орыс және ағылшын тілдерінде баламасы жоқ. ... малы ... ... мен ... өзге ... ... ... маңызға ие
екені бәріне белгілі. Қазақтың ... ... ... ... ат компоненті ерекше маңызға ие, себебі ... ... ... ... мен ... ... өзге ... жетекші орында тұрады. Қорадағы жылқы санымен егесінің ... ... ... қалың малын төлеудің негізгі тәсілі, сондай-
ақ қазақ халқында атқа мініп көптеген дәстүрлі, әдет-ғұрыптағы мерекелерде,
қыз қуу, көкпар, бәйге ... ... ... жиі ... ...... ... өркениетінің басты бөлшегі.
Халқымызда мал шаруашылығына ... ... адам ... орны ... ... төрт түлік атауына байланысты ат қою дәстүрі кеңінен
етек алған. Жылқыны қазақ өзге малынан артық ... ... ... есімі «жылқылы, бай болсын» деген тілекпен қойылғаны ... ... ... ... халқымыз ақшамен емес, қылқұйрық санымен
есептеген. Сол себепті де қазақ мәдениетінде ат тұяғының тарсылдауын ... ... ... ... ... ... терең мән
жатқандығы түсінікті.
Елдігіміздің белгісі – елтаңбада  қанатты ... ... ...... ... тұрақтылықтың символы. Ол
геральдистер тілінде арыстанның жүректілігін, қыранның қырағылығын, өгіздің
ғаламат қара күшін, еліктің ғажайып ... ... ... қырмызы
қызыл түлкінің қалай да болса жауын жер соқтырар айлакерлігін білдіреді. Ал
қанатты тұлпар – қазақ ... ... ... ... ... ... ... – асқан байлықтың (алалы жылқы), сән-салтанаттың да
белгісі.
Сонымен, атқұмар, атжанды қазақ халқы үшін ...... ... ... тіршілік ету формасы. Жылқы - әлемнің жоғарғы бөлігі, интеллект
белгісі, ата-бабалар символы. Жылқы - тәңірдің тірі бейнесі, нұры. ... ... ... ... ... Қазақ поэзиясында ... ... ... үшін ... өмір ... ... дара бітімдегі
ортаға бірден-бір үйлесетін, аз күш жұмсау арқылы мол өнім ... ... ... ... Көшпелілердің өмір салты табиғатты жатсынбаған,
табиғатты болмыс-тіршілігінің ... бір ... ... Мыңдаған
жылдарға созылған биосферамен үндес өмір ырғағы табиғаттың өзіндей табиғи-
мәдени ... ... ... Сондықтан да бұл даланың тарихи тағдырына
қатысты дара бітімдегі барша құбылыстардың түп-тамырын ... ... ... қарастырған абзал. Саяси, әлеуметтік, мәдени, рухани,
идеологиялық ... ... ... ... ... өмір
салты алдынан шығып отырады. Көшпелі өмір салтының басты белгісі табиғаттың
табиғи жаратылысымен санаса отырып, тіршілікке қажетті игіліктерге ие ... ... ... ... ... көш жолдары мен көшпелі өмір салты
пайда болды. Тіршілік тірегі, күнкөріс тәсілі ... ... ... тән көшпелі өмір мен көшпелі мал шаруашылығы, халқымыз дәстүрі мен
әдет-ғұрпы тілдік бірліктерде, әсіресе фразеологизмдерде кеңінен ... түгі ... ... ... «қасқыр жүректі» секілді
фразеологизмдер «беті ештеңеден ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Хас батырды түркі халықтары
жүрекпен («ер ... ... ... ... ... ... ... бауланыстырады екен. Қазақ халқы
дүниеге қаншама батырларды әкелген. Төл әдебиетіміздің ... ... түгі бар, оты бар деп ... ... ... Ер ... ... талай қазақ жігіттеріне үлгі болып жүргені сөзсіз.
Қасқыр – қайсар, аса сақ, қу ... ... – оның кез ... ... жеткенше не жеңіліп, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді.
«Жүрегінің түгі бар» ... ... ... образды
мифологиялық түсінік негізінде пайда болған. Халық түсінігінде ержүрек
батырлар мен беті ... ... ... ... да бір ерекше
жүнмен қапталған ... ие ... ... Ол ... ... ... күш пен батырлық сыйлайды екен.
Дұшпанның ел-жұртын шауып, басшысын ... кек ... ... қас ... ... оның ... ішу ... зор белгісі болған. Осы
ретте айта кететін бір жайт, ... ... ... ... соматикалық
фразеологизмі «хас батыр, ержүрек» мағынасындағы ... ... ... кек алу ... байланысты. Батыр өзінің дұшпанын өлтіріп қана
қоймай, оның жүрегін жұлып ... ... ... ... оның ... Сондықтан да «ержүрек, батыр, алып» мағынасында ... ... ... Бұл – ... ... ... болған фразеологизм.
Қазақ тіліндегі фразеологиялардың шығу арналарын қарастырған Ә.
Болғанбайұлы мен Ғ. Қалиұлы ... ... деп ... құбылыс,
ұғым, түсініктерді атап көрсетеді: «Көптеген фразеологизмдердің жасалуына
адам ойында қорытылған құбылыстардың ... ... ... ... [ , ... – дейді. Ғалымдардың осы пікіріне сүйене отырып, төмендегі соматикалық
фразеологизмдердің халықтың ойында жинақталған, қорытылған құбылыстардың
бейнесі ... ... ... ... «жат ... боп кетті», «жат бауыр қылды»
фразеологизмдері «бөтен адам, ... ... ... ... ... ... ішкі органдарының ішінде бауыр ... ең ... ... «Бір ... ... ...... еті» деп қазақ
баласын, туысын, ардақтысын атаған, яғни бауыр – бөлінбес ... ... ... ... ең ... адамын бөлінбес бауырға теңеген. Сондай-ақ ... құда ... ... ... ... жегізу арқылы
ғұрыптық тағамдардан дәм татқызады. Мұның бір жағынан заңдық ... ... ең ... ... ... ... тағам ретінде дәм татудың тағы
бір мағынасы, кейбір авторлардың ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Соматикалық фразеологизмдер құрамындағы ұйытқы сөз «бауыр» қазақ
халқының тілдік мәдениетінде ерекше мәнге ие. Осы ... ... ... да мал шаруашылығын басты кәсіп еткен қазақ халқының дәстүрлі ... ... ... ... ... оның ең ... әрі ... саналатын «бауырды» халқымыз ниеттес туыстық ... ... ... қамқор қарым-қатынаспен байланыстырады. Мұны ... ... ... де байқауға болады. Ғұрыптық жағынан да ерекше
саналатын — ... ... ... ... бар. Осы екі ... салты кезіндегі ерекше сипатқа ие ... ... ... ... ... ... мал баққан көшпелі халықтарда май
... ... ... саналады. Жаңа түскен келін босаға
аттаған соң есіктің екі босағасына май ... үйге ... соң ошақ ... май құюы ... т.б. ... ... ... тұрғыдан
туындайтын ғұрыптық қызметтерін айғақтайды. ... ... ... бай, ... ұғымдарының синонимі ретінде қазақтар «майлы» сөзін
де қолданатыны бар. Ал, «бауыр» соматизмі қазақ тілінде туыс, ... ... ... ... ... ...... меймандостық
ұғымдарына ұқсас түсініктер беретіні мәлім. Ет мүшелерінің ішінде ... ... ... де ... ... ... тату-тәтті болып,
туыстасып, бауырласқанының белгісі ретінде бауыр тартылады. ... ... жұп, қос ... ... ... ... ... бойынша
(дуалистік ілім), осы ғұрып астарында да ... ... ... сияқты категорияларға сәйкес келетін ақ-қара
символикалары да ... ... ... ... ... «бір ... ас ішкен» делінетін ежелгі салт бойынша май мен
бауыр жесу арқылы жақсылық пен жамандықта ... ... ... ... көтерісуге серт беріскен магиялық мәнді ғұрып атқарылады. “Құдай”
(уәде) дескен, құйрық бауыр жескен” ... ... ... ... ... екі
жақтың құда болып, бауырласуының бір белгісі – құйрық ... жеу. ... ... бір ... ... ... бауырдың үстіне айран құйып
әкеледі, оның мәнісі бауырдай ... ... ... ... ақ ... ... көмей», «жез таңдай» – ... ... ... ... ... ... аспаппен сүйемелдене шыққан жез ... ... ... ... ... дауысын, әнші шеберлігін жеткізеді.
Бұл образды анықтама – эпитеттің пайда ... мен ... ... ... ... ... түсінігі мен дарынды әншінің сыңғырлаған
әдемі даусын күміс пен жезден, т.б. ... ... ... ... ... сазды әуендерімен салыстыруы негіз болды. Мұнда көмей
және таңдай секілді соматизмдер дыбыс шығарушы металдармен теңдестіріледі.
«Қоян жүрек» – ... ... қоян жер ... ең ... ... сипатталады. Қоян қорқақтығы адамның ең сезімтал ... ... ... ... ... байланысты «қоян жүрек» фразеологизмі қоян
секілді барлық заттан қорқатын адамға ... ... ... ... ... ... саналады.
«Тас бауыр» – адамның моралдық-этикалық жай-күйін білдіреді, ... ... адам ... маңызды ағзалардың біррі ғана ... ... ... жақындық қарым-қатынасына әсер ететін органы. Қазақ
халқында осыған байланысты ең ... ... мен ... ... бауыр
санайды. Ал «тас бауыр» фразеологизмі осы ұғымға қарсы мән ... ... ... ... ... ... жоқ адамды сипаттауда қолданылады.
«Тесік өкпе» – ата-анасыз, өмірдің қиын ... ... ... ... ... ... балаларға қатысты ... ... ... ... фразеологизм белгілі бір шектелген
аяда ғана ... ... өкпе ... ...... ... кездеседі, бұл әлеуметтік негізі бар, ескі қазақ ауылындағы
қиын-қыстау өмірді сипаттайды.
Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі төрт ... ... ... ... ... ... ... бұл
атауларды ауыспалы мағынада қолдану өте жиі кездеседі. Халқымыздың тарихи
көшін, түсінігін, ... ... ... ... бағасын, эстетикалық түйсігін, мәдениет биігін көбіне төрт
түлікке қатысты образдардан байқаймыз. Төрт ... ... ... ...... ... ... санғасырлық дамуының нәтижесі
деуге болады. Олар бізді қоршаған табиғатты әртүрлі жағдайларды бейнелі
және ... ... ... ... ие. ... ... малды ертеден
кешке дейін бағып қана қойған жоқ, бағып жүрген малдың ... ... ... неше ... ... байқап, адамдардың бет-пішінін,
мінез-құлқын, іс-әрекетін сипаттау кезінде ұтымды пайдалана білді. Қазақ
халқының ... өмір сүру ...... бағу болғандықтан, теңеулердің
жалпы мазмұнында адамдардың мінезі, болмысы, қимылы төрт түліктің ... мен ... ... ... ...... ... келетін соматизмдерден
туындаған фразеологизм болып табылады. Көшпелі халықтық өміріндегі мүмкін
емес жағдайды сипаттағанда ... ... ... ... ... жағдайында сөйлеушілердің бірі контексте бұрын айтылмаған ... тың ... ... ... ... ... ... жиі
қолданылады.
«Тілін кәлимаға келтіру» соматикалық фразеологиясы қазақ халқының
діни ... ... ... ... ... діні бес ... ... - «Лә иләһә иллалаһ, Мұхаммадур расулуллаһ» деп, тілін кәлимаға
келтіру.  Осы сөзді тілі арқылы ... ... ... мұсылман
болатындығы Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) хадисінде өсиеттелген. «Кәлима» -
куәлік сөзі, ... ... ... кіруіндегі ең алғашқы кезең. Бұл –
«Аллаһтан ... ... жоқ ... және Оның ... ... жоқ ... ... екендігіне және барлық мүлк (күллі жаратылыстың барлығы) тек
Оның ғана меншігі екендігіне, сондықтан барлық мадақтар мен ... ... ғана тән ... куә қылу ... ... бір ... ... Сондықтан осы куәлік сөзі діннің тегі және ... ... ... ... ... демі үзілгелі жатқан адамның
тілін кәлимаға келтірту бар. Бұл діни ... ... ... таңда ана тіліміздің мәртебесі көтеріліп, әлеуметтік жүгі
артқан сайын ескі тұрмыс ... ... ... ... ... ұмыт бола бастаған тұрақты тіркестердің тамырына үңіліп, олардың түп-
төркінін ашудың маңызы өте зор. Ата-бабаларымыздың өмірден алған ... ... ... ... ... тұрақты тіркестердің ана
тіліміздің байлығын алатын орны ерекше. Әсіресе, халықтың ... ... ... ... жан-күй үйлесімінен едәуір
хабардар етеді. Тұрақты тіркестерге назар аударсақ, халқымыздың өткенінен
хабар аламыз.
Қазақ халқының ... ... жаз ... ... ... өзіндік қырлары, ерекшеліктері бар екендігіне жоғарыда келтірілген
мысалдардан көз жеткіздік.
Ұлттық-мәдени ... фон ... ... ... ... ... ... фоны секілді
фразеологизмдердің прототипінде, компоненттік құрамында, идиомалық
мағынасында және олардың ... ... ... бейнеленетін сол
тілде сөйлеуші халық өмірінің тарихы, мәдени, экономикалық өзгешеліктерімен
анықталатынына жоғарыдағы ... ... ... ... ерекшеліктерін
танытатын соматикалық фразеологизмдер дәлел бала алады.
Ағылшын тілінің ... ... ... үйренушілермен қатар
аудармашыларға да қиындық ... ... ... сан қилы әрі бай
фразеологиялық қорында көп қырлылығымен ерекшеленетін ... жиі ... ... ... тіл ... ... фразеологиясы
Н.Н. Амосова, А.В. Кунин, Л.П. Смит, А.И. ... Ж.А. ... ... Ү. ... және т.б. ... ... ... сөз
етілген. Фразеология саласы ағылшын тілінің ең маңызды қайнар көзі ... ... ... ... ... ... Ағылшын
идиоматикасындағы ұлттық үлесті зерттеуші ғалым Логан Смит былай деп
жазады: «Хотя наши ... ... ... ... выражений, взятых из народной
речи других европейских стран, все же по своему характеру, юмору, образам
и ассоциациям они ... ... ... ... запах почвы,
на которой они выросли, простор полей и ... и ... ... ... свое ... все ... ... языка и национального искусства и
куда для пополнения своих жизненных сил они ... ... и ... Осы ... кез ... ... фразеологиясы сол халықтың өмір-
тіршілігіндегі өзіндік қайталанбас ерекшеліктерді, ... ... ... ... ... ... тереңінен
сипаттайтынына көз жеткіземіз.
Ағылшын тілінің соматикалық фразеологиялық қорында да халықтық өзіндік
ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... ... drain» фраземасы ("утечка мозгов") – "ғұламалардың жылыстауы"
деп аударылады. Өзінің білімін, қабілетін елде ... ... ... ... ... саяси, экономикалық, діни және басқа да себептерге
байланысты дамыған жетекші елдерге тұрақты ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Өзінің білікті де білімді
мамандарынан айырылған мемлекет ... ... әрі ... зиян ... сол ... ... ел ірі әрі арзан зияткерлік капиталға
(адами ... ... ... ... ... нысанындағы
капитал) ие болады. Елдегі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... жатады.
Britannica энциклопедияда аталған фраземаға былайша анықтама берген:
«білімді әрі ... ... бір ел ... ... екіншіге көбірек ақша
табу және тұрмыстық жағдайын жақсарту үшін қоныс аударуы». Бұл түсінік 1950-
жылдарының басында Ұлыбританияда ағылшын ғалымдарының ... ... ... ... мақсатында пайда болды. Экономикалық ынтымақтастық ... ... ... for Economic ... and ... бойынша Ұлыбритания соңғы 50 жыл ... ірі ... ... ... ... келеді. Зерттеу негізінде Ұлыбританияда
туылған 3 млн адам шетелде өмір ... ... Оның ... 1,1 ...... ... ... оқытушылар мен дәрігерлер, инженерлер. ЖОО-
нын бітірген азаматтардың 10% шетелге көшіп кетеді.
Аталған фразема британдық королдік қоғам тарапынан ІІ ... кезі мен одан ... ... ғалымдар мен инженерлер арасынадғы
миграциялық үдерісті сипаттау үшін ... ... ... ... ... ... жатқан елдерге қатысты қолданылады, нақты атап айтар болсақ,
Африка, Кариб аралдары, сондай-ақ ... ... ... ... еуропалық отарындағы елдерге тән.
“To be of the same kidney” ағылшын фраземасы бір-біріне ұқсас, бірдей
деген ... ... ... Сиам егіздері дүниеге келгеннен ... ... ... үшін ... болған фразеологизм. Алғашқы дене
мүшелері бір-бірімен байланысқан ағайындылар 1811 жылы ... ... ... ... олар «Сиам егіздері» (Чанг және Энг) ... ... ... Сол ... ... ... дене мүшелері бар егіздерді осылай
атап келеді. Көп уақыт бойы олар ... ... ел ... жүріп қойылым
көрсететін, осы атауды әлем ... ... ... ... келетін
жайттарда қолданысқа енгізген. Осылайша ... ... ... ... шыққан.
“The Lungs of London” – ... қақ ... 300 ... ... ... ... жап-жасыл саябақтар жиынтығы ... ... ... бірі ... ... ... қол
тимеген табиғи ландшафтың елесін береді. Орталық аймақтардағы атмосфералық
жағдай үшін мұндағы саябақтардың маңызын ... ... ... ... да ... ... ... «Лондон өкпесі» (тікелей аудармасы) деп
атауы тегін емес. Лондан саябақтарының маңызды ерекшеліктерінің ... тек ... ... ... қана қоймай, халықтың көпшілігі үшін
демалыс орны ретінде ... ... ашық ... ... ... ... ... ыңғайланған ескі дәстүрлермен байланысты жоспарға сай
орналастырылған. Лондон аймағында 150-ге жуық ... және ... бар. ... корольдік саябақтарға — Сент Джеймс, Гайд
саябағы, Кенсингтон Гарденс, Риджентс, Грин ... ... ... ... ... ... ... келбеті бар. Риджентс
саябағында лондондық хайуанаттар бағы, ал Гайд ... ... ... ... ... ... саябақтары көлеңкелі емес – күн
ағылшын халқын жиі қуанышқа бөлеп келеді. ... ... ... өнері ұлттық дәстүрмен тікелей байланысты. Лондонның аталған
орталығында қала тұрғындары мен қонақтары ... ...... ... саналады», – дейді ағылшын халқы. Мұндағы
соматикалық “The Lungs of London” фразеологизмінде адамдардың ... ... ... өкпе ... әрдайым «таза ауамен» қоректену
қажеттілігі дәріптелгендей. Қазақтың «таза ауа – жанға ... ... ... ... ... washing” – «Санасына келтіру» фраземасы тілде 1950-жылдарда
қалыптасқан. Аталған фразема мемлекеттік насихат ... ... ... және
кеңінен таралуымен тығыз байланысты. Үкімет бұқаралық ақпарат құралдары мен
білім беру жүйесін күшейтілген ... ... ... кең ... ... үшін тұрғындардың көп бөлігінің санасына келтіру ісі ірі
нәтиже болып табылады. Қытай Халық ... ішкі ... ... ... ... ... күрес кезінде қолданылған әдіс ... ... ... ... ... ойлау жүйесін жою кезінде
мәжбүрлеп сендіру әдістемесінде қолданысқа ие ... ... ... алғашында АҚШ-та қолдау тапты. АҚШ-та аталған ұғым америкалық
әскери ... ... ... әскери адамдармен салыстырғанда не
себепті көп бөлігі коммунистер ... өтіп ... ... ... ... ... әскери қоқан-лоқымен халықты қорқытып, әскери
база мен жаңа қару-жарақ қорын үлкейтуге мүмкіндік алды. ... ... зиян ... ми ... жеке ... не ... өзге ... түрде қулық жасау тәсілі арқылы адамға зиянын ... ... ... ... ... негізделген. Ағылшын тілінің Оксфорд
сөздігінде аталған фразема ең алғаш Эдварда ... ... ... 1950 жылы жарияланғанын атап өткен. Корей соғысы
кезінде Хантер журналист және америкалық барлаушы агент ретінде жұмыс ... ... ... келтіру» тәсілдері туралы бірқатар мақалаларр мен
еңбектер жазып шыққан. Кейіннен ... ... ... да ... ие болды.
«The heart of Mid-Lothian» (сөзбе-сөз «Мидлотиан жүрегі») ... ... ... ... Англияның ХІХ
ғасыр басындағы дәуіріне сәйкес келеді. Ағылшындықтар ... ... ... ... «Лотиан жүрегі» – Эдинбургтегі ескі түрме
ғимаратының атауы еді, ХІХ ... ... ... Шотландияның жүрегі
саналатын Эдинбург қаласы – Еуропаның керемет ортағасырлық қалаларының
бірі. Оны ... және ... ... Лотиан жерлері жалғастырып жатыр. Бай
мәдени мұраға, тарихи ескерткіштерге толы қала ... мен ... көз ... ... ... ... қамал мен қорықтар,
гольф ойнау мүмкіндігі ... ... ... ... ... орын ретінде
сипаттайды. Эдинбург қаласының тарихи орындарының бірі – «Мидлотиан ... ... ... ... ... қырлы кестелерден (тастардан)
қаланған бұрынғы «Ескі түрме» орнындағы сурет. Шотландиялық ... ... жылы ... ... атты ... ... да ... келді.
– “He looks as if he were just about to honour with his ... ... of ... – You are mistaken – he is just ... from ... Scott. “The heart of ... ch. ... “Ол келе салып Эдинбург түрмесіне құрмет ... деп ... ... ... оны енді ғана сол ... босатқан болатын”.
Жоғарыда берілген мысал аудармасында ... ... ... ... берілген.
Қазақ халқы ұлт болып қалыптасқаннан бері тіл мен ... ... ... ... ... дәстүрден, атап айтқанда әдет-
ғұрыптан, той-тамаша салтанатынан, өлім-жітімге ... ... ... ... астрологиялық, діни дүниетаным,
сенімдерден және т.б. ... ... ... ... ... Ағылшын халықтарының тұрақты тіркестерінің қалыптасуын зерттеуші
Логан Смит: «Наши лучшие идиомы, самые ... ... ... не в ... и гостиных, а в мастерской, на кухне или в хлебу»
[Smith L.P. English Idioms. London, 1990. – 207 p.], – ... ... ... ... және ... тілдерінің
соматикалық фразеологиялық қорындағы ұлттық-мәдени ерекшеліктерді
көрсетеді.
«Дәл осы қалпында ... ... не ... ... ... ... ... бүгінгі тілдік фактілер негізінде дәлелдеу мүмкін
емес, бірақ фразема жасауға ұйытқы символ-сөздердің табиғатын ашу барысында
әр ... ... ... дүниетанымы мен мәдениетін,
этнографиясы мен ... және т.б. ... ... ... ... ... олардың мотивтерін кей жағдайда ашуға болады», [фр сем,
71 б.] – ... ... Р. ... ... ... ала ... жоғарыда
келтірілген кейбір соматикалық фразеологизмдердің пайда болу мотивтерін екі
халықтың өзіндік ұлттық-мәдени ерекшеліктері тұрғысынан анықтадық.
Ұлттық ... пен ... ... ... бояуын туған тіл
табиғатынан іздеп, ана тілінің ... ... ... ... ... ... ... алдында терең таныту үшін еңбек ететін
көркемсөз шеберлері мен ақын-жазушылардың қызметі айрықша екені анық.
Кез ... ... ... мен мәдениетін, өзіндік ... ... ... ұлы ... бар ... Абай – қазақ халқының сол биік
тұлғаларының бірі. Абай шығармашылығы қазақ мәдениеті мен әдебиетінің және
әдеби ... ... ... ... Ол ... әдеби тілдің негізін салып,
қазақ көркем сөзінің лексикалық құрамына өзгеріс енгізіп, поэзияның терең
мәнді, аз ... болу ... ... фразеология саласын да биік шыңға
көтере білді.
Кез келген тілдің фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... жарқын көріністерін
білдіреді. Ұлттың рухани дүниетанымын, салт-санасын, ұлттық ... ... ... сан ... өтсе де санадан өшпейтін ұлт ... ... бірі – ... және ... тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдерге
жүргізіліп жатқан салғастырмалы талдау түрлі ... ... ... ... ... ... жатқан лингво-мәдени
қауымдастықтың тарихымен, дәстүрімен, өмір сүру ерекшеліктерімен тереңінен
танысуға, ұлттық мінезі мен ... ... ... ... ... бұл өз ... мәдениетаралық қарым-қатынас
үдерісінде өзара түсіністік, ақ пейілділік пен төзімділік ... ұлт өз ... ... әлем ... түсініктерін түрлі тілдік
фактілер арқылы кесіп-пішеді, қоршаған әлемнің тілдік ... ... ... ... ... ... бейнеленуі жағынан ұқсас
келеді. ... ... ... ұғым ... ... толығуына әсер етеді. Сол ұғым түрлерінің тұтастай ... ... ... құраса, әлемнің, ондағы құбылыстардың тілдегі
бейнесінен ұлт ерекшеліктерін танып білуге болады.
Әлемнің тілдік бейнесі - әлемнің ... ... ... ... шындықты көрсетеді. Тіл дегеніміз – бұл мідениеттің бір бөлшегі,
сонымен қатар, мәдениет те – ... бір ... ... Демек әлемнің
ұлттық бейнесі тілге қатысты мәселенің біріне жатады.
Профессор Э.Д. Сүлейменова: «Әлемнің тілдік бейнесі түрлі дүниетаным
мәселесі ... ... ... ... ... ... бейнесі ұғымы
жайында екі түрлі сипат бар. Оның алғашқысы нақты ... және ... ... қатысы жоқ болса, екіншісі нақты ұлт тілдерінің
қатысуымен қалыптасқан және лексикалық номинациялар жүйесі тәрізді тілдер
арасындағы айырмашылықтарға бағыт-бағдар ... ... ... ... ... [ ... Э.Д. ... 136 б.].
Әлемнің тілдік бейнесі адам санасында өмір сүру тәжірибесіне қатысты
қалыптасып, ... ... ... ... ... дамып отыратын
ақпараттар жүйесі екені ... ... ... ... – белгілі бір
халықтың ғасырлар бойы жинақтаған ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... сол халық сөйлейтін тілде көрініс ... деп ... ... және ағылшын тілдеріндегі тіл қазынасының бір
бөлшегі ... ... ... ... де ... өзіндік
тілдік бейнесін қалыптастырушы тілдік бірлік саналады.
Соматикалық ...... ... ... ... мен
дүниені қабылдауының тілдік модельдері, сезімдік танымға негізделетін
логикалық-танымдық мағлұматтар арқалаған ... ... ... ... мәдениеттің соматикалық коды қызметін де атқарады.
Сепир-Уорф болжамының негізі ... ... өз ана тілі ... ... деген сенімде жатыр. Осы болжамға сәйкес тіл адамның шындық
дүниені қабылдауына және ... әсер ... Бұл ... 1) тіл ... бір тілде сөйлеуші халықтың ойлау мазмұнына ... 2) ... ... субъектілерінің қай тілде бекініс табуымен байланысты ... ... ... ... дәйектемелері үшін қолданылған
дәйектер: а) тілдер ақиқат шындықты ... ... ... әртүрлі
ажыратады және тілдер ақиқат шындықты әр тілге тән өзіндік, қайталанбайтын
сөз ұғымдар арқылы жеткізеді; ә) тіл ... ... ... ... ... ... болуы ақиқат шындық, логика, тіпті ойлаудың нәтижелері
туралы айырмашылықтарды айқындайды. ... ... ... ... ... ... тіл (оның лексикасы мен грамматикасы) адамға телитін
жіктемелік желіге байланысты» [әл Л сөз, 208 б.]
Ә. Қайдар: ... - ... ... «өткен бір дәуірлерде дүниеге
келіп, ... бір ... ... ... ... тіршілік-
тірлігі бірыңғай, мінез-құлқы ұқсас, діні де, тілі де бір, ... ... ... өзінің ортақ тегін, туыстығын, тұтастығын сезіне білетін,
сатылап даму барысында ... ... ... ... және ... ... ... бүгінде дербес ел болып отырған ...... ... ... ... ... мен мәдениетті байланыстыратын, кумулятивтік қызмет атқаратын
тілдік бірліктерге фразеологизмдер, мақал-мәтелдер, ... және ... ... ... бірліктер жатады деп нақты айтуға ...... ... ... ... көркем сөзге, шешендік нақыл
сөздерге өте жетік және олардың келер ұрпаққа сақталып жетуіне қатты ... оны ... ... ... ... тіл мен ... адамзаттың бір-
бірінен ажырағысыз құндылықтары саналады.
Фразеологизмдерді қарастыра отырып, ... ... ... ... ... көпшілігінде ұлттық мәдениеттің іздері
жатады;
2. фразеологизмдерде ұлтты-мәдени бояуы қанық, дүние жайындағы түсінікті
бейнелейтін мәдени ... ... ... ... ... ... Екі ... соматикалық тұрақты тіркестерінің ұлттық-мәдени
ерекшелігін ... ... ...... ұлтты-мәдени
коннотациясын ашу.
Фразеология – дүниенің тілдік бейнесінің көрінісі болып табылады. Олар
субъектіге қатысты, яғни дүниені ... қана ... оны ... мән береді. Фразеологизмдерден туындайтын дүниенің бейнесін
сұрыптай отырып, оның антропоцентристік бағытын ... ... ... ... адамға қатысты бағытталады, яғни адам ... ... ... ... ... ... болмасын фразеологизмдерінің ішкі формасынан ұлттық
нақыш, ұлттық белгілер мен ... ... ... ... ... Олар дер кезінде ұмытылып, қазіргі уақытқа жетпей, өшкен
болса, тұтастай бір ... ... асыл ... ... ... еді.
Фразеологиялық қорда ұлттық-мәдени көрініс кеңінен көрініс ... ... ... ... қалыптасып, нәр алған сөздер, мақал-мәтелдер,
фразеологимздер және т.б. ұлттық қор бірліктері ұлт ... ... ... тірлігін айқындап бере алады. Мағына тұтастығы, қолданылу
тиянақтылығы, даяр ... ... ... арқасында фразеологизмдер
ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, өміршеңдігін жалғастырып келеді. Оларды ұлт
өмірінің айғағы десек те ... ... ... ... ... ... қордың көлемді бөлігін құрайтын тілдік бірліктер ... ... ол ... ... өмір сүру ... және ... көзқарастары мен өзгерістерінің айнасы ретінде
қарастыруға болады.
Фразеологизмдердің ішкі формасында ұлттық-мәдени ақпарат ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымынан іздеген жөн Ішкі форма (фразеологизмдерге қатысты)
дегеніміз сол ... ... ... оны ... ... ... ... болады.
Жалпы әрбір тіл – халықтың ұлттық дүниетанымын айқындап, өзіндік
дүниелік бейнесін ... ... ... Тіл мен ... ... ... құбылыс болғанымен, тілдік белгінің мағынасы арқылы байланысып, тіл
мен мәдениеттің тұтас бірлігін қамтамасыз етеді.
Қай ... ... ... ... ... әр
түрлі факторлардан: халықтың ... оның ... ... мәдениеті мен әдет-ғұрпынан байқалады. Қоршаған
орта, табиғат құбылыстары адамзат баласына ортақ болғанымен, оны ... ... әр ... ... болып келеді. Екі халықтың соматикалық
фразеологизмдерін салғастырғанда, ... ... ... екі ... ... ... ... бітімі өздеріне тән, мағыналары бірдей,
бірақ жасалуы әртүрлі болады.
Боз өкпе – сойылған малдың немесе ... ... ... ... қоса алып үріп ... құсбелгілердің әдісі. Сонда өкпе
маңызынан айырылып, құсты белгілі күйге ... жем ... ... қолындағы құсты бағып, қажет болса бүркітке «бозөкпені» жүдету
үшін береді. Құсбелгілердің ... ... ... ... «боз ... ... пайда болуына алып келді. Мұның мағынасы –
бос, ынжық, қолынан ештеңе келмейтін адам.
ҚОРЫТЫНДЫ
Түркі-герман, оның ... ... және ... ... ... ... ... қолға алына бастағаны мәлім. Сол себепті де
шешімін таппаған, толықтай зерттелмеген дүниелер болуы да заңды.
Фразеологизмдер – тіл ... бір ... ...... ежелгі қабаты. Адам дене мүшелерінің атаулары
– адамзат ... ... ... ... ... ... Соматикалық
фразеологизмдер ертедегі адамдардың бейнелеп сөйлеуге талпынған ... ... ... ... Адам ... ... ... қарап
өлшеуден, өзін-өзі танудан, өз бойына ... ... ... Бұл тұрғыда,
оған ең жақын, ең түсінікті нысан – өзінің дене мүшелері. Дене ... ... ... ... ... ... және ағылшын
тілдерінде де аз емес. «Сердцем идиоматической речи являются две категории
идиомов, ... ... друг с ... Источник первой группы это не что
иное, как человеческое ... ... ... всех ... тела и ... ... ... целыми созвездиями выразительных идиомов и
ярких ... - ... ... Смит ... ... ... ... жылдары тіл білімінде қазқ тілін генетикалық ... ... ... жоқ ... ... ... ... қолға алынып жүр. Түрік және герман тілдері, соның ішінде
қазақ және ... ... ... кешенді түрде тіл
біліміндегі жаңа бағыттардың ұстанымдарына сүйене отырып зерттеу ... ... ауыз ... ... ... сыйғыза отырып, ұлт менталдығының,
яғни халықтың салт-дәстүрі, мәдениеті, сана-сезімі, тарихы мен наным-
сенімін ... ... ... ... ... етіп ... тілдің фразеологиялық қорының 30% құрайтын соматикалық
фразеологизмдердің тілдегі алар орны ... ... ... көне ... ... ... тіркестердің құрамды компоненті
болып табылады. Бүгінгі күнге дейін адамның дене мүшелері ұйытқы ... ... ... ... ... ... ... зерттелініп жүр. Десек те, соматикалық фразеологизмдерге қатысты кейбір
мәселелер өз шешімін әлі де таппағаны белгілі. ... ... ... – ішкі ағзалар ұйытқы болған соматикалық фразеологизмдер. Бұл ауқымды
тақырыпты зерттеу барысында біз адамның дене ... ... ... ... және ... дене мүшелер деп бөліп қарастыра отырып, ішкі ағзалар
көмегімен жасалынған соматикалық фразеологизм ... ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі адамның ішкі ағзалары
ұйытқы болған ... ... ... ... қазақ әжне ағылшын тілдерінің ... тән ... ... ... ... екі ... ортақ болатындай мағыналық-тақырыптық
топтарға бөлу, семантикалық жіктемесін ... ... ... ... мақсатымыз және бұл бүгінгі күннің талабы да
болып отыр.
Генетикалық және типологиялық құрылымы ... ... ... ... ... – кез ... тілдің, ұлттың айшықты да мәнерлі, ... ... ... ... ... ... ... көрінісі.
Бұлар өзінің бейнелік, әсерлік, экспрессивті-эмоциялық, суреттеме
қасиетімен ерекшеленеді. ... ... ... қанық, алуан түрлі тұрақты
тіркестер халық ... ... ... ... құндылығын ұрпақтан-
ұрпаққа ғасырлар бойы жеткізіп келеді.
Көптеген ... ... ... ... ... ... тақырыптық топтастырылуы бір тілден басқа тілдер
фраземасының семантикалық ... әр ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Екі бір-бірімен туыс емес ... ... ... ... ... адамның анатомиялық атаулары ұйытқы болған
соматикалық фразеологизмдердің материалдық мазмұнын, пайда болу арналарын,
жасалу ... даму ... ... ... мен ... аясына
қатысты ерекшеліктерін халықтың өзіндік дүниетанымы, болмысы ... ... ... ... наным-сенімі, әдет-ғұрпы
негізінде жан-жақты сипаттау керек
Казахи в силу ... ... ... ... т.е. ... ... ... анатомию домашных животных. А ... ... у ... и ... ... ... дүниетанымын, салт-санасын, ұлттық мінезін өн бойына
жиып, сан ... өтсе де ... ... ұлт тіліндегі асыл қазыналардың
бірі – фразеологизмдер.
Тіл білімінде анатомиялық ... ... ... ... ... деп атайды. Соматикалық атаулар –
тілдегі ең көне, лексика-семантикалық ... ... ... адам
қоршаған табиғи ортаны сезініп білуді өзінен бастайды. Тұлғаның біртұтас
жүйесін құрайтын бір-бірімен өзара ... ... ... ... мен ... дене мүшелері деп танылады. Бұл жөнінде орыс және
түркімен тілдеріндегі соматизмдерді салыстырған О.Назаров: ...... ... сәтінен бастап әрқашан өз бақылауында ... оның ... ... қарапайым, әрі меңгерілген «болмыс» ретінде танылады», –
дейді [10, 69 б.].
Әр ұлттың дүниетанымының сыры мен ... тек өз ұлт ... ... ... Адамдардың қоршаған ортасы, тұрмыс тіршілігі, рухани
ой өрісі бір-бірімен тығыз байланысты, олар ... өмір сүру ... сол ... ... ... Ұлттың мәдени өмірінің көрінісі
фразеологиялық қорда ерекше байқалады. Онда ұлт ... ... ... Мысалы қазақтардың дүниетанымына көшпелі өмір салты ерекше
әсер етті. Қазақ дала кеңістігіндегі әрбір көріністің, әрбір іс-әрекет пен
мінез-құлқының ... ... ... ... ... ... мән берген.
Олар өз тілінде табиғи және көшпелі ... ... ... ... әуестенді, дүниенің құрылымын, оның жасырын күштері туралы түсінігін
әр деңгейде сараптады.
Ұлттық өмірдің айнасы болып ... ... орны ... тілдік бейнесін жасауда ерекше. Оны танымдық тұрғыдан талдау –
адамзат өркениетіндегі ... ... ... ... мүмкіндік
беретіні сөзсіз.
Фразеологизмдерде сақталған мәдени мағлұматтар – тілдік ұжымдардың
өмір сүру ... ... ... ... нақты тілдік
социумның стереотиптері жинақталған бейнелі бірліктер.
Қара сөзінің негізгі мағынасы – «күйенің, ... ... ... ... ... қара ... ең ... символдық мағынасы болып
табылады. Осы ... ... ... ... ... ... ұятсыз»
мағыналар көптеген фраземалардың шығуына ұйытқы болған: «жүрегі қара»,
«қара ... ... ... қарғыс мәнді фразеологизмдер: «», «». Ал
түстік, сындық ... ... қара ... не үшін ... ... болғанын қазіргі тілдік тұрғыдан дөп басып айту қиын.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы, Ғылым.1986. – Х ... ... І. ... ...... ... 2007. – ... Жалпы және салғастырмалы фразеологияның өзекті мәселелері. Алматы,
Альянс-2, 2003. – 165б.
4. ... Р. ... ... ... Қазақ университеті. – 2009,
290б.
5. Уызбаева Б.К. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... Алматы, 1994, 203б.
6. Омиралиева Ж.К. Национально – культурная ... ... с ... Автореф. дисс. к.ф.н. Алматы, 1999. –стр.
27.
7. Сатылханова Г.А, Сақтағанова М.Ж. ... ... ... ... фразеологиялық тіркестерінің ұлттық – мәдени ерекшеліктері /
8. Кеңесбаева Ү. Ағылшын тіліндегі фразеологизмдердің шығу ... // ... ... – 2006, №1 (6).
9. Нағасбекова Б. Соматикалық фразеологизмдердің ... // ... ... сериясы. №7-8(123-124), 2009. – 189б.
10. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы, Санат. 1996. –
128б.
11. ... Ә. ... ... ... фразеологизмдер.
Кітапта: Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін ... ...... 1989. – ... ... М. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы, ... ... ... Б.С., Садықова А. Дене мүше ... ... ... «Тіл» оқу - әдістемелік орталығы. 2008. -274б
14. Ахметжанова Г. «Соматическая фразеология как отражение национально –
культурной ... ... ... Алматы, 2007, 205с.
15. Құнанбайұлы А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Т.2: ... ... ... қарасөздер. – Алматы, Жазушы. 2005. – 336б
16. Жидебаев К.Н. ... ... в ... ... ... ... ... Аргингазина Ш. Тіларалық ... ... және ... // ... ... ... сериясы. №9 (71).
18. Кунин А.В. Англо – русский фразеологический словарь. Изд. 3-е, ... – стр. ... Jennifer Seidl, McMordie W. Oxford pocket English ... ... press. 2003. – 317p.
20. Байтелиев А. Абай тілі фразеологиясы және ... ... ... тілі мен
әдебиеті. № 6, 1995, 82-87бб.
21. Seidl J., Mc Mordie W. English Idioms and how to use them. – ... skola, ... ... Основы английской фразеологии. Ленинградский университет,
1963. – 207б.
23. Рақышев А. Анатомия терминдерінің сөздігі. – ... ... 1992. ... ... ... М. Адам ... Оқулық. Алматы. Қарасай, 2006. – 348 б.
25. Қоқышева Н. М. Қазіргі қазақ ... дене мүше ... ... ... ... ... ... сөздер. – Алматы,
2001. – 1 б. канд.дис
26. Мықтыбаева Т. Ж. ... және ... ... анималистік
фразеологизмдердің коннотативтік семантикасы. Канд.дис. – Алматы, 2005. –
125б.
27. ... К. Қ. ... ... ... ... ... (ұзындық, арақашықтық, салмақ-көлем өлшемдері ...... 2003. – 12 ... Карменов Н.Г. Дене мүше атаулары: Қысқаша қазақша-арабша, ... ...... 2001. – ... ... Г.Н. Фразеологизмдер – ұлт менталдығының ... ... ... ... ... ХІІ халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – 314б.
30. Кунин А.В. ... ... ... ... ... 1970.344с
31. Вакк Ф.О. «О соматической фразеологии в современном эстонском языке.
Автореф. Дис. ... ... ... 1964, ... The Oxford ... of ... Сарсенбаев Р. лексико-семантические особенности казахских пословиц и
поговорок: автореферат дис. ... ... ... ...... 1961. ... ... Ә. Принципы классификации фразеологизмов и их ... в ... ... ... // ... ... ... мәселелері.-
Алматы, 1998. - 304б.
35. Вайнтрауб Р.М. Опыт ... ... ... ... языках (К вопросу о сравнительном изучении славянской
фразеологии) // ... ... гос ... им. ... ... Вопросы фразеологии. С.175, 157-162 с.
36. Смағұлова Г.Н. Соматикалық атаулар // Қазақ тілі мен әдебиеті №3. ... ... Б. С. ... ... фразеологизмдердің көпмағыналығы»
канд. Дис. Жетекші: Г.Смағұлова. ... 2010. ... ... Т.Ж. ... және ... ... ... коннотативтік семантикасы. Канд.дис. Алматы, ... ... Дж. И др. ... о ... ... ... в
лингвистике, вып 5, - М., 1970
40. Есимжанова М. «Краткий ... ... ... ... ... The World Book ... London. Volume 10, 1994, ... Webster’s New Encyclopedic Dictionary. New York, 1992. – 1787р.
43. Oxford Thesaurus of English, ... ... З.К., ... Р.Е. Сопоставительно-функциональное
исследование лексико-фразеологических систем казахского и ... ... 1999 г. – с. ... ... Г. ... ... этномәдени мазмұны
(қазақ және монғол тілдерінің материалдары бойынша ... ... ... 2003. – 248 ... ... халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том / ... ...... ... 2005. – 328 б.
47. New Oxford ... Over 290,000 words and phrases. ... ... Л.К., ... Г.З. Универсалии и уникалии во
фразеологии//Материалы ... ... – КГУ, 1989. – ... ... ... ... of Idioms (Кеймбриджский
международный словарь идиом)
50. Cowie A.P., Mackin R., McCaig I.R. Oxford ... of Idioms. ... Press. 2002. – 685 ... Мықтыбаева АФ табиғатына тән ұлттық-мәдени ерекшеліктер. Универсалия
мен уникалия, фреквенталия құбылыстары
52. Аманжолов А.С., ... Ш.Б. ... ... ... – Алматы. Қазақ университеті, 2003. – 51 бет.
53. Кеңесбаева Ү. Ағылшынша-қазақша фразеологиялық сөздік. ... of Idioms. ... 2010. 772 ... ... А. ... метких-образных выражений: (казахско-русский
фразеологический словарь с этнолингвистическими пояснениями). – ... 2003. – 368 ... ... М.М. ... труды по языкознанию. В 2-х томах. ... – с. ... ... А. ... ... Этномәдени пайымдау. Алматы. Санат, 1997. –
464 бет.
57. Қайдар Ә. Этнолингвистика // Білім және еңбек. 1985. - № ... ... Ф.А. ... уәждемесінің лингвомәдени аспектісі
(қазақ және ағылшын тілдеріндегі материалдар негізінде) // ... 2006, - 157 ... ... М.М. ... этнолингвистики. – Алматы. Евразия, 1995. – ... ... Э.Д., ... Н.Ж., ... Ж.С., ... ... терминдер сөздігі. Словарь социолингвистических терминов. –
Астана. Арман-ПВ, 2008. – 392 б.
61. ... В. ... ... по ... с фр; ... Т.В.
Рамишвили. Москва. Прогресс. – 2000, 440с.
62. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и ...... 1993. – 654 ... Smith L.P. English Idioms. London, 1990. – 207 ... Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. – Алматы,
Мектеп, 1989. – 152 б.
65. Қайдар Ә. ... ... ... ... Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. – Алматы. Қазақ ... – 152 ... ... Л.К., ... Г.З. Универсалии и уникалии во фразеологии //
Материалы итоговой конференции. – КГУ, 1989. – с.29
68. Смағұлова Фразеологизмдер – ұлт ... ... Тіл ... ... ... ХІІ халықаралық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – 314б.
69. Адамбаев Б. Шешендік өнер. Алматы. – 1999. 193 ... ... А.А. ... ... ... ... көрінісі
(қазақ, орыс, ағылшын тілдері бойынша)» Алматы, 2009, 122 б.
71. ... С.К. ... ... қос ... ... тілдік
және поэтикалық табиғаты. - алматы, 1997. – 184.,
-----------------------
Жүрек – кісінің жан –дүниесі, рухани сезімдерінің көзі;
Жүрек – ағза
ЖҮРЕК
Жүрек соматизмінің ... ... не ... ... ... есімді фразеологизмдер
Фольклордан енген фразеологиздер
Шексперизмдер
Табиғат құбылыстарына байланысты фраземалар
Түр-түс және сындық мәнді символдық фраземалар
Алғыс және қарғыс ... ... және ... ... ... фразеологизм
Фитонимді фразеологизм
Мезуративті фразеологизм
Зооморфтық фразеологизм
Соматикалық фразеологизм
ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР
Құрамында «Harry» сөзі бар фразеологизмдер
Анималистік
фразеологизмдер
Соматикалық
фразеологизмдер
Фразеологизм дер
Реалды ... ... ... ... ... дене мүшелер
(external parts of body)
Дене мүшелер
(parts of body)
1. Қуаныш, шаттық
2. ... ... ... ... ... Ғашықтық сезімін
5. Мейірлену, жаны ашу
6. Батырлық символы
7. Қорқақтық, әлсіздіктің нышаны
8. Кеңшіліктің, көңілі ... ... ... ... ... Адам ... ... белгісі

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 122 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қырғыз- қазақ тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдер62 бет
Қазақ тіліндегі көпмағыналы фразеологизмдер табиғаты105 бет
Қазақ тілі грамматикалық категорияларының антропоөзектілігі45 бет
Қол-рука соматизмдері29 бет
Астық тұқымдасының соматикалық ұлпасының дақылында морфогенез және регенерация мәселелері38 бет
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Иондаушы сәулелердің соматикалық-стохастикалық әсері11 бет
Көркем әдебиеттердегі фразеологизмдердің ролі және оларды аудару мәселесі62 бет
Мағыналас фразеологизмдер81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь