Сапа менеджменті

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР

КІРІСПЕ

1 САПА МЕНЕДЖМЕНТІНІҢ ТЕОРИЯ . ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗІ
1.1 Жаһанды әлемдік экономикада сапаның рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Фирма табыстылығындағы сапалық фактордың теориялық
аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 18
1.3 Өнім сапасын басқару қызметін дамыған мемлекеттерде жетілдіру
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА КҮРІШ ӨНДІРІСІНІҢ ТИІМДІЛІГІН ТАЛДАУ
2.1 Күріш компанияларының өндірістік . қаржылық және өтімділік
қызметін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34
2.2 Күріш компанияларының рентабельділігін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... .47
2.3 Қызылорда облысында күріш өндірісінің сапасын басқарудың
технико. экономикалық алғы шарты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
3 КҮРІШ ӨНДІРІСІНІҢ САПАСЫН БАСҚАРУ
3.1 Күріш сапасының технологиялық факторларын қалыптастыру ... ... ...70
3.2 Күріш өндірісі сапасының экономикалық факторлары мен
көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
3.3 Күріш өндірісінің сапасын басқарудың
ұйымдастырушылық . экономикалық жобасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 93

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 127

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 132
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл диссертациялық зерттеу жұмысында күріш өндірісінің сапасын басқарудың ұйымдастырушылық, технологиялық және экономикалық жолдары қарастырылған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президенті Қазақстан халқына Жлдауында 2003-2015 жылдарға арналған индустриальды – инновациялық стратегияны жүргізу тапсырмасындағы өнеркәсіптік кәсіпорындар бизнесінің тиімділігіне аса назар аударады. Елдің тұрақты экономикалық өсуі отандық өнеркәсіптік кәсіпорындардың экономикалық, технологиялық және техникалық бәсекеге қабілеттілігінің жоғарлауынсыз жүзеге аспайды. Өнімнің сапасын тиімді басқару жұмыстарын іске асыратын және өндіріске кеткен шығындарды қатаң бақылап отыратын кәсіпорындарда бәсекеге қабілеттілік болады. Нарықтық өндірістік процестерге көп көңіл аударылады.
Қазірдің өзінде көп нәрсеге қол жеткізіп, біз тағы да бір стратегиялық міндетті – Қазақстанды әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына шығару міндетін қойдық. Бұл стратегияның негізіне ұлттық тауарлар мен қызметтердің бәсекеге қабілеттілігін арттыру есебінен Қазақстанның халықаралық рыноктарға шығу үшін өңірлік және жаһандық экономиканың артықшылықтарын пайдалану алынған.
Ұсынылып отырған бағыт Қазақстанды 2030 жылға дейін дамыту қағидалары негізделеді, оларды бүгінгі күннің нақтылығын ескере отырып тереңдетеді. Яғни, Елбасы айтқандай: «Біз бәсекеге қабілетті экономиканың үлгісін таңдай отырып, бәсекелестікке қарысы мол салаларды дамытуға кірістік, сол арқылы қазақстандық ұлттық инновация, кластерлік жүйесінің дамуына жол аштық», алдағы уақытта ғылыми – техникалық дәуірлердің көшіне ілесу, тіпті, оның алдыңғы сапында болу осы жүйенің пәрменін талап ететіні де даусыз екендігін аңғартады. Мұны әлемдік ауқымда дамыған елдердің бай тәжірибелері айқын көрсетеді.
Кез келген шаруашылық жағдайында, сонымен қатар қазіргі нарықтық қатынастың даму жағдайларында да өнім сапасының себептері әрқашанда көптеген аспектілерге ие болады. Экономика саласындағы зерттеулер негізінде өнім сапасы философиялық, инженерлі – технологиялық, құқықтық, әлеуметтік, статистикалық және экономикалық тұрғыдан жан – жақты қамтылып, өнім сапасының көпсалалы кибернитикалық, саясаттық, математикалық аспектілері негізінде қарастырылады.
Бүгінгі таңда күріш өндіру объектілерінде негізі техникалық қордың төменгі жағдайы, нарықтық жағдайда басқару тәжірибесі, қажетті қаржы құралдарының жетіспегендігі және де сапа менеджменті саласындағы өнім сапасын басқарудағы жаңа жүйелердің енгізілмегендігі, отандық өнімнің бәсекеге қабілетсіздігін айқындап, кәсіпорын жұмысының тиімділігін, тұрақтылығын, рентабельділігін шешуде жаңа жолдардың шараларын қарастырудың мүмкіндігі туындайды.
1 Костин Л.А.,Ткаченко В., Петухов Р.М., Попов Г.Х. Эффективность производства и качество работы: (вопросы теории и практики). - / М.: Экономика, 1978. – 229 с.
2 Армстронг Майкл. Основы менеджмента/ Пер, с англ. – Роcтов – на- Дону: «Феникс», 1999. -239 с.
3 Дж. Джуран. Менеджмент: стратегия и тактика/ Пер. с англ. – СПб.: Издаетльство «Питер», 1999. -560 с.
4 Тейлор Ф.У. Управление качеством в американских корпорациях / Сокр. пер. с англ. – М.: Экономика, 1990. – 272 с.
5 Монден Я. «Тоета»: Методы эффективного управления / Сокр. пер. с англ. – М.: Экономика, 1989. – 288 с.
6 Фейгенбаум А. Контроль качества продукции / Сокр. пер. с англ. – М.: Экономика, 1996. – 272 с.
7 Прокопенко Н.Ф. Качество продукции: (механизм управления). – М.: Экономика, 1980. – 184 с.
8 Кенжегузин М. Реформирование экономики Казахстана, 1997.
9 Кенжегузин М. Стратегия развития Казахстана и реформирование национальных производственных сил, 1998.
10 Халқымаұлы Х. Халықаралық өнеркәсіп саясаты: Қазақстандағы реиндустрияландыру стратегиясы
11 Есентугелов А.В. Экономике наметились тенденции к росту, необходимо их закрепить и развить // Аь-Пари. – 2000.-№2.- с. 13-17.
12 Баканов М.И., Шеремет А.Д. Теория экономического анализа. М. Финансы и статистика 2001 -413с.
13 Ескараева О.К. «Развития рыночных процессов на предприятиях АПК». В книге «Экономика Казахстана на пороге 21 века». Под. Редацией д.э.н., проф. Н.К. Мамырова. Алматы.: «Экономика». 1998 г. С. 825.
14 Барнгольц С.Е. Экономический анализ хозяйственной деятельности на современном этапе развития – М. Финансы и статистика 2002 -350 с.
15 Мироненко А.А. Управление эффективностью и качеством работы. – М.; Экономика, 1986.-160 с.
16 Михайлов О.В. Основы Мировой конкурентоспособности. – М.: Издательство «Познавателная книга плюс», 1999. 592 с.
17 Фримен К. Рынок: как выйти в лидеры. Практика и принципы / Пер. с англ. – М.: СП «Бук Чембэр Интернэшнл», 1992. – 351 с.
18 Деминг Э. Эффективное управление. Экономические задачи и оптимальные решения / пер. с англ. – М.: ФАИР-ПРЕСС, 1998. – 288 с.
19 Огвоздин В.Ю. Управление качеством. Основы теории и практики: Учебное пособие. – М.: Издательство «Дело и сервис», 1999. – 160 с.
20 Романов В.И. Оптимизационные задачи управления качеством продукции. – М.: Статистика, 1979. – 70 с.
21 Гличев А.В., Сисков В.И., Амирджанянц Ф.А. и др. Коренное повышение качества продукции – важный фактор ускорения: Учебное пособие. / М.: Экономика, 1988. – 335 с.
22 Технический уровень и качество продукции: (Вопросы управления) / Под ред. Г.Н.Бобровникова. – М.: Экономика, 1984. – 224 с.
23 Макмиллан Ч. Японская промышленная система / пер. с англ. – М.: Прогресс, 1988. – 400 с.
24 Морита А. «Сделано в Японии» система / пер. с англ. – М.: Прогресс, 1993. – 413 с.
25 Веблен Т. Менеджмент в подразделениях фирмы: пер. с англ. – М.: ИНФРА-М, 1996. – 288 с.
26 Баумоль У. «Экономика»: перевод с английского языка – со 2-го изд.- Москва.: «Дело ЛТД». 1993. - С. 135-137.
27 Шипунов В.Г., Кишкель Е.Н. Основы управленческой деятельности: Учебник. – М.: Высшая школа, 1999. – 304 с.
28 Удальцова М.В. Социология управления: Учебное пособие. – М.: Финпресс, НГАЭиУ, 1998. – 144 с.
29 Социальный менеджмент: Учебник / Под ред. Д.В.Валового. – М.: ЗАО«Бизнес школоа» «Интел-синтез», 1999. – 384 с.
30 Атаманчук Г.В. Теория государственного управления. Курс лекций. – М.: Юридическая литература, 1997. – 400 с.
31 ҚР статистика жөніндегі агенттігі. Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының қаржы-шаруашылық қызметінің 2003, 2004, 2005, 2006 жылдарының негізгі көрсеткіштері. 2006 ж. 4,5 беттер.
32 ҚР Ауыл шаруашылық министірлігі әзірлеген ауыл шаруашылық өндірісін дамытудың 2004-2006 жылдарға арналған тұжырымдамасы. Астана, 2003 ж. 10-11 беттер.
33 Веснин В.Р. Основы менеджмента: Учебник. – М.: Институт международного права и экономики. Издательство «Триада Лтд», 1997 – 384 с.
34 Виханский О.С. Наумов А.И. Менеджмент: Учебник. – М.: «Фирма Гардарика», 1996. – 416 с.
35 Ильенкова С.Д., Ильенкова Н.Д., Мхитарян В.С. и др. Управление качеством: Учебник. – М.: Банки и биржи, ЮНИТИ, 1998. – 199 с.
36 Қазақстан Республикасының үкіметінің 1997 жылғы 16 қыркүйектегі «Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылық машина жасауды қалыптастыру және дамытудың бағдарламасы туралы» қаулысы.
37 Егембердиева С.М. Становление и развитие акционерной формы хозяйствования на предприятиях рисового подкомлекса : автореф. ... канд., экон. наук:. 04.03.99.-Алматы, 1999. -19 с.
38 Сыдыков К.С Мамбетов С.Д. Маркетинг в сельком хозяйстве. Алматы 1994. -18 с.
39 Сыдыков К.С Жапбарханова М.С. Өнімнің өзіндік құныны калькуляциялауды жетілдіру. Қызылорда 1997. -67 с.
40 Калиев Г.А. Аграрная реформа в Казахстане. История, современность, перспективы. Алматы. Бастау 1998. -231 с.
41 Статистический сборник социально–экономического положения Кызылординской области за 2002,2003,2004,2005 гг.
42 Сигарев М.И., Курьяков И.А., Кантуреев М.Т. Совершенствование экономичекого механизма хозяйствования современных сельхозформирований. Проблема агрорынка. Алматы, -2000. – Т.1. – С.19-25.
43 Досманбетов Б.С. Сыдыков К.С. Рыночный механизм хозяйствования в специальной экономической зоне. Кызылорда. Гылым 1997. -158 с.
44 Сыдықов Қ.С. Экологиялық аймақтағы нарықтық экономика Қызылорда 1996. -120 б.
45 Наурызбаев А.Ж. Экономический механизм хозяйствования в рисоводстве: афтореф. ... канд. экон. наук:. 05.10.98. –Алматы, 1998. – 50 с.
46 Қайырбаева А.Е. Күріш өндірісінің рентабельділігін арттыру жолдары. // Халықаралық ғылыми конференция. –Алматы, 2001. -65-69бет.
47 Жапбарханова М.С. Арал өңірі аймағындағы күріш өндірісінің рентабельділігін арттыру проблемалары: автореф. экон. ғыл. канд:. 07.11.00.- Алматы, 2000. -21б.
48 Н.Ә. Назарбаев «Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, Бәсекеге қабілетті экономика үшін, Бәсекеге қабілетті халық үшін » Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы. Егемен Қазақстан. – Астана, 2004. -19 наурыз.
49 Күріш өсірушінің анықтамалығы.- Алматы: -1985.-280б.
50 Н.Ә. Назарбаев «Ауылға айрықша назар аударылады» Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы. Егемен Қазақстан. -2002. - 30 сәуір, №96
51 Лунев В.Л. тактика и стратегия управления фирмой: Учебное пособие. – М.: Финпресс, НГАЭиУ, 1997. – 356 с.
52 Фатхутдинов Р.А. Система менеджмента: Учебно – практические пособие. – М.: АО «Бизнес школа «Интел - Синтез», 1996. -367 с.
53 Ильенкова С.Д., Журавлева В.Н., Козлова Л.Л. и др. Социальный менеджмент: Учебник. – М.: Банки и биржи, ЮНИТИ, 1998. – 271 с.
54 Анисимов А.Н. Анализ макроструктурной перестройки в экономике. М. Наука 1993. -125 с.
55 Сатубалдин С.С. «Драконы» и «тигры» Азии: сможет ли казахстанский «барс» пройти их тропами?: Учебное пособие. – Алматы: Международная экономическая академия Евразии, 1998. – 600 с.
56 Ухов Н.Н., Прянков Б.В., Колесников А.М. Интесификация, качество, эффективность. – Л.: Лениздат. 1987. – 141 с.
57 Гудушаури Г.В., Литвак Б.Г. Управление современным предприятием: Учебник. – М.: Ассоциация авторов и издателей «Тандем», Издательство ЭКМОС, 1998. – 336 с.
58 Шипунов В.Г., Кишкель Е.Н. Основы управленческой деятельности: Учебник. – М.: Высшая школа, 1999. – 304 с.
59 Казанцев А.К., Кабаков В.С., Николенко А.А. и др. Общий менеджмент. Дайджест учебного курса. – М.: ИНФРА-М, 1999. – 252 с.
60 Уткин Э.А. Управление фирмой. – М.: «Акалис», 1996. – 516 с.
61 Аникин Б.А. Высший менеджмент для руководителей: Учебное пособие. – М.: ИНФРА-М, 2000. – 136 с.
62 Большаков А.С., Михайлов В.И. Современный менеджмент: теория и практика. – СПб.: Питер, 2000. – 416 с.
63 Глухов В.В. Менеджмент: Учебник. – СПб.: СпецЛит, 2000. – 700 с.
64 Кравченко А.И. Социология менеджмента: Учебное пособие. – М.: ЮНИТИ, 1999. – 366 с.
65 Пикулькин А.В. Система государственного управления: Учебник. – М.: Закон и право, Юнити, 1997. – 352 с.
66 Прокушев Е.Ф. Менеджмент первичного уровня. – М.: Издательский Дом «Дашков и К», 1999. – 320 с.
67 Румянцева З.П., Саломатин Н.А., Акбердин Р.З. и др. Менеджмент организации: Учебное пособие. – М.: ИНФРА-М, 1996. – 432 с.
68 Эффективность государственного управления / Пер. с англ. – М.: Фонд «За экономическую грамотность», Российский экономический журнал, Издательство АО «Консалтбанкир», 1998. – 848 с.
69 Ансофф И. Новая корпоративная стратегия / Пер. с англ. – СПб.: Питер Ком, 1999. – 416с
70 Забелин П.В., Нестеров П.В., Федцов В.Г. Предпринимательский менеджмент. – М.: «Издательство ПРИОР», 1999. – 224 с.
71 Папкин А.И. Основы практический менеджмент: Учебное пособие. – М.: ЮНИТИ – ДАНА, 2000. -228с.
72 Сацков Н.Я. Практический менеджмент. Методы и приемы деятольности руководителя.- донецк: Сталкер, 1998г. - 448 с.
73 Большаков А.С., Михайлов В.И. Современный менеджмент: теория и практика. – СПб.: Питер, 2000. – 416 с.
74 Гудушаури Г.В., Литвак Б.Г. Управление современным предприятием: Учебник. – М.: Ассоциация авторов и издателей «Тандем», Издательство ЭКМОС, 1998. – 336 с.
75 Кабушкин Н.И. Основы менеджмента: Учебник. – Минск: НПЖ «ФУА», ЗАО «Экономпресс», 1997. -284с.
        
        МАЗМҰНЫ
БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
КІРІСПЕ
1 САПА МЕНЕДЖМЕНТІНІҢ ТЕОРИЯ – ЭКОНОМИКАЛЫҚ ... ... ... ... сапаның
рөлі........................................ ...9
1.2 Фирма табыстылығындағы сапалық фактордың теориялық
аспектілері.................................................................
........................................ 18
1.3 Өнім сапасын басқару қызметін ... ... ... 26
2 ... РЕСПУБЛИКАСЫНДА КҮРІШ ӨНДІРІСІНІҢ ТИІМДІЛІГІН ТАЛДАУ
2.1 Күріш компанияларының ...... және ... ... компанияларының ... ... ... ... өндірісінің сапасын басқарудың
технико- ... ... ... ... ... БАСҚАРУ
3.1 ... ... ... ... ... ... ... экономикалық факторлары мен
көрсеткіштері...............................................................
.....................................83
3.3 Күріш өндірісінің сапасын басқарудың
ұйымдастырушылық – ... ... ... ... ... ... мен ... – стандарттау бойынша халықаралық ұйым
TQM (total quality menegment) – жалпы сапа менеджменті
ТШ – техникалық шарттар
АҚШ – Америка Құрама ...... ...... ... Достығы
ХЭК – халықаралық электротехникалық компаниясы
ССЕҰ – сынақтармен сертификаттау бойынша Еуропалық ұйым
TQSC – сапаны жаппай ... ... ...... стандарт
ӨАД - өнімді ақаусыз дайындау
САСЕРБББ – сапа, сенімділік, ресурс бірінші бұйымнан бастап.
МЖҒҰ – ... ... ... ... ...... өндірісті және басқаруды ғылыми ұйымдастыру
ДСҰ – Дүниежүзілік сауда ... – өнім ... ... ... ...... еңбек жүйесі
АҚ – акционерлік қоғам
КС – кәсіпорындар стандарттары
МС – мемлекеттік ... – сапа ...... ... ... ... – сапа ... Еуропалық ұйым
ӨК - өндірістік кооператив
ЖШС – жауапкершілігі шектеулі серіктестігі
т – тонна
тг – тенге
млн – миллион
% - пайыз
ц – ...... ... ... Бұл ... ... жұмысында
күріш өндірісінің сапасын басқарудың ұйымдастырушылық, технологиялық және
экономикалық жолдары қарастырылған.
Зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған индустриальды –
инновациялық стратегияны жүргізу тапсырмасындағы өнеркәсіптік кәсіпорындар
бизнесінің тиімділігіне аса назар ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, технологиялық және
техникалық бәсекеге қабілеттілігінің жоғарлауынсыз жүзеге аспайды. Өнімнің
сапасын ... ... ... іске ... және ... кеткен
шығындарды қатаң бақылап отыратын кәсіпорындарда бәсекеге қабілеттілік
болады. Нарықтық ... ... көп ... аударылады.
Қазірдің өзінде көп нәрсеге қол жеткізіп, біз тағы да бір ...... ... ... барынша қабілетті 50 елдің
қатарына шығару міндетін қойдық. Бұл стратегияның негізіне ұлттық тауарлар
мен ... ... ... ... есебінен Қазақстанның
халықаралық рыноктарға шығу үшін өңірлік және жаһандық ... ... ... отырған бағыт Қазақстанды 2030 жылға дейін дамыту қағидалары
негізделеді, оларды бүгінгі күннің нақтылығын ескере отырып ... ... ... «Біз ... ... ... ... таңдай
отырып, бәсекелестікке қарысы мол салаларды дамытуға кірістік, сол ... ... ... ... ... ... жол аштық»,
алдағы уақытта ғылыми – ... ... ... ... тіпті, оның
алдыңғы сапында болу осы жүйенің ... ... ... де даусыз
екендігін аңғартады. Мұны әлемдік ... ... ... бай тәжірибелері
айқын көрсетеді.
Кез келген шаруашылық жағдайында, сонымен қатар ... ... даму ... да өнім ... ... ... аспектілерге ие болады. Экономика саласындағы зерттеулер негізінде
өнім сапасы философиялық, инженерлі – технологиялық, құқықтық, әлеуметтік,
статистикалық және ... ... жан – ... ... ... көпсалалы кибернитикалық, саясаттық, математикалық аспектілері
негізінде қарастырылады.
Бүгінгі ... ... ... объектілерінде негізі техникалық қордың
төменгі жағдайы, нарықтық жағдайда басқару ... ... ... ... және де сапа ... саласындағы өнім
сапасын басқарудағы жаңа ... ... ... өнімнің
бәсекеге қабілетсіздігін айқындап, кәсіпорын жұмысының ... ... ... жаңа жолдардың шараларын қарастырудың
мүмкіндігі туындайды.
Тақырыптың ғылыми зерттелуінің дәрежесі. Экономикалық әдебиеттерде
өндірістік экономикалық тиімділікті, өнім сапасын, өндіріс ... сапа ... ... ... ... ... ... тұрғыдан жеткілікті түрде баяндалған. Әсіресе бұл мәселелер Л.И.
Абалкин, Р.Р ... Я.А. ... Қ.М. ... Байзақов, В.В. Григорук, Е.Б. Жатқанбаев, Е.Р. Елемесов, ... Т.А. ... Т.И. ... ... Қ.Е. ... Р.Ю.
Қуватов, Қ.С. Мұхтарова, С.Н. Нысанбаев, Р.Ө. Рахметова, К.Ә. ... ... С.С. ... П.Л. ... және басқа отандық және шет
елдік экономист ғалымдар еңбектерінде жақсы шешімін тапты.
Аталған авторлардың ғылыми еңбектерінде ... ... ... және ... ... ... мен өнім ... көтерудің
мән – мағынасы жүйеленіп, нарықтық қатынастар жағдайында ауыл ... ... ... ... теориясы мен тәжірибесі
жинақталған. Бірақ ... ... көшу ... өнім өндірісінің
сапасын жақсарту мәселесі ... ... ... ... формалары есебінен терең зерттеуді әлі де болса талап етеді,
сонымен қатар өнім сапасын қазіргі ... ... ... ... ... аумақтық ерекшеліктері, күріш ... ... ... ... ... ... сапа ... әлі күнге
дейін диссертациялық зерттеудің арнайы пәніне айнала қойған жоқ. ... ... ... өндірудің аумақтық ерекшеліктерін ескере
отырып, күріш шаруашылығының сапасын ... үшін ... ... ... – тәжірибелік және әдістемелік әзірлемелер жеткіліксіз. Аталған
кемшіліктің орнын толтыру, соның ішінде Қызылорда облысы ... ... ... ... ... ... ... және шешу үшін
диссертациялық жұмыс негізге алынды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... дамыту
У.Э.Деминг, Дж.М. Джуруна, Р.Ж. Додж, ... Ф.Б. ... ... Г.Г. ... ... П.Л. Чебышев және тағы басқа да ғалымдар
үлкен үлес қосқан. Сапа мәселесі ... ... және ... ... бөлінуінің себебі - әлемдік нарықтағы қатаң бәсеке жағдайында, оның
жоғары тиімділігі болып табылады. Тек сапа ... ... ... қана өнім сапасын, яғни оның бәсекеге жарамдылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ғана оның ... ... етеді. Қызылорда облысы аумағындағы күріш және күріш ауыспалы
егістігінде өндірілетін ... ... ... ... ғылыми
тәжірибелік ұсыныстар және әдістемелік жасау.
Осы мақсатқа ... ... ... қойылды:
- нарықтық категория ретінде өндірістің сапасының ... ... ... ... ... ... ... өсіретін шаруашылықтың өндіріс
сапасын көтеру жөніндегі шаралар жүйесін жасап, дәлелдеу;
- әр түрлі меншік формалары мен ... ... ауыл ... экономикалық механизмінің үдемелі дамуын қамтамасыз ету.
Зерттеу жұмысының пәні мен ... ... ... ... облысындағы құрылған нарықтық типтес шаруашылықтар: өндірістік,
ауыл ... ... ... ... серіктестіктері,
шаруашылық қожалықтары алынды.
Зерттеу пәні күріш және күріш өсіретін ауыспалы ... ... ... ... ... ақша қатынастары негізінде аграрлық
өндірісті жүргізудің экономикалық әдістері мен тәсілдерінің ... ... ... ... – ақ ... ... ... ықпал
ететін факторларды және ДСҰ – на кіру жағдайында осы мәселені шешудің
жолдары болып ... ... ... ... база ... ... ... материалдары, ауылшаруашылығы Департаментінің материалдары,
Қызылорда облыстық статистика агенттігінің материалдары, әр ... ... ... ... ... ... ғылыми –
зерттеу институттың және жобалау ... ... ... ... және ... ... ретінде отандық және
шетелдік аграршы - экономистердің ғылыми ... мен ... ... ... мен тәжірибесі саласындағы отандық және ... ... ... сапа ... ... ... конференция
материалдары, сондай – ақ, меншік пен шаруашылықтардың талдамалы ... көзі ... ... ... және ... үкімдері,
Қазақстан Республикасы Жолдауы, жарлықтары, Қазақстан Республикасының ауыл
шаруашылық Заң актілері, Үкіметтің ... ... ... ... және ... ... қаулылар және олардағы өндіріс сапасын
арттыру мәселелері, ... ... ... ... ... – зерттеу институтының материалдары алынды.
Зерттеудің жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. ... ... ... ... және ... ұсынылған төмендегідей
нәтижелер алынды:
1 бүгінгі таңда жаһанды әлемдік экономика даму ... ... ... ... ... өнім ... ... және
орнықтылығы қарастырылып, менеджмент сапасының сертификациялық маңызы
жүйеленді;
2 кәсіпорын қосымша ... ... ... және ... ... өзара байланыстары мен мақсаты кешенді түрде қарастырылды;
3 сапаны басқарудағы ... ... іс – ... ... ... және тәжірибені басқарудағы тұжырымдамасы жан – жақты
қарастырылды;
4 ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... жолдарына талдау жүргізілді;
5 ауыл шаруашылығы өндірісін тиімді жүргізу, өндірістік әлуетті толық
пайдалану және күріш өндірісінің рентабельділігін ... ... ... ... іске асыру көзделді;
6 күріш өндіру саласында күріш кластерін құру ... ... ... ... оны ... ... енгізу жолдары
қарастырылды.
Зерттеу жұмысының қорғауға шығарылған ұстанымдары:
- ауылшаруашылық саласында сапаны басқаруда өнім ... ... ... ... ... ... ... аумақтарында күріш өндірісінің тиімділігін
талдау нәтижесінде күріш өндірісінің ... ... ... ... ...... және ... қызметіне
кешенді қадамның негізделуі;
- Қызылорда облысында күріш ... ... ... ... ... ... мақсатында әр түрлі шараларды іске асыру;
- ұсынылған әдістерді қолдану арқылы күріш кластерінің ... ... ... ... ... ұсыну.
Зерттеу жұмысының теориялық және іс - тәжірибелік маңыздылығы.
Қызылорда облысы аумағында ... ... ... ... ... және басқару, оларды өндіріске ... ... ... ... мен іс- ... ... сондай – ақ нақты
ұсыныстарды пайдалану мүмкіндігімен айқындалады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... качества» (Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық
қазақ – түрік университеті, «Орта Азия Одағының ұлттық экономика жүйесінің
мүмкіншіліктері мен ... ... ... ... ІІ ... 27.04. 2005 ж), ... методы качества в
стандартах ИСО серии 9000-2000», «Кәсіпорынның ... ... ... (Әл – ... ... ... ұлттық университеті, ҚАЗҰУ
хабаршысы, экономика ... №6, 2006 ж), ... ... ... ... ... (Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ ... ... ... Азия ... ІІ ... инстеграциялық
форумы» Халықаралық конференция материалдары, ІІІ бөлім, 29.04. 2006 ж).
Диссертациялық ... ... ... ... ... бойынша 10 мақала жалпы көлемі 1,5 б.т. ... ... мен ... – тәжірибелік конференциялардың тезистері жарияланған.
«Өндірістік менеджмент» оқу- әдістемелік ... ... ... шықты, көлемі 5 баспа табақ.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі ... үш ... ... ... ... 75 - ... тізімінен, ... 10 - ... ... ... басылып ... ... ... ... сипаттамасы, оның зерттелу дәрежесі
көрсетіліп, ... пен ... ... зерттеудің объектілері мен
әдістері айқындалып, зерттеудің ... ... ... ... және
зерттеу нәтижесінің жүзеге асырылуы жайлы мәлімет келтірілген.
«Сапа менеджментінің теория – экономикалық ... атты ... ... әлемдік экономика даму барысында ауыл шаруашылық саласында
сапаны басқаруда өнім сапасының ... және ... ... ... ... ... ... Республикасында күріш өндірісінің тиімділігін талдау» атты
екінші тарауда ауыл шаруашылық күріш компанияларының өндіріс тиімділігін
бағалау және ... ... ... ... жүргізілді, күріш өндірісін
тиімді жүргізу, өндірістік әлуетті толық пайдалану және күріш өндірісінің
рентабельділігін ... ... әр ... ... іске асыру
қажеттігі туындады. Сондай –ақ, ... ... ... ... ... факторлары көрсетіліп, жіктеледі.
«Күріш өндірісінің сапасын басқару жүйесі» атты үшінші тарауда
күріш өндіру саласында ... ... ... ... ... құрылып,
практика жүзінде оны өндірістерде болашақта енгізу жолдары қарастырылды.
1 САПА МЕНЕДЖМЕНТІНІҢ ТЕОРИЯ – ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗІ
1. Жаһанды ... ... ... ... ... ... ... болмыстық шынайлылығының
құбылыстары мен объектілерінің сан түрлілігіне байланысты күнделікті ... ... ... көп түрлі, нақты емес, бірақ соған қарамастан әрбір
жағдайда нақты қарым – қатынас талаптарына ... ... Сапа және ... ... даму жолынан өткен, соған талдау ... ... ... рет ... эрамызға дейінгі ІІІ ғасырда жүзіне белгілі философ
Аристотель сапа түсінігіне ... ... ... ... ... (ХІХ
ғ.) берген философиялық анықтамасы бар: «Сапа - бұл ең алдымен болмыспен
теңестірілген ... яғни бұл ... да бір ... өзінің сапасын
жоғалтқанда, өзі де жоқ болады деген сөз» [1].
Ал Қытай дерегінде сапаны көрсететін ... екі ... ... ... – тепе – ... екіншісі – ақша, яғни сапа
ұғымы «жоғары дәрежелі» және «қымбат» деген мағынада түсіндіріледі.
Сапа категориясы – ... ... ... ... ... қарастырады. Объект сапасы – оның белгілі бір қасиеттерін ғана
қарастырмайды, ол объектіні толық қамти ... ... ... ... ... да сапа ... зат ... Мысалы: Шухарт ХХ ғасырдың 30 – шы ... ... екі ... бөле ... ... ... ... сипаты;
- сапаның субъективті сипаты, яғни заттың қаншалықты ... ... ... ... 50 – ші ... ... К. Исикава да аталған
аспектілерді негіздей отырып, тұтынушыларды нақты қанағаттандыратын өнімнің
сапасы деп ... ... ... ... ... ... ... қабылдау мен ... ... ... ... ... ... ... тек ғана өзінің
жеке қажеттіліктерін ... ... ... ... ... М. ХХ ... 70 - ші жылдарындағы ... ... ... пайдалану үшін беріледі дей отырып, негізінен сапа тұтынушыны
қанағаттандыру дәрежесі деген түсінікті қолдайды [3].
Американдық зерттеуші ... ... ... «сұраныстан шыға тұра, сатып
алушының қажеттілігін қанағаттандыру ретінде сипаттайды» десе, 1987 жылы
Францияның ... ... ... мен ... ... өмір ... ... деп айтылған. Атақты француз
маркетологы Жан – Жак Ламбен сапаны «берілген ... әр ... даму ... анықталуы ретінде» сипаттайды. Ресей экономистері
Д.С. ... және Ю. А. ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырса, ал А.Я. Боярский, В.И. Сиськова, В.И. ... ... Г.И. ... ... сапа «қоғамдық қажеттіліктерді
қанағаттандыру дәрежесі ретінде», «сатып алушының сұранымын қанағаттандыру
дәрежесі ретінде» сипатталған.
Сапа ... тек ... ... ... ... ... тауарлардың тұтынушылық сипаты болады, оларды
стандарттауға және ... яғни ... ... бақылауға болады.
Американдық ғалым – инженер Ф.У. Тейлордың тәжірибесі ... тек қана ... ... «жарамды өнімдер» алуға тиісті,
«негодные изделия» тұтынушыдан тазаланып отырылады». Мұның мәні, ... ... ... ... қамтамасыз етеді [4,].
Сапаны арттыруға, өнімнің бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... факторлың бірі ретінде бағдарлау, қазіргі кезде әлемдегі ең жетекші
фирмалардың ұзақ мерзімді стратегиясы болып табылады. Сапалы ... ... да, ... де ... ... ... Тұтынушы үшін
пайдалылық әсері артады, тиісінше ... ... ... тұтынумен және
пайдаланумен байланысты шығындар төмендейді. Ал өндіруші үшін ... ... оны ... ... өсуі ... де өнімді өткізуді
кеңейту және сату көлемін ұлғайту есебінен ... ... ... ... ... кездегі энергетикалық және ... ... және же ... ... ... ... тарапынан
бәсекенің нығаюынан, сондай –ақ ... сапа ... ... ... ... кәсіпорындар үшін сапа мәселесі өте
қауыртты және күрделі, маңызды болып отыр.
Сапаны өнімнің ... ... ... ... бір ... алатын өзіндік құрамының жиынтығы ретінде түсінеміз.
Сапа ... ... ... ... ... басты назарында болған.
1998 жылы Парижде жаһандану процесі ... ... ... өз ... ... ... ... ету мақсатымен
сапаның Еуропалық Партиясына қол қойылған.
Терең және масштабты әлемдік тенденция әсерінен пайда ... ... ... ... ... ... белгілері мынадай:
- тауарды сату және әлемдік табысты бөлу жүйесіндегі дайын трансұлттық
сипаттағы қоғамдық өндірістік ұйымдарға және ... ... ... ... жаңа құрылымын құру;
- технологиялық негіздер және әлемдік экономиканың трансұлттық сипаты
нарық субъекттерінің ... және ... ... ... бөлудің тиімділігі есебінен табысты көбейтуге ұмтылумен
түсіндіріледі;
- жаңа әлемдік ... ... ету ... бірі ... ... өндіріс факторларының мобильділігі, әлеуметтік –
саяси ... және ... ... ... ... ... ... экономикалық жүйелердің өзгермелілігі және
масштабтылығы білім және технологияның тез ескіргенін білдіреді;
- ашық ұлттық ... ... ... ... ... жүйе ... ... жөн. Тиісінше, Борето бойынша
халықаралық қатынастарды және елдің ... ... ... ... үшін ... ... бөлу ... болып табылады;
- жаңа әлемдік экономикалық құрылғыны техникалық қамтамасыз ету ... ... ... яғни ... ... ... болып табылады.
Сапа – тек қана нарықтық экономикаға тән емес категория. Ол ... кез – ... ... кез – ... ... ... ... байланысты жоғарылап немесе төмендеп отырады.
Дегенмен, адам үшін қиын ... ... ... жеке түріндеде сапаның
шегі болады, ол ... ... ... ... ... қабылдамайды. Бұл
адамдар үшін сапаның үлкен маңызын көрсетеді, олар оны ... ... ... бағалайды:
- бірінші деңгей – «стандартқа сәйкестігі»;
- екінші ... - ... ... ... ...... ... талаптарына сәйкестігі»:
- төртінші деңгей – «жасырын қажеттіліктерге сәйкестігі».
Сапа бірінші деңгейде ... ... ... ... ... ... ... бағаланады.
Екінші деңгей тек ғана өндірістік технологияның стандарттарының
сәйкестігіне емес, сонымен қатар тұтынушының ... ... ... болу ... ... ... баға мен жоғары сапа талабының орындалуын
көрсетеді.
Төртінші ... ... ... ... ... басқару кезеңдерінің мазмұнына толығырақ тоқталайық.
Бірінші кезеңде, сапа тауар немесе фирма қызметінің ... ... ... сай келу ... ... Сапаның бұл аспектісін
сапаның техникалық шарттарға сәйкестігі деп атайды.
Екінші кезеңде, конструкция ... ... Сапа ... деген фирманың техникалық талаптарына жауап бере ... ... өзі ... және ... ... төмен сапалы бола алады.
Үшінші кезеңде, фирма ... ... ... ... ... жұмысқа деген тұтынушылардың нақты қажеттіліктерін қанағаттандыру
деңгейін білдіреді. Өнімнің сапасын басқару жүйесі келесі басқарудың ... ... ... объект, мақсаттары, факторлары,
субъект, әдістері, функциялары, ... ... ... ... және ... ... жүйесіне мыналар жатады:
- басшылар тапсырмасы (сапа аумағындағы ... ... ... мен жоспарлау жүйесі;
- талаптар мен олардың орындалуын құжаттау;
- дайындау кезіндегі сапаны (жоспарлау, құжаттау, ... ... ... кезіндегі сапа (құжаттау, бақылау);
- өнімнің белгіленуі менбақылау мүмкіндігі;
- ... ... сапа ... ... ... сапаны тексеру (кіріс тексерулері, операция аралық бақылау
операциясы, соңғы бақылау, зерттеуді ... ... ... ... ... ... ... орын ауыстыру, буып – түю, тасымалдау кезеңіндегі сапа;
- сапаны құжаттау;
- сапаны ұстап тұру жүйесіне ішкі фирмалық бақылау;
- ... ... ... ... ... ... ... мен сапаны талдау.
Нарықта тауар сапасы - сатып алушының негізгі ... ... ... ... ... дизайн, ұзақ мерзімділігі,
экономдылығы, пайдаланудағы ... ... ... ... өз
жұмыстарында және фирмалар өз қызметінде тауар сапасына бірінші деңгейде
назар аударады. Мысалы, Ұлыбритания ... Д. ... ... ... ... мекетебінен Г. Левитт «сапаның» өзіне ғана емес, ... ... ... ... ... мен ... атақты
менеджерлері (Ли Яккока және т.б.) автокөлік тауарларының сұраныс
тиімділігін қарастырған жөн: ... ... ... ... мен өнім ... ... стратегиялық жоспарлау институты
да тауар сапасына қатысты бәсекелестерден артықшылығы болу керек ... ... ... ... ... көрсеткіштер дәл сондай деп
ойлаймыз, ... ... ... ... ... ... ... күріш сорттарына сұранысты арттыруға, сатып алушының мінез-құлқына
әсер етеді [5].
ХХ ғасырдың 80-ші ... ... ... жаңа ... ... енді. Соның бірі ГОСТ – 15467 – 79. ... ... ... сапасы – белгілі бір қажеттіліктерді
қанағаттандыратын өнім қасиетінің жиынтығы ретінде қаралады.
1986 жылы ... ИСО ... ... ... және
өнеркәсіптің барлық салалары үшін сапа ... ... ... 1994 жылы – ... ... Сол ... ... анықтамасы стандартталған (ИСО - 8402 ... сапа ... ... да бір ... және ... ... ... енетін қасиеттерінің жиынтығы.
Бүгінгі күні сапаға қойылатын ... ... ... ... ИСО ... ... 9000 сериялы ИСО халықаралық
стандарттарының алғашқы басылымы 1980 жылдардың ... ... ... ... ... жаңа ... ... жарқын
айғағы болды.
Халықаралық стандарт сапаны тек қана экономикалық ... ... ... сонымен бірге сапа көрсеткіштерінің әр түрлі жағына
бірыңғай әдіснамалық қатынасын көрсетті, ... ... бар ... бір ... ... және ... стандарттауға болатындығын
бөліп көрсетеді.
Жаһандану нәтижесіндегі ел экономикасының ... ... ... ... ... ... міндетті шарты болып табылады, ал,
бәсекеге жарамдылықтың негізі сапа және төмен баға ... ... ... ... ... елдердің ашық экномикалық (айталық, Қытай,
Америка Құрама Штатымен экономикалық байланысы) трансұлттануы жүзеге
асырылады. Әлемдік ... ... ... ... онық ... жарамдылығына және де өнім сапасымен төмен бағаға әсер ... ... ... ашық экономикасына, трансұлттануына өзінің үлкен
үлесін қосады. Жаһандану жағдайындағы экономикада сапаның атқарар қызметін
төмендегі ... ... ... жылы ...... ... – жұмыс сапасы мен өнім сапасы» атты
өзінің иерархиялық ... бар сапа ... яғни ... ... кезеңін анықтай отырып, квалиметрия және тағы басқа да ... ... ... ... ... тұжырымдамасы «сапаны басқару»
тұжырымдамасына өскен. Мұнда сапа ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады.
Сурет 1 - Жаһандану жағдайында экономиканың бәсекеге жарамдылығын құру
моделі
Бақыланушы сапа көрсеткіштер өнімінің ... ... Сапа ... ... ... ... немесе ұзақ мерзімді
мақсаттар түрінде жинақталып, мыналарды қарастырады:
- кәсіпорынның экономикалық жағдайын жақсарту;
- нарықтық қатынаста жаңа жолдарды ашып көрсету;
- алдыңғы ... ... асып ... ... ... деңгейіне
қол жеткізу;
- белгілі бір аудандағы немесе саладағы ... ... ... жаңа ... ... ... құрылымды мүмкіндіктерді, өнімдерді
игеру;
- өнімнің маңызды сапа көрсеткіштерін жақсарту;
- дайындалған өнімнің ақау ... ... ... ... ... ... қызметті дамыту.
ХХ ғасырдың ортасында әлемдік қоғамдық өндіріс, қатаң бәсеке
жағдайында ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесінде де, теориясында да тотальді ... ... ... ... ... ... ... және тотальды сапаны басқару қажеттілігі туралы
айтыла бастады. Бірінші бұл жүйе Жапонияда жүзеге аысырылады, содан соң ... ие ... АҚШ – та, ... ... ... таратылды, мысалы,
Францияда ол мынадай ұғымға ие болды: «ғаламдық сапа тұжырымы».
Сапаны тотальдық ... (TQM) - бұл ... ... ... яғни ... барлық ұйымның көмегі арқылы қазіргі жүйені
пайдалана отырып, әрбір қызметкердің ... ... ... ... ... іске асырылуы үшін кәсіпорын келесі
қағидалармен ерекшеленуі ... сапа ... ... ... ... ... ... тұтынушыға қарай бағытталуы;
3 әрбір жұмысшы тұтынушы және жабдықтаушы болып ... ... ... ішкі және ... тұтынушыға ие;
4 жабдықьаушылар мен тұтынушыларды сапа бағдарламасына тарту;
5 сапаны үзіліссіз жақсартуға қол ... ... ... ... мен өмір ... болып табылады.
Қазіргі кезде табыс тек қана сапаны маркетингпен ... ... ... бар ... да ғана ... ... ... жүйе құрамдасқа кіреді және басқарудың
барлық фирмалық ... ... ... ... ... ... ету бойынша қызмет сапаны ішкі фирмалық басқару жиегінде
шектелмейді. А.Фейгенбаумның ... ... ... ... ... ... бастап тұтынушыға қызмет ... ... ... ... функционалды аумағына таратылады [6].
Сапаны басқару жүйесінен он жүйені шығарады:
1 өндіруді дайындау кезеңінің сапасын бағалау;
2 өнім ... және ... ... ... ... және ... материалдарды бағалау;
4 бақылау және өндіру жолындағы өнім сапасын және үрдістерді бағалау;
5 сапа туралы кері ақпарат ... ... ... ... және жиын ... ... персоналды оқыту және дайындау;
8 қызмет көрсету сапасын қамтамасыз ету;
9 сапаны басқару бойынша қызметті жетекшілеу;
10 үрдістерді ... ... өнім ... ... ... жету үшін тек ... ... оның қайта өндірілуіне де көңіл бөлу керек.
Өнім сапасын басқару - өнім ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін, факторлар мен ... ... ... әсер ету ... ... ... сапасын
басқару жүйесі келесі функцияларды қарастырады:
- стратегиялық, тактикалық және оперативті ... ... ... ... және ... әсер ... басқару бойынша
шешім қабылдау функциясы;
- өнімнің ... ... ... ... үшін ... ... ... ғылыми-техникалық, өндірістік, экономикалық және әлеуметтік
факторлар мен ... ... ... функциялары;
Стратегиялық функциялар:
- сапаның базалық көрсеткіштерін талдау мен болжамдау;
- жобалық және ... ... ... ... ... қол ... сапа ... талдау;
- жарнамалау туралы ақпаратты талдау;
- тұтынушылардың сұранысы ... ... ... ... ... ... ... сапа көрсеткіштерін белгілі деңгейде ұстау;
- басқару объектілері мен сыртқы ... ... ... ... басқару жүйесі - өнім ... ... ... ... етіп және ... бағытталған әдістер мен құралдардың,
басқару органдарымен басқару объектілерінің жиынтығы болып ... ... ... жүйесі мынаған қатысты талаптарды қанағаттандыру
қажет:
- өнімді зерттеу мен ... ... ... ... ... ... жобалаудан эксплуатациялауға дейінгі сапаны басқару жүйесіне.
Қоғамдық қажеттіліктердің қанағаттануы бойынша мүмкіндік дәрежесі
өскенде, көбейгенде, түрленгенде және ... ... сапа да ... ... ... ... көз ... бойынша былай деп айтып өткен:
«Сапаның экономикалық теориясын құру сапаны жоғарлатудың ... ... және одан ... оның ... ... ашып қарастыруды
ұсынады. Сапаның экономикалық теориясын жүргізу кезінде тұтыну құнының
қатынасын талдау және ... қоса өнім ... ... ... ... Әрбір тұтыну құны нақты сапалыққа ие болады. Егер тұтыну құны ... ... ... онда сапа нақты, анықталған қажеттілікті
қанағаттандыруға қабілеттілік мөлшерін ... ... өнім ... қасиеттермен сипатталатын болса, онда ол ... ... ... да оны ... ... ... болады [7].
Тұтынушының назарына өнім табиғаты емес, қажеттілік ... ... ... түседі. Сатып алушы үшін сапалы тауар бұл жоғары класты
тауар ... сөз ... Бұл оған ... ... яғни ... ... ... Сол себепті, әлемдік кеңістікте сапаның келесі тұжырымдамасы
таралған: «Сапа - ... ... ... ... ... ... ескере отырып, сатып алушының қажеттіліктерінің ... ... ... ... ... құнды бағасы бірдей деңгейдегі
бағалардың қажеттіліктерін қанағаттандыруда жүзеге асады.
Тәжірибелік іс - ... ... ... ... (айталық, күріш өнімі)
өзіне тән қасиеттерімен сипатталады (құрамы, дән, тыңайытқыш және ... ... ... ... қанағаттандырады. Бұл тұтынуды
қызықтыратын қасиеттерімен өнім сапасымен тығыз байланысты. Бұл қатынаста
жеке өнім ... ... ... ... ... ... мөлшерін құру үшін қағидалы мағынаны білдіреді. Әрбір жоғары
сапалы өнім негізгі шарттарға жауап беруі тиіс – ... ... ... ... ... күресі кезінде қазіргі күні сапа жүйесінің
арасында бақталастық болып тұрады. Ашық нарықта бұндай сертификаттың ... ... ... ... жеткізушіге жоғары бағалануы сирек беріледі
[8].
ХХ ғасырдың екінші жартысында әлем ... ... ... ... Яғни ... ... ... сандық көрсеткіштері орынды
сапалыққа жол берді. ... ... ... санымен оның
сапасында акценттердің араласқаны байқалады. Көп жағдайда бұл өнеркәсіп
өндірісінің қалдығымен ... ... ... ... экологиялық
апаттардың қауіп қатерлігі және табиғи ресурстардың жетіспеушілігі ретінде
келісіледі, яғни жоғары сапалы өнімді ... ... ... ... ... ... ... және ерекше жаңа технологияны пайдалану керек
[9,10].
Барлық әлемде өнім ... жеке ... және ... ... ... тетігіне толығымен айналды. Көптеген елдерде тұтынушының
талабын қанағаттандыратын ... ... ... жету ... ... элементі ретінде және ... пен ... ... ... ретінде жүзеге асты [11,12].Өнімнің сапасы
экономикалық категория ... ... ... ... - ... ... бағамен, пайдамен, рентабельділікпен т.б.
тығыз байланысты және белгілі бір шамада оларды қалыптастыруға ықпал етеді.
Адамның ... ... үшін ... ... бір қасиеті
болу керек, ал қажеттіліктің көмегімен қанағаттандырылатын ... ... ... дәрежесі өнімнің сапасын анықтайды. Қазіргі
уақытта өнім ... ... ... ... ... ... ... яғни өнімнің бағалық және құндылық (тұтынушылық
құны) қатынастарын анықтайды:
{Сапа } = {Тұтынушының қанағаттануы} = {Бағалылық} / {Құндылық}
Бұл қатынастар өндірушілер және ... үшін ... ... ... ... үшін ... болатын кемшіліктері жоқ барлық өнімдер
бағалылыққа ие болады. Ал ... ... ... ... келетін
өнімнің қасиетімен бағалылығы болады.
Бағалылық пен құндылық арасындағы үш ... ... ... ... тұтынушылар үшін өнімнің құндылығы мен бағалылығы арасы ... ... үшін ... ... мен ... ... ... өндірушілер және тұтынушылар үшін бағалылық арасы (К).
Бұл қатынастар белгілі бір мөлшерде өнімнің бәсекеге қабілеттілігін
анықтайды.
Сурет 2 - ... мен ... ... ... ... әдебиеттерде сапа жүйесінің алдында қандай мақсаттар неден
тұратындығын айтып өтеді. Яғни олар бұны сапа ... ... ... ... ету жүйесімен байланыстырады [14]. Дегенмен, ... ИСО ... ... ... менеджмент бойынша жұмыстар
орындалады және сапаны қамтамасыз ету бойынша да жұмыстар орындалады.
Қорыта келгенде, жаһанды ... ... ... рөлін
философиялық, экономикалық, саясаттық, әлеуметтік жағынан қарастыра отырып,
жалпы «Сапа» деген ұғымға анықтама ... Ал, ... ... ... теориялық аспектілерін қарастырамыз.
1.2 Фирма табыстылығындағы сапалық фактордың теориялық аспектілері
Қазіргі уақытта ... ... өнім ... ... жоғары кепіл болып табылатын, менеджмент ... ... ... зор. Сапа ... деген сертификат
фирманың нарықтағы бәсекелік басымдылығын сақтауға ... ... ... түсінігі сапаны жоғарлату, ... ... сапа ... ... және мақсатты саясатты анықтайтын
жетекшілікті құрудың жалпы аспектілерін қамтып ... Сапа ... ... жүргізу кәсіпорын қызметінің барлық саласын ... ... ... ... ... [15]. Бұл ... сапа ... ерекше орын
алады. Осы кезге дейін негізгі мақсатқа жету кезінде тиімді де қажетті
құралды - ... ... ... құнын төмендетуді немесе тұтынушының
барлық қажеттіліктерін ... ... ... көрсетуді табуға
мүмкіндік болмай отыр [16].
Қазіргі кезде сапаны басқару бойынша жұмыстар өнім ... ... ... ол ... деп ... бұл ... ... қатар жүргізіліп отыруы қажет. Сонымен қатар сапаны ... ... ... ... ... саналады, ол өнім өндіру ... ... ... ... ... ... түсініктермен тығыз байланысты: жүйе, орта,
мақсат, бағдарлама және т.б.
Сапаны басқару жүйесін 5 сатыға ... ... ... біріктіру негіздері, ой - пікірлері;
- өнім сапасының технологиялық деңгейін арттыру;
- өндіріс кезіндегі мотивация жүйесі;
- ... ... ... ... ... өнім ... немесе басқару жүйесін реттеу.
Бірінші сатыда, бір жүйе ретінде ... ... ... ... белгілеу керек. Тек бір ғана бөлек сатымен жұмыс
жасау ... ... бере ... ... ... менеджменті өнім өндірісінің технологиялық
деңгейін тауар тартымдылығы деңгейімен бірге бағалайды. Бұл инновациялық
менеджмент ... ... ... ... Бұл тұрғыда қажеттіліктің
ұтымдылығын шешуде ескеріледі. Жаңа өнім ... жүйе ... ... ... ой - ...... көмегі арқылы кәсіпкердің өзінің
бизнес – жоспары, нарықтың болжамды сегменттерін құру үшін ... ... және ... ... Жаңа өнім ... түрде
ұйымдастырылып, жоспар арқылы жасақталады.
Үшінші сатысы - сапаға жаңа ... ... ... Қызметтің
жаңа қызметкерлерінің мақсатқа жетуге деген ішкі ... ... - ... ... сапалы жұмыс жасауға ынталандырады.
Сапаны басқарудың ... ...... сапаны жақсартуға бағытталған деңгейін жатқызамыз. Мұнда
менеджменттің дамуы ұйымдық инновациямен қарастырылады. Бұл жүйе ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Соңында, фирма осы бір жүйелі сапа менеджментін өзінің ... ... ... ... ... ... келтірілген талдаудан инновациялық ... пен ... ... байланысын байқаймыз. Осы байланыстың экономикалық
механизмін егжей-тегжейлі ашып ... ... ... ... ... ... ... табыс табу болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне жеткен соң, міндетті ... ... ... көзін іздейді.
Кәсіпорын табыстылығы қай кезде де өнім сапасы мен ... ... ... ... ... көп жағдайда отандық кәсіпорын басшылары мен
акционерлері және ... ... ... етіп отырған сапа
менеджмент жағдайын игермеген және бағалай ... ... өсуі ... ... ... төмендетіп, нарықтың көбеюіне және табыстың
өсуіне әкеледі.
Нарықтық экономикадағы басқарушы фирмалар саясатты сапа аумағында ... ... ... ... ... қызмет сапасына емес, ... ... ... де ... ... ... нақтылы фирма мен
сапаны қамтамасыз ету жүйесінің ... үшін ... ... ... ... ... Сонымен қатар, берілген сапалы ... ... ... ... ... және ... ... керек. Экономикадағы кәсіпорынның қызмет етуі мен дамуының
мотиві қосымша ... ... ... Бірақ оған жетудің жолдары мен
әдістері әртүрлі болуы ... ... ... осы ... ... ... ... бірі – тауардың сапасын үздіксіз жоғарлату арқылы
тұтынушыға ықпал ету ... ... ... ... ... категорияларға еңбек өнімділігі, өткізілу
көлемі, нарық сегменттері, еңбек ақының өсу деңгейі ... ... ... сапаны өсіру еңбек өнімділігінің өсуіне әкеледі, ... өнім ... ... ... ... ... мұндай
экономикалық жұмысы алдымен өнімнің бәсекеге жарамдылығын арттырып, кейін
кәсіпорынның нарықтағы бәсекелік қабілетін ... ... ... ... ... бір ... өзіндік таңдауын
жасайды. Егер нарық бәсекеге қабілеттілігі жеткілікті болса, онда тауардың
таңдалуы және ... ... ... ... табылады. Бағаның
тұрақтануы мен халықтың сатып алу ... болу ... сапа ... сипаты ретінде түсіндіріледі, сондықтан өндіруші өнімнің ... ... ... ... Институт ретінде басқару барлық
деңгейлерді және басқарушыларды қамтиды. «Басқару» түсінігі кең мағынада
белгілі бір ... ... ... ... мен ... ... жиынтығын көрсетеді. Сапаның жоғарылауы белгілі бір ... ... ... ... ... ...... қабылдау –
шешімдерді жүзеге асыру – бақылау ... ... ету ... ... жоғарылату басқару функциясы болып ... ... ... ... ... ... және сақтау, белгілі бір мақсатқа
бағытталған қоғамға әсері ретінде түсіндіріледі.
Англия профессоры К. Фримен халықаралық ... ... ... ... фирма мәртебесіне және маркетингке қатысты тұрақты және
өзгермелі сапа факторлары маңызды рөл атқаратынын ... ... баға ... ... бір ... ... табылады [17].
Шетелдік тәжірибелер көрсеткендей тауарларды бақылау ұйымының ... ... ... ... ... бақылау түріндегі сапа ... ... ете ... Дамыған нарықтық экономикасы бар барлық
мемлекеттер белгілі бір шектеулері мен ең ... ... ... ... ... ... сәйкес келуі Қазақстан
Республикасында сапаны анықтаудағы ... ... ... керек.
Қазақстандық кәсіпорындардың, сапаны басқару ... ... АОЗТ ... ... ... ие ... осы көрсетілген
кәсіпорындардың мамандарының талпынуының арқасында өнім ... ... ... негізгі технологиялар мен дәстүрлер сақталған.
Шикізат пен дайын ... ... осы ... ... ... ... ... сәйкес тауардың өмірлік циклі 11 кезеңді қосады.
Сапа «тоқтамасының» көмегімен тауар ... мен ... ... ... ... шешуді қамтамасыз ететін барлық жүйелерінің арасында
өзара байланыс іске асырылады.
Қазіргі экономикада ... ... ... ... есебінен немесе өндірісті кеңейту жолымен
жүргізіледі. Интенсификация ... ... ... ... етеді.
Өнімділіктің өсуі өнім бірлігін өндірудегі шығындарды төмендетеді.
Интенсификация ... ... ... ... ... ... алады: капитал жинағы және еңбек жинағы. Осы экономикалық
процесс нәтижесінде, өнім ... ... ... ... мен ... мөлшерін төмендетуесебінен жүргізіліп, компанияның
қосымша табысы ... ... Мұны ... ... табыс деп атаймыз.
Мұндағы баға тұрақты ... ... ... атап өту керек. Бірақ осы
сапаны арттырудың екінші фазасы да бар – ол өнім ... ... ... ... алу ... болып табылады. Мұны екінші қосымша ... ... Өнім ... ... жаңа ... және ... ... жүзеге
асырылады.
Сапалы өнімді технологиялық және нарықтық игеру сатысында шаруашылық
айналымға келесі бағалық емес ... ... ... ұзақ
мерзімділігі, үнемділігі, жөндеуге жарамдылығы, пайдалылығы ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі оның фирма табысына баға арқылы ықпал етуі болып
табылады. Зерттеу ... ... ... ... ... ... өсімінің шығын өсімінен жоғары болуымен байланысты. Тұтынатын өнім
сапасын арттыруды табыстылық ... ... ... ... ... ... ... сатысы болғандықтан өнім сапасына кететін
шығынды барынша азайтады.
Сонымен, кәсіпорын табыстылық ... ... ... келесі
кезеңмен жұмыс жасайды. Бірінші дәстүрлі бизнес - рентабельділік ... ... ... ... қызметі. Екінші рентабельділікті
қамтамасыз ететін ҒТП ... ... ... ... өндірісті
интенсификациялау болып табылады. Кәсіпорын ... ... ... -
тауарды модернизациялау жолымен сапасын жоғарлату есебінен қосымша табыс
алу ... ... ... ... ... ... - жоғарғы
кәсіпкерлік тәуекелділік жағдайында жаңа өнімді игеру жұмыстары болып
табылады. ... және ... ... ... ... ... – кәсіпорында сапа мотивациясымен жоғары тиімділікті менеджменттің
болуы болып табылады. Әлемдік тәжірибеде ... ... 2 ... а) ... ... б) процесті және өнімді үнемі жақсарту
жолымен. Бірақ, соңғы он жылдықта ... ... ... ... негізделген сапа менеджменті дамып келеді. Әртүрлі
сапа менеджменті ... ... ... Демингтің оқуы кең тарап,
белгілі болған. Оны ... ... ... ... деп ... ... ... негізгі ережелері:
- сапа, құн, өнімділік және табыстың өзара байланыстылығы;
- сапаның табыстан жоғары тұруы;
- сапаның өсуі табыстың көбеюіне ... ал ... ... ... ... ... перспективті дамытуға кететін ... ... ... ... ... ... ... әкеледі;
- табыстың көп бөлігін тұрақты тұтынушылар әкеледі (1 кесте) [18].
1 кесте - Э.Деминг оқуының және ... ... ... ... менеджмент |Э.Деминг менеджменті |
|өткізу саясаты ... ... ... және сенімді |
| ... ... ... ... табысты арттыру |«әртүлі әдіспен», көп |Инновация және сапаны |
| ... ... ... ... |
| ... кететін | |
| ... ... | |
| ... | ... ... ... бақылау |өнімді және процесті |
| | ... ... ... ... ... кәсіпорын менеджменті көп жағдайда ... ... ... ... ... ... «әртүрлі әдіспен»
жетеді. Бұл менеджмент өзінің өнімінің сапасына еш мән ... ... ... ... сапа ... ... қайта
өңдеуге кететін шығындарды қысқарту, өткізу ... ... ... ... ... ... орындамағандарды жұмыстан қысқарту
арқылы табысқа жетуді көздейді. ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Тұрақты
жетістікке сапаны бағалайтын кәсіпорын ғана ... ... ... және тағы басқа да елдердің компаниялары жұмыс жасап отырған
Э.Демингтің оқуының негізінде - өнім сапасы және сенімді ... ... ... Жапондық сапа стандарты пайда болып, «сапа мәдениеті»
түсінігі енгізілді.
Өнімнің сапасын жоғарлатуда ... ... ... ... соңынан төмендейді және де керісінше, өндірістегі шығындардың
жоғарылауы сапаның да прогресивті жоғарылауына алып келеді ... ... ... ... ... және ... ұйымдастыруға
қойылатын талаптарды анықтауға байланысты ... ... бір ... ... ... ... негізгі талабы барлық шығындарды толық игеру болып
табылады, сонымен қатар сапаны ... ... ... және
көп факторлы сипатын көрсететін толық сипаты болып табылады. ... ... құру және ... ... игеру керек. Отандық және
шетелдік ... ... ... ... (2 ... ... ... шығындардың тобын
сыныптау нақты жағдайлармен талаптарға байланысты әртүрлі аспектлер бойынша
қалыптасады. Шығындарды мақсат бойынша ... ... ... ... ... «сапаны басқару» терминінің хаықаралық мағынасы бойынша
сапа ауданындағы өндіріс іс-әрекетінің қазіргі түсінігі сәйкес келеді.
2 кесте - Сапа ... ... ... ... ... |Шығындар ... ... ... ... |Сапаны жақсарту |
| ... ... ету |
| ... ... ... ... ... |Ағымдағы ... |Бір ... ... түрі ... ... |
| ... емес ... әдісі бойынша |Тура |
| ... ... ... ... ... есепке бағынатындар |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
|Өнімнің өмірлік циклінің ... ... сапа ... ... ... ... сапа |
| ... пайдаланудағы сапа ... ... ... ... өндірістегі сапа ... ... ... сапа |
| ... ... ... ... ... ... бойынша |Жоспарланған |
| ... ... ... бойынша |Кәсіпорын бойынша |
| ... (цех) ... |
| ... ... бойынша ... және ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... |
| ... |
| ... ... ... ... ... ... ... өнім сапасына
тұтынушының қойған талаптарын қанағаттандыру екенін көруге болады. Сапаны
жақсарту шығындары – тұтынушының ... ... ... ... ... басқару шығындарына талаптарға сай емес
өнімдерді өндірмеуге алдын-ала ... ... ... ... ... [21,22,23].
Шығындарды экономикалық сипаты бойынша сыныптауда ... және ... ... ... Бір ... ... ... технологиясына
жұмсалған шығындар, құрал жабдықтарды сатып алуға жұмсалған негізгі
шығындар жатады.
Ал, ағымдағыға ... ... ... ... ... барлық
шығындар жатады.
Шығын түріне қарай сыныптауға өндірілетін және өндірілмейтін шығындар
жатады. Олар шығындардың ... ... ... өнімнің сапаны
жақсарту, қамтамасыз ету және басқаруға байланысты қызметтерді орындайтын
шығындар жатады. Өндірілмейтін ... ... ... ... ... ... ... жатады. Шығындарды анықтау әдісі бойынша тура және
жанама болып бөлінеді. Тура шығындар өнімнің нақты түрі ... ... ... ...... ... бойынша келесі сыныптамалық топтарға
сапаға жұмсалатын шығындар құрамының қалыптасуының әртүрлі қатынасының
мүмкіндігін көрсетеді. Соңғы сыныпталу ... ... ... ұйымдастыру
жатады, мұнда оперативтік, аналитикалық, бухгалтерлік түрлері қолданылады.
Кез келген сыныптаманың іс-тәжірибелік маңызы оның негізіне қаланған
қағидаларының дұрыстығын ...... ... ... ... (А. ... бойынша) берілген [6,161]. Сапаны
қамтамасыз етуді қажет ... ... ... шығындармен теңестіріледі.
Сурет 3 - А. Фейгенбаум бойынша сапаны қамтамасыз етудегі шығындарды
сыныптау
Бұндай сыныптаудың ... ... ... талдады. Олар 4-ші
суретте көрсетілгендей сыныптама ... ... 4 - ... ... ... ... ... Жапондық
қатынасы
Жапондық сыныптаудың алдағы сыныптаудан айырмашылығы өнімге емес,
оның бағалау нәтижесіне және ... ... ету ... іс - ... ... ... Сапаны жақсартуға жұмсалатын шығындарды
шешу жолын ... » ... деп ... ... ... ... талдау жасауға болады. Талдау жасаудың үш жолы ... ... ... ұсталымдарды бөлу; тиімділікке бағытталған
бөлу; қателіктерді жою шығындарын есептеу.
Бұл жұмыста кәсіпорынның қосымша табысының ... ... ... ашып ... ... ... біз, осы менеджерлердің,
инженерлердің, экономистердің елдің ... ... ... ... экономикалық және ғылыми-техникалық жұмыстарының отандық өнім
сапасын жоғарлатуға және Қазакстан Республикасының экономикасының бәсекеге
жарамдылығын арттыруға ... ... ... ... талдау
бойынша Э.Демингтің оқулары және Батыс Европа, Жапония, США, тағы басқа да
елдердің ... сапа ... шығу үшін ... ... ... ... ... бұл идея елде тотальдік сипат алып, тек
менеджерлер мен ... ғана ... ... ... ... ... да ... қажет, мемлекеттік қызметкерлердің ұлттық идеясы болуы
керек. Көптеген жылдар бойы ... ... ... ... Ең бастысы, ірі корпорациялар мен компания басшылары түсінуі ... ... ... әлемдік нарықта бәсекеге жарамды және
өндірілетін өнімнің сапасына бағытталған, қаржылық-өндірістік-ғылыми ... ... ... баға ... сапа ... – бәсекеге жарамдылығының
кәсіпорын барлық ... мен ... ... ... ... Кәсіпорын сапа арқылы бәсекелік артықшылық деңгейіне жетеді.
Нәтижесінде корпорациялар мен ... ... елді ... ... ... ... ... берілген ғылыми зерттеулерде сапаны басқарудағы жаңалық -
кәсіпорын қосымша табыс ... ... және ... ... ... ... кешенділікті қамтамасыз етуі болып табылады.
Ашық экономиканың бәсекелік нарығындағы жетісті қамтамасыз етуі ... мен ... ... қызметі сапаны басқарудың
кешенді жүйесін ... ... ... ... ... ... өнім ... басқарудың бірыңғай механизмін жасауды үйрену
керек. Оны құраған соң, ... ... ... менеджмент жүйесі
арқылы тиімді басқаруды жүзеге асыру қажет. Яғни ... ... бар шет ... ... ... басқару қызметін жетілдіру
қажеттігі туындайды. Бұл тәжірибені келесі тарауда қарастырамыз.
1.3 Өнім сапасын басқару қызметін дамыған ... ...... ... ... өнім ... ұлттық
экономикасының дамуы ретінде қарастырылып келеді. ... ... өнім ... ... дүнижүзінде оның ... ... ... ... көптеген белсенді жұмыстар
жүргізіліп келеді.
Өндіріс дамуының мақсаты – ... ... ... ... ... ... максималды арнайылылық, ... ... ... ... ... ... элементтермен
сипатталады.
Рыноктық экономика жағдайында нақты ортаның бар ... ... көп ... ... ... ... жылдары көптеген кәсіпорынның
жетекшілері бәекеге қабілеттілікті жоғарлату құралы сияқты сапаны ... ... ... ... ХХ ... ... басты экономикалық институты деп ірі
өнеркәсіптік корпорацияны санады. Оның ... ... ... ... негізгі қарама қайшылығы – бұл өндірісті өзінің қаржылық
мүмкіндіктеріне бағындырған «индустрия» және «бизнес» арасындағы ... ... ... ... ... ... ... еңбек
өнімділігінің жоғарлауының кедергісіз болып және оның тиімділігін
көрсетеді. ... ... ... ... қолдаушылар -
өнеркәсіптегі инженерлер болып табылады [25].
Қазір фирмаларды басқаруға өте үлкен ... ... ... ... коммерциялық құқық құрамына кіретін ... енді ... ... ... дамуындағы нақты қозғалыстарын
айқындайды. Қаралып отырған салада фирманың басқару теориясы ... ... Бұл ... ... ... ... ... оның неғұрлым кең
тараған түрі – корпорация екенін атап өту керек. Басқару корпорациясы ... ... АҚШ -та ... жеке ... ... кезінде туындады.
Қазіргі өнеокәсіптік фирманың сипаты оны ... ... және оның ... ... ... ... жұмысшылармен және өнім
берушілер арқылы қалай құралатынында ... Бұл ... ... шарты
менеджерлер мүдделерінің акционерлер мүдделерінен ... және ... одан әрі ... ... ... Бұл ... ... үш
үлгісінің туындауына алып келеді.
Сонымен, У.Баумоль сату көлемін арттырушы үлкен ... ... ... [26]. Оған ... ... ... ... ірі
корпоративті кәсіпорынның пайдадан гөрі, сатуға көп алаңдаушылығы еді. Мұны
сатудан ... ... ... ... ... ... ішінара
түсіндіруге болады, пайданы өлшеу көбінесе есептеу тәсілдеріне байланысты.
Аталған ... үш ... ... ... ... ... ... пайда
мен сатудың арасында таңдау жоқ деп болжанады.
Екіншіден, сатудың өсуіне байланысты табыстың бір ... ... ... ... көбейтуге кедергі болмайды.
Үшіншіден, сатылу қарқыны төмен жағдайда фирма көлемінің тек ағымдық
мәнін ... ... ... ... пайдалылығын көтерген кәсіпорынның экономикалық
жағдайын сипаттау процесімен Р. Мэррис айналысты. Оның мақсатты қызметінің
құрамында нақты активтердің екі ... ... өсу ... ... ... алу ... сақтауға кепілдік беретін акционерлік
болжам қозғалысын бағалау нормасы ... [27]. Өсу мен ... ... ... нормасы қосымша өсу түріндегі шекті бағалау
шығындарына тең келед. ... ... ... ... ... ... өсудің басқару пайдалылығының оңтайлы деңгейіне дейін
жетумен айналысатынын көрсетеді.
Тауар сапасын басқарудың ... құру және ... ... ... [28]. Бұл ... ... ... жүзінде сапаны
бақылаудың екі негізгі жүйесі арқылы ерекшеленеді: Жапония ... ... және ... жүйе бойынша «тартқыш» [29].
Еуропалық жүйе тауарлардың жоғары сапасы жоғары ... ... ... қолға жетті дегенге негізделеді. Мысал ... ... ... бола ... ... ... мемлекеттік
жүйесі «өмірге қажет» деп шешілді [30]. ... ... ... ... ... ... ... жайылды. Стандарттау бойынша халықаралық
ұйымдарда стандарттардың сериясы шықты, олар ... ... ... 9000 жүйесінен тұрды. Көптеген ... ... ... ... кезде бұл мәселелерді халықаралық ... ... ... [31]. ... ... жұмыстарын қазіргі кезде Латын
Америкасы, Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінде іске асырылып, ірі өндірісте
енгізіліп келеді. Бұл ... сапа ... ... ... ... кәсіпорындарға және филлиалдарға ауысуынан басталды. Бұл елдерде
тез арада МС-9000 жүйесі кең ... ... ... стандарттарын
өндіру жүзеге асырады. Қазіргі кезде осы ... ... ... сапа ... құру ... отыр [32].
Жапонияда стандарттардың келесі түрі бар:
- халықаралық стандарт (МС 9000);
- Жапония ... ... ... ... ... мен ... ... мен қызметтердің ерекшелігіне арналған стандарттар.
Компаниялардың стандарттары өнідірістік іс - ... ... ... ... ... ... өз ... ұлтжандыққа
тәрбиелеуге бөлінеді. Әр фирмада сапа талдауының сұрақтарына жауап беретін
бөлімшелер бар. Жапониядағы сапа үйірмелерінің рөлі ... ... ... ... ... ... және директорлар, тепе – ... ... ... ... қатысын сезеді, өзінің жұмысында кез –
келген ұсақ – түйекті көре алады, ұжымда қалыпты психологиялық ... ... ... ... ... сапа ... қазіргі жағдайға оңай жеткен жоқ.
Дүниежүзінің үш жетекші аймақтарының: АҚШ, Батыс Европа мен Жапон елі
мысалында ... ... даму ... ... – тың ... ... ... өнімнің жоғары сапасына
сапаны басқаруда ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... 70- шы жылдардан бастап сапаны басқару бойынша ... ... ... тұтынушыларға қажетті сапаны фирма үшін ең аз
шығынмен қамтамасыз ету болды. ... ... сапа ... ... ... ... қабілеттілігіне және кірістілігіне сапа деңгейінің әсері
қойылды. Бұл жағдайда өнімнің ғана ... ... ... ететін бүкіл
ұйым ақаусыз болу керек деген бағдар қойғаны белгілі.
Сапаны басқарудың қазіргі ... ... ... ... шығындарын ең аз мөлшерге теңестіруге бағдарланған. ... шарт ... ... сипаттағы әрекеттерімен байланысты болса,
онда екінші шарт сапалы өнім өндіруге шыққан жиынтық шығындардың ақталуымен
байланысты. Осы ... ... ... жалпы тұжырымдамасы қалыптасты,
бұл бұйымдарды кейін пайдаланумен толық жетілдіру, тұтынушыларға қызмет ету
едәуір үнемді болу үшін жоспарлардың ... ... ... ... ... ... талпыныстарын шоғырландыратын тиімді жүйе деп
түсінілді.
Өнім сапасын басқару мен ... ... ... ... ... ... бүкіл негізгі тізбектерінің
басқарушылары жұмылдырылды, осы арқылы нарықты ... мен жаңа ... ... ... ... бастап тұтынушылардағы өнімге
техникалық ... ... ... өнім жасау процесіне мақсатты
бағытталған әсер етуге қол жеткізілді.
Жабдықтаушы фирмаларда ... ... ... үшін ... ең ... ... басқарушыларына жүктелген, ал ... мен ... ... ... ... ... басқаруды сапаны бақылау бойынша инспекторлар мен инженерлер жүзеге
асырған. Соңғысының кәсіпорында ақаулы өнімді шығаруды ... ... он ... өнім ... ... жүйесіндегі жетекші және
жоспарлаушы тізбектің арнайы корпоративті штатын құру тұжырымдалды.
Сапаның ... ... өнім ... ... етудің
жиынтық бағдарламаларын жоспарлау мәселесі мен ... ... ... жеткізу жүктеледі. Бұл бағдарламаларда өнімді шығарудың ... ... ... ... және жеке ... бөлімдердің
мәселелері нақтыланады. Техникалық стандарттар ... ... ... ... және ... ... түсінікті тілге аударылады.
Сапаны басқарудың қазіргі бағдарламалары өзінің іске асырылуының
бірқатар кезеңдерін алдын – ала ... ... ... ... ... сапасына тұтынушылардың қоятын жалпы талаптары
қарастырылады, солан соң ... ... ... ... Бұл
кезеңдегі жұмыстың нәтижесі тұтынудылар талап ететін сапа деңгейін, оның
техникалық параметрлері мен сипаттамаларын бекіту және ... пен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
беретін, ал бірқатар жағдайларда өнімді ... әрі ... де ... шарттардың бүкіл жиынтығн тұжырымдау болып
табылады. Бұл ... ... ... ... ... тәкелей
шығарушыларға жеткізгеннен кейін келесі кезең басталады. Бұл кезеңде
жұмыстардың көп ... ... ... ... ... үшін ... ... қамтумен байланысты. Сырттан сатып алынатын
материалдарды жабдықтаушы фирмалардан жеткізудің маңызы ... ... ... ... өнім ... ... ... қарастырылған түрлері біршама кеш болса да
капиталистік ... ... де ... ... ... ... ... фирмалардың еуропалық филиалдары болды.
Қазіргі өндіріс пен өнімнің үздіксіз ... ... ... келе ... ... ... ... мен материалдарына
ұсынылады. Олардың қанағаттанарлығы жабдықтаушы фирмалар мен тұтынушы
фирмалардың ... ... қол ... Бұл ... ... ... ... жартылай фабрикаттар мен
материалдардың сапасын бақылаудың қарқындау ... ие; ... ... ... ... ... көтеріледі; бұл өнімдерді
жеткізу нақтылау ... ... ... ... олардың келіп түсуіне дейін ... ... мен ... фабрикаттарды инспекциялау қатаяды.
Жалпы АҚШ пен Батыс Еуропа елдерінде ХХ ... 50-60 –шы ... ... бірі ... ... ... ... еңбек»
деген атауларға ие болды; белгілі ұйымдық шараларды енгізу, ... ... және ... ... ... шараларын пайдалану барлық
жұмыскерлердің өз ... ... мен ... ... үшін ... жасауға көмектесті. ... ... өзі ... ... ... (КЕ) ... әр ... «бірінші ұсынымнан өнімді өткізу», «өз таңбасымен жұмыс істеу»
және т.б. пайда болды.
1980-1990 жылдар бойы ... ... ... өнім мен ... ... сапасына жылжу, сонымен қатар ... өзін ... ... байқалды. 9000 сериясының ИСО ... ... ... ... ... сапа мәселелері бойынша едәуір жүйелі жағдайларға қамсыздандырудың
сенімділігінің артуына және жалпы сапа ... көп ... ... ... ... ... және тауарларды тиімді айырбастауды
қамти ... ... ... мен процедураларды қалыптастыруды, бірлік
еуропалық нарық ... ... ... ... ... ... әрі
мақсатты бағытталған әрекеттерді белгілеу қажет.
Бұл іс-әрекетте басты ... ... ... ... ... немесе арнайы ассоциациялар алады. 1993 жылдың бірінші қаңтарынан
жарияланған ашық жалпы еуропалық нарыққа ... ... ... ортақ ыңғай, ортақ стандарттар шығарылды, 9000 ... ... ... ... сапа жүйелеріне ұлттық стандарттар
үйлестірілді, олардың еуропалық аналогтары – 29000 сериялы ЕΝ іске қосылды.
Осы ... ... сапа ... ... ... EN ... талаптарына сай сертификация бойынша беделді
еуропалық ұйымдар құруға көп көңіл бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... төмен сапалы
өніммен қорғауға, өндірушілерді сапа аумағындағы жаңа жетістіктерге жетуді
реттеуге ... ... ... ... үшін ... өнім ... ... керек. Өнімді сертификаттаудан басқа өнім сапасын
бағалау мен ... ... ... жұмыскерлер мен сынау зертханаларының
аккредиттациясы жүреді. Олардың қызметтерінің басты негізі - өндіруші ... ... ... орын алатын қайшылықтарды шешуді ... ... ... бақылау.
Өнім сапасын көтеру аймағында фирмалар одан да ... ... ал ... әлде ... ... ... ұшырады.
Сапа еуропалық мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігін қамтитын ... ... ... іске ... үшін ... қажет:
- ортақ заң шығарушы талаптар (директивтер).
- ортақ стандарттар.
- фирманың ... ... ... келуіне көз жеткізу үшін
тексерістің ортақ үрдістері (процестері).
1985 жылы ... ... жаңа ... ... ... қамту бойынша талаптар енгізілді, бірақ бұл
талаптар кепілдемелік болып табылады. Сонда да ... ... ... зор. Сондықтан Еуропа негізгі ИСО 9000 және EN 29000 стандарттарына
бағдарланады. Өнімді СЕ белгісімен белгілеу енгізілді.
Сынау мен ... ... ... ... ... ... жүйелерін бағалау мен сертификациялау бойынша Еуропалық комитет
құрылды. Комитет құрамына сертификациялау ... ... ... ... ... ... Франция, Испания, Португалия, ... ... ... ... ... және ... ... жылыдң қыркүйек айында Батыс Еуропаның 14 ірі ... ... ... ... ... ... құру ... қол қойды.
Сапаны басқарудың Еуропалық қорының қызмет аумағы:
- Батыс Еуропалық компанияларының ... ... ... қол ... үшін ... ... ... жеделдетуге
қолдау көрсету;
- Батыс Еуропалық ... ... ... ... болса
көмектесу және реттеу, сапаны жақсарту мен ... сапа ... ... іс - ... ... сапа ... Еуропалық ұйыммен (СЕҰ) бірге сапа бойынша Еуропалық
сыйлық тағайындады, ол 1992 ... ... ең ... фирмаларға беріліп
отырды.
Сапа мәселелерін шешудегі еуропалық тәсілдің айрықша ерекшеліктеріне
мыналар жатады:
- сапаны нақтылаумен және ... ... ... ... үшін жасалған заң негіздері;
- ұлттық стандарттардың, тәртіптер мен ... ... ... сапа жүйелері мен өнімдер сертификациясы, ... сапа ... ... ... және тағы басқа бойынша
жүргізуге өкілетті ұлттық ұйымдардың аймақтық инфрақұрылымы мен ... ... ... ... тәжірибесін мысал ретінде алып
байқауға болады. Екінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... мен ... ... көтеру жолдарына белсенді іс -
әрекеттер жүргізілді. ... ... тобы ... әлем ... оқып үйренді. Олар АҚШ пен ... ... ... жетекшілерімен кездесті. Барлық ұтымдылық ұлттық ... Олар ... ... ... ... сандық бақылау мен сапаны
кешенді басқару сияқты түсініктерге ... ... ... ... ... ... басшылары өркендеп келе жатқан фирмалар
өздерінің жұмыскерлері мен өнім сапасына жоғары ... ... ... ... 50- ші ... ... сапа ұйымдары (QС) белсенді
жұмыс ... ... Сапа ... мен ... сапаны басқарудың
жапондық тұжырымдамалары мен тәжірибелерінің логикалық жалғасуы және дамуы
ретінде туындады. Өнеркәсіптік компонияларда сапа ... ... ... ... ... ... және ... ұйымдық әрекеттер
мен көптеген шығындарды талап ... ... ... ... ... мен тұжырымдамалары жүзеге аса бастаған тәжірибелі
түрлердің біріне айналды. Сапа ... ... ... ... мен шеберлерді оқыту болды. Оқыту ... ... ... ... бригадирлерді сапаны бақылаудың сандық
әдістеріне ... ... ... 1962 ... ... ... ... сапаны бақылау» журналының бірінші саны шықты, оның ... бірі ... ... ... ... ... ... ұйымдарын құру туралы үндеу жарияланды. Журналда осы ... ... ... және маңызды үш мақсат қойылды:
- өндірісті жетілдіру мен кәсіпорынды дамытуға үлес қосу;
- адамды силау негзінде ... ... ... де ... жағдай
жасау;
- адамның қабілеттерін көрсетуге және оның шексіз ... ... ... ... ... Жапонияға 300 мыңнан астам сапа ұйымдары ... ... ... жаңа емес еді, ... ... ... ... кең сапаны толық бақылау тұжырымдамасын ұсынды, ол компания
деңгейінде сапаны жақсартудың ілгері қадамдардың ... ... ... адам ... ...... ... сыпырушыға дейін. Басқаша
айтқанда, американдық ғалымдармен құрылған кемшіліг жоқ ... ... ... ... айналды. Кемшілікті ... ... ... ... ... қол ... QC -
сапаның ... ... ... стандарттардан жақсаруы. ... шын ... өнім ... ғана ... ... жоқ,
сонымен қоса цехтар деңгейінде ұйымдастыру ... ... ... мақсат тұтты.
Қорыта келе сапаның қазіргі менеджменті сапаны басқару ... ... ірі ... ... орындалған
зерттеулердің нәтижелерінде негізделетінін белгілеу ... Бұл ... және т.б. ... ... ... ... 1980-1990жж. осы
және т.б. фирмалардың саясатына Ф.Б. Корсби, У.Э.Деминг, А.В. Фейгенбаум,
К. Исикава, М. ... ... әсер етті [33,34]. ... ... жақсартудың бағыттары төмендегідей:
- жоғары буын басшыларының ықыласы;
- жұмыс сапасын жақсарту бойынша кеңес құру;
- жұмысты арттыру ... ... ... құрамды енгізу;
- ұйымдық қатысуды қамтамасыз ету;
- жеке ... ... ... ... ... ... ... топтар құру (процестерді реттеу
топтары);
- жабдықтаушыларды толығымен дерлік қосу;
- басқару жүйелерінің қызметтерінің сапасын қамтамасыз ету;
- ... ... ... мерзімді жоспарлары мен ұзақ мерзімді
стратегияларын талдау және іске асыру;
- еңбек ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйесі фирма ішілік басқармада
елеулі өзгерістер енгізілді. Көбіне ұйымдық құрылыстар ... ... ... ... ... етудің орталық бөлімдері мен ғылыми,
жобалық-конструкторлық, ... ... және ... бөлімдердегі
сәйкес ұяшықтар (сапаны басқарудың жиынтық жүйелерінің элементтері) пайда
болды. Сапаны қамтамасыз ету ... ... ... көтерілді.
Сапаны басқару жүйесін ең жоғары басқарушы – сапа ... ... ... ... А. ... өнім ... ... басқару
жүйесінің негізін салды. Бұл жүйе толық көлемде тәжірибе жүзінде Жапонияда
Канбан жүйесінің шегінде жүзеге асырылды ... және ... ... ... ... қамтамасыз етуде
тікелей атқарушылардың ролін жаңадан бағалауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... өзгереді. Өткізілген
көптеген ... ... және ... ақау ... ... ... ашып ... экономикадағы басқарушы фирмалар саясатты сапа аумағында тек
қана ұсынылып отырған бұйым немесе қызмет сапасына ... ... ... ... де қатысуын қалыптастырады. Саясатта нақтылы фирма мен
сапаны қамтамасыз етужүйесінің аспектісі үшін жұмыс сапасының ... ... ... Сонымен қатар, берілген ... ... ... мерзімде, белгіленген көлемде және ыңғайлы бағада
жеткізілуі керек.
Қазіргі уақытта сапаны басқаруда өнім ... ... ... ... ... ... менеджмент сапасының
сертификациялық жүйесінің маңызы зор. Сапа ... ... ... ... ... басымдылығын сақтауға мүмкіндік береді.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА КҮРІШ ... ... ... ... ... өндірістік – қаржылық және өтімділік
қызметін талдау
Қазақстан экономикасының дамуы шикізат секторынан ... ... ... ... бір ... ... бақылауында болуға тиісті
шикізат секторы жедел дамуы үшін базис болып қана табылады. Мұндай дамуға
дәстүрлі ... ... ... ... шикізаттық салалардан
алынған қаржыны тиімді және жоғары пайдамен инвестициялаудың жәрдемі арқылы
қол жеткізуге ... ... ... ... ... ... халықаралық
стандарттар деңгейінде талап қойылып ... ... ... ... ... мүше болып енген кезде бұл мәселенің маңызы артпақ. Күрішті
өсіру мен өңдеудің келешегі ... ... ... ... ... ... ... беру қабілеттлігі екі көрсеткішпен
сипатталады: баға деңгейіне және өнім сапасына.
Күріш жоғары өнімді дәнді дақыл ретінде Қазақстанда ... ... ... ішкі және әлемдік сыртқы нарықта үлкен ... ... ... күріштің дәнді дақылдар арасында өзінің егістігінің
көлемі мен ... ... ... ... орын ... ... ... – бағалы өнімнің ... ... ... өнімдерінің басқа
түрлерінен өзіндік ерекшеліктерімен айырмашылығы бар. Күріш жармасы бойында
пайдалы азықтық заттар бар, олар адам ... ... ... ... ... ... ... құрамында жоғары сапалы ең көп крахмал (88 % -
90 %) бар, ал май тек 0,5 % ... яғни ... ... аз, бірақ оның
қорытылуы жоғары ... ... 98 ... ... ... нәтижесі бойынша жыл ішінде адам ... кг ... ... ... одан 20-30 % ... жармасы. Біздің республикада
халықтың жан басына шаққанда орта есеппен қазіргі кезде 9-11 кг ... ... ... ТМД елдері ішіндегі ең ірі ... ... бірі ... ... оның ... жалпы өндірістің 20 % -
дан астамы келеді. Республикада күріш Сырдария ... ... ... ... ... , ... – ақ Іле, Шарын, Қаратал өзендерінің
төменгі бойында өсіріледі. Күріш өсіру үшін бұл аймақтарда ... ... бар – ... ... ... мол су, ... ұзақ ... жаз
жоғары сапалы тауарлы күріш өсіру қолайлы жағдай тудырады.
Қызылорда облысының аумағында Сырдария өзені кеңес ... ... ... ирригация жүйесін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... жоғары түсімін алуға
мүмкіндік бар. Сол жылдары күріштің егіс ... 100 мың ... ... 500 мың ... ... ... ... жән жиналып, облыс бойынша әр
гектардан орташа түсімі 40 центнерге жеткен.
Республикадағы күріш ... ... ... әрі ...... ... шектеулілігі болып табылады. Сондықтан да
негізгі бағыт ... ... мен ... ... ...
негізделген ауыспалы егіс пен ... озат ... ... ... ... ... ... құрылымын жетілдіру, жер шаруашылығының
ғылыми негізделген жүйелерін әзірлеп, ... ... ... ... ... кезде экологиялық, әлеуметтік, өндірістік және тағы басқа
проблемалар одан әрі шиеленіседі, олардың алдында ... ... ... өзі ... және өзін - өзі қаржыландыратын қағидамен жұмыс
істейтін агроөнеркәсіптер өз ... осы ... ... ... жоқ,
сондықтан осы ауыл шаруашылық ... ... ... субъектілерде экономикалық механизмі мемлекеттік қолдау жасауына
бірқатар ... ... ... ... ... аграрлық өндірісіне
күрішті суландыру инженерлік жүйелерді қайта жөндеуге жергілікті және шет
елдердің инвесторларының бірнеше инвестицияларын ... ... ... ... – 25 жыл ... ... агрономиялық және жер өңдеу күйін жақсарту
керектігі анық болатыны сөзсіз.
Жер ... ... ... ... тек жоғары және тұрақты
түсімділікті ғана емес, сонымен ... ... ... ... оны ... де ... ... Жер шаруашылығы жүйесі деп,
жерді қарқындырақ пайдалану ... ...... ... ... ... ... Оның құрамына кіретіндер:
топырақтың табиғи – экономикалық құнарлығын ... ... су ... ... ... суару, жерді құрғату, химиялық жолман жерді
жақсарту бағытындағы мәдени техникалық жұмыстар; топырақты ... ... ... ... ... ... және ауыл ... ауруларымен күрес жөніндегі шаралар жүйесі; су және ... ... ... ... ... қорғайтын ағаш өсіру тағы
басқа.
Төмендегі ... ... ... жер ... аудандар және
Қызылорда қаласы бойынша қанша гектардан бөлінгені және ауыл ... ... ... ... ... (3 ... ... - Қызылорда облысы жерінің аудандар және Қызылорда қаласы бойынша
бөлінуі, ... ... ... ... |Оның ішінде ... ... |жер | |
| | ... | |
| |
4 ... - Аудандар және Қызылорда қаласы бойынша ауыл шаруашылығы
алқаптарының көлемдері, га
|Аудан атауы | ... ... |
| ... шаруашылығы | |
| ... ... |
| ... ... ... ... барлық ауыл шаруашылық алқаптары
12165,7 мың гектар, оның ішінде егістігі 143,7 мың ... көп ... 2,8 мың, ... жер 50,0 мың, шабындық 115,6 мың, жайылымдық жер
11835,0 мың, бақшалық жер 18,4 мың ... ... ... пайдаланылмауының негізгі себептері инженерлік жүйеге
келтірілген ауыспалы егістіктердегі гидротехникалық ... ... дер ... ... тазаланбауы, қашыртқыларды қайтадан
жаңартпау салдарынан болуда.
Соңғы жылдары суландыру-қашыртқы ... және ... ... шаралары жүргізілуде. Жалағаш ауданындағы «Аққұм» шаруашылығында
1069 гектар суармалы жер күрделі жөндеуден өткізілді.
Облыстағы инженерлік ... ... ... ... ... ... және Жаңақорған ауданының «Қожакент»
шаруашылықтарының пайдаланып жүрген, күріш ауыспалы егістігінде ақ ... ... ... шаю ... ... ... ... қажет.
Қазіргі қолданылып жүрген жер мониторингін жүргізуде ... бар ... ауыл ... ... мен ... үшін
жердің жарамдылығын мен ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімділігіне әсер
ететін табиғи ... ... ... оның ... ... ... жамылғысының сипаттамасы мен сапалық құрамын анықтауға айрықша
көңіл бөлінді. Сонымен қатар, ... жері ... ... және ... да ... ... толық қамтамасыз етілмеген
және қолда бары жаңартуды ... ... ... жер қоры және оның ... ... мәліметтер
5 – ші кестеде беріліп отыр.
5 кесте - Қызылорда ... жер ... мың ... |24035,9 ... жер қоры | ... ... егістік жер |143,8 ... ... ... |2,9 ... жер |50,0 ... ... |5004,3 ... жер |115,6 ... |11834,9 ... асты жер |2357,3 ... жерлер |4319,0 ... ... ... ... ... ... |
Қызылорда облысы бойынша барлық жер қоры 24035,9 мың ... ... Оның ... ... ... 143,8 мың гектар, көп жылдық екпелер 2,9
мың гектар, ал су асты ... 2357,3 мың ... ... ... ... гектарға жетіп отыр. Ал қалған жер көлемі 4319,0 мың ... ... ... және ...... жағдайлары, облыстың
территориясына сәйкес, дұрыс ... және ... ... ... ... осы ... ерекшелігінің бағытын
сипаттайды. Осы деректерге қарай, ... үш ...... ... оларда 1391 – ге жуық аграрлы өндірістік шаруашылықпен
айналысатын ... ... ... және 1251 ... ... ... ұйымдастырылған.
Облыстық күріш өндірісіне мамандануымен байланысты, суландырылатын
жерлер, ... ... және тағы ... ... сәйкес үш негізгі
алқапқа бөлінеді, олар:
- Жаңақорған – Шиелі алқабы; жалпы ауыл ... ... ... 26,8 мың ... ... ... алқабы; жалпы шаруашылық дақылдарын өсіру
көлемі - 45,8 мың га;
- Қазалы алқабы; ... ... ... егіс ... 10,9 ... алқаптардың негізгі ауыл шаруашылық дақылдары – күріш, ол қосымша
дәнді дақылдарымен бірге инженерлік жүйемен дайындалған жерлерде ... 138,0 мың га. ... ... ... ... сапасы экологиялық
себептерінің әсерінен нашарлаған.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... облысы
он жылдың арасында, Қазақстандық Арал өңірі экологиялық апаттың ... ... ... жергілікті аграрлық өндіріс суармалы күріш дақылы
осы аймақтарда орналастырылған. Негізгі суландырулың көзі – Сырдария ... ... ауыл ... ... суландыруға қажетті судың
мөлшерімен қамтамасыз етілуі жеткіліксіз, бұл ... ... ... әсерін тигізеді.
Сонымен қатар, соңғы жылдарды жер астындағы сулардың көтерілуі ... бұл ... ... егу ... көп жылдық өсімдіктердің күйіне
және күздік дақылдарға өте қолайсыз жағдайларды ... ... ... жағдайы, әсіресе топырақ астындағы
сулардың көтерілуіне және тұздалып сорлануына ұшыраған жерлердің жағдайы ең
артық ... ... және ... ... ... ... жерлердің көлемі жалпы жер көлемімен салыстырғанда, олар
24,1% пен 61,4 және 50,6% пен 30% ... ... ... ... үш және төрт ... жатқызатын
болса, онда соңғы жылдарда ... ... ... жерлер және
суармалы күріш жүйелерін күрделі жөндеулерден өткізу ... ... ... ... әсер ... ... ... жерлердің
агрономиялық және мелиорациялық күйін жақсарту шараларының кешенін ұсынады,
сол ұсыныстарды күріш ... жаңа ... ... күші ... ... ... секторында 2006 жылы 20,1 мың адамдар қызмет
істейді, олардың арасында ауыл шаруашылық өндіріспен ... ... ... немесе 86,0%. Жұмыскерлердің құрылымына қарағанда, 78,9 ... ... 8% - ... және ... ... 6,5 мамандар
және 1,5 % - негізгі қызмет істеушілердің қатарына енбейді.
Қазақстан басқа күріш егетін аймақтардың ... ... ... ... ... ... орын ... қарай, Қызылорда облысында
аграрлық өндірісінде шаруашылық субъектілерінің үлес ... ... ... ... көлеміне байланысты, ал нақты деректер келесі
кестеде келтірілген.
Ауыл шаруашылық ... ... ... ... жеке
субъектілердің үлесін келесі 6 кестеден ... ... ... - Ауыл ... ұйымдардың категорияларына сәйкес, барлығы
|Күріш егетін |Барлығы ... ... ... | | |
| | ... ... |
| | |тік ... |ерлік |-тік |шаруашылығ|
| | | ... ... |
| | | ... ... | |
| | | ... | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... |64280 |293 |1164 |578 |3754 |57514 ... | | | | | | ... ... |10246 |45 |367 |67 |395 |9345 ... |15676 |6 |126 |24 |1433 |13951 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |1813 |6 |9 |6 |43 |1748 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ауыл | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... |2,2 |2,4 |0,8 |2,8 |18,0 |2,2 ... %| | | | | | ... ... |1,4 |15,6 |2,5 |13,9 |26,3 |13,4 ... |0,¹ |116,7 |7,1 |66,7 |7,3 |9,0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... Қазақстанның аумақтық статистикалық күнделігі, Статистика ... ҚР ... ... ... ... ... ... барлық ауыл шаруашылық ұйымдары 64280 –
ге жеткен. ... ... ауыл ... ұйымдарының үлесі Қазақстан
Республикасы бойынша 2,2 %, Алматы облысы бойынша 1,4 %, ал Оңтүстік ... 0,9 % - ды ... айта ... жөн, ... жаңа түрлері ұйымдастырушылық –
құқықтық құрылымын ғана ... жоқ, ... ... ... ... ... ... алды. Келесі 7 кестеде жалпы өнімнің құрылымы
көрсетілген.
7 ... - ... ... ауыл шаруашылығының категориялары
бойынша өндірілген өнімнің құрылымы, %
|Жылдар ... ... ... |
| ... | |
| ... | |
| | ... ... |Фермерлік |
| | ... ... ... өнім |
|1 |2 |3 |4 ... |100 |67,5 |0,4 ... |100 |50,8 |3,2 ... |100 |20,9 |19 ... |100 |23,0 |12,3 ... |100 |23,9 |36,3 ... ... ... |100 |88,6 |0,2 ... |100 |60,3 |3,6 ... |100 |33,0 |32,3 ... |100 |36,8 |40,2 ... |100 |41,8 |38,6 ... Қазақстанның аумақтық статистикалық күнделігі, Статистика |
|бойынша ҚР ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнімі өндірісінің
негізгі көлемі экономиканың жеке секторына ауысып отыр.
Облыс ... ауыл ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы дақылдарын топырақты өңдемей немесе барынша
азайтылған технологиялар пайдалана отырып егу;
- экологиялық таза өнім өндіру мақсатында егіс алқаптарына тек
органикалық ... ... ал арам ... ... ... ... ... арқылы жүргізу;
- ауыл шаруашылығы дақылдарының алыс шет ... ... ... ... қабілетті сорттарын облыс аумағында
сынақтан өткізу арқылы аудандастыру;
- дәнді дақылдар арасында күріштен кейінгі тұзды топыраққа шыдамды
арпа дақылын ... су ... ... ... ... соя, қант ... ... экономикалық тиімділігін арттыру;
- аудандастырылған және перспективалы сорттардың технологиясын
әзірлеу мақсатында ғылыми жұмыстар жүргізілуде.
Келесі 8 кестеде Қызылорда облысының 2006 жылы ... ауыл ... ... ... ... ... ... көлемі, га |Орта өнім, ц/га |Жалпы өнім, тн. ... |72073 |42,9 |309193 ... ... |7180 |20,4 |14636 ... бидай |3422 |7,7 |2632 ... ... |928 |28,8 |2675 ... |955 |16,4 |1569 ... |48 |26,4 |127 ... және |1903 |12,4 |2362 ... | | | ... | | | ... |6970 |123,7 |86235 ... |5545 |140,6 |77960 ... |6818 |144,0 |98197 ... |25 |8,0 |20 ... ... |190 |162,6 |3090 ... ... |255 |131 |3340 ... | | | ... жоңышқа шөпке|22105 |31,3 |69609 ... ... |5119 |0,7 |361 ... | | | ... ... |17910 |10,6 |19251 ... |25 |10 |25 ... |151471 | | ... 2006 ... Қызылорда облысының Әлеуметтік – экономикалық жағдайы – |
|Статистикалық ... ... 5 - ... ... ... егіс көлемінің динамикасы, мың,га
Сурет 6 - Егіс көлемінің құрылымы
Бұл облыста еңбек ресурстарын ... да ... ... ... ... ауыл ... ... 2004 жылы -29,4 мың және
2005 жылы - 22,4 мың адам, ал 2006 жылы 2004 жылмен ... 21,7 ... ... Оның себебі, суармалы егіс көлемінің кемуінен болып
отырған.
Ауыл ... 2004 ... - 824 ... және 2005 ... – 4458
теңге; бұл облыстың барлық халық шаруашылық сфераларынан сәл төменіректігін
байқатады. 2006 жылдың бағалары бойынша есептегенде, 2004 ж – 1675 ... ж – 1847 ... және 2006 жылы 2104 млн, ... ... ... ... ... өнімдері тиісті түрде – 2004 жылы
925 млн.тг (76,3 %) және 2005 жылы – 1435 ... 2006 жылы 1688 ... ... ... ... ... ... қатар, әлеуметтік қорғаудың неізгі
бағыттардың ... ... ... ... ... алып, еңбекші адамдар ресурстары көп ... және ... ... ... ... ... есепке алып, орта
есептен жыл бойындағы табыстарды екі минималды еңбек – ақы ... ... ... ... ақшалай көмек беріледі, ал бұл қазір іске
асырылып ... ... ... ... ... ... ақшалай қаржылардың тапшылығымен байланысты, ауыл шаруашылық дақылдарының
жалпы шығымының төмендеуі байқалады (9 кесте ).
9 кесте - Күріш ... ... ... және ... өнімі
|Аудан аттары ... |
| ... ... ... ... тн ... |
| ... га |ц/га ... ... |
| | | |2006 |2005 ... |300 |30.0 |900 |1050 ... |17700 |45.0 |79650 |81136 ... |7607 |40.0 |30428 |30446 ... |6162 |45.1 |27791 |19900 ... |10590 |50.1 |53056 |47318 ... |17500 |37.1 |64925 |66316 ... |9200 |43.6 |40112 |39150 ... қ. |3014 |40.8 |12297 |15100 ... |72073 |42.9 |309159 |300416 ... ... ... ауылшаруашылығы Департамент деректерінен |
Қызылорда облысында күріш өнімінің көлемі 2005 жылы жалпы өнім ... ... ... 2006 жылы ... өнім 12297 ... ... ... Бірақ
жалпы жиынтығында 2006 жылы 309159 тоннаға жетіп отыр. ... ... ... 72073 га. Орташа өнімі 42, ц\га.
Күріштің жалпы түсімі недәуір ... ... ... ал ... ... ... ... де, күріштің жалпы түсіміне
қарамай, бұл формалардың, олардың нашар МТБ*- мен байланысты, ... ... ... ... ... ... ... мен лизингі
арқылы 711 дана жаңа ауыл ... ... ... ішінде
«ҚазАгроҚаржы» АҚ-нан лизингі арқылы ... ауыл ... саны 218 ... ... әр ... лизингіге алынған техникалардың саны
мен сомасы :
2003 жылы 14 дана жаңа ауыл ... ... ... ... 58,3 млн. ... жылы 15 дана жаңа ауыл ... ... алынды жалпы
сомасы 186,4 млн. теңге;
2005 жылы 29 дана жаңа ауыл ... ... ... ... 271,16 млн. ... жылы 160 дана жаңа ауыл шаруашылығы ... ... ... 876,8 млн ... ... лизингіге 2006 жылы 2 күріш өңдеу зауыты 103,6 млн.
теңгеге алынса, 78,8 млн. ... ... ... өз ... 3 ... мен 6 ... тракторын, барлығы: жалпы сомасы 2006
жылы 1 млрд. теңгеден астам ... ... ... ... ... ... АҚ ... лизингілік
негізде жалпы сомасы 1 млрд. 393 млн. теңге 218 дана ауыл ... ... ... жылы ... ... ... Беларусияның Минск трактор зауыты
шығарған 18 МТЗ, Украйнаның Харьков трактор зауыты шығарған 15 ХТЗ тракторы
«ҚазАгроҚаржы» АҚ-ы ... ... ... ... ... оның ... ... шығарылған 3 тұқым сепкіш және 3
минералды тыңайтқыш шашқыш машиналарын ... ... ... уақытта 10 МТЗ және 6 ХТЗ тракторы келеді деп күтілуде.
Жалпы 2007 жылы 364 дана ауыл ... ... ... жылы ... ... ауыл ... ... өндірушілері
«ҚазАгроҚаржы» АҚ-ның Қызылорда облысы бойынша филиалына жалпы сомасы ... ... ... негізде ауыл шаруашылығы техникаларын алуға
тапсырыс берді (10 кесте).
10 кесте - ... ... ... ... АҚ-ы ... негізде жаңадан алынған техникалар жайлы мәлімет
|Техника |2003-200|Оның ішінде ... |6 жж | |
| ... | |
| ... | |
| | |2003 жыл |2004 жыл |2005 жыл |2006 жыл |
| ... ... ... ... бойынша филиалы арқылы лизингілік
негізде 2003 жылы – 14 дана, 2004 жылы -15 дана, 2005 жылы -29 ... ... 160 дана ... ... ... ... ... паркі 2006 жылы 26,6 пайызға жаңарды.
«ҚазАгроқаржы» АҚ бойынша ... ... 2004 жылы ... ЖШС-гі 5 камаз
автокөлігін алған.
2005 жылы басқа бағдарлама ... ... 1 дана ... ... жылы 5 ОВС, 2 ... RV-6 ... ... жинайтын КСК-100 комбайны 54 ... ... (55 ... ... ... ... есебінен Германиядан шығарылған 3 тұқым сеялкасы мен 3
тыңайытқыш шашқыш алынуды.
11 кесте - 2007 жылы ... АҚ-ы ... ... ауыл ... 25.04.07 ... ... ... |Техника ... ... ... ... ... | | | |
| ... |МТЗ |18 |
| | |ХТЗ |15 ... ЖШС ... | |3 ... |Көң ... | |3 |
| | | |39 ... 7 – ... – трактор паркін жаңалау, дана
Ауыл шаруашылық ... ... ... ... – үміт ... ... жеткізбейді.
Нарықтық қатынастарға көшкеннен кейін, өндірістің ірі ... одан әрі ... ... айналды, сол себептен малдың барлық саны
күрт төмендеді, мал шаруашылығының өнімдерінің жалпы ... ... ... көбейді.
Осының барлығы ауыл шаруашылық ұйымдарына әсіресе, коммерциялық
есептеу жағдайларында мемлекеттік қолғабыс етусіз, ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық ұйымдарының күріш ... ... ... одан әрі өзекті мәселеге айналды. ... –на кіру ... ... ... ... ... ... нәтижелі және орында түрде күріш – жоңышқа және тағы басқа ауыспалы
егістердің түрлерін қолдану, инженерлік ... ... ... және
кешенін есепке алып, пайдалану;
- қазіргі кездегі ... ... ауыл ... өнімдердің
сортты ерекшеліктерін және арнайы агротехниканы есепке алып, қолдану;
- тұқым шаруашылығын және ауыл ... ... ... жақсарту, күріш егу аймақтарында тұқым шаруашылықтың базаларын
жасау;
- тұқым мал жұмысын ... ... ... тұқымдарын басқа
елдерден әкелінген өнімді малдармен шағылыстыру (Санта – Гертруда, Шествил
тұқымы және т.б. );
- ... ... ... құрылымдарында тұқым өндіру
жұмыстарын жақсарту, оларға қаржы жағынан ... ... ... ауыл ... жағынан, өткізілетін агротехникалық
шараларын, өсімдіктерді қорғауға арналған ... ... ... ... ... егін орағын өткізу және өнімдерді сақтау қоймаларды ... ... ... шет ел және ... ... ... ... ол
инженерлік – суландыру жүйелерін қайта жасау.
Біздер жүргізген зерттеулер ауыл шаруашылық кәсіпорындардың бейімделу
үдерісінің объективті негізі бар ... ... ... мен ... ... өнім ... ... тікелей байланысты
екенін айқын дәлелдейді.
Бұл үдерісті ауыл шаруашылық тауар ... ... ... ... ... ... біріншіден, дағдарыстық құрылыстарды
жеңуге мүмкіндік беретін шаруашылық жүргізудің ең ... ... ... ... ... ... ... қызмет етуді, яғни нарық
жағдайында өндірісті ... ... ... ететін өндірістік
құрылымдарды қайта құру, оларды қалыптастыру.
2.2 ... ... ... ... заманғы жер шаруашылығы өсімдіктердің жоғары өнімді ... және ... ... ... мөлшерін кешенді
пайдалануды, барлық жұмыстарды агротехникалық талапқа сәйкес жүргізуді,
оларды оңтайлы мерзімде және жоғары ... ... ... ететін
өнімділігі жоғары техникаға негізделген күріш ... ... ... ... ... Бұл ... ... елеулі
өсуін қамтамасыз етеді.
Рентабельділікке әсер ету көзқарасынан бағалау мен ... ... ... байқауға болады , олар: өндірісті, нарықты,
кәсіпкерлік, әлеуметтік, экологиялық және тағы ... ... ... ... - ... технологиялық,
техникалық, басқарушы және тағы басқаларға жетелейді, олардың ... ... ... ... ... құрады. Дәлдеп айтқанда олардың оңтайлы және ... ... Арал ... ... ... ... және ауыспалы егісінің дәнді дақылдарының рентабельділігін
жоғарлатуда оның ... ... ... ... ... құрылым күріш өндірудің пайдалылығын
көтеру мақсатында экономикалық шараларды ... ... ... жөн.
Мәселен, орталық Азия мемлекеттерінің ... ... ... және орта ағасының суын тұтұнушы ... ... ... ... айып ... ... ... қажет.
Демек, Өзбекстан мен Тәжікстан мемлекеттерімен ... ел ... ... келісім шарттың ... ... ... ... коммерциялық негізінде ... ... ... ... ... бағалауды обьективті қажеттілігін
сондай-ақ, несие шаттарды бекітуі ... ... ... ... ... меншікті және шаруашылық субъекттерге несие
беру проблемалары басылымда ... ... ... ... ... ... жұмсау және аграрлы өндірістің ... ... ... ... бұрынғыдай едәуір мөлшерде аграрлық
өндірістің несиелік ... ... ... мынадай жағдайда
қоздыратын объективті себебінің біріне банклердің қазіргі ... ... ... ... ... олар ... ... ресурстарының объекттерімен байланысты түбегейлі жүзеге
асыратындығы ... ... ... ... ... ... және
кепілдік жүйесінің жеткіліксіз дамуымен байланысты, әрі ... және ... ... ... субъективтік факторларға
бағыттап есептеудің едәуір ... ... ... ... ... кепілдемелердің жеткіліксіз жиынтылығын және
түсіну ықтималы [38].
Сонымен ... ... және ... әртүлі формалары
несиелерді алуға жағдай жасамайды. Шаруа шаруашылықтары ... ие ... ... іс ... оларды пайдалануға
мүмкіндігі жоқ, себебі, несие механизмінің ... ... сол ... ... ... ірі өндірістің және
әлеуметтік объекттері комерциялық ... ... ... ... жоқ, ... ... кепілдіктегі мүлігі жоқ, ол
шаруашылықтың коллективтік үлесті формасымен ... ... ... шаруашылық есепте экономикалық
тұрақталықтың үлкен маңызы бар, ... ... ... және ... ... ... ... істеумен байланысты,
бұл өз кезегінде несие эмиссиясын ... және ... ... ... ... сәйкессіздіктердің үдеуі, баға мен
инфляцияның өсуі ... ... ... ... ... талап етеді. Сондықтан ... ... ... ... және ... құлдырау қарқыны мен
инфляцияның қарқынын төмендету, ұлттық ... ... алу ... ... ресуртарын тиімді пайдалану мақсатында несие ... ... ... ... ... ... көбінесе түскен барлық шаруашылық субъектілерінің
төлем ... ... ... ... бұрын соңды болмаған күйде
тым өткір қойылып ... Бұл ... ... ... ... ... оның ішінде, төлем дағдарысын шешу механизмінің
жете зерттелуі керек. ... ... бұл ... екі ... ... ... және субъектілердің қаржы
мүмкіндіктерін айқандау; екінші – ... ... ... ... ... субъектілерінің қаржы тиянақтылығын қалыптастыру.
Бұл механизм тиімді түрде ... ... үшін ең ... ... ... ... ... негіздер
жасалынуы керек. Екіншіден ауылшаруашылығы ... ... ... көлемде жүргізу негізінде ... ... ... ... ... маңызды
ролін ескере отарып, бүкіл ... ... ... ... ... ... Республикасы Ұлттық банкінің
ролін күшейту ... ... ... көрсеткендей, шаруашылық
субъектілерінің төлем дағдарысын болдырмау үшін ... ... ... ... ... себептерді жоюға
бағытталған шаралар кешенді ... ... ... ... шешу жөніндегі шаралар жүйесін берешек борыштар ... ... ... ... агроқұрылымдардың қарыздар рыногін дамыту
арқылы қайта құрулардың маңызы үлкен ... ... ... күріш егуші құрылымдардың активтерімен
қамтамасыз етілген ... ... ... ... ... ... Екіншіден ол механизм ... ... ... ... бағалау негізінде, сондай –ақ қарыздар ... ... ... ... ... арқылы жұмыс
істеуге тиіс. Үшіншіден ... ... ... мен ... ... инвестициялық қорлармен кепілдік орталықтар және
т.б.) арқылы жеңілдікпен саудаға қою ... ... ... Екі, ... төрт ... ... ... борышты болу жағдайында
банкі құрылымы арқылы баспа-бас ... ... ... бір ... ... оған ... үшінші біреуге қарыздар
басқа борышкер өтеп жабады.
Субъектінің ... асып ... ... ... ... ... ... мүмкін болмаған жағдайда ... ... ... және ... қабілеті жоқ субъектілерін
Қазақстан Республикасының ... бар ... ... ... ... ... Бұл тұста Ұлттық Банктің жалпы
жетекшілігімен банктік құрылымдар, ... ... ... ... ... тиіс. Сонымен бүкіл осы ... ... база ... жұмыс істеп, сол кезде ... ... ... ... және олар тарқатылады.
Бюджет алдындағы берешек қарыздарды өтеу ... ... ... көшіруге болады, ол үшін ... ... ... ... мөлшерлі салық несиесі ретінде пайдалану қажет.
Төлем ... ... ... ... ... мен ... арттыру үшін өнім өндіру шығындарын
азайту мен өнімді түрлі ... ... ... ... ... ... маңызы бар. Күріштік егіс ... ... ... ... ... ... 24 - ... көруге
болады.
Қазір көптеген күріш шаруашылықтары шығынды және бұл ақша қаражатының
жетіспеушілігімен түсіндіріледі. ... бұл ... ... ... негізгі
көрсеткіштері, оның тиімділігі ақша қаражаттарына ... ... ... ... ... кесте - «Шаған» ЖШС күріш өндірісінің негізгі көрсеткіштері
|Көрсеткіштер ... |
| |2004ж. |2005ж. |2006ж. ... ... ... |2,15 |2,2 |2,2 ... ... мың.тг. |11,4 |13,4 |13,¹ ... ... |30,2 |22,1 |23,4 |
|1 га ... мың.тг. | | | ... ... ц/га |53,1 |61,0 |63,0 ... ... ... |901 |873 |801 ... тг. | | | ... күріштің өткізілу |1484 |1274 |1358 ... тг. | | | ... (+), ... (-), |+6351 |3315 |2912 ... | | | ... ... |65 |63 |58 ... ... ... ... агенттігінің мәліметтері негізінде|
|автор есептеген |
1 га ... ... ... облыс бойынша 2004 жылы орташа
есеппен 48,7 мың.тг., 2005 жылы – 35,1 ... ал ... ЖШС ... ... ... 2005 жылы олар 30,2 мың.тг.- ден 22,1 ... – ге ... ... ... өнімділігі 7 ц/га жоғарлаған.
Дегенмен, облыс бойынша материалдық шығындар ... ... ... ... өнімділігі төмен. Осыдан 1 ц күріштің өзіндік
құны шаруашылыққа қарағанда облыс бойынша ... және егер де ... ... ... ... онда ... өткізу облыс бойынша зиянды болады.
Ауыл шаруашылықтарда күріштің 1 га ... ... ... ... ... жылдары егін бартеріне ие болады, сондықтан
келісімді бағалар зиянды болады. Жоғарыдағы келтірілген ... ... ... ... салу ... байланысты емес, оларды салу
тәсіліне ... ... ... ... ... ... бойынша 1 га күріштің шығын
құрылымын қарастырайық (13 ... ... - ... ... шаруашылықтары бойынша 1 га күріштің
материалдық шығындары, мың.тг
|Шаруашылық |2004ж. |2005ж. |2006ж. ... |
| | | | ... ... ... ЖШС |30,2 |22,1 |23,4 |-6,8 |1,3 ... ... ... |39,99 |41,2 |-8,45 |1,21 ... Жер» ЖШС |37,75 |34,11 |34,2 |-3,55 |0,099 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |37,75 |47,16 |46,3 |-8,55 |-0,86 ... ... ... |48,7 |35,1 |43,2 |-5,5 |8,1 ... ... ... ... агенттігінің мәліметтері негізінде |
|автор есептеген ... ... ... ... ... 3,8 мың ... 5,8 ... дейін өскен, бірақ барлық шығындар 43,2 мың ... ... тұр. ... ақы – 7,7 мың ... 8,2 мың теңгеге дейін өсіп отыр.
14 кесте - Қызылорда облысы бойынша 1 ц күріштің ... ... ... мен құрылымы
|Материалдық шығындар |2004ж |2005ж |2006ж |2006ж % ... |5,5 |5,3 |5,8 |13,4 ... |2,8 |2,6 |2,1 |4,9 ... |15,0 |- |- |- |
|1 м3 ... ... |2,0 |1,9 |2,2 |4,9 ... |9,1 |5,1 |9,5 |22,0 ... ... |0,7 |0,6 |0,6 |1,4 ... |10,9 |7,7 |8,2 |19,0 ... |2,7 |12,1 |14,8 |34,4 |
|1 га ... |48,7 |35,1 |43,2 |100 ... ... ... статистика агенттігінің мәліметтері негізінде|
|автор есептеген ... ... ... ... ... қарастырсақ, «Жалаңтөс» ЖШС –
де басқа да ... 2005 -2006 ... 30% ... ... ал ... ... де 2004 жылы 42%, ал 2005 жылы 16%. ... ЖШС – де ... ... 1049 тг. ... ал ... ЖШС – де ... 4 есе төмендеген.
Тыңайытқышқа «Шаған» ЖШС – гі осы жылға дейін 2,2 мың тг. – ден - 2,9 ... ... ... ... ... ал бұл ... ... 2 есе
жоғары, басқаларына қарағанда. 1га күріштің материалдық шығындарының құрамы
мен құрылымын талдауда мынадай қорытынды ... ... ... ... ақша ... есебінен емес, ғылыми зерттелінген
агротехникалық талаптарды қадағалағаннан ... ... ... ... ұйымдастырылғаннан кейінде суландырылған
жерге күрішті тұрақты сол жерге қайта еге берді. Осыдан ... ... ... ... ... 3-4 жыл ... олар ... өнім алуға
мүмкіндігі болды. ... ... ... сулы ... ... ... ... агрофирмасының мәліметі бойынша қарастырғанда, күріш өндіріс
саласы ... ... ... ... ЖШС ... ... ... төмендегі кестеде келтірілген.
15 кесте - «Жалаңтөс» ЖШС-нің және «Шаған» ЖШС-нің негізгі ... ... ... |«Жалаңтөс» ЖШС ... ЖШС |
| |2004ж |2005ж |2006ж |2004ж |2005ж |2006ж ... ... мың т. |1,97 |2,01 |1,90 |2,15 |2,2 |2,2 ... жинау, мың т. |10,3 |9,7 |10,5 |11,4 |13,4 |13,9 ... ... 1 га |48,7 |35,1 |43,2 |30,2 |22,1 |23,4 ... мың т. | | | | | | ... өнімділігі, ц/га. |33,7 |34,3 |29,5 |53,1 |61,0 |63,0 ... ... ... ... |711 |812 |901 |873 |801 ... | | | | | | ... ... ... |1292 |1181 |1321 |1484 |1274 |1358 ... тг. | | | | | | ... (+), ... (-), ... |-2039 |-2842 |+6351 |+3315 |+2915 |
|тг. | | | | | | ... ... |-20,3 |-14,8 |-28,4 |65 |63 |58 ... ... және ... ЖШС ... ... автор есептеген|
1 га күріштің материалдық шығындары «Жалаңтөс» ЖШС 2004 жылы ... 48,7 мың тг., 2005 жылы – 35,1 мың тг., ал ... ЖШС ... ... ... 2005 жылы олар 30,2 мың ... 22,1 мың ... ... ... ... ... 7ц/га жоғарлаған. Дегенмен, «Жалаңтөс»
ЖШС-гі ... ... ... бірақ шаруашылыққа қарағанда күріш
өнімділігі төмен. Осыдан 1ц күріштің ... құны ... ... ... жоғары және егер де өткізілу бағасы сондай төмен болса,
онда күрішті өткізу «Жалаңтөс» ... ... ... ... кесте - «Қармақшы» ЖШС және «Келмембет» ЖШС -нің ... ... ... ... ЖШС ... ЖШС |
| |2005 |2006 |2005/06 |2005 |2006 |2005/06 |
| | | |(+;-) | | |(+;-) ... жер |100 |100 |0 |55 |55 |0 ... ішінде күріш, га. |100 |100 |0 |20 |25 |+5 ... ... ц/га |47 |40 |-7 |20 |25 |+5 ... ... ц |4700 |4000 |-700 |400 |625 |+225 ... жылға тұқымдыққа, |1200 |1300 |+100 |0 |125 |+125 ... | | | | | | ... ... ц. |3500 |2700 |-800 |400 |500 |+100 ... ... мың тг. |1000 |1200 |+200 |3000 |3000 |0 ... жалпы табыс, мың|3500 |3240 |-260 |1200 |1500 |+300 ... | | | | | | ... ... адам |17 |17 |0 |8 |8 |0 |
|1 ... ... ... |15 |0 |13 |14 |+1 ... тг. | | | | | | ... ұсталымдар, мың тг.|2300 |2100 |-200 |811,4 |950 |+138,6 ... ... (-), мың |1200 |1140 |-60 |388,6 |550 |+161,4 ... | | | | | | ... % |52,1 |54,2 |+2,1 |47,8 |57,8 |+10 ... ... және ... ЖШС ... ... ... |
|есептеген ... ... ... ЖШС мен ... ... ЖШС- ... негізгі өндірістік – шаруашылық көрсеткіштерін
салыстырып көрелік. Кестеде көріп отырғанымыздай 2005 жылы ... ... ... ... ... ... 100 га. болса осы егіс көлемі 2006
жылы сол қалпында өзгеріссі ... ... Ал, ... ... ... 2005 жылы барлық егіс көлемі 55 га. болып 2006 жылы өзгеріссіз
қалып отыр. Осы егіс ... ... ... ... ... ... ЖШС-де 100 га. болып отырса ал, «Келмембет» ЖШС –де 2005 жылы 20
га-дан 2006 жылы 25 га-ға артқан. Бұл ... ... ... салыстырғанда
5 га жерді күріштікке айналдырып отыр дегенмағынаны білдіреді. Күріш
өнімділігі ... ... 2005 ... ... -7ц/га-ға
төмендеген, «Келмембет» ЖШС-де керісінше +5 ц/га ... ... ... ... ... да тиісінше -700 центнерге азайса, «Келмембет»
ЖШС-де +225 центнерге көбейген. «Қармақшы» ЖШС-де 2006 ... ... ... 2700 ц. болып отыр, бұл өткен жылмен салыстырғанда -800
центнерге азйған. Ал, «Келмембет» ЖШС-де ... бұл ... +100 ... «Қармақшы» ЖШС мен «Келмембет» ЖШС-де өткізуден жалпы табыс
көлемі 2006 жылды 2005 жылмен салыстырғанда ... ЖШС -260000 ... ... ... + 300000 ... ... шығып отыр. Осыларды
қорытындылай келе ... ... ... ... 2006
жылды 2005 жылмен салыстырғанда +2,1% болса, «Келмембет» ЖШС-де +10 %-ға
дейін өскен.
Облыстың ... ... ... ... ... ... ... мына нәрселердің қажеттігі туады:
Күріш өсіретін ... ... ... және ... байланысты оңтайлы мөлшерлерін анықтау;
Күріш шаруашылығының ерекшелікті өзгешеліктеріне қарай ... ... ... ... ... әр ... меншікті
формаларына негіздеу;
Қаржыландыру нәтижелілігін жоғарылату және ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
механизмін ұйымдастыру;
Ірі орта шаруашылық нысанын ауылшаруашылығы өндірісін жүргізуде
кооперативтік ... ... ... ... салаларын есепке алып, ... ... ... ... ... ... өндіру;
Күріш өсіретін шаруашылық ұйымдарда сыртқы нарыққа ... ... ... ... ... оның элементтерінің жоғары
нәтижелілікпен жұмыс жасауына инфрақұрылымын ... және тағы ... ... ... ... ... мақсатымен оны ұйымдастыру, өндірістік,
экономикалық, ... ... ... және тағы басқа
факторларды нәтижелілікпен жүзеге асыру;
Нарықтық механизмнің ... ... ... ... және тағы
басқа шараларды және ... ...... ... ... ... ... ұйымдастыру;
2004 - 2006 жылдардағы күріш өндірісінің тиімділік ... ... ... ... ... ... қорытынды
жасауға болады. Яғни Қызылорда облысы үшін күріш ... ... ең бір ... саласы болып табылады. Келтірілген талдауларда
Қызылорда облысы зерттелінген кезеңдерде ТМД елдерімен салыстырғанда ... ... ... ... ... Облыс күріш өндірісінің
рентабельділігін көтеруге және ... ... ... ... ... ... мен ... жүргізудің әртүрлілігін, олардың сатып
алу икемділігінің әртүрлі мүмкіншілігін тұқымды, тыңайытқыш сатып алу ... және ... ... ... бойынша қолдану аясының
әртүрлілігін есепке ала отырып, болашақта Қызылорда аймағында ... ... ... ... ... егу қажет.
17 кесте - Қызылорда облысы бойынша 2004-2006 жылдарға ... ... ... ... ... ... және күріштің бағалары
|Күріш |Күріш өнімі,|Егістік жерлер, га |Жалпы жинағы, тонна |Бағалары, мың|
|сорттар|ц/ га | | ... ... | | | | |
| ... ... тұрғанымыздай күріш сорттарының ішіндегі ең ... яғни 80 ... ... ... ... жармағының 1 кг нарықтық бағасы 20-22 ... ... ... ... өз мерзімінде килограмға 45-70 теңге көлемінде болады.
Оңтүстік аймақта кең таралған ... ... ... ол Қызылорда
облысындағы күріштің егістік жерінің 80 пайызын ... Ал ... ... аймағының тек солтүстік аймағында, сондай – ақ ... ... ... ... Аз ... егіс ... ... сорты - 150
га және «Солнечный» сорты – 50 ... ... бұл ... ... және биологиялық
ерекшеліктері әртүрлі, сондықтан олар өсірудің белгілі – бір технологиясын
сақтауды талап етеді, ал ... ... ... ... кезде
сақталынбайды, осының нәтижесінде олардың өнімділігі төмендейді.
Сондықтан Арал аймағы агроэкология тәжірибесі және ауыл ... ... ... ғалымдарының пікірінше, сорттық талаптар
негізінде күріштің бұл сорттарын егу кезінде минералды ... ... ... ... ... ... жылдары Қызылорда облысының күріш өсіру ... ... ... мен әлем ... ... өздерінің
өткір назарларын тігуде оларды әртүрлі мақсатта инвестицияларын салу
кезіндегі ... ... ... ... ... ... ... тиімділігінің келешегі қызықтырады. Сонымен
Жапон инвесторлары алғашқы кезеңде ... ... ... ... ... ... қайта жобалау мен ... 50 ... ... дайын. Осы мақсатта күріш өсіретін ... ... ... ... және ... ... Бір жағынан
Жапон тарабы өндірілген өнімге өздері қожалық етуді талап ... ... Арал ... ... өндірушілерінің көңілінен шықпайды.
Аймақтағы ... ... ауыр ... қарамастан
үлкен физикалық және моральдық халге ... ... және ... ... құрылуымен байланысты қосымша ... ... ... ... ... ... үшін алғы ... жасалуда.
Облыстағы күріш өсіретін әртүрлі шаруашылықтардың өндірісін көпжылдық
зерттеу және ... ... ... ... ... ... ... сүдігер жыртуды енгізуге бейімді, ал «Кубань -3»
сорты ... ... ... ... ... ... бірге, күріш сорттық ерекшеліктерді есепке ала ... ... ... ... ... талап етеді. Сондай – ... ... ... - 3» және ... да сорттарға қарағанда экологиялық
факторларға төзімді, мұның өзі де өте ... ... ... қатар «Маржан»
сортының аспаздық сапасы басқа ... ... өте ... ... өндірістік дәрежеге жеткізіліп, егістікке себуге былтырдан
бастап рұқсат алған «Арал-202» ... сорт ... ... ... ... саналады. Аймақта тұқым ... ... ... бар. ... ... суперэлита, элита деп аталатын
деңгейдегі тұқымдарын ... ... және ... ... мен «ІІІ ... ЖШС шұғылданады.
Қызылорда күріші соңғы жылдары сапасының ... және ... ... ... ішкі нарығында өзінің тұрақты орнын алып отыр.
Ал, ... екі ... ... сыртқы нарықтағы сұраныстың арта ... Тек ... ... ... ... ... 74 мың ... Қазақстан күрішіне жақын шетелдерден Ресей, Тәжікстан, Қырғызстан
қызығушылық ... алыс ... ... ... ... ... бар. ... облысында 4 ірі зауыт күріш өңдеумен айналысып,
450-500 тоннаға дейінгі салыны ақтап шығарады. ... ... ... – 9000 ... сәйкес сапа менеджменті ... ... ... ... басқа соңғы жылдары аймақтағы барлық агроқұрылымдар бойынша өз
бетіне жіберілген, қазір оны ... ... ... ... ... шаруашылығы үлкен мәнге ие.
Әртүрлі меншік формаларындағы субъектілерде күріш ... ... ... ... шаруашылығының барлық талаптарын сақтау күріш
өнімінің шығымын 15 – 20 ... ... ... ... – ақ, нарықтық
қатынастар жағдайында шаруашылықтың қаржылық жағдайын жақсартуға және ... ... ... мүмкіндік береді.
Соңғы жылдары Қызылорда облысының күріш егетін аймақтарында ... ... ... ... ... 63-68 мың гектер ... ... ... «астық үшін жүгері, силостық жүгері, ... ... ... ... бұл ... ... жағдайында суды
үнемдеуге мүмкіндік береді. Сондай – ақ, ... ... ... егісін
көбейту жоспарлануда, өз кезегінде ауыспалы егіс құрылымын 115 мың гектарға
және жоңышқаны 17,5 мың ... ... бұл ... ... жем ... ... жақсартуға мүмкіндік береді.
Күріш өсіретін шаруашылықтарда соңғы жылдары ауылшаруашылығы ... ... ... жиі ... ... ... – ақ,
ауыспалы егіс, оның ішінде көпжылдық шөптерді және ... да ... ... ... күріштің ауыспалы ... ... ... төмендейді.
Нарықтық қатынастардың дамуы жағдайында экономиканың қалыпты қызмет
атқаруы тек шаруашылықтың, нарықтың механизмі мен нарықтың кең ... ғана ... Осы ... ... өндіріске экономикалық әсер
ету әдістері мен тетіктерді бөлу, айырбас пен ... ... ... – ақша
қатынастары мен заңдары жүйесіндегі өзара байланыс негізінде қызмет етуі
тиіс.
Осыған ... ... ... ... ... ... басқару, өзіндік құнды төмендету факторларын жүргізу, шаруашылық
жүргізудің шығынға қарсы нарықтық ... ... және ... ... ... ... иемденуге өндірістік құралдарды пайдалану
мен оның нәтижелерін бөлу де еркіндік беру «кооперативтік және ... ... мен ... ... ... ... ... асырылуы
тиіс. Осылайша, әртүрлі меншік формалары мен ... ... ... ... ... ... қарсы нарықтық механизмді қалыптастырудың және
іске қосудың алғы шарты болып табылады.
Ғылыми – техникалық жетістіктерді ... ... ... ... тиіс, тек осы жағдайда ғана әртүрлі меншік формалары мен ... ... өзін - өзі ... және өзін - өзі қаржыландыруы,
шаруашылық жүргізудің толықққанды нарықтық ... ... ... қол ... күріш өсіретін шаруашылықтарында қосымша сала 200-300 бас
малы бар ... ... қой ... ... ... Бұл, ... – ақшалай және еңбек шығындарының нәтижесінде күріш өсіретін
шаруашылықтардың өндірістік шығындарының көбеюіне ... ... ... қой ... ... ... жағдайы бар, мал басы көп, өндірістік
құралдары мен жем базасын кооперациялау ... ... ... ... арнаулы қой шаруашылықтарында өркендету қажет.
Күріш өсіретін шаруашылықтарда жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... ұштастырудың
маңыздылығын көрсетеді. Сондықтан, күріш дақылын өсіретін субъектілерде
шаруашылық субъектілерінің қаржылық жағдайын жақсартуға ... ... ... ... мен ... ... бағамен өткізу мақсатында
шағын және орта бизнес кәсіпорындарын дамыту қажет.
Ауылшаруашылығы өндірісін тиімді жүргізу, өндірістік әлуетті ... және ... ... ... көтеру мақсатында мына
қорытынды шаралар болуы қажет:
- күріш егетін шаруашылықтарда күріш – ... жем мен ... ... ... ... және ... ... үнемдеу мен
топырақтың құнарлылығын жоғарылату мақсатында инженерлік жүйеде дайындалған
жерлерге ғылыми негізделген ...... ... егісін (37,5 пайыз
күріш, 50 пайыз жоңышқа) енгізу;
- шаруашылықаралық және шаруашылық ішкі суландыру каналдарын ... ... ... ... өз ... ... асыру;
- ресурстық әлуетті тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... өсімдікті қорғау құралдары ... ... ... ... ... ... ... әлуетті тиімділігін
көтеру мақсатында ауыл ... ... ... ... кең қолдану. Нәтижесінде шаруашылықтың
рентабельділігін арттыруға болады.
Қазіргі кезде күріш өндірісі ... ... ... ... ... ... және ... - қайшылыққа енжар
енгізудің нәтижесінде ... ... ... қиындығына
көз жеткізілуде әлемдегі шаруашылық субъектілердің ... ... ... ... ... ... ... - ауыл
шаруашылығы кәсіпорындарының ... ... ... ... кездегі негізгі ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бәрімізге
белгілі, нарық - бұл ... ... ... яғни ... пен ... бөлу ... оның дамуына жағдай жасайды. Осының
салдарынан ... ... ... ... нарығына
шығуы аймақтық нарықтардың ... мен ең ... ... ... мүмкін болар үлесі, нарықтың барлық сараланымы
туарлық және фирмалық ... ... ... ... ... және ұзақ ... ... есебінен нәтижелеуі
тиіс.
Қазақстан Республикасы күрішінің ... ... ... және ... облыстарының тауарлы күрішімен қамтамасыз етіледі.
Бұған қоса ішкі нарықта ... ... ... де ... Оңтүстік-Шығыс Азияның өнімдері де кездеседі.
Бірақ, айта кету ... ... ... ... ... шығындардың орнын жаппайтындайдықтан ауыл шаруашылығы
тауарын ... ... - ... сай ... ... ... салынатын Кедендік баж салығы белгілі бір деңгейде
бағаның көтерілуіне ... ... ... ... бағасы өнімді өткізуден пайда түсіруге
мүмкіндік бермейді. Сұраныс пен ... ... ... деңгейіне
тікелей үстемдік жасайды. Алайда сұраныспен қатар ... ... ... да әсер етуі ... ... ол кезде де күріш
өніміне ең жоғарғы баға ... ... ... ... емес.
Дегенменде көп жағдайда мол табысты ... ... ... ... ... қарағанда, тауарлы күрішке жасалған сұраныс деңгейін
анықтайтын ... ... ең ... баға мен ... ... ... астық нарығының нәтижесінде, әсіресе соның ішінде күріш
дәніне ... ... мен ... ... ... әсер ... ... фактор орайласқани өнімдердің
бағасының шамасы мен ... ... ... ... ... және оны ... ... толықтырып отыратын азық-түлік
тағамдары салыстырмалы ... ... ... әсер ... ... ... шығыс халықтарының дәстүрлі тұтынуы астық
нарығындағы ұсыныс пен ... ... ... ... ... ... және оларды толықтырып отыратын азық-түлік бар ... де ... дәні ... ... ие болады. Сондықтан
сұранысты классикалық зерттеу сұраныс ... ... ... ... ... деңгейінің пайыздық ... ... ... ... ... ... секілді факторлары
анықтауды талап ... ... ... дәні ... ... ретінде
оң табыстар негізінде сұранысқа ие бола алады.
Демек, бір ... ... ... жағдай
кезіндегі еліміздегі азық –түлік өнімнің ... ... ұн, ... ... ақ ... ... ... бола үлкен сұранысқа қолдары
жеткен.
Сұраныстың маңызды сипаты - бұл өнім ... ... ... болатыным анық. Сондай-ақ экономика заңдарынан ... ... ... тең ... да ... кезінде сұраныс
көбейеді немесе керісінше, баға мен ... ... ... ... ... жүзеге асуы мүмкін.
Өнімінің алғашқы орындарында ұн, нан, содан кейін - ақ күріш ... бола ... ... ... ... жағынан алып қарағанда тұтынылатын күріштің бағасының өсуі
ауыл шаруашыығы ... ... ... ... әсер ... ... ... тіпті тауарлы күріштің қорлары да ... ... ... ішкі ... ... бағалар бір тонна сапалы ... 280-400 АҚШ ... ... ... ... тек осындай
жағдайда ғана ауыл шаруашылығы тауарын ... ... ... астық нарығының ... ... сай ... егіс көлемін
көбейту мақсатында оны мол ... ... ... Айта ... астық рыногына шығудың өзі тауарлы күріштің ... ... ... ... кезде Арал аймағында өсірілуі мүмкін және ... ... ... ... ... негізгі тараптарына жол
бермейтін күріштің әртүрлі ... ... ... ... қажеттілігі туады. Мұндай жағдайда сыртқы сауда ... ... ... ... ... келісім міндеттемелерін
орындау мен интерн және ... ... ... ... ... ... баға ... байланысты сатылатын бағаны
жіктеу ... ... ... ... жақсарту арқылы қол ... ... ... ... ... ... ... негізінде есептелінеді .
Күріш тұқымының сапасы бастапқы мөлшері (ылғалдылық, сорт, салмақ)
қатаң ... ... ... өнім ... ... ... түрден сондай-ақ ақшалай шегерім жасауға әкеледі . ... ... ... қара ... ... ... дәні үшін сапа, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... халықтардың, күріштің сол немесе басқа ... оның ішкі және ... ... ... қажеттілігін
анықтайды. Сондықтан осы өнімнің ... ... ... ... ... ... ... сапалық көрсеткіштерін ... алу және ... ... мәнге ие.
Бағаның нарықтық жүйесі тек қана ... ... ... ... ғана ... ... қатар баға белгілеудің
нарықтық механизімін мемлекеттік реттеу мен ... ... ... және ... тиіс.
Қазіргі уақытта бірнеше баға түрлері қызмет ... ... ... ... де ... қарай көрсетілмейді. Ал нарықта сұраныс ... ... ... ... ... ... алады .
Баға белгілеудің нарықтық механизімін қалыптастыру және кең дамыту
өндіріс салаларын эканомикасын тұрақтандыру көзі ... ... ... ... ... тауарын өндірушілердің табысын олардың еңбегіне, осы
нәтижелерді нарықта тануға тәуелді етіп қоятын нарықтық ... ... ... ... қатынастарды белсенді пайдаланудың сатып алу ... ... ... ... ... дамуы сұра
ныс пен ұсынысты есепке алудың , баға белгілеу мәселелері мен ... ... одан ... ... Өнім өндірісінің
алмасуының негізгі реттеушісі тұтынушысының сұранысы, яғни ... ... ... ... ... ... болып табылады.Нарықтың
бірден-бір маңызды талабы мен ... ... ... бар ... ... ... сату деңгейі өндіріс жағдайында тұтыну саласына өту үдерісн
айқын көрсетеді және күріш ... ... ... ... ... буын ... ... ең маңызды мәселенің бірі - өнім сапасына көңіл бөлмеудің
барысында көптеген ... ... ... ... ... ... кейінгі
өнім айналысы процесіне жете мән бермейді, ал ол сатылған өнімнің өзіндік
құнына әсер ... ... ... ... ... ... нәтижесіне
біршама ықпал жасайды. Тек күріштен басқада дақылдарды жинау ... ... ... ... ... және ... жеткізу де маңызды қағида.
Күріш шаруашылығын аграрлық қалыптастырудың біршама бөлігі нарық
жағдайына икемділігін және қатаң ... - ... ... ... істей алмайды. Сонымен нарқытық қатынастар ... тек ... ... және ... ... ... ... қайта
құрылған шаруашылық субъектілері ғана жұмыстарын жандандыра алады.
Нарық конъюнктурасы бұл сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ... ... тұтынушылармен, бәсекенің
деңгейі және түрімен анықталатын нарықтық ... ... ... ... ... ... ... құрылымына және сапасына,
баға, тұрғылықты халықтың табысы мен ... алу ... ... ... ... жасайды.
Өнімнің бәсекеге бейімділігі – бұл оның тауар – бәсекелестен тауардың
салыстырмалы сипаттамасы, ... бір және сол ... ... ... ... ... осы қажеттілікті қанағаттандыру
шығындары бойынша ... ... ... салыстырмалы
сипаттамасы. Бұл жерде шығын деп тауарды алумен байланысты ... ... ... ... және олардың тұтыну кезінде пайда болатын
барлық шығындарды қамтитын тұтыну бағасын айтамыз. Ол ... бір ... ... ... ... [39].
Тауардың бәсекеге жарамдылығы туралы түсінік өнім сапасын жоғарлату
мәселесімен, тауардың пайдалы ... ... ... ... ... байланысты.
Өнімнің сапасы – бұл оның бекітілген міндетіне ... ... ... ... және ... ... қасиеттерінің
жиынтығы болыпм табылады.
Компаниялар өндірістік қызмет үдерісінде өндірілген ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі өткізу
каналдары бойынша босатады.
Өндірілген өнімнің сұранысы жарығында жекелеген ауыл шорығы ... ... ... – ақ тауар өндірушілер мен тұтынушылар арасында
көлденең байланыс жүзеге асырылады. Демек, сұраныс ... ... ... ... құрылымдарға, халыққа, жұмысшыларға сату және
тағы басқалар. Күріш өнімін ... ... ... сауда және
қоғамның тамақтандыру кәсіпорындарымен тікелей ... ... ... ... ... өндірістік барлық сатылары ... ... және ... бойынша шығындарын төмендетудегі нақты
шаралардың бірі байланыстарды ... ... ... ең ... сапалы
өнімдіжеткізу мерзімін көп мөлшерде қысқартып, өнімді ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
қажет: ұдайы өндіріс – тасымалдау - ... - ... ... сату ... ... ... табылады.
Күріш өндірісінің бұл кезеңінің қызметін жүзеге асыру барлық ... ... ... ... ... сақтауды және сатуды
үйлестіру ... осы ... ... ...... ... ... реттеу кезінде, сондай – ақ ... ... тік және ... ... ... мен ... асыруы тиіс [40].
Ауыл шаруашылығы өндірісінің барлық кезеңі тасымалдаудың, сақтаудың
және өңдеудің кезеңдік буындары арқылы күрішті ... ... ... ... ... ... Әртүрлі шаруашылық және ... ... ... ... ... ... ... орындауға мүмкігдік береді.
Осылайша астық нарығы саралынымы ... ... ... ... арқылы тұтынушы сұранысын қанағаттандыру негізінде ауал
шаруашылығы өндірісін ... ... қол ... ... ... – тауарлы өндіріске жеке әсері арқылы қызмет етуі тиіс.
Өндірістің рентабельділік ... ... ... айналым құралдарының,
соның ішінде жағар – жанар май, басқа да ... ... ... аян. ... 2005 жылы 2004 жылға қарағанда бұл ... ... ... ... ... ... ... 4,8 мыңтоннаға, автобензин 1,5 мың тоннаға төмендеді. Мұндай ... ... ... ... және үнемді жұмсауға жағдай жасады.
Бірақ, бұл өз кезінде ауыл шаруашылығы өнімі өндірісінің ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде жағар –
жанар материалдарымен қамтамасыз етілуі күріш егетін агроқұрылымдардағы
агротехникалық және ... ... дер ... әрі ... ... әсер ... ... қорлардың құрылымында 2005 жылы 2004 жылға
қарағанда ... ... ... ... құралдар) үлесі 0,6 пайызға
өсті және активті бөліктің үлесі (трактор ... өнім ... 1,4 ... бұл ... ... жағдайына ықпал жасады. Әртүрлі арнаулы
техникалардың жетіспеуі (негізгі ... ... ... ... 2004 ... ... жерді жақсарту жұмыстарын жүргізу бойынша
тапсырманы орындауға мүмкіндік бермеді. Сонымен бұл жұмыстарды беру кезінде
3753 мың куб м. ... ... ... ... ... ... ... субъектілеріндегі еңбек әлуетінің нақты бары мен ... өз ... ... ... нарықтық қатынастардың осы кезеңінде өндірістің
құлдырауы, ақша құралдарының жетіспеушілігі, құқықтық механизмнің ... және ... да ... ... ... мәселесі жолға қойылып
отыр.
Экономикалық механизмнің ... ... ... экономикалық
тиімділігін көтеріп, аймақтың өнеркәсіптік кешенін ... ... ... және ... жаңа ... экономиканы
тұрақтандыруға қол жеткізуге болады. Бірақ ауыл шаруашылығы өндірісін
ұйымдастырудағы негізгі ... ... мен ... ... ... ... ... шаруашылығының ірі шаруашылық
субъектілерін бөлу және жаңа агроқұрылымдарды дамыту кезіндегі басқаларымен
толықты.
Осыған байланысты шаруашылық субъектілерінің қаржылық ... ... ... ... ... ... ойымызша, күріш
өндірісінің тиімділігін көтеру бойынша жергілікті шаралар ... ... ... ... қатынастың әрекет етуі мақсатында
шаруашылықтың экономикалық элементтерін ... ... ... бәрі ... ... және ... ... көбейтуге, жаңа
агроқұрылымдардың қаржылық жағдайын жақсартуға, өзара пайдалы экономикалық
қатынастар мен ... ... ... ... ... нарықты кіші
және орта бизнестің әртүрлі өндірісінің қажетті ... мен ... ... ... ... ... орай нарықтық қатынастар жағдайына ... ... ... аймақтың өнімді көп беретін дақылы – күрішті, ... ... мән ... ... ... барлық қажетті
шарттарды орындау арқылы егіс ... бір ... ... ... ... ... ол өнімнің өзіндік құнында көрініс табады. Бұл өз
кезегінде күріш шаруашылықтарындағы селекциялық жұмыстарымен, сондай – ... ... ... ұйымдастырылуымен де байланысты. Бірақ күріш
өнімділікке сондай – ақ ... ... ... ... де ... ол өз кезегінде оларды егудің белгілі бір технологиясын сақтауды
талап етеді [41].
2.3 Қызылорда облысында ... ... ... ... ... ... алғы ... әлемде негізгі және маңызды дақылдардың бірі. Ол өнімді және
тағамдық ... ... ... кең ... ... ... – 60 ... жүгерінің – 25 пайызы, ал күріштің -85 пайызы азық –
түлік ретінде пайдаланылады.
Күріш ... ... ... енуі Қазақстанды ТМД мен Орта Азия
елдерінде жетекші күріш өндіруші ел етті. ... ... ол ... ... ... ... ... Сырдария сағасында 80
пайыздан аса күріш алқабы бар.
Егіліп алынған күріштің көп бөлігі концентрат ... ... ... ... ... ... Сол ... жарманың қасиеттері,
яғни дәннің пішіні, ... ... оның ... ... ... ... мен бүтін жарма шығымы сорттың сапасы мен өндірістегі
экономикалық құндылығын ... ... және одан тыс ... ... ... күріш
сапасын басқаруға мүмкіншіліктер бар.
Күріштің сапасын басқару жолы көбіне сыртқы орта ... ... дән ... ... мен ... әдістері, тұқымды егу алдында
өңдеу, егісті жинау мезгілі, сақтау мерзімі күні бүгінге ... ... ... ... ... ... ... үйлестіруге болады.
Күріш өнімі сапасының қалыптасуына көптеген факторлар әсер ... ... ... ...... ... табиғи
және агроэкологиялық факторлар, өсіру технологиясының деңгейі, орып – жинау
және өңдеу жағдайлары және т.б.
Күріш өнімі сапасы ... ... ... бойынша
анықталады.
Мысалы, жарма өндірісі үшін дәннің қауыздылығы, ... ... ... мен ... оңай ... өте маңызды
көрсеткіштер. Ал, тұтынушылар үшін күріш жармасының ... ... ... бір ... ... ... амин қышқылдары, витаминдер, минералды
т.б. керекті заттардың толық болуының мәні үлкен [42].
Қазақстанда өсірілетін күріш ... дәні ... ... ... ... ... жатады, дән ұзындығының еніне қатынасы 1,6-2,0/5/.
Бірақ ... ... ... ұзын ... жармасына сұпаныс көп. Сондықтан
да олардың бағасы домалақ дәнді күріш жармасына қарағанда жоғарылау.
Дән ... ... ... және ... ... Қазақстанда
өсірілетін күріш сорттары дәні төмендегідей түрлер мен түр ... (20 ... ... ылғал мөлшері ондағы биохимиялық және микробиологиялық
процестердің қарқындылығын анықтайды.
Ал, ... ... ... және ... ... ... ... ылғалдылық 15% - дан асқан жағдайда дән ... ... ... ... ... ... өзгереді, дән сарғацып,
жарма сапасы мен кулинарлық қасиеті нашарлайды. Дән ... ... орта ... жоғарылаған сайын аталған қолайсыз процестер
күшейе түседі [43].
18 кесте - ... ... ... ... пішіні мен
консистенциясына байланысты дән түрлері мен түр тармақтары
|Түр |Ақталмаған дән|Түр тармағы ... ... мен түр |
| ... | ... |
| ... ... |сы ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |3,5 және одан |- ... ... ... |
| |көп | | | ... |2,8-3,4 |- ... ... |- ... |2,3-2,7 |1 ... ... ... |
| | |2 ... ... |
| | | ... | ... |2,2 және одан |1 ... ... |Авангард, Уз РОС -7-13 |
| |аз | | | |
| | |2 ... ... Уз ... |
| | | ... ... ... ... Қазақстандық селекция сорттары: Маржан, Үштөбе, Алтынай |
| Арал ... ... және ауыл ... ҒЗИ ... ... ... және ... 1000 ... салмағына байланысты және
күріш өнімінің технологиялық сапасын, қасиетін ... ... ... ... ... ақтағанда майдаланып, әр түрлі қоспалар пайда болады.
толық піспеген жасыл ... ... ... ... ... нашарлайды. Аталған сипаттар мен қасиеттер өсіру ... ... көп ... қоспалар – минералды және органикалық текті ... ... ... ... гүл ... қоңыз, тағы басқада жәндіктер
қалдықтары), жабайы және басқа мәдени өсімдіктер тұқымдары, дән ... лас ... көп ... ... болады да, күріш ... ... ... және ... ... дәндер шығымы – күріштің технологиялық
сапасын анықтайтын көрсеткіштер көптеген агроэкологиялық факторлар әчерінен
жарма шығымы 60-75 ... оның ... ... ... ... ... 60-88
пайыз аралығында болады. күріш дақылын өсіру технологиясын қатаң сақтап,
орып – ... және ... ... ... ... әрі ... ... Арал өңірінде аудандастырылған күріш сорттары 69-72 пайыз жарма,
75-88 пайыз аралығында сынбаған ... дән ... ... ... сорты
дәнін ақтап, шлифтелген жағдайда 84-86 пайыз сынбаған ядролы дәні бар ... ... ... ... және ... ... дәннің химиялық
құрамына тікелей байланысты. Дән құрамындағы әр түрлі ... ... ... кесте - Дән құрамындағы әртүрлі компоненттер
|Көмірсулар (негізінен |Ақталған дәнде, % ... % ... | | |
| ... |83,7-85,6 ... ... |9,0-9,6 ... |2,6-3,1 |0,4-0,5 ... |1,2-1,2 ... ... |1,5-1,6 |0,4-0,5 ... Арал ... ... және ауыл ... ҒЗИ ... |
Сонымен, жоғары сапалы категориядағы күріш дәні толық піскен, ірілігі
біркелкі, жақсы толысқан, шынылығы жоғары, шытынамаған, қауыздылығы аз ... ... әрі ... ... керек.
Осындай талаптарға сәйкес, сонымен бірге ластануы, дәнді қоспалар,
қызыл дәнді, ... ... ... ... ... базисті
көрсеткіштерден төмен немсе оған сәйкес күріш дәнін ақтағанда жоғары әрі
сапалы ... ... ... дән ... ... күріш сорттарының генетикалық
мүмкіндігі мен агроэкологиялық факторладың (қоректену алаңы, тыңайытқыштар
мөлшері, енгізу ... ... ... ... ... байланысы
нәтижесінде іс жүзіне асады [46,47,48].
Өйткені дән сапасын құрушы негізі қоректік заттар – ... мен ... ... заты құрамының 90 пайызы шамасында және бұл заттар фотосинтез
процесінің қолайлы болуы нәтижесінде ... ... ... ... ... көрсеткіштеріне минералды тыңайтқыштардың,
әсіресе азоттың үлкен әсері бар. Атап айтқанда, азот тыңайтқышын топыраққа
жаппай шашқанда дән ... ... 0,7 ... ... 4,0 ... ... технологиялық сапасы жақсарады: бүтін ядро мөлшері 7 пайыз
көбейіп, қауыздылығы ... 1000 дән ... ... ... құрамындағы крахмал деңгейі егістікке ... ... және ... ... ... ... ... [53,54].
Атап айтқанда, тыңайтқыш аз берілген жағдайға Кубань 3, Дубовский 129
сорттарының ақталған дәнінде крахмал мөлшері ... ... ал ... ... ... -81,3 пайыз болады (20 кесте).
20 кесте - Қоректену алаңы, көлемі және тыңайтқыштар мөлшерінің ақталған
күріш дәні құрамының әсері
|Тыңайтқыш-тар|Себілген |Ору ... ... ... ... заты ... ... ... |құрамындағы, % |
| ... ... | |
| ... ... | |
| | | ... ... |Азот % |
| | | | | ... ... ... 3 ... ... P90 |700 |381 |74,3 |9,3 |1,57 |1,31 ... P120 |100 |55 |72,2 |10,0 |1,68 |1,38 ... P120 |300 |180 |78,6 |11,3 |1,90 |1,68 ... P120 |500 |281 |82,6 |12,1 |2,03 |1,76 ... P120 |700 |405 |80,0 |11,7 |1,97 |1,70 ... P120 |900 |471 |78,2 |10,1 |1,69 |1,58 ... 129 ... ... P90 |700 |323 |71,5 |11,0 |1,84 |1,53 ... P120 |100 |58 |75,5 |11,1 |1,86 |1,62 ... P120 |300 |185 |77,1 |11,3 |1,89 |1,72 ... P120 |500 |247 |80,0 |12,2 |2,05 |1,80 ... P120 |700 |318 |81,4 |12,¹ |2,17 |1,94 ... P120 |900 |385 |79,4 |11,6 |1,96 |1,75 ... ... ... P90 |700 |324 |81,3 |11,6 |1,97 |1,75 ... P120 |100 |53 |78,8 |12,0 |2,02 |1,82 ... P120 |300 |184 |79,1 |12,6 |2,11 |1,93 ... P120 |500 |257 |78,2 |12,2 |2,05 |1,84 ... P120 |700 |361 |75,1 |11,8 |2,00 |1,81 ... P120 |900 |397 |73,5 |10,6 |1,83 |1,61 ... Арал ... ... және ауыл ... ҒЗИ ... |
Жарманың ең бағалы бөлігі – бүтін ядро. Маржан ... ... ... Атап ... егістікке тыңайтқыш аз берілгеннің өзінде
де оның ақталған дәні ... ... ядро көп. Ал ... ... ... ... күріш өсімдігінің әр түрлі тығыздығына (100,
300 ,500, 700 ... ... ... ... жарма құрамындағы бүтін
ядро мөлшері артады (84,7-88,5) (23кесте). ... ... ... ... Маржан сорты Қызылорда облысындағы күріш егісі
көлемінің 65-72 ... алып ... ... ... мен ... ... ... ядро мөлшері крахмал
мен белок деңгейіне байланысты, өйткені дән ... ... ... ... осы ... ... ... Дәндегі крахмал, әсіресе белок
мөлшерінің азаюы нәтижесінде ... ... ядро ... ... ... ... ... - Қоректену алаңының көлемі және тыңайтқыштар мөлшерінің ақталған
күріш дәнінің ... ... ... ... ... және ... мөлшері |н тұқым|өсімдік ... % |ығы, % ... ... ... | | |% |
| ... | | | |
| | | ... ... ... | | |
| ... P90 |700 |381 |72,0 |67,8 |32,2 |20,0 |98 ... P120 |100 |55 |72,0 |68,0 |32,0 |18,0 |97 ... P120 |300 |180 |73,2 |68,2 |31,8 |16,0 |98 ... P120 |500 |281 |71,6 |84,2 |15,8 |19,0 |98 ... P120 |700 |405 |71,6 |78,9 |21,1 |19,0 |98 ... P120 |900 |471 |72,2 |75,9 |24,1 |19,0 |97 ... 129 сорты ... P90 |700 |323 |72,6 |66,4 |33,6 |16,0 |95 ... P120 |100 |58 |72,4 |77,2 |22,8 |18,0 |98 ... P120 |300 |185 |72,2 |78,3 |21,7 |17,0 |97 ... P120 |500 |247 |72,4 |81,1 |18,¹ |16,0 |98 ... P120 |700 |318 |72,0 |84,0 |16,0 |16,0 |99 ... P120 |900 |385 |72,4 |77,7 |22,3 |17,0 |98 ... ... ... P90 |700 |324 |71,8 |81,8 |18,2 |17,8 |97 ... P120 |100 |53 |72,0 |84,7 |15,3 |17,7 |98 ... P120 |300 |184 |72,1 |88,5 |12,5 |17,5 |98 ... P120 |500 |257 |72,0 |85,6 |14,4 |17,5 |98 ... P120 |700 |361 |72,4 |80,5 |19,5 |18,1 |98 ... P120 |900 |397 |72,3 |77,2 |21,8 |18,6 |96 ... Арал ... ... және ауыл ... ҒЗИ мәліметі |
Тыңайтқыш қолайлы мөлшерде ... ... 3, ... ... ... ... дәні жоғары өнімді агроценозда (250-320 дана/м2
өсімдік, яғни 500-700 дана/м2 тұқым себілгенде) ... Ал, ... ... дәні ... аз және ... ... берілгенле, сондай – ақ
егістегі өсімдік тығыздығы әр түрлі (100, 300 ,500, 700 ... ... ... ... ... жармадағы сынбаған ядро мөлшері 81,8
-88,5 пайыз аралығында болды [55,56].
Сонымен күріш өнімі сапасының қалыптасуы оның ... ... мен ... ... ... ... ... фотосинтез процесінің қалай жүруіне байланысты.
Біздің республикамызда ... ... ... өнім қазір
жұртшылықтың 116-120 пайызын қамтамасыз ете ... ... ... ... ол 400-500 мың ... ... ... отыр. Мұның ішінде күріш
жармасы 300-350 мың тоннаны құрайды. Ал осы ... 80 ... ... ... етеді. Осыған сай бұл аймақта күріш шаруашылығын
өркендетуге ... ... ... миллион теңгелік қаржы бөлініп, ол
мұндағы көктемгі егіс жұмыстарын жүргізу үшін ... ... ... ... май мен ... сондай –ақ егіске керекті ... ... ... ... ... ... ... 1 гектар күріш
егісіне орташа 50-55 мың теңге шығын жұмсалатын болса, одан 30-32 ... ... ... тұр. Бұл өз ... ... ... ... қамтамасыз етуге әсер етуде.
Тағы бір байқалатын нәрсе, 2005-2006 Қызылорда облысының статистика
агенттігінің мәліметтері жылдары ... ... ... шығару артты. Сырдың
күрішін негізінен алып жатқан Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан ... ... ... ... ... соңғы жылдары Түркия, Италия сынды бірқатар алыс ... де ... ... жете ... ... ... ... артуы оның әжептәуір тағамдық ... ... – ақ ... ... ... ... ... анықталады. Рас, өз
кезегінде химикаттардың аз қолданылуы өнімнің өсуіне ... ... ... ... ... ... мен өндіріс рентабельділігін
арттыру, сапасын жақсарту, дақылды өңдеудің және қалдықтары ... және ... ... ... ... ... проблемалары әлі де
күн тәртібінен түскен жоқ.
Осы орайда, күріш кластерін ... ... ... тездетіп
қолға алатын уақыт жетті. Мұнда бірінші кезекте күріш өңдеу өнеркәсібінің
қалдықтарын толық ... ... ... ... дән ... ... қауызы кәдеге асуы тиіс.
3 КҮРІШ ӨНДІРІСІНІҢ САПАСЫН ... ... ... ... ... ... қалыптастыру
Шаруашылықты жүргізу нысандарының әр түрлігі жағдайында ... ... ... ... ... ... проблемасы үлкен
мәселе болып отыр.
Тұқым шаруашылығы бұл – күріштің жоғары ... ... ... ... ... ... жүйесі. Тұқымды өсіру әрбір
аудандардағы сорттарына сәйкес келетін ерекше таңдауымен ... ... ... ... табылады.
Сорттың сапасын жақсарту, олардың ... ... ... көбейту,
тұқымды дайындау және сақтау, тұқымдық және сорттық ... ... ... ... ... егістің артықшылығы, тәртіп бойынша, қоспалармен ластанбаған
және арам – шөп жерлеріне қызыл ... ... ... ... қарағанда ерекше жоғары өнім береді. Сорттық егістер ... ... ал ... ... қоспалар – негізгі сорттан ерте ... олар ... ... Таза ... ... аурулар мен кедергілерге
ерекше төзімді және ... ... ... ... ... шараушылығының жұмысы үздіксіз сұрыптауды жақсартуға
негізделген, өсіру және жоғары өнім алу үшін ... ... ... және
де жинауды, сақтауды және тұқымды ... ... ... тұқымының жүйесі келесі тізбектер бойынша құрылады: тәжірибелі
ұйым немесе элитті тұқым шаруашылығы, сонымен ... ауыл ... ... ... шаруашылығы элит тұқымын шығарады және де тәуелсіз
аудандарға сатады. ... қоса олар ... ... тұқымын
көбейтеді, сонымен қатар күріш өндіруші шаруашылығы ғылыми - ... ... ... тауарлы егіс үшін пайдаланылатын ... ... ... ... егіс үшін ... ... ... тұқым немесе І –
репродукциялы, ... ... ... ... ... және сапасы бойынша
бірінші класты тұқымдар қолданылуы тиіс. Аз және толық емес ... ...... жою үшін ... ... 30 пайыз сульфат аммони құрамында өңдеп
алу қажет.
Тұқым егісін, тәртіп бойынша таза жерде, сол ... ... ... ... ... таңда шаруашылықты қаржылық жағынан қолдаудың Мемлекеттік
қоры арқылы тұқым өсіру ... ... ... ... және ... ... құралдарын сатып алуға жәрдем беру жүзеге ... ... бұл ... ... ... ... ... инфрақұрлымының (автокөлік жолдарын жөндеу
және оларды салу) дамуына қаржылар қажет, ... олар ... ... ... дамуын, су мен отын және электр
қуаттарымен қамтамасыз ету жұмыстарын іске ... ... ... ... өсімдіктерді әртүрлі аурулардан қорғау, ... ... ... ... ... мен селекцияның дамуы ... ... ... ... Оны ... ... түсімділігін
еселеп арттырады.
Қазіргі кезде күріштік тұқым шаруашылығында тұқым ... ... ... тек ... екі ... және ... тұқым
шаруашылығы сақталған. Тұқым өндірумен Арал өңірі агроэкология және ауыл
шаруашылығы ғылыми зерттеу ... ... ал ... және I ... ... ... мамандандырылған «Қарауылтөбе» ... ... РМҚК және «III ... ЖШС ... ... ... Ал, I-II-III репродукциялы тұқым өндіруде
«Ақжарма» ЖШС-гі мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі сорттар: «Кубань-3» (1963 жылы
аудандастырылған), «Маржан» (1987 жылы аудандастырылған), «Авангард» сорты.
Көп ... ... ... ... жылы ... жаңа - «Арал 202» сорты
енгізілді.
Әрбір өндіріс құралы секіліді ... да ... ... да
ескіреді, тұқым шаруашылығы жеткілікті түрде тиімді болғанның ... ... ... олар ... ... ... жоғалта бастайды. Қазақстан
күріш егістерінің 60 % -дан ... ... ... Арал ... АЭАШҒЗИ
селекциясының Маржан сорты өндірістің өскелең ... сай ... ... кезде құрамында экологиялық-географиялық шығу тегі
әртүрлі 1018 ... бар ... ... ... генқорын бірден-
бір ұстаушы болып табылады. Жыл сайын зерттелетін селекциялық материалдың
көлемі 1,2-1,5 мың үлгі ... ... ... көп ... ... тез пісетін, сабағы мықты, дәні толық, құрамы мен
дәндік қасиеті ерекше жаңа сорттар шығару қолға ... ... - ... ... ... ... ... % |
| |2003 |2004 |2005 |2006 ... ... |100 |93,2 |99,5 |100 |
| ... |87,1 |89,3 |99,5 |100 ... ... | | | | ... класты тұқым |79,6 |79,3 |88,8 |85,8 |
| |70,1 |66,8 |84 |82,8 ... ... | | | ... Арал өңірі агроэкологиясы және ауыл шаруашылығы ҒЗИ мәліметі |
Тұқым шаруашылығы қолдау шараларының ... ... ... ... ... тексеруден өткізуге жағдай туғызылып, қажетке қарай
элиталық тұқым өндіру мен сатуды ... ... қол ... ... кондицияға жеткізіліп егілгеннің үлесі 2003 жылғы 87,1 ... жылы 100 ... ... ... ... ... қазіргі кезде институт
селекциясының Арал 202, Ару сорттары сынақтан өтуде. 2005 жылы сорт ... екі ... 4 және ... 1 ... ... ал ... Кубань 3 сорттарынан өнімділігі де, сапасы да ... Арал 202 ... ... етілген сорттар тізіміне енгізілді.
Вегетациялық кезеңі 85-90 күндік өте ерте ... Ару ... ... солтүстік аудандар үшін маңызы зор.
Жаңадан аудандастырылған Арал 202 сортының болжамдық тиімділігі ... ... ... ал Ару ... ... суды 18-20%-ға үнемдеуге
мүмкіндік береді.
Биылғы жылы аудандастырылған Арал 202 сортынан 2,0 тонна ... ... 1,0 ... ... ... Демек келесі 2007 жылы бұл сорттардың
егіс көлемін тиісінше 10 және 5 гектарға жеткізуге болады.
Облыс бойынша ауыл шаруашылығы дақылдарының ... пен ... ... ... және аккредитациядан ... ... ... бар ... АҚ-ның облыстағы филиалы айналысады.
Қызылорда облысындағы «Қазақстан Аграрлық Сараптамасы» ... ... ... ... егілетін ауылшаруашылық дақылдарының
тұқымдық және ... ... ... және егу ... ... ... шаруашылығы өнімдерін сертификаттап, пайдалануға жарамдылығын
анықтайды.
2005 жылдың көктемінде облыс ... егіс ... 20951 ... 797 ... бидай, 158,3 жоңышқа тұқымдық материалы сараптау
зертханасынан тексеріліп, себу ... ... ... ... ... егісіне ауыл шаруашылығы дақылдарының тұқымдық дайындау
мақсатында, облыстың егіс алқаптарында «Қазагрэкс» АҚ-ның мамандары ... ... ... ... ... 5079 га ... ... егіс алқаптарына апробация жасалып, 4745 га ... ... ... Сол жылы ... ... 534 га, ... бидайдан 555
га егіс алқаптарына апробация жасалып, тұқым ... ... 2006 жылы ... егіс науқанына 20668 тонна күріш, 905
тонна жаздық бидай, 218,1 тонна жоңышқа, 1121 тонна күздік бидай және ... ... ... ... жоғары репродукциялы күріш
тұқымы дайындалып себілді.
Қазақстанда күрішті егу ... ... бір ... ... ... ... ... қолданады, бірақ негізгі принциптері
тұрақты болып қалады. Біріншіден, оның сапалы сүдігері, содан ... ... ... жүргізілген 30 см тереңдікке қайта енгізу. Ауыспалы егістікке
тыңайытқыш беру ... жер ... ... ... ... ... ... топырақты агрохимиялық зерттеу негізінде тыңайытқыш мөлшері
жоспарланады.
Егудің интенсивті технологиясы кезінде күрішке минералды тыңайытқыш
салу саны ... ... ... ... ... ... зиянды
жәндіктермен күресуде химиялық ... ... ... ... технологиясы өнімділікті жоғарлататын агротехникалық тәсілдердің
қатарын қосады. Олардың қатарына күріш егісінің мерзімін оптималдауға және
су ... ... ... ... ... ... тереңінен салу
қатысады.
Жаңа селекциялық сорттарды енгізу кезінде және ... ... ... дән сапасының жоғарлауымен берілуі тиіс, яғни бағалы
жарма ... ... оның ... және ... қасиетінің жақсаруымен
берілуі тиіс.
Қабылдау жерлерінде жарманы жинак және сақтау ... ... ... ... қатар бағалы сорттарының жоқ болуына әкеледі.
Күрішті өндіруді ұлғайтудың тиімді бағыт – оны ... ... ... - ... ... ... ... бар
материалдық – техникалық ресурстарды жоғары ... ... ... күріш ауыспалы егістігінің жүйесінде жоғары және тұрақты
түсім алуға кепілдік ... ... ... ... ... ... ... арттырады, арам – шөппен, ... ... ... күресуге жағдай жасайды, топырақты ... ... ... ... ... жұмыстарды мезгілінде атқару үшін алғы шарттар
жасайды. Күрішті өсіру мен ... ... ... технологиялық
топтарын ескере отырып, күріш шығынының негізі үш ... ... ... апат, табиғи кему, шаруашылық операцияларын жүргізген ... ... ... болу ... шаруашылық жүргізудің ... және ... ... бұзылуын, күрішті тазалайтын және
кептіретін өндірістік қуаттарды толық пайдаланбауы, ... ... ... ... ... ... сапасының төмендеуін жатқызуға
болады. нақ осы технологиялық үрдістерде күріш өндірудің көлемін өсірудің,
сапасын жақсартудың және ... ... ... ... ... тауарлық қасиеті химиялық құрамына ғана сәйкес емес, бірақ та
эндосперманың құрылымы механикалық және де ... ... ... ... көрсетеді. Күріштің сапалық көрсеткішін қалыптасыру,
сонымен қатар күріш жармасы дәнінің егілуінен басталады және толық пісуіне
дейін жалғасады. ... ... ... бұл сорт үшін шыны ... ... және эндосперманың сарылануының тұрақталуы маңызды рөл
атқарады. Мұндай күріштерді өңдеу ... тек қана ... ... ... ... ... жақсы құрылымдық көрсеткішімен ашық түстес ... ... ... ... ... ... өз ... жинау – күріш дәнінің сапасын ... ... ... табылады.
тонна.
Жылдар
Сурет 8 - 2001-2005 жылдардағы минералды тыңайтқыштар пайдалану динамикасы,
мың тн
Минералдық тыңайтқышқа субсидия төлеудің әсерінен, ... ... ... көлемі артуда. 2002-2006 жылдар минералдық ... ... ... 9-11 мың ... (әсер ету затымен есептегенде) болып
отыр. (8 сурет)
Атап айтқанда, 20668 ... ... ... 6 ... ... ... тонна супер элита, 1113 тонна элита, 7938 тонна I-ші және II-ші, ... III- IV-ші ... және 1030 ... ... тұқым.
Қатардағы құйылған тұқымның тек 5 %-ін ғана құрады.
2005 жылға отандық тауар ... ... бар ... ... ... ... «005 бюджеттік бағдарлама» бойынша
Қызылорда облысына 3429000 теңге бөлінді.
Облыс бойынша егілетін ауылшаруашылық ... ... ... ... «Қазагрэкс» АҚ-ның ... ... ... ... ... ... ... аудандардағы және Қызылорда
қаласындағы сараптама зертханалары толығымен мемлекеттік стандарт бойынша
аттестациядан, ... ... ... материалға және тауарлы
астыққа сараптама жасау үшін ... ... ... және де
барлық аудандардағы зертханаларда білікті мамандар қызмет атқарып келеді.
Қазақстан Республикасы ауылшаруашылығы министрлігі 2004 жылғы 23 ... 90 ... ... ... ... ... негізінде,
Қызылорда облыстық Аумақтық басқармасы бастығының 2004 жылғы 25 маусым № ... ... ... АҚ-ның барлық мамандары аттестациядан
өтіп, тұқым сарапшысы және апробатор мәртебесі берілді.
Мол және сапалы өнім алудың ... ... ... ... ... ... егісіне ауылшаруашылық дақылдарының тұқымдық материалын
дайындау мақсатында облыстың егіс алқаптарында ... ... ... ... ... ... 6544 га күріш тұқымы себілген егіс алқаптарына апробация
жасалып, 6248 га егіс ... ... ... ... ... 2007 ... егіс ... 20605 тн күріш тұқымы, 437 тн жаздық
бидай, 145 тн жоңышқа тұқымдары дайындалды.
2007 жылдың «005 ... ... ... Қызылорда облысына
5,093,000 тенге қаржы бөлінді.
«Қазагрэкс» ... ... ... ... ... сыртқа шығарылатын
және ішкі айналымдағы тауарлы астықтың және олардан өңделген өнімдердің
жарамдылық сапасын ... ... ... сай ... ... сертификаттық сынақтаржүргізеді. Барлық ауылшаруашылық
өнімдеріне жарамдылығы туралы Сапа ... ... ... және ... да ... ... ... Сыр елінің күрішіне
деген сұраныс артып келе жатыр.
2004 жылы 40856 тн астық сертификатталып, оның 40513 тн ... ішкі ... 343 тн сырт ... ... ... жылы 113,065 тн астық ... 56385 тн ... ... 56680 тн сырт ... ... ... ... жіберілді.
2006 жылы (2007 жылдың 1 қаңтарына дейін) 70810 тн ... ... ... ... ... ... саласында кеңінен
қолданылып жүрген, қоға тектес және қамысқа ... ... ... ... тектес арамшөптерге қарсы қолданылатын Фацет ... ... және ... ... жасалынды. Бұл гербецидтің екі
түрі де Германияның БАСФ фирмасында шығарылады.
Базагран кең көлемдегі әсер ... ауыл ... ... ... бентозан (әсер ететін зат)-480 г/л кіретін селективті
гербецид болып табылады. Күріштің екі жапырақты ... 2,0-4,0 ... ... ... 250 г/л ... бар жаңа ... ... Оны күріштің 2-3 жапырақ және күрмек тәріздес ... ... ... 1,5-2,0 л/га ... ... ... күріш өндіруде аталған фирманың қоға тәріздес арам
шөптерге қарсы 2М-4Х 750 және Гуливер ВГ ... де ... ... өндірумен айналысатын «Сұңқар» ЖШС Агроконцерні
күріш ... ... ... Егіс Нұр-3 ... ... Бұл ... ... гербецид өзінің тиімділік
көрсеткіштері жағынан Базагран гербецидінен артық көрсеткіштерге ие болды.
Базагранның 3 л/га ... ... ... Егіс Нұр-3 ... ... ... қарағанда 56,8-58,3 % төмен көрсеткіш көрсетті. Егіс Нұр-3
гербецидін қолданудан кейін ... ... ... ... ... және 15,3 %-ке ... - Сапаның технологиялық факторлары
|Факторлар | ... ... |су ... ... ... ... ... құрылым | ...... ... ... ... ... өндірісінде қолданылатын
гербецидтердің тиімділігін жоғарылатып қана қоймай, сонымен қатар оның
өзіндік бағасын ... ... ... ... ... ... 3 ... гектарына 40-50 ц күріш ... алу ... ... : 60-80 кг N; 10-12 кг Р; 60-80 кг К ... болып отыр.
Бүгінгі таңда көпшілік шаруашылықтарда негізгі тыңайтқыш ... 100 кг ... (12 N-45 Р), 45-90 кг ... және 150 кг ... (21 N) ... ... ... дәуіріне дейін гектарына 250
кг аммоний ... ... ... ... ... ... және 45Р болады).
2006 жылы гербецид пен минералдық тыңайтқыштарды арзандатылған бағамен
сатып алуға 10680 тонна сульфат аммоний, 1702 ... ... 1513 ... ... арам ... ... 12300 литр ... 2660 литр
«Фацет», 960 литр «2М4Х», 119 кг ... ... ... ... суарудың қазіргі кездегі технологиясы бойынша инженерлік жүйе
жағдайында осы дақылды өсіру кезінде еңбекті ең көп қажет ... ... ... ... Шектерге алғашқы рет су жіберуге, олардағы су
деңгейін реттеуге және суды ... ... ... ... шығыны күрішті
өсіруге, жинауға кететін барлық тікелей еңбек ... 35-45 ... ... бұл ... ... сушы ... ... түрде көтеруге және автоматтар сенімді жұмыс істеген жағдайда су
режимінің сапасын жақсартуға болар еді. ... өзі ... ... ... ... ... мүмкіндік тудыратын үдеріс.
Күріш дақылы – бұл су мен капиталды көп қажет ететін сала. Сондықтан
күріш ... ... ... ... ... ... ... жағдайындағы шаруашылыққа қарағанда елеулі айырмашылығы бар.
Мұндағы негізгі капиталдың ... ... ... ... ... ... Күріш өсіру үшін қажет суару нормасы 1 гектарға 12-
ден 25 мың текше метр ... ... 10 см су ... 1 ... ... метр су ... Күріш алқаптары батпақты және ауыр ... ... ... ... нормасы 1 гектарға 10-15 мың текше метр
мөлшерінде болады, ал жеңіл топырақты жерлерде 25 мың ... ... ... Күрішті су жайып суару технологиясының басқа дақылдарды суарудан
айырмашылығы зор. ... ... ... рет су жаю ... себу
аяқталысымен жасалу қажет. Топырақты тұқым себер алдында соңғы рет ... ... себу мен су жаю ... ... 2-3 күннен аспауы тиіс.
Қызылорда облысында жұмыс істейтін қазіргі ... ... ... суды ... және ... жіберу, күріш танабында жайылған судың
қабатын және су режимін реттеу үшін жасалған. Әрбір осындай жүйе ... ... ... ... және ... күріш себетін көлемді (нетто) алып
жатады. Арналарға, жолдарға және күріш жүйесі суарылатын ... ... ... ... ... ... – шек ... табылады. Ол
жолдармен немесе жол мен канал бөгеттерімен ... ... ... ... суға ... үшін ... беті тегіс болуға тиіс, ол
үшін оны тегістейді. Жол судың әр шектегі қажетті деңгейін ұстап тұратын
құрылыс. ... шек және жол – ... ... ... ... ... ... тұтас элементтері. Олардың мөлшері, нысаны және
орналасуына байланысты күріштің ... ... ... ... бөлінеді:
инженерлік емес, жартылай инженерлік және инженерлік. Суармалы жүйенің әр
түрлі типінің техникалық – экономикалық көрсеткіштері ... 24 ... ... - ... ... ... әртүрлі үлгілерінің
техникалық – экономикалық көрсетікштері
|Жүйелер ... ... | 100 ... ... суару |
| ... ... ... 1 |
| ... ...... дана |гектарға м2 |
| |% |га | | ... |75-80 |

Пән: Менеджмент
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 153 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«KEGOC» АҚ сапа менеджментінің біріктірілген жүйесі27 бет
Мотивация мен сапа менеджменті жүйесі71 бет
Сапа жүйесі мен менеджментінің дамуы7 бет
Сапа менеджменті жүйесін-білім беру жүйесіне қолдану3 бет
Сапа менеджментінің қалыптасуы мен дамуы22 бет
«Шымкент май» ААҚ-ның басқару құрылымы21 бет
Аудиторларды бағалау кезеңдері5 бет
ЖШС «М-Комбикорм»54 бет
Көлік қызметіндегі негізгі сервис элементтерін зерттей отырып, қызмет сапасының деңгейін, оны басқару мәселелерін анықтау нәтижесінде қызмет сапасын жетілдіру жолдары31 бет
Макарон38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь