Қазақ прозасындағы кейіпкер болмысы және авторлық ұстаным. Суреткерлік шеберлік және көркемдік әдіс-тәсілдер


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2 б.

1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ КЕЙІПКЕР БОЛМЫСЫ ЖӘНЕ АВТОРЛЫҚ ҰСТАНЫМ

1.1 Кейіпкер тағдыры және көркемдік жинақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11 б.
1.2 Кейіпкер тұлғасы және жазушы шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36 б.
1.3 Көркемдік дәстүр және оның қазақ прозасына
тигізген әсер.ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46 б.

2 СУРЕТКЕРЛІК ШЕБЕРЛІК ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ӘДІС.ТӘСІЛДЕР

2.1 Көркемдік жинақтаудағы тілдік.стильдік
іденістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 89 б.
2.2 Кейіпкер бейнесін жасаудағы дәстүрлі мәдениет
үлгілерінің көркемдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..103 б.
2.3 Шығармалардағы әдебиет үлгілерінің
маңызы мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 130 б.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 130 б.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .135 б.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында 60-80 жылдар қазақ прозасындағы кейіпкер даралығы мен көркемдік шешім мәселесі жүйелі түрде жан-жақты қарастырылды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қай ұлттың, қай халықтың басынан өткерген тарихи кезеңдерімен, өмір тіршілігімен байланысты туындаған салт-дәстүрімен, өнерімен, дәстүрлі мәдениетімен терең танысу үшін ең алдымен сол ұлттың әдебиетіне ден қою керек. «Әдебиет – ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем тарихы» [1, 20 б.]. Белгілі бір халықтың тағдыры, өмір-тіршілігі, әдет-ғұрпы және мәдениеті оның ұлттық әдебиетінен көрініс тауып отырады.
Көркемөнер, оның ішінде сөз өнері адам тағдырының көркем көрінісі. Сөзбен сомдалған өнер көркемдік құны жоғары қымбат мұралардың жиынтығы.
Әдебиеттің құдірет күші – адам жанының тереңіне еніп, сезім пернелерін шертуінде, адамға рухани азық болуында. Ежелден «асыл сөздің» қасиетіне жетіп, оны бағалай білген халқымыздың әдеби дамуы тұтас әдеби кезеңдер мен құбылыстарды қамтиды. Ауыз әдебиетінен бастау алып, ғасырлар бедерінде үнемі дамып, жаңарып, өсіп отырған әдебиетіміздің өзіндік ұзақ тарихы бар. Осы тарихи кезең әдебиет әлеміне құнды көркем туындыларды әкелді. Әдеби дәстүр әдеби процесс өзегінде жалғасын тауып, дамып, үнемі жаңарып, жаңғырып отырды. «Көркем творчество үнемі қозғалыс, даму үстіндегі күрделі әрі жанды процесс. Бұл процесте әр шынайы жаңашылдық өзінің сонылық қасиетін берік сақтай отырып, кейінгі дамуға да үлкен ықпалын тигізеді. Бұл ретте белгілі творчестволық озық жетістіктердің жаңашылдық өмірі мен дәстүрлік қызметі қатар басталады деуге болады. Нағыз дәстүрлік сипат алған көркемдік құбылыс әдеби дамуда бүтіндей жаңа серпіліс, жаңа белес дайындайды» [2, 5 б.].
Көркем бейне және оның қоғамдағы орны, тіршілік-тынысы арқылы көрінген мінез-құлқы – жиырмасыншы ғасыр көркем сөз өнерінде тұғырлы орын тапқан құбылыстарға айналды. Ұлттық әдебиетіміздің алтын ғасыры болып табылатын жиырмасыншы ғасыр бұрын-соңды болмаған биік белеске көтерілді, жоғарғы даму деңгейіне жетті. Ж. Аймауытов, М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, Б. Майлин сынды ұлы қаламгерлеріміздің шығармаларынан бастау алған дәстүр кейінгі әдебиеттен де жалғасын тауып, жаңаша сипатқа ие болып жатты. Қазақ прозасының тақырыптық ауқымы кеңейді, шығармадағы авторлық идея терең мәнге ие болды. Сондай-ақ қазақ әдебиеті дәуірдің қоғамдық-әлеуметтік өзгерістері мен құбылыстарын бейнелеуде, соған лайық алуан-алуан адам характерін жасауда үлкен табыстарға жетті. 60-80 жылдары қазақ прозасы адамның жан әлеміне үңілуімен, адамның ішкі дүниесінің нәзік иірімдерін сөз етуімен, адам болмысына назар аударымен ерекшеленеді. Осы кезең қазақ қаламгерлері адам бойындағы барлық мінез-құлық, адамгершілік қасиеттерді терең ашуды мақсат ете отырып, шығармашылық жолда тың ізденістерге барды, көп жетістіктерге қол жеткізді.
1 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 350 б.
2 Дәдебаев Ж. Қазіргі кезеңдегі қазақ тарихи прозасының дамуындағы
М. Әуезов дәстүрі. – Алматы: Қазақ Мемлекеттік университеті, 1981. – 47 б.
3 Добин Е. Герой. Сюжет. Деталь. – Москва: Советский писатель, 1962. – 406 с.
4 Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1975.
– 312 б.
5 Қаратаев М. Шеберлік сыры // Көркемдік кілті – шеберлік. – Алматы:
Ғылым, 1985. – 348 б.
6 Нұрғалиев Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен әдеби даму: Монография.
– Алматы: Жазушы, 1986. – 440 б.
7 Әбдезұлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 – ші жыл-
дардағы қазақ прозасы (дәстүр және жалғастық): Монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 576 б.
8 Бисенғалиев З. ХХ ғасырдың басындағы қазақ прозасы. – Алматы:
Мектеп, 1989. – 136 б.
9 Дремов А. Художественный образ. – Москва: Советский писатель, 1961.
– 408 с.
10 Қаратаев М. Эстетикалық мұрат және ұнамды образ. – Алматы: Жазушы,
1965. – 410 б.
11 Елеукенов Ш. Ғасырлармен сырласу. – Алматы: Елорда, 2004. – 480 б.
12 Хасенов М. Ұнамды образ және типтендіру. – Алматы: Ғылым, 1966.
– 280 б.
13 АқшолақовТ. Көркем шығармаға талдау жасау. – Алматы: Мектеп, 1983.
– 191 б.
14 Нұрғалиев Р. Өнар алды – қызыл тіл. – Алматы: Мектеп, 1974, – 172 б.
15 Алпысов Қ. Тарихи шығарма: таным және көркемдік. – Алматы: Ғылым,
1999. – 281 б.
16 Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.– 340 б.
17 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым,
1991. – 207 б.
18 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1998.
– 192 б .
19 Нұртази Т. Шеберлік туралы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1968. – 285 б.
20 Бердібаев Р. Замана сазы: Зерттеулер мен мақалалар. – Алматы: Жазушы,
1985. – 320 б.
21 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш: Зерттеулер мен өлеңдер. – Алматы:
Атамұра, 2003. – 208 б.
22 Тимофеев Л. И. Основы теории литературы: Учеб. пособ. для студентов
пед. ин-тов. – Изд. 5-ое. испр. и доп. – Москва: Просвещение, 1976. – 548 с.
23 Гинзбург Л. Я. О литературном герое. – Ленинград: Советский писатель. .
Ленингр. отделение, 1979. – 224 с.
24 Қаратаев М. Зерттеулер мен әдеби-сын мақалалар. Таңдамалы шығар-
малар: Үш томдық. – Алматы: Жазушы, 1974. – 2 т. – 391 б.
25 Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым,
1982. – 146 б.
26 Қабдолов З. Сөз өнері: Оқулық-монография, талдаулар мен толғаулар.
Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Санат, 2003. – 526 б .
27 Бердібаев Р. Мұхтар шыңы. Әдебиет және өнер институты. – Алматы:
Ғылым, 1997. – 204 б.
28 Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлға және қазақ әдебиеті: Оқу құралы / Жауапты
ред. З. Қабдолов. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 163 б.
29 Қаратаев. М. Туған әдебиет туралы ойлар. Мақалалар жинағы. – Алматы:
Қазмембасп, 1958. – 442 б.
30 Нығметов А. Шығарма өзегі шындық // Уақыт және қаламгер. (Әдеби-
сын мақалалар) – Алматы: Жазушы, 1973. – 1 к. – 262 б.
31 Қабдолов З. Арна: Зерттеу-сын-эссе. – Алматы: Жазушы, 1988. – 255 б.
32 Қирабаев С. Өрлеу жолда (Сын-зерттеу мақалалар). – Алматы: Жазушы,
1960. – 292 б.
33 Кекілбаев Ә. Қазақ классикасы: Он екі томдық шығармалар жинағы.
– Алматы: Өлке, 1999. – 1 т. – 400б.
34 Әлімқұлов Т. Сырлы наз. Таңдамалы әңгімелер, повестер. – Алматы:
Жазушы, 1977. – 360 б.
35 Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. – Алматы: Жазушы, 1975. – 400 б.
36 Досжан Д. Құм кітабы: Хикаяттар, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1995.
– 384 б.
37 Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. – Алматы: «Жалын баспасы»
ЖШС, 1997. – 368 б.
38 Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары, сын-
зерттеу. – Астана: Елорда, 2001. – 312 б.
39 Әлімқұлов Т. Шежірелі сахара. Повестер және әңгімелер. – Алматы:
Жазушы, 1976. – 192 б.
40 Мағауин М. Әңгімелер мен роман. Екі томдық таңдамалы шығармалар.
– Алматы: Жазушы, 1990. – 1 т. – 448 б.
41 Нұрқатов А. Идея және образ. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962.
– 324 б.
42 Бердібаев Р. Дәстүрдің тағылымы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 232 б.
43 Әдібаев Х. Көкжиек (Әдеби сын, зерттеулер). – Алматы: Жазушы, 1978.
– 296 б.
44 Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы, 1985. – 248 б.
45 Әлімқұлов Т. Уақыт және қаламгер: Әдеби сын // Шеберлік сыры неде.
– Алматы: Жазушы, 1978. – 6 к. – 245 б.
46 Смайлов К. Өмірдің өзімен өлшесек. – Алматы: Жазушы, 1983. – 256 б.
47 Мұратбеков С. Жабайы алма. – Алматы: Өлке, 2005. – 320 б.
48 Майтанов Б. Лиризм стильдік құбылыс // Көркемдік кілті – шеберлік.
– Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
49 Горкий М. Рассказы // Собр. соч: в 30-ти т. – Москва: Худ. литература,
1953. – т. 25. – 519 с.
50 Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. – Алматы: Қазақ
университеті, 2002. – 311 б.
51 Әуезов М. Абай жолы: Роман - эпопея. – Алматы: Жазушы, 2004. – 3 т.
– 384 б.
52 Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. – Алматы: Қазақ
университеті, 2003. – 284 б.
53 Пірәлиева Г. Ішкі монологтың кейіпкердің психоллогиясын ашудағы
көркемдік қызметі: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1994. – 138 б.
54 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік: Сын мақалалар, портреттер, эссе.
– Алматы: Жазушы, 1993. – 624 б.
55 Ақшолақов Т. Көркем шығарманың эстетикалық табиғаты. – Алматы: Ғылым, 2001, – 338 б.
56 Қабдолов З. Жебе: Әдеби толғаныстар, талдаулар. – Алматы: Жазушы,
1977. – 380 б.
57 Майтанов Б. Портрет поэтикасы: Ғылыми-сын зерттеу. – Алматы: Қазақ
университеті, 2006. – 126 б.
58 Нарымбетов Ә. Кейіпкер сөзі және портрет // Көркемдік кілті – шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
59 Бөкеев О. Ұйқым келмейді: Повесть, әңгімелер. – Алматы: Жалын, 1990. – 560 б
60 Досжан. Д. Хикаяттар. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Білім, 2002, – 392 б
61 Жанұзақова О. Оралхан Бөкеев прозасындағы романтизм: Филол. ғыл.
канд. дисс. – Алматы, 1999. – 137 б.
62 Майтанов Б. Монолог кұрылым. – Алматы: Ценные бумаги, 2006. – 96 б.
63 Алпысбаев Қ. Көркем шығарманы талдаудың жолдары: Оқу құралы.
– Алматы: Республикалық баспа кабинеті, 1995. – 227 б.
64 Әйтімов М. Қазақ повестеріндегі лиризм көріністер: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1998. – 163 б.
65 Нұржекеұлы Б. Дулаттың ой азабы // Жас алаш. – 2002. – № 4. – 6 б.
66 Әшімбаев С. Уақыт және қаламгер: Әдеби-сын мақалалар. Соны іздер.
– Алматы: Жазушы, 1973. – 1 к. – 262 б.
67 Исабеков Д. Әңгімелер. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы:
Өлке, 2003. 3 т. – 400 б.
68 Әдібаев Х. Талант. Талғам. Тағдыр. – Алматы: Жазушы, 1971. – 256 б.
69 Тоқбергенов Т. Тәкен Әлімқұлов. – Алматы: Рауан, 1992. – 118 б.
70 Мұсаев А. Қазақ прозасындағы сатира мен юмор поэтикасы (1960-
1990): Филол. ғыл. д-ры. дисс. – Алматы, 1999. – 280 б.
71 Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаныстар, сын. – Алматы: Рауан,
1996. – 256 б.
72 Әлімқұлов Т. Кертолғау: Әңгімелер, поэмалар және повестер. – Алматы:
Өнер, 1988. – 365 б.
73 Әуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 2004. – 2 т.
– 432 б.
74 Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы: Жазушы, 1976.
– 299 б.
75 Әуезов М. Повестер, әңгімелер. Жиырма томдық шығармалар жинағы.
– Алматы: Жазушы, 1979. – 2 т. – 436 б.
76 Серғалиев М. Сөздің күнгейі мен көлеңкесі: Жазушы және сөз мәде-
ниеті. – Алматы: Жазушы, 1983. – 140 б.
77 Жұмалиев Қ. Образ – тип // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1959.– № 8. – 4 б.
78 Досжанова С. Ә. Кекілбаев шығармаларындағы кейіпкер ерекшеліктері
// Ізденіс. – 1996. – № 4. – 43 б.
79 Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет: Таңдамалы ғылыми зерттеу. – Алматы: Жібек жолы, 2005. – 512 б.
80 Пірәлиева Г. Ішкі монолог. – Алматы: Ғылым, 1994. – 138 б.
81 Горкий М. Рассказы, повести, стихи // Собр. соч: в 30-ти т. – Москва: Худ. литература, 1953. – т. 27. – 519 с.
82 Мұстафин Ғ. Ой әуендері. – Алматы: Жазушы, 1978. – 296 б.
83 Хасенов М. Уақыт тынысы және замандас бейнесі // Көркемдік кілті
– шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
84 Кекілбаев Ә. Роман және повестер: Екі томдық таңдамалы шығармалар.
– Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 397 б.
85 Бөкеев О. Ұйқым келмейді: Повесть. – Алматы: Жазушы, 1994. – 496 б.
86 Әдібаев Х. Уақыт және суреткер. – Алматы: Жазушы, 1967. – 228 б.
87 Әбдіқадыров Қ, Бегалин С. Шоқан асулары. – Алматы: Жалын, 1988.
– 512 б.
88 Мағауин. М. Тазының өлімі: Хикаяттар, әңгімелер. – Алматы: Атамұра,
2004. – 256 б.
89 Әлімқұлов Т. Тұлпарлар тағдыры: Повестер мен әңгімелер. – Алматы:
Жазушы, 1975. – 344 б.
90 Досжан. Д. Балалықпен тілдесу: Әңгімелер мен хикаяттар. – Алматы:
ҚАЗақпарат, 2005. – 472 б.
91 Бақбергенов С. Өрімші: Повесть. – Алматы: Жазушы, 1994. – 325 б.
92 Қаратаев М. Әдебиет және эстетика: Әдеби сын-зерттеулер. – Алматы:
Жазушы, 1970. – 352 б.
93 Кекілбаев Ә. Қазақ классикасы: Он екі томдық шығармалар жинағы.
– Алматы: Өлке, 1999. – 10 т. – 400б.
94 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. – 243 б.
95 Нағметов А. Характер қуаты, көркемдік тетігі // Көркемдік кілті –
шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
96 Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997.
– 326 б.
97 Атымов М. Қазіргі қазақ романындағы замандас бейнесі. – Алматы:
Ғылым, 1977. – 64 б.
98 Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы:
Қазақ университеті, 2002.– 430 б.
100 Тілепов Ж. Тарихи және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 241 б.
101 Тоқбергенов Т. Тоғыз тарау. – Алматы: Жазушы, 1974. – 325 б.
102 Тоқбергенов Т. Қос қағыс. – Алматы: Жазушы, 1981. – 352 б.
103 Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар. – Алматы: Жазушы, 1968. – 98 б.
104 Ашолақов Т. Көркем шығармаға талдау жасау. – Алматы: Мектеп,
1983. – 192 б
105 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана: Күлтегін баспа,
2002. – 528 б.
106 Виноградов В. Избранные труды: О языке художественной прозы.
– Москва: Наука, 1986. – 360 б.
107 Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. – Москва: Наука, 1975. – 500 с.
108 Есембеков Т. Художественно-эстетическое значение драматизма в казахской прозе: Автореф. дис. филол. наук. – Алматы, 1998. – 47 с.
109 Жалелова Г. Проблема личности в прозе Оралхана Бокея: Дис. канд.
филол. наук. – Алматы, 1990. – 149 с.
110 Хамзин М. 60-80-інші жылдардағы қазақ романдарының стилі мен
типологиясы: Филол. ғыл. д-ры. дисс. – Алматы, 1997. – 338 б.
111 Жарылғапов Ж. 70-80-інші жылдар қазақ прозасында адам концепция-
сы: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2000. – 153 б.
112 Ержанова Г. Қазіргі қазақ повестеріндегі психологизм мәселелері (70-80 ж): Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1994. – 155 б.
113 Кенжебаева А. Әйел прозасындағы әйел образының ерекшеліктері: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1997. – 157 б.
114 Әбдікова Қ. Ж. Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы: Филол.
ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1997. – 157 б.
115 Мәуленов А. Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздары мен мифтердің
көркемдік қызметі: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2002. – 142 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 138 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2 б.

1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДАҒЫ КЕЙІПКЕР БОЛМЫСЫ ЖӘНЕ АВТОРЛЫҚ ҰСТАНЫМ

1. Кейіпкер тағдыры және көркемдік
жинақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11 б.
2. Кейіпкер тұлғасы және жазушы
шеберлігі ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... .36 б.
1.3 Көркемдік дәстүр және оның қазақ прозасына
тигізген әсер-ықпалы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... 46 б.

1. СУРЕТКЕРЛІК ШЕБЕРЛІК ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ӘДІС-ТӘСІЛДЕР

1. Көркемдік жинақтаудағы тілдік-стильдік
іденістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 89 б.
2. Кейіпкер бейнесін жасаудағы дәстүрлі мәдениет
үлгілерінің көркемдік қызметі
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
3 б.
3. Шығармалардағы әдебиет үлгілерінің
маңызы мен мәні
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... 130 б.

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 130 б.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..135 б.

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында 60-80 жылдар қазақ
прозасындағы кейіпкер даралығы мен көркемдік шешім мәселесі жүйелі түрде
жан-жақты қарастырылды.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қай ұлттың, қай халықтың басынан өткерген
тарихи кезеңдерімен, өмір тіршілігімен байланысты туындаған салт-
дәстүрімен, өнерімен, дәстүрлі мәдениетімен терең танысу үшін ең алдымен
сол ұлттың әдебиетіне ден қою керек. Әдебиет – ақиқат өмірдің сырлы
суреті, халықтың көркем тарихы [1, 20 б.]. Белгілі бір халықтың тағдыры,
өмір-тіршілігі, әдет-ғұрпы және мәдениеті оның ұлттық әдебиетінен көрініс
тауып отырады.
Көркемөнер, оның ішінде сөз өнері адам тағдырының көркем көрінісі.
Сөзбен сомдалған өнер көркемдік құны жоғары қымбат мұралардың жиынтығы.
Әдебиеттің құдірет күші – адам жанының тереңіне еніп, сезім пернелерін
шертуінде, адамға рухани азық болуында. Ежелден асыл сөздің қасиетіне
жетіп, оны бағалай білген халқымыздың әдеби дамуы тұтас әдеби кезеңдер мен
құбылыстарды қамтиды. Ауыз әдебиетінен бастау алып, ғасырлар бедерінде
үнемі дамып, жаңарып, өсіп отырған әдебиетіміздің өзіндік ұзақ тарихы бар.
Осы тарихи кезең әдебиет әлеміне құнды көркем туындыларды әкелді. Әдеби
дәстүр әдеби процесс өзегінде жалғасын тауып, дамып, үнемі жаңарып,
жаңғырып отырды. Көркем творчество үнемі қозғалыс, даму үстіндегі күрделі
әрі жанды процесс. Бұл процесте әр шынайы жаңашылдық өзінің сонылық
қасиетін берік сақтай отырып, кейінгі дамуға да үлкен ықпалын тигізеді. Бұл
ретте белгілі творчестволық озық жетістіктердің жаңашылдық өмірі мен
дәстүрлік қызметі қатар басталады деуге болады. Нағыз дәстүрлік сипат алған
көркемдік құбылыс әдеби дамуда бүтіндей жаңа серпіліс, жаңа белес
дайындайды [2, 5 б.].
Көркем бейне және оның қоғамдағы орны, тіршілік-тынысы арқылы
көрінген мінез-құлқы – жиырмасыншы ғасыр көркем сөз өнерінде тұғырлы орын
тапқан құбылыстарға айналды. Ұлттық әдебиетіміздің алтын ғасыры болып
табылатын жиырмасыншы ғасыр бұрын-соңды болмаған биік белеске көтерілді,
жоғарғы даму деңгейіне жетті. Ж. Аймауытов, М. Әуезов,
Ғ. Мүсірепов, Б. Майлин сынды ұлы қаламгерлеріміздің шығармаларынан
бастау алған дәстүр кейінгі әдебиеттен де жалғасын тауып, жаңаша сипатқа
ие болып жатты. Қазақ прозасының тақырыптық ауқымы кеңейді, шығармадағы
авторлық идея терең мәнге ие болды. Сондай-ақ қазақ әдебиеті дәуірдің
қоғамдық-әлеуметтік өзгерістері мен құбылыстарын бейнелеуде, соған лайық
алуан-алуан адам характерін жасауда үлкен табыстарға жетті. 60-80 жылдары
қазақ прозасы адамның жан әлеміне үңілуімен, адамның ішкі дүниесінің нәзік
иірімдерін сөз етуімен, адам болмысына назар аударымен ерекшеленеді. Осы
кезең қазақ қаламгерлері адам бойындағы барлық мінез-құлық, адамгершілік
қасиеттерді терең ашуды мақсат ете отырып, шығармашылық жолда тың
ізденістерге барды, көп жетістіктерге қол жеткізді.
Қазақ әдебиеті тарихының күрделі белесі саналатын ХХ ғасырдың 60-80
жылдарының алатын орны ерекше. Бұл жылдардағы қазақ прозасы әдебиет
әлеміне өзіндік тақырыптық-идеялық жаңалықтарымен енді. 60-80 жылдар –
туған әдебиетіміздің ілгері қарай қадам жасаған сәтті кезеңі.
Сондықтан да 60-80 жылдар аясындағы қазақ әдебиетінің айдынында өзіндік
дара қолтаңбасымен ерекшеленген жазушылырдың шығармашылық жолындағы
көркемдік ізденістерін танып, таразылап, оларға терең бойлап, ғылыми-
зерттеу тұрғысында баға беру бүгінгі заман талабы екендігі даусыз.
Көркем бейне, яки әдеби қаһарман дейік, я болмаса шығарма геройы не
кейіпкері немесе персонажы дейік, бәрібір, осылардың бәрі – бір-ақ ұғым –
образ. Бейнелеу – образдылық болса, бейне – образ. Әдебиеттегі адам,
сөздегі сурет, шығармада өмір шындығын жинақтау, адам мінезін даралау,
сайып келгенде, осылардың бәрінің сарқып құяр сағасы біреу, ол – образ
[1, 97 б.]
Әдебиеттің ежелден сөз етіп келе жатқан тақырыбы адам тағдырына, адам
өмірінің шындығына келіп саятыны, сондай-ақ оның адам мен қоғам, адам мен
табиғат арасындағы сан салалы нәзік байланыстарына негізделетіні ақиқат.
Сөз өнерінде көрініс тапқан адам өмірінің шындығы кейіпкер мінез-құлқы
арқылы ашылып, әдебиетте адам образының бай галереясы жасалып жатады.
Кейіпкер – көркем шығармаға жан бітіретін, бүкіл шығарма арқауын бір
арнада өрбітуге негіз болатын басты көркемдік тұлға. Әдебиетте адамның
көркем бейнесін жасағанда, жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін
сол ортаның, дәуірдің ерекшелігін танытатын типтік сипаттарымен қатар
өзінің жеке басына ғана тән ерекшеліктерді де анық байқалатындай етіп
суреттейді. Сондықтан да кейіпкер бейнесі туралы сөз қозғағанда адам
характері ешуақытта да шет қалмайды.
Характер – адамның ішкі ерекшеліктері [3, 383 б.]. Адамның өмірге
деген жеке көзқарасы, дүниетанымы, мінезі барлық қырынан көркем шығармада
ашылады. Олай болса, образ жасаудағы шығармашылық қадам ең алдымен адам
мінезін, оның болмыс-бітімін ашуға негізделеді. Жалпы жазушы өз кейіпкерін
сөзбен суреттеп қана қоймауы тиіс, оған жан бітіріп, сезімін оята алуы
қажет. Сол кезде ғана көркем шығарма адам өмірінің шындығын шынайы сипаттай
алады.
Характер – жазушының өмірді тануы. Шығармадағы өмір шындығын
суреткер адам характері арқылы ашып көрсетеді.
Образ жасау мәселесі терең зерттеп, көп ізденуді керек ететін қыры
мен сыры мол тақырып. Әдебиеттегі кейіпкер болмысы, оның сомдау
ерекшеліктері – әдебиет сыншыларының, зерттеушілерінің назарында әр кез
болып келген, бүгінгі күнге дейін мәнін жоймаған күрделі мәселе.
Жазушы идеясын іске асыратын образ, көркем бейне. Ғылыми жұмыс
барысында Ә. Кекілбаев, М. Мағауин, О. Бөкеев, С. Мұратбеков, Т. Әбдіков,
С. Бақбергенов, Д. Досжанов, Т. Әлімқұлов т.б. қаламгерлердің
кейіпкер болмысын даралаудағы кейбір көркемдік-эстетикалық ізденістері
сөз болды.
60-80 жылдардағы қазақ прозасында көркемдік үрдіске өзіндік стилімен
өрнек берген қаламгерлар аз болмады. Сондықтан да ғылыми жұмыстың екінші
тарауында осы кезең жазушыларының суреткерлік шеберлігі мен кейбір тілдік-
стильдік ізденістеріне тоқталуға тырыстық.
Аталған кезеңдегі қазақ прозасының ең басты табысы – оның
көркемдігінде. Ә. Кекілбаев, М. Мағауин, О. Бөкей, С. Мұратбеков, Т.
Әбдіков, С. Бақбергенов, Д. Досжанов, Т.
Әлімқұлов сынды қазақ қаламгерлері шығармаларының тілі қанық, ұлттық
өрнегі басым. Ауыз әдебиеті үлгілеріне, қанатты сөздер мен мақал-мәтелдерге
бай, сондай-ақ дәстүрлі мәдениет үлгілері мен аңыз-әңгімелерді кейіпкер
бейнесін даралауда көркемдік тәсіл ретінде пайдаланған.
60-80 жылдардағы қазақ жазушылары шығармаларынан қазақ халқына тән
қасиеттерді жиі байқаймыз, қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерін терең
танимыз. Ұлтымыздың дәстүрлі мәдениеті, салт-санасы, өнері анық көрінетін
қазақ қаламгерлері туындыларынан жазушының эстетикалық нысанасын, авторлық
ұстанымның ерекше тұстарын байқаймыз.
Шығарманың эстетикалық мәні, оқырманға әсері оның көркемдік деңгейіне,
көркемдік құнарлығына байланысты. Кейіпкер бейнесін жинақтауға ықпал
ететін көркемдік әдістер, бейнелеуші-көркемдеуші құралдар жүйесі, кейіпкер
характерін жасаудағы бейнелеу құралдарының қолданылу принциптері,
шығарманың жалпы көркемдік болмыс-бітімі 60-80 жылдардағы қазақ прозасында
үлкен жетістіктерімен көзге түсті. Бұл жылдардағы қазақ қаламгерлері
көркемдік-эстетикалық ізденістерге көп барды. Кейіпкер образын жасауда мол
шығармашылық табыстарға қол жеткізді. Осы кезеңдегі жазушылар кейіпкер
бейнесін сомдауда, өмір шындықтарын көркем бейнелеуде суреткерлік шеберлік
таныта білді. Адам жанының тереңін ашып көрсетуде психологизм,
психологиялық талдаудың, адам жанының небір нәзік иірімдерін сыршыл
сезіммен суреттеуде лиризмнің, адам тағдырының трагедиясын терең
толғаныспен ашып көрсетуде драматизмнің, кейіпкердің ой-арманын, өмірге
деген құштар көңілін білдірудегі романтизмнің, өз ойын астарлап жеткізуде
символдық ұғымдардың қазақ әдебиетінде кең қанат жайған кезеңі де осы
60-80 жылдар қазақ прозасымен тығыз байланысты болды. Сондай-ақ осы кезең
қаламгерлері шығармаларындағы көркемдік идея философиялық сипат алып
жатты, әдебиеттегі лирико-психологиялық тенденция тереңдей түсіп,
философиялық ойға құрылған интеллектуалдық мотивтегі әңгіме, повестер
туа бастады. Яғни қаламгерлер лирикалық сарынмен, психологиялық тереңдікпен
қатар, шығармаларына философиялық ой дарытты. Прозадағы дәстүр сабақтастығы
мен жаңашыл тенденциялар сабақтаса келе, философиялық пайымдауларға,
философиялық толғаныстарға құрылған шығармалар қатары кеңейді. 60-80 жылдар
қазақ прозасындағы психологизм – әдеби процестің ерекшелігі. Ол қуатты
көркем құбылысқа айналды. Дәл осы кезең әдебиетінде образ характерінің
әлеуметтік, адамгершілік тұрғыдан айшықталуымен қатар, оның нағыз типтік
толыққанды көркем бейнелік биігіне көтерілуі үшін психологизмнің қызметі
үлкен болды. Қаламгер М. Мағауин жасырын психологизмге көп жүгінсе, С.
Мұратбеков, Т. Әбдіков лирикалық психологизмге бейім, ал Ә. Кекілбаев
шығармаларында аналитикалық психлогизм үрдістері кең өріс алды. Ал
қаламгер О. Бөкеевтің романтикалық дүниетанымы кейіпкерінің рухани
әлемін ашуда көрінеді. Сондықтан да романтикалық психологизм қаламгер
шығармаларына тән қасиет. Осы жылдардағы қаламгерлер шығармаларында
қаһарманның жан әлеміне, ойлану-толғану процесіне, әрекет-сезімнің
бірлігін сақтауға, олардың тағдырларын психологиялық тұрғыдан зерттеуге
көбірек мән береді. Жазушы Т. Әлімқұлов шығармаларындағы психологизм
артықшылығы ол характер жасауда алға шықты. Қаламгер шығармаларынан
характер эволюциясы анық сезілді. Соңғы кезде қазақ әдебиетінің тағы
бір жаңалығы – прозадағы драматизмнің күшейгені. О. Бөкеев, Д. Досжанов
т.б. қаламгерлер шығармаларында көрінген драматизм, сондай-ақ Д. Исабеков,
О. Бөкеев шығармаларындағы трагедиялық бейнелер, трагедиялық пафос қазақ
әдебиетіне үлкен өзгеріс әкелді.
60-80 жылдар қаламгерлері шығармаларында адамгершілік мәселесі
бірінші орында тұрды. Қоғамның, заманның адамзаттың рухани, адамгершілік
дамуына тигізген әсерін шынайы суреттеген шығармалар қатары молайды.
60-80 жылдар қазақ прозасында тақырып аясы кеңіді, суреттеліп
отырған оқиғаның әлеуметтік мазмұны тереңдеді, адам образы, характер
күрделенді, соған орай көркемдік әдіс-тәсілдер жаңаша сипат алды.
Аталмыш кезең қаламгерлері жаңа идеялар нәтижесінде терең ойға барып тың
концепцияларды ұсынды.
60-80 жылдар қазақ әдебиетінен кейіпкер бейнесін сомдауда,
характер даралауда авторлық шеберлік пен көркемдік әдіс – тәсілдердің
өзара үйлесуінің биік үлгісін көре аламыз. Кейіпкер бейнесін беруде,
оның ішкі жан сарайын, мінез-құлқын ашуда портрет, диолог, монолог, мақал-
мәтел, сондай-ақ теңеу, эпитет, метафора, синекдоха т. б. көріктеу
құралдарының қызметі ерекше. Адамның күйініш-сүйінішін, ішкі толқынысын,
сезімін, кескін-кейпін, қимыл-әрекетін, сондай-ақ табиғат құбылыстарын
суреттеу – осылардың бәрі, сайып келгенде, әдеби шығармадағы адамның сыртқы
түрін анықтап, ішкі сырын ашу үшін керек.
Осы кезең қаламгерлері шығармаларынан Адам–Табиғат–Орта байланысы терең
көрініс тапты. Қаламгерлер арасында жануарлар өмір-тіршілігін суреттеген
шығармалар қатары көбейді. Бұл өнердің даму процесінен туған заңды
құбылыс. Себебі ерте заманнан табиғат аясында тіршілік кешкен халық
өзінің өткен өміріне, бүгінгі тіршілігіне, болашақ тағдырына осылайша көз
салған еді.
60-80 жылдар қазақ әдебиетінде қаламгерлер тарихи тұлға өміріне жиі
қалам тіреді. Аталмыш кезең қаламгерлері тарихи тақырыптарды жан-жақты
игере отырып, ұлт өмірінің шежірелі болмысын көркемдікпен бейнелеп бере
алды. Сондай-ақ бірқатар жазушылар жаңа заман адамы, замандас бейнесін
жасауда да дара қолтаңбаларын танытты, стильдік ерекшеліктерін байқата
білді. Ғылыми жұмыс барысында Ә. Кекілбаев, Д. Досжанов, О. Бөкеев,
М. Мағауин, С. Мұратбеков, Т. Әлімқұлов сынды қаламгерлердің
әртүрлі тақырыпты қозғаған шығармалары негізге алынып, ондағы кейіпкер
бейнесінің көркемдік шешімін табуы ғылыми негізде талданды. Әдебиеттегі
өнер адамы, сондай-ақ замандас бейнесінің сомдалу ерекшеліктері бүгінгі күн
тұрғысынан бағаланып, ғылыми танымнан өткізілді.
60-80 жылдар қазақ жазушылары шығармаларын екшеп, сұрыптап, жүйелі
түрде талдау арқылы, жазушы шеберлігінің қуатын айқындау бүгінгі күн
талабы.
60-80 жылдар қазақ жазушыларының әдеби бейне жасудағы суреткерлік
шеберілігін жүйелі түрде жан-жақты қарастыру, зерттеп-зерделеу, сондай-ақ
жазушының көркемдік-эстетикалық ізденістеріне, шығармашылық табыстарына
баға беру, характер жасаудағы әдіс-тәсілдері мен бейнелеу құралдарының
қолдану принциптеріне талдау жасау жұмысының өзекті мәселесі, зерттеудің
көкейкестілігі болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ұлттың рухани азығы болып табылатын
көркем әдебиет туралы сөз қозғағанда, ең алдымен кейіпкер образының жасалу
ерекшеліктері, образ жасаудағы авторлық ұстаным, шығарманың көркемдік-
эстетикалық сипаттарының сөз болуы заңды құбылыс. Қазақ әдебиеттану
ғылымында жекелеген қаламгерлердің шығармаларындағы әдеби бейне, кейіпкер
болмысының сомдалу ерекшеліктерінің кейбір тұстары бүгінгі күнге дейін
белгілі бір дәрежеде зерттеліп келді. Атап айтатын болсақ, Қ. Құттыбаев
Тип және характер (1953), Қ. Жұмалиев Образ – тип (1959), А. Нұрқатов
Идея және образ (1962), М. Хасенов Ұнамды образ және типтендіру (1966),
Р. Бердібаев Қазіргі қазақ прозасындағы замандас бейнесі (1968),
К. Бекхожин Сүйікті бейнелер мен тамаша таланттар (1969),
Н. Ғабдуллин Замандас келбеті (1972), С. Байжанов Замандас туралы
толғау (1973), Ш. Елеукенов Замандас парасаты (1977), Б. Майтанов
Қазақ прозасындағы замандас бейнесі (1982), А. Нағметов Характер қуаты,
көркемдік тетігі (1985), Ә. Нарымбетов Кейіпкер сөзі және портрет
(1985), М. Хамзин Қазіргі қазақ тарихи прозасындағы өнер адамының бейнесі
(1993), Ж. Дәдебаев Жазушы еңбегі (2001), Қ.
Әбдезұлы Тарихи тұлға және қазақ әдебиеті (2004) т. б. әдебиеттанушы
ғалымдар көркем бейне мәселесін заман тұрғысынан бағалап, ғылыми құндылығы
жоғары теориялық тұжырымдар жасады.
Қазақ әдебиетінде жарық көрген прозалық шығармаларда көзге шалына
бастаған кейіпкер бейнесін даралаудағы жаңашыл көркемдік ізденістер
жайында еңбек жазған әдебиет зерттеуші ғалымдардың қатары кеңеюде.
С. Айтуғанова Адам және табиғат концепциясы шағын прозада, Б.
Ақыш Балалар прозасындағы жеткіншектер бейнесінің жасалуы (рухани әлем
және адамгершілік мұрат), Г. Әбікенова М. Мағауин шығармаларындағы автор
бейнесі мен кейіпкер бейнесінің берілу жолдары, Ж. Жарылғапов 70-80
жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы, А. Кенжебаева Әйел
прозасындағы әйел образының ерекшелігі, Е. Аманшаев Әдеби бейне жасаудың
рухани және көркем арналары, А. Әбутәлиева Қазақ тарихи романындағы
әйелдер бейнесінің жасалу ерекшеліктері, Т. Жолдасова М. О.
Әуезовтің Абай жолы роман-эпопеясындағы Құнанбай бейнесі,
Ө. Тыныбаева М. Әуезовтің Абай жолы эпопеясындағы әйелдер образы, Ә.
Тарақов Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы (Абылай хан
бейнесінің көркемдік тағылымы), Ә. Аманжол Қазақ әдебиетіндегі Ағыбай
бейнесі, Қ. Әбдікова Ж. Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы т.б.
ғылыми еңбектер кейіпкер бейнесін даралаудағы кейбір мәселелерді жан-жақты
қарастырып, ғылыми тұрғыда талдап өтті.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ әдебиетінің биік белесі,
жемісті даму кезеңі болып есептелетін 60-80 жылдар прозадағы әдеби бейне
жасаудың ерекшеліктерін жүйелі түрде саралау, қаламгерлердің шығармашылық,
көркемдік ізденістерінің кейбір тұстарын, тіл көркемдігінің стильдік
ерекшеліктермен байланысын, бейнелеуші-көркемдеуші құралдар жүйесі мен
авторлық идеяның жүзеге асу жолдарын, характер жасаудағы әдіс-тәсілдерді,
бейнелеу құралдарының қолданылу принциптерін, жалпы осы кезеңдегі
қаламгерлердің таңдаған тақырыптарының аясын, бағыт-бағдарын зерттеп,
зерделеу диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты болды. Осы мақсатқа орай
зерттеу жұмысына мынандай нақты міндеттер қойылды:
– Кейіпкер бейнесін көркем жинақтаудағы авторлық ұстаным мен әдеби
шығармашылық процесті анықтау;
– Ұлттық прозадағы кейіпкер образының жасалу ерекшеліктерін талдай
отырып Ә. Кекілбаев, Д. Досжанов, М. Мағауин, О. Бөкеев, С. Мұратбеков,
Т. Әлімқұлов, С. Бақбергенов, С. Бегалин сынды қаламгерлердің көркемдік-
эстетикалық ізденісіне баға беру;
– Ұлттық образ жасауда, ұлттық мінезді шынайы бейнелеуде қаламгерлік
үрдісімен ерекшеленген жазушылардың суреткерлік шеберлігін айқындау;
– Әдеби бейне, кейіпкер болмысын сомдаудағы әдіс-тәсілдерді жүйелі
түрде жинақтау;
– Шығарманың көркемдік деңгейін анықтайтын бейнелеуші-көркемдеуші
құралдар жүйесі мен авторлық идеяның жүзеге асу жолдарын, тілдік-
стильдік ізденістерді талдап көрсету;
– Аталмыш кезең қаламгерлерінің жаңашыл бағыттағы, тың мазмұндағы
шығармашылық ізденістеріне ғылыми тұрғыда баға беру;
– Қазақ әдебиетінде қалыптасқан әдеби дәстүр мен кейінгі көркемдік
ізденістердің жалғастығын, сабақтастығын, оның жаңашыл сипаттарына, жаңашыл
қырларына ғылыми тұрғыда баға беру;
Диссертацияның теориялық-әдістемелік негізі. Ғылыми жұмыста
қарастырылған мәселелардің шешімін іздеуде белгілі әдебиет зерттеушілірінің
теориялық-танымдық еңбектері басшылыққа алынды. Атап айтқанда,
А. Байтұрсынов, М. Қаратаев, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Е.
Ысмайлов, З. Қабдолов, Х. Әдібаев, Н.
Ғабдулин, М. Атымов, Р. Бердібаев, Ш. Елеукенов,
Ж. Дәдебаев, З. Бисенғали, Б. Майтанов, С. Қирабаев,
Р. Нұрғали, Қ. Әбдезұлы, С. Әшімханова, Т. Есембеков, А. Жақсылықов
т.б. ғалымдардың, әдебиет сыншыларының зерттеу еңбектерімен қатар М.
Бахтин, Л. Тимофеев, Г. Поспелов, В. Виноградов, Л. Гинзбург, Д. Лихачев,
Е. Добин еңбектерін басшылыққа алдық.
Зерттеу әдісі Теориялық талдау, жүйелік, жинақтау, тұжырым жасау,
салыстырмалы талдаудың әдіс-тәсілдері қолданған.
Диссертацияның ғылыми жаңалығы. Бұл диссертациялық зерттеуде қазақ
қаламгерлерінің кейіпкер болмысын көркем жинақтаудағы суреткерлік
шеберлігіне бүгінгі күн тұрғысынан баға берілді. Жалпы қазақ прозасында
елеулі еңбек еткен қаламгерлердің кейіпкер болмысын жасаудағы тың
ізденістері зерттеліп, әдеби бейненің көркемдік шешім табуы жүйелі түрде
жинақталып, ғылыми қорытынды жасалды. Аталмыш кезеңдегі әдеби шығармалардың
көркемдік ерекшеліктері, көркемдік – эстетикалық жүйесі, олардың негізгі
даму бағыт-бағдары жан-жақты сараланып, бұл тарапта да соны тұжырымдарға
қол жеткізілді. Қазақ әдебиетінде М. Әуезов, Ғ.
Мүсірепов т.б. қаламгерлер қалыптастырған дәстүрдің сабақтастығы, дәстүр
жалғастығы мен оның жаңашыл сипаты анықталды. Қазақ прозашыларының тың
мазмұндағы шығармашылық ізденістері, адам концепциясын даралап суреттеудегі
кейіпкер характерінің орны анықталып, ғылыми танымнан өткізілді.
Ғылыми жұмыс барысында қазақ жазушыларының шығармалары арасындағы
тақырып таңдау, сюжет түзу, образ жасау мен характер даралау аясындағы
үндестік, шығармашылық мәнер мен машық жақындығы мәселесі төңірегінде
ғылыми ізденістер жүргізілді. Кейіпкер бейнесін даралаудағы бейнелеу
құралдары, көркемдік әдіс-тәсілдер жүйесі, жалпы ұлттық прозамыздың
көркемдік үрдісінің өре-деңгейіне ғылыми тұрғыда талдау жасалынды.

Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
– Қазіргі қазақ прозасы – тақырыптық-идеялық бағыттағы сан қырлы,
әртүрлі жанрлардың арнасында құнды шығармаларды дүниеге әкелген, көркемдік
тәсілдерге бай, құнарлығы мен бейнелігі тұрғысынан да жаңа биікке қол
жеткізген көркемөнер саласы.
– 60-80 жылдардағы қазақ прозасында көркемдік үрдіске өзіндік стилімен
өрнек берген қаламгерлар образ жасаудың сан алуан әдіс-тәсілдерін
суреткерлікпен игеру барысында тың ізденістерге қол жеткізді;
– 60-80 жылдар қазақ прозасы адамның жан әлеміне терең
үңілуімен, адам болмысының әр қырына назар аударуымен ерекшеленді;
– Қарастырылған кезеңдегі қаламгерлер көркем проза жанрын жаңа
көркемдік сапаға көтеруде тақырыптық-сюжеттік ерекшеліктерімен, тілдік-
стильдік жаңалықтарымен дараланып көзге түсті, сондай-ақ кейіпкеріне
жан бітіре отырып, санасын сәулелендірді;
– Ә. Кекілбаев, О. Бөкеев, М. Мағауин, Т. Әбдіков, Д. Исабеков,
С. Бақбергенов, С. Мұратбеков, Д. Досжанов, Т. Әлімқұлов т.б.
қаламгерлер кейіпкер болмысын көркем жинақтауда стильдік ерекшеліктерімен,
өзіндік шығармашылық дара қолтаңбаларымен қазақ әдебиетін биік
белеске көтерді, қазақ прозасының классикалық үлгісін жасады;
– Образ жасауда психологизмнің орны ұлғайды, драматизм күшейді,
шығармадағы трагедиялық пафос, трагедиялық бейнелер әдебиетке үлкен өзгеріс
әкелді, әдеби тенденция ретінде лирикалық проза дами түсті, философиялық
толғаныстаға барынша ден қойған қаламгерлер терең ойға құрылған
шығармаларды дүниеге әкелді, жазушылар айтар ойын астарлап жеткізуде де
көркемдік үрдіске жаңашыл сипат дарытты;
– 60-80 жылғы қазақ қаламгерлері көркемдік әдіс-тәсілдерді,
бейнелеуші-көркемдеуші құралдарды қолдануда суреткерлік шеберліктің биік
үлгісін көрсетті;
– Қазақ әдебиетінде М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов қалыптастырған дәстүр
жалғастығының жаңаша сипаты 60-80 жылдар қазақ қаламгерлері шығармаларында
жан-жақты көрініс тапты;
Жұмыстың теориялық-практикалық маңызы. 60-80 жылдар қазақ қаламгерлері
шығармашылық жолын тану оқырман қауымға мол материал, тың деректер береді.
Ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижелері мен тұжырымдарын орта, арнайы, жоғары
оқу орындарының филология факультеттерінде арнайы курстар мен семинарлар
жүргізгенде пайдалануға болады.
Жұмыстың сыннан өтуі. Диссертация әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің қазақ әдебиет кафедрасында талқылаудан өтіп, қорғауға
ұсынылды. Зерттеудің басты тұжырымдары мен нәтижелері ғылыми журналдарда
жарық көрді. Ғылыми-теориялық конференцияларда (2006, 2007) баяндалып,
жинақтарда жарияланды.
Диссертацияның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен және
қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.

1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫНДА КЕЙІПКЕР БОЛМЫСЫ МЕН АВТОРЛЫҚ ҰСТАНЫМ

1. Кейіпкер тағдыры және көркемдік жинақтау
Сөз өнері – адам өмірінің көркем көрінісі. Әдебиет өмір шындығының
сәулесі. Өмір шындығы дегеніміз – бірімен-бірі тұтасып жатқан ұшы-қиыры жоқ
мол дүние [4, 61 б.]. Жазушы сол өмір шындығын екшеп, сұрыптап
пайдаланушы.
Әдебиетті тудырушы – талат иесі. Оның бойында тума қабілет, табиғи
дарынмен қатар өмірді тани алатын талғампаздық қажет. Табиғи қасиет білім
мен өмірді зерделей алатын суреткер бойындағы парасаттылықпен бірге өрбіп,
өсіп отыруы қажет. Үлкен дарын! Үлкен еңбек! Міне көркем шеберлікке бірден-
бір қажет қос қасиет – осы екеуі [5, 6 б.].
Қазақ әдебиеті тарихында көркемдігі жоғары қымбат мұралар тудырған
қайталанбас дара тұлғалардың аз болмағаны ақиқат. Олардың шығармаларын
ғылыми тұрғыда зерттеп, зерделеп, оларға талдау жасау әдебиеттану ғылымының
басты мақсаты. Қазақ әдебиетінің әрқилы кезеңінде рухани дамуымызға, мәдени
өркендеуімізге айтулы үлес қосып, ұлттық жан дүниеміздің дамуына септігін
тигізген қаламгерлеріміздің туындыларын талдап, олардың суреткерлік
қолтаңбасын ажырата отырып, әдебиеттегі орнын анықтау үлкен міндетті
жүктейді.
Әдебиет тарихында дәстүрдің ерекше орны бар. Қай дәуірдің болсын
әдебиеті өздігінен туа салмайды, ол өзінен бұрынғы әдебиеттің дәстүрлеріне
сүйеніп, оның озық үлгілерін, идеяларын байыта отырып дамиды. 60-80
жылдардағы қазақ әдебиеті де өзінен бұрын қалыптасқан әдеби дәстүрге
сүйеніп жетілді, өсті, жаңарды. Соның нәтижесінде әдебиетіміздің озық
дәстүрінің жаңашыл сипаты қалыптасты.
Қазақ әдебиетінің алтын қорынан мәңгілікке орын аған қаламгерлерміз
– М. Әуезов, Ж. Аймауытов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, Ғ. Мүсірепов т.б.
құнды көркем туындыларды дүниеге келтіре отырып, қазақ прозасының дамуына
жол ашып, көркемдік әдеби дәстүрдің қалыптасуына ықпал етті. Олардың
әртүрлі тақырыпты қозғаған туындылары классикалық әдебиет қатарын
толықтырды. Құнды көркем сөз өнерін дүниеге келтірген құнарлы орта, олардың
қалыптастырған әдеби көркем дәстүрі қазақ прозасының жаңа беліне өз
әсерін тигізіп отырды.
Әдеби дәстүрдің қалыптасуы бірнеше ғасырдың жемісі. Оның ұзақ даму
тарихы бар. Көркемдік ойлаудың ұлттық ерекшеліктері негізінде
қалыптасқан әр халықтың әдеби дәстүрі – бір кезең, бір дәуір емес,
ұзақ ғасырлар тудырған, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, үнемі өзгеріп,
түлеп, байып, дамып отыратын рухани игілік. Қашанда әдеби дәстүр мен
әдеби даму – әдеби қозғалыстың өзара ажырамас, тығыз диалектикалық
байланыстағы құрамдас қайнарлары [6, 5 б.].
Қазақ әдебиетінде М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, М. Әуезов
шығармашылығынан бастау алған дәстүрлі арна, көркемдік ізденістердің
нәтижесінде қол жеткізген шеберлік 60 жылдар әдебиетке келген кейінгі
толқын қазақ қаламгерлеріне өз ықпалын тигізе отырып, жаңаша сипат
алды.
60-80 жылдары жарық көрген прозалық шығармаларда көріне бастаған
жаңашыл қаламгерлік ізденістер жайында пікір айтқан, өз бағаларын берген
әдебиет зерттеушілері, сыншылар аз болмады. Әйтсе де, проза жанрын жаңа
көркемдік ізденістерімен байытқан, әдебиет әлеміне жаңа образдар әкелген,
әртүрлі тақырыптарға қалам тіреп, жаңа мазмұнды туындылар тудырған
қаламгерлер шығармашылығын әр қырынан қарастырып, талдау жасау әдебиет
зерттеушілерінің назарынан ешуақытта да тыс қалмақ емес. 60-80 жылдар
қазақ қаламгерлері шығармашылығы, дәстүр жалғастығының көркем әдебиетке
тигізген әсер жайлы ғалым, филология ғылымдарының докторы Қ. Әбдезұлы
мынандай пікір айтады: Қазақ прозасы 60-80 жылдары тереңдей дамумен қатар
жан-жақты және кең қанат жайып, тармақтала өркендеу сатысына енді. Бұның
өзі бұл тұстағы дәстүр мен әдеби процестің басты заңдылығын белгілейтін көп
қырлы көркемдік құбылыс ретінде көрініс берген еді. Бұл ретте әдебиеттану
ғылымында әдеби өзара байланыс, әдеби дәстүрлердің әсері, алмасуы секілді
үлкен теориялық проблеманы шешу аса өзекті мәселе ретінде орын алғанын баса
айту керек [7, 16 б.] .
Дәстүр мен жаңашылдық – әдебиет пен өнердің даму барысында сабақтастық
пен жаңғыртуды, мүрагерлік пен қайта жасауды, бұрынғы мен соңғының
байланысын білдіретін ұғым. Дәстүрге ғасырлар бойы қалыптасып, сұрыпталған
әдеп – ғұрыптар, жол – жобалар көзқарас түсініктер жатады. Жаңашылдық –
өткен өмірдің, кешегі күннің тәжірбиесі мен жемістерінің ішінде мән-
мағынасы бай, дәрежесі жоғары заман талабына жауап беретін, бұрынғы –
соңғының шеңберінен шығып, болашаққа кең жол ашатынаса маңызды ізденіс –
әрекеттер. Ол жалпы өркениеттің дамуына әсер етеді, осы жолда туып,
орнығады. Жаңашылдық – әрқашан асқан шеберлік пен зор таланттың нәтижесі,
ол әдебиет пен өнердің өрісін кеңейте түседі. Дәстүр мен жаңашылдық
әдебиетте, өнерде ұлттық ерекшелікті сақтай отырып, жаңа заманның талап –
тілегіне сай келу қағидасын қажет етеді. Тұрмыстың, қоғамдық тіршіліктің
өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ұғым – түсініктеріне байланысты
әдебиетте мазмұн мен түр жағынан жаңашыл шығармалар туады. Бұл тұрғыда
кейбір дәстүрлік әдіс – тәсілдер сақталумен қатар жаңаша суреттеу,
бейнелеу, сөз қолдану амалдары пайда болады. Әсіресе жаңа өзгерістер мен
құбылыстарды аңғаратын соны бейнелеу құралдары жасалады. Бұл – әдебиеттегі
жаңашылдықтың белгісі. Дәстүр мен жаңашылдық тек түрді, сыртқы өзгерістерді
білдірумен қатар, ішкі мазмұнды бірдей қамтып, шығарманың идеялық –
көркемдік немесе ұлттық сипатын жаңа сатыда елестетеді. Енген жаңалық
әдебиетке сіңіп, дәстүрге айналып кетуі мүмкін.
Қазақ проза жанрының өзіндік даму тарихы бар. ХХ ғасыр басындағы қазақ
прозасының даму арналарын, сол кезең шығармаларының алға тартқан идеясы мен
мазмұнындағы, композициясы мен жазылу стиліндегі ерекшеліктерді жан-жақты
зерттеген ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор З. Бисенғали
қазақ прозасының қалыптасу, даму жолдарын зерттеу әдебиеттану ғылымы мен
тарихы үшін аса маңызды екендігін атап өтеді. [8, 3 б.].
Ә. Кекілбаев, О. Бөкеев, М. Мағауин, Т. Әлімқұлов, Т. Әбдіков,
Д. Исабеков, С. Бақбергенов, С. Мұратбеков сынды қазақ
қаламгерлері қалыптасқан дәстүрлі арнаны жаңашылдық сипатта жан-жақты
дамыта отырып, қазақ әдебиетіне мол жаңалық әкелді. Қазақ әдебиетінің
төріне жаңа кейіпкерлер келді, жаңа мазмұнды шығармалар қатары кеңейді.
Кейіпкер бейнесін сомдауда, өмір шындығын көркем өрнектеуде соны көркем
бейнелеу құралдары жасалды.
ХХ ғасыр әлем әдебиеті адамның ішкі субъективтік әлеміне терең үңіле
отырып, өмірді жаңа қырынан таныды. Әлем әдебиетінде туындап жатқан
жаңаша көзқарастардың әсері қазақ прозасына да өз ықпалын тигізіп, қазақ
көркем сөз өнері өсіп, дами түсті.
Өнер – өмірді эстетикалық тұрғыда тану. Оның қызметі тек өмірді тану
ғана емес, өз оқырманына эстетикалық тәрбие беру [9, 92 б.].
Жазушы сомдаған кейіпкер автордың эстетикалық мұратын айқын таныта
алады. Қаламгердің эстетикалық мұраты жөнінде академик М. Қаратаевтың мына
пікірін келтіріп өтейік: Эстетикалық мұрат суреткердің жалпы дүниетану
тұрғысына сай көркемөнер туындысының аясында образдар жүйесі арқылы өмірдің
маңызды жақтарын ашып, терең сырын ұғуға, бүкіл халықтық арман-мүддені
бейнелеуге қызмет етеді. Озат идеямен от алған эстетикалық мұрат – көркем
шығарманың бейнебір жарық сәулесі. Образды түрде айтқанда, жарықсыз
ешқандай сурет салуға да болмайды, ешқандай суретті көруге де, бағалауға да
мүмкін емес. Сол секілді эстетикалық мұратсыз ешқандай шынайы көркем
шығарма тумайды. Онсыз көркем шығарманың көркемдігін дұрыс танып, дұрыс
бағалау да мүмкін емес [10, 315 б.].
Әдебиет – өмір айнасы ғана емес, өз тарапынан жаңа әлемнің жасаушысы
да [11, 55 б.]. Әдебиет туралы жалпы түсініктердің бәрінің келіп құйылар
арнасы, әдебиет туралы ғылымның ең басты және өзекті мәселесі кейіпкер
образы мен оны көркем жинақтау.
Қашанда көркем шындықтың негізінде өмірлік шындық жатады. Өмірлік
материал көркем шығармаға енгенде, көркемдік шындық жазушы қиялы негізінде
туындайды. Әдеби шығарма адам өмірінің көркем бейнесі десек, жазушының
көркем ойы, қиялы негізінде сол адам өмірінің шындығы көркем туындыға
айналып жатады. Көркем шығармадағы кейіпкер де жазушының қиялы, фантазиясы,
өмірді тануы нәтижесінде өмірге келеді. Кейіпкер бейнесі арқылы өмір
заңдылықтары терең танылып, жан-жақты ашылып жатады. Осы орайда біз образ
мәселесінің тереңіне үңілуіміз керек, образ жасаудағы басты факторлардың
бірі – типтендіру, жинақтау принципіне тоқталуымыз керек.
М. Хасенов. Ұнамды образ және типтендіру атты еңбегінде көркем
шығармадағы типтілік мәселесінің әдебиеттегі орны туралы мынандай пікір
айтады: Типтілік – эстетика саласында аса маңызды орын алатын теориялық
мәселе. Көркем әдебиеттің даму заңдылығын ашуда типтілік проблемасы шешуші
роль атқарады [12, 9 б.].
Әдебиетте образ жасау, оны типтік дәрежеге көрету оңай емес.
Қаламгер образ жасауда, қаһарман бейнесін сомдауда үлкен творчестволық
әрекеттерге барады. Көркем әдебиеттегі жинақтау – типке әкелсе, даралау –
мінезге әкеледі. Образ осылай туады [1, 102 б.].
Қазақ әдебиетінде кейіпкер бейнесін жинақтау мәселесі көп айтылғанмен
оның адам характерін ашудағы мәні зерттеуді қажет етеді. Жазушы көркем
шығармадағы өмір құбылыстарын терең тану үшін кейіпкер мінез-құлқына терең
мән беруі тиіс. Характер – жазушының өмір тануы. Өмір шындығын суреткер
характер арқылы көтсетеді [13, 121 б.].
Көркем шығарманың қасиеті жазушының кейіпкердің ішкі даралығын ашып
көрсетуімен бағаланады. Көркем шығарманың сапасы, құны, негізгі қасиеті –
бейнеленген объектісімен, кейіпкерлер нобайымен оп-оңай айқындалмайды. Өнер
құбылыстарын философиялық тұрғыдан терең бейнелеу үшін адам характеріне,
мінезге зер салады. Әдеби ұғымдағы характер – адамның белгілі бір жәйтке
өзінің қатысын білдіруі, басқаға қарағанда даралық ерекшелігі, жанды,
өміршең қалыптағы бөлек сипаты [14, 31 б.]. Олай болса, көркем
шығармадағы кейіпкер бейнесі адамның мінез даралығы айқындалған
жағдайда ғана терең мәнге ие болады.
Әдеби шығарада адам характерінің көрінуі бірден пайда болған жоқ.
Аристотель Поэтикада көркем шығармаға қажетті ең шешуші шарт, бірінші
шарт – сюжет деген. Расында да, әдебиет тарихында әдеби шығарманы тудыруда
оқиға жүйесіне көп көңіл бөлгендік байқалады. Бүгінде адам характері әдеби
шығармада әртүрлі әдіс-тәсілдер арқылы ашылуда. Образдың характерлікке
жетуі образдың ішкі мүмкіндіктерін ашты.
Тарихта із қалдырған елеулі оқиғаларды келешек ұрпаққа, жалпы
адамзатқа зерделі түрде көркем тілмен жеткізіп, әдеби мұра етіп қалдыру –
қаламгер қойған мақсаттың басты негізі. Осы мақсатқа жетуде жазушыға
артылған жүк ауыр.
Әр халықтың жүрегінде терең із қалдырған естен кетпес тарихи
белестердің өзіндік өмірлік шындығы бар. Сол өмір шындығын тарих ғылымы
және әдебиеттану ғылымы тұрғысы негізінде қарастыруға болады. Тарих ғылымы
тұрғысындағы тарихилық принцип – оқиғаларды туғызған нақтылы тарихи
жағдаймен тығыз байланыста қалыптасады. Мұнда дәлдік, нақтылық басты орында
тұруы шарт. Ал әдебиеттегі тарихилдық – нақтылы тарихи шындықтың көркем
көрініске айналуы екені белгілі. Ол – көркемдік әдіс құралы.
Тарихи шындық пен көркемдік шешімнің диалектикасы ара-қатынасынан
тарихи оқиғаны сөз еткен көркем туынды туындайды. Әрине тарихи оқиғаны
бейнелеген шығарма өмір көшірмесі емес. Жазушы өмірлік деректердің өзіне
қажеттісін ғана шығармасына арқау етіп алады. Ғалым Қ. Алпысбаев Тарихи
шығарма: таным және көркемдік атты еңбегінде тарихи деректер туралы
мынандай пікір айтады: Жазушы үшін тарихи фактілер, болған оқиғалар,
тарихи тұлғалар алғашқы негіз ғана. Ол түрлі көркемдік әдістерден, шартты
түрде суреттеу тәсілдерінен бой тарта отырып, өмірдің өзіндегідей етіп
жазғанның өзінде ол тарихта болғандағыдан өзгеше болып шығады. Ол тарихи
шындықты қалпына келтіре отырып, оны көркем түрде қайта туғызады
[15, 75 б.].
60-80 жылдар қазақ қаламгерлері тарихи тақырыпқа жиі қалам тіреді.
Қазақ әдебиетінде билердің, хандардың, ақындар мен әнші-күйшілердің
әдебиеттегі бейнелері әртүрлі жанрда қалыптаса бастады. 60-80 жылдар қазақ
әдебиетінде өнімді еңбек еткен қаламгер Ә. Кекілбаев өзінің Аш бөрі атты
әңгімесінде күй құдіретінің пірі – Құрманғазы күйшінің өмір-тағдырынан сыр
шерте отырып, оның қуғын-сүргінге көп түскен қиын тағдырын, тұтқыннан келе
жатқан сәтін, туған жеріне деген сағынышын көркем бейнелейді. Қаламгер Т.
Әлімқұловтың кейіпкері Сейтек те өз өмірінде көп қуғында түсіп, тағдырдың
ауыр жүгін арқалаған өнер иесі. Құрманғазы мен Сейтек бейнелерін сомдауда
қос қаламгер де өмір шындығын негіз ете отырып, жазушылық қиял
нәтижесінде көркем шығарма тудырады. Осылайша қазақ халқының ұлы
перзенттері тағдырына алаңдаушылық білдіреді.
Көркем шығарма адам өміріне негізделетіні белгілі. Олай болса, ойдан
шығару, творчестволық фантазия жоқ жерден адам туралы, кейіпкер
бейнесі туралы мүлде ұғым болуы да мүмкін емес.
Өмірлік материалдардың шығарманың өне бойында өзгеріссіз қолданылу
қажеттілігі жоқ. Әдеби шығарманың негізінде дерек, құжат жатуы, тарихи
дәуір шындығын көркем бейнелеу үшін, жазушының өз туындысының сюжеттік
желісін бастан-аяқ тек қана тарихи деректі оқиғаларға құруы шарт емес.
Алайда, тарихи шығарманың материалдық болмысын, өзегін тарихи белгілі
ақиқат оқиғаларға түзбейінше, дәуір шындығын шын, шынайы суреттеу тағы да
қиын [16, 59 б.].
Тарихи шындықтың шығарма негізінде жатуы заңды құбылыс. Дерек – жазушы
үшін шикі, өңдеуден өтпеген дүние. Сол өмір материалдарын іздеп тауып, оны
зерттеп, зерделеп өмір шындығын тануда жазушынның қиялы, ойдан шығаруы
алдынғы орынға шығады. ...Дүниеге шығарма әкелетін қуатты күш – көзі ашық
дүние-танымға сүйенетін суреткер қиялы, қанатты фантазия [14, 33 б.].

Тарихи деректі өз қиялымен ұштастыра отырып, оны көркемдік әлемнің
шеңберінде беру қаламгердің суреткерлігіне негізделеді. Қаламгер өмірлік
нақты деректерді сол қалпында қолданбайды. Өзі таңдаған тарихи оқиғаға
терең ой салып, оны зердесінде қорытындылай келе көркемдікпен болжайды.
Себебі өткен дәуірде болған тарихи жағдай мен сол заманда өмір кешкен
тарихи тұлғаның өмір-тағдырын, халықтың тыныс-тіршілігін жазушы көзбен
көрген жоқ. Тарихи оқиға жайлы халық аузында қалған аңыз-әңгімелер мен
қағазға түскен деректерді саралай келе, көркемдік қиял арқылы көркемдік
болжал жасайды.
Тарихи шындық көркемдік жинақтау заңдылығына бағынып, жазушы қиялында
ой елегінен өте көркем қорытылып туындыға айналады. Тарихи дерек пен оның
көркемдік жинақталуының ара жігін айқындауда тағы да Ж.
Дәдебаевтың тұжырымына тоқталайық: ... деректе оқиғаны нақпа-нақ баяндау
бар, ал әдеби шығармада суреткерлік басым; деректе болған жай туралы
хабар ғана болса, әдеби шығармада сол хабардың мазмұны адамдардың іс-
әрекеті, ой-сезімі, талас-тартысы арқылы бейнелі көрініске айналады;
деректен болған жайды ұғынып қана қоятын болсақ, әдеби шығармада соның
бәрі бейнеге, образға айналып, көз алдымызға қат-қабат көріністермен тұрып
алады [16, 62-63 бб.].
Өмірлік материалдардың өздігінен көркем туынды туындамайды. Өмір
шындығын қажырлы шығармашылық жұмыстың нәтижесінде ғана көркем суретке
айналдыруға болады. Жазушы үшін творчестводағы ең керекті нәрсе, басты
шарт – көзбен көріп, құлақпен есту, қолмен ұстау, факті жетегінде кету
емес, материалды эстетикалық тұрғыдан игеру, құбылыстардың жігін ажырату.
Жез бен алтынның, тас пен алмастың айырмасын бірден тану [14, 29 б.].
Тарихи шығарманың көркемдік табиғатын анықтаудағы басты өлшем тарихи
шындық пен ойдан шығарудың ара салмағына негізделеді. Шығарманың көркем
дәрежесінің биіктігі де осы құбылыстардың арақатынасындағы сәйкестікке,
олардың бір-бірімен өзара үйлесім табуының нәтижесіне байланысты. Ойдан
шығару шығармада суреттелер шындықтан шалғай жатқан оқыс нәрсе емес, сол
шындықты сұрыптау, саралау тәсілі; шындыққа суарылған адам тұлғасын әрі
жинақтау, әрі даралау тәсілі [1, 81 б.]. Тарихи шығармада жазушының
ойдан шығаруы да, белгілі ақиқат шындықты ойдан толықтыруы да, оның кейбір
құрамдас мағыналық бөліктерін өзгертіп, өзара орын алмастыру да тарихи
жағдай мен тарихи характер шындығына бағындырылады. Егер жазушы тарихи
шындыққа, тарихи ақиқат құбылыстарға жеңіл қарап, типтік сипаттағы
деректерді дәл танып, ерекше саралауға жеке көңіл бөлмейтін болса, онда ол
өмір құбылыстарының арасындағы байланыстар мен қарым-қатынастардың
заңдылығын, диалектикасын терең және жан-жақты ашып көрсету талабының
үддесінен шыға алмайды [17, 203 б.]. Ойдан шығару – образға апарар
жол; суреткердің өмірде көрген-білгенін ойша өңдеудің, қорытудың,
жинақтаудың тәсілі [1, 80 б.]. Олай болса, жазушы шығармасына таңдап алған
оқиғаны, кейіпкерлер тағдырын алдымен ой елегінен өткізе, көз алдына ойша
елестетіп алады. Творчестолық фантазия, ойдан шығару және көзге елестете
білу құпиясының шешімін тапқан қаламгер ғана көркем бейне, яғни образ
жасаудың шебері бола алады.
Қаламгер Д. Досжанов тарихи тақырыпқа жиі қалам тіреді. Жазушы
аумалы-төкпелі заманда халқының болашағын ойлап жай таппаған арыстарымыз
туралы көп зерттеді. Осы зерттеу жұмыстарының нәтижесінде жалынды ақын
Мағжан Жұмабаев өмірінің соңғы сәтін суреттеген Мағжанның өлімі
әңгімесі туындады. Терең ойға құрылған жазушы әңгімесі ақын тұлғасын
көркем кескіндейді. Сол арқылы заман шындығын алға тартады.
Көркем шындық – тарихи өмір деректері мен көркемдік шешімнің үйлесім
табуынан жасалады. Жазушы өткен тарихты, тұлғаны образдар, суретті сөздер
арқылы сомдайды. Әдебиеттің құндылығы осы тұстан көрінеді. Тарихи шындық
көркемдік қиялға орын беріп, көркемдік жинақтау заңдылықтарына орай
берілгенде көркем туындының қасиеті артады. Әдебиеттің төрінен орын алған
туындылар өмір байланысын жан-жақты зерттеудің, адам тағдырын қоғамда болып
жатқан сан алуан құбылыстармен ұштастыра отырып суреттеудің нәтижесінде
туындайды. Яғни адамның жеке өмірі халықтың тарихымен байланыстырыла
беріледі. Көркем творчествосының екі объект тұтастығынан тұратын бір
ғана пәні бар: белгілі қоғамдық орта және сол ортада өмір кешуші адам.
Көркем шығарма адам арқылы қоғам тынысын, оның ішкі сыр-сипатын,
әлеуметтік бетін танытады, қоғамдық түрлі құбылыстар арқылы адам
жаратылысының сан салалы жұмбақ тылсымдарын ашады. Материалдық өмірдің
санадағы сәулелену процесін көрсетеді. Суреткер барлық күш-қайратын,
шеберлігін бір ғана мақсатқа – адам жүрегінің сырын, адам жанының
шындығын тануға жұмылдырылады. Көркем шығарманың әрбір жалқы, сыңар
деталіне дейін адам өмірімен тығыз байланысты [18, 155 б.].
Әдебиеттегі өмір шындығының көрінісі адам тағдыры арқылы көрініп,
көркем туынды адам өмірін суреттеумен тығыз байланыста өрбиді. Әдебиет
өмірден туады: өмірді бейнелейді, ол өмір игілігі үшін батыл күрескер...
Жазушы ғасырларға сүңгіп, талай заманалардың, дәуірлердің адамдарының жанды
образын жасауға, сырын ашуға ерікті [19, 3 б.]. Жазушы Д. Досжанов
өнегелі өмір иелері, тарихи тұлғалар тағдырын жайлы көп жазды. Қаламгердің
Шоқанның қабірі атты шағын әңгімесі зерттеуші-ғалым Шоқан Уалихановтың
асыл арманының көрінісі десек те болады.
Өмірдің ақиқат шындығын қаламгер кейіпкер мінезі арқылы да ашып
көрсетеді. Объективтік шындық қанша маңызды, қызықты болғанымен, ол
қаһарманның мінез шындығымен бірлестікте берілмесе ақиқат жартыкеш
көрінеді [20, 25 б.]. Қазақ қаламгерлері Ә. Кекілбаев, Д. Исабеков,
М. Мағауин, С. Мұратбеков, Т. Әлімқұлов шығармаларында
бейнеленген өмір шындығы адамның ішкі мінезін, болмыс-бітімін ашу арқылы
жүзеге асып отырған.
Өнердің ең алды – сөз өнері [21, 7 б.]. Сөз өнері адам тағдырын, оның
ішкі әлемінің небір қалтарыстарын берумен құнды. Әдеби шығарманың қасиеті
жазушының адам өмірін қаншалықты терең, нәзік суреттеуімен өлшенбек.
Әдебиеттану ғылымындағы ең басты және өзекті мәселелердің бірі –
образ және образдылық, әдебиеттің объектісі – өмір болғанда, предметі –
адам [1, 20 б.]. Олай болса, көркем әдебиеттегі туындылардың барлығының
да адам тағдырынан айналып өтіп кете алмайды. Жалпы өнердің барлық
түрі де адам өмірімен тығыз байланыста өсіп-өркендеп отырады. Бірақ өнер
атаулының ішінде адам өміріне, адамның ішкі жан әлеміне терең үңіліп,
оған сөз арқылы жан бітіретін құдіретті өнер – көркем сөз өнері ғана.
Суреткер өз шығармасында не жайлы, қандай өмір шындығы жайлы ой толғағанда
да, басты шындықты адам образы арқылы ғана ашып береді, тек сол арқылы ғана
бейнелеп отырған дәуір тынысын танытады. Өйткені көркем шығармаға өзек
болатын өмір шындығы да адамдікі, адам өмірінің шындығы [18, 156 б.].
Әдебиет зерттеушісі Л. И. Тимофеев образ туралы былай дейді: Образ –
эстетикалық мәні бар, ойдан шығару арқылы әрі нақты, әрі жинақты жасалған
адам өмірінінң әсем суреті [22, 60.]. Образ туралы түсініктің мағынасы
кең. Өнердің басқа түрлерінде де образ туралы ұғым бар. Бірақ өнер
атаулының ішінде әдеби образдың мәні мен маңызы зор. Себебі ол сөз арқылы
жасала отырып, оқырман ойына ой салып, санасын сәулелендіреді. Әдеби образ
– өнердің өзге түрлеріне қарағанда сөз арқылы берілетін образ [22, 22
б.].
Кейіпкер бейнесі туралы сөз қозғағанда адам характерінің
әдебиеттегі көрінісі шет қалмауы тиіс. Адам ең алдымен жеке тұлға. Оның
өмірге деген жеке қөзқарасы бар, өзіне ғана тән дүниетанымы қалыптасқан.
Оны өзгеден ерекшелеп тұратын мінез-құлқы кейіпкердің даралық
сипатын айқындайды. Олай болса, образ жасаудағы шығармашылық қадам
ең алдымен адам мінезін, оның болмыс-бітімін ашуға негізделуі тиіс.
Образ – адам өмірінің суреті, ол ең алдымен адам характерін жасауға
негізделеді [22, 38 б.]. Сондай – ақ әдеби кейіпкер бейнесін сомдау
арқылы жазушы өзінің адам туралы түсінігін де танытады. Әдеби кейіпкер
арқылы жазушы өзінің адамға берген бағасын білдіреді [23, 5 б.].
Адамның болмыс-бітімін, ішкі дүниесін терең тану, оны көркем пайымдау
күрделі құбылыс. Адам тағдырын ой таразысынан өткізіп, оған әдеби тұрғыдан
көркем талдау жасау үшін жазушы адам жанының зерттеушісі болуы тиіс.
...адам – әдебиеттің жүрегі, адам өмірін бейнелеу – әдебиеттің түбегейлі
мақсаты [24, 194 б.].
60-80 жылдардағы қазақ жазушылары шығармашылығының ең бір құнды тұсы
да – осы адам әлемінің ішкі дүниесін тереңдікпен көркем бейнелеуінде.
Қаламгерлер өз шығармаларында адам тағдырын сөз етіп қана қойған жоқ, сол
арқылы өмір шындығын, кезең келбетін қатар қоя, көркем шындыққа айналдырды.
Көркем шындық өнер мен өмірдің күрделі байланысынан туындайтын ақиқат
болса, болмысты көркемдік жолмен игерудің эстетикалық көрінісі – образ
да қаламгердің сан алуан құбылыстарға байланысты түйген байлам
толғамдарын өрелі сезіммен өрнектей жеткізетін биік шеберлік өлшемімен
сабақтас. Кез келген образдың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Көркемдік тәжірибе және ақындық шеберлік
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі
Қазақ прозасындағы фольклорлық сарындар
Әдебиет сабағындағы жаңа әдіс-тәсілдер
«Қазақ прозасындағы этно-фольклорлық сарындар сипаты»
Қазақ прозасындағы жатсыну мәселесі экзистенциализм
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»
Аударма өнері және көркемдік – эстетикалық, шеберлік проблемалары
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы
Кейіпкер мінезін беруші тілдік тәсілдер және олардың зерттелу жайы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь