Қазақ прозасындағы кейіпкер болмысы және авторлық ұстаным. Суреткерлік шеберлік және көркемдік әдіс-тәсілдер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2 б.

1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ КЕЙІПКЕР БОЛМЫСЫ ЖӘНЕ АВТОРЛЫҚ ҰСТАНЫМ

1.1 Кейіпкер тағдыры және көркемдік жинақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11 б.
1.2 Кейіпкер тұлғасы және жазушы шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36 б.
1.3 Көркемдік дәстүр және оның қазақ прозасына
тигізген әсер.ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46 б.

2 СУРЕТКЕРЛІК ШЕБЕРЛІК ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ӘДІС.ТӘСІЛДЕР

2.1 Көркемдік жинақтаудағы тілдік.стильдік
іденістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 89 б.
2.2 Кейіпкер бейнесін жасаудағы дәстүрлі мәдениет
үлгілерінің көркемдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..103 б.
2.3 Шығармалардағы әдебиет үлгілерінің
маңызы мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 130 б.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 130 б.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .135 б.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында 60-80 жылдар қазақ прозасындағы кейіпкер даралығы мен көркемдік шешім мәселесі жүйелі түрде жан-жақты қарастырылды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қай ұлттың, қай халықтың басынан өткерген тарихи кезеңдерімен, өмір тіршілігімен байланысты туындаған салт-дәстүрімен, өнерімен, дәстүрлі мәдениетімен терең танысу үшін ең алдымен сол ұлттың әдебиетіне ден қою керек. «Әдебиет – ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем тарихы» [1, 20 б.]. Белгілі бір халықтың тағдыры, өмір-тіршілігі, әдет-ғұрпы және мәдениеті оның ұлттық әдебиетінен көрініс тауып отырады.
Көркемөнер, оның ішінде сөз өнері адам тағдырының көркем көрінісі. Сөзбен сомдалған өнер көркемдік құны жоғары қымбат мұралардың жиынтығы.
Әдебиеттің құдірет күші – адам жанының тереңіне еніп, сезім пернелерін шертуінде, адамға рухани азық болуында. Ежелден «асыл сөздің» қасиетіне жетіп, оны бағалай білген халқымыздың әдеби дамуы тұтас әдеби кезеңдер мен құбылыстарды қамтиды. Ауыз әдебиетінен бастау алып, ғасырлар бедерінде үнемі дамып, жаңарып, өсіп отырған әдебиетіміздің өзіндік ұзақ тарихы бар. Осы тарихи кезең әдебиет әлеміне құнды көркем туындыларды әкелді. Әдеби дәстүр әдеби процесс өзегінде жалғасын тауып, дамып, үнемі жаңарып, жаңғырып отырды. «Көркем творчество үнемі қозғалыс, даму үстіндегі күрделі әрі жанды процесс. Бұл процесте әр шынайы жаңашылдық өзінің сонылық қасиетін берік сақтай отырып, кейінгі дамуға да үлкен ықпалын тигізеді. Бұл ретте белгілі творчестволық озық жетістіктердің жаңашылдық өмірі мен дәстүрлік қызметі қатар басталады деуге болады. Нағыз дәстүрлік сипат алған көркемдік құбылыс әдеби дамуда бүтіндей жаңа серпіліс, жаңа белес дайындайды» [2, 5 б.].
Көркем бейне және оның қоғамдағы орны, тіршілік-тынысы арқылы көрінген мінез-құлқы – жиырмасыншы ғасыр көркем сөз өнерінде тұғырлы орын тапқан құбылыстарға айналды. Ұлттық әдебиетіміздің алтын ғасыры болып табылатын жиырмасыншы ғасыр бұрын-соңды болмаған биік белеске көтерілді, жоғарғы даму деңгейіне жетті. Ж. Аймауытов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, Б. Майлин сынды ұлы қаламгерлеріміздің шығармаларынан бастау алған дәстүр кейінгі әдебиеттен де жалғасын тауып, жаңаша сипатқа ие болып жатты. Қазақ прозасының тақырыптық ауқымы кеңейді, шығармадағы авторлық идея терең мәнге ие болды. Сондай-ақ қазақ әдебиеті дәуірдің қоғамдық-әлеуметтік өзгерістері мен құбылыстарын бейнелеуде, соған лайық алуан-алуан адам характерін жасауда үлкен табыстарға жетті. 60-80 жылдары қазақ прозасы адамның жан әлеміне үңілуімен, адамның ішкі дүниесінің нәзік иірімдерін сөз етуімен, адам болмысына назар аударымен ерекшеленеді. Осы кезең қазақ қаламгерлері адам бойындағы барлық мінез-құлық, адамгершілік қасиеттерді терең ашуды мақсат ете отырып, шығармашылық жолда тың ізденістерге барды, көп жетістіктерге қол жеткізді.
1 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 350 б.
2 Дәдебаев Ж. Қазіргі кезеңдегі қазақ тарихи прозасының дамуындағы
М. Әуезов дәстүрі. – Алматы: Қазақ Мемлекеттік университеті, 1981. – 47 б.
3 Добин Е. Герой. Сюжет. Деталь. – Москва: Советский писатель, 1962. – 406 с.
4 Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1975.
– 312 б.
5 Қаратаев М. Шеберлік сыры // Көркемдік кілті – шеберлік. – Алматы:
Ғылым, 1985. – 348 б.
6 Нұрғалиев Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен әдеби даму: Монография.
– Алматы: Жазушы, 1986. – 440 б.
7 Әбдезұлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 – ші жыл-
дардағы қазақ прозасы (дәстүр және жалғастық): Монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 576 б.
8 Бисенғалиев З. ХХ ғасырдың басындағы қазақ прозасы. – Алматы:
Мектеп, 1989. – 136 б.
9 Дремов А. Художественный образ. – Москва: Советский писатель, 1961.
– 408 с.
10 Қаратаев М. Эстетикалық мұрат және ұнамды образ. – Алматы: Жазушы,
1965. – 410 б.
11 Елеукенов Ш. Ғасырлармен сырласу. – Алматы: Елорда, 2004. – 480 б.
12 Хасенов М. Ұнамды образ және типтендіру. – Алматы: Ғылым, 1966.
– 280 б.
13 АқшолақовТ. Көркем шығармаға талдау жасау. – Алматы: Мектеп, 1983.
– 191 б.
14 Нұрғалиев Р. Өнар алды – қызыл тіл. – Алматы: Мектеп, 1974, – 172 б.
15 Алпысов Қ. Тарихи шығарма: таным және көркемдік. – Алматы: Ғылым,
1999. – 281 б.
16 Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.– 340 б.
17 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым,
1991. – 207 б.
18 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1998.
– 192 б .
19 Нұртази Т. Шеберлік туралы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1968. – 285 б.
20 Бердібаев Р. Замана сазы: Зерттеулер мен мақалалар. – Алматы: Жазушы,
1985. – 320 б.
21 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш: Зерттеулер мен өлеңдер. – Алматы:
Атамұра, 2003. – 208 б.
22 Тимофеев Л. И. Основы теории литературы: Учеб. пособ. для студентов
пед. ин-тов. – Изд. 5-ое. испр. и доп. – Москва: Просвещение, 1976. – 548 с.
23 Гинзбург Л. Я. О литературном герое. – Ленинград: Советский писатель. .
Ленингр. отделение, 1979. – 224 с.
24 Қаратаев М. Зерттеулер мен әдеби-сын мақалалар. Таңдамалы шығар-
малар: Үш томдық. – Алматы: Жазушы, 1974. – 2 т. – 391 б.
25 Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым,
1982. – 146 б.
26 Қабдолов З. Сөз өнері: Оқулық-монография, талдаулар мен толғаулар.
Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Санат, 2003. – 526 б .
27 Бердібаев Р. Мұхтар шыңы. Әдебиет және өнер институты. – Алматы:
Ғылым, 1997. – 204 б.
28 Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлға және қазақ әдебиеті: Оқу құралы / Жауапты
ред. З. Қабдолов. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 163 б.
29 Қаратаев. М. Туған әдебиет туралы ойлар. Мақалалар жинағы. – Алматы:
Қазмембасп, 1958. – 442 б.
30 Нығметов А. Шығарма өзегі шындық // Уақыт және қаламгер. (Әдеби-
сын мақалалар) – Алматы: Жазушы, 1973. – 1 к. – 262 б.
31 Қабдолов З. Арна: Зерттеу-сын-эссе. – Алматы: Жазушы, 1988. – 255 б.
32 Қирабаев С. Өрлеу жолда (Сын-зерттеу мақалалар). – Алматы: Жазушы,
1960. – 292 б.
33 Кекілбаев Ә. Қазақ классикасы: Он екі томдық шығармалар жинағы.
– Алматы: Өлке, 1999. – 1 т. – 400б.
34 Әлімқұлов Т. Сырлы наз. Таңдамалы әңгімелер, повестер. – Алматы:
Жазушы, 1977. – 360 б.
35 Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. – Алматы: Жазушы, 1975. – 400 б.
36 Досжан Д. Құм кітабы: Хикаяттар, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1995.
– 384 б.
37 Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. – Алматы: «Жалын баспасы»
ЖШС, 1997. – 368 б.
38 Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары, сын-
зерттеу. – Астана: Елорда, 2001. – 312 б.
39 Әлімқұлов Т. Шежірелі сахара. Повестер және әңгімелер. – Алматы:
Жазушы, 1976. – 192 б.
40 Мағауин М. Әңгімелер мен роман. Екі томдық таңдамалы шығармалар.
– Алматы: Жазушы, 1990. – 1 т. – 448 б.
41 Нұрқатов А. Идея және образ. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962.
– 324 б.
42 Бердібаев Р. Дәстүрдің тағылымы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 232 б.
43 Әдібаев Х. Көкжиек (Әдеби сын, зерттеулер). – Алматы: Жазушы, 1978.
– 296 б.
44 Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы, 1985. – 248 б.
45 Әлімқұлов Т. Уақыт және қаламгер: Әдеби сын // Шеберлік сыры неде.
– Алматы: Жазушы, 1978. – 6 к. – 245 б.
46 Смайлов К. Өмірдің өзімен өлшесек. – Алматы: Жазушы, 1983. – 256 б.
47 Мұратбеков С. Жабайы алма. – Алматы: Өлке, 2005. – 320 б.
48 Майтанов Б. Лиризм стильдік құбылыс // Көркемдік кілті – шеберлік.
– Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
49 Горкий М. Рассказы // Собр. соч: в 30-ти т. – Москва: Худ. литература,
1953. – т. 25. – 519 с.
50 Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. – Алматы: Қазақ
университеті, 2002. – 311 б.
51 Әуезов М. Абай жолы: Роман - эпопея. – Алматы: Жазушы, 2004. – 3 т.
– 384 б.
52 Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. – Алматы: Қазақ
университеті, 2003. – 284 б.
53 Пірәлиева Г. Ішкі монологтың кейіпкердің психоллогиясын ашудағы
көркемдік қызметі: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1994. – 138 б.
54 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік: Сын мақалалар, портреттер, эссе.
– Алматы: Жазушы, 1993. – 624 б.
55 Ақшолақов Т. Көркем шығарманың эстетикалық табиғаты. – Алматы: Ғылым, 2001, – 338 б.
56 Қабдолов З. Жебе: Әдеби толғаныстар, талдаулар. – Алматы: Жазушы,
1977. – 380 б.
57 Майтанов Б. Портрет поэтикасы: Ғылыми-сын зерттеу. – Алматы: Қазақ
университеті, 2006. – 126 б.
58 Нарымбетов Ә. Кейіпкер сөзі және портрет // Көркемдік кілті – шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
59 Бөкеев О. Ұйқым келмейді: Повесть, әңгімелер. – Алматы: Жалын, 1990. – 560 б
60 Досжан. Д. Хикаяттар. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Білім, 2002, – 392 б
61 Жанұзақова О. Оралхан Бөкеев прозасындағы романтизм: Филол. ғыл.
канд. дисс. – Алматы, 1999. – 137 б.
62 Майтанов Б. Монолог кұрылым. – Алматы: Ценные бумаги, 2006. – 96 б.
63 Алпысбаев Қ. Көркем шығарманы талдаудың жолдары: Оқу құралы.
– Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1995. – 227 б.
64 Әйтімов М. Қазақ повестеріндегі лиризм көріністер: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1998. – 163 б.
65 Нұржекеұлы Б. Дулаттың ой азабы // Жас алаш. – 2002. – № 4. – 6 б.
66 Әшімбаев С. Уақыт және қаламгер: Әдеби-сын мақалалар. Соны іздер.
– Алматы: Жазушы, 1973. – 1 к. – 262 б.
67 Исабеков Д. Әңгімелер. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы:
Өлке, 2003. 3 т. – 400 б.
68 Әдібаев Х. Талант. Талғам. Тағдыр. – Алматы: Жазушы, 1971. – 256 б.
69 Тоқбергенов Т. Тәкен Әлімқұлов. – Алматы: Рауан, 1992. – 118 б.
70 Мұсаев А. Қазақ прозасындағы сатира мен юмор поэтикасы (1960-
1990): Филол. ғыл. д-ры. дисс. – Алматы, 1999. – 280 б.
71 Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаныстар, сын. – Алматы: Рауан,
1996. – 256 б.
72 Әлімқұлов Т. Кертолғау: Әңгімелер, поэмалар және повестер. – Алматы:
Өнер, 1988. – 365 б.
73 Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 2004. – 2 т.
– 432 б.
74 Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976.
– 299 б.
75 Әуезов М. Повестер, әңгімелер. Жиырма томдық шығармалар жинағы.
– Алматы: Жазушы, 1979. – 2 т. – 436 б.
76 Серғалиев М. Сөздің күнгейі мен көлеңкесі: Жазушы және сөз мәде-
ниеті. – Алматы: Жазушы, 1983. – 140 б.
77 Жұмалиев Қ. Образ – тип // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1959.– № 8. – 4 б.
78 Досжанова С. Ә. Кекілбаев шығармаларындағы кейіпкер ерекшеліктері
// Ізденіс. – 1996. – № 4. – 43 б.
79 Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет: Таңдамалы ғылыми зерттеу. – Алматы: Жібек жолы, 2005. – 512 б.
80 Пірәлиева Г. Ішкі монолог. – Алматы: Ғылым, 1994. – 138 б.
81 Горкий М. Рассказы, повести, стихи // Собр. соч: в 30-ти т. – Москва: Худ. литература, 1953. – т. 27. – 519 с.
82 Мұстафин Ғ. Ой әуендері. – Алматы: Жазушы, 1978. – 296 б.
83 Хасенов М. Уақыт тынысы және замандас бейнесі // Көркемдік кілті
– шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
84 Кекілбаев Ә. Роман және повестер: Екі томдық таңдамалы шығармалар.
– Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 397 б.
85 Бөкеев О. Ұйқым келмейді: Повесть. – Алматы: Жазушы, 1994. – 496 б.
86 Әдібаев Х. Уақыт және суреткер. – Алматы: Жазушы, 1967. – 228 б.
87 Әбдіқадыров Қ, Бегалин С. Шоқан асулары. – Алматы: Жалын, 1988.
– 512 б.
88 Мағауин. М. Тазының өлімі: Хикаяттар, әңгімелер. – Алматы: Атамұра,
2004. – 256 б.
89 Әлімқұлов Т. Тұлпарлар тағдыры: Повестер мен әңгімелер. – Алматы:
Жазушы, 1975. – 344 б.
90 Досжан. Д. Балалықпен тілдесу: Әңгімелер мен хикаяттар. – Алматы:
ҚАЗақпарат, 2005. – 472 б.
91 Бақбергенов С. Өрімші: Повесть. – Алматы: Жазушы, 1994. – 325 б.
92 Қаратаев М. Әдебиет және эстетика: Әдеби сын-зерттеулер. – Алматы:
Жазушы, 1970. – 352 б.
93 Кекілбаев Ә. Қазақ классикасы: Он екі томдық шығармалар жинағы.
– Алматы: Өлке, 1999. – 10 т. – 400б.
94 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 243 б.
95 Нағметов А. Характер қуаты, көркемдік тетігі // Көркемдік кілті –
шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
96 Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997.
– 326 б.
97 Атымов М. Қазіргі қазақ романындағы замандас бейнесі. – Алматы:
Ғылым, 1977. – 64 б.
98 Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы:
Қазақ университеті, 2002.– 430 б.
100 Тілепов Ж. Тарихи және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 241 б.
101 Тоқбергенов Т. Тоғыз тарау. – Алматы: Жазушы, 1974. – 325 б.
102 Тоқбергенов Т. Қос қағыс. – Алматы: Жазушы, 1981. – 352 б.
103 Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1968. – 98 б.
104 Ашолақов Т. Көркем шығармаға талдау жасау. – Алматы: Мектеп,
1983. – 192 б
105 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана: Күлтегін баспа,
2002. – 528 б.
106 Виноградов В. Избранные труды: О языке художественной прозы.
– Москва: Наука, 1986. – 360 б.
107 Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. – Москва: Наука, 1975. – 500 с.
108 Есембеков Т. Художественно-эстетическое значение драматизма в казахской прозе: Автореф. дис. филол. наук. – Алматы, 1998. – 47 с.
109 Жалелова Г. Проблема личности в прозе Оралхана Бокея: Дис. канд.
филол. наук. – Алматы, 1990. – 149 с.
110 Хамзин М. 60-80-інші жылдардағы қазақ романдарының стилі мен
типологиясы: Филол. ғыл. д-ры. дисс. – Алматы, 1997. – 338 б.
111 Жарылғапов Ж. 70-80-інші жылдар қазақ прозасында адам концепция-
сы: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2000. – 153 б.
112 Ержанова Г. Қазіргі қазақ повестеріндегі психологизм мәселелері (70-80 ж): Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1994. – 155 б.
113 Кенжебаева А. Әйел прозасындағы әйел образының ерекшеліктері: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1997. – 157 б.
114 Әбдікова Қ. Ж. Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы: Филол.
ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1997. – 157 б.
115 Мәуленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздары мен мифтердің
көркемдік қызметі: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2002. – 142 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................. 2 б.
1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ КЕЙІПКЕР БОЛМЫСЫ ЖӘНЕ АВТОРЛЫҚ ҰСТАНЫМ
1. Кейіпкер тағдыры және көркемдік
жинақтау.......................................11 б.
2. ... ... және ... б.
1.3 Көркемдік дәстүр және оның қазақ прозасына
тигізген ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ӘДІС-ТӘСІЛДЕР
1. Көркемдік жинақтаудағы тілдік-стильдік
іденістер...................................................................
.............................................. 89 б.
2. Кейіпкер бейнесін жасаудағы дәстүрлі мәдениет
үлгілерінің көркемдік қызметі
..........................................................................10
3 б.
3. Шығармалардағы әдебиет үлгілерінің
маңызы мен ... 130 ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысында 60-80 жылдар қазақ
прозасындағы кейіпкер ... мен ... ... мәселесі жүйелі түрде
жан-жақты қарастырылды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қай ұлттың, қай халықтың басынан өткерген
тарихи кезеңдерімен, өмір ... ... ... ... ... ... мәдениетімен терең танысу үшін ең ... ... ... ден қою ... ... – ақиқат өмірдің сырлы
суреті, халықтың көркем тарихы» [1, 20 б.]. Белгілі бір ... ... ... және ... оның ұлттық әдебиетінен көрініс
тауып отырады.
Көркемөнер, оның ішінде сөз ... адам ... ... ... сомдалған өнер көркемдік құны жоғары қымбат мұралардың жиынтығы.
Әдебиеттің құдірет күші – адам ... ... ... ... ... адамға рухани азық болуында. Ежелден «асыл сөздің» қасиетіне
жетіп, оны бағалай білген ... ... ... ... әдеби кезеңдер мен
құбылыстарды қамтиды. Ауыз ... ... ... ... ... ... ... өсіп отырған әдебиетіміздің өзіндік ұзақ тарихы бар.
Осы тарихи кезең әдебиет әлеміне құнды ... ... ... ... ... процесс өзегінде жалғасын тауып, дамып, үнемі жаңарып,
жаңғырып отырды. ... ... ... ... даму ... күрделі
әрі жанды процесс. Бұл ... әр ... ... өзінің сонылық
қасиетін берік сақтай отырып, кейінгі дамуға да үлкен ықпалын тигізеді. Бұл
ретте белгілі ... озық ... ... ... мен
дәстүрлік қызметі қатар басталады деуге болады. Нағыз дәстүрлік сипат алған
көркемдік құбылыс ... ... ... жаңа ... жаңа ... [2, 5 ... ... және оның қоғамдағы орны, тіршілік-тынысы арқылы
көрінген мінез-құлқы – ... ... ... сөз ... ... орын
тапқан құбылыстарға айналды. ... ... ... ... ... ... ... бұрын-соңды болмаған биік белеске көтерілді,
жоғарғы даму ... ... Ж. ... М. ... ... Б. ... ... ұлы қаламгерлеріміздің шығармаларынан
бастау алған дәстүр кейінгі әдебиеттен де жалғасын ... ... ... ... ... Қазақ прозасының тақырыптық ауқымы кеңейді, ... идея ... ... ие ... ... қазақ әдебиеті дәуірдің
қоғамдық-әлеуметтік өзгерістері мен құбылыстарын бейнелеуде, соған лайық
алуан-алуан адам характерін жасауда ... ... ... 60-80 ... ... ... жан әлеміне үңілуімен, адамның ішкі дүниесінің нәзік
иірімдерін сөз ... адам ... ... аударымен ерекшеленеді. Осы
кезең қазақ қаламгерлері адам бойындағы барлық мінез-құлық, ... ... ... ... ете ... ... ... тың
ізденістерге барды, көп жетістіктерге қол жеткізді.
Қазақ әдебиеті ... ... ... ... ХХ ... ... алатын орны ерекше. Бұл жылдардағы қазақ прозасы ... ... ... ... ... 60-80 ...
туған әдебиетіміздің ілгері ... ... ... ... ... да 60-80 ... ... қазақ әдебиетінің айдынында ... ... ... ... ... ... ... танып, таразылап, оларға терең ... ... ... баға беру ... заман талабы екендігі даусыз.
«Көркем бейне, яки ... ... ... я ... ... геройы не
кейіпкері немесе персонажы дейік, бәрібір, осылардың бәрі – бір-ақ ұғым ... ...... ... ... – образ. Әдебиеттегі адам,
сөздегі сурет, ... өмір ... ... адам ... даралау,
сайып келгенде, осылардың бәрінің сарқып құяр сағасы ... ол – ... 97 ... ... сөз етіп келе ... ... адам ... адам
өмірінің шындығына келіп саятыны, сондай-ақ оның адам мен қоғам, адам мен
табиғат арасындағы сан салалы нәзік ... ... ... ... ... тапқан адам өмірінің шындығы кейіпкер ... ... ... адам ... бай галереясы жасалып жатады.
Кейіпкер – көркем шығармаға жан ... ... ... арқауын бір
арнада өрбітуге негіз болатын басты ... ... ... ... ... жасағанда, жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін
сол ортаның, дәуірдің ... ... ... сипаттарымен қатар
өзінің жеке басына ғана тән ерекшеліктерді де анық ... ... ... да ... ... ... сөз ... адам
характері ешуақытта да шет қалмайды.
«Характер – ... ішкі ... [3, 383 б.]. ... ... жеке көзқарасы, дүниетанымы, мінезі барлық қырынан көркем шығармада
ашылады. Олай болса, образ жасаудағы шығармашылық қадам ең ... ... оның ... ... ... ... ... өз кейіпкерін
сөзбен суреттеп қана қоймауы тиіс, оған жан ... ... оята ... Сол ... ғана ... ... адам ... шындығын шынайы сипаттай
алады.
Характер – жазушының ... ... ... өмір ... адам характері арқылы ашып көрсетеді.
Образ жасау мәселесі терең зерттеп, көп ... ... ... ... сыры мол тақырып. Әдебиеттегі кейіпкер болмысы, оның ...... ... ... ... әр ... ... бүгінгі күнге дейін мәнін жоймаған күрделі ... ... іске ... ... ... бейне. Ғылыми жұмыс
барысында Ә. Кекілбаев, М. Мағауин, О. Бөкеев, С. Мұратбеков, Т. ... ... Д. ... Т. ... т.б. ... ... ... кейбір көркемдік-эстетикалық ізденістері
сөз болды.
60-80 жылдардағы қазақ прозасында көркемдік үрдіске өзіндік ... ... ... аз ... ... да ... жұмыстың екінші
тарауында осы кезең жазушыларының суреткерлік шеберлігі мен кейбір ... ... ... ... ... ... ... ең басты табысы – оның
көркемдігінде. Ә. Кекілбаев, М. ... О. ... С. ... Т.
Әбдіков, С. ... Д. ... ... ... ... ... шығармаларының тілі қанық, ұлттық
өрнегі басым. Ауыз ... ... ... сөздер мен мақал-мәтелдерге
бай, сондай-ақ дәстүрлі мәдениет үлгілері мен аңыз-әңгімелерді кейіпкер
бейнесін ... ... ... ... ... ... қазақ жазушылары шығармаларынан қазақ халқына тән
қасиеттерді жиі ... ... ... ... ерекшеліктерін терең
танимыз. Ұлтымыздың дәстүрлі мәдениеті, салт-санасы, өнері анық көрінетін
қазақ қаламгерлері туындыларынан ... ... ... ... ерекше тұстарын байқаймыз.
Шығарманың эстетикалық мәні, оқырманға әсері оның көркемдік деңгейіне,
көркемдік ... ... ... ... ... ... көркемдік әдістер, бейнелеуші-көркемдеуші құралдар жүйесі, кейіпкер
характерін жасаудағы бейнелеу құралдарының ... ... ... ... болмыс-бітімі 60-80 жылдардағы қазақ прозасында
үлкен жетістіктерімен көзге түсті. Бұл жылдардағы ... ... ... көп ... ... ... жасауда мол
шығармашылық табыстарға қол жеткізді. Осы ... ... ... ... өмір шындықтарын көркем бейнелеуде суреткерлік шеберлік
таныта білді. Адам жанының ... ашып ... ... талдаудың, адам жанының небір нәзік иірімдерін ... ... ... адам ... ... ... ашып көрсетуде драматизмнің, кейіпкердің ой-арманын, өмірге
деген құштар көңілін білдірудегі романтизмнің, өз ойын ... ... ... ... ... кең ... ... кезеңі де осы
60-80 жылдар қазақ прозасымен тығыз байланысты болды. Сондай-ақ осы ... ... ... идея ... сипат алып
жатты, әдебиеттегі лирико-психологиялық тенденция тереңдей ... ойға ... ... мотивтегі әңгіме, повестер
туа бастады. Яғни ... ... ... ... ... ... ... ой дарытты. Прозадағы дәстүр сабақтастығы
мен жаңашыл тенденциялар сабақтаса келе, ... ... ... ... шығармалар қатары кеңейді. 60-80 жылдар
қазақ прозасындағы психологизм – әдеби процестің ерекшелігі. Ол қуатты
көркем ... ... Дәл осы ... ... ... ... ... тұрғыдан айшықталуымен қатар, оның нағыз типтік
толыққанды ... ... ... көтерілуі үшін психологизмнің қызметі
үлкен болды. Қаламгер М. Мағауин «жасырын психологизмге» көп ... ... Т. ... ... ... ... ал Ә. ... аналитикалық психлогизм үрдістері кең өріс алды. Ал
қаламгер О. ... ... ... ... ... ... көрінеді. Сондықтан да романтикалық психологизм қаламгер
шығармаларына тән қасиет. Осы ... ... ... жан ... ойлану-толғану процесіне, әрекет-сезімнің
бірлігін сақтауға, олардың тағдырларын ... ... ... мән ... ... Т. ... ... психологизм
артықшылығы ол характер жасауда алға шықты. Қаламгер шығармаларынан
характер эволюциясы анық ... ... ... ... ... тағы
бір жаңалығы – прозадағы драматизмнің күшейгені. О. Бөкеев, Д. Досжанов
т.б. қаламгерлер ... ... ... ... Д. ... ... шығармаларындағы трагедиялық бейнелер, трагедиялық пафос қазақ
әдебиетіне үлкен өзгеріс әкелді.
60-80 жылдар ... ... ... ... ... ... ... заманның адамзаттың рухани, ... ... ... ... ... шығармалар қатары молайды.
60-80 жылдар ... ... ... аясы ... ... ... ... мазмұны тереңдеді, адам образы, характер
күрделенді, соған орай көркемдік ... ... ... ... ... қаламгерлері жаңа идеялар нәтижесінде терең ойға барып тың
концепцияларды ... ... ... ... кейіпкер бейнесін сомдауда,
характер даралауда авторлық шеберлік пен ... әдіс – ... ... биік ... көре ... ... бейнесін беруде,
оның ішкі жан сарайын, мінез-құлқын ашуда портрет, диолог, монолог, мақал-
мәтел, ... ... ... ... ... т. б. ... қызметі ерекше. Адамның күйініш-сүйінішін, ішкі толқынысын,
сезімін, ... ... ... табиғат құбылыстарын
суреттеу – осылардың бәрі, сайып ... ... ... ... ... анықтап, ішкі сырын ашу үшін керек.
Осы кезең қаламгерлері шығармаларынан ... ... ... ... Қаламгерлер арасында жануарлар өмір-тіршілігін суреттеген
шығармалар қатары ... Бұл ... даму ... ... ... ... ерте ... табиғат аясында тіршілік кешкен халық
өзінің өткен өміріне, бүгінгі тіршілігіне, болашақ тағдырына ... ... ... ... қазақ әдебиетінде қаламгерлер тарихи тұлға өміріне ... ... ... ... қаламгерлері тарихи тақырыптарды жан-жақты
игере отырып, ұлт өмірінің шежірелі болмысын көркемдікпен ... ... ... ... жазушылар жаңа заман адамы, замандас бейнесін
жасауда да дара қолтаңбаларын ... ... ... ... ... жұмыс барысында Ә. Кекілбаев, Д. ... О. ... ... С. ... Т. ... сынды қаламгерлердің
әртүрлі тақырыпты қозғаған шығармалары негізге алынып, ондағы кейіпкер
бейнесінің ... ... ... ... негізде талданды. Әдебиеттегі
өнер адамы, сондай-ақ замандас бейнесінің сомдалу ерекшеліктері бүгінгі ... ... ... ... өткізілді.
60-80 жылдар қазақ жазушылары шығармаларын екшеп, сұрыптап, ... ... ... ... ... қуатын айқындау бүгінгі күн
талабы.
60-80 жылдар қазақ жазушыларының ... ... ... ... ... түрде жан-жақты қарастыру, зерттеп-зерделеу, сондай-ақ
жазушының көркемдік-эстетикалық ізденістеріне, шығармашылық ... ... ... ... ... мен ... ... принциптеріне талдау жасау жұмысының өзекті мәселесі, ... ... ... ... ... Ұлттың рухани азығы ... ... ... ... сөз ... ең алдымен кейіпкер образының жасалу
ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... сипаттарының сөз болуы заңды ... ... ... ... ... ... әдеби бейне, кейіпкер
болмысының сомдалу ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... бір ... зерттеліп келді. Атап айтатын болсақ, Қ. Құттыбаев
«Тип және характер» (1953), Қ. Жұмалиев ... – тип» (1959), А. ... және ... (1962), М. ... «Ұнамды образ және типтендіру» (1966),
Р. Бердібаев «Қазіргі қазақ прозасындағы замандас бейнесі» ... ... ... ... мен ... ... ... Ғабдуллин «Замандас келбеті» (1972), С. Байжанов «Замандас ... (1973), Ш. ... ... ... (1977), Б. ... прозасындағы замандас бейнесі» (1982), А. Нағметов «Характер қуаты,
көркемдік тетігі» (1985), Ә. ... ... сөзі және ... М. ... ... қазақ тарихи прозасындағы өнер адамының бейнесі»
(1993), Ж. ... ... ... (2001), Қ.
Әбдезұлы «Тарихи тұлға және қазақ әдебиеті» (2004) т. б. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми құндылығы
жоғары теориялық тұжырымдар жасады.
Қазақ әдебиетінде жарық ... ... ... ... шалына
бастаған кейіпкер бейнесін даралаудағы жаңашыл көркемдік ... ... ... ... зерттеуші ғалымдардың қатары ... ... ... және ... ... шағын прозада», Б.
Ақыш «Балалар прозасындағы ... ... ... ... әлем
және адамгершілік мұрат), Г. Әбікенова «М. Мағауин шығармаларындағы автор
бейнесі мен кейіпкер бейнесінің ... ... Ж. ... ... ... прозасындағы адам концепциясы», А. Кенжебаева ... әйел ... ... Е. ... «Әдеби бейне жасаудың
рухани және көркем арналары», А. Әбутәлиева ... ... ... ... жасалу ерекшеліктері», Т. Жолдасова «М. ... ... ... ... ... ... ... «М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы әйелдер образы», Ә.
Тарақов «Қазақ әдебиетіндегі тарихи ... ... ... ... көркемдік тағылымы), Ә. Аманжол ... ... ... Қ. ... «Ж. ... ... тұлға концепциясы» т.б.
ғылыми еңбектер кейіпкер бейнесін даралаудағы кейбір мәселелерді жан-жақты
қарастырып, ғылыми ... ... ... ... мен ... Қазақ әдебиетінің биік белесі,
жемісті даму кезеңі болып есептелетін 60-80 жылдар ... ... ... ... жүйелі түрде саралау, қаламгерлердің шығармашылық,
көркемдік ізденістерінің кейбір ... тіл ... ... ... ... ... ... мен
авторлық идеяның жүзеге асу жолдарын, ... ... ... ... қолданылу принциптерін, ... осы ... ... тақырыптарының аясын, бағыт-бағдарын зерттеп,
зерделеу диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты болды. Осы ... ... ... ... ... ... ... Кейіпкер бейнесін көркем жинақтаудағы авторлық ұстаным мен ... ... ... ... ... кейіпкер образының жасалу ерекшеліктерін талдай
отырып Ә. Кекілбаев, Д. Досжанов, М. ... О. ... С. ... ... С. ... С. ... сынды қаламгерлердің көркемдік-
эстетикалық ізденісіне баға беру;
– Ұлттық образ жасауда, ұлттық ... ... ... қаламгерлік
үрдісімен ерекшеленген жазушылардың суреткерлік шеберлігін айқындау;
– Әдеби бейне, кейіпкер болмысын сомдаудағы әдіс-тәсілдерді жүйелі
түрде ... ... ... ... ... бейнелеуші-көркемдеуші
құралдар жүйесі мен авторлық идеяның жүзеге асу ... ... ... ... ... ... кезең қаламгерлерінің жаңашыл бағыттағы, тың мазмұндағы
шығармашылық ізденістеріне ғылыми тұрғыда баға беру;
... ... ... ... ... мен кейінгі көркемдік
ізденістердің жалғастығын, сабақтастығын, оның жаңашыл сипаттарына, жаңашыл
қырларына ғылыми тұрғыда баға ... ... ... ... ... ... шешімін іздеуде белгілі әдебиет зерттеушілірінің
теориялық-танымдық еңбектері басшылыққа алынды. Атап ... ... М. ... М. ... Қ. ... Е.
Ысмайлов, З. ... Х. ... ... М. ... Р. Бердібаев, Ш. ... ... З. ... Б. ... С. ... ... Қ. ... С. Әшімханова, Т. Есембеков, А. Жақсылықов
т.б. ғалымдардың, әдебиет ... ... ... ... ... Л. Тимофеев, Г. Поспелов, В. Виноградов, Л. Гинзбург, Д. Лихачев,
Е. Добин еңбектерін ... ... ... ... ... жүйелік, жинақтау, тұжырым жасау,
салыстырмалы талдаудың әдіс-тәсілдері қолданған.
Диссертацияның ғылыми жаңалығы. Бұл диссертациялық зерттеуде ... ... ... ... ... ... бүгінгі күн тұрғысынан баға берілді. Жалпы қазақ прозасында
елеулі еңбек еткен ... ... ... ... ... ... әдеби бейненің көркемдік шешім табуы жүйелі түрде
жинақталып, ғылыми қорытынды жасалды. ... ... ... ... ... ...... жүйесі, олардың негізгі
даму бағыт-бағдары жан-жақты сараланып, бұл тарапта да соны тұжырымдарға
қол жеткізілді. ... ... М. ... ... т.б. ... ... ... ... ... мен оның ... сипаты анықталды. Қазақ прозашыларының тың
мазмұндағы шығармашылық ізденістері, адам концепциясын даралап суреттеудегі
кейіпкер ... орны ... ... ... ... ... ... қазақ жазушыларының шығармалары арасындағы
тақырып таңдау, сюжет түзу, образ жасау мен ... ... ... ... ... мен машық жақындығы мәселесі төңірегінде
ғылыми ізденістер жүргізілді. ... ... ... бейнелеу
құралдары, көркемдік әдіс-тәсілдер жүйесі, жалпы ... ... ... ... ғылыми тұрғыда талдау жасалынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
... ... ... – тақырыптық-идеялық бағыттағы сан ... ... ... ... ... дүниеге әкелген, көркемдік
тәсілдерге бай, құнарлығы мен бейнелігі тұрғысынан да жаңа ... ... ... ... 60-80 ... ... ... көркемдік үрдіске өзіндік стилімен
өрнек берген ... ... ... сан ... ... ... барысында тың ізденістерге қол ... 60-80 ... ... ... ... жан әлеміне терең
үңілуімен, адам ... әр ... ... аударуымен ерекшеленді;
– Қарастырылған кезеңдегі қаламгерлер көркем ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен, тілдік-
стильдік жаңалықтарымен дараланып көзге түсті, сондай-ақ ... ... ... ... ... Ә. ... О. Бөкеев, М. Мағауин, Т. Әбдіков, Д. Исабеков,
С. ... С. ... Д. ... Т. ... ... ... ... көркем жинақтауда стильдік ерекшеліктерімен,
өзіндік шығармашылық дара қолтаңбаларымен қазақ ... ... ... ... ... ... үлгісін жасады;
– Образ жасауда психологизмнің орны ... ... ... ... ... ... бейнелер әдебиетке үлкен өзгеріс
әкелді, әдеби тенденция ретінде лирикалық проза дами түсті, философиялық
толғаныстаға ... ден ... ... ... ойға ... ... ... жазушылар айтар ойын астарлап жеткізуде де
көркемдік үрдіске жаңашыл сипат дарытты;
– 60-80 ... ... ... ... ... құралдарды қолдануда суреткерлік шеберліктің биік
үлгісін көрсетті;
– Қазақ әдебиетінде М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов ... ... ... ... 60-80 ... қазақ қаламгерлері шығармаларында
жан-жақты көрініс тапты;
Жұмыстың теориялық-практикалық маңызы. 60-80 жылдар қазақ қаламгерлері
шығармашылық жолын тану оқырман қауымға мол ... тың ... ... жұмысының нәтижелері мен тұжырымдарын орта, арнайы, жоғары
оқу орындарының филология ... ... ... мен ... ... ... сыннан өтуі. Диссертация әл-Фараби атындағы ... ... ... ... кафедрасында талқылаудан өтіп, қорғауға
ұсынылды. Зерттеудің басты ... мен ... ... ... көрді. Ғылыми-теориялық конференцияларда (2006, 2007) ... ... ... ... ... екі ... ... тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДА КЕЙІПКЕР БОЛМЫСЫ МЕН АВТОРЛЫҚ ... ... ... және көркемдік жинақтау
Сөз өнері – адам өмірінің көркем көрінісі. ... өмір ... Өмір ... ...... ... ... ұшы-қиыры жоқ
мол дүние» [4, 61 б.]. Жазушы сол өмір ... ... ... ... – талат иесі. Оның бойында тума қабілет, табиғи
дарынмен ... ... тани ... ... ... ... ... білім
мен өмірді зерделей алатын суреткер бойындағы парасаттылықпен ... ... ... ... ... ... ... еңбек! Міне көркем шеберлікке бірден-
бір қажет қос қасиет – осы ... [5, 6 ... ... ... ... жоғары қымбат мұралар тудырған
қайталанбас дара тұлғалардың аз болмағаны ақиқат. ... ... ... зерттеп, зерделеп, оларға талдау жасау әдебиеттану ғылымының
басты мақсаты. Қазақ әдебиетінің әрқилы кезеңінде рухани ... ... ... үлес ... ... жан дүниеміздің дамуына септігін
тигізген ... ... ... ... ... ... отырып, әдебиеттегі орнын анықтау ... ... ... ... ... орны бар. Қай ... ... өздігінен туа салмайды, ол өзінен бұрынғы әдебиеттің дәстүрлеріне
сүйеніп, оның озық ... ... ... ... ... 60-80
жылдардағы қазақ әдебиеті де өзінен бұрын ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде әдебиетіміздің озық
дәстүрінің жаңашыл сипаты қалыптасты.
Қазақ әдебиетінің алтын қорынан мәңгілікке орын аған ... М. ... Ж. ... С. ... Б. ... Ғ. ... ... көркем туындыларды дүниеге келтіре отырып, қазақ прозасының дамуына
жол ашып, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... қозғаған туындылары классикалық әдебиет қатарын
толықтырды. Құнды көркем сөз ... ... ... ... ... ... әдеби көркем дәстүрі қазақ прозасының жаңа беліне өз
әсерін ... ... ... ... ... ғасырдың жемісі. Оның ұзақ даму
тарихы бар. ... ... ... ... ... әр ... әдеби дәстүрі – бір кезең, бір дәуір емес,
ұзақ ... ... ... ... ... ... ... байып, дамып отыратын рухани игілік. Қашанда әдеби ... ... даму – ... ... ... ажырамас, тығыз диалектикалық
байланыстағы құрамдас қайнарлары» [6, 5 б.].
Қазақ әдебиетінде М. ... Ж. ... М. ... бастау алған дәстүрлі арна, көркемдік ізденістердің
нәтижесінде қол жеткізген шеберлік 60 ... ... ... ... ... ... өз ықпалын тигізе отырып, жаңаша сипат
алды.
60-80 жылдары жарық ... ... ... көріне бастаған
жаңашыл қаламгерлік ізденістер жайында пікір айтқан, өз бағаларын берген
әдебиет ... ... аз ... ... де, ... ... ... ізденістерімен байытқан, әдебиет әлеміне жаңа образдар әкелген,
әртүрлі тақырыптарға қалам ... жаңа ... ... ... шығармашылығын әр қырынан қарастырып, талдау жасау ... ... ... да тыс қалмақ емес. 60-80 жылдар
қазақ қаламгерлері шығармашылығы, ... ... ... ... әсер ... ... филология ғылымдарының докторы Қ. ... ... ... ... ... 60-80 ... ... дамумен қатар
жан-жақты және кең қанат жайып, ... ... ... ... ... бұл ... дәстүр мен әдеби процестің басты заңдылығын белгілейтін ... ... ... ... ... ... еді. Бұл ... әдебиеттану
ғылымында әдеби өзара байланыс, әдеби дәстүрлердің әсері, ... ... ... ... шешу аса ... ... ретінде орын алғанын баса
айту керек» [7, 16 б.] .
Дәстүр мен жаңашылдық – әдебиет пен өнердің даму барысында ... ... ... пен ... жасауды, бұрынғы мен ... ... ... ... ... бойы қалыптасып, сұрыпталған
әдеп – ғұрыптар, жол – ... ... ... ... ...
өткен өмірдің, кешегі күннің тәжірбиесі мен жемістерінің ... ... бай, ... ... ... ... жауап беретін, бұрынғы –
соңғының шеңберінен шығып, болашаққа кең жол ... ... ... ... Ол ... ... дамуына әсер етеді, осы ... ... ... – әрқашан асқан шеберлік пен зор таланттың ... ... пен ... өрісін кеңейте түседі. Дәстүр мен жаңашылдық
әдебиетте, ... ... ... ... ... жаңа ... ...
тілегіне сай келу қағидасын қажет етеді. ... ... ... ... өмір ... жаңа ұғым – ... ... мазмұн мен түр жағынан жаңашыл шығармалар туады. Бұл тұрғыда
кейбір дәстүрлік әдіс – ... ... ... ... ... сөз ... амалдары пайда болады. Әсіресе жаңа өзгерістер мен
құбылыстарды аңғаратын соны ... ... ... Бұл – ... ... ... мен ... тек түрді, сыртқы өзгерістерді
білдірумен қатар, ішкі мазмұнды бірдей ... ... ... ... ... ұлттық сипатын жаңа сатыда елестетеді. Енген жаңалық
әдебиетке сіңіп, ... ... ... ... ... жанрының өзіндік даму тарихы бар. ХХ ғасыр басындағы қазақ
прозасының даму ... сол ... ... алға ... ... ... ... мен жазылу стиліндегі ерекшеліктерді жан-жақты
зерттеген ғалым, филология ғылымдарының ... ... З. ... ... қалыптасу, даму жолдарын зерттеу әдебиеттану ғылымы мен
тарихы үшін аса маңызды екендігін атап ... [8, 3 ... ... О. Бөкеев, М. Мағауин, Т. Әлімқұлов, Т. Әбдіков,
Д. Исабеков, С. ... С. ... ... ... ... дәстүрлі арнаны жаңашылдық сипатта жан-жақты
дамыта отырып, қазақ әдебиетіне мол жаңалық ... ... ... жаңа ... келді, жаңа мазмұнды шығармалар қатары кеңейді.
Кейіпкер бейнесін сомдауда, өмір шындығын көркем ... соны ... ... ... ... әлем әдебиеті адамның ішкі субъективтік әлеміне терең үңіле
отырып, өмірді жаңа ... ... Әлем ... ... ... көзқарастардың әсері қазақ прозасына да өз ықпалын тигізіп, қазақ
көркем сөз өнері өсіп, дами түсті.
«Өнер – өмірді ... ... ... Оның ... тек ... тану
ғана емес, өз оқырманына эстетикалық тәрбие беру» [9, 92 ... ... ... ... ... ... айқын таныта
алады. Қаламгердің эстетикалық мұраты жөнінде академик М. Қаратаевтың мына
пікірін келтіріп өтейік: «Эстетикалық ... ... ... ... сай ... туындысының аясында образдар жүйесі арқылы өмірдің
маңызды жақтарын ашып, терең сырын ұғуға, бүкіл халықтық ... ... ... Озат ... от ... эстетикалық мұрат – көркем
шығарманың бейнебір ... ... ... ... ... ... ... салуға да болмайды, ешқандай суретті көруге де, бағалауға да
мүмкін емес. Сол ... ... ... ешқандай шынайы көркем
шығарма тумайды. Онсыз көркем шығарманың көркемдігін ... ... ... да ... ... [10, 315 ... – өмір айнасы ғана емес, өз тарапынан жаңа ... ... [11, 55 б.]. ... ... ... ... ... келіп құйылар
арнасы, әдебиет туралы ғылымның ең басты және өзекті ... ... мен оны ... ... ... ... негізінде өмірлік шындық жатады. Өмірлік
материал көркем шығармаға енгенде, көркемдік ... ... ... негізінде
туындайды. Әдеби шығарма адам өмірінің көркем ... ... ... ойы, ... ... сол адам өмірінің шындығы көркем туындыға
айналып жатады. Көркем шығармадағы кейіпкер де ... ... ... ... нәтижесінде өмірге келеді. Кейіпкер бейнесі арқылы өмір
заңдылықтары ... ... ... ... ... Осы орайда біз образ
мәселесінің тереңіне үңілуіміз керек, образ жасаудағы басты ...... ... ... ... ... Хасенов. «Ұнамды образ және типтендіру» атты еңбегінде көркем
шығармадағы ... ... ... орны ... мынандай пікір
айтады: «Типтілік – эстетика саласында аса маңызды орын алатын ... ... ... даму заңдылығын ашуда типтілік проблемасы шешуші
роль атқарады» [12, 9 б.].
Әдебиетте ... ... оны ... ... көрету оңай емес.
Қаламгер образ жасауда, қаһарман бейнесін сомдауда ... ... ... ... ... ...... әкелсе, даралау –
мінезге әкеледі. Образ осылай туады» [1, 102 б.].
Қазақ ... ... ... ... ... көп ... адам ... ашудағы мәні зерттеуді қажет етеді. Жазушы көркем
шығармадағы өмір құбылыстарын ... тану үшін ... ... ... ... ... ... – жазушының өмір тануы. Өмір шындығын ... ... ... [13, 121 ... ... қасиеті жазушының кейіпкердің ішкі даралығын ашып
көрсетуімен бағаланады. «Көркем шығарманың сапасы, құны, негізгі ... ... ... ... ... ... ... Өнер
құбылыстарын философиялық тұрғыдан терең бейнелеу үшін адам характеріне,
мінезге зер салады. Әдеби ұғымдағы характер – ... ... бір ... ... ... ... қарағанда даралық ерекшелігі, жанды,
өміршең қалыптағы бөлек сипаты» [14, 31 б.]. Олай ... ... ... ... адамның мінез даралығы айқындалған
жағдайда ғана терең ... ие ... ... адам ... ... бірден пайда болған жоқ.
Аристотель «Поэтикада» ... ... ... ең ... ... ... – сюжет деген. Расында да, әдебиет тарихында ... ... ... жүйесіне көп көңіл бөлгендік байқалады. Бүгінде адам характері әдеби
шығармада әртүрлі әдіс-тәсілдер арқылы ашылуда. ... ... ... ішкі ... ... із ... елеулі оқиғаларды келешек ұрпаққа, жалпы
адамзатқа зерделі түрде көркем тілмен жеткізіп, ... мұра етіп ... ... ... мақсаттың басты негізі. Осы мақсатқа ... ... жүк ... ... ... ... із қалдырған естен кетпес тарихи
белестердің өзіндік өмірлік шындығы бар. Сол өмір ... ... ... ... ғылымы тұрғысы негізінде қарастыруға болады. Тарих ғылымы
тұрғысындағы тарихилық принцип – оқиғаларды ... ... ... ... ... ... ... дәлдік, нақтылық басты орында
тұруы шарт. Ал әдебиеттегі ...... ... ... ... айналуы екені белгілі. Ол – көркемдік әдіс құралы.
Тарихи шындық пен көркемдік ... ... ... ... сөз ... ... туынды туындайды. Әрине тарихи оқиғаны
бейнелеген шығарма өмір ... ... ... ... деректердің өзіне
қажеттісін ғана шығармасына арқау етіп алады. Ғалым Қ. ... ... ... және ... атты ... ... ... туралы
мынандай пікір айтады: «Жазушы үшін ... ... ... ... тұлғалар алғашқы негіз ғана. Ол түрлі көркемдік әдістерден, шартты
түрде суреттеу тәсілдерінен бой тарта ... ... ... ... өзінде ол тарихта болғандағыдан өзгеше болып ... Ол ... ... ... ... оны ... ... қайта туғызады»
[15, 75 б.].
60-80 жылдар қазақ қаламгерлері тарихи тақырыпқа жиі ... ... ... ... хандардың, ақындар мен әнші-күйшілердің
әдебиеттегі бейнелері әртүрлі жанрда қалыптаса ... 60-80 ... ... ... ... еткен қаламгер Ә. Кекілбаев өзінің «Аш бөрі» ... күй ... пірі – ... күйшінің өмір-тағдырынан сыр
шерте отырып, оның қуғын-сүргінге көп ... қиын ... ... ... ... туған жеріне деген сағынышын көркем бейнелейді. Қаламгер Т.
Әлімқұловтың кейіпкері Сейтек те өз өмірінде көп ... ... ... ... ... өнер ... Құрманғазы мен Сейтек бейнелерін сомдауда
қос қаламгер де өмір ... ... ете ... ... ... ... ... тудырады. Осылайша қазақ халқының ұлы
перзенттері ... ... ... ... адам ... ... белгілі. Олай болса, ойдан
шығару, творчестволық фантазия жоқ жерден адам ... ... ... ... ұғым ... да ... ... материалдардың шығарманың өне бойында ... ... жоқ. ... ... негізінде дерек, құжат жатуы, тарихи
дәуір шындығын көркем бейнелеу үшін, жазушының өз ... ... ... тек қана ... деректі оқиғаларға құруы шарт емес.
Алайда, тарихи шығарманың материалдық ... ... ... белгілі
ақиқат оқиғаларға түзбейінше, дәуір шындығын шын, шынайы суреттеу тағы да
қиын» [16, 59 б.].
Тарихи шындықтың шығарма ... ... ... ... Дерек – жазушы
үшін шикі, өңдеуден өтпеген дүние. Сол өмір материалдарын іздеп тауып, ... ... өмір ... ... жазушынның қиялы, ойдан шығаруы
алдынғы орынға шығады. «…Дүниеге шығарма әкелетін қуатты күш – көзі ... ... ... ... ... ... [14, 33 б.].
Тарихи деректі өз қиялымен ұштастыра отырып, оны көркемдік әлемнің
шеңберінде беру қаламгердің ... ... ... ... деректерді сол қалпында қолданбайды. Өзі таңдаған тарихи оқиғаға
терең ой салып, оны ... ... келе ... болжайды.
Себебі өткен дәуірде болған тарихи жағдай мен сол заманда өмір ... ... ... ... тыныс-тіршілігін жазушы көзбен
көрген жоқ. Тарихи оқиға жайлы халық аузында ... ... ... ... ... ... ... көркемдік қиял арқылы көркемдік
болжал жасайды.
Тарихи шындық көркемдік жинақтау заңдылығына бағынып, жазушы қиялында
ой елегінен өте ... ... ... ... ... ... пен ... жинақталуының ара жігін айқындауда тағы да ... ... ... «... деректе оқиғаны нақпа-нақ баяндау
бар, ал әдеби ... ... ... ... ... жай туралы
хабар ғана болса, ... ... сол ... ... ... ... ой-сезімі, талас-тартысы арқылы бейнелі көрініске айналады;
деректен болған жайды ұғынып қана ... ... ... шығармада соның
бәрі бейнеге, образға айналып, көз алдымызға қат-қабат көріністермен тұрып
алады» [16, 62-63 бб.].
Өмірлік материалдардың ... ... ... ... ... қажырлы шығармашылық жұмыстың нәтижесінде ғана көркем суретке
айналдыруға ... ... үшін ... ең ... ... ... – көзбен көріп, құлақпен есту, қолмен ұстау, факті жетегінде ... ... ... ... ... құбылыстардың жігін ажырату.
Жез бен алтынның, тас пен алмастың айырмасын ... ... [14, 29 ... ... ... ... анықтаудағы басты өлшем тарихи
шындық пен ойдан шығарудың ара салмағына ... ... ... ... де осы құбылыстардың арақатынасындағы ... ... ... ... ... нәтижесіне байланысты. «Ойдан
шығару шығармада суреттелер шындықтан ... ... оқыс ... ... сол
шындықты сұрыптау, саралау тәсілі; шындыққа суарылған адам ... ... әрі ... ... [1, 81 б.]. ... ... жазушының
ойдан шығаруы да, белгілі ақиқат шындықты ойдан толықтыруы да, оның ... ... ... ... ... орын ... да ... мен тарихи характер шындығына бағындырылады. Егер жазушы тарихи
шындыққа, ... ... ... жеңіл қарап, типтік сипаттағы
деректерді дәл танып, ерекше саралауға жеке ... ... ... онда ... ... арасындағы байланыстар мен ... ... ... және ... ашып ... ... шыға ... [17, 203 б.]. «Ойдан ...... ... ... ... көрген-білгенін ойша ... ... ... [1, 80 б.]. Олай ... жазушы шығармасына таңдап алған
оқиғаны, кейіпкерлер тағдырын алдымен ой елегінен өткізе, көз алдына ойша
елестетіп алады. Творчестолық ... ... ... және ... елестете
білу құпиясының шешімін тапқан қаламгер ғана көркем ... яғни ... ... бола алады.
Қаламгер Д. Досжанов тарихи тақырыпқа жиі ... ... ... ... ... ... ойлап жай таппаған арыстарымыз
туралы көп зерттеді. Осы зерттеу ... ... ... ақын
Мағжан Жұмабаев өмірінің соңғы сәтін ... ... ... ... ... ойға ... жазушы әңгімесі ақын тұлғасын
көркем кескіндейді. Сол ... ... ... алға ... ... – тарихи өмір деректері мен көркемдік шешімнің үйлесім
табуынан жасалады. Жазушы өткен тарихты, тұлғаны ... ... ... ... ... құндылығы осы тұстан көрінеді. Тарихи шындық
көркемдік ... орын ... ... ... ... ... ... туындының қасиеті артады. Әдебиеттің төрінен орын алған
туындылар өмір байланысын жан-жақты зерттеудің, адам тағдырын ... ... сан ... ... ... ... суреттеудің нәтижесінде
туындайды. Яғни адамның жеке өмірі ... ... ... «Көркем творчествосының екі объект тұтастығынан тұратын ... пәні бар: ... ... орта және сол ... өмір кешуші адам.
Көркем ... адам ... ... ... оның ішкі сыр-сипатын,
әлеуметтік бетін танытады, қоғамдық ... ... ... ... сан ... ... тылсымдарын ашады. Материалдық өмірдің
санадағы ... ... ... Суреткер барлық күш-қайратын,
шеберлігін бір ғана ... – адам ... ... адам ... ... ... ... шығарманың әрбір жалқы, сыңар
деталіне дейін адам өмірімен ... ... [18, 155 ... өмір ... көрінісі адам тағдыры ... ... ... адам ... суреттеумен тығыз байланыста өрбиді. ... ... ... ... ол өмір ... үшін батыл күрескер...
Жазушы ғасырларға сүңгіп, талай ... ... ... жанды
образын жасауға, сырын ашуға ерікті» [19, 3 б.]. ... Д. ... өмір ... тарихи тұлғалар тағдырын жайлы көп жазды. Қаламгердің
«Шоқанның қабірі» атты шағын ... ... ... ... арманының көрінісі десек те болады.
Өмірдің ақиқат ... ... ... ... ... да ... ... шындық қанша маңызды, қызықты болғанымен, ол
қаһарманның мінез шындығымен ... ... ... ... [20, 25 б.]. ... қаламгерлері Ә. Кекілбаев, Д. Исабеков,
М. Мағауин, С. Мұратбеков, Т. Әлімқұлов ... өмір ... ... ішкі ... болмыс-бітімін ашу арқылы
жүзеге асып отырған.
«Өнердің ең алды – сөз өнері» [21, 7 б.]. Сөз ... адам ... ... ... ... ... берумен құнды. Әдеби шығарманың қасиеті
жазушының адам өмірін қаншалықты терең, нәзік суреттеуімен өлшенбек.
«Әдебиеттану ғылымындағы ең басты және ... ... бірі ... және ... ... ... – өмір ... предметі –
адам» [1, 20 б.]. Олай болса, көркем әдебиеттегі ... ... адам ... айналып өтіп кете ... ... ... ... де адам ... ... ... өсіп-өркендеп отырады. Бірақ өнер
атаулының ішінде адам өміріне, адамның ішкі жан әлеміне терең ... сөз ... жан ... ... өнер – ... сөз ... ... өз шығармасында не жайлы, қандай өмір шындығы жайлы ой толғағанда
да, басты шындықты адам образы арқылы ғана ашып ... тек сол ... ... отырған дәуір тынысын танытады. Өйткені көркем шығармаға ... өмір ... да ... адам ... шындығы» [18, 156 б.].
Әдебиет зерттеушісі Л. И. ... ... ... ... ... «Образ –
эстетикалық мәні бар, ойдан шығару арқылы әрі нақты, әрі жинақты жасалған
адам өмірінінң әсем суреті» [22, 60.]. ... ... ... ... ... ... түрлерінде де образ туралы ұғым бар. ... ... ... ... образдың мәні мен маңызы зор. Себебі ол сөз ... ... ... ойына ой салып, санасын сәулелендіреді. «Әдеби образ
– өнердің өзге түрлеріне ... сөз ... ... образ» [22, 22
б.].
Кейіпкер бейнесі туралы сөз ... адам ... ... шет ... ... Адам ең алдымен жеке тұлға. Оның
өмірге деген жеке қөзқарасы бар, өзіне ғана тән дүниетанымы ... ... ... ... ... ... даралық
сипатын айқындайды. Олай болса, образ ... ... ... ... адам мінезін, оның болмыс-бітімін ашуға ... ... – адам ... ... ол ең алдымен адам характерін жасауға
негізделеді» [22, 38 б.]. ... – ақ ... ... ... ... ... ... адам туралы түсінігін де танытады. «Әдеби ... ... ... ... ... ... ... [23, 5 б.].
Адамның болмыс-бітімін, ішкі дүниесін терең тану, оны көркем пайымдау
күрделі құбылыс. Адам тағдырын ой таразысынан ... оған ... ... ... жасау үшін жазушы адам жанының зерттеушісі болуы ...... ... адам ... ...... түбегейлі
мақсаты» [24, 194 б.].
60-80 жылдардағы қазақ жазушылары ... ең бір ... ... – осы адам әлемінің ішкі дүниесін тереңдікпен ... ... өз ... адам ... сөз етіп қана қойған жоқ, сол
арқылы өмір шындығын, кезең келбетін қатар қоя, көркем шындыққа айналдырды.
«Көркем ... өнер мен ... ... ... ... ақиқат
болса, болмысты көркемдік жолмен игерудің эстетикалық көрінісі – образ
да қаламгердің сан ... ... ... ... ... ... сезіммен өрнектей жеткізетін биік шеберлік өлшемімен
сабақтас. Кез келген ... ... ... бір ... ... ... толғанысынан, сөзі мен ... ... шаң ... ... Қоғам тірлігі, заман ағымы қаһармандар
бойындағы түрлі қасиеттерден, олардың ... ... ... ... [25, 16 ... ... ... қаламгерлері таңдаған тақырыптар оқырманның
назарын бірден ... ... ... ... ... ... негізгі идеясы бір арнаға келіп тоғысып жатты – ол ... ... өмір ... ... ... ... ... мәселесі,
өзегі, түйіні тақырыпта жатады. Өйткені «тақырып – жазушының ... ... ... ... ... көркем шығармасына негіз, арқау
еткен құбылыстарының тобы» [26, 159 б.]. ... ... ... ... арқылы автор идеясының негізі ... ... ... ... адам ... ... ... көркем туынды адам өмірін
суреттеумен тығыз байланыста өрбиді.
Өмір шындығынан өнер туындысын, көркем әдебиет үлгісін ... ... ... ... ... ... ... әдебитінде халықтың өткен
өмірінен көркем туынды тудырған қаламгерлер аз болған жоқ. Олар ... ... ... отырып, әдебиетіміздің қорын құнды
туындылармен толықтырды. Қазақ әдебиетінде қазақ ... ... ... ... салт-дәстүрін, мәдениетін, қоғамдық-саяси
жағдаймен сабақтастыра суреттеген шығарма М. О. ... ... ... ... ... ... кейіпкері қазақ халқының ұлы ақыны
Абайдың адам, азамат, ақын ретінде қалыптасуы ... ... ... ... ... Абай тағдыры арқылы кезең келбеті мен заман
шындығын көрсету ... ... ... ... Абай ... ... өмірінен, тыныс-тіршілігінен, ой-арманы мен мақсат-мүддесінен
хабардар боламыз. Абай ... мен ... ... ... ... неше ... ... бейнелеу тәсілдері арқылы шебер жеткізе
білді. Соның ... ... ... ... ... көркемдік дәстүр
қалыптасып, Мұхтар Әуезов шығармашылығы кейінгі буын жазушыларға үлгі-өнеге
болды. «Мұхтар ... ... ... соның ішінде, әсіресе, «Абай
жолы» роман-эпопеясы қазақ әдебиетіне көптеген ... ... ... қатарында шығарманың реализімі артуын, қаһарманның мінез-
құлқын, даралық келбетін нақтылы ... ... ... ... ... орай ... суретке айналдыру
шеберлігін, әдеби тілді байытуын айту керек. Әлеуметтік құбылыстарды ... ... ... байланыстыра көрсету – кемелденген
әдебиет белгісі. Оны өрнекті мол да жүйелі ... ... ... ... ... ... ... Жазушы шеберлігі кейіпкер
келбетін жасауда да көрінді» [27, 39 б.].
Адам бейнесін терең сомдау үшін ... тың ... ... ... Адам образын көркем жинақтау әдеби тип ... ... ... қолынан туған әрбір ... тип – әрі ... ... өзі ... ... ұқсайтын жалпы тұлға,
әрі әбден дараланған, сондықтан өзінен өзге ... ... ... [1, 98 б. ]. М. ... ... жолы» эпопеясында
жүздеген кейіпкер бар. Олардың көбі – тип. Әуезов сол ... ... ... ... ... ... арқылы кейіпкерлерін типтік
деңгейге көтерді.
М. Әуезов қалыптастырған ... арна 60-80 ... ... да кең өріс ... «60-80 ... қазақ прозасында тарихи
тұлғаларды, олардың есте қаларлықтай ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси шындықпен астастыра,
сабақтастыра бейнелеген көркем шығармалар аз жазылмапты. Сол арқылы ... де өз ... ... ... жаңа ... қол ... отырған»
[28, 3 б.].
60-80 жылдар қазақ прозасының көркемдік аясы ... ... ... ... Осы ... 60-80 ... қазақ прозасының жаңа серпілісі мен
ізденісі айқын. Осы кезең қаламгерлері шығарма ... ... ... ... негізгі белгісі шығарманың тілінен көрінеді. «…көркем
әдебиеттің бірден-бір өзіндік құралы және көркемдіктің де басты ... [29, 251-252 бб.]. ... ... сөз ... оның суреткерлігін
байқатады, оның өмірді танудағы дара ... ... ... ... өмірді бейнелеудегі дара қолтаңбасын айқындайтын ... ... тілі ... ... [22, 178 б.]. ... сырын түсініп, тіл
арқылы ойын түйіндей алған ... ... ... тіл ... ... ... өзіндік сөз қосады.
«Жазушылық шеберлік – әрбір қаламгердің ... ... Ол ... шығарманың көркемдік болмыс, бітімінен басталады. Көркемдік жоқ
жерден шеберлікті іздеу бос ... [7, 7 ... ... ... ... аясы тіл өрнегінде жатқаны
белгілі. Сондықтан 60-80 ... ... ... ... ...... ... ерекше тіл өрнегімен
де сабақтасады. 60-80 ... ... ... оқи ... сұлу сөз, ... ... ... шебер екендігіктеріне көзіміз
жетеді. Ә. Кекілбаев, Т. ... өз ... ... ... ... жеткізуге шебер. Қаламгерлер шығармаларынан теңеулер мен
эпитеттерді де жиі кездестіреміз. О. ... ... ... ... ... О. Бөкеев шығармаларының тілі қара сөзбен жазылған
өлең сияқты. ... ... ... инверсия мен ассоциацияға бай,
ырғақты, сазды болып келеді. С. Мұратбеков, Д. ... ... ... оның ... де әсер ... Өмірлік
ситуацияларды суреттеуде қаламгерлер тіл өректерін дәл тауып ... С. ... ... иісі», «Көкорай» повестерінің тілі
құнарлы, ... ... өне ... эпитет, теңеу, метафоралық
қолданыстарды жиі кездестіреміз. М. Мағауин, Д. Досжанов сынды ... ... ... ... көпшілігі тіл өрнегіне терең ой сыйдыра
алған. Осы ... ... ... ... ... ... дара
қолтаңбаларын, суреткерлік шеберліктерін таныта алған.
60-80 жылдардағы ... ... ... ... ... Олар
тіл, стиль, тәсіл, жанр өзгешелігімен ерекшеленеді, олардың таңдаған
тақырыбы мен ... ... ... ... ... ... ... ұқсамайтын өзіндік қаламгерлік үрдісіне таңданасың,
тамашалай қарайсың.
М. ... өз ... ... ... тілдің озық үлгісін жасады.
Кейінгі буын ... тіл ... ... ... ... ... Ұлы ... «Абай жолы» эпопеясының бір өзі шеберлікке
үйрену мектебіне айналды. Әдебиет зетттеуші М. ... ... ... эпопеясының тілі туралы былай дейді: «Абай эпопеясының тілі ... Ол ... ... ... тілі мен ... және ... ... қорын мол қамтып бойына ... тіл» [29, 252 ...... ... өзі өмір ... ... ең елеулі
оқиғаларын, көкейкесті мәселелерін шығармасында шынайы суреттеу – ... ... [30, 230 б.]. ... үшін адам ... шығарма
арқауы ғана емес, өмірді танудың тәсілі. Әр ... ... ... ... әр ... ... ... қаламгерлер қай кезеңнің
оқиғаларын сөз етпесін, алдымен адам тағдырына ... Оның ... ... күрес тартысын, әлеуметтік ... ... алар ... ... ашып ... ... адам тағдырын басты
назарда ұстап, адам мен қоғам, ... мен ел, ел мен жер ... ... ... ... ... ... ашады.
Қазақ халқы өз тарихында ұлы оқиғалар мен ... ... ... ... естен шығарған емес. Олар жайлы халық аузында аңыз-
әңгімелер, ... ... ... ... ... 60-80 ... әдебиетіндегі проза жанрында да тарихи тұлғалар тағдырын, олардың
өмір тіршілігін, өмір сүрген әлеуметтік ортасымен, қоғамдық саяси ... ... ... ... ... ... ... Тарихи
тұлға бейнесін кескіндей отырып, тарихи шындықты ... ... ... ... әдебиетімізді жаңа бір белеске
көтерді.
Әдебиетте халықтың ардақты ... ... ... жазу барша
халыққа тән дәстүр. Қазақ ... осы ... ... жаңа ... ... аз ... ... тұлға бейнесін көркем тілмен
бейнелеу мәселесі әдебиет ғылымын зерттеуде басты ... ... ... ... ... М. Әуезов алғашқылырдың бірі болып, ұлы Абай
тұлғасын, өнер адам ... ... ... айналдыру арқылы халықтың
өткен өміріне, ... ... ... ... көз ... ... Абайдың әдеби мұрасын өз туындысына арқау ете отырып, ақын
өмір сүрген кезең шындығын шынайылықпен суреттеуді ... ... ... адам ... ... М. ... ... халқының өмірін, салт-дәстүрін
кең суреттеп, Абай шығармашылығына терең үңіле отырып, дәуір ... ... Бұл ... ... Абай ... ұзақ ... бойы зерттеу жүргізіп,
Абай өмірімен, оның өнерімен, ортасымен, ақын өмір ... ... ... жете ... ... ... ... еңбек пен зерттеу
жұмыстарының нәтижесінде ұлы ... ... ... ... ... – кең ... мол ... эпикалық образ. Бұл образды автор
эпопеяның басынан аяғына дейін өрмен тоқығандай, бір де бір тінін ... ... өріп ... Көл ... ... да ... ... ұшан-теңіз
психологиялық анализ, сан-сала іс-әрекет, қимыл-харакет – осылардың бәрі
Абай образын сомдауға қызмет етеді»[31, 82 б.]. М. ... ... ... ұлы ақын бейнесін жасау үшін, оның оның ... да ... ... ... ... ... азамат
ретінде қалыптасқан Абай кейінгі кітаптарда ақын, қайраткер ретінде
қиян-қилы ... ... ... ... Абай өзін ... ... сезіммен қарайды. Жас Абайдың туған ... ... ... ... мол ... Бұл кең ... ... қаталдықтың, жауыздықтың кең қанат жайғанын бала ... Бала ... ... жер ... ... пен туысқандықтың,
елдік пен ерліктен өзге оғаш мінез болатындығын білмеді. Жас ... елге ... ... ... өз ... ... ... болған Қодар өлімін көргенде ... ... ... ... өзі өмір сүріп, өсіп келе ... ... ... ... ... ... Осылайша Абайдың ой-санасы, ұғым-
түсінігі, ... ішкі ... ... өзгеру, өрбу, жаңару, жаңғыру
үстінде болады. Романда бұл ... ішкі ... ... ... ... аттаған сайын кездесіп отырады. Бірінші
кітапта Абай азамат ... ... ... ... ... қарай
енді өнер адамы ақын Абай ... ... ... ... ... ақындығының қайнар-бұлағына айналады. Ендігі жердегі ... Абай ... ... көптеген өлеңдерінің туу
құпиясын ... ... ... Яғни ... ақын ... қалыптастыруда,
оның өлеңдеріне ден қояды.
Өмір шындығын айқын танытуда көркем әдебиеттің орны айрықша. ... ой ... ... елінің, қазақ ұлтының әр ғасырда әрқилы тағдыр
кешкен айтулы тұлғаларының ел тарихындағы ... баға ... ... бейнесін көркемдік тұрғыдан жинақтаған қаламгерлер қазақ ... ... ... 60-80 ... ... ... ... тұлға,
өнер адамы тұлғасын шағын проза жанрында шебер сомдай білді.
60-80 жылдар қазақ ... ... ... ... ... айналдырудағы қолтаңбасы айқын, дара. Өмір шындығы көрінбеген
жерден көркемдік шындықты іздеудің қажеті жоқ. ... ... ... ... ... ... ... шындықпен қатар терең
байланыстыра өрбітуі тиіс. ... ... адам ... ең бір
мәнді тұстары әлеуметтік орта шындығынан алшақтамауы тиіс. ... ел мен жер ... ... ... ... өмір
сүрген кезеңнің өзекті мәселелерімен тамырласып жатуы тиіс. Сонда ғана
көркем шығарманың көркемдік құны ... ...... ... ... ... 60-80 жылдардағы
қазақ прозасын сөз еткенде Әбіш шығармаларынан ... өту, ... ... мен ... шеберлігі туралы сөз қозғамау мүмкін емес.
Олай дейтініміз, қаламгер туындылары сан ұрпаққа ғасырлар бойы рухани мұра
боларлық асыл ... Асыл ... ... рухани мұра болатын себебі
Әбіш – ... ... дара ... ерекшеленген қаламгер.
Ұлттық әдебиеттің тарихына көз жіберсек, біздегі әңгіме жанырының да
өзіне тән өсу-даму жолын, бір сатыдан екінші ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетінде көркем әңгіменің алғашқы үлгісін
қаламгер Ы. Алтынсарин қалыптастырғаны ... Одан ... ... ... қазақ әңгімелері ерекше дамып, өркендеді. Осы ... өмір ... ... ... ... ... ... үлгісін жасады. Қазақ әңгімелері адам тағдырын толғана суреттеді,
әңгіме арқылы өмір құбылыстары ... ... ... Көлемі қысқа,
мүмкіндігі шектеулі әңгіме жанры адам образы арқылы өмір шындықтарын көркем
көрініске айналдырды. Бұл ... ... үшін ... ... ірі ... еді. Б. Майлин, М. Әуезов, М. Мүсірепов қаламынан ... ... ... ... ... ... Оның ... себебі, шығармалардың
көркемдік-эстетикалық қуаттылығында болса ... ... ... көп ... өмірдің өзекті мәселелерін алға тарту үлкен жазушылық шеберлікті
қажет етеді. Шағын ... ... ... ... оның алуан
қырын кең қамти суреттеуге ... бола ... ... ... ... ... ... – әдебиеттің ең қиын ... Ол ... ... ... ... ... [32, 246 б.].
Қаламгер Ә. Кекілбаев әңгіме жанрының шебері. Ол ... ... ... ... ... ... сол ... адам образын көркем
жинақтауда өзіндік дара қолтаңбасын таныта алды. ... өз ... ... көрінісін бейнелей келе, соған лайық адам
характерлерін жасауда үлкен табыстарға жетті.
Ә. Кекілбаевтың «Аш ... атты ... ... ... ... ... келе ... сәті көрініс табады. Шағын ғана әңгіме
Құрманғазының қоңыр далаға ... ... ... ... жалғыз
жортқандағы көңіл-күйін, ой-сезімін суреттейді. Елінен жырақта жүрген қиын-
қыстау кезінде де Құрманғазының қасынан табылған серігі ... ... ... қоңыр үйге қонған Құрманғазы қара домбырасын қолына алып
күй шертеді. Домбырадан ... ... әуез ... ... көкірегін
күмбірлетіп, жүректерін тербегендей сезімде қалдырады.
Құрманғазы – ... ... ... ... ... ... де
асқақ. Ол өз өмірінде көп ... ... ... Оның ... ғана бас иген ... ... биіктігінен деп білуімізге
болады.
Көркем образ сомдау кейіпкердің ... ... ... ... қаламгер Құрманғазының сырт ... ... ... ... суреттемейді. Автор оқиға сюжетін баяндай отырып
Құрманғазының сырт көрінісін сипаттап ... ... ... ... ... ... ... қызарған үлкен ала ... ... ... кісінің ересен үлкен саусақтары», «алапат
кісі», «одырайып оқшау біткен ... ... «дөң ... ... көбейіп келе жатқан шұбыртпа ... ... көк ... ... суалғаны... » Әңгімеде суреттелген кейіпкердің ... ... ... ... келе ... ... ... байқаймыз. Ал әңгімедегі үй иесі ақсұр шалды ... ... ... ... ... ... шал. Көк ... қабағы,
селдір мұрт, ұзынша сұйқылт сақалы бет-алдын ... ... ... ... ... болмаса, жүзін әжім алып жарымапты. Ылғи
назарын тіктемей бейтарап қарайтын қоңырқай көзі ... ... ... бір мырс етіп ... ... ұзақ уақыт ел ... енді ... ... ... қалған кісіге тән ... ... бар. ... бәрі ... ... де ерніне енжар
апарады. Бірақ осқырынбайды. Зілді ... ... ... қара ... қозғалақтап, ту сыртындағы құс жастыққа қарай ... ... ... шал отырған орнынан қыбыр еткен жоқ. Келіні ... ... ... ... имей қол ... [33, 22-23 бб.]. Үй ... ... қимылы арқылы автор оның болмыс-бітімінен де ... ... Ал ... келе жатқан жолаушының әңгімесін үнсіз ... ... ... ... ... бейнесі шығармада көп
көрінбесе де, ... оның сырт ... ... суреттеп өтеді: «Ашық
омырау, қынама бел қара мауыт бешпет, шашақты ... ... ... ... Бұл келгелі жақ ашқан жоқ. Отырысы мығым.
Көз тастасы да кербез» [33, 22 б.]. ... ... ... көрсеткіштер
арқылы ашылады. Қаламгер қолданысындағы «қара мұрт» тіркесі бүтіннің
орнына ... ... ... ... бұл тәсіл ішкі ... ... ... ... образын жасауға жұмсалған.
Көркем шығармада суреттелген табиғат суреттері әртүрлі ... ... ... ... ... ... келе ... жолаушының
көңілі табиғатпен үндестік тапқан. ... ... ... ... ... ... та ... кеңейтіп, күн көзі
ашылады. Автор осы сәтті кейіпкер көңілімен, ... жан ... ... ... бейнелі түрде ... ... ... ... ... ... шаң ... күн жеп, сарала етек боп
қалған далаға сыздықтап көгіс тарапты. Жер ... ... ... ... ... ... бауыр көтеріліп келеді. Ыдыны әбден қанған
қылтанақ кешелі-берлі күн ... ... ... Күн көзі ... ... қара ... ... аз күн күле ... ... ... ... ... ... ... жата кетті.
Қара ат анда-санда бір пысқырып ... шөп ... ... ... ... ... тізгін қажап ісіне қызарып ... ... ... ... ... ... ... ұйысып біткен тып-тығыз
қара ... ... ... Сосын ніл көк аспанның бір ... ... ... ... ақша ... көзі ... кетті.
Қазір бар дүниені бауырына әкеп ... ... ... жоқ. ... көл-
көсір шалқып, қашықтап кеткен. Тар қамаудан мынандай бостанға шыққан
кісінің көңілі өсіп шыға ... ... [33, 15-16 ... ... ... де күйшінің жанынан табылған серігі домбыра
болды. Домбырасын қолына көп алмаса да, жат ... ... ... ... құлазыған күйішінің бойына күш-қайрат дарытқан, туған
еліне ... ... ... көп ... қайта тірілтіп, өмірге деген
сенімін, үмітін өшірмеген осы қарағай домбырасы еді. Ал ... ... ... сейілткен, көз ... ... ... ... мен ... ... биігі болды. Биік тау асқақ арманның ... ... күй ... толтырып, нәзік әуеннің сыртқа толықсып
шығуына септігін ... ... ... көз тартар сұлу келбеті, күзгі
даланың әрбір шөбі мен ... дала ... ... ... ... ... күй ... «Жолға шыққалы төңірегінен көз ... Кеше ... бұл ... бұл тебіренбеген бір тосын әуен ... ... ... ... шарт өзгеретін тепсінген үн емес.
Делебеңді ... ашу ... ... ащы ... ... ... әуез. Ақтарыла салмай, шым-шымдап ... ... ... көз ... еді, күн бойы ... ... көк мұнар күн
кештете сейілейін депті. Сол ... ... ... ... ... емес. Кейбірі ойдым-ойдым үздік-үздік болса,
кейбірі тым аумақтылау. Ағарғандардың астындағы көкшіл ... ... ... тау ... ... осы ... - деп ... ол.
«Әзіреттің Алатауы» айтылатын көне дастандарды жастайынан көп естіген.
Сонау қалың мұнар ... ... ... да ... асқақ тауға
көзі буланып ентелей қарады...» [33, 20 б.]. ... ... ... ... «Алатау» күйі күйші көкірегінде күмбір қағып,
өрби берді. Үш-төрт үйлі ... ... ... қонған күйші қолына
домбырасын алып осы күйін шерткенде, тыңдаушысының туған ... ... ... ... бір ... ... ... қазақ қаламгерлерінің үлкен табысы – жазушылардың өрнекті,
образды көркем тілі. Осы ... ... ... ... Кекілбаев өз ойын бейнелі ... ... ... ... ... мінезді шынайы бейнелеп беруде қазақ халқына ... мен сөз ... дәл ... ... отырған. «Ең бір
жұмсақ етіне ащы тырнақ тигендей іші ... долы ашу да ... ... ... көк тырнағын шанши сала жан ... ... ... да жан ... ... қар, ... ... қалың
самырсын, қарағай да біресе көкті жауып, сел ... ... ... қара түнде жау тиіп опыр-топыр жөңкіген қара ... ... ... ... тұлғалы кісінің ересен ... ... қара ... белі ... ... ... ... ашу тырнап тастаған ащы ... ... ... ... «Жап-жазық даланың жатысы да ... ... дала ... ... ... ... да қылықты» т.б.
Әңгімедегі «ашу тырнап тастаған ащы ... ... ... ... ... Ол күйші өмірінің шындығын меңзейді, билік құрған әділетсіз
заманның құрбаны болған күйші ... ... ... байқатады. Т.
Әлімқұловтың «Көк қаршыға» атты повесінде де қаламгер «қырау ... ... ... ... ... ... Ақанның қиын тағдырын
суреттеп өтеді.
Өнер адамы өнер құдіретінінің алдында ғана бас иеді. Осы ... ... ... ... Қазақ әдебиетінде өнер адамы тағдырына
қалам ... ... ... ... повесіндегі Сейтек те өз өмірінде
көп қуғын-сүргінге ұшырап, бірнеше рет абақтыға жабылған. Сейтектің ... ... ... ... ... ... ... қаламгердің «Сейтек сарыны»
повесінде сөз болады. Тәкен жазған ... Әбіш ... ... қайыстырар домбыра үніне қайрат бітіріп, өмірдің әділетсіз беттерін
домбырамен шертіп ... ... ... үнмен шыңдаған өнер адамдары.
Сейтек те, Құрманғазы да қайталанбас халық ... ... ... ... ... үшін, халықтың мәдениеті мен өнері үшін үлкен
құбылыс болып табылады.
Тәкеннің ... ... ... ... ... ... ... қиын тағдырына Сәруар шалдың ... ... ... ... ел ... аңыз ... ... Сейтектің өмірі,
оның күйлері Дәрменге етене таныс. Дәрмен тартқан ... ... күйі ... ... кеткен сүйкімсіз шалдың» жүрегін жібітіп,
көзіне жас үйіреді. Оған ... ... жас ... Сейтекпен
өткізген бірнеше күндерінің елесі еді. ... он алты ... ... одан ... өнердің қыр-сырын үйренген. Сахалин түрмесінен
қашып шыққан Сейтекке туған жер топырағы бұйырып, ... ... ... ... қиыншылықты басынан кешірген Сейтектің сыртқы ... ... ... «Жат ... түсі адам ... жүдеу. Бірақ
шүңірек көзі өңменіңнен өтіп кетердей сұсты» [34, 192 б.]. Сырт ... ... ... ішкі ... ... ... әкесі ғана.
Күйші тартқан күйден қатты тебіренген ол ... ... ... Қоңқақтың қара ниетіне жол бермей, Сейтекті өз ауылына алып кетеді.
Әкенің мұндағы ойы күйшіні ... ... ... ... жанды күйшіден
күй үйреніп қалуы еді. Тарихи ... ... ... өз ... көп ... ... рет абақтыға жабылып, Сахалинге жер
аударылған. Повесте Дәрмен тартқан «Замана» күйін күйші ... ... осы ... ... Ол ... ... ... А. Жұбанов
былай дейді: «1904 жылы Сахалинде Сейтек өзінің белгілі «Замана» күйін
шығарады. Одан ... ... ... ... ... Бұл екеуінің ішінде
әсіресе «Замана» ... ... ... күйі» де ауыр, бірақ онда кейде
күннің көзі ... ең ... ала ... ... ... Олай ... себебі – Сейтек «Айдау күйді» нағыз қашар алдында
шығарған болу керек. Сондықтан онда ... ... ... ... 38-39 ... – ұлт ... күре ... Домбырадан шыққан күй әуені
халықтың ғасырлық тарихына, өмір-тағдырына куә. Әбіш пен ... ... ... ... күй ... ... ашып көрсететін
шығармаларынан көреміз. Қос қаламгер де ұлтымыздың киелі ... ... ... ... Олар ... жанына жақын тұтып, оның қадір-
қасиетін өз шығармалары арқылы оқырманына жеткізуді басты ... ... ... ... ... ... ... деген
сүйішпеншілігінен бүгінде қазақ прозасының төрінен орын алып отырған құнды
дүниелер туындады. Ұлттық өнеріміздің ішінен күй мен ... ... ... осы ... ... дара ... ... әкелген
қаламгерлер өнер адамының әдебиеттегі бейнесін толықтырып қана қойған жоқ,
сол өнер саңлақтарының жеке басындағы ... ... ... ... ... ... ... айналдыра отырып оқырман назарына ұсынады.
Өнерпаз адамдардың өміріндегі ... ... ... ... баруы заңды құбылыс. Есімдері халық жүрегіне өлең-
жырымен, ән-күйімен, елеулі еңбегімен ... ... ... Абай, Ыбырай, Шоқан, Біржан, Ақан, Махамбет, ... ... ... ... ... ... бейнелері
әртүрлі жанрда, идеялық-көркемдік дәрежесі ... ... ... прозасында әртүрлі тақырыпқа қалам тіреген Д. ... ... ... мен ... ... ұлт мұраты мен халықтың
бітім-болмысы, сондай-ақ салт-санасы мен дәстүрлі мәдениеті жиі көрініс
береді.
Қаламгер Д. ... ... ... ... ... бас ... ... қасиетті даралап көрсететін шығарма. Қысқа ғана ... күй ... сөз ... ... келе жатқан өнерінің бірі – күй айтысы. Бұл өнер өте
күрделі. Күй айтысына ... өнер ... озып шығу кез ... тимеген. «Ұзақ күйдің ырғағын жалғыз мәрте салғанда-ақ қағып
алып, қайта тартып беруге ... ... аса ... ... ... ... шаһарына күй ... ... ... ... күйші
бейнесі әңгіме барысында оның іс-әрекеті мен ... ... ... ... Сондай-ақ жазушы әңгімеде кейіпкерінің ішкі ойы ... ... ... ... өнер құдіретінің адам өміріне тигізер
әсерін алға тартады.
Әңгімедегі оқиға желісіне негіз болған күй ... ... ... мен ... ... күйшілері шығып, бақ сынасады. ... бас ... ... ... ... ... алмаған түрікпен
күйшісі күй айтысынан жеңіледі. Әміршінің ... бес ... ... ... ... ... бармайды. Осы кезде ортаға Қайрауық
күйші ... ... сырт ... жігіттің жүдеу киіміне, ... сабы ... ... күле ... ... жас ... қарайды. Әмірші Иланшы ... да ... ... сырт ... ... күй ... ... тұрып кетеді.
Әйтсе де, Қайрауықтың сырт ... мен ішкі ... ... ... болып шығады. Тума дарын өнер иесі Қайрауық тартқан күйдің соңғы
сарынын сала ... ... бес ... де ... ... Бұны ... Иланшы Қадырхан ... ... ... өз ... алып ... ... күй ... қарапайым
Қайрауық күйшіні Отырардың ... ... ... әмірші өнердің қасиетін білетін жан. Оны әңгімедегі қысқа
қайырылған ... мен ... ... ... ... ... ... Қайрауық күйшінің бейнесі жазушының
суреткерлік қиялының нәтижесінде көркем жинақталған.
Көрнекті қаламгер Д. ... ... ... ... ... де бірін-бірі қайталамайды. Д. Досжанов шығармалары
қандай тақырыптарды қозғамасын жазушы ... ... ... ... өз ... ... ... Сол себепті жазушы шығармалары өзінің
өзектілігімен, жаңаша сипатымен, қызық оқиға ... тіл ... да ... жоймайды. Қаламгер үнемі кейіпкер ... ... адам ... ... ... адам жанының небір жұмбақ сырларын
тебірене жазады. ... ... ... тұсы да – осы ... ... ... ... характерін жан-жақты зерттеуінде.
Қаламгер таңдаған тақырып, сол тақырыпты ой елегінен өткізе, қиялында
қорыта отырып көркем туындыға а йналдыру, әрине, ... ... ... Жазушылық шеберлік, оның қыр-сырын тереңірек тану ... ... ... ... ... ғана ... Досжанов жазушылық өнердің ... ... ... ... ... ... еңбегі, әкелген
жаңалығы зор. ... ... ... үңіліп, қазақтың көне тарихы туралы
сыр ... ... жер ... ... тарихи оқиғаларды
суреттеген ... ... ... ... ... туралы
«Жібек жолы» атты тарихи роман жазған, одан бері ... ... ... ... ... ... жазған «Мұхтар жолы»,
Абайдың ғұмырнамалық кітабы «Абай айнасы» қаламгердің қажырлы еңбегінің
жемісі. Жазушы ұлы ... ... жиі ... ... «Өз ажалымен өлмеген адам» хикаятында ұлы Абай өмірінің
соңғы күндері трагедиялық хал ... ... ... ... ... ... арналған деректі дүние. Мұнда автор көбіне шетел, орыс
дереккөздерін арқау ... ... ... тың ... ... Ал
«Мағжанды өлтіргендер» әңгімесінде ақын М. Жұмабаевтың соңғы күндері сөз
болады. ... ... ... ең бір ауыр, тығырыққа ... ... ... қаламгер Мағжанның өлімі мен өмірі туралы
ойларын ... ... ... ... ... өрбітеді. Елі мен
жерінің ... жаны аши ... ... ... ... ... ... Ұлтының болашағын ойлаған ақын аумалы-
төкпелі кезеңде көп қиыншылықтарға кезігеді. Оған ... ... ... жала
жабылып, өлім жазасына кесіледі. Әділетсіз заман, ел ішінен шыққан ... ақын ... ... балта шабады. Бірақ ақын рухы биік
еді. Ақын рухының биіктігі, өшпес ... ... ... бірнеше жылдан
кейін қайта қауыштырды.
Қысқа ғана әңгімеден Мағжанның азаматтық тұлғасын, биік парасатын,
өлімнен қорықпайтын ... ... ... ... ... ... өлімнен қорыққан жоқ, ол өзінің өнерін тұншықтырғысы ... ... ... ... алмай, оны сынға алып, өнер ... ... ... ... замандастарының ел болашағына жани аши
қоймайтынына көзі жетті. ... ... ... ... ғана ... ... ақынның бойындағы қажыр-қайратты, өлімнен ... ... ... ... ... ... ... ату туралы үкім тасқа
басылып, қол қойылып қойған.
– Өлімнен ... – деді ... ... ... – Шын ақындық,
адамдық рухым ... ... ... ... ... әр ... әр бетінде қалған, алдыңда отырған құр қауқармын, ... ... [36, 354 ... ... өнерге ерте барған. Жазушының алғашқы шығармаларынан
реализм белгілері айқын байқалады. Ал ... ... ... бояуынан бірте-бірте пәлсапашылыққа ауысқанын байқаймыз.
Мағжанның ішкі толғанысын, өз ойынан шошынған ақынның ... ... ... ... терең толқынды ойларға бастайды.
Ақын өлімінің шындығын ... ... ... ... ... ... Мағжан өзін оты сөніп, суып қалған моржалы пешке ұқсатады.
Таң ертең оянған сәтте ... ... суып ... ... ... көзіне абажадай оттық моржа елестейді. Жұбайының: «Дереу отын
әкеліп, от жағып жіберейін, ... ...... ... ... ... ... от қойса, жалын өз денесінің төменгі жағын, пешке
айналған тұсын орап ... ... Бұл ақын ... ... ... еді. Алда ... ... әділетсіз әрекеттерді жазушы
Мағжанның түсі арқылы да сездіреді. ... ... ... ... ... есік алдына дейін жетіп, бірте-бірте ... «Бұл ... ... ... үйді ... ... ақысына да түгел
төлеген жоқпыз» деп, әлгі суға еңкейіп, ... ... ... ... ... болмайды, толқыны қарсы ұрып, жалданып, ... ... ... ... ... көріп еді, ап-ащы, ... ... ... ... ақын ... түс ... алда ... оқиғалардың
болмысын дәл топшылайды. Енді бірде Мағжан ауруханада ауыр халде ... ... ... ... ... ... ... өзінің екінші
сұлбасының аяқ жағында отырғанын есіне түсіреді, өзін де сондай жағдайда
елестетіп, әлде бір ... ... ... ... ... ... ақынның ішкі сезімімен астасқан көңілін, Мағжанның ойы мен ішкі
толқынысын осылайша астарлы ой ... ... ... ... ... күдікті ойлары арқылы қаламгер ақын ... ... ... ала ... Сол арқылы суреткерлік шеберлігінің мол
қуатын танытады.
Мағжанның түбіне жеткен өз ... өз ... ... ... қыз бен ... ... ... өзінің жеке басының
қамын ғана ойлап жүрген төраға бейнелері көп көрінбесе де, олардың сөздері
арқылы ... ... ... ... ... ... қаламгер кейіпкер
бейнесін, оның характерін шынайы даралауда шеберлік ... ... мен ... ... ара ... тап басып, ақын ... ... ... ... ... жасаудың шебер үлгісі адам бойындағы
адамгершілік қасиеттерді аша түседі, кейіпкердің ойы мен ... ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттен жұрдай
екені оның өз сөзінен байқалады. Ал авторлық баяндаудағы ... ... жуан ... ... ... ... кірді», «Төрағаның құлағына
«поэзияның ... ... сөз ... жақты. Иге салған терідей
былбырап сала берді» деген авторлық баяндаудан ... ... ... ... ... ... ізіме түсіп ұстап әкетеді-ау, халық жауы етіп ... деп ... ... ... ... басы үрейден ада. Қорыққаны,
түңілгені – сөз ... ... ... ... жөні бар ... қой ... қасқыр еніп кеткендей итше ... ... ... ... ... ... ... Осындай да
қаныпездік болады ... деп ... ... ... ... болмас.
Соншама жек көретіндей, шетімен тілмен тырнап ... ... не ... Көре ... басымда дәулетім жоқ, бақталас болатындай бағым
асып қай ұшпаққа шығыппын. Жақсы өлең жазғаны үшін кінәлі ме?» ... ... ... ... ... ... үлкен.
Мағжанның ішкі күйінішін, толқынысын, сезім толқындарын тербеуде ... ... ішкі ... ... ... ... әңгімеде автор мен
кейіпкер монологының ара ... ... ... ... ... ... ... ойлап, тәуелсіздігі үшін күрескен ақын.
«Мағжан Жұмабаев пен Мұхтар Әуезов – ұлт бостандығы мен ... ... ... қайрат көрсеткен арыстарымыз. Мағжан ақын сол күрестің
құрбаны болды...» [37, 53 ... ... әр ... тіршілік кешкен асыл перзенттер, өнегелі
өнер иелері, теңдессіз іс тындырған ... ... ... терең
насихаттайтын шығармалардың қатары кеңейді. Аталмыш кезең қазақ прозасында
өнер адамы, дарын ... ... өз ... ... ... ... ... сомдаған қаламгерлер қазақ әдебиетін биікке
белеске көтерді.
Тарих ... сыр ... ... тек ... ... ... қоймай, бүкіл халықтың өзіне ғана тән ... ... ... ... ... өнер мен ... ... байланысынан туындайтыны
ақиқат. Образ сол өмірлік ... ... ... ... ... іс-әрекетінен, өзара ... сөзі ... ... сүйініш-күйінішінен, дүниетанымы ... ... ... ... ... бойындағы түрлі қасиеттерден
қоғам тірлігі, заман ағымы байқалып отырады.
Тарихи оқиғаның мәнін ашуда, оған ... баға ... ... ... мен көркемдік қиялдаудың ара жігін ... ... ... дәуір шындығын, тарихи тұлға мінезін қазіргі заман
тұрғысынан тану мен бағалау ... ... ... ғана ... ... да нақтылайды.
Шоқан – қазақ халқының біртуар перзенті. Оның қазақ халқы мәдениеті
мен өнерің өркендеуіне ... ... мол, ... ... ... ... зор. ... – тарихи тұлға. Оның әдебиеттегі бейнесін алғаш
сомдаған ... ... ... С. ... ... ... «Аққан
жұлдыз» романы негізінде Шоқанның әдебиеттегі бейнесі қалыптасты. Роман
этнографиялық, шежірелік, ... ... ... аса бай. ... С. ... ... да ... Қаламгердің «Шоқан асулары»
атты повесі ұлы ғалым Шоқанның әдебиеттегі көркем ... ... ... ... ... ... мен халық өмірінің
ерекше тұстары секілді бағалы қасиеттерді бойына жинақтаған шығарма. ... ... адам ... ... ... ... ... өмір
құпиялыры ақтарылады. Осы кезең қазақ қаламгерлері Шоқанның әдебиеттегі
бейнесін өз шығармалары арқылы ... ... Д. ... ... әңгімесінде Шоқан өмірінен қысқаша сыр шертеді. Шоқанның соңғы
сапарға ... сәті ... ... ... ғана ... Шоқанның
туған жерге деген сағынышын аңғарамыз, ой-арманын танимыз. Тезек төре ... ... ... диологтан олардың өмірге деген ... ... ... рас. ... сәтім асық жардың қызықты ... өтіп бара ... ... Көкейге түйген ойларым көп ... ... ... ... ... ... мал болмайды. Ой баққанша, қой баққан көш артық.
– Бай бір ... ... ... ұмыттыңыз ба, төре. Ал қағазға
түскен асыл ой ... ... ... ... ұмытылмай жетеді»
[36, 228 б.].
Шоқанның сөздерінен терең ойды байқаймыз. Ол ғылымның халық болашағы
үшін ... зор ... ... ... Осы ... қысқа ғұмырында
ұлы істерді атқарды, оның еңбектері қазақ ғылымының бастау ... ... ... атты ару» романы да қыршын ... ... ... ... жарқ ... Шоқандай аяулы жанның тағдыры
сөз болады. Жазушы романда ұлы ғалым, этнограф, тарихшы, ... ... ... ... ... яғни ... бір жыл ... арқау еткен. Романда ғалымның туған ... ... ... ... ... және өз ... сүйспеншілігі, жары Айсараға деген
махаббаты кеңінен баяндалады. Қаламгер Т. ... ... ... де ... ... бір ... сыр шертеді. Әңгімені
Шоқанның ... дер ... Ерте ... зерделі жан халқы туралы терең
тебіренеді. Шығармада жазушы психологиялық пернені дәл ... ... Б. ... ... ... көркемдік даму арналарын
зерттей келе, Т. ... ... ... атты ... әңгімесі туралы мынандай пікір айтады: «…төрт-ақ парақ «Сапар ... ... ... ... ... ... ... ұлы ғалымның
ішкі драматизмі ұлттық ... ... ... ... ... ... ... сезді. Сондықтан көлемі шағын әңгімеде персонаж
көп. Ет жақыны, алыс ... ... ... ... ... отырып, сол кездегі бүтін қоғам диалектикасының «микроклиматын»
жасады. Бұл – ... ... ... ... Сол ... ... ... позициясы қылдан нәзік шеберлікпен
тұтасып, жұмбақ бейненің жан сырынан хабардар ... ... ... ... тым тәкәппар. Жазушы оны әртүрлі штрих арқылы айқындай түседі.
Мұның бәрі қазақ көркемсөзіне жазушы ... ... [38, 232 ... ... ... тарихи шындықтың ... ... ... ... бір ... Қаламгердің өнер тақырыбына арнаған
туындылары көлемді емес. Жазушы ... ... ... құнды
туындыларды жазып, оларды халық назарына ұсынды. Эстетикалық талғамы ... ... оның ... ... деген нәзік сүйіспеншілігін
байқаймыз. Өнер құдіретін, оның қыры мен ... ... ... ... ... сол ... өмір шындығын көркем шындықпен беруде шеберлік
танытқан. Өнер тақырыбына қалам тарту ... ... ... шындықты
екшеп, сұрыптап, толықтырып, одан көркем ... ... ... ... шығармаларынан көреміз.
Қазақ әдебиетіндегі тарихи тақырыпты қозғаған туындылардың көпшілігі
кең көлемді эпикалық шығармалар болса, тарихтың ... ... сөз ... ... оның ... ... ... Жазушының шындыққа
сүйіспеншілігінен туындаған шағын көлемді туындылары, ... ... ... мен ... ... әдебиеттегі Тәкен ... тұр. ... ... ... ... көп ... ... әңгіменің
бүкіл көркемдік қыр-сырын мейлінше терең меңгерген жазушы. Қысқа көлемді
әңгіме жанры арқылы тарихта орын ... ... ... ... суреттеу
үлкен қаламгерлік шеберлікті қажет ... ... өмір ... ... бір ғана әңгіме бойына сыйдыру оңай емес. Осы негізде
Тәкен Әлімқұловты әңгіме ... жаңа ... ... десек те болады.
Қазақ халқы сөз қадірін білген, қандай дау болмаса да сөз төрелігіне,
қисынды ... ... ... ... ... ел мәселесіне әділ төрелік
етіп отырған ойға жүйрік, ... ... ... ... болған. Халық дауын
айтып сол билерге барған. Би ... ... сөз ... ... ... сондай-ақ табанда тауып айтар тапқырлығымен,
ешкімнен именбейтін батылдығымен, сабырлығымен ерекшеленген. Халық өмірінің
тереңіне ... ... ... ... әділ ... ... өміріне
куә боламыз. Шешендік өнердің негізін қалаған Майқы би, ... ... ... ... ... ата, атақты билер Төле, Қаздауысты Қазыбек, Әйтеке
мен Жәнібек, ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай
т.б. болған.
Тәкен Әлімқұлов қазақ жазба әдебиетінің негізін ... ... ... ... ... классик ақынымыз Абай шығармашылығын жан-
жақты зерттеген қаламгер. Әдебиет әлемінде сыншы ретінде ... ... жан» атты ... ұлы ... ... Бұл ... ... ұлы
классик ақын Абай шығармашылығын зерттеген құнды дүние. Тәкен ақын
шығармашылығын ... ... Абай ... қысқа әңгіме ... ... ... ... ... ... Абайдың
Сеңгірбай мен Мұратәлі ... ... ... айтқан төрелігі
әңгіме болады. Дауын даумен жойған Сеңгірбай маңдайдың ... өз ... ... ғана ... ... көп ... ... мағыналы
сөздің ойлы түйіні болмаса, сөз қадірі кетеді екен. ... ... ... авторлық баяндау, кейіпкер сөзі, ... ... ... ... ... ... біле ... «Бөтен сөбен
былғанса сөз арасы, ол ақынның білімсіз бейшарасы» деп өлең шығарған Абай
дау-дамайда ... ... жол ... Көп ... ... ... ... алған Абай « – Қазақ тілімен жаққа сүйенеді.
Бұл маңдайдың соры. Менің де сорым бар» – деп, орнынан ... ... ... ... ... ... ... әлемін даралап айтуымызға болады.
Суреткердің тілінен ұлттық дәстүр, ... сана ... ... эстетикалық көзқарасының түп-тамырында ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сана мен ұлттық ойлаудың
ерекше тұстарын байқай аламыз. ... ... ... ... ... ... «бұғыңқы бес үйдің» жабырқау бейнесін баяндаумен
бастайды. Автор сюжет ... ... ... ... өз ... үйлі ... ... өмір-тіршілігімен, негізгі ... ... ... ... Авторлық баяндау арқылы шебер
берілген ауылдың «аулақтанған ... ... қаяу ... ... ... ... ішкі жан ... тебіреніс толқындарын
тербейді. Баласын ... ... ... Бетпақдалада өз үстемдігін
орнатқан қыс Ықыластың жолын бөгейді, «қасы қырау, ... мұз ... ... ... ... ... жатқан баласына баруына кедергі
болады. Мұндағы табиғаттың ... ... қыс ... ... ... ... ... жасаған үстем тап өкілдерінің ... ... ... ... ... ... әр ... сомдайды. Ықылас алдымен
өнер адамы. Ол қобыздың ... ... ... ... түсінген, жүрегінің
пернесімен күй толқыған асқан талант иесі. Әңгіме барысында Ықылас ... ... ... ... ... Ел билеген жуандар мен
жемқорларға ешқашан бас иіп ... ... өр ... ... ... оның характерін ашу арқылы жасалады, ал характер тартыста ... 352 б.]. ... ... ... тартысты Ықыластың осы
характерін ашып ... ... ...... ... ... Ол өмір ақиқаты, оқиға шындығы. ... ... ... ... пен старшин арасында басталады. Сол арқылы жазушы ... ... ... ... әлеуметтік тартыстың желісін ... ... ... сан ... сырлары Ықылас пен старшин арасындағы
ой жарысы мен мінез қақтығысы арқылы ... ... ... о ... өнер
иесі Ықыластың елді билеп-төстеп үйренген ... ... ... да, аяғында қобызшы шалдың жас баласының ... ... ... ... ... ... ... қарсылық көрсеткен, әкеге араша
түсіп, абақтыға жабылған жас ... ... ... саяды. Баласын
құтқаруда Ықылас өзінің өнеріне сеніп, қара ... ... ... мұдағы басты мақсаты дуанбасыны күй құдіретімен өзіне қарату
еді. ... ... ... ... тек ... ... ... ғана
келеді. «Ерден» күйі ... аңыз ... ... ... ... алдына
елінің жоғын жоқтап барады. Күй аңызы бойынша Ықылас өз өнерінің, ... ... жеңе ... күші бар ... ... ... қорлық көрген ауыл адамдары Ықыластың Ерден дуанбасыға барып, шағым
айтуын мақұлдамайды. Бірақ Ықылас: «Егер би бір ... ғана ... ... ... ... бар адамдарды билейтін күш бар, менде, ... ... ... өзін ... ... ететін қобыз бар» –
деп, өнердің тылсым күшіне ... [35, 288 б.]. Күй ... ... ... жүзеге асады.
Өмірдің өз шындығы бар да, ... ... ... көркем шығарма
шындығы және бар. Ой мен қиялға ерік беру, ... ... ... ... ... жазушы шығармасын көркейте түседі. Тарихи оқиғаны
түрлендіре пайдалану өнер ... ... ... ... өмір ... ... келіп жинақтау тәсілі көркемдік шешім ретінде көрінеді.
Шығармадағы кейіпкер мінезінің ішкі қыры ... ... мен ... ... негізінде жүзеге асып отырады. ... ... мен қыса ... ... Ықылас бейнесін айқындай түсіп,
оның жан әлемінде болып жатқан көзге ... ... ... ... оны ... ... Сол арқылы жазушы кейіпкерінің ішкі
толғанысын әңгімеде шебер береді. Адамның сезімін, ... не ... ... ... ... ... қиын ... болып саналады. Бұл тәсілді тек
тарлан таланттар ғана игере ... ... ... ... ... сомдау арқылы күйдің құдіретті
күшін, өмір шындығының ... ... ... ... шебер бейнелеген.
Күй адамға психологиялық жағынан қатты әсер беріп, оның адам көңіліндегі
дертті емдеп ... ... күші бар ... ... жеткізуді
көздеген қаламгер өмірде болып жатқан қайшылықтар мен әділетсіздіктерді ... ... күй ... ретке келтіруге болатындығын шығарма желісінде
баяндайды.
Күй - құдіретті өнер. Қазақ халқының рухани өмірінде күйдің атқарған
ролі ерекше. ... ... үні – ... үні ... ... айта
алмаған шындықты домбыра сазы жеткізді. Домбыра халық тарихынан сыр шертіп,
әлеуметтік қайшылықтарды да музыка ... баян етіп ... Яғни ... ... мен арман – мақсаты күй айдынынан көрініс тауып отырды.
Сондықтан ән мен күйді, әуен мен ... өте ... ... ... ... ... ... көп үміт артқан, арқа сүйеген болатын.
Ұлттық өнеріміздің төрінен орын ... күй – ... ... ... Қазақ халқы ән мен жырды сүйген, оны жан дүниесімен түсіне ... Сол ... де ... музыкалық неше алуан түрін жасаған шебер халық
болған. Қобыз бен домбыраның халық ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінде қобыз бен домбырадан
басқа үрме аспаптарының да орны ерекше екені белгілі. Үрме ... ... саз бен ... ел ... ... сері ... ... сыр шеркен қаламгеріміздің бірі – М. Мағауин. Қазақ әдебиетінде
М. Мағауинннің ... аты ... өнер ... ... адам тағдырын
терең суреттеген шығарма. Шығармдағы Тоқсаба, ... сал, ... т. ... ... ... ... оны бағалай білген жандар. Атақты Қызай
күйшіден күй үйреніп, бата алған Тоқсаба ... ... ... ... ... шығармада шебер көркемдік шешімін тапқан. ... ... ... ... ... күйшінің өзіне ғана тән күй
шертісіндегі ерекшеліктер ... ... өнер ... ... ... мінез даралығы неше түрлі көркемдік тәсілдер арқылы ашылған.
Домбыра пернесінен туған сазды әуез, ... ... мен ... ... адам ... ... ... жүрек қылын шертетініне осы шығарманы оқи
отырып куә боламыз [40, 280 б.].
Адам ... ... ... үшін ... тың ... ... ... Көркем әдебиетте образ жасаудың әртүрлі әдіс-тәсілдері бар.
Қазақ әдебиетінде көркем бейне жасауда ... ... ... бірі – М. ... ... өз шығармаларына негіз еткен
оқиғаны суреттеуде, ұлттық ... ... ... образ жасауда түрлі
көркемдік әдіс-тәсілдерді суреткерлік ... ... ... шығармаларындағы сюжеттік желілер әр ... ... ... ... өмір шындықтарының шынайы келбетін кескіндейді. Қаламгер
кейіпкерінің ішкі әлеміне терең үңіледі.
Жазушы ... адам ... ... ... ... ... Мағауин шығармашылығының ерекше тұсы – жазушы өз кейіпкерінің
ұлттық мінезін шынайы бейнелеп ... ... ... ... ... жиі ... ... кейіпкерінің қай-қайсысын алып
қарасаңыз да, олардың бойынан қазақ халқының психологиялық ... ... ... ... ... ... ... олардың есте
қаларлықтай бейнесін, тіршілік-тағдырын сол ... ... ... ... ... сабақтастыра бейнелеген көркем
шығармалар аз ... Сол ... ... ... де өз ... ... жаңа белесіне қол арта отырып, көркемдіктің көкжиегіне
көтерілді. Тарихи тұлға өмірін, ... ... өз ... ... қаламгерлердің барлығына ортақ мақсат бір еді. Олар ... ... ... әр ... өмір сүріп, әрқилы тағдыр кешкен айтулы
тұлғаларының ел ... ... баға бере ... ... күрделі
бейнесін көркемдік тұрғыдан жинақтады. ... ... ... ... ... ... ... тән қасиет бой ... ... ... ... Осы жолда тың суреткерлік ізденістер
байқала отырып, әр қаламгер өзіндік стильдік ... ... ... ... ... және жазушы шеберлігі
«Творчествосында өзі өмір кешкен ... ... ... ... қатарлы идеяларын көркем образдар арқылы білдіру – суреткер үшін
аса қажетті әрі ... ... [41, 167 б.]. ... ... ... ... ... байқалмақ.
60 – жылдардан бастап жаңа сипаттағы шығармалардың дүниеге келуінің
басты себебі – қоғам мен адам ... ... ... шығармаға негіз
болып, олар тереңірек талда бастады. Адамды жеке ... ... ... оның ... ... көз ... Табиғат пен
адам байланысы қаншалықты жақын боса, қоғам мен адам да бір-бірімен ... Адам ... сөз ... ... ... ... деп ... шетке бөліп ала алмаймыз. Өйткені қоғамды ... ... ... дамуына байланысты әдебиеттегі адам бейнесі де күрделеніп дами
түседі. Адам ... ... ... ... ... ашылып жатады.
Қоғамның алға жылжуы әдебиетіміздің тақырыптық ауқымын кеңейтті. Соған
байланысты қазақ әдебиетінің алған шептері мен шыққан ... аз ... ... кеңеюінен творчестволық еркіндіктің ... ... ... әдебиетінде қазіргі өмір шындығына арналып
жазылған шығармалар қатары кең. Олар ... ... ... ... ... жаңа адам бейнесін жасаған көлемді шығармалар.
«Қазіргі ... ... ... тұлғасын жасау мәселесі аса күрделі,
терең зерттеулерді қажет етеді. Бұл үшін жекелеген ... ... да, ... ... ... ... ашу да шарт» [42, 45 б.].
60-80 жылдар қазақ ... ... мен ... әңгімелері арқылы
замандас бейнесін жаңа қырынан танытты. Қарапайым еңбек адамы өмірінің бір
сәтіне үңіле отырып, сол заманның ... ... ... шеберліктің
биік үлгісін көрсетті. Қарапайым жандардың тыныс-тіршілігін, олардың ... ... еніп ... жаңалықтарын әңгіме еткен шығарамалар
қатары кеңейді. С. Мұратбековтың ... ауыл ... ... рухани әлемдері, замандастар өмірінің көп қырлары көркем де
кестелі бенеленеді. М. ... Д. ... ... О. ... Т. ... ... ... замандас бейнесін
қалыптастыруда бір-біріне ұқсамайтын дара қолтаңбаларымен, жаңа ... ... ... ... ... ... қырлары суреткерлік шешіммен шебер беріліп, замандас бейнесінің ішкі
жан дүниесіндегі ... ... ... жаңа адам ... жасаудағы қадам қазақ әдебиетінде Абайдың
қара сөздері мен Ыбырайдың әңгімелерінен ... ... Ал ... басында жарық көрген С. Көбеевтің «Қалың мал» романындағы ... С. ... ... ... романындағы Қамар,
Б. Майлиннің «Шұғаның ... ... ... ... ... бас ... ... күресі, іс-әрекеттері арқылы жаңа
адамның ұнамды ... ... ... өте келе ... замандас
бейнесін суреттеу заман ... сай кең ... ... ... негізгі тақырыбына айналды. Әдеби ... ... ... ... ... ... ... болмысын бейнелеуде, оны
толығымен ашып көрсетуде жазушының өмір ... жете ... ... ... өнер мен ... ... байланысынан туындайтыны
ақиқат. Образ сол өмірлік шындықты ашуға ... ... ... ... ... қарым-қатынастарынан, сөзі ... ... ... ... мен өмірге
деген қөзқарасынан, жалпы қаһармандар бойындағы ... ... ... ... ... байқалып отырады. «Көркем өнердің өмірді қамту шеңбері
әдебиеттің өресін көрсетеді» [43, 24 б.].
Замандас өмірінен сыр шерте ... ... ... ... ... ... ... жазушы мол дайындық жасауы керек. Жазушы ... өмір ... ... ауа ... әр мезгілін, тау-тасы мен өзен-көлін,
өсімдігі мен жан-жануарын, ... ... ... жете ... ... ие ... ... адам табиғатынан күрделі еш нәрсе жоқ шығар. Содан да болар
осы бір ... ... ... ... әлі де аз ... Ал, ... ... мәнін тереңірек түсінуге септігін тигізетіні анық. ... осы ... адам ... ... ... ... іліміне
әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан қосқан жаңалығының мән-маңызына қарай
айқындалады. Сондай-ақ, ... ... ... адам ... ... қат-қабат психологиялық қайшылықтарды қалтқысыз ашқан сайын оқушы
сүйіспеншілігіне бөлене түсетіндігіне сөз жоқ» [44, 156 -157 ... ... орай ... ... әр ... айрықша міндеттер
жүктеледі. Қоғамның дамуымен қатар, әдебиет те даму ... ... ... ... ... ... жанр түрленіп отырады. ... кең өріс ... ... ... зерттеу қарқындарының
кеңеюінен, шығармашылық табыстарының молдығынан деп түсінуімізге болады.
Оқырманның жүрегіне жол ... ... ... ... аяқталғанша
оқырманын өзімен бірге ұстайды. Шығарманы оқыған кезде оқырманның өзі
шығарма ... ... ... ... ... ... үшін
қуанады, күйінеді, қайғырады, толғанады. Бұдан біз жазушының өмір шындығын
оқырман сезіміне қатты әсер ететін ... ... ... бере ... ... ... шеберлігін танимыз. 60-80 жылдар ... ... ... ... ... кейіпкерінің ішкі
рухани әлеміне терең үңіле ... адам ... ... ... ... ... ... шеберлік танытты.
Қазақ прозасын биік бір белеске ... ... Д. ... ... ... дараланады, тосын бояуларымен ерекшелененді.
Қаламгер таңдаған ... ... ... ... ... Қаламгер тарихи оқиғаны суреттесін, қазіргі заман
шындығын ... жаңа тың ... ... Д. ... ... толы ... ... құндылығы жоғары. Әртүрлі
жанрға қалам тартқан қаламгер қандай тақырыпты қозғамасын өмір шындығынан
алшақ кеткен емес. Жазушы ... өмір ... ... мінез
шындығымен бірлестікте өзіне тән ... ... ... ... ... ... жазушы Т. Әлімқұлов мынандай пікір
айтады: «Шеберлік сыры неде? Ең ... ... ... адам ... ... ... жеткізе білуінде» [45, 294 б.].
60-80 жылдар қазақ прозасында малшылар өміріне қалам тіреген ... ... Д. ... ... ... ... талай барған малшылар
тағдырын суреттеуде жаңа көркемдік ізденістерімен ... ... ... ... ... кең. ... ... әрқилы
тақырыпты қозғаса да, ... ... ... өмір сүрген ортаның
әлеуметтік жағдайларымен ... ... ... ... ... «Құм
адамы – Абориген» атты повесі малшылар өмірінің қиын ... ... бас ... өмір бойы қой ... Қызылқұмның ішінен
шықпаған Абылүйген тұңғыш рет Алатау ... жолы ... ... ... ақ ... үйренісе алмай, өзінің қалыпты өмірін аңсайды.
Абылүйгеннің бұл іс-әрекетінен біз ... ... ... ... ... ... ... байқаймыз.
Қарапайым еңбек адамы Абылүйгеннің ауыр өмірі, ... ... ... ... шешімін табады. Повесть
оқиғасы қойшы өмірінен бір үздік сыр ... ... ... ... ... ... оқиғасы қайғылы халді ... ... ... ... ... үйде ... ... әлсіреген қарт
қойшының ішкі қиналысын, орындалмай қалған арманын, баласына өсиет еткен
сөзін беруде жазушы ... ... ... ... ... ... алыс жерді мекен етіп қой ... ауыр ... ... ... повесте шынайы көрініс
тапқан. Қызылқұм ... ... ... ... қой ... ... кешкен қойшылардың басындағы қиын ... ... ... ... ... ... Азан шақырып қойған
есімі ... ... өте келе құм ... Аборигенге айналды.
Абылүйгеннің Абориген аталуының себебі бар. Ол өз ... ... бар ... ... ғана ... өмірдің бар қызығын қой соңында жүріп ұмытқан
жан.
Бейнеті көп қиыншылығы мол ауыр ... ... ... ауру ... ... ... белгісі ерте түседі. Оны жазушы: «Отыздың
жетеуінде, самайын ... ... ... көзінің етегіне әжім
түскен, сопақша жүз, қоңқақ мұрын, сидиған ... деп ... ... ... ... ... кейіпкердің ішкі ойы мен
сөзі, іс-әрекеті арқылы ашылып жатады.
Қаламгер кейіпкерлерін ұлы адамдар рухымен тілдестіреді. Бұл әдіс ... ... ... ... ... атты ... де жазушы өз
кейіпкері Абылүйгенді Қорқыт бабаның рухымен сөйлестіреді. ... ... ... ... ... ақ дамбалды, ақ көйлекті, ақ ... кісі еніп ... ... ... шошайып отырысы көне дүниеде
көлеңкеше қалып қойған дана қартты елестетеді. «О, ... ... ... ... жарықтығым! Қиналғанда отымның басынан ... ... Аңыз ... ... ... үні жер астынан шыққандай
күңгірлеп ... ... деп ... қобызымды безілдетіп қоймай
қойдың» [36, 120-121 бб.].
Қаламгер «Құм кітабында» ұлтымыздың басына ... ... ... алып ... ... ... түйеші, қазбагер-археолог, өнер
адамдары – өздерінің қилы-қилы тағдыр талайымен ... ... ... ... ... тұспал әдістерін пайдалана ... ... Дон ... ... тірілтіп, солардың рухын сөйлетіп, бүгінгі
мен ... ойлы ... ... ... ... ... дара
қолтаңбасын байқататын ерекше қасиеттер қазақ әдебиетінде бұрын соңды
болмаған тың ізденістер ... ... ... ... сөз ... оның шығармаларының
тіл мәнеріне назар аудару ... ... тілі ... стилінің
негізгі көрсеткіштерінің бірі. Қаламгер Д. Досжанов қай ... тіл ... ... ... ... ... ... формалары мақал-мәтелдерді, тұрақты сөз тіркестерін,
теңеулер мен эпитеттерді ... ... ... «Үш жыл ... ақыл ... үш жыл ... ... атты көкпарға салма»,
«Өлмеген құлға өлі балық ... ... ... жаны сау» деген
мақал-мәтелдер авторлық ... орай ... ... ... ... ... ... тақырып, оқиға желісі, шығармаларының көркемдік
әлемі жазушының дара қолтаңбасын айқындайды. ... ... ... ... балық бар деген өзен-көлді тентіреп кезіп кеткен
баяғы Арал ... ... ... ... ... ... құм ... жазушы қаламына тән. Жазушы ізденісінің шоқтық
биігі де осы ... ... Құм ... ... ... жүрген
қарапайым еңбек адамы образын ... ... ... ... ... ... ұқсамайтын жеке-дара сипаттары бола отырып,
сонымен қатар өз замандастарына ортақ жалпы сипаттарды барынша көп ... ... ... жасау – бір-біріне ұқсас, өзгелерден айнымайтын
кейіпкер туғызу ... ... ең ... ең ... ... көтеру,
көрсету деген сөз» [46, 5 б.]. Олай ... Д. ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелерін көтеруімен құнды.
Қазақ әдебиетіне елеулі еңбек сіңірген қаламгер С. ... ... ... мен ... ... мәселесі – ауыл
өмірі мен әлеуметтік ... ... ... ... ... ... «Кысқы кеш», «Алғашқы қар» т.б. әңгімелері ... ... ... ... ғана тән ... ... мұңы мен ... бастайды. «Көктемгі егіс кезінде»
әңгімесінде егіс уақытында тракторшыларға май ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... астаса отырып
ашылады. «Жылда көктемгі егіс басталысымен, ақсақ Көбеген де тігілгеніне
оншақты жыл болған ескі ... ... мен ... ... ... де, ... ... колхоздың екі жиренін бөшке салынған ... ... ... ... егіс ... май таратуға шығатын. ... ақ ... ... де бұл ... ... ... кеткен
ескі тұмағының бір құлағын ішіне қарай жымыра киіп, ... ... ... ... ... ... қоятын да, ... ... ... ... қана айтты» [47, 37 б.]. Бұл ... ... ... ... ... бір қарағанда қарапайым болып
көрінгенмен, адам ... ... толы ... иірімдерін сыршылдықпен
жеткізудегі қаламгердің шеберлігі айқын байқайқалады. Жазушы кейіпкерінің
ішкі көңілінің шынайы көріністерін авторлық ... ... ... диолог арқылы тартымды кестелеген.
Әңгімеде нәзік ... ... ... ... ... қажыр-қайраты
мен кіршіксіз аққөңіл мінезі қатар өрбіп жатады. ... ... ... ... ... ... қара көзі ... ойнаған баладай бет-аузы май-май болған он ... ... қыз. ... ... ... астыңғы ернін
тістенген қалпында жүргізіп кетті» [47, 38-39 бб.]. Нүрипаның ... ... ... ... жас ... ... де байқатып
өтеді. Нүрипа нәзіктігіне, жас шамасына қарамастан өжет, қайратты, өз
ісіне адал ... ... ... ... ... айқындайтын
белгілерді жиі кездестіреміз. Жазушының «Қысқы кеш» әңгімесі ... ... сыр ... Мал ... ... ... Жолбайдың Әсилаға
деген сезімі, көңілі сыршыл да шыншыл суреттелген.
С. Мұратбеков шығармаларында тысқары ... мен ішкі ... ... ... тауып, жымдасып жатады. Шығармада кейіпкерінің жан
дүниесінің құбылыс ... ... өзге ... бермейтін сырлы
дүниелерді жеткізуде жазушы лирикалық ... ... ... де ... ... ... орайлас қарастырғанда, лиризм нәрі –
өмірге, қарапайым ауыл еңбеккерлеріне ерекше құрмет, адалдықты ... ... жан ... ... сарынынан қуаттанатындығы мәлім.
Оның даралық қасиеттері әр туындыдағы өзгеше сюжеттік мазмұн, характерлер
болмысы, баяндау тынысындағы ... ... ... ... ішкі ... толқындарын бейнелеуде негізінен ықшам
портеттік штрихтарды ұтымды пайдаланады...» [48, 58 б.] .
Кейіпкерінің кескін келбетін әр ... ... ... ... ... шеберлігі кейіпкердің сырт бейнесінің суретін ғана жасап қоймайды,
ол кейіпкердің кескін келбетін сезім ... ішкі ... ... ... ... ... ашып көрсету үшін ... ... ... зор. ... кеш» ... ... портретін
мысалға алайық. «Әсила – сұңғақ бойлы, сұлу тұлғалы ... ... ... едәуір жүдепті. Жолбай мұны бірден ... Ашаң ... ... Жаудыраған бота көздер шаршағандай ... ... ... ... ... ажырасу оңай тимеген ғой, - деп ойлады
Жолбай. – Дегенмен де, босанғаннан бері ... ... да ... бе, ... [47, 51 ... ... бейнесін жасауда қаламгер оның сырт келбетін
суреттеп қана қоймауы керек, оған жан ... ой ... ... ... ... А. М. ... былай деген: «Жазушы әрбір қаһарманына тірі
адамдай қарауы ... ... ... дене ... ... мен көз ... ... дара қасиеттерді тауып қолданғанда ... ... ... айналады. Осы қасиеттерді нақтылап анық байқата
алған қаламгер ғана өзі суреттеп отырған ... ... ... алады» [49, 117-118 ... ... пәні – ... адам ... шындығы» [50, 5 б.].
Қаламгер Ә. Кекілбаев «Тасбақаның шөбі», ... ... ... ... ... ... әңгімелері жазушының өзекті ... ... ... заманның кейбір көрінісін рухани өреде
бағалайды. «Тасбақаның шөбі» әңгімесінде ... ақ ... ... зор ... ... ... қарапайым еңбек ... ... ... ... ... кейіпкер характерін
типтендіре суреттейді. Ат үстінен ... ... ... ... ... кезінде әлсіреп, нашарлап қалған колхоз шаруашылығын ... үшін бар ... ... ... көп ... ... осы ... деп көп іс атқарады. «Ұсақ шаруашылықты ірілендіру ... елге ұран ... ... Оңбай ол ойын іске асыра алмайды.
Оның ащы тілі өз ... таяқ ... ... Оңбай колхоз жұмысын
жандандырамын деп ... ... ... ... ай ... ол ... түсірмей қайта бас ... ... ... ... сюжеті қарапайым болып көрінгенмен, жазушы кейіпкер
характерін ашуда суреткерлік ... ... ... шеберлігі
елеусіз болып көрінген өмірлік оқиғаларды көркем бейнелей ... ... ... ашып ... ... ... ... Әлімқұлов әңгіме жанрында сан қилы ... ... ... ... Әңгіме жазуда өзіндік қолтаңбасымен
ерекшеленген қаламгер әңгімелерінің ... әр ... ... ... бір ұшы өнер адамдары өміріне қатысты ... ... ... ... ... өмірінен сыр шертеді. Өнер, өнерпаз тағдырын
суреттеген әңгімелері қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... елеулі кезеңін, қарапайым адам ... ... да ... ... ... ... психологиялық тереңдігімен көзге түседі. ... ... ... ана ... ... сөз болса, «Қол ұстасуда» орыс
қызы Ираның қасиетті ... ... ... әке ... ... ... толғанысы әсерлі сезіммен суреттелген. Тәкен тағы да адам ... ... сөз ... адам ... ... ... ... «Махаббат күйігі» әңгімесінде ананың балаға деген махаббаты
жайлы, ананың ... үшін ... ... ... ... ... ... баласына деген сүйіспеншілігі, нәзік мейірімі мен сезімі, жалпы
басты кейіпкер Қамқа образы ... ... оның ... ... арқылы терең ашылып отырады. Әңгімеде анаға тән қасиет, анаға тән
сезім шынайы көрініс тауып, шыншыл суреттеледі. Баласын бір ... ... ... ... ... ер мінезділігін әңгімені оқи отырып
байқаймыз. Ауыр жүкпен бір ... ... жаяу ... ана бар күш-қуатын
бойына жиып, баласына жетуге асығады. Тәкен қаламына тән ... ... ... бұл ... өз ... ... ... Жүрегі жай таппай
зілдей қоржынды мойнына салып, ауыр жүкпен жол тартып бара ... ... қол ұшын ... ... ферма бастығы Қалшабек пен оның
әйелінің образдары әңгімедегі диологтар ... ... Ал ... ... бес жүз ... ... баққанда табаны күлдіреп көрген емес» деген
авторлық баяндау Қамқа бойындағы ... ... ... ... ... құмның ішіне кірген Қамқаның көрген жол ... ... да ... ана бойындағы төзімділікті, ... ... ... ... ... жол ... ... суреттейді:
«Енді, әйел зілдей жүкті қолымен алма кезек көтеруге мәжбүр болады. Ұдайы
қиралаңдап, майысып, талмаурап шарасыздықтың ... ... бара ... 162 б.]. ... ... ... ... кіргендегі көрген жол азабын
жазушы дәл нанымды ... ... ... ... майысып,
талмаурап деген көсемше тұлғалы бірыңғай мүшелердің еселей қолданысы ана
қиналысын шынайы суреттеуге ... етіп тұр. ... ... ананың баласы үшін
барлық қиындықты көтеретін қайратын, күш-жігерін тағы да ... ... ... М. ... ... ... ... одан көп үлгі-өнеге алған. М.
Әуезовтің «Абай жолы» ... ... ... ... ... ішкі толғанысын беруде жазушы көсемше тұлғалы сөздерді еселей
қолданады: «Талып, ... үні өшіп ... шеше – Иіс ... ... ... ... жесір боп, жар қалды. Жандары шошынған екі шиеттей ... ... [51, 325 ... ... Қамқа характерін қалыптастырып, ана ... ... ана ... шынайы жеткізуде оны табиғаттың келеңсіз құбылыстарына
кезіктіреді. Кейіпкер тағдырын, оның сезімін, ... мен ... ... беру ... тән құбылыс екені белгілі.
Әңгімедегі ана жолына кедергі ... ... ... ... ... жазушы
кейіпкерінің жан қиналысын терең сезім, сыршыл сипаттармен өрнектеп
жеткізеді. ... ... ... ... ... күннің ысуы,
табиғаттың келеңсіздігі көп қиыншылықтың алда күтіп тұрғанын байқатады.
«Қамқа қанша ... де ... күні ... ... тас ... тұрып
алды. Күннің баяу жылжып, түске тармасып келе жатқаны, ... ... әлі алда ... ... ... ... [34, 246 б.]. ... түсте
күннің ыстығы Қамқаның әлін бітіріп, ана ... ... ... ... ... ана ... сезеді. Жазушы осы ... ана мен ... ... ... бар ... ... Әңгімедегі Қарсақтың
өкініші мен оның анасына деген аяныш сезімі ... ... ... ... ... еріп қылмысқа барған Қарсақ өз ... ... ал ... істі ... ... ... ... басын жұтқан мыстан құм бас айналдырар ыстықтың шыңылымен
арбап, ... ... ... ... ... тұралтты» дей келе,
құмға жан бітіре суреттеген жазушы сол арқылы әңгіме әсерін күшейтеді.
Жазушы ... ... ... ... келеңсіз құбылысын аңғартады.
Әңгімеде үстінен құс ... ... ... ... ... шеккен ана
махаббатының құдірет күшін әңгімелеген жазушы ананың қиналасын ... ... ... тіл ... «Ішке кіре түс. Қанды басың
бері тартсын!» деп үн қатқандай болған ... ... ана ... ... ... балаға деген махаббаты жолда кездескен барлық қиыншылықты
жеңеді.
«Қол ... ... ... баурайына қыдырып келген орыс қызы
Ираның кенеттен әке зиратын кезіктіруі әсерлі ... Ира ... ... кейін осы Қаратау қойнауында қазаға ұшырағанын ғана
біледі. Қаратауға Жараспен бірге ... ... Ира ... ... ... әке бейітін табады. Жазушы әке зиратын тапқан ... ... мен ... ... ... толы сыршыл суреттермен
бейнелейді.
Жазушы Ираның сыртқы келбетінің ерекше сұлулығын нақты суреттемесе ... сырт ... ... сұлу ... аңғарамыз. Әңгімені оқи отырып,
Ираның сыртқы келбетімен ғана ... ішкі жан ... де ... ... ... тұрағы қайда?» әңгімесінде жазушы өмірді ешбір
өзгеріссіз дәл сол ... ... Қыз бен ... ... ... қаладан келген жігіттің ауыл қызына деген көңілі, жігітті жанына
жолатпаған жүгеріші қыздың өзіне ғана аян ішкі сыры ... ... ... ... ... жоқ бұл әңгімесіне Төлеген
Тоқбергенов тамсана қарайды. Әңгіме туралы «еш ... өмір ... ... тастайды» деп жазады. Шынында да, әңгімені оқи отырып өмірдің шынайы
беттерін ... ... ... ... ғана ... бар қып-қысқа
әңгімеден адам өмірінің шындығын танып, адамға байқала бермейтін ... ... ... ... ... пен ... ... автор диолог пен олардың іс-
әрекеттері арқылы ашады. Қыз жүрегінің жұмбағын шешуге ұмтылған ... ... ... ... ... Қызбен кездесу үшін түннің бір уағына
дейін қалың жүгерінің ішінде отырып, оңаша жолыққанда ... ... ... қыз ... ұға алмай бос қайтады. Ал қыз болса, «сыр алдырмайтын
жұмбақ мінезімен» ... ... ой ... ... ... тербейді, жігіт
бойына сағыныш сезімін тудыртады. Әңгімені оқи ... ... ... ... ... сондай-ақ қазақ қызына тән ... ... ... ... ішкі сөзі ... ойын ... қылықты қыздарын менсінбеймін, даланың томырық тотайының ... ... ... ... іздегенім кім? Махаббаттың тұрағы қайда?» ... ... ... ... қыр ... тіл ... сөйлесе алмағанына қапалық
білдірген Тоқыштың еңсесі түседі. Әңгіме соңында Тоқыштың ... ... қыз ... еске түседі. «Оның есіне жүгеріші қыз қайта оралды.
Тоқыш өзіне-өзі ырза болмай, төңбекшіді. Көңілін ... ... ... [34, 158 ... да ... ... құрмет көрсетіп, оның еңбегін бағалай білу
қажет. Тәкеннің ... бір тобы осы ... ... адамы
тағдырына келіп саяды. Тәкен замандас ... ... ашу ... ... мәселелерін шынайы суреттеуді мақсат еткен. Жазушының ... ... ... Ері атағын алған қарапайым қазақ әйелінің өмір-
тіршілігінен бір ... сыр ... ... ... ... ... озат тәжірбиесін үйренбек болған Қаппар бейнесі ерекше көзге
түседі. Оның ауыл адамдарына ... ... ... авторлық баяндаудан
байқаймыз. Айтуардың жан әлемі, оның көзінің тұңғиық құпиясы Қаппарға
беймәлім жұмбақ. ... ... көзі ... ... бе, наз ба,
мәлімсіз. Тіптен тұңғиық! Ақсұр әйелдің көзі ... ... еді. ... ... ... Үрей ... қайшылық» [39, 74 б.]. Айтуар көзіндегі
қайшылық арқылы автор оның ... ішкі ... ... ... ... ... ... Айтуардың өзіне ғана аян ішкі сыры бар.
Тәкен шығармашылығының ... ...... ... үндесіп отыруында. Жазушы қазақ халқының бай ауыз ... ... мән ... ... өз шығармаларында авторлық мақсатқа
бағындыра отырып, ... ... ... ... ... авторлық идеяны жеткізудегі мақал-мәтелдердің, ... ... ... ... зор ... ... ... тірі тышқан артық», «Білегі жуан бірді жығады, білімі жуан ... ... ... сөз ... «Қысылғанды қымыз шығарады», «Атың
шықпаса жер өрте», «Жақсы лепес жарым ырыс», «Керегеден бас ... ... ... ... ас ... «құс ... ... қонады»
Тәкен өз творчествосында халық өмірінің түрлі торабын қамтыған жазушы.
Тәкен ауыл-адамдарының ... ... ... шындығының
жаршысы, халық өмірінің зерттеушісі бола білген. Жазушының «Баланың көңілі
далада» ... ... ... ескі дәстүрі бойынша баласына құда түсіп
келген Ораздың жаңа ... өсіп келе ... ... ой- ... ... керек екендігіне көзі жетеді. Ал «Сәбидің күлкісі» атты әңгімесінде
әке мен бала арасындағы ... ... ... ... ... сөз ... кішкентай Талғардың нәзік сәулелі күлкісі мен сәбилік қылығы
Тұрардың ет-жүрегін ... ... ... ... ... ... түскендегі әке үрейін жазушы әңгімеде сезімге толы нәзік
иірімдермен суреттеп өтеді.
Жазушының «Көкек айы» атты кітабына ... ... ... мен ... «Ауа ... ... тамыры», «Қайыс белдік», «Екінші дана, ... ... атты бір топ ... ... ... сыр ... ... шындығы шежіре боларлықтай оқиғалардан тұрады. Замандас
тұлғасын мүсіндеуге әр жазушы әртүрлі жол табады. Тәкен ... ... ... ... ... ... қарапайым адамдар өміріне көп қалам тартқан,
қарапайым еңбек адамы өмірінің ... ... ... ... әдебиеттегі болмыс-бітімін қалыптастырған қаламгердің бірі екені
белгілі. Жазушы санасын ... өмір ... оның ... ... сәтті тапқан. Көркем шығарманы жазуда, композицияны
құруда, сюжет арқауындағы оқиғаларды қалауынша жинақтап, ... ... ... ... ... ... өзіндік үрдісімен,
өзіндік қолтаңбасымен танылған қаламгер.
60-80 жылдар қазақ ... ... ... ... ... жетті. Қазақ әдебиетінде бүгінгі өмірдің үрдісінен шығатын
туындылар қатары кеңейді. Қаламгерлер шығармаларына арқау болған ... – ауыл ... ... ...... ... болды. Қаламгерлер
замандас бейнесін қалыптастыруда тың ізденістерге ... ... ... ... ... жаңа ... ... отырып, кейіпкерінінің
ішкі әлеміне үңілді, көңіл-күйіне терең мән берді, ... ... ... ... ... отырып, өмір шындығын шынайы сипаттады,
еңбек адамының ауыр еңбегін ... ... ... ... алға ... Көркемдік дәстүр және оның ... ... ... әсер-
ықпалы.
Ұлттық прозамызда құнды дүниелерімен өзіндік дәстүр қалыптастырған
қаламгеріміз М. О. ... ... Ол – ... ... жаңа ... жаңа ... қалаған. Әдебиетте Әуезов салған сара жол ... ... ... ... ... ... ... қайнар бастауы болды. М. Әуезовтің ... ... үшін ... ... мектебіне айналғаны ... ... ... ... үшін ... ... ... парасат мектебіне айналып отыр. ... сөз ... ... ... бастап, әлемдік ... ... ... дейінгі аралықтағы тәжірбиесін, өнегесін үйрену – ... мен ... қай ... ... ... үшін де әрі ... ... ізгілікті міндет. М. Әуезовтің шығармашылық ... ... ... ... қазіргі қазақ әдебиетінің даму,
ілгерілеу жолын анықтап, белгілеудің, ... ... ... ... күні ... биігі, асқан асуының да дәл және айрықша өлшемі
бола алады» [52, 5 б.]. Ұлы ... М. ... ... ... ... көтерген қаламгер. Шығармашылық жетістіктердің
жаңашылдық белгілері әдеби дамуда, көркемдік ... ... ... Қазіргі қазақ әдебиетінің даму, өркендеу тәжірбиесі М.
Әуезов ... ... ... М. ... ... қазіргі қазақ әдебиетінің дамуына әсер етіп, ілгерілеу ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің шыққан биігі,
асқан асуы ... ... ... байланысты.
Әдебиеттегі психологизнің кейіпкер бейнесін жасаудағы қызметі ерекше.
«Адамның ішкі тұңғиық тереңін, адам психологиясының ... ... ... адамға тән құштарлықтың жан түсінбес қиын ... ... ... ... ... ... керемет зергерлік – образ жасаудың
тағы бір тамаша тәсілі – ... ... ... ... ... не сүйіну
халін суреттеу деп осыны айтады» [1, 107 б. ... ... М. ... ... ... ұлы
эпопеясына дейін психологизмнің әдемі үлгілерін ... ... ... ... ... терең арналы психологизм өріс жайған.
Қаламгер адам ... ... ... ... ... ... диалектикасын» ашуға баса ден қояды. Қаламгер адамның ішкі ... ... сана ... оның ... ... ... ... поэтикалық тұтастықта суреттейді. Қаламгердің ... ... ... деп ... ... ... ... рухани сезімдердің жиынтығы. Жазушы кейіпкер психологиясын ашу ... ... ... ... Ал қазақ әдебиетінде ... ... деп ... Ж.Аймауытовтың «Ақбілек» романы.
Психологизм табиғаты өте күрделі. Адамның психологиясын ... ... ішкі ... ... ... ... беру жазушының
суреткерлік шеберлігіне байланысты. Психологизм көркем әдебиеттің алғашқы
кезеңінен-ақ бар. Алайда оның ... алу ... ... ... ... адам көңілі мен сезімінен хабар беретін кездерді
байқаймыз. ... ... ... бір ... ... ... психологизм бас көтерсе, Абай поэзиясы реалистік психологизмге
тұнып тұр. Шәкәрімнің ...... ... М. ... М.
Әуезовтің, Б. Майлиннің, С. ... ... т. б. ... ... ... жан дүниесіне
үңілу, сезім қайшылықтарын суреттеуге ... орын ... Осы ... үрдіс жалғастығы 60-80 ... ... ... кең
көлемде көрініс тауып отырды. 60-80 жылдары қазақ прозасында психологизм
басым ... ... Осы ... қазақ әдебиетінде кейіпкерінің жан
дүниесіне терең үңілуде өзіндік дара ... ... аз ... Психологизм О. Бөкеев, Ә. ... ... С. ... Т. ... т.б. қаламгерлердің шығармаларында
әралуан ... ... ... сай ... ... М. ... психологизмге» көп жүгінсе, ... Т. ... ... ... ... ал Ә. Кекілбаев
шығармаларында аналитикалық психлогизм үрдістері кең өріс ... ... ... ... ... ... ашуда көрінеді. Сондықтан да ... ... ... тән ... Осы ... қаламгерлер шығармаларында
қаһарманның жан әлеміне, ойлану-толғану ... ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеуге
көбірек мән береді. Осы қаламгерлер кейіпкерінің ... ... ... ... психологиялық талдау тәсілі арқылы бейнелеуге
көбірек ден қояды. Қаламгер М. Мағауиннің «жасырын ... ... ... тыс ... жоқ. Ғалым Г. ... ... ... ... ... ... айтады: «...Мағауин
кейіпкердің ішкі әлеміндегі әрбір ... т. б. ... ... ... ... ... сезім аяғына дейін жеткізуді қажет деп санамайды.
Сондықтан да бізге бейне бір оның ... ... ... ... көркемдік компоненттері «көрінбейтіндей» жасырын жатады. Егер де
М. Мағауин Ә. ... ... ... ... ... оның ... ішкі ... бүге-шігесіне дейін тереңдеп
жазып жатса немесе Бөкеевтей әр кейіпкерінің ішкі ... ... ... әсерін аяғына дейін толғана, тебірене жырласа оның өз бет
пердесі, өзіндік стильдік ... ... та еді. ... да ... ... тән ... ... кейіпкерінің ішкі өмірінің ең басты,
негізгі эмоционалдық әуенін (тән) психологиялық ... ... ... ... ... қалт ... оның ... дейін
терең термелемей-ақ жасырын психологизм арқылы М. ... ішкі ... ... өте дәлдікпен, өте нәзіктікпен аша білді» [53, 122 ... ... жаюы ... адам ... да әлдеқайда
тереңдете түсті. Әдебиетте адам ... ішкі ... ... ... ашылып, адам бейнесі жан-жақты тереңдей
түсті.
Психологиялық анализ жасауда ... ... ... ... қозғалыс-қимылын айқын бояумен, жарқын детальдармен аша білу
жазушы ... ... 60-80 ... ... ... ... ... ұлттық психология, ұлттық сана ... Осы ... ... ... шындықтарды көркем бейнелеуде
кейіпкерінің іс-әрекетінің, мінезінің терең ... ... Осы ... ... ... ... ... көптеген шығармашылық табыстарға қол жеткізіп, ... биік бір ... ... Бұл жылдардағы қазақ қаламгерлері
көркемдік-эстетикалық ізденістерге көп ... Адам ... ... ... ... ... ... дами түскен кезеңі де
осы осы 60-80 ... ... ... ... ... ... ... талдаудың көркемдік мәні, оның образ ашудағы
ролі үлкен. «Образ, харакер жоқ жерде көркем шығарма рухы ... оның ... жоқ. Ал ... бен ... ... ... ... ашылмаса қашанда
тұл. Ендеше, кейіпкер психологиясын ... ... ... ... ғана ... оның ... талантының айғағы» [54, 38
б.]. С. ... Ә. ... О. ... Т.
Әлімқұлов, Д. Исабеков т. б. қаламгерлер шығармаларында психологизм арнасы
кең. С. Мұратбековтың «Басында Үшқараның», «Қылау», ... үй», О. ... ... ... ... ... ... Ә. Кекілбаевтің
«Автомобилі» т. б. қаламгерлер адам жанының психологиялық ... ... ... шеберлік танытады. С. Мұратбековтың «Басында
Үшқараның» әңгімесінде ... ... ... ... ... ... ... өне бойында әдемі өріліп отырады. Жазушының «Отау үй»
әңгімесінде де қаламгер кейіпкер психологиясын ... ... ... ... ... әрі жан-жақты ашылған. Әңгіме ... ... ... ... төрт ... мінез, төрт түрлі адам жаны. Отау ... жоқ, ... ... ... ... ... ... – адуынды, қатал,
қазымыр кісі. Ұзақ сөзге сенгіш, аңғал. Ал Тана ... ... жаны ... ... ұзақ даму ... бар. Тарихи даму барысында
қалыптасқан әдеби дәстүр ... ... ... ... үнемі
дамып, өзгеріп, жаңарып отырады. 60-80 жылдар қаламгерлері де өзіне
дейінгі ... ... бар ... ... отырып, жаңа
көркемдік мүмкіндіктерге жол ашты. Әдеби дәстүрдің ... ... ... ... Осы ... ... прозасы әдеби-көркемдік
ізденістер нәтижесінде жаңа қырынан ... ... ... ... жаңа ... ие ... ... да, 60-80 жылдар аралығындағы
әдеби-көркем шығармалар мен көрнекті жазушылардың шығармашылығын жан-жақты
қарастыру әдебиетімізде ... ... ... ... мен
жаңашылдығының негіздерін тануға, көркем әдебиеттің ... ... ... жазушылар жеткен жетістіктерді саралап
зерделеуге мүмкіндік туғызады.
Бүгінде әдебиетке ... ... ... күшейіп келеді. Олай болса,
әдеби образ жасаудың әдіс-тәсілдері жан-жақты даму ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерді терең қозғап, маңызды
философиялық-психологиялық сыр ... ... ... кейіпкердің жинақталған типтік бейнелерін сомдау процесіне
қаламгерлер бұрынғыдан да ... зор ... зер ... ... ... жиі ... Көркем образ жасауда дара ... ... жол ... 60-80 жылдар қаламгерлері шығармаларының
шоқтығы биік.
Көркем өнердің жаны – көркем бейне. Көркем ... ... ... ... ... ... сырын терең ашу керек. Шебер ... ... ... ... ... пайдаланады. Көркем бейне
жасаудың сыры адам жанының шындығын танумен байланысты. Қазақ ... ... Әбіш ... адам ... ... ... ... тәсілдерін шеберлікпен игерген жазушы. Ә. Кекілбаев кейіпкерлері
қарапайым адамдар болғанымен, олардың өзіне тән ... ... ... бар. ... олардың жан дүниесінің тереңіне барады. Кейіпкерінің
жеке басындағы түрлі ... ... ... отырып, олардың іс-
әрекетіне баға береді. Жазушы кейіпкерінің ішкі толғанысын, жан ... ... қара сөз ... ... ... толғап жеткізеді.
Ә. Кекілбаев әртүрлі ... ... ... ... Өмір
шындығын көркем жинақтауда қаламгер адам ... ... ... ... ... ... тағдыры мен ол өмір сүріп ... ... ... ... тұрғыдан терең көрсете
білген, адамның ішкі ... ... ... тербей білген
қаламгер.
Ә. Кекілбаев өз шығармалары ... ... ... сыр ... ... күннің көкейкесті мәселелерін қозғайды. «Күй», «Ханша – ... ... ... атты ... автор ежелгі ... ... ... елегінен өткізізе отырып, адамшылық, этикалық
мәселелерді алға тартады. ... ... ... ... ... жаңаша сипатқа ие болған.
Шынайы өнер – шексіз рухани көркемдік әлем. Ә. ... ... ... ... ... дараланады. Жазушы стилін
оның тілінен, сөз қолданысынан ... ... ... ... мен сөз ... ... ... зор, жазушы
қолданған көркемдік ... ... ... Ә. ... атты хикаясының көркемдік әлемі өзгеше бір ... ... үшін ... ... ... ... ... Жақанның
рухани өсуіне куә ... ... ... ... ойы ... ... ... көркем бейнеленеді. Қаламгер өмірде көп қиыншылыққа қарсы
тұрып, оны ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
жан дүниесі, ішкі сезім әлемі, ... ... ... шебер суреттелген. Жақанның болашаққа ... ... мен ... ... мен ... ... өзара астасып жатыр.
Шығармадағы оның Жамалға деген ... ... ... ... баяндалады. «Әр жазушының стиль ерекшелігін оның шығармасындағы
көркем компоненттерін тану арқылы айқындаймыз. Әр жазушының өзіне ғана ... ... сөз ... мәнері бар. Ол сол ... ... ... ... ... Осы ... ... тәсілдеріне
қарай, біз өнер шеберлерінің суреткерлік даралығын танимыз. Олай болса,
шығарманың көркемдік компоненттерін тану – ... ... ... апарар
бірден-бір жол деп білеміз» [55, 306 б.]. Қандай көркем ... ... ... ... құралдар мен әдіс-тәсілдердің нәтижесінде
дүниеге келетіні мәлім. Олар өзінше жүйе түзе ... әр ... ... ... ... ... ... байқатады.
Ә. Кекілбаев кейіпкер бейнесін жан-жақты сомдау ... адам ... ... құбылыстарын терең бейнелеу үшін әртүрлі көркемдік ... ... ... суреткерлік шеберлікпен
пайдаланып отырған.
«Образ – белгілі бір ... ... ... көркем бейне. Оның
эстетикалық мәні зор. Ол – әрі ... әрі ... ... ... типтік тұлға» [56, 72-73 бб.].
Шығармашылық үрдісте көркем образ ... ... ... Соның бірі кейіпкердің сыртқы кескінін сипаттай отырып, кейіпкер
бейнесін көркем жинақтауға болатыны белгілі. Портрет – ... ... бір ... ... ... ... шағын да көлемді де болып келе
береді. Портрет жасау қаламгерге ... ... ... ... суреткер
портрет жасауда адамның сырты келбеті мен бет-бейнесі, киген киімі ... ... ... ... ... портреті арқылы оның ішкі
сезім, жай-күйлеріне дейін сипаттап ... ... ... ... ... ... құлқынан да хабар береді. «Көркем ... ... ... ... тірі жан ... ... келбет-бітімі, өң
шырайындағы өзгеріс, тұрақты қалып, ерекшеліктеріне назар аудармау мімкін
емес. Анығы: кейіпкер ... оның ... ... ... ... ... алғанда ғана толыққанды қасиет табатындығы. Әдебиеттегі ... ... ... ... ... байланыстың бір үзігін мінез бен
әрекет, ой-сана және түр, қияпат, ... ... ... сабақтас
күйлерін ұғамыз» [57, 75 б.].
Портреттің кейіпкер бейнесін берудегі ... ... ... ... жазушының амал-тәсілі әр түрлі. ... ... ... да, ... ... де ... ... бір адамның портреті
екінші бір қаһарманның көзімен де беріліп ... ... ... арқылы адамның сыртқы сұлулығын жай баяндай салмайды, сол ... ішкі жан ... де ... Адамның сырт келбетін, кейіпкердің
кейбір ерекше ... ... ... ... ... ... ашу да
жазушылар қолданысындағы ұтымды тәсіл. «Портрет әр адамның өзіндік сыр-
сипатын, өзара ... ... да ... ... ... қатар, портрет
адам характерінің негізгі өзгешелігін де білдіріп ... ... ... [58, 259-256 ... ... ... ... құбылыс ретіндегі өсуі мен
өзгеруін, ... ... ... ... ... ... ... «Автомобиль» атты әңгімесінде кейіпкерлерінің
сырт тұлғасына ерекше көңіл бөлген. Жамалдың сұлу келбетін ... ... ... ... ... Қашан көрсең де қабақ шытпайды.
Момақан ... көзі ылғи бір ... нұр ... ... қарап тұрғаны. Қыр
мұрны, дөңгелек жүзі, бұлтиған етті ерні бәрі-бәрі ... ... қос ... ... тиеді. Екі беті бал-бұл ... ... ... ... ... ... шоқтың қалай түсіп кеткенін өзің
де білмей қаласың» [33, 328 б.]. Енді бірде Жамалдың сұлу көркі ... ... ... ... ... ақ ... ... көз алдына келеді.
Сол арқылы Жақанның Жамалға деген нәзік ... ... ... ... ... ... «Көксұр Елемес» деп атайды. Жүргізушілер ... ... ... ... ... жылқышы ауылына Жамалды бір көруді
арман етіп келген Жақан Елеместің торығып қартайып ... ... ... жиналған соң барып хабар сұрады. Өзі баяғыдай ... Қыр ... ... ... түскен Бет-аузы ... ... ... ... шөп жеп ... шаң-шаң етік. Жылқыны
жалғыз бағу оңай тиіп жүрмесе керек» [33, 364-365 бб.]. ... сырт ... ... ішкі ... әлемдерінен де хабар беріп
тұрады. Шығармадағы Оразмағамбеттің сыртқы ... ... ... ... дүниесінің қандай екендігін ... ... ... көз ... бар ... көлденең тартады. «Төсін желге
беріп талтая тоқтаған Оразмағамбеттің дүрдік ерні ... ... ... ... ет ... бара ... ... көзі жұмыла түсті. Шара
табақтай көл-көсір бетінде кекірігі азған тоқтықтан ... ... ... Тіпті мына үсті-басы май-май жаман шофер құдайдың ... неге ... ... ... бір ... ... қайдан
тауып тұр, оны неге мана айтпай, ... ... ... ұрын ... ... ... біреудің жанына отырғызып жайбарақат қала бергені ... ... ... ... ... бірі де ... жалт ... қалай иірсе де, алшы түсетініне көзі ... ... ... ... ... ... әлімжеттік жасап үйренген шалдуар баладай кекірейе
қарайды» [33, 370 б.]. Автор Өтемағанбетті «жалғыз келіп, жалғыз ... ... «жел ... ... «су ... деп суреттесе, оның
баласы Оразмағамбетті «әңгүдіктеу, жүріс-түрысы түгіл сөйлеген сөзінің өзі
келі түйгендей дүңк-дүңк етеді» деп сипттай ... ... ішкі ... ... ... комсомолдар жиналысына алып кетемін деген ... оның ... ... ... өзіне деген сенімділік, батылдық
пайда болғанын байқаймыз. Ал ... бұл ... ... ... білдіре
қоймаған Елеместің ішкі ойы жұмбақ. Ол сыр ... оның ... ... ... ... «Енді көзін Елемеске аударды. Ол ылғи ... ... ... ... ... ... ... құс таңдай түйе
жүн шекпенін жамылып шыққан ... ... ... ... ... соң ... тартқылай береді. Сыр алдырмағансиды. Бірақ, анау сояу кірпіктерді ар
жағынан ... ... ... ... не ойлап тұрғанын кім
білген...» [33, 370 б.]. ... ... ... ... ... ... ... күйбің тіршілігде ерекше оқиға, ерекше қақтығыс бола
бермейді. ... ... ... ... ... ... ... сыры бары сөзсіз. Ә. Кекілбаев шығармаларында авторлық баяндау
мен кейіпкердің ішкі ... ... ... ... жымдасып
бірігіп кетіп, психологиялық талдауға айналып отырады. Яғни ... ... ... ... ... ... тән ішкі
ойлар жүйесіне ауысып ... ... ... атты ... тән осы қасиетті аңғарамыз. ... оқи ... ... мен Жақанның ішкі ойларының ара жігінің білінбей жымдасып, бірігіп
кетіп отыратынын байқаймыз.
60-80 жылдары ... ... ... көрінген
драматизм элементтері көркемдік ізденістердің ... кең ... ... ... көрініс тауып отырды. Драматизмнің
көркемдік-эстетикалық, танымдық қызметі аса ... ... ... тану ... ... Д. ... ... сүрлеуі», О.
Бөкеев «Қамшыгер», ... т.б. ... өз ... бет ... ... ... ... көріністері ХХ
ғасырдың бас кезінде көрініс берді. М. Жұмабаевтің ... ... ... «Күнекейдің жазығы» т.б. қаламгерлер шығармаларынан қазақ
прозасындағы драматизмнің ... ... М. ... «Абай жолы»
роман-эпопеясындағы драматизм сюжеті Қодар мен ... ... ... ішкі әлеміндегі күйініш-сүйініш ... ... ... ... үңілу, оны әр қырынан ... ... ... ... суреткерлік шеберлігіне байланысты.
Қаламгер «Қамшыгер» атты ... ... ішкі ... ... танытуда ерекше стильдік қолтаңбасымен
дараланған. Ол ... ... толы ... ... танытқан қаламгер.
Қаламгердің «Қамшыгер» атты әңгімесі ... ... ... қан ... жетімсіреген қараша үй қалды; қара жамылған ... ... басы ... астында: Марғауланып ер мен елдің ... ... ... ... ... сыйғызып, қазақтың күреңселі даласы
жатты» [57, 315 б.]. ... ... бір ... ... ... Әңгіме осы қайғылы жағдайды баяндаған автор ... ... ... ... ... ... тереңдету
мақсатында әртүрлі әдіс-тәсілдерді қолданады. Осы мақсатта әңгімедегі
кейіпкердің түсі жайдан-жай ... ... ... түсі ... ... ... ... түсінде керегеде ... ... ... тіс он екі өрім қамшының ұшынан сүт ағып тұрғандай
сезінеді. Қамшының ... ... ағып ... сүт ... ... тұр екен. Қамшының ұшынан шыққан сүт еш ... Не ... ... татып көрейін деген ол аузын ашып сүттің ... ... ... дәмі сезілді. Адамның қаны ма, ... қаны ... ... өне бойы ... ... оймен оянған ол бір ... ... ... жай таппай ... ... ... ... шеше ... әйелі оған ... ... ... ... ... ... табиғатын аса шеберлікпен жазады.
Қаламгердің «Қамшыгер» атты ... ... ... мен ... бір-бірімен әдемі үйлесімділік ... ... ... ... көңіл-күйімен бірге толқиды.Садақбайдың тыныштығын
алған осы бір сәтке дейінгі ... ... ... толы ... да
бір қалыпты өтіп жатқан болатын. Садақбай ... ... оны ... ... да ... еді. Автор осы тыныштыққа ... ... ... суреттеп өтеді: «Ештеңе болмағандай тау мүлгіп тұр...
Көк күмбезіне ай зытып ... ... ... ... Қараша үй
де, қара көк аспан да, қарауытқпан тау мен қара барқан орман да ... сәт ... ... ... ... дейсіз...» [59, 316 б.].
Садақбайдың күдікті көңілін ... ... ... ... суреттейді. «Тау іші бұрынды-соңды болмаған бір сұрқай сұсты
күйге ... ... ... ... әупірімді ырқына көнгендей;
өзгеше бір қоңыржай жуастықпен мойынсұнады нөпір ... [59, 317 ... Енді ... ... ... ... ... аумалы-төкпелі боп
тұрды. Әлгінде ғана ... көз бұлт жоқ әуе ... ... ... ... ... басы ... дүние әлем-тапырақ күйге
көшті. Жел тулатқан айнакөлдің толқыны жағалауды ... ... қуып ... [59, 322 б.] ... ... жарып салған «Қыл көпірден» ... ... ол сырт ... ... қиналғанын білдірмейді, денесінің
ауырсынғанын сездірмеуге тырысады. Ауылдың үлкен ақсақалдары ... ... ... ... ... ... құрып ... ... ... Өзі уақ боп ... мыжысам күтір-
күтір етеді – деп, қарқ-қарқ күлетін. Ауырсынып ... ... ... деп ... ... да, ... маңдайына шағаланың
қанатындай сызат түсіп, тер ... ... ... ... бере, ес-түсіз талып қалушы еді-ау» [59, 325 б.]. ... ...... ... ... ... ... мойынсұнып қала бермейді. Ол өмір үшін күреседі, ... ... ... қарсы тұрады.
Табиғаттың өз заңы бар. О. Бөкеев «Кербұғы» атты әңгімесінде осы
табиғатта ... ... ... ... ... ... Әңгіме
кейіпкері бұғының жан дүниесінде болып ... сан ... ... ... ... ... толы ішкі ... қиналысты
байқатуда қаламгер шеберлік танытқан. Бойынан күш-қайраты ... мен ... ... ... ... суреттеу арқылы
қаламгер өмір туралы ой қозғайды. Өмір ... бір ... ... Өмір ... ... бірге жастық шақ та, бойдағы күш-қуат
та кетеді. Бұл ... оған ... ... жоқ. ... ... жыл ... жекпе-жекте жеңіске жетіп, бұғы ... ... ... Биыл ... ... ... ... өзіне еңбексіз
тимейтінін сезеді. Өз ... ... ... да ... ... ... ... бүкіл қауіп-қатерден сақтап, үйірін ... ... ... ... қалады. Бұғы қасиетті жануар. ... ... ... ... жер ... жүре ... Оның ... жаралаған
«еңсегей бойды кеміре бастаған» кәріліктен туған ... ... ... ол бұл ... қоштасып, мәңгілік ... ... ... «Ол ... ... де, тамырлай соққан тіршілікті
де өлердей жек көрді. Жас шағында ... ... ... ... ... ұмытты білем, оқыс тәуекелге бел ... Бұл ... ... ... мұң-зармен уланған денесін қоршаудың арғы жағында
қалдыруға, ... ... ... ... ... та ... рет
көріп, бұдан соң бақытты сапарға – шексіз ...... адал ... ... ... ұлы дайындық жасады... ... тұла ... ... ... ... ... Осы ... дейін батыл
бармаған асқаралы ерлік жолына жаралы ... ... ... ... Ер боп ... жазған ер боп өлмек» [59, 353 б.]. Мәңгілік
еркіндікті ... ... бар ... ... ... қарай бет
алады. Ақшоқыға аман-есен жеткен ол көзіне жас алып ... ... ең ... рет күйек шақырады. Бірақ бұғы өз ... ... ... жеңіліп көрмеген Кербұғы өліміне оның қос мүйізінің
түбіне тиген қос оқ ... « ... Оқ екі ... ... ... ... да ешкім жоламаған. Оқ иелерінің кім екені де белгісіз. Кербұғы
сол көк ала ... ... ... ... қалды...» [59, 354 б.].
Жазушы осылайша бұғының ... ... ... ... өз оқырманын
терең ойға батырады.
Адам тағдырының трагедиялық ... ... ... күйзелісін танытуда ерекше ... ... бірі – Д. ... Қаламгер әртүрлі тақырыпқа қалам
тіреді, ... ... ... ... ... ... ... жүйесін жасады.
Д. Досжан – өз ісінің шебері. Қаламгер қолтаңбасының ... ... ... ... ... ... «Жолбарыстың сүрлеуі»
атты повесінде Қызылқұм ішінде ... ... ... ... ... ... әңгіме етеді. Кұм адамы атанған ... ... ... ... ... ... өмір
шындықтарынан ауытқымайды. Повесть кейіпкері ... ... ... өз ... ... ... бейнет пен ауыр еңбекті ... ... сырт ... сыр ... ер ... басына түскен ауыртпашылықты
көтере біледі. «Осыншама ақ көз ... қиын ... ... ... ... ... ... азынаған желі мен жер бауырлап сусыған
беймаза құмынан безіп ... ... ... ... ... ... ... – ерлік. Осы өлкенің өміршең сексеуілі, көзі
көмілмес бұлағы ... ... адал ... ... ... ... ізі, терер ырзығы, дәм-тұзы, ықылас-пейілі мол-ақ» [60, 413 б.].
Әйтсе де, ауыр ... ... ... ... ... жүдеп,
жүйкелеп жүрген» Аяпбердіні ... ... ... ... ... ... ... санаторийге демалуға жібереді. Санаторийде
демалып жатқан Аяпберді бір жаманшылықтың боларын сезгендей ... ... ... ... «Жолбарыстың сүрлеуіне мал жаймаңдар» – деп
айтуды ұмытып ... ... Бір күні ... Жолбарыстың
сүрлеуінде келіншегін қан жоса ... ... ... ... Аяпберді түсі өмір шындығына айналады. Алыс ... ... ... ... ... ... ол ... Зейнелдің
алқымынан алған ақ қасқырмен бетпе-бет келеді.
Д. Досжановтың ... ... атты ... ... ... бір дүние. Табиғат құбылыстарын суреттеуде, ... ... ... қолданған теңеулер мен эпитеттердің
көркемдік қызметі ерекше. Кейіпкердің ... ... ... ... бояуы сәйкес. «Жылан құм», «жалмауыз құм»,
«басылып, езіліп, жүдеп, шау тарта ... ... ... үрейлі
жайсыз көңілсіз қапырық шөлді ... ... ... ... қыстауы»
т.б. эпитеттер күйзеліске толы ... ... ... ... ... ... ... атқарып тұр. Қаламгер өз ойын көркем
бейнелейді. ... іші ... ... ... ... ... ... сан құбылып күңірене түсті» деп, ... ... ... ... «Белін садақша бүгіп жебеше атылуға
әзірленген» деп арыстай аппақ қасқырдың әрекетін бейнелі түрде ... ... ... ... өне ... жиі ... ... тосын қылығы әлдебір сұмдықтың боларын сездіреді.
«Әуелгіде бүкіс белді құм ... ... ... айды ... ... ... ... дауылдың қайдан соғып тұрғанын болжай
алмады. Әп-сәтте жердей ... ... басы ... ... ... ... ... ысқырған, безектеген, жылаған,
күлген, боздаған, ұлыған, қыңсылаған, маңыраған, сыбырлаған, ... ... ... ... үн ... ... ... керней
салғандай күңірентсе, енді бірде базбір ... ... ... ... төбе құйқаны шымырлатады. Осынша аласапыран ақырзаманнан ертеңіне
нендей аңның, қандай ... аман ... ... жалғайтыны
беймәлім. Мына сұмдық дүлей ... ... ... ... жұтып
опат етпейінше басылмайтын ... [60, 401 б.]. ... ... ... сомдауда қаламгер талғампаздық танытады. Зейнел өмірлік
жан серігімен ... ... ... мен ... ... ... жанның
бірі. Ол қиыншылыққа мойынұсынбай, оған төтеп бере ... ... жан. ... ... түрі мен ... сөзі мен сөйлеу
қалпындағы, іс-әрекеті мен ішкі ... ... ... ... оның ... ... түседі. Автор Зейнелдің сырт
келбетін «сұңғақ бойлы, тоқ ... ... саны ... ... ... ... деп суреттейді. «Аш өзегіне дермене
түтіні кеткендей ... ... ... мұз ... ... ... автор Зейнелдің көңіл-күйін, ішкі ... ... ... дәл ... ... ... өлімі суреттелетін
тұста да ... ... ... ... Өмір мен ... бір ... ... қаламгер тіл өрнегін дәл ... ... ... ... ... ... алып келе жатқан
әдемі келіншек – Қызылқұм қызғалдағы, Құм ... ...... ... бос ... саудагердей көре ... ... демі ... ... ... суси ... ... ирек сағымға кетуге асығып бара ... ... ... берді. Еңкейіп мақпал кеудесіне құлағын ...... ... ... – бос ... ... ... жігіт өзегі өртенгендей
болып ат жалын құшып өкіріп жіберді. ... ... ... ... ... ... оқыс ... тіксініп, тізгінін ... ... ... ... ... бір ... бір шығып қалқи жүзіп көлбеңдеп
бара жатқан қызыл ... ... ... ... шөл ... күн сосын.
Жер бауырлап ысылдап жылжыған құм.
Таусылып бітпес ... ... ... ... ... ... ... күнәсі, тазалығы, еспе құмы, ... ... ... ... желі, осынау өмірі, бәрі-бәрі...» [60, ... ... ... ... ... шеберлік биігіне ... ... ... қол ... Ең ... ... ... сөздік қоры, сөйлем құрылысы ерекше назар
аударуды қажет ... ... ... ... ... ... айқын. Зейнел өмірінің соңғы сәтін жазушы терең
тебіреніспен ... ... ... ... өкілдердің шығармаларында айрықша
көрініс тапты. Оның ықпалы қазақ ... ... 20-шы ... М. ... ... ... күні», «Жетім»)
трагедиялық ... бой ... ... ... панасыздығы,
қорғансыздығын мегзейтін, табиғатты жатсынуын бейнелейтін шығармалар
60-80 ... ... ... ... ... Олар: Ә. Кекілбаевтың
«Шыңырау», «Күй», Д. Исабековтың «Тіршілік», «Сүйекші», ... ... О. ... «Жетім бота», «Қар қызы» ... ... «Оң қол» т.б. ... кезең қаламгерлері
шығармаларында бой көтерген ... ... ... ... ... ... О. ... Ә. Кекілбаев, Д. Исабеков кейіпкерлері
өліммен бетпе-бет келіп, өздерінің бұл әлемде жалғыз ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі жатсынды.
Осылайша жазушылар өз шығармаларында ... ... ... отырып, сол
қатыгез тағдырдың құрбанына айналған кейіпкерлерді ... ... ... ... ... ... жалғыздық қасіретін
сезінді, соның нәтижесінде олар ортамен үйлестік таба ... ... ... Қазақ әдебиетіндегі жатсыну мәселесін ғалым Ж. ... ... ... ... адам ... атты ... ... талдап өткен.
60-80 жылдар қазақ әдебиетіне проза жанры көп жаңалығымен енді.
Осы жылдары ... ... ... жиі ... ... биік бір ... ... Қазақ прозасында романтизм кең
қанат жайып, ... ... ... ... әсем ... ... орын алды. Қазақ халық әдебиетінен ... алып ... ... ... ұзақ даму тарихы бар. Халықтың арманы,
қиялы көрініс тапқан ауыз ... ... ... туған, ой
арманымен астасқан романтикалық ... аз ... ... әдебиетінде
Махамбеттің романтизмі, Абайдың романтизімі, Мағжанның дүниетанымындағы
романтизм ... ... ... ... ... романтизм әдісінің
дамуына жол салды. Қазақтың ұлы жазушысы М. ... ... ... ... ... ... романтикалық әдістің бастауы
болды. «Қорғансыздың күні», «Қыр ... ... ... ... ... ... ... Қазақ әңгімесіне
романтикалық сипат енгізушілер дегенде Ғ. ... ... ... ... ... «Қыран жыры», «Жапон балладасы», «Өмір
жорығы» шығармаларында символдық және ... ... ... ... ... жылдар аралығындағы прозадағы ... ХІХ ... ... ... ... ... деп ... Негізгі назар әлеуметтік өмірден гөрі рухани кеңістікке
ауды. ... ... жеке ... ... ... ... қарастырады. Қақтығыс адам мен ... адам мен ... ... [61, 3 б.]. 60-80 ... ... ... ... өкілдері Ә. ... Д. ... ... Т. ... ... прозасында романтизм әдісіне, романтизм құбылысына көп ден
қойған ... О. ... ... О. ... ... қаламгердің романтикалық ... ... ... О. ... «О. ... ... атты ... диссертация қаламгер шығармаларының ... ... ашып ... «О. ...... ... ... көтерілген шебер жазушылардың бірі. Жазушы шығармашылығы поэтикалық
инверсия мен ассоциацияға бай, ырғақты, ... ... ... ... ... ... оның тіліне де әсер етеді.
Бөкеев прозасы қара сөзбен жырланған өлең ... Оның тілі ... ... синтаксистік өрнекке бай. Мұның өзі жазушы стилінің
ерекшелігі. Оралхан Бөкеевтің стилі өмірді көркем суреттеудің романтикалық
және реалистік ... ... ... [61, 129 ... ... атты ... ... кейіпкері – түйе. Жалпы қазақ
халқы ұғымында түйе малы қасиетті. Оның символдық мәні де бар. Сондықтан ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті үшін бірнеше ғасырлық тарихы
бар дәстүрлі бейне. Бүгінгі қазақ әдебиетінде ... түйе ... ... ... ... О. ... «Жетім бота»
повесіндегі қыз жетектеген бота образының жұмбақ, мистикалық жағы басым.
Жазушы ... ... ... ... ... ... Бураның
ішкі сезімін, көңіл толқынын, сағыныш ... ... ... ... Ауыл ... ... жат ... өзіне
пана еткен Бура туған ауылын аңсайды, ... ... Бура ... ... жол ... ... да ... ұзақты түн телміріп,
сарғая ататын таңдай ... ... ... тербеле алады екен»,
«хайуан екеш хайуан да аңсап ... ... ... ... ... стиль табиғатынан туындайтын ырғақ, поэтикалық инверсия мен
қайталаулар қаламгер туындыларында жиі ... Олар ... ... арттырады. Сондай-ақ ол тәсілдер ... ... ... ... Автор Бураның қиналысқа
толы шарасыз көңілін, сағынышын ... ... ... ескі ... ұзақ, тым-тым ұзақ иіскеді де, есейген ... ... ... Ұзақ ... Ол бұлайша бота шағында ғана бір ... Онда да ... ... ащы ... ... екі күн ... ... ашқанда боздаған. Сүрлеуді иіскеп, боздап тұрған
түйенің көзіне мөлтілдеп жас ... Бұл да ... ... жыл бұрын
шыққан мөлдір де саф таза көз жасының екінші ... [59, ... О. ... ... ... ... рухани әлемін
ашуда көрінеді. Сондықтан да романтикалық ... ... тән ... ... ... ... жаңа сипатты символ-астарға ден
қою – әлем ... ... ... ... Себебі, нақтылы
бейнелермен салыстырғанда символдың мәні әлдеқайда кең, ... ... ойға ой ... алуан түрлі сыр көреміз. «Құбылтудың бір
түрі – астарлау, яки ... ...... ... – бір нәрсені,
не құбылысты тура суреттемей, бұларға ұқсас бір ... не ... ... ... ... ... ... ойды да ашық айтпай,
тартымды тұспалмен түсндіру... ең ...... сөз ... ... ... ... әсем ажар, байсалды философиялық
астар береді, шығармаға әртүрлі сыршыл сипат бітіреді. Астарлы ... ... ... ... автордың ой толғаныстары арқылы
көңіл ... ... ... ... – деп ... анықтама
береді академик З. Қабдолов.
Астарлауды, символды ауыз ... де мол ... ... жаңа ... ... ... Әуезовтің «Көксерек» атты
шығармасынан көреміз. Қырғыз жазушысы Шыңғыс Айтматовтың ... ... ... бекеті» мен «Ақ кемесінің» шымырлығы сол символдық
қасиетінде деп түсінуге болады. ... ... ... Мүсірепов
символдық прозаның қақпасын ұлттық әдебиет үшін айқара ашты. ... ақ ... ... боранда үйір-үйір жылқысымен бірге Жұман ... жар ... қан жос ... көк мұзға құлап өлуі ... ... ... еді. Бұл – ... ... Жұмандар
тіршілігінің күйреуіне сілтеу жасаған астарлы ... ... ... ... ... ... «Өмір жорығы», «Қыран жыры»,
«Қасқырды атқан ... ... ... сияқты тұспалды,
символикалық сипаттағы үздік туындылары ... ... ... ... ... ... ... қайсысы?» деген әңгімесінде
аңшылыққа шыққан министр, ғалым, ... ... ... деп, ... еш ... жоқ дәрменсіз еліктің лағын атады. Әңгіме желісіндегі ... ... ... ... ... ... ... қасқырдан да өткен
жауыздық барын жазушы астарлап ... ... – мол, ...... сыр. 60-80 ... ... ... сипаттағы шығармалар біршама бой көтерді.
Мәнерлі сөзбен ой тастап, ... ойын ... ... ... қатары
кеңейді. Т. Әбдіковтың «Оң қол», О. ... ... ... «Қар ... ... «Бір ... ... С.
Мұратбековтың «Кәментоғай», ... ... ... атты әңгіме-
повестерінің символикалық астары мол. Т. ... «Оң қол» ... оң қолы – ішкі ... рухани күйзелістің символы,
О. Бөкеев «Сайтан көпір» повесіндегі ... ... ... жан
баласына жамандық істеп ... ...... ... болса, шығармадағы жамандықты қаламгер – Анау, ... ... ... ... Ал «Қар ... Қоңқай
«Сайтан көпірдегі» Анаулардың бір түрі, оның да ... ... адам ... тура ... адастыру. Сондықтан да ол ... Ә. ... «Бір ... ... ... Аққаймақтың
төбесінен шаншылған бір шөкім бұлт – ел ... ... ... Аққаймақтың ішкі ... ауыр ... ел ... ... символы. С. ... ... ... ... – ол өсіп келе ... болашақ
ұрпақтың символы болса, ал Үшқара – дос-құрбымен бір ... ... ... ... ... ... «Біреу» атты
әңгімесіндегі белгісіз кейіпкер – жеңілдің ... ... ... ... өмір сүріп жүрген ... ... ... ... ... ... пішіндік тұрғыдан
байыған, өмір шындығын бейнелеудегі ... ... сан ... ізденістерге жол ашып, толысқан тұсы – 60-80 жылдар. Бұл
жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... лирикалық сарындағы шығармалар қатары кеңейді. Осы жылдары қазақ
прозасындағы ... ... ... ... бейнелеу тәсілімен
үндесіп жатты. 60-80 жылдардағы қаламгерлер кейіпкерінің жан сұлулығын,
арман-тілегін, сағыныш-аңсарын, ... ... өмір ... ұштастыра
отырып шығарманың көркемдік сипаттарын арттырды. Қазақ әдебиетіндегі
лирикалық прозаның озық ... осы ... ... шығармаларынан
байқаймыз. 60-80 жылдардағы қазақ прозасындағы ... қол ... бірі ... ... проза тәсілдерін жан-жақты зертегені
болып табылады. Прозадағы лиризм характер ... ... ... шығарманың эстетикалық қуатын артырудың бірден-бір ... ... ... ... мен ... сезімі астасып
келіп отырады.
60-80 жылдар қазақ прозасы туралы сөз ... ... ... өту ... ... С. ... шығармашылығының ерекшелігін
қаламгер туындыларының лирикалық сипатының басымдығынан көреміз. Қаламгер
әңгімелеріне тоқталып өтейік. С. ... ... ... ... ... өзекті мәселесі – ауыл өмірі мен әлеуметтік жағдайдың өзара
байланысын суреттеу. Сол ... ... ... ... ... ... рухани тазалығын, жан сұлулығын, нәзік
құбылыстарын, сан қырлы ... ... ... ... ... басты мақсаты болған. Осы мақсатта қаламгер ауыл
адамдарының адалдығын, ... ... ... ... ... ... ашып көрсетеді.
С. Мұратбековтың бірқатар әңгімесі бірінші жақтан ... ... ... қарындасы мен оқудан келген ағасы арасындағы ... ... ... деген бауырмалдық сезімі әсерлі суреттелген.
Қаламгер әңгіме бойында лиризм ... ... ... ... ғана ... ... кейіпкерінің жан әлеміне үңіле отырып, сезім
құбылыстарын ... ... ... ... ойы мен ... ... ... шынайы сезімін шебер бере алған.
С. Мұратбеков ... ... ... ... ... ... жазушылық мәнерінің ерекшелігі – осы қысқа ... көп ... ... ... өз ... ... ... жан әлеміндегі ішкі құбылыстарын сезімге толы етіп ... ... ... адам ... ... жан ... рухани биіктігі, сергек сезімі әртүрлі көркемдік тәсілдермен
талданып жатады. Осындай көркемдік тәсілдердің бірі диолог ... ... ... Диолог – адамның мінезін, көркем идеяны ашуда сырлы
бейне жасауда ... ... ... ең ... ... Диологта әр
кейіпкердің сөз саптауынан, оның ой-толғанысынан, сөйлеу ... ... ... ... ... шеберлігі де оның кейіпкерді мінез-бітіміне,
ой-өрісіне орай ... ... ... ... ішкі ... ... немесе жанама мінездеу я болмаса ... ... ғана ... оның өзін ... ... да ... талай
сыр түюге болады... «Адам сөйлесе» дегендей, әркімнің сөзі арқылы өзін
танымыз. Өйткені ... ... ... оның бүкіл ішкі болмысы, өзіне
тән психологиялық өзгешелігі – ақылы, ойы, ... ... ... ... мәдениеті түп-түгел танылып тұрады» [1, 107 б.]. Авторлық идеяны
прозаның қысқа жанрына ... ... ... ... бұралаң жол»,
«Қысқы кеш», ... т.б. ... ... құрылған. Көркем
шығармадағы диолог екі адамның сөзі ғана ... ол ... ішкі ... мен ... ... ... диолог кейіпкердің мінез-
құлқын ашып көрсететін, автордың идеясын байқататын, шығарма оқиғасын
өрбіретін ... ... ... ... ... ... сипаты басым болғандықтан диолог ... ... ... көп ... аударған. «Күзгі бұралаң жол» әңгімесіндегі
Қанатай, Бибі, Шынтемірдің, «Қысқы кеш» әңгімесіндегі Жолбай мен ... ... ... ... ішкі қалтарысқа толы сезімдері,
өмір шындықтары кейіпкерлердің бір-бірімен сөйлескен сөздері арқылы ... ... ... ... өмір шындығының сенімділігіне
айқын ... бірі – ... ... ... тек ... хас
дара характері оның ... ... ... Бұл, әрине, диологтың
эстетикалық мәнін ... ... ... да ... ерекшелігі,
ойлау сипаттары, образдың дүниетанымдық ... ... ... не бір нәзік тұстары, кейде автор мақсатының ... ... ... ішкі ... ... ... Ашық тілдесулердегі тәрізді
үнсіз ой ... де ... даму ... ... ... ... қылатын сюжеттік-композициялық бастаулар шешімі
жатады» [62, 6 ... ...... ... ... ... әңгімелеріндегі
мөлдірлік, сезім шынайылығы мен табиғилық, лирикалық сыршылдық пен
психологиялық тереңдік адам ... ... ... қасиетті, жазушылық
шеберлікті көрсетеді. Өмірлік материалды екшеп, сан алуан ... ... ... әр ... ... арқылы адам жанының
қатпар-қатпар ... ... ... Өзің ... ... ... ... құбылыстарды байқатады, өткен өмір, бүгінгі күн, ... ... ойға ... ...... ... ... сұрыпталған типтік бейне тұрғысынан қарауға болатын
жиынтық мәніне ие оқшау тұлғалар» [63, 90 б. ]. С. ... ... ... ... ... ... жиі ... қаламгер
кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесі нәзік, рухани әлемдері ... ... да ... ... лирикалық бейне алдыңғы қатарға
шығады. Қаламгер ... өне ... ... характер бой көтереді.
Жазушы шығармаларын оқи отырып, қазақ халқына тән ... ... ... тән мінез-құлықты аңғарамыз. Сондықтан да, қаламгер
кейіпкерлері ұлттық характерімен, ... ... ... ... ... Бұл қаламгердің жазушылық үрдісін, ... ... ... ... мен лирикалық баяндауды ұштастыр
келе, характер деңгейіне ... ... ... қалыптастырады.
Әдебиеттегі адам образын жасаудың жолдары мен тәсілдері көп және әр алуан.
С. Мұратбеков өз әңгімелерінде жаңа ... ... ... Қаламгер адам
тағдырына терең үңіле отырып, адамның сан ... сан ... ... ... ішкі ... көңіл-күйін, психологиясын терең ашып
көрсетуде, олардың қарым-қатынасын, тартысын, ... ... ішкі ... ... ... үлкен. Қаламгер «Бекеннің
құбылысы» атты ... ... ... ... әртүрлі көркемдік
тәсілдерді үйлестіре шебер пайдаланған. Соның бірі кейіпкерді ішкі сөзі.
«О, аққыр ... осы ... ... неге ... Аруақ, неге мені
атпайсың » деген әңгіме ... ... ішкі ... оның ... ... ішкі ... ... Колхоз басқармасының
жиналысынан шығып, ата-баба аруағына ... ... деп ... ... ... келген Бекен үлкен бір сұмдыққа кезігеді.
Зираттың орны астан-кестең, ... ... ... ... не ... ... қай ... қалғанын бағдарлай алмай қатты қобалжиды.
Бекеннің осы бір сәттегі ... ... ... нанымдылығы
бірден көзге түседі. «Ескі зираттан ... із ... ... сәл ... ... ... жерге кеп тізерлеп отыра кетті.
Қалың топыраққа ... ... Ерні ... ... бастады. Бірақ
қайта-қайта көзіне жас ... иегі ... ... ... шағынан қанына сіңісіп, әрқашан көңілінің пәк ниетін
бағыштап, қысылғанда медет тілеп ... ... ... ... ... деп ... етіп, жаугершіліктегі батырлығын желпіне
еске алар, ерте өткен бабаларының ... ... [47, 89 б.]. ... ішкі ... ... оның өткен күндеріне ... осы ... ... ... ... ел ... қалған аңыздарды еске
түсіреді. Әңгімеде автор кейіпкерінің көңіл-күйін білдіріп қана ... ... ... ... көрсетеді. Кейіпкерінің өмір-
тағдырын терең сезім, сыршыл сипаттармен бедерлі өрнектейді. Сондықтан да
адам жанының құпия-сырлары ... ... ... де ... ... ие ... ... өнімінен рекорд жасап, Еңбек ... алу үшін ... ... зиратқа да қарамай жерді жыртқан Самат
бейнесі, оның характері әрекет үстінде танылады, ... сөзі ... ... ... ... Саматтың сыртқы бейнесі арқылы да оның
ішкі дүниесін тани аламыз: «Самат қысы-жазы бас киім ... ... ... шашы ... ... ... де ... жігіт, үлкен
демей, кіші демей «сен» деп сөйлейді. Әзірге ешкімнің ... ... ... ... ... осы Саматтан ... ... ... Осы
жігіт кездескенде, Бәкеңнің де жүрегі әрдайым дір етіп, секем алғандай
болушы еді» [47, 91 б.] ... ... ... мен ... ... заман тіршіліне
шындап бет бұрды. Тақырып аясы кеңіді. ... ... жаңа ... Өмірге қилы мінезді, алуан келбетті кейіпкерлер келді. Образ
жасаудың тәсілдері ... ... ие ... Бүгінгі күн
тақырыбын көтерген жазушылар замандастарымыздың ішкі жан әлеміне ... ... ... ... ... отырып, сан алуан
қасиетке ие ... ... ... ... көркемдік көкжиегі шебер суреткердің қолымен
нақышталғаны сезіледі. Шағын әңгімеде автор табиғат құбылыстарын кейіпкер
іс-әрекетімен байланыстыра ... ... ... ... тағы да
жарқылдады. Аспан азан-қазан боп тағы да күркілдеп кеткен. Ошаққа ... тұз ... дәл ... шақ ете ... Бекең селк етіп арық
сирақтарын ... ... ... Енді ... ... ... құбылыстарын
кейіптеу тәсілі арқылы жандандыра суреттеп өтеді: «Төгіп-төгіп жіберді де,
жауын тына қалды. Күннің күркірегені төбеден ауып ... ... ... ... ... шығысқа қарай жөңкіле көшті»
С. Мұратбеков шығармаларының негізгі тақырыбы ауыл өмірі дедік. 60-80
жылдары қазақ әдебиетінде «ауыл ... ... ... ... ... бір ... сыр ... қаламгерлер қатары кеңейді. Қарапайым ауыл
адамы тағдырына қалам тіреген жазушы С. ... ... ... ... ... психологиялық көріністерімен
ерекшеленеді. Қаламгер талантының ... мен ... де осы ... ... ... ... толқынысынан шынайы ... ... ... қарағанда сюжеті қарапайым, бірақ замандас
өмірінің шынайы көрінісі байқалатын, замандас ... ... ... ... ... ... ... Жақсы сомдалған кейіпкер
бейнесі, тартымды оқиғалар желісі, ... ... ... ... ... айту сияқты сипаттар С. Мұратбековке тән қасиет. Қаламгер өз
оқырманының жан ... кіре ... адам ... тереңінен толғайды,
кейіпкерінің психологиялық болмысы сияқты қасиеттерді аса бір ... ... ... ... ішкі ... үңілген, көңіл-күйіне көңіл
бөлген ойлы шығармалары, оның характер жасаудағы шеберлік бітімі, ... ... ... ... қайталанбайтын тілдік өрнектер жазушының
кең өрісін, суреткерлік шеберлігін байқатады. Жазушының стилін ... ... бірі – ... ... ... шыңына жазушы
қалай жетеді? Шеберлік ең алдымен жазушының ... ... ... ... ... көрініп жатады.
Жазушы суреткерлік шеберлігі ... өз ... ...... шығарманың ең жоғарғы сатысы. Көркем өнердің ерекше
сипатын айқындайтын жазушы стилі. С. ... өзге ... ... тұсы ... ... ... ... оқиғаны
көбінесе бірінші жақтан баяндайды. Яғни С. Мұратбековтың дара қолтаңбасы
оның ... ... ... ... Бұл тәсілге көп қаламгерлер
бара бермейді. ... бұл әдіс ... ... өмір ... шынай
көрсетуде көп кедергі келтіруі мүмкін. Көркем шығармадағы ... ролі ... Кез ... ... кез ... адам тағдырына
байланысты оқиға, кейіпкер сезімі, ішкі толқынысы авторлық баяндау арқылы
жүзеге ... ... ... ... кейіпкердің ойын, сезімін ... ... ... ... ... Ал ... жақтан баяндауда
мұндай мүмкіншіліктер шектеулі. С. Мұратбеков ... ... бере ... өз ... ... ... баяндай отырып, терең
лирикалық сарындағы шығармаларды дүниеге әкелген. ... ... ... ... ... ашық ... ... прозасында автор
бейнесінің жасалуы, қалыптасуы Б. ... Ж. ... ... Олардың шығармаларынан «автор бейнесінің» қазақ прозасында
қалыптасу үрдісін байқаймыз. Б. Майлиннің ... ... ... ... ең ... шығарма болды. Осы үрдістің тамаша
жалғастығын 60-80 жылдардағы ... ... ... жылдар аралығындағы лирикалық прозада елеулі еңбек еткен
қаламгеріміздің бірі – Ә. Кекілбаев. ... ... ойлы ... ... ... мен ... ... әрбір шығармасында
қайталанбайтын тілдік өрнектер мен сөз қолданыстары жазушының суреткерлігін
байқатады. Қаламгердің «Бір шөкім бұлт», «Құс қанаты» т.б. ... ... ... 60-80 ... ... ... ... ауыл
тақырыбына қалам тіреген жазушылар аз болған жоқ. Солардың ... ... мен қала ... ... ... ... қаламгерлер шығармалары
әдебиеттің кең өрісін ... ... Ә. ... «Құс қанаты»
повесінде қала өміріне, қаланың ... ... ... ... ананың іс-әрекетін жеңіл юмор тілімен нанымды сипаттайды. Далалық
қарапайым мінездің жаңа ортаға ... де ... ... ... Ал М. ... «Сентябрьде» деген шағын әңгімесінде ... ... ... ... ауыл ... деген сағынышы, ішкі сырын
түсіне ... ... ... ... ... ... Ауыл
тіршілігінде кең көсіліп үйренген қарт қалада да кең отырғанды қалайды.
Немересін мойнына салып ... ... ... сүйіп, бауырына басқысы
келеді. Бірақ ол келініне ұнамайды. Қаламгер Д. ... ... ... немересін өз тәрбиесіне ала алмаған ... ... ... ... ... Т. ... ... атты
әңгімесінде де әке мен бала арасындағы қарым-қатынас көрініс тапқан.
Әңгіме желісінде Ерғабыл ... ... ұлы ... қара ... келген сәті баяндалады. Жалғыз ұлдан жалғыз немере Жеңіс ... ... ... ... ... батады. Өз немересін аялап
баурға баса алмайтынын сезген шал көңілі әңгімеде шынайы суреттелген. ... оқи ... ауыл мен қала ... ... әке ... арасындағы қарым-қатынасты байқаймыз. Сол арқылы табиғи қалыптасқан
далалық мінез-құлықтың, адамшылық пен қарапайымдылықтың, ... ... да ... ... көзіміз жетеді.
«Шебер қолмен ... ... ... ... ... туындаған образдар бір-біріне ұқсамайды, ... ... ... ... қасиеттерімен
даралап көрсетеді. Олардың бірі жан ... ... ... ... бой ... бір ... сыртқы дүниесі ішкі ... ... Енді бір ... ... ерекше ауыр,
өмірде жолы болмай, бақыты ашылмаған ... ... ... Бірақ
Дулат кейіпкерлері бұл дүниеде қанша қиналса да, өмірден түңілмейді,
тіршіліктен ... ... ... ... ... ... ... сырлы-мәнді оқиғаларды ... ... ... ... ... т.б. ... ... осыған
дәлел.
Прозадағы стильдік көрсеткіштердің бірі – лиризм. ... ... ... ... ... ... тіршілігінде жақсы
көрініп ... ... ... ... ... мұраты – арқау
еткен, өзара байланысын үзбей шынайы ... ... ... ... ... беру ... кейіпкердің жан әлемін толқытқан сезім шуағын,
қуаныш-сүйінішін, ... ... ... тап ... сиқырлы да айшықты
суретке айналдыра алуы, оқушысын иландыра білуі, ... ... ... ... ... [64, 80 б.].
Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі Д. Исабеков шығармалары бүгінгі
таңдағы ... ... ... ... ... ... ... лирикалық сипаты ... ... ... ауыл ... ... ... ... жатыр. Дулат ауыл
адамының тағдырын ... ... ... ... ... адам болғанымен олардың өздеріне тән күрделі тағдырлары бар.
Д. Исабеков ... адам ... ... ... ... ... ... мен қайғысы терең ... ... ... шығармаларындағы адам тағдыры мен уақыт талаптары ... ... ... ... шешімін тауып жатады. Шығармашылық жолын өз
замандастарының өмір ... ... ... Д. ... ... ... жетістіктерге қол жеткізді. Стиль қаламгердің
ешкімге ұқсамайтын дара қолтаңбасы ... ... өзге ... ... ... тән ... сипаттар әр ... ... ... ... ... сарындарымен қатар
философиялық ойға терең баруымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... барады, кейіпкерінің ішкі ... ... ең ... ... ... Д. Исабеков кейіпкерлері қарапайым
адамдар. ... өз ... ... ... оқиға желісі де қарапайым.
Жазушы өз шығармаларында қарапайым тұрмыстық детальдарды пайдалана ... ... ... ... ... адам ... тереңіне үңіледі,
«қарапайым адамдар көкірегіндегі құпия қазыналарды» ашуға ұмтылады. Яғни
қаламгер ... адам ... ... ... ... ... ол адам ... рухани әлеміне көп ой ... ... сөзі ... ... ... ... ... әлеуметтік тіршіліктің шынайы бейнесі бас көтереді. Бұл Д.
Исабековтің шығармашылық үрдісіндегі ... ғана тән ... ... ... ... өмір шындығы, адам тағдыры, кейіпкер
психологиясы, ... ... ... мен қайғысы терең сыршылдықпен
ашылып жатады. Қаламгер шығармаларында адам ... мен ... ... бір ... ... ... шешімін тауып жатады.
Қазақ прозасында кейіпкердің ішкі жан дүниесіне, ... ... жан ... ... ... ... ... шығармалар туа бастады.
60-80 жылдардағы қазақ әдебиетінде адамның жан әлеміне тереңдей барып, оның
ішкі қалтарыстарын көрсету ... ... дами ... ... ... сарын айқын көрініс бере бастап, лирико-психологиялық тенденция
тереңдей түсті. ... ... ... басым
«Гауһар тас» повесіндегі жаны нәзік ақ адал жар Салтанат пен оған ... ... Ыбыш ... ... ... ашылады. Қаламгердің
«Пері мен періштелер» ... де адам ... ... ... ... сөз ... ал ... «Тіршілік» повестерінде адам
тағдырындағы трагизм орын алады. ... ... шын ... ... ... ... ... тың биіктерге көтерген туындылары.
Әрине әр шығарманың ... ... ... оған баға беру ... ... ... Сондықтан да біз ғылыми жұмысымызда 60-80 ... ... ... бейнесін сомдаудағы, өмір шындықтарын шынайы
бейнелеуде жаңаша ... ие ... ... көркемдік әдіс-тәсілдерді
анықтап, жазушының осы тәсілдерді қолданудағы стильдік ерекшеліктерін
айқындауды басты ... ... ... да ... ... ... прозасының көркемдік әлеміне тигізген әсерінің негізгі бағыттарын,
көркемдік табыстарын ... ... ... еттік. Қаламгердің «Гауһар
тас», «Пері мен періште» атты ... ... жиі ... бұл ... ... ... ... Ал «Сүйекші»,
«Тіршілік» атты повестерінде ой ... ... ... ... ... ... Д. ... өз шығармалары арқылы оқырманын терең ойға
батырады, жүрек толқынын тербейді. «Оқырманды ... ... ... Дулат,
сөз жоқ, сүйсінетін талант» [65, 6 б.].
Қазақ әдебиетінде адамның жан дүниесіне терең ... оның ... ... ... 60-80 жылдардағы прозадағы
ерекшеліктердің бірі. 60 ... ... ... лирикалық сарын
әдебиетімізде айқын көрініс берді. Осы ... ... ... тенденция тереңдей түсті де, енді ... ... ойға ... ... ... әңгіме,
повестер туа ... М. ... ... ... ... ... Ә.
Кекілбаевтің «Шыңырауы», О. Бөкеев, Д. ... ... ... ... ыңғайда жазылған, ... ... ... жемісі дер едік.
Ә.Кекілбаевтың «Шыңырау» повесі ... ... ... шығармалардың бірі. Повестегі бас кейіпкер жай ... ... ... ... сор ... ... ... адамның тағдыры.
Құдықшы Еңсептің ... аса ... ... ауыр ... ... ... ... соңында ең терең ... ... ... ұшырайды. Әбіш Еңсеп психологиясын ашуда стильдік тәсілдер –
монолог пен ... ... ... ... осы шығармасы айтар
ойының тереңдігімен ерекшеленді. ... ... ... суреттеу
тәсілінің озық үлгісін ... 60-80 ... ... ... идея философиялық ... алып ... ... ... ... осындай терең ойға құрылуымен құнды. «Повесте бір
қарағанда құдық ... ... ... Иә, ... Егер дәл ... деп ойласақ, онда автордың бүкіл айтайын дегенін түсінбеген болар
едік. Бұл жерде ... ... ... ретінде алынған. Ал, әбіштің
айтпағы – өнер ... ... ... ... ... ... мінез-
болмысы...»[66, 259 б.].
Ұлтымыздың жоғала жаздаған тілі мен ... ... мен ... ... адам ... сан қатпарлы құпияларын ашуға
ұмтылуы – жазушы шығармаларының ... ... ... ... ... ... шығарма, өмір шындығына сүйеніп жазылады. Нақтылы ... оның ... ... ... түсінбей, тебіреніп
толғанбай, сезінбей көркем шығарма туындамайды. ... ... ... оның ... болмысынан алшақ кетпейді. Өмір шындығын жазушы
шеберлікпен игеріп, оны ... ... ... ... шындық –
өмірлік-қоғамдық құбылыстардың ақиқанын көркем суреттеу арқылы ашылған өмір
шындығы. ... ... – адам үшін ... ... ... дәрежеге
көтеріп, көркем бейнелеу. Олар адам образы, көркем бейне арқылы, ... ... ... ... ... ойланып-толғануы т.б.
көркемдік факторлар ... ... ... ... ... ... үшін ... ойдан шығару, фантазиялық қиялдау ... Бұл ... өмір ... ... ... тиіс. Ол үшін
мол шығармашылық тәжірбие, ерекше қабілет ... ... ... ... – Д. ... өмір ... шынайы бейнелеуде, өмір
шындығын ... ... ... суреткерлік шеберлік танытқан
қаламгер.
Дулаттың қаламынан осы күнге дейін оннан ... ... ... ... әңгімелер, драмалық шығармалар туындады. ... ... мен ... ... аясы кең. Оның ... ... ... мол. ... ... ... Дулат Исабеков
те алғашқы қадамын әңгіме жазудан бастады. Қаламгер шығармалары арқылы
өзі өмір ... ... ... ... ... үңілді, адам болмысына
зерттеу жүргізді. Адамның ішкі ... жан ... ене ... ... философиялық терең ойлы туындылар туғызды. Адам
образын сомдауда, ... ... ... ... көркемдік
ізденістерге барып, әртүрлі әдіс-тәсілдерді ... ... ... ... ... ... ... юморға» толы. Қаламгер
кейбір ... осы ... ... ... жол бере ... өзі
кейіпкерінің іс-әрекетіне күйзеліп, ыза боп ... 60-80 ... ... үрдісімен ерекшеленген жазушымыздың бірі – ... Д. ... ... ... ... ... характер жасаудағы
ұтымды тәсілдің бірі – юмор мен ... ... ... ... ой
тастайды, мысқылдай күле сөйлеп, адам бойындағы кемшіліктерді өткір сынға
алады. Дулат ... ... - 186», ... ... ... зәулімі», «Ақырмаштан наурызға дейінгі», «Ескі үйдегі
жаңа ... ... ... және домино», «Конфронтация» ... ... ... ... ... байқаймыз. Қаламгердің
бұл әңгімелерінде езуге күлкі ... ... ... [67, 12 ... ... күлкінің әрбір деталі арқылы уайым кешеді,
күйзеле қиналады.
Қазақ ... ... ... ұлттық ерекшелігі бар. Әзіл мен
күлкінің ауыз әдебиетінен бастау алғаны белгілі. Ауыз ... ... ... мен ... ... езуге еріксіз күлкі үйіреді. Күні
кешегі Бейімбеттің Мырқымбайын еске ... ... ... ... ... ... ... тамаша түріне жатады. Осы ... ... ... ... теңсіздік шынайы көрініс берсе, ... ... ... ... ... Шынайы шындықтан туған
күлкі адам бойындағы кемшіліктерді әзіл ... ... ... ... ... ... адамгершілікке, қарапайымдылыққа жол сілтейді. «Юмор мен
сатира – өткір ... ... ... ... ... ... ... [68, 198 б.].
Ауыз әдебиетінен келе жатқан күлкі ... ... өз ... тауып,
қазақ прозашыларының шығармаларынан анық көрініп отырды. ... ... ... бейнесін қалыптастыруда шеберлік танытқан қазақ әдебиетінің
көрнекті өкілі Бейімбет Майлин болатын. ... Ғ. ... да ... ... ... ... бірі – юмор ... сипаты басым болып келеді. Жазушы шығармаларынан шымшыма қалжың,
улы сықақ, мысқыл, өткір әжуа, кекесін мағынасындағы сөздердің неше ... ... ... ... ... атты ... ... жазылған. Оқиға бірінші жақтан баяндалады. Юморлық кейіпкер Болат
Сералиев пен оның әйелінің іс-әректеттеріне күле ... ... ... ... Ғ. ... кейіпкерінің іс-әрекетіне
сүйсіне күледі, «кексіз күледі». Мұнда шенеу, мұқату, кекету жоқ. ... ... ... ... ... сықақ бар. Жазушы өзі ... ... да ... ... ... ... Қайта
кейіпкеріне жылы көзқарас танытып, оған іштарта қарап, оның ... ... ... Адам ... аңғалдықты, адалдықты,
аңқаулықты бейнелей ... ... ... ... ... ... «келісімді күлкі», «көңілді күлкі», «жарқын күлкі» үлгілерін
байқаймыз. Жазушының шығармаларында өткір оралымды ... да ... ... ... ... Мүсірепов биязы әзіл-сықақ, ащы мысқыл,
келемеж-кескінге өте шебер... Жұман, Қодар, Қарабай т.б. ащы ... ... ... ... [68, 207 б.]. Ғ. ... сатирамен бірыңғай айналысқан жазушы емес. Әйтсе де, ... ... ... ... күлкіге толы. Қазақ әдебиетін биік белеске
көтерген Б. Майлин мен Ғ. ... ... мен ... бір-біріне
ұқсамайды. Әдебиет аясында олардың өзіндік қолтаңбалары айқын, қаламгерлер
күлкі поэтикасының өрістеп, өсуіне, жаңаша ... ... мол ... ... ... ... өз ... қосты.
Қазақ әдебиетінде юмордың ұлттық ерекшелігі басым. ... ... ... ... ... шығармаларынан да анық көрінді. 60-
80 жылдары қазақ ... ... ... ... ... ... элементтері, ирония көрінісі дәстүрлі түрде жалғасын ... ... ... өмір ... ... адам ... арқылы танытады.
Осы кезең қаламгерлері юморлық образ, сатиралық образдың озық ... ... ... ... ... аса зиянсыз мінез-құлықтарын,
іс-әрекеттерін жай ғана көңілді күлкіге айналдырып, оқырманының көңілін
сергітуі де ықтимал. Бұл ... ... тек ... ... табу, бой
сергіту мақсатында жұмсалмайды, ол автор танытып отырған өмір шындығын
жинақтау, адам ... ашу, ... ... ... тәсіліне де айналады.
Тәкеннің «Көкпар» деген шағын новелласын оқи бастағаннан-ақ күле ... ... ... ... ... езу ... Әрине автордың
мақсаты Тарбанды күлкі астында қалдыру емес, өмірде кездесетін ... ... ... ... ... жол ... ... юмор, жеңіл мазақ
Тәкен кейіпкерлеріне тән қасиет.
Тәкеннің «Көкпар» деген шағын новеласында тұнып тұрған шындық бар. Ауыл
шетіне ... ... ... шауып көрсем деген басты кейіпкер Тарбанның
іс-әрекеті күлкі келтіреді. Әңгімеде Тарбан ... ... ... ... Өз ойымен қиялға ... ... көп ... ... тұрған серкесін бауыздап, жалғыз өзі көкпар ... «Ау, ... ... ... ... ... ... тақымдап көрсем
қайтеді? Жұрт қалай тартады екен?» - деп, торы дөненін ерттеп, ... ... ... алып ... Әңгімені оқи бастағаннан-ақ
осылайша Тарбанның ішкі ойы мен іс-әрекетіне мырс-мырс ... ... ... екен деп, ... қаласыз.
Әңгіме соңында Тарбанның балаларына тамақ болсын деген серкесі көкпарға
тартылып қана ... ол ... ... ... құнанынан да айрылып
қалады. Әңгімедегі Тарбанның аңқаулығы ... ... ... көңілге
өкініш те ұялатады. «Әу баста тым қарапайым, оғаш ... ... ... ... ... оқи келе ... кесек, керемет картинаға айналып жүре
береді. Сөйтіп, аңқау Тарбан ғана емес, ... ... тән ... бой
көрсетеді. Ұлттық характер боп бой тастайды» [69, 52 б.] ... да, ... ... ... ... пейзаж, кейіпкер
іс-әрекеті мен оның ішкі сөздері әдемі тұтастық тапқан. «Күн алаулап ... бара ... ... ...... кәрі-құтандар
ғана...» Осылайша әңгімеде жазушы қызарған күн мен қызылға үймелегендерді
қатар қоя суреттеп ... ... ... ... желісіндегі «Көкем көкпар әкеледі» – деп, үй айнала жүгірген
баланың іс-әрекетінен-ақ бір ... ... ... ... ішкі ... жалпы характерін тереңірек ашу үшін, оның ішкі
сөзі авторлық баяндаумен үйлесімде берілген. «Ау, ғұмыры көкпар ұстамаған
едім, ... ... ... көрсем қайтеді? Жұрт қалай тартады екен?»,
«Бұзау көкпарды ... ... ... екен, осы?», «Өңгертетін шабандоз
болса, көкпар алып қашуыма болады екен ғой, өзі ... Тағы да ... ... ... ... ... аңқаулығы көзге анық байқалады.
Ауыл шетінде жалғыз өз-өзінен қиқулап көкпар тартып жүрген ... ... ... ... ... ... ... күлкі үйіріледі.
Тәкеннің кейіпкеріне таңдап алған атының өзі күлкілі. Қысқа ғана ... ... ... ... кісі ... ... мол екеніне әңгімені
оқи отырып көзіңізді жеткізесіз.
Мәтіндегі сұраулы сөйлемдер, ... ... тән ... ... ... береді. Автор оқырманына сұрақ қойып, оған жауап береді.
Осы арқылы ... ... ... ... ... туындайды,
ықылас–ынтасы артады. Осылайша автор оқырманды өзіне тартады. ... ... ... ... қана қоймайды, оқиғаға араласа келе,
шығармада өзін ... ... ... идеялық мазмұнын ашуда күлкі поэтикасының атқарар
қызметі үлкен. Жалпы шығармадағы юмор элементі, сатира үлгілері ... ... ... ... ... Қазақ прозасындағы кейіпкер
образын ... бұл ... Б. ... Ғ. ... дәстүрлі
мектебімен ұштасып, сабақтасып жатады. Т. Әлімқұлов шығармаларынан осы
дәстүрдің ... ... ... ... ... күлкі
кейіпкердің іс-әрекеті мен ... жиі ... ... ... көрінетін жеңіл мазақ, зілсіз мысқылдың ... ... ... туындыларының негізгі бір ... ... ... ... мен ... ... мен ... «Махаббаттың тұрағы
қайда?», «Көкпар», «Аттың жүрісі» т.б. әңгімелерінде фельетонға бергісіз
сайқы-мазақ, өткір әжуа ... ... М. ... ... юмор гөрі ... көп ... Қаламгердің «Тұлымханның бақыты», «Тарпаң»
әңгімелерінде ... ... ... ... тура ... айтылғандай
қолдана отырып, бірақ оған қарама-қайшы мағына беру, сөйтіп ойды жеңіл
әзіл-қалжыңмен, зілсіз кекесінмен ... айту ... ... ... ... ... жылы сөздермен айта отырып жағымсыз
мінез, іс-әрекеттерді ... ... ... жайларды
астыртын, ойды жасырын түрде жеткізе білуде. «М. Мағауин, С. Мұратбеков,
Д. Исабеков сатира поэтикасында ... ... ... ... ... ... ... мен гротескіге үйір. Ол «Тілегімді бере көр» ... ... ... образ дәрежесіне дейін көтеріп, оны қасқыр
бейнесіне айналдырып жібереді» [70, 111 б.].
Адам бейнесін өмір шындықтарымен ұштастыра отырып ашу ... ... ... ... ... жасауда, оның дара тұлғасын қалыптастыруда
Әуезовтің қолданған амал-тәсілдері өте мол, жазушы кейіпкерінің ... ... ішкі ... ... ... ... ішкі сөздің түрлері
монолог, еске алу, ... ... ... пен ... ... кейіпкердің іс-әрекеті мен қимылы т.б. көркем ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... ой
толғанысын терең суреттей отырып, қазақ ... ... ... ... ... ... көріністерін кейіпкерінің ішкі жан
дүниесімен, оның ой толғансымен қатар қоя суреттеу Әуезовтен келе жатқан
дәстүрлі ... Осы ... ... ... ... көңіл-күйін, жан әлемінің құбылыс сәттерін табиғатпен
ұштастыра беру ... ... ... ... жиі ... ... ішкі күйі мен оның сыртқы дүниеге ... ... ... ... ... мен оның сан ... сырларын ашу
арқылы берсе, ... де адам ... ... ... ... ... орта Абай көкірегінде түрлі ойлардың тууына, түрлі
сезім ... бас ... ... ... Тәкен кейіпкері көңіл-
күйінің пернесін шерткен де осы табиғи орта ... «Көк ... Ақан ... ... қаяу ... ақын ... боларлық демеуді адамнан тапқан жоқ, табиғаттан тапты. Тәкен кейіпкері
айналадағы құбылыстарды жан бітіре қабылдады, олармен тілдесті, жан ... ... ... мен ... ... сол ... ғана бөлісті.
Қаһарманның ішкі әлемінің небір жұмсақ сырлары мен ... ... ... ... ... ... ... ішкі мазмұнын ашып, шыншылдығын арттыра түсті. Әуезов пен
Тәкен шығармаларындағы табиғат көріністері ... ... ... ... ... адам жанымен бірде сырластырып, бірде қоян-
қолтық араластырып, сол арқылы өмір шындығын әр қырынан суреттеудің ... ... ... ...... Әуезовтің бүкіл
табиғат тылсымын философиялық терең мағынада ... ... ... бір ... ... ... бірлікте бере отырып, жазушы адам
жанының көңіл-күйінен ... сыр ... ... ... : ... түн,
тау-тас, тіп-тік беткей, тар соқпақ, үлкен құз – бәрі де ... ... мен ... ... тарихи саяси шындығын ашып тұрған образды
сөздер.
Т. Әлімқұловтың қаламгерлік шеберлігінің бір қыры – ... жан ... ... табиғат, туған жер суреттерімен
астасып, тамырласып жататындығы. Автор «Көк қаршыға» атты ... ... ... ... алып бармайды. Өмірлік деректерге сүйенсек,
Ақан шынында да ... ... ... ... ... ... аясында
өткізген. Оның себептері өте көп. Повестегі табиғи орта жаралы ақын жанының
өзіне ғана мәлім құпия әлемін терең ашып ... жол ... Ақын ... тәуелді. Жазушы шығармада Ақанның ... мен ... ... ... ... ақынның ішкі толғанысын табиғи
құбылыстармен ұштастыра беріп отырған. Ақан ... ... жан ... ... ... оның ... ... Елінен кетіп, табиғаттан
жанына жай тапқан Ақан ерме сөздерден тыныш еді. Оның ... ... ... тек қана ... ... ... және оған ... орман мен
Айыртау ғана куә болып қала берді. Ақанның бала кезінен ... ... ... ... бірі – осы ... ... Ақан ... шағынан табиғатты
түсіне, онымен сырласа өсті. Сондықтан да табиғат сырын ұғып өскен ... ... дала ... ... жан ... жазады, жастық дәуренге
қайта келгендей сезімге бөлейді.
Қаламгер табиғат ... ... ... ... ... орай ... ... отыруы тиіс. Жазушы бірде оқиға өтіп
жатқан жердің тамаша ... ... жыл ... көрсетуді мақсат етсе,
кейде табиғи көріністер арқылы адамның көңіл-күйі мен мінез-характерін
ашып ... ... ... ... жан ... құбылыс
сәттерін табиғатпен қатарластыра суреттеу арқылы психологизмді жеткізу 60-
80 ... ... ... ... ... ... Мұндай
тәсілдің түпкі төркіні ... ауыз ... ... Мысалы, «Ер
Тарғын» жырындағы мерттіккен Торғынның толғанысы, «Қыз Жібек» ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа
мысалдардан табиғат пен адамды қоян-қолтық, тығыз байланыстыра суреттеу
психологиялық параллелизм тәсілі арқылы ... ... ... жетеді.
Адам жанының небір нәзік иірімдерін ... ... ... ... параллелизмнің классикалық үлгісі Абай поэзиясында
тамаша шешім тапқан. Адам мен табиғат ... ... ... жатқан қайшылықтарды, адамның ішкі жан дүниесінің қиналысын табиғи
құбылыстармен сабақтастыра суреттеудің дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... творчествосында әр қырынан көрінеді.
Қаламгердің алғашқы әңгімелерінен-ақ табиғатты ... ... ... ... ... ... ... Жазушы «Абай жолы» роман-
эпопеясында бас кейіпкер Абайдың жан дүниесі, ішкі сезімі мен ақын ... ... ... ... ... ... байланыста ашып
отырады. Шынында да, Әуезов шығармаларын оқи отырып, табиғатты көркем
шығармада ... сан ... ... ... ... Пейзаждың кейіпкер
тұлғасын жасаудағы философиялық мәнін жазушы еш уақытта есінен ... ... ... ... байланыста алып отырған. Табиғат пен
адам тағдырын ұштастыра суреттеу ... ... ... ... ... ... Бұл ... жылдар өткен сайын, жазушы
шеберлігі артқан сайын ... ... ... ... ... ... байып, оқушы жүрегіне жол ... ... ... ... ... ... ... жоғары сатыға
көтеріліп, классикалық әдебиетте философиялық терең астарлы кең мағынаға ие
болды. Табиғат ... ... ... ... ... ... ... образ жасауда басты компоненттердің біріне айналды. Кейіпкердің ішкі
әлемінің небір жұмбақ сырлары мен күйініш-қуанышын табиғат құбылыстарымен,
яғни пейзажды сутеттеумен ... беру ... ... да арттыра
түседі.
Тәкен туындыларындағы табиғат көріністері, табиғи құбылыстар да
баяндалып отырған ... ... ішкі ... ... ... ... ... табиғатпен сырлас. ... ... ... ... аясымен бірлікте ... ... ... мінезі мен образын терең ашуда негізгі қызмет
атқарады.
Пейзаж – дала көрінісі, ... ... ... орта әр ... әр алуан сипатта суреттеледі. Адамды табиғатпен үнемі
бірлікте суреттеу ... шет ... ... жоқ. М. ... әңгімелерінен ұлы туындысы «Абай жолына» дейін пейзаж жазушы
мақсатына орай ... ... ... ... ... хал-ахуалын, көңіл-күйін ... ... ... ... мен образын тартымды және ... ашу ... М. ... ... ... суреттеумен басталады да, әрі
қарай адам мен табиғат қарым-қатынасы біртіндеп ... ... ... біз, ... көркем шығармада суреттелген ... ... Рас, ... ... ... бұл жеткіліксіз. Нағыз
пейзаж – поэзия! Характер! Адам! Неге десеңіз, ... ... ... тыс ... ...... ... образ сырын ашады. Ал образ – адам. Дәл осының ... ... ... ... З. Қабдолов ... б ... ... «Абай жолы» эпопеясының өне бойынан ... ... ... аламыз. Жазушы психологиялық эмоцияны ... ... ... сол арқылы кейіпкерінің ішкі ... ... етіп ... суреттейді. Қаламгер табиғи құбылыстар
арқылы кейіпкерінің көңіл-күйін ... ... ... жиі
қолданып, табиғаттағы әдемі суреттерді адамға тікелей қатысты ... ... ... ... шығармаларындағы пейзаж кейіпкердің көңіл-
күйін беруде үлкен роль атқарады. ... ... ... ішкі ... ... Тәкен шығармаларында да теңеу, салыстыру, эпитет сияқты ... ... ... ... ... ... «Көк қаршыға»
повесінен үзінді келтірейік: «Күн райы да ... ... ... ... ... қырын қарағандай. Күні кешегі үкілі қамыстың ... ... жоқ, тұл ... ... үрей ... ... бар. Ғашық жардың лебізіндей қоңыр самалдың орнын ... сары жел ... ... ... ызыңы сыбызғының үніндей
сыршыл мұң шығарады. ... ... күні ... ... қара дауылға
айналып, ну қамысты қоғадай жапырып, ұлардай шулататынын Ақан сезеді» [34,
58 б.]. Тәкен ... тың ... ... ... теңеулері шығарма
бойында өз үйлесімін тапқан, авторлық мақсатқа орай ... тұр. ... ... ... ... қарама-қарсы құбылыстарды қатар қоя
суреттей келе, ... ішкі ... ... ... ... кешегі
үкілі қамыстың құлақты қытықтайтын сыбдыры жоқ, тұл жыныстың ... ... ... ... бар», «Ғашық жардың лебізіндей қоңыр
самалдың орнын жесірдей сарнаған сары жел ... [34, 58 б.]. ... ... ... тән ... тағы да көз ... серінің сезімге толы көңіл-күйін Қара орманның суретімен
астастыра берген. Сері ормандағы ... ... ... ... ... ... құсқа ұқсатады. «Қара орманның тау жақ шетіне
тақалғанда Ақан ұзын ақ қайыңның түбіне кідірді. Ақ ... шың ... қаға ... әнші ... балдай тәтті, жібектей жіңішке әуенмен
аялдатты. Бір сәт бұғағы бүлкілдеген ... ... бір сәт ... ... ... ... [34, 59 б.]. Ақан ... өмірін еске алып
: «Шіркін, дүние-ай, ... ... көп ... – деп ... ... ... ішкі сөзін жиі кездестіреміз, автор сол ... ... ... ... ... табиғат суреттерін жиі кездестіреміз. Олардың барлығы дерлік
ақын тағдырымен тамырласып жатыр. Тәкен бейнелі сөйлем, ... ... сөз ... ... Тәкен өз шығармалары арқылы қазақ тіл өнерінің
қазынасын байытты, қазақ тілінің ... ... сөз ... ... тіл ... қалыптастырды. Тәкен Тәттімбеттің ішкі ойымен
астасқан толғанысын да табиғи құбылыстармен ... ... ... ... ... бұлттар қоюланып, біріне-бірі ... ... ... «Өкінішті өмір осы! - деді ...... ... ... ... анау сұрланған бұлтқа ... Қой, ... ... ... ... күй шығарайын. Қазақтың ертегі-аңызын
әуенге қосқанша өз ... ... сыр ғып ... [34, 26 б.].
Тәкен туындыларындағы Махамбет, Ақан, Ықылас, Тәттімбеттің ішкі
сезім иірімдерін ... ... ... ... ... ... бірі Ақан өз ... көп қайшылықтарға кездеседі. Оның сезімге толы
жан дүниесіне, өнерге толы ... ... қаяу ... ... жаралаған ел
ішіндегі бай-шонжарлар болатын. Сол атқамінерлерден алшаққа кеткен ақын
табиғатты пана ... «Көк ... ... ... ... идеясын беруде,
кейіпкердің ішкі өмірі мен психологиясын бейнелеуде аса зор роль атқаратын
тәсіл. Шығармадағы ... ... ... ... тек қана дала
табиғатының келеңсіз кезеңін бейнелеу мақсатымен шектелмесе керек. Жазушы
үшін ... Ақан мен ... тап ... ... қайшылықты ашудың құралы.
Шығармадағы Ақанды жолынан адастырған боран нәзік жанды ақынды тағы да бір
әділетсіз азап ... ... ... ... боран мен ақбоз аттың
алдынан кесіп өткен қара мысық Ақанның ... ... келе ... байқататын детальдар. Қысқы боран – ... ... Ұлы ... М. ... ... ... мейірімсіз қатал қыс, боран астарында әділетсіздік жатыр. ... ... ... ... ... алда ... тұрған
қиыншылықтың, әділетсіздіктің, жамандықтың, жұттың ... ... ... ... ... ... баласына бара жатқан
Ықыластың ... ... ... жазушы «қасы қырау, мұрты мұз сұсты жаудай,
мейірімсіз көлденеңдейді» деп ... ... Ол да ... ... ... ... ... сездіреді.
Ақанның жан дүниесіндегі құбылыстар сол ... ... ... сабақтасып жатады. Әлеуметтік ортаның Ақан
жүрегіне түсірген ауыртпашылығы арқылы сол ... ... ... ... ... көрсетуді мақсат еткен. Сондықтан шығармада қаламгер
суреттеген кейіпкер болмысынан заман шындығы, ... лебі ... ... шындық пен тарихи шындық қатар көрініп отырады. Шығарма оқиғалары
арқылы көрінетін әлеуметтік қайшылықтар мен ... ... ... емес, ол автор ойын ашудың бір тәсілі.
Өнердегі ұстазы ... үлгі ... де өнер ... жайындағы
қайсібір шығармасында болмасын бас кейіпкердің рухани дүниесін жан-жақты,
әлеуметтік ортамен тұтастыра терең ашып көрсетіп ... ... ... алып ой ... ... туған жерін елестетіп, сағыныш ...... ... ... ... ең ... ... тәсіл.
Махамбеттің балалық шағындағы Қараойды көз алдына елестетіп, тұңғиық ой
түбіне түсуінде, ... ... еске алып сары ... ... ... елес ... ... өмірін көз алдына
келтіруінде үлкен мән ... ... ... ... ... ... өткен күндерді еске алу кейіпкер ... ... ... көп мағлұмат береді.
Жазушы туындыларындағы өнер адамдарының бәрі сыршыл, сезімтал жандар.
Жалпақ ... ... ... ... ... өткен жастық шағына,
қызығы мен қуаныш – назы көп ... ... ... ... сапар
шеккен Тәттімбет өмірін әңгімеде жазушы тебірене көз ... ... елес ... ... ... ... күйік тастаған сары қызы,
көкейінде сары уайым тудырған Сарыжайлауы – бәрі қосылып ... ... күй ... ... пен ... қуаныш пен өкініш оты лаулаған Махамбет бір
сәт бала кезіндегі Қараойды ... ... оның ... ... ... бейнелеу арқылы жазушы Махамбеттің көңіл-күйін қатар
береді. Исатай досынан айырылғалы ... ... ... ен ... ... ... ... күндері мен сол үшін күні-түні ат үстінде жортуылда
жүрген кездерін еске алады.
Шудың сыңсыған қамысы, Үшкөкшенің құмы, тасты Қаратау, ... ... ... ... ... мен шилі тепсең Төбетке деген сағынышын
беруде жазушы Ықыластың «үміті ... ... ... ... ... ... өнерге құштар болып өскен, жас дәурен, жігіттік шағында
серілік ... ... пен ... ... ... Ақан да ... бүкіл өмірін көз алдына елестетеді. Ақанның өмірде көрген
қиыншылығы мен шеккен күйзелісі, ... мен ... ... ... ... ... ... өмір-тағдыры табиғатпен бірігіп кеткен. Қаламгердің
«Сары сыбызғы» әңгімесінің кейіпкері Мәлке де өзінің елден бөлек ... ... ... ... кете ... түсіндіреді. Мәлке
елсіз жапан далада жалғыз жортқанда жейтін асы ... ... ... Ол ... ... ... қуатты шөптердің қыр-сырын терең
білімдарлықпен біледі. «Ата ... « Ер ... мен бөрі ... ... дегенде
табиғатқа сенген » - ... ... ... екеш ... ... алған Мәлке өмірі шынында да табиғатпен тамырлас, оған табиғат
сыры мәлім. Табиғаттың әсем ... көре ... ... сезінбейтін, шөп-
шаламының дерттен айықтыратын қуатты күшінің бар екенін ... ... «... ... ... ... ... құмшауыттан көсік жеп жүрек
жалғаған Мәлке жабайы қонақ пен тау тарыны бұйырған несібеге балаған-ды.
Күні бүгінге ... ... ... шай ... ... ... ... Қозықұйрықтың, сарымсақтың, жуаның қырқұлақтан ... ... [72, 100 ... ... ... мал, ... өсімдік, тал-шөп түрлері
сияқты табиғат ғажайыптарының атаулары жиі ұшырасады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... Сүгірдің ішкі
ойынан хабар береді: «Көк майсаның бояуы көн ... көк ... ... ... ... да, изені де, бидайығы да, еркегі де, көдесі де ... Бұл өңір ... деп ... ... ауылы – осының ... ... ... төрт-түлік шетінен түлеп, түгі майланып кетеді. Көші
қонға қаршадайынан үйренген Сүгір сонау Қаратау ... айға ... ... ... жаз ... өткіншілігіне өкінеді.
«Жетіқоңырдай жер ұжмағында күз ... қыс ... сары жаз ... ... ме еді, дариға!» деп армандайды» Табиғатқа тамаша рең беретін
өсімдік әлемі ... ... ... ... ... ... орай
қолданылған. М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында Абайдың ... ... ішкі ... ... ... әдемі үйлесім тапқан. «Есігі
түрулі, түндігі шалқия ашылған кең үйге ... ... бар ... ... мол ... тұр. Биік ... жанында дөңгелек үстелге шынтақтап оңаша ғана
отырған Абайға есіктен кірген ... да ... ... ... білінген
изен, жусан, жас бетеге иістері де күншуақты салқын сәскенің лебіндей.
Шырылдап ... ... үні бір ... үй ... ... ... қырық құбылды. Ақшоқының жақын сайларында анда-санда үн қатып,
көкек шақырады... Кейде жақын жердегі кең жайылым – ... ... ... ... топ ... сыпсың қанат қағыстары ... Ұяны ... інді ... ... ап, ... ... жаңа ... саралы
қаз, итала қаздар үн салып өтеді. Абай кітап оқып отырса да, көктемнің осы
сияқты көп ... жаңа ... ... ... сезінеді» [73, 116 б.]. 60-80
жылдардан бастап адам мен ... ... ... ... ... ағым ... ... бастыды. Әдеби шығармада ... адам мен ... ... ... ... көркем
жинақтау қазақ әдебиетінде бұрынан келе жалғасып келе ... ... ... ... пен ... ... өз ... бейнелі
түрде жеткізуде ауыз әдебиетінің кейіпкерлері аң-құс, жан-жануар
болған. ... ... адам мен ... ... өмір ... ... бейне жасауға, кейіпкер характерін даралауға негіздейді.
Адам мен табиғат арақатынасы арқылы адам ... ... ... ... ... көрініп жатады. Сондай-ақ бүгінгі әдебиеттегі адам
мен ... ... адам мен ... ... қарама-қайшылықты,
адамгершілік сана, ауыл өмірі, адам тағдыры сияқты көптеген ... ... ... ... ... адам мен ... ... мәселелері қоғамдық өмірмен де тығыз
байланысып жатты.
Қазақ ... адам мен ... ... әр ... ... ... Бірі табиғат суреттері арқылы кейіпкерінің көңіл-күйінен
хабар ... бірі ... ... ... ... сыр шертіп жатты.
«Әдебиеттің негізгі зерттейтіні – Адам мен оның өмірі, еңбегі екені жалпыға
мәлім. Алайда оны көркем ... жолы ... ... ... адам ... нақты іс-әрекетін суреттеу арқылы көрсетуге тырысса, біреулер оның
ойын айналасын, өмір сүрген ортасын тануға көңіл ... ... ... ... өмір ... ... да сырт ... сезімін, ой дүниесін тереңірек бейнелеуге табиғат та, оның маңындағы
жан-жануарлар тіршілігі де қатыса алады. ... Адам – ... ... биік сапалы, саналы өмір ... ... ... ... ... оның ренішті-қуанышты сезімдерін ашуға көмектеседі, оның
жанын, ұғымын байытады. Сөйтіп, бәрі адамға қызмет ... ... ... сол ... сүйе ... ... ... өлшенеді» [74, 58
б.].
60-80 жылдар қазақ қаламгерлерінің проза жанрындағы жаңалықтың бірі
... ішкі ... ішкі ... тебірене отырып
суреттеулері. 60-80 жылдары қазақ ... ... ... олардың ішкі сезімін, ой-түйсіктерін ... ... ... аз ... ... ... Т. Әлімқұловтың
«Текті қасқыр», Ә. Кекілбаевтің ... М. ... ... т. б. көркемдік болмысы бөлек, бітімі ерекше көркем дүниелер. Әр
қаламгердің өзіндік жазу ... ... бар. Әр ... ... ... ... баяндау жолдары мен ... ... ... әдебиетінде адам мен жануар арасындағы қарым-қатынасқа
байланысты ... ... ... ... ... ... ... болатын. Ол өзінің «Бәйгеторы» повесінде
оқиға жүйесін ... ... ... ... арқылы
баяндайды. Бәйгеторыдай тұлпардың жалпы ... ... ... ... оның өмір тарихына ауысады. Бәйгеторының туғаннан
осы күнге дейінгі ... ... ... ... түйсігінде
қайта жаңғыртады. Бұл тәсіл ... ... ... ... ... ойы мен ... баяндау астасып жатады. Қаламгер
жылқының ішкі сезім-күйлеріне терең мән ... ... ... ... ... ... мойынұсынып қиналған сәттерде
өзіне сүйеніш, тірек іздейтін ... ... ... ... «Ә. ... «Бәйгеторы» атты шығармасы қазақ әдебиетіне
жаңалығымен ... ... ... жай-күйі, айналасындағы қимыл-
қозғалыс, адамдардың іс-әрекеті – бәрі де аттың әлдебір ... ... ... оның ... шағында, көзі жұмылып жұмылып
кеткенде көретін түс-елесі де жылқылық түйсік аясында ... ... ... ... ... дейін болған емес. Көркем шығармада
жылқының ... ... бары ... Жылқының сөйлеуі, жылқының
атынан баяндау бар ... ... ... жоқ ... ... ... өмір шындығын жылқының түйсік-түсінігі, ... ... ... ... ... ... әдебиетінде Ә. Кекілбаев қалыптастырды
десек, артық ... [7, 195 ... мен ... ... ... табиғаттың адамға
бағынбайтын қатал мінезін суреттеген Тәкен ... ... ... ... Тәкен «Текті қасқыр» әңгімесінде оқырманды жан-жануармен
сырластырады. Жалпы ... ... дала ... ұшқан құс, жүгірген
аңның жұмбағын білуге талпынған жазушылар аз ... жоқ. М. ... ... Ш. ... бұғылары мен бөрілері, текті тұлпары,
Джек Лондонның «Ақ ... ... ... ... ... туындылары осыған дәлел. Аң мен құс, ... ... қай ... алып ... да, олардың адам тағдырынан айналып
өтпейтініне көз ... ... ... ... ... ... алмайтынын көрсеткісі келген Әуезов өз туындысы арқылы сол ... ... алға ... ... қатар, Әуезов Көксерек характері
арқылы табиғаттың өзіне ғана тән қатал мінезін ... ... ... ... өз ... аңшы ... іліп ... қасқырдың кегі арқылы тылсым
табиғаттың өз тәртібі, өз заңы бар екендігін дәлелдейді. Бөлек ... ... ... ... ... қасқырдың адамнан өш алу
әрекетін баяндалады. Тіршіліктің бар қызығын ... деп ... ... ... ... таспен төмпештеп өлтіргенде, сол қақпанның
күндердің ... ... ... боп ... ... жоқ. ... көкжал қасқыр үшін, көзі ойылған күшіктері мен аңшының еншісінде
кетіп, адамның асырауына, жылы ... ... келе ... бөлтірігі
үшін алынған кек әңгімеде әсерлі суреттеледі.
Қасқыр – жыртқыш аң. Адам баласы оған хайуан деп қана қарайды, ... жан ... ... бермейді. Қасқырдың өз айла-амалы бар, өзіндік
ойлау қабілеті қалыптасқан. Қасқырдың табиғат тудырған жыртқыштық ... ... ... ... ... Тәкен жалғыз қалған ақ қасқырдың
сағынышқа толы ішкі қиналысын дәл ... бере ... ... ... бара ... бөлтірігін көргендегі қасқырдың бойын ... ... ... ... тебіреніспен суреттейді. «Күздің ызыңдаған желі ... ... ... Көл жағасының өңі қашып бұталар бүрсиіп, ағаштар
сидамдана ... ... ... ... ... елегізіп, бөлтірігін
қайта жоқтауды шығарды. Бұның жанына көзі ... ... ... ... ... ! Бұны ... ... аңшыға тұтқын болған, адамның
қолынан сүт ішетін ... ... ... кеткен бөрілермен де ісі жоқ.
Тек бір төлін ғана сағынады. Жат жұртқа ... ... ... ... ... қыңсылап, шиыршық атып өзінің тірсегін өзі шайнайды. Тұла
бойын өкініш, ыза, кек ... ... ... ... қаны еріп, қандым-
қызыл тартады. Жойқын күшпен әупілдеп, арсылдап, ... ... ... [39, 142-143 бб.] ... лепті сөйлемдер , қос сөз, ... ... ... ... ... ... бірыңғай мүшелі
сөздер, табиғат көрінісі ... жүк ... ... жан
күйінішін, ішкі толғанысын терең жеткізуде ... роль ... тұр. ... ... ... ... ішкі ... былай
суреттеледі: «Түні бойы ... ... таң ... жер ... ... ... ... Ай астында әрлі-берлі сенделіп, көп ... ... ... ғана ... [75, 18 б.]. ... ... ... жыртқыштық қасиеті, мінезі айқындалып, ішкі
қиналысы қос сөз, етістіктің бірінен ... ... ... ... дара суреттеледі.
Тәкен әңгімеде «түкті жүрек, асау қан» текті ... ... ... ... ... асау қан» дей келе ... көркем
бейнелейді. Ал Маймақ болса іннен шыққалы қап ішінде тұншығып, ... ауыл ... ... ... оның адам ... үйреніп,
шыққан тегін ұмытып, күшік боп кетуі кетуі де ... ... ... ... ... ... бара ... көргенде енесінің бойын ыза
кернеп, ... ... ... ... ... еді. Қылаңдаған
қараңғылықта сұқтанып тың тыңдағанда, жел тұрды. Жайпауыт жел ... ... ... ... Құлаққа бөлтіріктің қыңсылағын даусы шалынды. Адуын
қаншық «күшігім, күнің не ... ... ... ... ... басы ... көзі ... Шырқ айналып, ... де, ... ... [39, 139 б.]. ... ... жылатқан
шерді жеткізуде автор суреткерлік шеберліктің биігінен ... мен ... егіз ... те, ... ... ... өз
заңдылықтары бар. Табиғаттың құдіретті тепе-теңдігі ... ... ... осы ... ... ... нәтижесінде
туындаған адам мен ... ... ... ... ... ... шешімін тапқан. Ызаға булыққан қасқыр адамның өзіне ... үшін өш ... кек ... ... ... ... бейбіт жатқан
елге әлек салып, малына тыныштық бермейді. ... ... ... Бір ғана ... ... ... тиіп, малшылардың
мазасын алған қасқыр сыры ауыл адамдарына жұмбақ боп қала ... Оның ... ... үйреніп келе жатқан бөлтірігі мен жалғыздықтың күйігі ... өз ... ... ет жеп, сүт ішкенін көргенде қаны ... ... көзі ... ... ... отырған Бұғыбайдың баласын қас
қағым сәтте іліп ... ... сыры жан ... ... ... ... ... болады. Жазушы стилін даралайтын психологиялық сырға
толы мынандай сөйлемдер Тәкеннің суреткерлік ... ... ... ... басы ... көзі қанталаған қасқыр оқтай
атылады. Баланың шар етуге ғана шамасы келді. Жүрегі ... ... ... ... ... ... [39, 139 б.]. Баласын іздеген Бұғыбайдың
үміті Бөлек сілемдеріндегі қақпанға келгенде үзіледі. Көзі ... ... ... ... кек ... түсінеді. «Көзі ойылған
сәбиін көргенде, денесі тітіркеніп, басы ... ... Есін ... өкірді. Қауқа сақалын жас жауды» [39, 140 ... ... ... ... әңгіме сюжетіне аңыздық
желіні пайдалану Тәкен қолтаңбасының ерекше бір ... Яғни ... ... ... жазушының стильдік ерекшелігін танытады. Қасқырдың
күшіктері жатқан үңгір ... ... ... ... енгізу арқылы жазушы
шығарманың әсерлілігін күшейтеді. «Осы апан туралы ел аузындағы аңызды бала
кезінде естігенді. Апанның түбінде байлаулы ... ... ... ... ... ... Бағы ... қазақтардан қашқан
басқыншы қытайлар қазына тығып кеткен деген лақапқа иланушылардың ... алып түсе ... да ... ... ... [39, 138 ... ... жан иірімін, ішкі қиналысын шебер бере алған. Бұл
ретте де ... ... ... ... одан үлгі алғанын
байқаймыз. Тәкен де Әуезов сияқты адам қолына үйреніп, күшік ... ... ... ... туралы жазады. Қос қаламгер де қасқырдың қиналысын,
ішкі психологиясын терең суреттейді. Адам мен табиғаттың қарым-қатынасы
туралы ... ... ... ... ... ... ... есептелетін Бөлек сілемдерінің суреті
авторлық ... ... ... ... ... өзге шығармаларындағы
пейзаждың орны да ерекше.
Әдеби шығармаларда өмір құбылыстарын адам мен ... ... ... ... ... ... әдебиетінде бұрыннан жалғасып
келе жатқан ... ... ... ... адам мен ... өмір шындықтарын ашуға, көркем бейне жасауға, кейіпкер
характерін даралауға ... Адам мен ... ... ... ... небір нәзік сырлары ашылады, көңіл-күйі, сезімі көрініп
жатады.
Шығармадағы ... ... ... ... ... оның ... ... адамның ой-пікірін, көңіл-
күйін бейнелеуде диологтың ... ... ... ... адам ... ... ... қөзқарасын сөзі арқылы білдіреді. Сондықтан да
шығармадаға диолог бос сөзге толы ... ... ... ... ... ететеді. Шығармадағы диологтың ... ... ... ... ... психологизм дәлдігі, сенімділігі үшін монолог
қандай қызмет атқарса, диологтың да ... ... ... ... ... қырларын, белгілі бір сәттегі сезім-күйлерін
тапқыр, әрі ұтымды, қысқа да мағыналы ... ... ... ... ... ... көркемдік структурасында алатын орны,
стилистикалық құрылымы әр қаламгердің ... ... орай әр ... 103-104 ... ... ... шығарманың көркемдік структурасында
алатын орны, ... ... әр ... талантына байланысты.
Әдебиеттегі диологтың кейіпкер ... ... ролі ... Қазақ
әдебиетінде Ж. Аймауытов өз шығармаларында ... ... ... ... ... ретінде пайдаланған. Образ жасауда, кейіпкер характерін
даралауда М. Әуезов ... ... ... шебері болаған. М.
Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында диолог полилогтарға ... ... ... ... ... ... көзқарасын адамдардың
бір-бірімен пікір алмасып, ой таластыра ашып ... ... ... ... ... ... ... өмірге деген көзқарасын, ой өрісін, адамдар арасындағы ... ... ... «Көркем әдебиеттің тілі сөз болғанда, әсіресе
оны құрайтын екі ... ... ... ... бірі – ... тілі де, ...... тілі. Шындыққа жүгінсек, кейіпкер
тілі деп ... да ... ... ... ... ... ... салатын сөзі болып табылады. Демек, автор тілі
дегеніңіз де кейіпкер тілі ... де ... ... ... ... мен талантына байланысты қағаз бетіне ... ... ... ... [76, 140 б.].
М. Мағауиннің «Қара қыз» повесінде диологтың әдемі ... ... ... замандас бейнесін, мінез-құлқы мен психологиясын
терең ашып ... ... ... кейіпкер образын
сомдаудағы, кейіпкер характерін ... ... ... ... ... ... ... әлемін оның сөзі арқылы
білдіріп отырады.
Т. ... ... тән ... ... ... ... өз шығармаларында баяндайтын оқиғаларды бірқалыпты жағдайда
суреттеп ... Ол ... ... ... ... олардың
болмыс-бітімін, мінезін көрсете білген. Қаламгер Т. Әбдіковтің «Оралу»,
«Күзгі жапырақтар»повестерінде жастардың ... ... ... ... ... ... ... әрбір
диологтың өзіндік көркемдік қызметі, атқарар ауыр жүгі бар. ... ... ... ... ... ... мақсаты
белгілі болады, көңіл-күй өзгерістері анық танылады. Қаламгердің «Күзгі
жапырақтар» атты ... ... ... ... ... бір-біріне ұқсамайтын мінез-құлықтары ашылып жатады. «Оралу»,
«Әке» повестерінде оқиға ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер оқиғаны өз атынан баяндайды.
Повесте ... ... ... кейіпкер ойымен астасып жатады.
Кейіпкердің ... ... ... ... ... ... тәтті елесі,
кейіпкердің ішкі сезімі әсерлі бейнеленген. Кейіпкер ... ... ... көз ... ... ... еске алып, шегініс жасайды.
Шығарма соңындағы «Япыр-ау, мен ... ... ... ... ... деген өкінішке толы кейіпкердің ішкі сөзі ... ... ... Ал ... ... әке мен бала ... әкенің балаға деген сүйіспеншілігі көркем ... ... ... ... сан қырлы тағдырына көз жүгірте ... ... ой ... ... сезімге бой алдырады, өткен
өмірін еске алып ... ... ... сырласады.
Диолог образ жасаушы, образды дамытушы. Яғни образ ... ... ... роль атқарады. Тәкеннің махаббат ... ... ... ... ... құрылған. Әңгімеден автор идеясын аңғару
қиын. Әңгімеде ресторандағы жазушы-журналистің Жайдарбек ... ... ... оқи ... ... ... ... таластырған қызу әңгімесіне куә боламыз. Әңгімеде жазушы ... адам ... сан қилы ... сыр ... ... ... ... трагедиясын, басынан өткерген тауқыметін автор диолог
арқылы өмірдегідей ... ... ... ... ... ... деген әнші қызға ғашық болған. Қыздың әсем дауысын ұнатқан ол
әйелі мен баласын тастап, ... алып ... ... Істің арты насырға
шауып, Жайдарбекті сот үкімімен түрмеге жабады. Жайдарбектің ішкі ... орын ... ... оқиғасын беру арқылы автор өмірдің күрделі
екенін, адамдар ... ... одан да қиын ... өз
оқырманына жеткізе білген. Осында авторлық идеяның жүзеге асуы тікелей
диологқа байланысты. ... ... ... толы ... ... ... жеткізуді мақсат еткен.
Көркем әдебиеттегі кейіпкер сөзінің экспрессивті-эмоционалды күші ... ... ... сөзі тек ... ... ... ғана қызмет
етпейді, диологтың кейіпкер сезімін, ... ... ... ролі де ерекше.
Әңгімеде диологтың шебер жасалуымен қатар, диолог астарында ... ... ... ... де ... байқалады. Яғни Тәкен туындысында
диолог пен юмор элементтері әдемі ұшырасқан. Филология ... ... Б. ... ... - ... әңгімесі қазақ
әдебиетіне өзіндік жаңалығымен енді ... ...... ... ... түрінде жазылған. Қос кейіпкердің диологы.
Жазушының оқушымен ... ... ... ұрып ... ... бой
көрсетпей, жасырын қалады» [25, 105 б.].
Т. Әлімқұловтың «Мөрдің ... ... де ... ... ... диолог сюжет бояуын дамытып тұр. ... ... ... ... ашу үшін қолданылады. Шығарма сюжеті
қарапайым. Бастық болған шал ... ... ... ... өткізгісі
келмейді. Осы жағдайға байланысты шыққан дау екі адам ... ... ... ... ... Т. ... пен 60-80 жылдары
жарық көрген бірқатар шығармаларда көрініс табады. Қазақ ... ... М. ... Д. ... Т. ... О. Бөкеев, Д.
Исабеков т.б. жазушылардың шығармаларындағы диологтың көркемдік қызметінің
артқанын анық байқауымызға ... ... ... көрсетудің, қаһарманның ешкімге ұқсамайтын мінез
ерекшеліктерін суреттеудің жолдары сан қырлы. Шығармада бейнелеу құралдары
дәл қолданып, кейіпкердің әрбір ... ... ... қажетті кезінде
беріліп отырғанда ғана қаһарман жанды тұлғаға ... Ол ... ... ... ... ... Әлімқұловтың «Сейтек сарыны»
повесіндегі өзіндік мінез ерекшелігімен көзге түскен ... ... оның ... ... және ... ... ... жазушы олардың іс-әрекеттерінен гөрі ... ... ... Жазушы кейіпкерін қысқа сөйлетеді. Кейіпкер ойы ... ... сол ... ... кейіпкердің мінезі айқындалады. Шығармада
қысқа қайрылған диологтар ... ... ... ... байқатса,
Нағима мен Қамзираның мүлде ... ... ... дәл бере ... ... ... әйеліне тән қасиетті байқаймыз. Ал шығармадағы Дәрмен
мен Қамзираның диологы арқылы Қамзираның жан дүниесінің ... ... ... ... ... анық ... Шығармадағы қысқа-
қысқа диологтар кейіпкердің тек өзіне ғана тән мінездерін, характерлік
ерекшеліктерін ... мүлт ... Бұл ... тән суреткерлік стиль,
Тәкенге тән қолтаңба. Шығармадағы Дәрмен мен Қамзира образдары авторлық
баяндау арқылы да ... ... ... ... бір ... ... қаракөз Қамзира – бұл күнде сүйкімі жоқ жамағат есебінде ғана. Оның
жасанды күлкісі де, жаққан опасы да, ... ... ... ... ... ... ... жүріс-тұрысы да ұнамайды...» [34, 201 ... ... ... ... күй ... құдіретін терең түсінеген жан.
Дәрмен ... осы ... ... ... шал күйшіге «Ішіңді
арыстанның күшігі тырнап жатқан баласың ғой» деп баға береді.
Диолог – адам мінезін, көркем ... ... ... ... ... ... атқаратын ең негізгі құрал. Әр кейіпкердің сөз ... оның ... ... ... жан дүниесі айқын көрінеді. ... де оның ... ... ой өрісіне орай сөйлетуінен
көрінеді.
М. Мағауиннің «Қара қыз» повесінде ... ... ... ... ... ... Автор кейіпкерінің нақты образын ... ... ... Бексейіттің әйелі Гүлжиһаның образы, ішкі
жан дүниесі екеуінің арасындағы ... ... ... ... бейнесі аз ... ... ... ... көз
алдыңа келеді. Шығармадағы диологтардың характер ашудағы, сол арқылы
образ сомдаудағы ... ... ... ... ... Мұхтар кейіпкері
Гүлжиһан бір-біріне ұқсас ... ... ... ... мен ішкі
әлемінің қарама-қайшылығы шығармада өте шебер берілген.
Т. Әлімқұлов «Сары сыбызғы» әңгімесінде кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... Мәлке,
Дәріпбек, Әшрафи, Кенжемұрат төртеуі төрт ... ... ... ... төрт түрлі көзқарастың адамдары. Мәлке жаны құпияға толы жан. Бұл
өмірде көрген қызығы мен қиншылығы мол, ... ... ... да, ... ... ... шабандоздық, серілікті дәурен кешкен, табиғатпен сырлас,
сыры жұмбақ сыбызғышы. Қиын ... ... ... ... ... сары сыбызғы мен сапысы болатын. Әңгімедегі Дәріпбек болса, жаны
құпияға толы Мәлкені шешілдіріп сөйлетуді, ... ... ... ... ... ... Әшрафи Дәріпбекке қарама-қарсы тұлға. Оны
әңгіме ... екі ... ... ... сөз ... диологтарынан байқай аламыз. «Жолдасың ... ... ... қысып жүр» деген мақалды еске түсірген Дәріпбектің ішкі ойынан да
Әшрафидің бейнесі толыға түседі. «Шала ... ... ... көбігене
тамсанушылар да табылады» деген авторлық ... ... ... ... Нәрлі әуез, дәмді наз, ащы нала ... ... ... ... ... алмаған Әшрафи Мәлке тартқан сыбызғы сыңсуын
түсіне алмайды.
– Сыбызғы, сыбызғы ... ... ... ... десем, ызыңдаған бірдеңе
ғой!
Дәріпбек таңданды. Ол:
– Осы шын сырың ба, ей?! – деп ... ойға ... ... 107-108 ... пен ... ... ғана диологынан Әшрафидің сыбызғыдан
шыққан сиқыр ызыңдардың қасиетін жүрегімен сезіне ... саяз ... ... оңай шешіле қоймайтын мінезі қиын адам екені автор
сөзінен байқалады. «Адам образын ... үшін ... не ... өмір, не өз
кезіндегі бір адамды негізге алады да, соны басқалардан ... ... ... етіп ... ... Ол үшін ең ... ... жәйт –
жеке адамға тән мінез. Әдеби мінез (литературный ... ... ... терең, анағұрлым кең...» [77, 20 б.].
«Образ – ... ... мен ... ... ... ... шындықты сомдаудың тәсілі мен түрі, адам санасында сурет ... ... ... мен болмысты суреттеудің әсерлі әдісің
дейді философтар. Дегенмен, әдебиеттегі образ көбінесе мінездер жиынтығы
мен ... ... ... ... кейіпкерлерді елестетеді.
Әдебиетшілер өнердегі шындық деп бірте-бірте көз ... ... ... ... [78, 43 б.]. ... О. Бөкеев адамның жұмбақ
сырларына үңіле отырып, ... ... ... тың ... ... «Қар ... атты повесі кейіпкер мінез-құлқын терең
ашуымен құнды.
Қаламгер шығармалары қазақ әдебиетіне жаңалығымен енгені белгілі.
Романтикалық рухы биік ... ... ... ... пен ... ... алшақауы сөз болады. Кіршіксіз тазалықтың, адалдықтың, ... ... – Қар қызы мен адам ... жамандыққа итермелейтін,
түзу жолдан адастыратын зұлымдықтың, қараниеттік пен арамдықтың белгісі –
Қоңқай ... ... ... ... ... өмір ... ... өмірге деген өз көзқарастары қалыптасқан.
Өз шығармаларында табиғатты ... фон ... алу, ... адам жан ... ... ... адам ... негізгі құрал ретінде пайдалану жазушы О. Бөкеевке ... ... ... ... ... сутереттеу арқылы таныту
О. Бөкеев творчествосының бір қыры десек те болады. Қаламгер Адам-Өмір-
Табиғат ... ... өз ... ... ете отырып,
адам жанының жұмбақ сырларын ашуға ұмтылады. ... ... адам ... ... суреттей отырып, тылсым ... ... сол ... адам ... ... ... ... мал азығы таусылып, ауыл басқармасы үш жігіт: ... ... тау ... ... ... ... ... тапсырады.
Бір-бірінен айнымайтын тау бөкерінің ... ... ... ... ... аяздың тұтқынына айналған үш жігіт сын сағатта үш түрлі
мінез көрсетеді. Бір ауылда ... ... ... ... дос ... ... ... жақсы білетіндей көрінген еді. ... өмір ... ... ... сәт, ... аязды түнмен бетпе-бет келу адамға
тән жақсы мен жаман қасиеттерді аша бастайды. ... ... ... ... ... ... төтеп беріп, ұстамдылық танытса,
Аманжан ашушаң, ызақор, қызуқанды мінез танытады. Бақытжан болса, ... ... ... ғана ... өміріне қауіп төнгенде ар-ұятты
ұмытып, өз намысын таптауға дейін баратын өзімшіл мінезімен көзге түседі.
Повестегі ... ... ... ... ... ... қауіпті асуға
сілтеп жібереді. Жазушы Қоңқай образы арқылы өмірде ... ... ... ... басты мақсат еткен. Жамандықтың бұл өмірде
ешқайда да жоғалып кетпейтінін айтқысы ... ... ... образын
қалыптастырған. Жер бетінен жамандық атаулының жойылып кетпей ұрпақтан-
ұрпаққа беріліп отыратынын ... ... өз сөзі ... білдіреді. «Ол
үлкен – Қоңқай, ал мен – кіші Қоңқаймын. Біздің ұрпақ ... да ... [59, 309 б.]. ... пен ... адам өмірінде қатар келіп
отырады. Олай болса, Қоңқай сияқты зұлымдық иесіне төтеп берер күш ол ... ... ... да ... Қар қызын – кіршіксіз тазалықтың, адалдықтың,
өмірге деген құштарлық ... ... ... ретінде алған.
Повестің негізгі ... ... ... ... да ... адалдықты,
әділдікті, шындықты алға тартады. Нұржан бойынан тазалықты, романтикалық
биік рухты, ... ... ... ... ... сарынымен, символикалық қасиетімен ерекше.
Повестегі адамдар образы ... ... ... ... ... ... кейіпкерлердің ішкі дүниесінің айнасындай. Кейіпкерлердің
ішкі ойы, өзгемен сөйлесуі, қимыл-әрекеттері, авторлық ... ... ... т.б. ... ... ... тұтасып, біріне-бірі жалғасып жатқан ... ... ... ... ... тұлғасы айқын көрініс тауып, адамның
ішкі бітімі, мінезі ... ... ... ... зерделі Нұржан
туралы Қоңқай шал мынандай пікірде болады: «Үш ... ... ...... ... ... ... алдындағыны ғана көретін
даралықау, ... ... [59, 314 б.]. ... ... ... ... ... алған Қоңқайдың іс-әрекетінен шошынған
Бақытжан сөзінен оның қорқақ мінезі ... ... бере сал, ... ... ... Үйге барған соң өз ... ... ... ... шөпілдетіп сүйіп жүр...» [59, 302 б.]. ... ... ... де ... ... ... ... түскен.
«Алдынан адам емес, аю тұрса да сескенбейтін Аманжан: «Әкеңді, осы ... ... ... ... – деп ... тұра ... еді, оны ... басып тоқтатып тастады. Ал ішіндегі су ... ... ес ... ... ... ... ... екі қолын бірдей
көтеріп безектейді» [59, 301 б.]. Ал Қоңқай мен Нұржанның ... ... ... ... ... отыр ... ме, – деді от үрлеп жүрелеген қалпы. – Екі
қол, екі аяғым бар; көзім ... ... ... ... ... бәлкім
кісіге ұқсайтын шығармын.
– Тек жүрегі ғана жоқ... – деді ... ... ... қол ... ет пе, ... Бірақ, ата, сол қол басындай етке бүкіл жер шары сыйып тұрған жоқ ... ... бұл сөзі ... әсер етті ... сынағандай көз қиығын
тастап біраз үнсіз отырды да:
– Адал екенсің, жігітім, - ...... ... де сен ... азап
шегесің [59, 303 б.].
Кейіпкердің болмыс-бітімін, мінез-құлқын, ішкі әлемін, рухани ... үшін 60-80 ... ... еңбек еткен жазушылар әртүрлі
ізденістерге барады. ХХ ғ. қазақ прозасы ... жан ... ... ... ... әкелді. Кейіпкер болмысының ішкі әлеміне үңіле отырып
қаламгер қаһарманын тірі ... ... ... осы жолда көп
көмегін тигізетін көркемдік тәсіл – кейіпкердің ішкі сөзі.
Ішкі монолог – көркемдік бейнелеу ... Ішкі ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ кейіпкердің ішкі
сөзінің кейіпкер бейнесін сомдаудағы қызметі де айрықша. Қазақ әдебиетінде
ішкі монолог ... ... М. ... Ж. Аймауытов шығармаларында көрініс
берді. М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні» ... ... ... роман-
эпопеясы бұл арнаны кеңейтіп, тереңдете түсті. 60 жылдар әдебиетке келген
жаңа толқын қаламгерлер Ә. ... Д. ... Т. ... ... т. б. ... ... ... түсіп, өз кейіпкерлерінің
ішкі сөздері арқылы кейіпкер бейнесін толықтырып отырды.
«Тіл көркемдігінің бір ... тұсы ... пен ... құруда. Мұнда
шеберлік керек-ақ. Өйткені диолог адам мінездерін, қимыл-әрекеттерін ашуға
бірден-бір қолайлы форма. Монологқа келсек, бұл талап онан да арта ... 199 ... ... ... қазақ қаламгерлері шығармаларындағы қолданысы
туралы ғалым Г. ... ... ... ... Ғалым ішкі
монологтың кейіпкер психологиясын ашудағы қызметін талдай ... ... әр ... өзінің қаламгерлік шеберлігіне байланысты әртүрлі
көрініс ... ... ... ... формалардың бірі хат, түс, күнделіктен
үзінді сияқты психологиялық детальдарды еркін енгізуге ... ... ... ... ... ... атқарады. Осы бір ерекше сипат
кейбір қаламгерлердің шығармаларынан жиі ... ... ... құралған Т. Әбдіковтың «Парасат майданы» ... ... ... қыз» ... Айгүлдің түсі мен
«Әйелдің махаббаты» әңгімесіндегі Зияға жазған Төлегеннің хаты ... бола ... ... М. Мағауиннің шығармаларында адам
тағдырының небір сырлары ... ... ... Адам жаны өте ... көрінбейтін адам жанының нәзік иірімдерін шерте отырып көркем
дүние тудыру ... тән ... М. ... ... ... тұсы да, ... ... де осында жатыр ... ... ... ... ішкі ... ... біледі. Қаламгер кейіпкері бірде ... ... ішкі ... ақтара отырып, ... ... ... әңгімесінде бірнеше жылдан кейін сағыныса кездескен қос құрбы
Зия мен ... ... куә ... ... көп ... ... ... есіне түсіре отырып, Зия ... ... ... шындығын ақтарып салады. Әңгімеде Зияның жүрек толқытар
жан сыры ... ... ... ... ... ... Төлеген
арманшыл, жаны таза өнер ... еді. Зия ... ... ... ... ... дақ ... Жігіт жүрегін мазалаған ойлар,
Төлегеннің соңғы сөзі оның Зияға арнап ... ... ... – кейіпкердің ішкі әлеміне енудің бірден-бір жолы. Жазушының ... ... ... түс көреді. Повесте түс жай ғана бейнеленбейді, түс
көру процесі психологиялық заңдылықтарға сәйкес, ... ... ... Айгүлдің түсін оның тағдырымен ... «Түс – ... бір ... яғни ... ... санасында үнсіз
жүріп жатқан процестің бір ... ... ... ... бірі»
[ 80, 83 б.].
Жазушы Ә. ... ... ... ... ... да түс ... жиі ... «Ханша дария – хикаясындағы»
Шыңғысханның түсі, «Күй» повесіндегі Жөнейттің күйшімен ... ... ... ... ... ... кейіпкердің ішкі толғанысынан, ішкі
қорқынышынан хабар ... ... ... ... жан ... ... шығармаларын терең ойға құруға шебер. «Қаламгер кейіпкерінің
ішкі әлеміне ... ... Оның ... ... «ой ... тәсілі
өз шешімін шебер тапқан. «Күй», «Ханша ...... ... ... мен «Аш ... т. б. ... «ой ... кең қанат
жайған» [80, 85 б.].
Әр қаламгердің өзіндік қолтаңбасы, жазу ... бар. ... үшін оның ... тануымыз керек. Стиль туралы сөз болғанда көркем
стилистика, жазушы стилін ... ... ... ... мен ... ... арақатынас туралы үлкен ... ... Әр ... ... ерекшелігін оның шығармаларындағы
көркем компоненттерін тану арқылы айқындаймыз. Әр ... ... тән ... стилі, сөз саптау мәнері бар. Ол сол жазушының барлық
шығармаларында ... ... ... СУРЕТКЕРЛІК ШЕБЕРЛІК ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ӘДІС-ТӘСІЛДЕР
2.1 Көркемдік жинақтаудағы тілдік-стилдік ізденістер
Шығарманың ... ... ... ... аса ... ұғым ол ... ... Поэтика кең көлемде шығарманың көркемдік болмыс-бітімі.
Біз соның ... ... ... ... ... бірнеше
мәселені іріктеп алуға тырысып, көркемдік шешімдер арқылы өмірлік шындықтың
қалай берілетініне үңілдік, олардың көркемдік көрінісіне тоқталдық. ... өмір ... ... әр ... өзінше өзгешелігімен
көрінеді, өзіндік жазушылық ... ... ... ... алға ... ... орай, бейнелеу амалдары қалыптасады.
Өмір шындығы көркем әдебиетте көркем шешімдер арқылы ашылатыны белгілі.
Яғни қандай шығарма болсын негізінен белгілі ... ... ... ... ... ... ... Олар өзінше жүйе түзе
келе, шығарманың басқаға ұқсамайтын ерекше табиғатын құрайды. Шығармада
қолданыс ... ... ... мен ... ... ... көрсеткіштері. Бейнелеу құралдары – әдебиетте көбінесе бұл ұғым
сөз қолдану тәсілдері, бейнелі ... ... ... ... деп ... ... ... теңеу, эпитет және ... ... ... қолданылады. Олардың шығарма қасиетін арттырудағы маңызы
зор. Автордың идеясын ... ... ... ... Олай ... ... құнарлылығының жоғары болуы шарт. Жазушы тілі бейнелі, ... ... ... ойға ... тиіс. «Көркем шығармада шеберлікке жетудің
жолдары көп. ... ... ... ең ...... ... шынайы тіл – шығарманың ... ... ең ... ... керек» [58, 244 б.].
Тіл – көркем шығарманың негізгі ... ... ... ... тіл» дей келе ... М. ... ... тілінің маңызын бірінші орынға
көтерген [81, 212 б.]. Тіл көркем ... ... ... ... ... туындының құндылығы оның көркем тіліне байланысты. Қазақ
халқы ежелден тоқсан ауыз сөздің ... ... ... тіл ... ... ... ... шешендігімен дараланып, елге танылған тұлғалар аз
болған жоқ. Олар сөз ... ... ... әсер ... ... ... ... пен ізеттілікке шақырған. Ғасырлар бедерінде сырлы
сөз құдіреті неше түрлі көркем ... ... ... ... ... ... ... айналды. Көркем әдебиетті көрікті ететін, оған
терең мән-мағына беретін – суретті сөздер. Олар уақыт көшімен ... ... ... күні ... шығармаларында жаңа ... ... ... тіл ...... сөздерді, мақал-мәтелдерді,
шешендік сөздерді және көркемдік форманың жекелеген ... ... ... басқа да бейнелеуіш сөз өрнектерін шығарма мәтініне,
кейіпкер сөзіне, авторлық баяндауларға орын тауып, ұтымды ... ... ... ... сомдауда, тарихи шындықтың шежіресін шертуде сөз
маржандарының ... зор. ... ... ішкі ... да ... ойына негіз боларлық көркемдік шешім ретінде үлкен жүк көтеріп
тұрады.
Шығармаларына ... ... ... ... ... қолдану әрине
жазушының тағампаздығына байланысты. «Жазушы сөз сандығы – ауыз әдебиеті
қазынасына бай ... ... ... ана ... саф ... ... ... әдебиетінің еншісінде. Жазушы халық тіліне бай, сөз үлгілеріне қанық
болуға тиісті. Соның өзінде ол шебер емес, жинаушы ғана. ...... ... мөлшерін білуде. Мұны білгеннің әр сөзі ... ... ... Сөз ... Не сұлу? Сөз сұлу? Не ... Сөз ... Оның ... адам адам ... пайдаланып келеді. Әлі күнге ешкім ... ... жоқ. ... әр ... өз ... ... сөз өнерін көрсетуіне
әбден болады» [82, 206 б.]. Қазақ халқы ... ... ойға ... ... ... шешендік мектебінің тереңіне терең бойлай алған жазушы ғана
шынайы шығарма тудыра алады. Сол кезде ғана ... ішкі ... ... ... ... ... болады.
«Шеберліктің қыры мен сыры, әдіс-тәсілі мол» [83, 50 б.]. Шеберліктің
шыңына шығып, көркемдік көкжиегіне қол жеткізген ... ғана ... ... ... 60-80 ... ... қазақ қаламгерлері
шеберліктің сыр сандығын ашудың құпиясын игере ... ... ... ... ... ... әр қаламгердің өзіне ғана тән жеке стильдік ... ... ... ... ... ... ... пайда болмайтыны белгілі, оған бір орта, әдеби мектеп әсер
етеді. ... тіл ... ... өнер ... өз туындыларында кең
пайдаланған қаламгердің ... ... ... ... ... зор. Қазақ прозасына М. Әуезов қалыптастырған әдеби бағыттың
өз әсерін тигізгені де анық.
Көркем ... ... ... сөздер оқырманның ойына ой
қосып, сезіміне әсер етіп, эстетикалық талғамын ... ... ... ... ... Д. ... шығармаларындағы бедерлі тіл өрнектерінің
жиі қолданысы жазушы суреткерлік шеберлігін байқатады.
Д. Досжанов шығармаларының негізгі ... ... – өмір ... ... ... тіл өрнектерінің өзгеріп, құбылып,
құлпырып ... ... ... ерекшеліктерін, сөздік
қорын, сөйлем құрудағы даралығы мен ... ... ... ... қыр-сырына терең үңілу, талдау жасау міндетіміз.
Д. Досжанов ... тән ... ... ... жан иірімін
терең сезім, сыршыл ... ... өмір ... шынайы
бейнелеуінен байқаймыз. Жазушы шығармаларының өзіндік стилін айқын танытқан
ерекшелікті оның тілінен ... ... ... ... ... ... қабатынан көрінеді. Шығарманың поэтикалық ... ...... тіл. Д. ... ... ... ... әдемі көркем тіркестерді жиі кездестіруге болады. Жазушы
оларды шығарманың ... үшін ғана ... өз ... ... ... ... «Жолбарыстың сүрлеуі» атты ... ... Құм ... ... дауылын жазушы былай
бейнелі ... ... ... ... ... белді құм шағылы
түгілі, аспандағы айды да қылғытып ... ... ... ... ... ... ... алмады», енді бірде «Кеше ғана түгі
сыртына теуіп, күрес ... ... ... ... ... ... тұнып тұрған құм жотасы ... ұры ... ... «Жүз ... сіңірлі алып сексеуіл шыжыған күннің астында
зеңгір көкке қол ... ... ... сұраған тақуа шалдай
қабағы ... ... ... ... дауылдан құлай жаздаған» Д.
Досжанов шығармаларынан ... ... ... жиі ... ... қай ... ... халықтың тіл бейнелілігі мен
көркемдеуіш құралдарының ең ... ... ... ... ... тұрақты сөз ... ... ... ... әсіресе лингвистикалық өрнектер, соның
ішінде теңеулер мен ... ... ... орай кең ... ... тіл шеберлігі қаламгер ... ... ... өмір ... берудегі көркемдегіш құрал ретінде жұмсалып отырады.
«Таяқ тастам ... ... ұйып ... сүткіл ай нұрына ұқсап,
құлағын ... ... сата ... жер ... ... ... ... «Маздаған сексеуіл шоғындай ... ... қос ... ... осып ... еді» Халықтың ауыз әдебиетінен бастау
алып, дәстүрлі түрде жалғасын тауып келе ... ...... рухани
дүниесінің аса қуатты көріністерінің бірі. Осы ... Д. ... ... ... ие болған.
Прозаның өзіне тән ішкі ұйқасын, ырғағын Д. Досжан шығармаларынан
жиі байқаймыз. ... өз ... ... мен ... ... ... өрбітіп отырған, төл сөз бен төлеу ... ... ... ... ... тәсіліне көшіріп
отырған. Жалпы қаламгер таңдаған тақырып ауқымы кең. ... ... ... қозғаса да, кейіпкер тағдыры өздері өмір сүрген ортаның
әлеуметтік жағдайларымен іштей орайлас ... ... ... тарихына көз салсақ жазушы Ә. ... ... зор ... ... Жазушы қазақ әдебиетінің көп ... ... Өз ... әр ... өзекті мәселелерін көтере отырып,
заман сырын аша ... сол ... өмір ... адам ... ... тілмен
кескіндеді. Әбіш шығармашылығының бір ерекшелігін ... ... ой ... пен идеяны даралап ашып көрсете алуынан
байқаймыз. Яғни ... ... ... ... сана мен ... белгілері көрініс береді. Қаламгер шығармашылығында ұлттық тарихымыз
да назардан тыс шет қалмайды. ... ... және ... бірі ... ... шығармаларының өне бойынан жиі
байқаймыз. Теңеу сөздер ойды ... ... ... ... бір
нәрсеге теңеп, салыстыра айту арқылы ойдың ... ... ... ... ... тән ұғымдардан туған. Қаламгердің «Автомобиль» атты
әңгімесінің өне бойынан бейнелі теңеулерді жиі кездестіреміз. ... ... ... ... ... ... тартып
жүргізбейтін майса құмақ, айна таз ақ тақырлар бірінен соң бірі ... ... ... ... бері аспан астын қырық құбылтып тұрған
биік сағым төбеден төмен қарағанда ... ... ... ... ... ... боп бүлк-бүлк желіп барады» т.б. ... ... тіл. «Сол ... ... мұң, манадан бері сұлу қыздың
көйлегіндей қызылды-жасыл шұбартып ... ... ... ... ... сала береді. Әлгінде ғана сағым шалып бәйтеректей
сорайып-сорайып тұрған көп ... жер ... ... болып
шықты» дей келе, автор ... ... ... ... ... идеяны жеткізудегі мақал-мәтелдердің
атқарар қызметі зор. М. Әуезов «Абай ... ... ... ... орай шебер пайдаланған. «Ер егесте, нар кешуде», «Жалған
намыс қасиет емес, ар ... ... ... ... ... ... ... басына екпіндеп ... ... да ... ... жылан да шығады», «Жолдасын ... ер ... ... ер ... «Жақынды араз, татуды жат қылатын ... ... ... ... ... қаламгерлері туындыларының бір ерекше тұсы да –
халықтың тіл ...... ... мәтініне, кейіпкер
сөзіне, авторлық баяндауларға орын тауып, ұтымды пайдаланып отыратындығы.
Бұған мысалды ... ... ... ... кездестіруімізге
болады.Тәкен шығармаларында мақал-мәтелдерді өз мақсатына орай ... ... ... ... ... келген соң үй иесі ұялады»,
«Жақсының дидары алыс, даңқы ... ... жоқ ... бере ... ... көре алмайды», «Бір күн тұзын тартқанға қырық күн сәлем», ... ... ... соны ... ... соқыр болса, бір көзіңді қысып
жүр», «Сыпайыны түзден көр», «Күш атасын ... т.б. ... ... табысына қазақ ауыз әдебиетінің ықпалы, өнегелі үлгісі өз
әсерін тигізіп отырды. ... ... ... ... ... ... мен ауыс ... сөздер тонның ішкі бауындай кірігіп,
жымдасып жатады. «әңгіменің тамызығына ... ... «бес ... ... ... шежіре», «аузының салуы бар», «қадамы құтты ... жіп ... ... ... ... ашып», «жүрек қылын шертетін»,
«от ауызды, орақ тілді», «оқ бойы озып келу», «қой ... ... ... ... әңгіме туғызған», «мұрттай ұшыру»,
«сезіз қырлы, бір сырлы», «сүт ... ... ... орақ ... ... ... ... жарылу», «тоғыз жолдың торабы», «тепкенде
темір ... ... ... тауы ... т.б. ... тән тағы да ... жазушының тың теңеулерді шебер пайдалануынан көреміз. «Бейне кәрі
шалға ұзатылған намысты қыздай сыңсып», «сайысқа ... ... ... ... сазарып», «Шал қақпаннан қарғып ... ... ... құсын шақырған бүркітшідей», «сүттей ұйып, сілтідей
тұнып», «жібектей есілген леп, құйындай ұйытқыған ысқырық», ... ... беті тілі ... ... ... «Кербездей сылқылдаған
сылқым домбыра», «Дауыл соққанда сеңдей соқтығысып, ұлардай шулайтын шерлі
қамыстан шыққан ... ... ... бос ... «үркердей
шоқталған үрейлі жандар», «көп қасқырдың ... ... кәрі ... шырылдаған бозторғайды арбаған айдаһардың лебіндей ыстық ... ... ... ... ... желеңді, көңілі тірі кәрі құртанды
күймен қырған домбырашы», «сұңғақ, сұлу ... ... ... ... ... етшең, доғал саусақтарының кербез ... ... ... ... ернінің етікшінің ерніндей жымқырылғанын
қызықтап бір өтті», ... да ... ... басылған тарпаң тұлпардай
әсем ырғаққа ауыса берді», ... ... қара ... ... үрей ... ... жібектен түйген түйіндей көркем шалыс
басталып, домбыра ыңқылдауды бастады» т.б. ... ... ... ... халқының бай ауыз әдебиеті үлгілеріне зор мән берушілік
белгілерінен анық байқаймыз.
Халық тілінің теңіздей ... асыл сөз ... ... ... ... ... ... қол жеткізіп, шеберлік шыңына шыға алады.
60-80 жылдардағы ... ... сөз ... ... сөз ... тіл
байлығымен ерекшеленетін қаламгер Т. Әлімқұлов шығармашылығын жеке дара
бөліп қарастыру қажеттілігі туындайды. ... ... ... ... ... композициялық, лексикалық, жалпы тілдік-стильдік
жақтарынан ерекшеленіп тұрады.
Тәкен ... ... әуез ... ... жиі ... отырған.
«Орманның сусылы, бұлақтың сылдыры, көлдің күрсінуі», «тозған дауыс,
шытынаған сыбызғы», «өкінішті уіл, ... ... ... ... тал,
күрсінген құрдым көл, көкте жүзген зуыл» т.б.«Қоңыр ... ... ... ... ... ... кербез келісімдер, лала
лебіздер» деп сөздерді қосарлап қолдануда да ... ... ... ... ... ... енді біреулер демін ішіне тартып
сұрланады», «Күні бойы сейіл, сүйсініс, ... ... ... наз, ... ... түйсікшіл шежіресіне айналады» дей келе, сезімнің сан алуан
бояуын қайталай келе ... ... ... ... ... ... ... қойғанда» деге сөйлеміндегі сыртқы сәйкессіздік ішкі
үйлесімге бағынып жатыр. «Мәңгілікпен сырласқан, ... баян ... ... ... ... ... ... деген тіркестердегі
есімшелі сөздерді топтап қолдану да ... ... тән ... ... атты әңгімесінің көркемдік әлемі өзінше бір
дүние. Әңгімеде Тәкен ... ... ... ... ... ... ... көркем суреттеп өтеді. «Бипыңдаған биязы жібек
дыбыстар қоңыр күздің сары желіндей ... ... ... ... титық құртады», «Булыққан, үйірілген, боздаған дыбыстар бас қосып,
бейне бір ... ән ... ... ... ... деп ... тіркестіре келе дыбыстың қасиетті үнін ... ... ... ... жайлы жазған өзге де туындыларын оқи отырып,
құлағымызға домбыра ... ... үні ... әсер аламыз.
«Жиендік» әңгімесінде: «Кенжештің еті ... ... ... ... ... ызыңдарға ерекше дәмді әуен ... ... ... жаңа қалыпқа түсіре ... ... ... ... қара ... ... ... үрей ұшырады. Бірте-
бірте жібектен түйілген түйіндей көркем шалыс басталып, домбыра ыңқылдауды
шығарды. ... ... ... ... қоңырланып, балаусалық
ширыққандай, саумал ... ащы ... ... ... ... әңгімесінде «дәмді саз, құйқылжыған дыбыстар», «жүйріктей
жүйткіп, жорғадай тайпаланатын ... ... ... ... ... деп домбыраның қос ішегінен шығып жатқан неше түрлі
дыбыстарды қара сөз ... ... ... рухани әлемі мен жан сұлулығын, ерлігі мен өрлігін, даралығы мен
дарындылығын, дархандығы мен даналығын т.б. сан алуан қасиеттерін күй әуені
шежіре етіп ... ... ... ... ... ... ... қобыз,
домбыра жазушы қаламына ілініп, көркемдік қуаты жоғары дүниелер ... рухы ең ... тілі ... ... содан кейін музыка, ырғақ,
әуен, күй мен ән арқылы шыңдала түсетіні ... Күй ... ... ... ... ... тербейтін қасиетке ие. Сол қасиетті оқырманына
шынай жеткізіп, күй тілін сезіндіре алған ... бірі – ... ... ... ... ... ... бейнелі
ойларынан іздеуіміз керек. Тәкеннің творчестволық даралығы, стилі ойларын
бейнелі түрде жеткізуінен ... ... ... ... түгелдей
көркем образға құрылып жатады.
Жазылмақ шығарманың негізгі мәселесі, ... ... ... ... ... ... ... сюжет құруында өзіндік ерекшелік
бар. Қаламгер таңдаған тақырып, сол тақырыпты ой ... ... ... ... ... туындыға а йналдыру, әрине, жазушы шеберлігін, оның
суреткерлік ... тіл ... ... ... ... оның ... тереңірек тану шынайы суреткерліктің құпиясын
меңгерген жазушы еншісіне ғана тиген. Әбіш ... ... ... шыққан қаламгердің бірі. Қаламгер туындыларының көркемдік табиғаты
тарихи шындық пен жазушылық ... ... ... арақатынасына
негізделген.
Ә. Кекілбаев шығармашылығының ұлттық өрнегі мейлінше дара. Жазушы өз
кейіпкерінің ұлттық мінезін шынайы бейнелеп беруде ... ... ... ... жиі ... Жазушы кейіпкерінің қай-қайсысын
алып қарасаңыз да, ... ... ... халқының психологиялық
ерекшеліктері байқалып тұрады.
Күй құдіреті адам жанын ... ... ... ... ... ... ... айрылған әкенің жүрегіне жол тауып, әке ... күй ... ... Ә. ... «Күй» повесінде де
Жөнейттің жанын елжіретіп, жүйке-жүйкесін ... күй ... ... ... тайпалар арасындағы талас-тартыс ұлғайып, қатыгездік пен
надандық жайлаған заманда екі бауырлас елдің өзара ұғыса алмай, тауқіметті
күндерді бастарынан ... ... Кең дала ... ... ... құрған заманы сөз болады. Шығармадағы Жөнейттің
қаталдығы, адам баласына деген ... ... ... ... осы ... ... ... ыза мен кекке толтырады.
Жүрегі тас болып қатып ... ... ... ... ... қатты
толқытып, жүрегіне жалын ұшқынын тұтатқан домбыраның қасиетті үні болатын.
Қос қаламгер өз ... ... ... сазы мен ... ... ... ... әсерін көрсетуді алға тартқан. Олар күйдің сөзден де
күшті ... күші бар ... яғни ... ... ... күй ... сөзбен сейілмеген қасірет-қайғы күй ... ... ... ... Бұл ... қаталдықтан жүректері қалт етпеген
Ерден де, Жөнейт те ... ... ... ... қазаға тап
болғанда, олардың жүректеріне жол тапқан ... қара ... мен ... ... шыққан қоңыр үн болатын. Өзегін өртеген ... ... ... ... ... күйігінен туындаған қайғыны күй
тілімен жұбата алған ... ... ғана ... ... ... ... ... тұрған қайғыны терең ... ... ... ... пайдаланған жазушы өзіндік суреткерлік
қолтаңбасын айқын танытады. Қаламгер Ә. Кекілбаев ... жан ... ... ... ... сиқырлы әуезді былай ... ... үні ... ... ... ... қытықтар жұмсақ әуез көңіліңе
қонақтаған сайын ... ... ... ... ... ... Жөнейттің жүйке-жүйкесінің бәрі босап барады, ширыққан жүйкесі
жібектей есіліп, құрыстаған арқасы кеңіп сала ... Бұл не? ... Әне бір ... ... қара ... ... бір ... күйші не деп азғырады? Анада қолында қалған ақырғы медет – кенже
ұлынан айрылғанына анық көзі ... күні де тап ... ... ... ... еді ... [84, 248 б.]. Күй ... толқыған Жөнейттің
ішкі әлемінде болып жатқан өзгерістерді жазушы шебер ... ... ... былай суреттейді: «лықылдап төгіледі», «сезімі арбасады», ... ... ... ... құлағын арбайды», «жүйкені
жібектей ... Т. ... пен Ә. ... ... ... ... көркем туындының болмыс-бітімін даралай түсетін
ортақ сипаттарды байқаймыз. Қос қаламгер де өз ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті арқылы
заман, уақыт сырына тереңірек үңілуді, адамның адамгершілік қасиеттерін
даралап көрсетуді мақсат ... ... ... ... ... ... құдіретін терең түсінген, қобыздың қос ішегінен күй төгілдірген
Ықылас күйші. Ол күй ... ... ... ... ... жан
жарасын жазады. Әбіш кейіпкері болса тұтқынға түскен белгісіз күйші.
Ол да ... ... ... ... пен ... толы ... жол ... әдебиетте бейнелі сөз, көркем өрнек деген ұғымдар бар. Көркем
әдебиет ең ... ... тіл ... ... ... ... ... нысанын, идеясы мен ... ... ... ... көрсеткісі келген өмірлік шындығын бейнелеуде, кейіпкер
бейнесін сомдауда, жалпы шығарманың мұрат бағдарын ... ең ... тіл ... табылады. Әр жазушының өзіне тән жазу ... ... ... ... ... танытатын басты белгі де шығарма
тілде жататындығын айтып өттік.
Қаламгер Т. Әлімқұлов шығармаларындағы ... ... ... ... ... алға ... мақсатына жұмыла қызмет
етеді. Көркем ... ... ... ... ... ... етіп ... сөйлемнің синтаксистік құрылымы да белгілі бір дәрежеде
өз әсерін ... ... ... ... ... бірыңғай мүшелі
сөйлемдердің шығарма көркемдігін арттыруға әсері үлкен. «Көкшетау мен
Айыртаудың ... ... ... ... ... ... ... желі Ақанды ерте әлдиледі» Енді бір шығармаларында «Желден ... ... ... ... ... ... «Талайдың басын жұтқан мыстан
құм», «Мейірімсіз көлденеңдеген Аққемер» дей ... ... ... жандандыра суреттей келе, шығарма әсерлілігін, ... ... Бұл ... әдебиетте дәстүрлі жалғасын тауып келе
жатқан өте әдемі әдіс. М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында қақаған
қыстың ... күні ... ... Абай мен оның ... ... себепкер қысқы даланы автор бейнелі көркем эпитетпен «долы дала,
қатуланған суық жүзді өгей дала» деп жандандыра суреттеп ... ... ... сөйлемдердегі етістіктер де ... ... ... ... ... ... ... қолданыстағы
етістік сөздер көркемдік рең беріп тұр. Олар ... ... ... ... ... ойға ... салмақ қосады. Сөйлемдердегі
етістіктерге –дай, -дей жұрнағының тіркесе келуінің жиі ... ... ақын ... оның көңіл-күйінің өмір шындығымен үндесе
келген ... ... етіп ... ... әңгіменің соңында
суреттелген Махамбет өлімінен кейінгі қаралы ... ... ... ... өткізіп жатты, арыздасты, қала берді, етпеттеп еңіреді, айнала
берді, боздады , ... ... бара ... ай ... ... ... ... бірінің қолдануы ақын трагедиясының, жалпы адам
мен заман трагедиясының бар шындығын ... ... дәл ... ... ... ... табылады [7, 110 б.]. Яғни, мәтіннің
драматизмге толы ереше динамикасын беруге сөйлемдердің құрылысы мен ... ... ... ... ... ... қызмет етіп
тұрғанын байқау қиын емес. Шығармадағы ... ... ... ... жүгі үлкен. Қаламгердің «Махаббат күйігі» әңгімесінде:
«Енді, әйел ... ... ... алма кезек көтеруге мәжбүр болды. Ұдайы
қиралаңдап, майысып, талмаурап ... ... ... бара жатты».
Етістіктің көтерер көркемдік жүгін Әуезов ... да ... ... ... ... ... ақын бойындағы ауыр қасіретті
жазушы ... ... ... ... ... үшін ... дүние
жыртылып, бұзылып, құлап, тозып бара жатқандай. Бұл білген жақын дүние ... ... ... ... етістіктердің бірінен кейін бірінің
тізбектеле қолданылу арқылы ақын трагедиясы тереңдей түседі.
Т. Әлімқұловтың шығармашылығын, өмірі мен ... ... ... ... ... ... Т. Тоқбергенов жазушының «Қараой» әңгімесін
жоғары бағалай келе, мынадай пікір айтқан: ... шын ... ... «Қараой» білдіреді. Суреткер сезімталдығының шын ... де ...... Бұл – ... ... сурет, мейлінше қанық бояуға
салынған кесек картина. Мұнда терең ойға ... ... ... ... ... ... ... Астарлы сөз айшықты
теңеулерден асыл бір дүние ... ... ... сала ... ... жұп-жұмыр басы артық сөз жоқ» [69, 41 б.]. Ең ауыр трагедия – ақын
қазасының суеттелетін ... ... ... шеберлік танытады,
әңгіменің құнарлы тіл өрнегін дәл табады. Оқиға мүмкіндігінше сығымдалып,
қысқа қайырылады, ... ... ... ой-пиғылын
жазушы қысқа-қысқа диологтар, ой ... ... ... ... ... аз ... өте дәл жеткізетін ... ... ... ... ... ... өмірінің соңғы сәтінің шындығын психологиялық
тұрғыда шебер жинақтаған. Әңгіме ... ... ... ... ... көз алдына елестетіп, өмір ... ойша шолу ... ... ... ақын ... ... сыр шертеді, өмірінде
жасаған істерінің оң – терісін саралап шығып, оған ... баға ... ... ... елмен «астарластырушы» Ықыласқа күдікпен қараған
ақынның ішкі күйінің ... ... ... отырып суреттеуде жазушы
шеберлік танытқан. ... ... ... ... мен соны
көркемдік бейнелеу құралдарының жиі ... ... ... деп ... болады. Олар шығармадағы кейіпкердің жан әлеміндегі
құбылыстарын өмір шындығымен ұштастыра ... өте ... ... ... ... ... тұр. Соның бірі шығарма бойында кездесетін
теңеулердің ерекше қолданысы. ... ... ... ... ... өз ... тапқан теңеулер арқылы табиғи ортамен бірлікте ... ... ... ... ... тағдырын, жалғыздығын,
көңіліндегі күдікті ойларын жеткізуде ... ... ... ... Сол ... ... орта ... да көрініс тауып
отырады.
Балалық шағындағы Қараой қойнауын көз алдына ... оның ... ... айналған бейнесін ақынның ... ... ... ... ... ... ... ойын дәл жеткізіп тұр. «...Баяғы
балдай балалық, сағынышты шақ қалған ойпаң – көзіне оттай ... та, ... та. ... ... ... тоқыраған, дерттен қайта ашынған ақын
Қараойды бірде қайта құтайған құтқа баласа, ... елі ауып ... ... ... төңкеріліп жатқан қара шаңыраққа ұқсатады. Көзі көміліп
қалған бұлақ, бастаулар тілі ... ... ... сыр шертсе, сансыз
жылдың дауылына, жауынына шыдаған тамырлы өсімдіктер көзі тірі ... ... ... ... тың теңеулер өзіндік ерекшелігімен
мен мұндалап қол бұлғап тұрғандай. ... ... ... ... ... ... «Дөңбекшіген ақынның көңіліне тыңнан мұңды
өлең оралып, тұла бойы қоғасындай балқып бара жатты. Тал ... ... ... ... аққан жұлдыздай азалы, көкейден кетпес ... ... ... таба ... ... да ... ішкі ... теңеудің қызметі айқын ... тұр. ... ... қатар қоя көз алдына елестеткен Махамбет ... ... ойын ... ... ... ... ... сайын сыбайлас
аңшыдай сүйсіндірмей, ... ... ... ... бастады...» деген
образды ой оралымдарымен ... ... Бұл ... ... ... ұғымына
ғана етене жақын, ұлттық бояуы ... ... ... алысқан Махамбетті
автор «құрыққа ілінген құландай» деп ... ... ... ... ... ... деп ... Теңеудің эстетикалық мәні
зор. Әсіресе, көркем әдебиеттегі теңеудің орны ерекше. Ол-жазушының көркем
ойлауының басы құралы. Теңеу ... ... ауыз ... де, ... де ... орын ... ... образын жасауда, табиғат
көріністерін суреттеуде, қаһарманның мінез-құлқын, іс-әрекетін ... ... ... ... ... мол ... келуде. Тәкен осы
дәстүрлі ... жаңа ... ... білген қаламгер. Жазушы
шығармаларын оқи отырып, осыған көз жеткіземіз. Тәкен ... тың, ... ие. ... ... ... бірі кейіпкер бейнесін тарихи
өмір шындығымен сабақтастыра ашып жатса, бірі кейіпкер ... ... ... ... ... ... Олардың құрылымдық формалары да
әртүрлі. Теңеудің семантикалық құрылымына жымдаса кірігіп, оны ... ... етіп ... ... бірі – ... ... (эвфония) қазақ
теңеулеріне тән құбылыс. Жазушы осы құбылыстың сырын терең түсінген. Тәкен
қолданысындағы ... ... ... ... ... үйлесімінің
сақталып отырғандығы байқалады. «Махамбет құрыққа ілінген құландай...»,
«Сауырыны жалпиған шексіз ... ішке ... ... ... ... балдай балалық, сағынышты шақ қалған ...... ... ... жат ... ... ... төңірегінде
келтірілген мысалдардан теңеулердегі дыбыс үндестігінің сөйлеммен жымдасып
кірігіп, сөйлем ішіндегі басқа ... де ... ... ... ... ... болмыс-бітімін арттырып тұрғанын байқаймыз. Бұл–
Тәкен қолданған ерекше тәсілдің бірі. Жазушы шығармаларының өне ... ... ... ... ... ... ... болады. Жазушының «Қараой» әңгімесіндегі: «Күн де ... ... ... ... найзасын шашағымен шашырата шықты...»
деген сөйлемнен де дыбыстардың әдемі ... ... ... ... ... ... ... тайлақтың табанындай
таңбалар ақ қағазға түсіп жатты» [34, 38 б.]. ... ... ... ... ... кісідей, құты қашып, маңқадай міңгірлесіп қалды»
деген сөйлемдерден Ықыласқа іш тартушылардың ... ... ... ... ... қырық құбылған күй тартып, көпшіліктің құлақ
құрышын қандырып жүр» [34, 34 б.]. ... ... ... да ... ... сипатын ашып тұр. «...қаламгердің сөз
саптауында, сөз жұптауында жымдасып, ... ... ... әдіс ... өзі іштей бірнешеу. Соның бірі -дыбыс үндестігін сақтай отырып
сөйлем құрастыру ерекшелігі. Не дауысты дыбыстан, не ... ... ... ... ... ... бірі ... – тіркес құйылып
келіп отыратындығы. Бұл ... ... ... тек ... ... ... сақтауды ғана мақсат етпейді, ... ... ... ... ... ... бедерлі бейнелілікті
алдыңғы қатарға қояды...» [7, 13 б.]. ... ... ... табиғи
дыбыстарды оқырманына әсер ететіндей әдемі суреттеп береді.
Тәкен шығармаларындағы сөздердің өзара ұйқасы ерекше ... ... ... «Ол аяғын апыл-тапыл ... ... ... ... ... ... Қарасор қарағайының шуылы, Қаракер желінің
уілі, Шідерлі өзенінің сарыны ... ... ... ... ... ... ақ ... қара дауылы, көк нөсері ерте сіңді»
Прозаның өзіне тән ішкі үндестігі, ұйқасы, ырғағы болады. О. ... да осы ... ... ... байқаймыз.
Қаламгердің сөз саптауында, сөз жұптауында жымдасып, ... ... ... бірі – ... ... сақтай отырып ... ... ... өз ойын ... бұл көркемдік-стильдік
әдісті ұтымды пайдаланғаны белгілі. «Оң мен ... ... ... түн ... ... сандалбайға салатын бұлыңғыр;
бұлт тартпайтын ... ... [59, 322 б. ... өз ... образ жасаудың неше ... ... ... ... ... ұқсамайтын дара қолтаңбасын таныта
алған. Қаламгер кейіпкерінің ... ... ... ... ... суреттеуде, кейіпкерінің ішкі көңілін білдіруде
теңеулерді жиі пайдаланып ... «Аш ... ... ... «тас ... ... «аяздай батпады дейсің бе?», ... ... ... ... ... шүйлікті», «ор
қояндай ойнап», «жан ... ... ... ... ... көркемдеп, бейнелі түрде жеткізу үшін қаламгер ерекше ... ... ... ... Шығарманың эстетикалық қуатын
арттыру мақсатында қолданылған ... ... ... жиі ... ... сөйлемнің қалыптасқан құрылысын
бұзып, сөз бен сөз ... ... ... орын ... ... ... өне ... ерекше бір қасиет дарытады.
Қаламгердің ... ... ... ... «Қай-қайсысы да қай
борбайына тас кенедей жабысып, ... ... отыр ... ... ... ... ... ашық еді бүгін», «Өтіп кеткен
соң, қырғидай шүйлікті қыр ... ... ... ... ... мөлдіреген жас, ал керегеде ілулі жетім ... ... «Тау іші ... ... бір ... сұсты күйге
енгендей; мазасыз қоңыр күздің әупірімді ... ... ... бір
қоңыржай жуастықпен мойынсұнды нөпір нөсеге» т.б. Қаламгер Қашыгердің
күдікке толы ішкі ... ... ... ... қалың ойда келеді.
Жан дүниесі ... ... ... ию-қию; жан дүниесінде ит ұлып, ел
көшіп бара жатқандай – ... ... Осы бір ... ... ... көңілін білдіруде көркемдік жүк ... ... ... ... тән ... О. Бөкеев шығармаларынан
синтаксистік параллелизм тудыратын ... ... ... ... ... атты ... мысал келтірейік:
«Боздайын деп еді, ... ... ... үнін ... алмады. Жылайын деп
еді, тулақтай көзі кеуіп қалған көз жанары шыланған жоқ. Өлейін деп ... ... ... ... жан көнбеді. Енді қайтпек?» [59, 340 б.].
Аданың өз ойын, көңіл-күйін, эмоциясын тіл ... ... ... ... де тіл ... әсер ... Әдебтетте осындай сөз әсерін
күшейту үшін әртүрлі ... ... ... бірі ... табылатын қайтамалаларды ... жиі ... ... ... ... ... ... ертеден келе жатқан тілдік құбылыстардың бірі. Ол
шешендік өнердің дамуына ... ... ... ... болып табылады.
Қайталаулар сондай-ақ ертегілер мен аңыз-әңгімелерде молынан кездеседі. Сөз
жасау мен сөздерді ... көне ... ... ... ... ... жиі кездестеруге болады. Жазушының
«Көлденең көк ... ... ... ... бір күн жатыпты, –
келмепті, екі күн ... ...... ... ... ... тән ... үлгісін көреміз. Ә. Кекілбаев шығармаларынан
әртүрлі сипаттағы, әртүрлі ... ... ... ... ... Қаламгер қолданған қайталаулар характер жасаудағы деталь
ретінде де жұмсалады. «Жазушының «Бір шөкім бұлт» повесінен ... ... ... ... ... аяғында қайталанып отыратын біркелкі сөздер.
Бұл негізінен поэзияға тән белгі деп қарасақ, дәл ... ... ... ... Ең құнарлысы Әбіш Кекілбаевтың қайталаулары характер
жасаудағы ... ... ... ... өзі ... ... ... суреттеулері деуге әбден лайық. Олай дейтініміз әрі әсерлі, әрі
шыншыл. Демек, көркемдіктің орны жазушының ... ... ... [64, 128 б.]. ... ... ... шығармаларынан да
қайталаудың әртүрлі ... ... Олар ... ... Қаламгердің «Қараой» әңгімесінде Махамбеттің өзегін өртеген
өкінішін жазушы былай жеткізеді: «Қарулы қолға төтеп бере ... ... хан ... ... кек ала ... өкініш. Өзек өртейтін өкініш»
Жазушы Тәкен Әлімқұлов таңдаған тәсілдер біздің ұлттық ұғымымызға ... ... ... ... ... ... ... мысал
келтірейік: «Уанбайтын көкжалды қалай уатуды, жібімейтін көк ... ... ... ... ... ... сөйлемдегі қалай сұрау
есімдігінің қайталанып келуі, сондай-ақ ... ... ... өзара
үндесуі де әңгіме әсерлілігін күшейтіп тұр. Ал қаламгердің терең мазмұнға
ие «Қаралы қобыз» әңгімесі адам жанының ... ... адам ... ... құнды. Күй тілін, күй әсерін сөзбен ... ... ... бояу ... ... шебер
пайдаланып отырған. «Қоңыр үн, әлдилі әуен қырық құлпырып, бірде ... ... Қара ... ... боп ... бота боп боздады, бөрі боп
ұлыды» Сөйлемдегі бірде, боп сөздерінің қайталанып ... күй ... ... үлкен көркемдік қызмет атқаруда, ал аңырады, боздады,
ұлыды деген етістіктер мәтіннің ерекше динамикасын беруде ... ... ... ... Әңгімедегі «Ерден қосыла жылады. Әйелдер де
жылады. Бәрі іштей табысқандай үнсіз, ұзақ ... ... ... ... ащы ... ... шындықты өз күйінде жария етіп жатты.
Басы жұмыр пенденің азасы, мұңы, өкініші, үміті дүниеде ... жоқ ... ... ... сыр ... ... ... адамның даусына салып жылады,
адамның даусына салып көңіл айтты. Уһілеген, ... ... ... ... ... ... әлдиледі. Абақтыдағы ауру баласын әлдиледі»
Сөйлемдерде кездесетін қайталамалармен қатар бірыңғай мүшелі сөздердер де
адам жанының қаралы көңілін әсерлі жеткізуде ... ... жүк ... О. ... ... көпір» повесінен қызық параллелизді
кездестіреміз. Ақ ... ... ... ... сөзі ... ... қозықасын еске түсіреді. «Ақ халатты қыз аса ... ... ... ұяң ... екен. «Құдай-ау, қайдан көрдім, – деп ...... ... ... иті ... ... қозықасы...Рас, рас, табиғаттың тамашалары өлмейді, тек бір-біріне
ауысып, қайта ... [85, 242 б.]. ... ... атты ... де
қызарған күн мен қызылға үймелегендерді қатар қоя суреттеп ... ... «Күн ... ... ... бара жатты. Қызылға
үймелегендер – ... ... ... Ал ... ... ... ... сарғылт көзі Ақбоздың қанындай ... ... дей ... ... ... қаза болғанын байқатады.
Ерте заманнан бері адам өзінің ой-пікірін суретті сөз арқылы ... ... ... ... ... ... ... әдеби
шығармалардағы кейіпкер портретін жасауда, образын сомдауда, табиғи ортаны
суреттеуде қолданыс табумен қатар уақыт өте келе ... ... ... ... Эпитеттер шығармада жай қолданылмай, суреттеліп отырған жайдың
мәнін аша түсу үшін пайдаланылады. Олардың кейіпкер ... ... зор. ... ... ... ... «жансыз жолаушы», «күдірейген
жауырын», «тұманды көз» сияқты ... ... келе ... ... ... жағымсыз образ, жағымсыз ... ... ... Ал ... ... ... Ерден дуанбасыны
«көкжал», «көк мұз» сөздерімен алмастыра отырып оның бейнесін ... ... ... ... ... ... ... дүрсіл қағумен
болды» деген сөйлемдегі «теңдессіз үлкен жүрек» ... ... ... халқының қамын, жері мен елінің азаттығын ... ... ... бейнелеп жеткізген. Қазақ әдебиетінде «жүрек »сөзінің алдына әр
түрлі ... ... оның ... ... ... ... арқылы «жүрекке»
әр түрлі мән-мағына берген ұлы Абай болтын. Абай «ызалы жүрек», «ыстық
жүрек», ... ... ... ... «жау жүрек», «суынған жүрек»,
«ынталы жүрек», «өрбіген жүрек» сияқты қолданыстарымен бір сөздің ... ... оған ... мән ... т.б. ... шығармаларында
кездесетін мұндай айқындаулар автор ойын ... және ... ... ... ... ... көркемдік тәсіл. Сондай-ақ
әңгімеге шырай беріп көркемдігін арттырып тұрған эпитеттерді орынды ... ... өз ... ... ... бұлақтар, сыңғырлаған
шолпылар, төрт аяғын тең баса ... ... жел ... ... ... ескен жел, ұйытқыған құйын, салалы саусақтар, ... ... жаз, ... ... сауыры жалпиған шексіз дала,
сары садақты сарбаздар, қара мылтықты мергендер, қылышты ... ... ... бұлақтар, сыңғырлаған шолпылар, төрт ... ... ... төрт ... тең баса ... жорғалар,
жел жетпес жүйріктер, ... ... ... жел, ұйытқыған құйын,
дөңгеленген дыбыстар, салалы саусақтар, құйқылжыған дыбыстар, шалқыған жаз,
салтанатты жайлау, кербез домбыра»т.б. ... ... ... сұлу ... ... идеясына бағынып, шығарма көркемдігін арттырады. Жазушы
пайдаланған барша көркемдік тәсілдердің жиынтығы шығармадағы ... ... ... ... кеткен өрнекті сөз – сарқылмас қазына. Біздің жазба
әдебиетіміз ... туу, есею ... ... ... бұлағынан нәр алды»
[86, 5 б.].
Тіл – ... асыл да ... ... ... ... адам ... тіл арқылы оқырманның көз алдына алып ... ... ... ... ... мол ... бояу. 60-80 жылдар қазақ
әдебиеті көркем ... ... ... ... ... өрнекті сөз –
сарқылмас қазына. Біздің жазба әдебиетіміз өзінің туу, есею ... ... ... ... бұлағынан нәр алған. Аталмыш кезең
қаламгерлері ұлттық ерекшелікті сақтай отырып, ... ... ... ... ... астарына терең ой дарыта білді.
2.2 Көркем ... және ... ... ... ... ... бейнесін көркем жинақтауда халықтың
дәстүрлі мәдениетіне тән әдеп өлшемдерінің ... ... ... тарихи өткен дәуіріндегі өмірі туралы әдеби шығармаларда дәстүрлі
мәдениет өлшемдері тартыс желісі, мінез даралаудың, образ жасаудың ... ... ... ... суреттеліп отырған кезеңнің ... ... да ... ... ... табылады [16, 122 б.] .
Жазушы шығармаларының көркемдік қуатын арттыру мақсатында, оқиға өрісін
ширатуға, ... ... ... мәдениеті мен өнерін, ... ... ... ... ... басқа да құнды
тарихи мұраларды шебер кіргізіп отыруы тиіс. Жазушы шығармаларындағы бұндай
көркемдік ерекшелік өмір ... ... ... ... жылдардағы қазақ прозасынан халықтың дәстүрлі кәсібі ... ... ... ... биік ... жиі ... ... халқының ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениеті, салт-санасы,
әдет-ғұрпы, ... ... ... ... ... ... бай ... бар екендігі белгілі. Қазақ мәдениетінің
әдеби шығармаларда көрініс ... ... ... ... ... ... Халықтың дәстүрлі мәдениет үлгілерін ... ... сол ... суреттеліп отырған кезеңнің шындығын оқырманына шынайы
танытқан қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері М. Әуезов, С. ... ... Ғ. ... ... 60-80 ... ... осы дәстүрлі
жалғастықты жаңа қырынан көрсете білді. Олар өз ... ... ... ... ... әсем ... арқылы кейіпкер
психологиясын ... ... ... ... ... көркем кескіндей алды.
Әр халықтың ... келе ... ... атаға, атадан балаға
ауысар тұрмыс ... ... ... Сол ... ... да ... тән, оның ұлттық бейнесін айқындай түсетін толып жатқан салт-
дәстүрларі, жол-жоралғылары ... ... ... дәстүрінен көрініс берген шығармалар
аз болмады. Қазақ прозасының күре тамыры Ж. Аймауытовтың ... ... ... ... бұлағы. Жазушы өз шығармаларында тұрмыс-
салт суреттерін, күрес, ән салу ... ... ... ... ... ... дәстүрімізді үлкен жазушылық шабытпен
жазады. Б. Майлин «Талақ», І. ... ... М. ... Ғ. ... ... ... Т. Ахтановтың «Күй
аңызы», Әлімқұловтың «Көкпар», О. ... ... ... ... ... М. Мағауиннің «Алтыбақаннан соң» ... ... ... ... Бұл ... ... ... деңгейде көрініс берген.
«Әдебиетте адам бейнесін жасаудың амалы ... ... Ол ... ғана ... ... бейне жасауға қажет өмірлік материалды
жинақтаудан әдеби тұлғаны далалауға дейін ... [26, 102 б.]. ... ... ... үлгілерін образ жасауда, характер
даралауда, суреттелініп отырған кезеңнің ... ... ... ... ... ұлы ... М. ... болатын. М.
Әуезовтің қай шығармасын алып қарасаңыз да, ең алдымен ... ... көз ... ... ондағы халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-
санасы, әдет-ғұрпы, ... мен ... ... мен сөйлесуі, жалпы қазаққа
тән қасиеттердің барлығы жазушы шығармаларында көрініс береді. Әуезовтің
қазақ ... ... ... ... ... мол ...... жолы» эпопеясы. М. Әуезов туындыларынан халық
мәдениетінің ... ... көре ... ... ... мәдениетіміздің,
ұлттық дәстүріміздің бар болмыс – бітіміне терең мән бере ... ... ... ... ... ... ... Әуезов халықтың
дәстүрлі өнерін қадір тұтқан, оны аялап ... өмір ... ой - ... мен күш - ... осы өнер жолына арнаған адам.
Халықтың өткен ... мен ... ... ... ... шығармаға
айналдыруда дәстүрлі мәдениеттің алатын орны ерекше. ... ... ... ... мен ... ... арақатынасы жақындай
түсіп, дәстүрлі мәдениет ... ... көп ... ... ... туындының құндылығы артып, қасиеті жоғарылай бермек. М. ... ... ... алуы, ұлттық дәстүрмен тығыз байланысы
суреткердің қаламгерлік ... ... ... ерекше тұсын
танытады.
Ұлттық ерекшелігімізді айқындайтын этнографиялық материалдар Әуезов
туындыларында жиі ... ... ... ... ... ... Халық
мәдениетін көркем әдебиет шындығына айналырдыру мақсатында Әуезов неше
алуан суреткерлік амалдар мен тәсілдерді ... ... ... ... шығармадағы оқиға желісін көркемдей түсіп, образ жасаудың, мінез
даралаудың басты құралы, суреттеліп отырған кезең ... ... ... көркемдік әдіс болып табылады. Әр ... әр ... бойы ... ... ... мен дәстүрі, әдет-ғұрпы бар.
Олар халықтың сан ғасырлық тұрмысынан, кәсібінен, дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу қазақ әдебиетінде М. Әуезов шығармашылығынан бастау алып,
дәстүрлі түрде өз жалғасын тауып отырған. Осы дәстүрлі ... ... ... ... кең қанат жайған.
М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы – ... ... ... ... ... мол ... ... туынды. «Абай жолын»
оқи отырып, халқымыздың ұлттық мәдениетінен көп ... ... ... қазақтың ұлттық ерекшелігін айқындап тұратын дәстүрлі өнері құс салу
мен саят құру ... ... ... ... М. ... қазақ
халқының ұлттық дәстүріне, кәсібіне айналған құсбегілікке ... ... ... ... ... көне жолдары мен тәсілдерін
романда жан-жақты әр қырынан танытып ... ... ... көрініс
тапқан ұлттық дәстүр негізінде қаламгер кейіпкердің ... ... адам ... күрделендіре түседі.
Романдағы Абай мен Бөжейдің ұлы Жабай бастап аңшылық құрып, бүркіт
салып, түлкі ... ... екі ... ... ... ... ... туралы нақты деректерді байқаймыз. Тұрғанбайдың құсқа азық берудегі
қателігі, Абылғазының құстың бабын ... ... ... айтқан ескертулерінен құс баптау тәртібін аңғарамыз. Романдағы
осы оқиға арқылы кейіпкерлердің көзге іліне бермейтін мінез ... ашып ... ... басты мақсат етіп ұстанған. Олай болса,
шығармадағы кейіпкер характерінің ... ... ... өнеріне
байланысты қалыптасқан дәстүрлі мәдениеттің нәтижесінде жүзеге асып отыр.
«Аңшылыққа қатысты осы оқиға, осы кейіпкерлер арасындағы ... ... ... ... ... қақтығысқа негіз болып отырған
оқиғалардың шындыққа қатынасына көңіл аударар ... онда ... ... де ... мәдениетінің ілкі үлгілеріне сүйенетіндігіне көз жеткізер
едік» [16, 129 б.].
Т. Әлімқұловтың «Көк ... ... Ақан сері ... ... ақын ... ... шығарма. Повесте Ақан серінің жан
күйзелісі, ішкі толғанысы ... ... ... арқылы табиғи
ортамен сабақтаса берілген. Ақын ... ... ... ... ұстау, саятшылық құру туралы материалдарды көркем суретке айналдырады.
Ақан өмірді ... ... сан ... түрлерін бойына дарытқан дарын иесі.
Әлеуметтік орта, ел ішіндегі атқамінер ... ақын ... ... ... ... ... ... болды. Тағдыр
адамды өз дегеніне бағындырады. Тағдырдың ешкімге бағынбайтын Ақан сері
білді. Тағдырына ... ... ... да, бұл ... оның ... қалған емес. Қайта өмірінен қаталдық көрген сайын ақын өрлене
түсті, жігерлене берді. Тағдыр тәлкегіне түсіп ... ... ... табиғаттан жанына сая боларлық пана тапты. Тәкен ақынның жан ... ... ... ... ... шалған қызғалдақ кеуде» дей
келе, сөз тіркесін ... ... ... отырып, ақынның көңіл-күйін
білдіреді, ал «жүдеген шал» ... ... ... ... ... қиын
тағдырын меңзейді.
Ақанның шығарма бойында жазушы Ақанды ой тұңғиығына түсіреді, сол
арқылы ақынның ішкі ... ішкі ... ... ... ... ... күйзелісті сәттерді дәл әрі шынайы жеткізуде шеберлік танытады.
«Япырай, осы маған шынында да ... ... тиіп ... ... ... ... өзім түсініп болмағандаймын. Не іздеймін ... Сары ... ... ... аңсар сусыным не?»
[34, 56 б.]. Жаралытысынан ... ... жан ... ұғып ... ... көрі жуық ... ... кетуінің себебі көп болатын. Ол ақын
өмірінің шындығына саяды. Ақынның ғұмыр кешкен ортасы, үміт ... ... ... ... ... ... жақын жандардың барлығынан айырды.
Бірақ өр мінезді ақын өмір соққысынан мүжілмеді. Оған табиғи орта күш-жігер
берді, ... ... ... ұшып жүрген көк қаршыға өшіп бара жатқан
үмітін қайта ... ... ... ... Олай ... ... Ақан да еркіндікті, ... ... жан. ... мәні де ... ... Шығарма соңында түтінге қақталып өлген
қыран құс тағдыры өнер ... ... ... ... ... екенін
сезесіз.
Ақан құс жайын жақсы білген. Биікке самғап ұшқан текті құстың сыры
оған мәлім. Оған ... ... тым ... ... ... ... ... игі еді» деген ақынның ішкі ойы дәлел. Сондай-ақ,
аспандағы қаршығаға көзі ... оған ... ... ақын ... ... ... «Қанатының сусылы тым сұсты. Өзі ат басындай. Нағыз қанды
балақтың өзі!» деп болжам жасайды. ... ... Ақан ... құс ... ... ... ... Құлагерден, қаршығасы Көкжендеттен, қыран құсы ... ... ата ... ... айырылып, мылқау баласы Ыбанмен
Сарыарқаның сансыз көлінің ішінен Қамысақты таңдаған ақынның көңіліне демеу
болған бір жұбанышы осы ... ... көк ... ... ... көкте шалықтап ұшып жүрген қаршығаны көргенде Ақан ... ... ... ... әнін есіне түсіреді.
Шоқтығы биік Көкшоқы шыңының басына қонған қаршығаны ұстаудың айла-
тәсілін біліп, амалын табу ... ... келе ... анық.
Құсбегілік өнердің қыр-сырын жан-жақты терең меңгерген Ақан өз ... ... ... ... ... қалықтап ұшқан қыран құсты қалай
ұстау керек екендігін де Ақан ... ... Ол үшін тор ... оған
тірі қаз байлау қажет екендігін Ақан білді. Бұл жолы ақын жалғыз ... ... ... тұтқан жас Шорақазы құсты ұстауға көмек берді. Қыранды
қолға түсірген Ақанның көңіл-күйі көтеріледі, ақын ... ... ... ... күй ... ... ... қайта оралғандай
сезімде болады.
Ақан Көкжендетінің атын осы көк ... да ... ... ... өзі ғана ... ілген қаз-үйрегін елге де үлестіріп ... олжа Тінә ... ... де ... Ел ... беделін өсуді
ойлаған болыс Ақанның өз ауылына көшіп келуін өтінеді. Ешкімге бас иіп
көрмеген сері ... ... ... ... Ақанның бейнесі осылайша
повесте дәстүрлі ... ... ... ... табиғи
құбылыс, кейіпкердің ішкі сөзі мен автролық баяндау ... ... ... ... ... ... үлгісінің бір көрінісі шығармадағы
кейіпкер образын даралауға, характерін ... ... ... ... ... бір ... ... ұстап, оны қолға үйрету барысындағы ақынның
іс-әрекеті арқылы ашып көрсеткен. Сондай-ақ құсбегілікке байланысты ақынның
өмірлік ... де ... ... баяндаудан байқаймыз.
«Қаршығаның жаманы тез жусайды. Қолдан берген жемтікке мәз болып, ... ... ... ... ... ұзақ ... тілейді.
Көкжендеттің тым текті құс екенін Ақан ... ... ... таныды. Көзінде де сұмдық сұс бар. Басы айналып естен танбаса,
төркінін ұмытпайтын пәленің өзі!» [34, 52 б.].
Ақан ... ... ... ... ... ... ... суреттеудегі оқиғаның шындыққа қатыстылығына көңіл
аударар болсақ, Тәкенің ... ... ... ... ... Құсбегілік өнерді өз шығармасына арқау еткен
жазушы сол өнердің қыр-сырын жете ... ... ... ... ... оны ... саят құру сияқты этнографиялық ... ... ... ... көркем бейнелеген. Жазушы Ақан бейнесін
ашуда халықтың ... ... ... ... ... ... ұштастыра толықтырып отырған.
Халықтың дәстүрлі мәдениетінің ең бір маңызды бөлігінің бірі болып
саналатын әдеп үлгілерінің бірі ... ... ... ... ... құс ілген алғашқы олжаны сыйлы адамның қанжығасына байлау халық
мәдениетінде ежелден ... ... ... ... Сол ... Ақан ... ілдірген алғашқы қазды Тінә болыстың қанжығасына
байлайды. Сол ... Ақан ... ... үміт отын ... ... түбіне
жететін адам Тінә боларын сезбеді.
Қазақтың дәстүрлі мәдениетінің небір озық ... ... ... ... ... ... ойы мен ... байқаймыз,
салт-санасы мен әдеп үлгілерінің әсем көріністеріне куә боламыз. Дәстүрлі
мәдениет өлшемдерінің образ даралалаудағы атқарар ... ... ... ... қаны тамған жер, туған ауыл, ата-ананы Семейден
сағынып келген он үш жасар ... ... ... ... ... салтанат көрініс береді. ... ... ... балаға «Әй,
шырағым балам, әуелі ар жағыңда әкең тұр... Сәлем бер!» деген ана сөзінен
ата ... тән ... ... Яғни ана ... ... ... ... сыйлау деген қазақ халқына тән ... ... ... дәстүрлі мәдениеті үлгілерін көркем әдебиет шындығына ... ... неше ... ... ... мен ... Бұл орайда автор бір емес, бірнеше мұраттың үдесінен қатар
шығуды көздейді. Соларлардың ... ... ... ... ... ... ... суреткерлік, жазушылық әрекетінде тарихи-этнографиялық
шындық та, суреткерлік, бейнелік те ... ... ... характер
жасауға қызмет етеді. Соның нәтижесінде өмір деректері ... ... да, ... ... әлемін ұлттық
мағынамен, халықтық мазмұнмен байыта түседі» [16, 130 -131 бб.].
Қаламгер С. ... ... ... атты шығармасынан да
этнографиялық материалдардың көркем суретке ... ... ... ... қалыптасқан ортасымен қамтыла әңгімеленеді. Сондықтан да
халықтың өмір-тіршілігімен байланысты ... ... ... өне ... жиі ... ... «Сонаршылар тобында» атты
бөлімінде құс салу, саятшылық құру кезіндегі әдіс-тәсілдер ... сөзі ... ... ... ... алған түлкіні ер ... ... ырым ... ... қанжығасына байлағанын Қожбанның
халықта қалыптасқан ... ... ... « – ... ең жолы
үлкен Шоқанжан ғой, бұрын аңға ... ... Ырым ... ... – деп алып ... ... басын қымти ұстап тұрып, ақырын
байлап ырымын ... [87, 292-293 ... ... өмір ... ... ... ... дәстүрлі
мәдениет үлгілерін әр қырынан таныта білген қаламгерлер аз болмады. Соның
бірі тұлпар тағдырына ... ... ... бәйге атын ұстау,
тұлпарды баптау мен сынау, оны бәйгеге қосу ... ... ... ... айналған өнер түрлерін баяндайтын қаламгерлер туындыларының
әдебиетте алатын орны ерекше. Жазушылар адам ... ... ... оны ... ... ... ... тұлпар тағдырына да көп
мән береді. Қазақтың байырғы дәстүрлі ... ел ... ... ... ... ... тұлпар тағдыры 60-80 жылдардағы жазушылар
назарынан да тыс ... ... мен ... ... бәйге
сәйгүліктерінің, қайталанбас өнерпаз дарындардың шынайы ... ... ... ... ... ... түсті. Дәстүрлі мәдениеттің
ерекше бір арнасы тұлпарды баптау мен ... ... ... ... ... ... салты мен әдебі бар. ... ... сөз ету үшін ең ... осы ... ... болуы тиіс. Осы
ретте 60-80 жылдардағы қазақ прозасында тұлпар ... сөз ... ... ... ... ... мен белгілерді, әдет
пен ... ... ... ... мен ... ... ... түрлі бейнелеу, суреттеу тәсілдері ретінде ... ... тән ... шығарма үшін үлкен көркемдік ... ... ... ... сипатынан туындайтын
атбегілік, тұлпар сыны ... ... ... ... өз ... ... 60-80 ... қаламгерлер әдебиет әлемінде үлкен
жетістіктерге ... ... ... баптап, оны бәйгеге қосудың өзіндік қыр-
сыры бар. Тұлпар тағдырын өз шығармасына өзек етіп алған жазушы сол ... ... ... ... ... ... ... шебер
қолдана отырып, өз оқырманына тұлпар тағдырына байланысты оқиғаны шынайы
жеткізуі қажет. Әрине жазушы шығармасының ... ... ... ... оның ... адам ... ... адамдар арасындағы
тартыс, қақтығыс, өзара қарым-қатынасқа келіп тірелуі ... ... ... ... ... қыр-сырын терең түсінуі мен
тұлпарға деген құштарлығынан көркемдік қуаты жоғары ... ... ... халқы үшін тек кәсіп қана емес, ол дәстүрлі мәдениеттің бір
саласы. ... бұл ... ... көп ... ... ... ... халқының тұрмыс-тіршілігін, ондағы дәстүрлі мәдениет
көріністерін көркемдік тұрғыдан жинақтау үшін қаламгер сол ... ... ... ... ... ... кешкен тарихи белестерін
жан-жақты терең білу ... ... ... ... ... ... небір әсем үлгілерін келесі ұрпаққа жеткізудің жаңашыл
жолдарын 60-80 ... ... өз ... ... нақты
көрсете білді. Ол қаламгерлердің жылқы, ... ... ... ... мол ... Жазушылар сол деректерді өз шығармаларына шеберлікпен
пайдалана отырып, оларды көркем ... ... келе ... көркем
тұтастыққа айналдырған. Жазушы шығармаларындағы атбегілікке байланысты салт-
дәстүр, ұғымдар көркемдік деталь дәрежесінде ... ... ... ... ... ... ... байланысты қалыптасқан
әдептер, наным-сенімдер, салт-дәстүрлер, жалпы тәртіптер көркем шығарма
жүйесінде эстетикалық, ... ... те ... ... да ... ... туындыларының ұлттық қасиеті мен ... ... ... М. ... ... атты ... ... дәстүр
тұрғысынан қаралған. Ал «Жыланды жаз» повесі қазақтың аңшылық өнерінің
мақсатын көркем бейнелейді. Аңшылық – ... ... ... ... ... ... ... өзіндік дәстүрлі тәртіптері бар.
Қаламгер бүгінде аңшылықтың дәстүрлі ... ... бара ... ... ... құмарлық қазақ халқының қанында бар. Сондықтан да
жүйріктің қазақ өміріндегі орны ерекше. Қазақ дәстүрінде тұлпардың бабы ... ... ... тәртіпті тұлпар құмар жандардың барлығы
бірдей біле бермейді. Жүйрік тұлпар туралы шығарма жазу үшін де ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі кәсібінде, тұрмыс тіршілігінде айрықша
орын алып, бүгінге ... ... ... келе ... ... ... атын
ұстау, тұлпарды баптау мен сына, ... қосу ... ... ... ... ... ... 60-80 жылдар қаламгерлері
шығармашылығында ... ... ие ... ... ... ой ... ... жазушылар осы тақырыпқа әртүрлі ... ... ... ... ... ... тағдыры», «Күржік»,
М. Мағауиннің «Жүйрік», «Сұркөжек ... ... С. ... ... Кекілбаевтың «Бәйгеторы» әңгіме-повестері атты баптау, сынау, бәйгеге
қосу туралы құнды деректердің көркем ... ... ... ... ... ... ... өз шығармаларына ... ... бірі – М. ... ... «Сұркөжек аттың соңғы
шабысы» әңгімесі тұлпардың ... ... ... ... ... ... ... бәйгеге түсуге дайындық ... ... ... Жылқышы тосын жағдайға тап болады. Қартайып ... ... ... ... ... ... түсуге дайындық
жасайды. «Суды шақтап ішіп, азғана ... іші ... ... бет ... ... бұл ... өткен күндердің сағынышы
деп түсінген Жылқышы ... атты ... ... ... бел
байлайды. Жылқы түскен аламан бәйге тұлпар ... ... ... ... ... ... ... тарихымен біте ... ... ... ... оның ... ... тегін анықтауда ... көп ... ... ... ... ... түсі арқылы анықтау қазаққа тән қасиет. Халық
жылқының жүйріктігін түсінен, сырт пішінінен байқаған. ... ... ... ... ... ... ... байқайды.
«Кенет... шатқаяқтап тұрысы өзгеше, ... ... ... ... ... Әуелде өзіне емес, сирағына. Тым ... қу ... ... ... тік, ... ... кішкене кеседей. Ал
тізесі...шодырайған. Қос жұдырықтай буылтық. Артқы аяғы, тірсегі майысып,
көлбеу тұр, лап ... ытқи ... ... ... ... ... екен. Артынан қарадым. Сербегі тайқы. Сиыр құйымшақ, құлан
құйрық. ... ... ... Жалы сұйқыл, мойны қамшының өріміндей,
білеу-білеу. Серек құлақ, қу бас...Осы кезде тұлпардың тігіне назар аударып
едім. Әуелде ... ... ... соң ... ... ... ... Бір кезде әлде ақсұр, әлде көксұр ... ... түгі ... ... ... ... ... кәрінің ақылды
басы осылай сарғаяр еді. Аттың жүні ағарғанын кім ... ... ... ат пен адам ... ... қоя ... С. ... повесінің қазақ әдебиетінде алар орны ерекше. Жазушының «Өрімші»
повесі қазақ халқының ат ұстау, жүріктің сыны мен ... табу ... ... ... ... ... Повесть құрылымдық жүйесі
жағынан Т. Әлімқұловтың «Ақбоз ат» романының үлгісіне жақын. Т. ... С. ... ... ... ... сыны мен бабы, оның бәйге
үстіндегі, ... ... ... ... ... ... ... мейлінше әсерлі, шынайы көркем суреттеледі. Жазушылар жүйрік ат
тағдырларына ... ... адам ... ... адам ... сол ... көңілі жүйрік, жаны бай, өресі биік жандардың жан
байлығын, мінез ерекшелігін ... ... ... көркем бейнесін
қалыптастырады.
Тұлпар тағдыры жазушыға адам ... ... оның ... ... ... ... ... шығармаларында тұлпар тағдырын ... егіз ... ... адам ... ... Адам ... құбылыс. Осы құбылысты жете меңгеріп, оны сөз ... ... ... оңай ... Бұл ... жазушы әртүрлі көркемдік
тәсілдерді үйлестіре қолдана алуы қажет. ... ... ... ... біз ... аттан айрылып, белсенділерден жапа шеккен Біркімбайдың
тағдырына куә боламыз. «Қара жаяу» повесі өз ... жаңа ... ... тұлпар тағдыры арқылы адам тағдыры заман шындығымен ұштаса келе
суреттелген. ... ... өз ... ... Ол ... ... ... да өз басын ... ... ... ... әрекеті ақтауға еш келмейді. Алтінтіс ат қадірін түсінбейтін,
тұлпар қасиетін білмейтін пейілі тар, бос ... жан. Ол ... тек ... ғана ... ... ... ... арқылы жазушы сол
заманның шындығынан сыр шертеді. ... ... ... ... ғана ... ... ойсыз басшылардың бірі. Алтынтістей шолақ
белсенділердің асыра сілтеу саясаты өз заманында талай ... ... ... ... ... пұт астық салық салып, жанынан жақын
тұлпары Ақбоз атты ... ... ... ... ... қара ... екенін Тәкен шеберлікпен суреттеп берген. «Алтынтіс бұрынғыдан бетер
тырсиып, терісіне сыймай ісінді. Ашуға ... ... ... Көк ... ... қыры ... ... бураның санындай боп
көрінді» [89, 243 б.]. Шығармадан Алтынтістің ... ... ... ... қиын ... Оны ... сөзінен, іс-әрекетінен, тегінен танимыз.
Қазақ халқы адамның тегіне, тұқымына қатты көңіл бөлген. Жазушы ... ... ... су ... жұқсыз, баянсыз ысқаяқ» деп баяндайды. Ал
автор Біркімбайдың ... ... ... көз, ... ... ... деп суреттеп өтеді. «Қара жаяу» повесіндегі
Біркімбай, Алтынтіс, ... ... ... ат» ... ... ... ат ... соңғы кезі осы «Қара жаяу» повесінде жалғасын
тапқан.
Кейіпкер өмірінде болып жатқан алуан түрлі ... ... ... ... ... Махамбетке әуеде ұшқан қызғыш
«екеуіміздің тағдырымыз бір» деп үн ... ... ... ... ... көк ... үстінен баса қарап: «Ешқайда тығыла алмайсың,
бейбақ.Тұтылар тұсың осы!» дегендей болады. «Махаббат күйігінде» үстінен
құс ... ... ... ... ... ... ана ... құдірет
күшін суреттеген жазушы ананың қиналасын ... ... ... ... кіре түс. ... басың бері тартсын!» деп тіл бітіреді.
Осылайша табиғат құбылыстарын сөйлете келе жазушы кейіпкерінің ішкі ... жан ... ... сипаттармен шынайы өрнектейді Жалпы, Тәкен
кейіпкерлері табиғатпен сырлас, адамнан жапа шеккенде барып ... жері ... ... ... сергелдең, қара қуғынға» түскен Махамбеттің паналап
барған жері ... ... ... ... ... жаны ну ... жай ... күй атасы Тәттімбет Сарыжайлауға қарап сыр шертсе,
«Қара жаяудағы» қарапайым Біркімбай әділетсіздіктің құрбаны ... ... ... ... үстемдігін көрсеткісі келген Алтынтіс, әділетсіздіктен жапа шеккен
Біркімбай, мерттіккен Ақбоз ... ... ... ... ... ... шынайы беттерін байқаймыз. Шығарма барысындағы шынайы өмір
көріністерін жазушы кейіпкерлер арасындағы тартыстар, ... ... ... ... беріп отырған. Жалпы шығармадағы ... ... сол ... ... десек те болады.
Әдебиеттегі қандай тақырып болмасын адам тағдырына келіп саяды дедік.
Тәкеннің тұлпар тағдырын сөз ... ... ... адам ... сол арқылы заман шындығын шынайылықпен ... ... ... ... – қарапайым адам. Қарапайым адамның өзіне
лайықты күнделікті ... өмір ... ...... қайғысы
мен қуанышы, жалпы тіршілік иесіне тән қалыпты өмірдің жай -күйлері болады.
Сондай-ақ қарапайым адамның өзіне тән ...... бар. ... ... шындығын объективтік шындықпен бірлестікте беріп
отырған. Тәкен туындысының табысты ... да ... ... ... ... өз шығармаларымен дара тұлғаланған жазушымыздың бірі
– Ә. ... ... ... ... ... ... әдебиетін, киелі өнерін ерекше ... ... ... ... ... ... ... арналарының бірі де –
дәстүрлі мәдениет үлгілері. ... ... ... ... ... бәйге атын ұстау, оны баптау мен ... ... ... ... ете отырып, оларды кейіпкер ... ... ... ... ретінде пайдаланған.
Жазушының «Тұлпардың тағдыры» атты әңгімесінде көкқасқа тұлпардың
тағдыры сөз болады. Әңгіме ... ... ... ... жүйрігі
Торалаяқпен салыстырыла суреттеледі. Әңгімені оқи ... ... ... ... ... ... ... көп мағлұмат аламыз. Әңгіме финалы
тұлпардың аянышты тағдырын суреттеумен ... ... ... ... бабын келтіре алмаған Әжібайдың іс-әрекеті тұлпардың мерт
болуына әкеп соғады.
Тәкен «Тұлпардың тағдыры» атты әңгімесін сол ... ауыл ... ауыл ... ... ... ... көз
алдына әкеліп суреттеумен бастайды. Әңгімедегі авторлық баяндау Мақы мен
Тілештің арасындағы қарым-қатынастың қандай екенін ... ... ... біраз мағлұмат береді. Мақы мен Тілештің қарым - ... ... ... Мақы оған ... ... келе ... ... қасиетті
бұлаққа шомылуына шошына қарайды.
Әңгімедегі қысқа ғана сюжеттік оқиғадан ... ... ... оқи ... ... эстетикалық–моральдық әсер алар түйін болуы керек.
Әңгіме «біріншіден, қысқа жазылуы ... ... ... ... ... ... ішінде оқырманға қыруар эстетикалық ләззат беруі керек. Бұл
жазушылық шеберлікті қажет етеді» [1, 297 б.]. ... осы ... ... ... ... ... танытқан қаламгер.
Тәкен сөзге шебер дедік. Жазушы шығармаларында жиі қолданатын көркемдік
тәсілдің бірі – ... ... ... ... ... ... жеріне жеткізе бейнелеп, көздеген жерден дәл шығып жатады. «Жел
айдаған қаңбақтай», «Қойнына сапы тыққан ... ... ... суға ... адамдай бір-біріне ұқсас», «Жотасы тұп-тұтас жылқының
омырауы аяққаптай, ... ... ... ... «жапа көрген
жетімдей», «Сырласар серігі жоқ данышпандай Көкқасқаның ... кім ... ... ... ... ... көңкере қарады»
т.б.
Әңгіменің сөздік құрамындағы халық тілінде кездесетін мақал-мәтелдер
мен ... ... де ... ... ... реңк беріп, өзара
үйлесім тауып жатыр. Олар әңгіме барысында авторлық баяндаулар мен кейіпкер
сөздерінде жиі ... ... ... ... аша түсіп, өмір шындығын
тереңдете түседі. «От ауызды, орақ тісті», «Бап ... бақ ... сыры ... ... ... ... табады», «Ат айналып қазығын
табар», «Бір қарын майды бір құмалақ шірітеді», ... құл ... ... ... ... ... мерт болуымен бітеді. Әжібектің білместігі, жүйріктің
тағдырына ... ... ... ... ... жоқ ... ... әкеп соғады. Әңгіме соңында үлкен өкініш, тұлпарға
деген аяныш сезім туындайды. ... ... ... ... ... қасиетін білмеген жанның қолына түскен тұлпардың аянышты
тағдырына куә боламыз.
Қаламгер «Тұлпар тағдыры» әңгімесіндегі ... ... ... ... Әңгімеде автор Тілеш өмірінің негізгі кезеңдерін баяндай отырып,
оның ел арасындағы беделінің күшті екенін, от ... орақ ... ... ... ... ... әңгімелейді. Әңгіме басында-ақ Тілештің
«әулие Шашты-әзіз» ... ... суға ... оның ... ... мінезін көрсетеді. «Неде болса, Тілеш бұл күнде сұсты адам. Оның ... ... ... ... ... да оны ... ... ең оңды үйге түсіруі Тілеш беделінің зор ... ... ... Әңгімедегі Мақы мен Тілештің ара-қатынасы жақсы. Бірақ Мақы
Тілешке сенімсіздікпен ... Мақы ... ... сапы ... ... Ал ... ... жүзіндей құлпырып тұрасың»
деген сөзі Тілештің қу мінезін, пысықтығын меңзейді.
Бәйгеден бірінші болып келудің ... ... ... ... өз ... Әжібектің торысынан шошыған ол айлаға, қинатқа да жол бермекші
болады. Ат тартқанда Әжібектің торысын ... ... ... ... ... ... бұйырады. Тілештің бұл пиғылын сезіп қойған
Әжібекті ол әзілмен, сөз тапқырлығымен басады.
Әңгіме ... ... ... ... қыр-сырын жете
меңгергендігі айқын көрінеді. Ол Әжібектің тұлпарын сынай келе, тобылғы
түсті торы ... ... ... шын жүйрік екенін ... ... ... ... ... ... шелектей. Бота тірсегі
құйма тұяғын әдіптеп, әдемі көрсетеді. Төңкерілген ... көп ... ... ... ... ... өліп қалыпты. Алысқа сермемекші
екенсің ғой!» [89, 293 б.].
Ә. Кекілбаев, С. Бақбергенов, М. ... Т. ... ... ... ... ... ... халқы өнерінің биік шыңынан көрінуінде,
күн өткен ... ... ... ... ... мұра болып қалып
отыруында үлкен мән бар. Ұлтымыздың қасиетті әдебиетін, ... ... ... ... қадірлеген қаламгерлер шығармашылығының шоқтығы
биік.
Көркем шығарманың ... ... ұғым бар. ... ... ... ... ... оқырман назарынан тыс
қалмай келуінен, сондай-ақ туындыларының өне бойынан ұлттық қасиеттің анық
байқалып ... деп ... ... ... ... мәдениетті
суреттеу тәсіліне иек артқан туындыларының қазақ ... ... ... ... ... ... көбірек аударуда.
Халық аспан әлемінің қыр-сырын өзінше таниды. Халықтың дәстүрлі
мәдениетінде ... ... ... аңыз-әңгімелер, ұғым-түсініктер
қалыптасқан. Т. Әлімқұлов аспан әлемінің қыр-сырын өз шығармасында көркем
пейзажға айналдырған қаламгер. ... осы ... ... өз ... ... ... мақсат тұтады. Осы тәсілді Тәкен поэтикасының бір сұлу қыры
десек те ... Кең ... ... ... ... ... ... серігі – ол табиғат құбылыстары. Адасқанда жол сілтейтін аспан
әлемінің ... ... ... ... образын толықтыру, тереңірек ашу
мақсатында Тәкен аспан ғажайыптарын кейіпкерін ... ... ... «Ол үркердің толықсыған кезі осы кез екенін, құс жолының
жоғалуына екі ай ... ... ... бен ... ... ... қалай
жылжитынын, жеті қарақшының мекенін айтып өтті. Ағып түскен жұлдыздың жер
бетіндегі жәндігі құйттай құндызға ұқсайтынын, ... ... ... ... ... ... сыңситынын өсіре дәріптеді. Ақбоз
ат, көкбоз аттардың көрінуіне әлі алты ай барын, олар ... туса ... ... баян ... «Шіркінге сенім жоқ, тас ... ... ... ... ... ауыр күрсінді
[72, 103 б.].
Табиғаттың төл ... аң мен құс ... ... бір ... ... ... ... атты әңгімесі ел арасында Тыраш атанған
Бөрбек жайлы. Табиғаттың мезгілсіз соққан боранынан орта ... ... ... ... ... Айуантөбенің түбіндегі
ата-бабасынан қалған тамға келіп орналасқан ол ... ... ... ... ... ... ... Аштыққа шыдап, қиыншылыққа төзе
білген Бөрбек «жердің тамырын ... ... көзі ... ... ... ... тұрмыс-тіршілікті терең меңгерген жазушы. Әсіресе
табиғаттың қыр-сырын терең ұққан жазушы өз шығармаларында өсімдік, ... ... мал, ... атауларын кеңінен пайдаланып отырғаны
белгілі. Кейіпкер характерін ... ... мен ... ... ... ... ... Сондай-ақ табиғат ғажайыптарын шығарма
сюжетіне үйлестіре орналастыру ... ... ... ... ие ... ... ... оқи отырып өсімдік, құс атаулының неше
түрін кездестіресіз. Қысқа ғана әңгіме арқылы табиғат сырын ұғып, ... ... ... ... ... ... бұлдырық, үйрек, көкек,
құрқылтай, бұлбұл, ... ... ... қаз, ... қаршыға, аққу,
жағалтай, күйкентай, тұрымтай, қырғи, тау қыраны, құм ... ... ... – бір ғана ... ... осыншама құс атауын кездестіруге болады.
Әңгіме кейіпкері Бөрбек құс әлемі жайлы түрлі қиял ... Қиял ... ... ... емес жерден іздейді. Жер қойнауы өсімдікке, шөпке
бай. Жер ... ... ол ... ... жақындасып, табиғаттың қыр-
сырын ұғып, қасиетін таниды. Қара ... ... тау ... ... терең жантақ, шөл қарбыз, жалбыз, жабайы алма, долана, шие, шай-шөп,
алғыр сияқты жер байлығын пайдалана алған Бөрбек қысылтаяң ... ... аман ... ... ... үн етіп, үнның өтеуіне төл сатып
алады. Әңгіме желісіндегі ұлттық бояуы қанық сөздер мен сөз ... ... ... сана-сезім, ұлттық ойлау бой көрсетеді.
Қаламгердің ұлттық мінезді ... ... ... қол ... зор. Өнер, этнография, этнопсихология, тұрмыс-салт, ырым-жорамал,
өнер ... ... ... ... төрт ... мал, аң- құс тағы ... сол ... ұғым-түсініктердің, киелі, қасиетті саналатын табиғат
ғажайыптарының ... ... ... бір ... ... ... ...
Тәкен қаламына тән қасиет. Ұлттық ұғым-түсінік, ұлттық сана-сезім, ұлттық
ойлау жүйесі ... ... мен ... бой ... ... ... ел мен жер тағдырына бейжай қарамаған жазушының шығармаларын оқи
отырып, ... ... ... ... ... ... мінезді, ұлттың
рухани жан дүниесін анық байқаймыз.
Ежелден ... ... ... ... ауа ... болжай алған.
Тәкен кейіпкерлерінің ауа-райын болжай алатын қасиеті де бар. «Қызыл қамшы
әңгімесінде: «Көктемнің ... ... қой ... ... Тек сары ... ғана ... ... Бұл ертең ауа-райы ... да ... ... деген сөз»
[72, 133 б.], ал ... ... ... «Күн ұясына қонарда
шеңбері қарауытып, көзі қызарып, сүйкімсіз сұсты көрініс берді. ... ... ... ... малынды. Мәлке: «Сірә, түнде жел ... ... ... ... ... арқандау жөн болар» – деп лашығына
беттеді» [72, 98 б.]. ... ... ... ... ... оны өз ... кейіпкерлер іс-әрекетіне кірістіріп
отырған. Осы көріністерден қазақ тіршілігіне, ... ... ... ... ... ... ойыны – көкпар. Д. Досжанов «Көкпар» ... ... ... ... ... көкпардың шынайы көрінісін
шебер суреттеген. Көкпар кезіндегі тартысты қаламгер көз алдымызға келтіре
әңгімелейді. ... ... ... күш-қайраты, көкпар алудағы әдіс-
тәсілдері, көкпар атының көңіл-күйі, ... ойын ... ... ... ... қысқа әңгімеде қаламгер ... ... ... ... ... ойы адам ... келіп саяды. Көкпар
үстінде, дода кезінде мерттіккен ... ... де, ... да ... сол ... ... ... Әңгімеде Сердалы өткен өмірін, ... еске ... ... ... ... ... ... додаға түскен
кезде жарық күнді қайта көрмеспін деп ойлаған жоқ. Бірақ алдында күтіп
тұрған ... ... күй ... Ес білгелі ешнәрседен қорықпай
өскен «бірбет, қызба» Сердалы қос ... ... ... қонуынан секем
алып қалады. Әкесінің өлімі көз алдына елестеп, ... жай ... ... күтіп тұрған қатерді осындай детальдар арқылы ... ... ... ... ... ... жапа
шеккен жанына үңіледі. «Бұл далада ... өзі ... ... ... өзі мекен етті. Қу жетім атанды. Қара жылқышы атанды. Әкесінің көзін
көріп, қайырымын алған жандар да ... ... ... ... ... ... де ешкім білмейді. Ұмытып кетті. Кең ... бір ... үйір ... басқаны білмейтін қара баланы кім ... ... ... ... ... Ол ... ұқсау еді» Әңгімеде көкпар
суреті тұтас бір картинаға айналған. Әңгіме ... ... ... өзі ... ... ... қолданады. Астындағы жүйрігі де
иесінің ойын түсінгендей аянбастын алға ... ... ... ... ... оның ... үзіп алып кетеді.
Қаламгердің сөз саптау, ... ... ... ... ... қайырылған сөйлемдер автордың айтайын деген ойын дәл
көркем жеткізеді, ал етістіктердің ... ... ... Сердалы
трагедиясының шынайы көрінісін ... ... ... зор
Жазушы Д. Досжан шығармаларынан қазақ халқына тән қасиеттерді ... ... ... ... ... ... деп ... Жылқыға
күтім жасап, оның сүті мен қымызын мың бір дертке ем деп ... ... ... ... бар. Қаламгердің ... ... ... жасау, оны күту сияқты ұлттық ұғымдарды байқаймыз.
Ағасының соңғы тілегін орындай ... ... ... ... ... ғана әңгімеден қымыз жасаудың сырына қанық ... Бар ... ... ... Сыр ... көп ... басынан кешірген ел
ағасы айықпас дертке шалдығады. Ауыр халде жатқан ол ... ... ... ... ... барып қымыз әкелуді сұранады. Күншілік жерге
жылқышы ауылына аттанып кеткен Далабай ауыл ... ... ... ... ... ... ... Әңгімеде кейіпкердің өткен күндерді
еске алуы оның ойымен астасып жатады. Әңгімеде бойындағы дертін білдірмеуге
тырысқан аға ... ... ... ... ... ... Бойын жайлаған дертке көп уақытқа дейін сыр бермеген ағасын
кейіпкер жүз жасаған қара ағашқа ұқсатады. Қара ағаш ... құрт ... ... ... өңін ... өмір үшін ... екен. Көктем сайын
шыбығына нәр жіберіп, көктейді екен. Ағасының дәл ... ... осы ... ... ғана әңгімеден қымыз, оны жасау, сақтау туралы көптеген
деректерді кездестіреміз. Қазақ ... ... ... ... сақтаған. Ол
ыдыстарды жасаудың өзіндік тәсілі бар. Әңгімеде ... ... ... ... ... бағдарлауы арқылы көреміз. «...Жылқының терісін
іреп ... ... ... ... Сосын қымыздың бетіне шыққан
іркіттен и ... сол иге ... ... ... ... и ... ... жатады. Сосын исінді болған теріні кермеге іліп, ... ... ... ... Көгеріп таза терінің өзі қалады. Енді мұны саба
қылып тігеді...» [90, 127 ... ... ... ... ... көрінісі кейіпкер бейнесі
толықтыра түседі. « – Саумалы ... ... ... тірі тұрғанда
сендерге саумал ішкізбеспін. ... ... ... ... ғой. ... жақтырмаған адамына береді. Оны ішкен кісі түзге шыққыш келеді
де, байыз тауып отыра ... ... ... ... ... сырласар
қонағына құйады. Оны әуезді маслихаттың кеңіші деседі. ... ... ... қымызды құйған. Көңілге ... ... ... ... ... бар ғой. ... сосынғы төресі – бесті ... ... ... ... ... мен бәтуаға жүрер елшілер ішеді. У қымызды
қазақ кезбе, ... ... ... ... ... болған. Әр
қымыздың атына смай мінезі болады: соған орай жол-жаралғы жасалады. Оны
білмесе ... ... ... ... деп ... ... қорлап
неміз бар» [90, 128 б. ].
Әңгімеде қымыз ішетін ... өз ... бар ... де ... ... ... күткен қазақ ыдысын да сыйлап ұстаған. Әр ыдыстың
иесі болады. Қымызды кесемен жай ... ... ... ... ... мен ... тостақпен сусындаған. Олардың жұтары мол
болса болғаны. Дәмін алып тұшынып ... ... асыл ... ... ... өзі де ... ... ойнап тұр-ау. Соққан
зергеріне, шапқан ұстасына сай ... да ... ... Ғашық жандарға
қымызды алтын жалатқан көзеге құйып берген. Қақ күмістен соғылған көземен
ақын, сері, ... сал ... ... мен ... ... бел құмырамен
қымыз ұсынады екен» Әңгімеде Далабай Ақтәтенің биелерді теріп сауғанын
байқайды. Ақтәте кәрі тіс ... ... ... жас ... ... ... ... көмектесейін » деген Далабайды бие ... Оның ... ... былай түсіндіреді. «Қарағым-ай, ... ... ... ... да ... ... ... қалып қояды.
Жақсы қымызға биенің өз еркімен иіп берген сүті бап ... ... ... ... ... ... ... Егде жылқының сүті желінінде тұрады. Ал жас биенікі тамырдан
жиылады. Әлгі қақсалдың сүті тез ... да, күші ... ... Жас ... ... екі ... соң ғана келеді, әл-қуаты
түбінде жатады. Иә, ... да ... ... ... Жас ... ... дәрі боп ... [90, 129 б.].
Кейіпкер сырын ашатын, характер табиғатын даралайтын, ... ... ... ... ... ... құралдардың бірі – диолог. ... ... мен ... мен ... ... ... олардың түйсік-түсінігі мен
өмірге деген көзқарастары, мінезі ... ... ... ... мен ... ... әңгімеден Ақтәтенің қымыз жасаудағы
өнеріне, ... ... куә ... Ал ... ... сөзінен
оның өзіндік болмыс-бітімін, дөрекі мінезін, ойы мен ... ... ... ... ... кейіпкерлері нағашы жұртына
алыстан арнап келген ... пен ... ... Жиен бала ... ... ... еркін қыдырырып, қайтар уақыт та жетеді. Қазақтың ескіден ... ... ... ... ... ... бойынша жиен өзінің
қалаған затын, қалаған бұйымын жиендік жасап алып ... ... ... ... ... жоқ. Ол нағашысынан жорға мініп, нар жетелеп қайту
үшін келген жоқ. Жаны өнер ... жас ... ... бір ... ... ... ... Тәпсір күйін тыңдап, оны көңіліне қондырған
жиен күйге жиендік жасайды, ... ... ... Күйшінің ең аяулысын
ең қымбат туындысын санасына ... ... ... алып кетеді. Шығарманың
құнды тұсы да осында жатқан сияқты. «О заманда бұ заман күйге ... ... ... мына новелланың құдіреті осында. Осы өнерге жиендікте. ... ... бұл ... ... ... өнер ... құпия-қазына санаған
қазақтың әлеуметтік тіршілігінен ойып алынған» [69, 52 ... ... ... жерге тастамай, көпшілік қолқа салған ... күй ... ... Осы ... күйшінің толқу-толғанысы, қызғанышқа
толы ойлары шынайы суреттеледі. Домбыраны ... алып күй ... ... ішкі ... ... ... ... көрген қызығы көз алдына
келіп, өмірі озып, «балды базары» артта қалғандығын ойлайды. Басы ... бір ... ... ... ... ... босқа өткендей сезінеді.
Осылайша күйшінің ішкі әлемі «шым-шытырық, шәркез сезімдерге» бөленген
шақта, ол жаңа бір ... ... ... да ... Кенжеш өзінің сезімталдығымен, өнерге құштар ... ... ... күй ... дерт ... ... күндіз-
түні жас жүрегіне тыныштық бермей мазалаумен болды. Тәпсір тартқан күй
Кенжештің ойынан ... ... ... ызың ... тұрып алады.
Тынышы кеткен Кенжеш күйді көкейіне қондыруға асығады. Ойындағысын ... ол ... ... ... ең қымбаттысын, ең аяулысын
қанжығасына іліп кетеді. «Біреуіне ғана ... ... ... Кенжеш сөзінен
оның дүние аңдитын ... жиен емес ... ... ... және ... еріп ... ... бір-біріне мүлдем ұқсамайтын қарама-қарсы
кейіпкерлер. Нағашы жұртына келген Кенжештің көздеген ... ... ... Жас ... ... ... Тәпсірден күй үйреніп қайту болатын.
Кенжештің жолдасы болса, өнердің ... ... ... ... ... тек ... ... жан. «Қасындағы жолдасы «ұрымтал жер осы
дегендей, санын ... ... ... ... ... көріп көңілденіп
отырған жолдасы Кенжешті шынтағымен қағып қалды. Енді бір тайлақ тілегендей
түрі бар ... ... ... ... ... не ... ... Ол ызадан жарылып кете жаздады. Теріс айнала ... ... те ... ... ... ... Кенжеш жолдасының дүние
ойлаған қуыс кеуде жан екендігін байқаймыз.
Жазушы Кенжештің домбыра шертісі де, ... ... да ... ... ... «жау мінген қара айғырдай ... ... ... ... ... ... «Кенжештің еті қашпаған балауса саусағы бұралаң
дыбыс, ... ... ... ... әуен ... ... ... жаңа қалыпқа түсіре бастады», ... ... ... ... ... ... ... Тәкен шебер.
Әңгімедегі Тәпсір мен Жанұзақтың диологынан күйге келгенде ... ... ... ... ... ... аңғарамыз. Күйшінің осы бір
қасиетін Жанұзақ көзге түрткі еткендей көпшіліктің ... ... ... Қане, жиеннің меселі қайт болмасын, домбыраңды бір толғап жіберші, -
деді Жанұзақ.
– Басымның сақинасы ұстап отырғаны. Өзің ... ...... ... ... мені ... қайтесің. Кежірленбей құлағымыздың
құрышын қандыр, – деді ... Шын ... ... ... ... – деді ... Ант атсын, сені. Жиеннен қызғанып отырсың ғой. Сіз бен ... ... осы. Енді ... ... ... ... ... та
жарасады, – деді Жанұзақ [34, 55 б.].
Т. Әлімқұлов ... ... ... ... ... ... қаламгер. Тәкен дәстүрлі мәдениет үлгілерін өз шығармаларына
орын ... ... ... ... ... атты ... санап, оны өзіне серік етіп, өмірін атпен
байланыстырған қазақ үшін қамшының орны ... ... сәні ат ... ... бір ... ... жарамайтын жігіттің жігері құм. Қамшы
қазақтың ... ... ... Құдайназар өзінің ерекше қасиетімен,
өнерімен дараланады. С. Бақбергенов шығармаларында бүгінгі ... келе ... ауыл ... оның ... ... ... терін
төккен еңбек адамдары сөз болады. Жазушының сондай шығармаларының бірі ... атты ... ... ... теріскейі, Аққолтық деген жерде
өмір бойы еліне адал ... етіп келе ... ... ... болған
бірнеше күнгі оқиға сыры баян ... Өз ... ... ... ... ... ... оқиғалардың куәсі ретінде сыр шертсе,
оның сауалдарына жауап бере алмаған басты кейіпкердің әке туралы ... ... ... ... ... ... пен ата-баба рухын
қадірлеу, жүйрік тұлпар мен қамшы жайлы әңгімелер ... өне ... ... бірі ... ... Атпен жаны бір болған әкенің ат
баптауы, оны бәйгеге қосуы, ... ... ... әке ... повесте қызықты
баяндалады. «Оның құдай мен пайғамбардан соңғы табынатыны, сиынатын пірі –
ат. Өкпесінің ... ... бар, ... ... ... ... қанаты бар, кәдімгі құйма тұяқ, құс тұмсық, алшаң төс ... ... Өзі ... ... ... алдын алған Торалаяқты да сондай
жылқының тұқымы санайтын» Бақтыбай ... ... да, ... ... де – ат. Оған ат- ... қана емес, қуаныш, абырой, атақ, даңқ
әперетін әлдеқалай бір ... ... еді» ... ... өру ... өнер. Бұл өнердің қыр-сырын терең меңгерген Құдайназар
шал өз өмірінде талай қамшы өрген. Кешегі ауылдың көлігі де, ... ... да, ... да, мақтанышы да ат болғанын айта келе, ол аттың өзіне
лайық жабдығы болу ... оның бірі – ... ... ... ... ... ... өнері туралы сыр шертеді. «Жүргенеші, тартпашы,
тақымшы, үзеңгіші, өмілдірікші, ... ... ... ... өз алдына өнер. Бұлардың да өз шебері ... ... ... жұқа ... желімдеп, құрастырып, неше түрлі ер жасайтындар
қандай ... ... Әр ... өз ері, өз ... ... ... ... ер, алшын ер, қоңырат ер... деп келер еді. Біздегі ер көбінесе алды
биік, көпшіктігі жалпақ боп келетін ... ер, ... ер деп ... өз ұстаған өнерім өрімшілдік. Қолға ұстаған қамшы жігіттің сәні де,
көркі де, қаруы да, ... де еді ғой. Ер ... ... да түрі ... ... ... боп келеді, төрттен бастап, сегіз өрім, он өрім, он ... боп кете ... Әр ... өз өнері, өз кестесі, әсемдігі және ... ... өрім ... тіс, топшысына бармақ басындай қорғасын салып
түйген дойыр қамшылар батырлар ұстаған қақ ... ... ... ... [91, 133 б.]. Повесте қазақтың қол ... ... ... ... ... орын ... пайдаланып отырған. Сол арқылы кейіпкер
образы толығып, ашыла түсуде. Құдайназар шалмен болған әңгімеде қамшы өнері
туралы ... ... ... «Қамшы аттың сүйеуі, демеушісі. Ал
жігіттің айбарлы қаруы, сәні мен салтанаты» ... ... шал ... ... ... малы аса ... мал. Ол өте таза, аса сыпайы. Шөпті таңдап
жейді, суды ... ... Еті ... сүті бал» дей ... ат ... ойларын
да білдіреді.
Тәкен Әлімқұловтың «Қызыл қамшы» әңгімесі де қамшы жайлы. Жазушының
«Қызыл қамшы» ... ... қой ... ... ... да ... қажымаған нағыз еңбек адамының образы сомдалған. Шығарманың ... Нәшу ... ... ... ... Жазушы Нәшу шалмен әңгімелесе
келе, қызықты дүниелерді көңіліне қондырады.
Камшы Нәшу ... ... ... ... Нәшудің өмірлік
сырын ақтарып сала береді. Бойын кәрілік жеңсе де тау мен ... ... ... суын ... ... отын ғып ... күн ... ағынан жарыла әңгімелеп берген Нәшу шал «Қойшылықтың өзі –
серілік» – деп, қой ... ... ... бар ... ... ... қамшымен сабақтас Нәшудің қамшыдан көңілі қалған емес. «Жетпіске
келгенше мені аттан ... ... ... деп, ... ... ... ... ұстаудың өзіндік тәртібі, өзіндік қасиеті бар екендігін
әңгіме арасында айтып өтеді «Осыдан кейін ол ... ... да, ... ... да қамшы екенін таратып айтып кетті. Қамшы көліктің, киімнің
жас мөлшеріне сай келмек. ... ...... оқтағаның. Қамшы нұсқасаң
– зәбір көрсеткенің. Қамшыны қонышқа тықсаң – ... ... ... » ... ауыз ... ... қоса беру екі айтылмас ант. Қара
танымаған ... ... ... ... Оның құдіреті ақ қағазға бармақ
басқанмен бірдей. «Атымды қамшыламаймын шабан ба деп» ... өлең ... ... ... туралы ишара, тұспал сөздер өз алдына бір хикая» [72,
133 б.]. ... ... ... ... Нәшу шал ... қалай жусатудың
да тәртібін де жақсы біледі. Отан ... ... ол ... ... ... жүріп, талай асау ... ... Оның мол ... ... асау ат ... көзінен, қолынан, тақымынан
сескенеді екен. Асау атты жусатудағы ат үстінде ... ... ... әр ... ... Нәшу шал ... ... шал бойында неше түрлі сыр жатыр. Оның мінез-характері
әңгімеде бірте-бірте ашыла ... ... оған ... ... береді:
«Нәшудің көңіл хошы құбылмалы. Сәл ... ... ... ... ... ... байланысты болса, қойшының ... сазы ... ... ... ... ... мінезін танытады» [72, 132 -133 бб.].
Әңгіме соңында Нәшу шал жазушыдан бұйымтайын сұрайды. ... ... ... ... ... қолқалайтыным – қамшы! – дейді.
Нәшу шамалы ойланып:
– Осы заманның үрдісі шығар. ... ... ... да ... ... деп ... ... Басына жез оратылған тобылғы сапты қамшыны
Жоламанға ұстатты.
– Қой бағуға қор ... деп ... ... ... ... бұйырды, шырақ!
[72, 135 б.].
Қамшы туралы терең қиялға батқан Жоламан ойына жол бойы қамшы туралы
өлеңдер оралады. ... ... сан ... екенін сараптай келе, қамшы сырына
өзі де біршама ... ... ... ... ... жүйрікке қатысты қасиеттер мен белгілер, әдет пен ... бір ... ... пен ... ... үшін ... көркемдік
құралдар. Олар шығарма барысында кейіпкердің характерін қалыптастыруға,
ұлттық мінез даралауға септігін тигізеді.
Әр халықтың ... тән ... ... дәстүрлі мәдениеті, салт-
санасы бар. Тәкен Әлімқұлов та, Сәуірбек Бақбергенов та осы даралықты
беруде ... ... ... жазушылар. Қос қаламгер шығармаларында өмір
шындығы мен көркемдік критерийлер бір-бірімен ... ... ... ... ... тапқырлығы мен жеткен жетістігін ... ... ... ... ... ... факторлардың бірі
ретінде байқалады. Дәстүрлі мәдениет үлгілерінің шығарма ... ... ... ... көп ... тигізеді, кейіпкер
бейнесін даралаудың басты алғышарты ретінде пайдаланалады. 60-80 жылдар
қазақ қаламгерлері дәстүрлі ... ... өз ... орын ... ... ... ... әдебиетінде халықтың өміріне, тұрмыс-
тіршілігіне, дәстүрлі ... ден ... одан ... ... ... қаламгерлеріміз аз болған жоқ. Адам жарық дүниеге келген ... ... ... оның ... осы ... әдет-ғұрпына, салт-санасына
негізделіп, бірлікте өрбіп өсіп отырады. Бүркіт салу, саят құру, атбегілік,
бәйге атын ... ... ... мен ... ... қосу ... қазақ
халқының дәстүрлі кәсібіне айналған өнер түрлері, сондай-ақ күй ... ... ... ... қаламгерлеріміздің шығармаларына негіз бола отырып,
көркемдік тәсіл ретінде қызмет атқарған.
Тәкеннің «Уадай» әңгімесі әннің ... ... ... мақсат еткен
туындысы. Әңгімеде бас кейіпкер ... ... ... ... ...... әні қайта алдынан шыққан баянды сәті әңгіме ... ... ... келген Жанай таяу маңда ... ... әнді ... ... ... ... қылын қытықтаған ... бар ... ... әнді ... ... естігенін есіне түсіре
бастайды. Бала кезінде, осындай бір ... ... ... ... ... ... ән ... бірте-бірте Жанайдың есіне түсіп, өткен
күндер елес бере бастайды. Түнгі дала Жанайды ... ойға ... ... ... ... ... дәуренді көз алдына ... ... ... ... бара ... Тотай есімді қыз салғанда оның бойын ғашықтық
сезім билегені есіне түсті.
Әңгімеде Тотай бейнесі, ... ... түн, ай мен ... ... алғаш әлдилеп, алғаш махаббатқа талпындырған «Уадай» әні,
кейіпкердің бүгінгі өмірі мен ... ... ... ... ... ... шырқалған әнді естігенде қыздың ... ... ... ерке ... ... естігендей сезімге бөленеді. «Уадай» әнін
шырқап отырған даусы ашық сары қыз ... да ... өмір ... ... ... ... әңгіме соңында біледі.
Қазақ халқының дәстүрлі ойыны «Орамал тастаудың» әңгіме желісінде
көрініс беруі ... ... ... ... Ойын әнге
негізделген. ... ... үш ... аралығына шығып тәртіп
жариялаған. Аралыққа жүретін екі жасауыл. Қалау қыздан да, құтылу-жігіттен,
бағы ... ... ... ... қымызды атамай үш түрлі әнмен үшауыз ... әнін ... ... ... ... ... қатындардың көкпарына беріледі; ал өлең айтып ән салуға жүрегі
дауламағандар бірден ... ... ... [72, 78 ... ішкі жан дүниесіндегі жұмбақ құбылыстар мен терең толғаныстарды
этнографиялық материалдар арқылы, сондай-ақ аң, құс немесе жылқы ... ашу ... өте ... ... ... ... қазақ әдебиетінде
ауыз әдебиетінен бастау алады. 60-80 ... ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан
қаламгерлер аз болған жоқ.
2.3 Шығармалардағы әдебиет үлгілерінің маңызы мен мәні
Фольклорлық ... ... ... өне бойынан кездестіру
қай кезде болмасын ... ... ... ... орын алып ... ... үлгілерінің көріністері ... ... ... ... бір ... ... ... 60-80 жыл
қазақ әдебиетінің ерекше тұсы осы жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... жиі кездестіреміз.
Олар әртүрлі мақсатта қолданыс тауып ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық, тарихи,
фольклорлық элементтердің ... ... зор. Адам ... ... бұл ... ... көркемдік құбылыс болып табылады. ... ... көз ... ... ... ... жазу,
фольклорлық элементтерді әдеби шығармаларда ... ... ... ... ... ... қайнар көзі С. Торайғыровтың «Қамар ... ... ... ... өне ... ... жиі көрініп отырады. Осы ... ... ... ойын-тойларға байланысты туған көркем өлең-жырлар өте көп
кездеседі.
М. Әуезов халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... қолданыс табуы жиі
байқайқалады. Әуезов шығармаларын сөз еткенде ... ... ... орында тұруы заңды. Өйткені роман-эпопеяның көркемдік әлемі өзгеше
бір дүние, қазақ прозасына әкелген жаңалығы мол. ... ... ... ауыз ... ... сөз ... мақал-мәтелдер,
тұрақты тіркестер жаңаша сипат алып, кейіпкер бейнесін жасауда ... ... «Ер ... нар кешуде», «Жалған намыс ... ... ... қасиет», «Жауға жалынба, досқа тарылма», ... ... ... ұшқан қыран да шығады, ерінбей еңбектеп жылан ... т.б. ... айта ... ... мақал-мәтел, нақыл, ... ... Абай ... ... ... ... ... мәнді сөздер ... бір ... сөз реті ... ... ... оқиғаларға лайықты табиғи түрде, ақылды, ... ... ... ... [92, 192 б.]. ... ...... ... ... әлемін терең көрсете ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі көрінісі
әдеби құбылыс. Ауыз әдебиеті үлгілерінің проза жанрында көрініс ... ... өз ... ... ... бүгінгі күні жаңа сипатқа ие
болуда.
Қазақтың көрнекті жазушы Тәкен Әлімқұлов ... тіл ... сөз ... ... оның халық ауыз әдебиетінің мол ... ... атап өту ... Тіл көркемдігі – стильдің негізгі
көрсеткіштерінің бірі. Тәкен стилінің ... тұсы да осы ... ... халық ауыз әдебиетіне жиі қалам тіреуінде жатыр. Жазушы
шығармаларынан қазақ ... ... ... салты, әдет-ғұрпы, мақал-
мәтелдері, қанатты сөздері жиі ұшырасады Қаламгер шығармаларынан дәстүрлі
мәдениет көріністерін, ... ауыз ... мол ... жиі көрінеді.
Оларды автор өз мақсатына орай қолданып ... ... ... ... ... ... ... бейнелеуіш құралдарды жүйелі түрде талдау мүмкін ... ... ... ... өзін ... көркем тәсілдер арқылы жасайды.
Олар кейде тұтасып ... ... ... біз ғылыми жұмыста 60-80
жылдардағы қазақ қаламгерлерінің ең мәнді деген, жазушы даралығын танытатын
тұстарына ғана ... ... ... ... ... ... ... өздері кейде жаңа бір қырынан көрініп жатады. Қаламгер тұрақты
сөз тіркестері мен афоризмдерді, шешендік ... ... ... ... ... ... жүк артады. Т. Әлімқұлов шығармаларының
тілі бай, қаламгер әрбір ... жан ... ... ... ... ... ... үйлесім тауып, өз орынында дұрыс
қолданып жатады.
Шығарманың ... ... ... ... ашу, оның ... үңіліп, заңдылықтарын талдап зерделеу әдебиеттану ғылымындағы негізгі
саланың бірі. ... ... ... кезең шындығын шынайы
бейнелеуде аңыз-мифтердің атқарар көркемдік қызметі ... ... ... ... ... ... мифтер мен аңыздар бүгінгі ... ... ... көрініс табуда. Көркем туындыда кездесетін
аңыз, миф, хикая, әпсана-хикаят, ... ... күй ... ... сипаттағы дүниелер шығарманың танымдық құдіретін ... ... ... ... ... ... көркем
әдебиеттегі үлкен әлеуметтік проблемаларды ... ... ... ұлттық ерекшелігін айқындауда көркемдік тәсіл ... ... мен ... ... ... ... ... ұлттық сипатын тануға септігін тигізеді. Мифтік сарын шығарманың
әсерлілігін артырып, сюжетін ширықтыра ... ... ... ... ... ... мазмұндық қасиеттерін байытады.
Яғни олар көркем шығарманың стильдік ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... ашуға ықпал етіп
отырады. «Халық әдебиетінің түрлі ... ... ... ... ... бір ... өмір ... суреттеудегі амал-
тәсілдердің бірі ретінде сипатталса, басқа бір шығармаларда ... ... ... ... ... ... тоғысып түйісер өзегіне айналады»
[17, 153 б.].
Аңыздар мен мифтерді көркем әдебиетте ... ... ... ... көркемдік – эстетикалық әсерін байыта отырып, ... өмір ... ... ... шынайы беттерін тануға
септігін ... ... ... ... ... ... ұлттық характер сомдаудағы ерекшеліктерін ... ...... ... ... ... Қазіргі қазақ
прозасындағы аңыздар мен ... ... ... ... ... ... ... аңыз-әңгіме халықтың мыңдаған жылдар
бойындағы жинақтаған көркемдік таным дүниесі. Миф, аңыздардан ғасырлар
бойғы халықтың арманы, ... ... ... отырған. Олардан адамның
рухани ізденісін ... ... ... ... ... ... миф,
хикаят жаңаша сипат алып, көркемдік жетістіктерге ие ... ауыз ... ... бай. ... рухани мұра болып
келе жатқан аңыз-әңгімелердің ұлттық прозамыздағы көрінісі ұлттық
әдебиетіміздің ... ... ... ... прозамызда аңыздық желі
мен мифтік мативтерді негізге ала отырып жазылған шығармалардың толқындап
тууы 70-80 жылдардан ... Т. ... ... ... сарыны
басым «Қара ... ... ... дүниеге келеді.
Ә. Кекілбаевтің «Күй», ... ... ... ... М. ... «Ер ... әңгімесі, Д. Досжановтың
«Тас түйелер», «Қызылқұмның желі не деп ... О. ... ... ... т.б. ... халық арасында кеңінен таралған аңыз-
әңгімелердің негізгі сюжеттік желілерін өңдеп, оларды шығармаларына арқау
етті. Жазушы ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына, идеясына сәйкес көркемдік құрал ретінде қызмет
етеді. 60 – жылдарға дейінгі кезеңде өз ... ... ... ... ... пайдаланған жазушылар сирек еді. Миф-аңыздың көркем
әңгімеде қолданылған алғашқы үлгілерінің бірі 1942 ... Ғ. ... «Ер ... ... ... ... ... күні» повесіндегі Күшікбай батыр туралы аңыз
т.б. мысалдардан ... ... ... ... ... түрде
жалғасын тауып, көркемдік деңгейі жоғары шығармалардың туындап жатқанына
куә боламыз.
Жалпы аңыз-әңгіме ... ... ... ... жинақтаған
көркемдік таным дүниесі. Әрбір аңыз-мифтің табан тірейтін дерегі – ... ... ... ... ... ... Миф, аңыздардан ғасырлар
бойғы халықтың арманы, мұң-мұқтажы көрініс тауып ... ... ... ... ізденісін байқауымызға болады.
Көркем шығармаларда ... ... ... ... қолданылады. Халық әдебиеті үлгілері әдеби шығарма жүйесінде
әр деңгейде қолданылады : ... ... ... пен идея ... мен ... тінінде. Олардың жанры да, ... ... ... ... де ... Халық әдебиеті ... ... ... суреттелініп отырған болмыстың дерегі, ... ... ... ... ерекше мәнді.
60-80 жылдар қазақ әдебиетінде фольклорлық сюжеттерді өмір шындықтарын
бейнелеп көрсетудің ... ... ... ... ... Т.
Әлімқұлов шығармалары аңыздық болмысымен ерекше.
Қаратаудың теріскейі мен ... ... ... ... мен ... ... қара шаңырағы болып есептеледі. Осындай құтты қоныс
Қаратау баурайында туып-өскен қаламгер, сол өңірдегі ... ... ... ... ... ... да Тәкен шығармаларының
сюжетінен сол жерге ... ... ... ... ... өз шығармаларында аңыз-әңгімелердің ... ... ... ... ғана ... ... ... көркемдік
қуатын арттырады. Қазақ классикасының төрінен орын ... ... ... ... ... ... ... тарихынан сыр шертетін
шағын ғана әңгіменің басында Қараойдағы ... ... үйін ... бұл елді ... ... жер қайыстырған қалың қолы көрмей өтіп
кеткенін баяндайды. Жазушы «сауыры жалпиған шексіз ... ішке ... ... ... ... батырлар жырындағы Ер Тарғын
батырдың ат ... ... ... ... ... Қарабайдың қара
шаңырағын жалпақ жұртпен жалғастырушы Жантықтың іс-әрекетін, оның бойындағы
адамгершілік қасиеттерін ... ... қоя ... келе, ақын
бойындағы ... ... ... Мағауиннің «Көкбалақ» атты повесінде түп тамыры тереңге баратын
«Ақсақ құлан» күйінің тарихын Бекжан күйшінің әңгімелей ... ... ... Бекжанның «Ақсақ құлан» туралы әңгімесі повесте ... ... ... ... ... ... ... бейнесінің ашылуына
қызмет етеді. Күйлердің күмбірлеген сырлы сазы ... ... ... ... мен ... ... ... Осындай халықтың
аңызға айналған өмірінен сыр шерте отырып «Ақсақ құлан» күйін ... ... ... өзін өз ... таң қалдырады.
Жазушы аңыз-әңгімелерді өз мақсатына орай әртүрлі жағдайда пайдаланып
отырады. Кейбір ... өз ... ... ... ... ... ғана ... кейбірі аңыздық желіні
өзі баяндап отырған оқиға ... ... ... ... ... Т. ... «Күй аңызы» әңгімесінде күйдің ... ... ... ... сюжетіне айналдырады. Қаламгер қазақ
әдебиетінде күй ... ... ... ... ... ... бейне
жасаған. Т. Ахтановтың «Күй аңызы» әңгімеде «Нар ... ... ... сөз ... ... ... үйлі жарлы – жақыбай шалдың түйесі енді
туып тұрғанда ботасы өледі. Ботасынан айырылған нар мая ... ... ... екі ... ... осы ботасынан айрылған боз ... Түрі ... ... солған, өркеші кисая бастаған, үлкен
мөлдір көздері жасқа толған ... ... ... екі күйші жалғыз
жүрген нарға күдіктене де ... Нар ... еріп ... олар ... үйге ... ... ... жалғыз үй иесі кәрі шал мен қызы
ғана. Ел арасына аты ... ... ... ... иітіп берсең, қызымды
беремін деп шал уәде етеді. Күйші күй тарта бастағаннан-ақ, сиқырлы өнердің
күші ... ... ... денесіне тіршілік дірілін енгізгендей нар
бойына қан жүгірте бастайды. Бірақ әкесінің ... ... қыз кәрі ... ... ... деп, жас ... күй тартқанша иген түйенің
емшегін сығымдап, сүтін бөгеп тұрады. Домбыраны жас күйші қолына ... сауа ... Кәрі ... қыз ... енді ғана ... дәуренінің
өткенін біліп, санын соғып отырып қалады. «Нар ... ... ... ... ... ... осыдан қалған. Шағын әңгімеден сан алуан
көңіл-күйді көреміз, қилы құбылыстарға куә боламыз. ... ... ... ... ... Елу ... келгенше от басының қызығын
көрмей ел аралап күн ... ... ... өз ... ... ... Ә. ... «Күй аңызда» автордың біздің кезеңімізде өте-мөте
күйдірер проблемаға айналған этикалық құбылысты, таныс психологияны ... ... алыс ... ... ... ... оқушыға, бүгінгі
қауымға етене жақын реалистік әңгімеге айналдырғанын айтады [93, 164 ... ... оқи ... жазушының ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... – баяғыда
өткен оқиғаны бүгінгіге икемдеу емес, бағзыдағы бабалар тарихының бүгінгі
ұрпақтың ой-мүддесімен ұштасып ... ... ... ... ... б.].
Ә. Кекілбаев өз шығармаларында аңыз-әңгімелерді өз мақсатына орай
әртүрлі ... ... ... ... «Ханша – дария хикаясы»,
«Шыңырау», «Бәсеке» атты повестерінде ежелгі аңыз-әңгімелерді ... ... ... ... ... сыр ... отырып, бүгінгі күннің
көкейкесті мәселелерін қозғайды. «Күй» повесіндегі қаталдық пен зұлымдықтан
жаралған, жанын өшпенділік жайлаған ... ... ... ... ... алмай, әлсіздік білдіреді Өмірі зұлымдыққа толы қатыгез Шыңғыс
ханның істеген ... ... ... ... ... қаһар
шашқан әмірші Шыңғыс хан мен Жөнейттің қаталдығына қарсы келер күш адам
рухының ... ... ... білген қаламгер шығармаларына
философиялық мағына, психологиялық тереңдік дарытқан. Қаламгер адамшылық
пен ... ... пен ... ... атаулыға қарама-қарсы қоя
суреттей келе, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... қиялында қайта өңделіп, өмірдің өзекті
мәселелерін көтереді. Жазушының «Шыңырау», «Бәсеке» атты ... ... ... ... өмірінен көрініс бергенімен, қаламгер
біздің тіршілігімізге жақын қасиеттерді алға тарта ... ... ой ... ... ... ... ата ... деген зор махаббат
сезімінін жеткізу мақсатында ... ... аңыз ... ... ... тас түйелер» атты
хикаятында көрініс тапқан. Бұрынғы өткен заманда ... ... ... парапар бай болыпты. Бай жалғыз қызына батасын беріп, керемет мол
жасаумен, киіз үйінің ... ... ... ... ... қаптатып
ұзатады. Жасауды көрген ақын неше күн ... етіп ... да, ... ... ... ... ... жақын бай қызы итаяғының жай өрік
ағашынан жасалғанын байқап қалып, әкесіне сәлемдеме ... ... ... ... ... аямаған ақылды әке қызының сөзіне қатты налып: ... ... тас ... деп ... ... ... екен. Әке қарғысы бекер
кетпей, қалыңдық сол ... ... ... ... ... Келіншектауға
байланысты аңыз-әңгіме хикаятта міне осылай баяндалған [90, 334 ... бала ... тану осы ... негізгі арқауы. Қаратау
баурайындағы Келіншектау шыңы ... неше ... ... ... ... кім ... Табиғаттың адамға беймәлім құпия-сырлары өте
көп. Осы бір ... жер, тас ... боп ... ... Келіншектаудағы
тас түйелерді өз көзімен көріп, қолымен ұстап, бала ... ... ... ... осы ... көп ... шешуін табады. Ел
аузында айтылып жүрген аңыз-әңгімелер бала ... ... ... ... Жетіқарақшы туралы халық аузындағы аңызды ... ойы ... ... ... ... ... бетте, көк
төсінде моншаққа ... ... ... Сол ... ... ... ... тұрған қос жарығы– қыз алып ... ... пен ... ... ... ... кішкентай серігі бар
екінші бадана – ... пен ... ... дос ... ... тізбектелген бес ... ... ... ... олжа қылмақшы. Неше ... ... ... ... бірі күйеу жігіт пен қалыңдыққа ... ... ... ... Жер ... тіршілік тоқтамақшы» [90, 347 б.].
Енді бірде чечен баласы ... ... ... ... мен ... Қыпшақбайдың Сопаз сазындағы жекпе-жегі есіне ... ... ... ... көз ... елестетеді. «Екеуден ... ... ... мен Отырар батыры Қыпшақбай деседі. ... келе ... суы ... ... осы ... Екуі де жүрек ... қан ... ... ... ... ... О. Бөкеев «Сайтан ... ... ... кемпір
туралы аңызды қолданады. Бұл аңыз зұлымдық, қаскүнемдік қайта айналып
адамның өзін ... ... ... ойын ... ... ... жылдар қазақ әдебиетінде көрнекті қаламгер Тәкен ... ... мен ... ... өз ... орын ... ... отырған. «Сейтек сарыны» повесінде ... ... ... бейнесі көрініс береді. Бұл жерде ертеректе кер атты ... аң ... ... Қамбар батырдың осы ... осы ... ... Шыңғыс ханның зеңбіректі әскері жермен-
жексен етіп жіберген ескі ... ... ... Саудакент, Созақ
шаҺары, Баба-түкті Шашты-Әзіздің күмбезі, «Сауда ишан» хикаясындағы Шолақ
қала сияқты ежелгі ескерткіштердің бәрі ... ... ... ... ата ... ... баурайына қалайша қоныс тепкендігі ... ... ... ... ... ұтымды кіргізеді.
стар қағып алады деп ... ... ... ... Тәкен кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... ... өз шығармаларына кеңінен
пайдаланып отырғанын айтып өттік. «Алғырдың ... ... де ... ... ... ... ... басында сөйлесіп тұрған
бір топ адамды көрген Бөрбек ойын беруде автор бұл ... бір ... ... ... ... ... оның ... үнемі сақшы қарауыл
қарап тұрғаныдығын ... ... ... ... тамырын, дәнектерін тасқа
жаншып отырған Бөрбектің есіне ертегідегі Кейқуат түседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әдебиеттегі кейіпкер мәселесі, оның ... ... ... ... ...... ... мен зерттеушілерінің
назарынан ешуақытта да қалмақ емес. ... ... орай ... ... көзқарасы, ой-санасы өзгеріп, өсіп, дамып ... ... ... ... ... ... де ... даму
үстінде. «Образ жасаудың әлімсақтан белгілі «архаикалық» жолдарының
қазіргі әдебиеттің прогресшіл даму ... ... ... тарыңқырап
бара жатқан сияқты. Оның өзі бүгінгі ... ... ... ... әлеуметтік талғамның өсуі мен өзгеруіне,
өмірдің алға дамуына сәйкес адам ... ... ... ... отыр [54, 39 б.].
Көркем әдебиет өмір ... адам ... ... ... Образ
жасаудағы қаламгердің ... ... адам ... ... ... ... ғана емес. Сол арқылы адам жанының ішкі ... ойы мен ... ... ... баға беру, адам
өмірінің шындықтарын зерттей зерделей келе, ... өмір ... ... шынайы кескінін көркем бейнелеу. «Образ көркем
шығармада жеке ... тән ... ... іс-әрекеттер арқылы
бейнеленсе, характер белгілі бір адамның сипатын ғана көрсетіп қоймайды,
сол адамның өмір ... ... ... ... дәл ... көп адамдарға
тән іс-әрекет, мінез-құлық, наным-сенімдердің ең керектілерін екшеп ... ... тән ... етіп ... [94, 45 ... бейнесі көркем шығармада жинақталып қорытындылған ... ... шын ... ... ... көтерілу үшін ол өмір шындығының
шеңберінде болу керек. Әдеби шығармадағы өмірлік шындықтар адам ... ... ... «... адам ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуы күрделі процесс және мұнда әлеуметтік
жағдай, өскен орта шешуші роль атқарады. ... ... ... ... белгілі қоғамдық жағдай қалыптастырған қоғамдық құлқы
көрінетіні сондықтан. Оған өмірде ... ... ... ... ... ... ... тағдыры, характері айғақ»
[95, 144-145 ... ... ... терең зерттеп, жан-жақты зерделеуді қажет
ететін ... ... «Кең ... ...... ... ... берсе, тар мағынасында образдылық сөзбен жасалған сурет деген
ұғымға келіп саяды. ... ... ... образбен, суретті сөзбен
айшықталатын, сол ... ... ... жасайтын көркем құбылыс» [96,
66 б.].
Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымының ... ... және ... бірі – ... ... ... ... қазақ әдебиетінің,
әсіресе прозаның даму бағытын ... оның өмір ... ... ... ... ... адам образын жасаудағы
ерекшеліктерін, жалпы көркем ойға қосқан үлесін айқындау болып ... ... да ... ... барысында 60-80 жылдар ... ... ... ... ... бірнеше
мәселелерді іріктеп алудық. 60-80 жылдар қазақ қаламгерлері ... ... ... ... ... ... адам
тағдыры арқылы көрініс берген кезең шындығының өмірлік құндылықтарын терең
тануға тырыстық. Яғни өмірлік шындықтың ... ... ... ... өмір ... ... кескіндеуде автордың ұстанған
концепциясын тану, кейіпкер бейнесін жасаудағы, характер даралаудағы жазушы
шеберлігі мен шығарманың ... ... ... осы ... өзіне ғана тән дара қолтаңбасын ... ... ... ... ... өзінше өрнегі, сөз саптауы болады. ... Ә. ... М. ... О. ... Т. ... Д. Исабеков,
С. Мұратбеков, С. Бақбергенов, Д. Досжанов, Т. ... ... ... ... ... үңіліп, олардың көркем
образ жасауда ... ... ... ... ... ... ... тұстарын айқындадық.
Жалпы ХХ ғасыр әлем әдебиеті адамның ішкі ... ... ... ... ... жаңа ... ... Әдебиеттегі реалистік
үлгідегі шығармалардың орнын өмірді танудың күрделі формасы философиялық-
эстетикалық ұғымдағы ... ... ... Адам ... жаңаша
ойлау процесі әдебиетке жаңа мазмұн, жаңа тақырыптар алып келді. Соның
нәтижесінде қазіргі әдебиетке ... ... ... ... ... ... пайда болды. Әдебиет әлемінде ... ... ... бастады. Соның нәтижесінде 60-80 жылдар қазақ
әдебиеті әдеби процестің жаңаша сипатына ие болды. Әлем әдебиетінде ... ... ... ... ... ... да өз ... тигізіп,
көркем сөз өнері дәстүрлі түрде өсіп, дами бастады. Қазақ әдебиетінің өсіп-
өркендеуіне ... ... ... ... ... тежеу болғаны да
белгілі. Әйтсе де, 60-80 жылдар қазақ әдебитетіне батыстық әдеби ... ... ... жаңа толқын жазушылар келді. Олар терең
философиялық ойға құрылған, ... ішкі ... ... сезімдік,
психологиялық құбылыстарды суреттеген туындыларды ... ... ... соның ішінде модернизм ... ... осы ... қазақ
қаламгерлері шығармаларынан көріне бастады. ... ... ... ... ... ... ... өзгеруіне әкеліп соққаны белгілі.
Олай болса, 60-80 жылдар қазақ прозасы әлемдік ... ... ... ... ... тың ... барды. Модернизм әдебиетіне ... жан ... ... ... өз ... сипаттаған
қаламгерлер қазақ әдебиетін әлем әдебиетіне жақындастырды.
Осы кезең қаламгерлері ... ... ... өмір мен өлім,
кейіпкердің рухани жан ... сан ... ... мен ... ... ... ... пен ізгілікті дәріптейтін, сондай-
ақ сезім тазалығын, адам бойындағы асыл қасиеттерді өздерінің іс-әрекеттері
арқылы шыншылдықпен бейнелеуге ұмтылған ... ... ... ... ... өнер – адам ... ... азығы» [97, 66 б.].
Аталмыш кезең қаламгерлері рухы күшті адамдар туралы жазды, ... ... ... ... ... ... қаламгерлері өз шығармаларында өмір шындығын
жан-жақты қамтып, ақиқатқа айналдырады, кезең ... ... толы ... арқылы көрініс тапты. Осы кезең қаламгерлері ықшам баяндауға
көп ой сыйғыза білетіндіктерімен ерекшеленді.
60-80 ... ... ... ... тақырып әр алуан. Осы кезең
қаламгерлері қаламынан тарихи тұлға, өнер адамы ... ... бір тобы ... қарапайым еңбек адамының тұрмыс-
тіршілігіне көп алаңдаушылық білдірген ... ... да кең ... ... ... ... ... жазушы суреттеп отырған кезеңнің
көркем көрінісін жасайды. «Әдебиет қашанда ... өз ... ... оның жаңа ... ... ... тығыз байланысты болып
келеді. Әдебиет қоғамдық даму бағытына орай ... ... ... ... ... ... ... жағдайды, оның басты-
басты сипаттарын айқындап алмай, өз ... ... ... ... ... жарқыратып көрсететін әдебиет жайлы сөз қозғау мүмкін
емес» [98, 426 б.].
60-80 ... ... ... тек ... ... ... ғана емес,
мазмұндық тұрғыдан да құнрланып, ішкі құрылымдық мүмкіндігі де кеңейді.
60-80 жылдар ... ... ... ... осы ... ... жүйесінде қандай жаңашыл сипаттар бар деген сауалға жауап ... ... ... ... ... болатын бірнеше ерекше
қасиеттерге көз ... ... ... ... ... ХХ ... ... жылдарының алатын орны ерекше. Бұл ... ... ... ... ішкі әлеміне үңілуімен ерекшеленді. Қаламгерлер өз кейіпкерінің
ішкі өміріне, рухани әлеміне ... ... ... болмыс-бітімін, сана
түпкіріндегі сезімін, кейіпкердің күйініш, сүйініш, ішкі ... ... ... қол ... осы ... ... ... даралау мәселесіне де көп көңіл бөлді.
Көркем бейне ... ... ... ... мен ... ... қорытындылап әрі даралап ... ... ... Осы ... бірігіп көрінгенде ғана көркем образ, көркем бейне
туады, өмірдің көркем суреті жасалады. Әдебиетте ... ... ... ... оның ... іс-әрекетін, мінезін сол ортаның,
дәуірдің өзгешеліктерін танытатын типтік сипаттармен ... ... ... тән ... де анық байқалатындай етіп көрсетеді.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін оның тілінен байқаймыз. Ә. Кекілбаев,
М. Мағауин, О. Бөкеев, Д. ... ... Т. ... ... азушылар шығармаларының тілі ... сұлу ... тіл ғана ... ... ... ие тіл.
Адам да, әдебиет те – уақыт перзенті. Жиырмасыншы ... ... ... зерделеу үшін көптеген жаңа көркемдік әдіс
қолдануда. Миф, ... ... ... ауыз ... ... ... ... қайта орын алып, көркемдік әлемге сіңісіп, мидай
араласып кетуі әдебиет әлемін үлкен бір ... алып ... ... желісіне тосыннан араласып кететін, ... бір ... ... ... жоқ ... ... – монолог, еске алу,
шегініс, түс, күнделік, хат т.б. – ... ... ... ... ... туған тәсілдер. Ә. ... ... Т. ... т. б. ... осы ... ... ... білді.
Сондай-ақ осы кезең ұлттық әдебиетімізде бірінші жақтан әңгімелеудің
субъективті ... ... ... Д. ... Т. ... ... сынды қаламгерлер осы тәсілдің ... ... ... ... ... оны жиі ... Адам болмысын жан-
жақты ашу мақсатындағы кейіпкер портретінің, пейзаж, диолог, монологтың ... ... ... ... осы үрдісті жаңғырта отырып, жаңа
қырынан ... ... ... ...... ... ... нәзіктік,
психологиялық мөлдірлік қаламгер С. Мұратбеков қаламына тән ... ... ... ... символдық ... ... ... туындылары алаулаған романтикалық рух, сыршылдық әуен, ойлы
толғаныстарға ... ... ... ... ... ... Жазушы
кейіпкерлерінің ішкі рухани әлемінің құпия-сырына терең үңіледі. Автор
адам жанының сырын ашуға ... ... Ә. ... ... ... ... кең өріс алады. Жазушы ... ... ... жиі ... Т. ... Д. ... Мұратбеков әңгіме-повестерінде ... ... ... ... ... өмір-тіршілігін суреттеген қаламгерлер
шығармаларында лиризм мен ... кең ... ... О. ... Д.
Досжанов, М. Мағауин шығармаларында драматизм көркемдік үрдіс ретінде бой
көтере бастады. Д. Исабеков, О. Бөкеев ... жапа ... ... ... ... отырып, адам өмірінің маңыздылығын алға ... ... ... ... ... меңзейтін, табиғатты
жатсынуын бейнелейтін, адам болмысының рухани дағдарысының себептерін
іздеген шығармалар қатары ... ... ... шығармаларында бас
көтере бастады. Осылайша Ә. ... О. ... Д. ... сынды
қаламгерлер шығармаларында қатыгез ... ... ... ... бой ... ... ... тұсы адамның мінез-болмысы ... ... ... ... ... ... Қаламгер Д. Исабеков стилінің ерекше
қырын белгілейтін ... ... ... ... бірі – юмор ... Өмірден нәр алған қаламгер Т. Әлімқұлов шығармалары да күлкі мен
әзілге толы. М. Мағауин болса өз ... ... мен ... ... жиі барады.
60 жылдан бастап жаңа сиапттағы шығармаларыдың дүниеге келуінің басты
себебі – қоғам мен адам ... ... ... ... ... ... тереңірек талданды.Адамды жеке субъект ретінде қарастыған қаламгерлер
оның әртүрлі ... көз ... ... адамның мінез-характерін
даралай отырып, өмір шындықтарын шынайы ... 60-80 ... ... ... адам ... ... кейіпкер санасы мен ой-
арманының биіктеуімен ... ... ... ... ... З. Сөз ...... Қазақ университеті, 1992.
– 350 б.
2 ... Ж. ... ... ... ... прозасының
дамуындағы
М. Әуезов дәстүрі. – ... ... ... ... 1981. –
47 б.
3 Добин Е. Герой. ... ...... ... 1962. – 406 с.
4 Атымов М. ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1975.
– 312 б.
5 Қаратаев М. Шеберлік сыры // ... ...... ... 1985. – 348 ... ... Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен ... ... ... ... 1986. – 440 ... ... Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 – ші ... ... ... ... және ... ...... Қазақ
университеті, 2005. – 576 б.
8. Бисенғалиев З. ХХ ғасырдың ... ... ... ... 1989. – 136 ... ... А. Художественный образ. – Москва: Советский писатель, 1961.
– 408 ... ... М. ... ... және ... ... – Алматы: Жазушы,
1965. – 410 б.
11. Елеукенов Ш. Ғасырлармен сырласу. – Алматы: Елорда, 2004. – ... ... М. ... ... және ...... ... 280 б.
13. АқшолақовТ. Көркем шығармаға талдау жасау. – Алматы: Мектеп, ... 191 ... ... Р. Өнар алды – ... тіл. – Алматы: Мектеп, 1974, ... ... ... Қ. ... ... ... және ... – Алматы: Ғылым,
1999. – 281 б.
16. Дәдебаев Ж. ... ...... ... университеті, 2001.– 340
б.
17. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: ... – 207 ... ... Ж. ... ... жайылған. – Алматы: Жазушы, 1998.
– 192 б .
19. Нұртази Т. ... ... ...... Жазушы, 1968. – 285
б.
20. Бердібаев Р. Замана сазы: Зерттеулер мен мақалалар. – ... ... – 320 ... ... А. Әдебиет танытқыш: Зерттеулер мен өлеңдер. – Алматы:
Атамұра, 2003. – 208 б.
22. Тимофеев Л. И. ... ... ... ... ... для ... ин-тов. – Изд. 5-ое. испр. и доп. – Москва: Просвещение, 1976.
– 548 ... ... Л. Я. О ... ...... Советский
писатель. .
Ленингр. отделение, 1979. – 224 с.
24. Қаратаев М. Зерттеулер мен ... ... ... шығар-
малар: Үш томдық. – Алматы: Жазушы, 1974. – 2 т. – 391 ... ... Б. ... ... замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым,
1982. – 146 б.
26. Қабдолов З. Сөз өнері: Оқулық-монография, ... ... ...... ... 2003. – 526 б .
27. Бердібаев Р. ... ... ... және өнер ... ... 1997. – 204 ... Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлға және қазақ әдебиеті: Оқу құралы /
Жауапты
ред. З. ...... ... ... 2004. – 163 б.
29. Қаратаев. М. Туған әдебиет ... ... ... ...... 1958. – 442 ... Нығметов А. Шығарма өзегі шындық // Уақыт және қаламгер. (Әдеби-
сын ...... ... 1973. – 1 к. – 262 ... ... З. ... ... – Алматы: Жазушы, 1988. – 255
б.
32. Қирабаев С. ... ... ... ...... Жазушы,
1960. – 292 б.
33. Кекілбаев Ә. Қазақ классикасы: Он екі томдық шығармалар
жинағы.
... ... 1999. – 1 т. – ... ... Т. Сырлы наз. Таңдамалы ... ... ... 1977. – 360 ... ... А. Ғасырлар пернесі. – ... ... 1975. ... ... Досжан Д. Құм кітабы: Хикаяттар, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1995.
– 384 б.
37. ... Ш. ... және ұлт ...... ... ... 1997. – 368 б.
38. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ ... ... даму ...... ... 2001. – 312 ... Әлімқұлов Т. Шежірелі сахара. Повестер және ... ... 1976. – 192 ... ... М. Әңгімелер мен роман. Екі томдық ... ... ... ... 1990. – 1 т. – 448 ... ... А. Идея және ... – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас,
1962.
– 324 б.
42. Бердібаев Р. Дәстүрдің ...... ... 1973. – ... ... Х. Көкжиек (Әдеби сын, зерттеулер). – Алматы: Жазушы, 1978.
– 296 ... ... С. ... ...... Жазушы, 1985. – 248
б.
45. Әлімқұлов Т. Уақыт және ... ... сын // ... ... ... Жазушы, 1978. – 6 к. – 245 ... ... К. ... ... ...... Жазушы, 1983. – 256
б.
47. Мұратбеков С. Жабайы алма. – Алматы: Өлке, 2005. – 320 ... ... Б. ... ... ... // ... кілті –
шеберлік.
– Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
49. Горкий М. Рассказы // Собр. соч: в 30-ти т. – ... ... – т. 25. – 519 ... ... Ж. ... ... әдебиеті: Лекциялар курсы. – Алматы:
Қазақ
университеті, 2002. – 311 б.
51. ... М. Абай ... ... - ...... ... 2004. – 3
т.
– 384 б.
52. Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. – Алматы:
Қазақ
университеті, 2003. – 284 ... ... Г. Ішкі ... ... психоллогиясын
ашудағы
көркемдік қызметі: Филол. ғыл. канд. дисс. – ... 1994. – ... ... С. ... ... Сын ... ... эссе.
– Алматы: Жазушы, 1993. – 624 б.
55 Ақшолақов Т. Көркем шығарманың эстетикалық табиғаты. ... ... 2001, – 338 ... ... З. ... Әдеби толғаныстар, талдаулар. – Алматы:
Жазушы,
1977. – 380 б.
57 Майтанов Б. Портрет поэтикасы: Ғылыми-сын ...... 2006. – 126 ... ... Ә. ... сөзі және портрет // Көркемдік кілті –
шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 ... ... О. ... ... ... ...... Жалын,
1990. – 560 ... ... Д. ... ... ...... ... – 392 б
61 Жанұзақова О. Оралхан Бөкеев прозасындағы романтизм: Филол.
ғыл.
канд. ...... 1999. – 137 ... Майтанов Б. Монолог кұрылым. – Алматы: Ценные бумаги, 2006. – 96
б.
63 Алпысбаев Қ. ... ... ... ... ... ... ... баспа кабинеті, 1995. – 227 б.
64 ... М. ... ... ... ... Филол. ғыл.
канд. дисс. – Алматы, 1998. – 163 ... ... Б. ... ой ... // Жас ... – 2002. – № 4.
– 6 б.
66 Әшімбаев С. Уақыт және ... ... ... Соны
іздер.
– Алматы: Жазушы, 1973. – 1 к. – 262 ... ... Д. ... Бес ... ... ... ... 2003. 3 т. – 400 б.
68 Әдібаев Х. Талант. Талғам. Тағдыр. – Алматы: ... 1971. ... ... ... Т. ... Әлімқұлов. – Алматы: Рауан, 1992. ... ... ... А. ... ... ... мен юмор поэтикасы
(1960-
1990): ... ғыл. д-ры. ...... 1999. – 280 ... Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаныстар, сын. – Алматы:
Рауан,
1996. – 256 б.
72 Әлімқұлов Т. ... ... ... және ... ... 1988. – 365 ... Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 2004. –
2 т.
– 432 б.
74 Қирабаев С. ... және ... ...... Жазушы,
1976.
– 299 б.
75 Әуезов М. Повестер, әңгімелер. ... ... ... ... ... 1979. – 2 т. – 436 ... Серғалиев М. Сөздің күнгейі мен көлеңкесі: Жазушы және сөз
мәде-
ниеті. – ... ... 1983. – 140 ... ... Қ. Образ – тип // Қазақ тілі мен ... – 1959.– ... – 4 ... ... С. Ә. ... ... ... Ізденіс. – 1996. – № 4. – 43 б.
79 Базарбаев М. Замана ... ... ... ...... ... жолы, 2005. – 512 б.
80 Пірәлиева Г. Ішкі монолог. – Алматы: Ғылым, 1994. – 138 ... ... М. ... ... ... // Собр. соч: в 30-ти
т. – Москва: Худ. литература, 1953. – т. 27. – 519 ... ... Ғ. Ой ... – Алматы: Жазушы, 1978. – 296 б.
83. Хасенов М. Уақыт тынысы және замандас ... // ... ...... ... 1985. – 348 ... Кекілбаев Ә. Роман және повестер: Екі томдық таңдамалы шығармалар.
– Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 397 ... ... О. ... ... ...... ... 1994. – 496 б.
86. Әдібаев Х. Уақыт және ...... ... 1967. – ... Әбдіқадыров Қ, Бегалин С. Шоқан асулары. – Алматы: Жалын, ... 512 ... ... М. ... ... ... әңгімелер. – Алматы: Атамұра,
2004. – 256 б.
89. Әлімқұлов Т. Тұлпарлар тағдыры: Повестер мен ...... 1975. – 344 ... ... Д. Балалықпен тілдесу: Әңгімелер мен хикаяттар. –
Алматы:
ҚАЗақпарат, 2005. – 472 б.
91. Бақбергенов С. Өрімші: ...... ... 1994. – 325 ... ... М. ... және эстетика: Әдеби сын-зерттеулер. –
Алматы:
Жазушы, 1970. – 352 б.
93. Кекілбаев Ә. Қазақ ... Он екі ... ... ... ... 1999. – 10 т. – 400б.
94. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: ... 1969. – 243 ... ... А. ... ... ... ... // Көркемдік
кілті –
шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
96. ... Т. ... ... ... – Алматы: Рауан, 1997.
– 326 б.
97. Атымов М. ... ... ... ... ...
Алматы:
Ғылым, 1977. – 64 б.
98. Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас ... ... ... ... ... 2002.– 430 ... Тілепов Ж. Тарихи және әдебиет. – ... ... 2001. ... ... ... Т. Тоғыз тарау. – Алматы: Жазушы, 1974. – 325 ... ... Т. Қос ...... ... 1981. – 352 ... ... Е. Әдебиет жайлы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1968. – 98 б.
104 Ашолақов Т. Көркем шығармаға ... ...... – 192 ... Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – ... ... – 528 ... ... В. ... ... О языке художественной
прозы.
– Москва: Наука, 1986. – 360 б.
107 Бахтин М. ... ... и ...... ... – 500 ... ... Т. Художественно-эстетическое значение
драматизма в ... ... ... дис. ... наук. – Алматы,
1998. – 47 с.
109 ... Г. ... ... в прозе Оралхана Бокея: Дис.
канд.
филол. наук. – ... 1990. – 149 ... ... М. 60-80-інші жылдардағы қазақ романдарының ... ... ғыл. д-ры. ... – Алматы, 1997. – 338 б.
111 Жарылғапов Ж. 70-80-інші ... ... ... адам концепция-
сы: Филол. ғыл. ... ...... 2000. – 153 ... ... Г. ... ... повестеріндегі психологизм
мәселелері (70-80 ж): Филол. ғыл. ... ...... 1994. – 155 ... ... А. Әйел прозасындағы әйел ... ... ғыл. ... дисс. – Алматы, 1997. – 157 б.
114 Әбдікова Қ. Ж. Аймауытов романдарындағы тұлға ... ... ... ...... 1997. – 157 ... ... А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздары ... ... ... ғыл. ... ...... 2002. – 142 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 138 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлен Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтары60 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
Дүниені философиялық түсіну: болмыс, материя – алғашқы категориялық ретінде6 бет
Дүниенің болмысы, оның мәні және материя туралы түсінік4 бет
Онтология – болмыс туралы ілім10 бет
Тұрақты даму6 бет
Қазақ тілін оқытудағы дидактикалық принциптер, жаңа оқулықтардың ерекшеліктері7 бет
Құрманғазының шығармашылық кезеңі4 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь