Шығындар есебін ұйымдастыру және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау негізінде басқару есебін тиімді ұйымдастыру және бюджет жасауды жетілдіру ("АГС сервис" ЖШС мысалында)

Кіріспе
1 Кәсіпорындағы өндірістік шығындар және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың теориялық негізі
1.1Кәсіпорын шығындарын есептеуді басқару мен ұйымдастырудың теориялық негізі
1.2 Кәсіпорындағы өндірістік шығындарды есепке алу мақсатында жіктеу және оның экономикалық маңызы.
1.3 «АГС сервис» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің құрылымы мен экономикалық сипаттамасы.
1.4 Ұйымның есеп саясаты мен шығындардың қарастырылуы
2 Өндірісте өнімнің өзіндік құнын есептеу түрлері мен калькуляциялаудың абзорпшен.костинг әдісін қолдану
2.1 Өндірістік үрдістер басқару есебінің объектісі . шығындар есебінің мәнін анықтау
2.2 Өндірістік есеп . өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен шығын есебінің біртұтас үрдісі.
2.3 Өндіріс шығындарын бухгалтерлік есепте абзорпшен.костинг әдісін пайдалану тәсілі.
2.4 Өндірістік шығындар есебін калькуляциялаудың түрлері
3 "АГС сервис" ЖШС.нің өндірістік шығындарды азайту жолдарын анықтауды жетілдіру шаралары
3.1 Ұйымның өндірістік шығындарын талдау және оны азайту резервтерін анықтау жолдары
3.2 Кәсіпорындағы өндіріс шығындарын талдау және оны жетілдіру жолдары
3.3 Өнімнің өзіндік құнының қалыптасуын талдау шаралары және оны жетілдіру
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Елбасының Жолдауы Қазақстанды жеделдете жан-жақты жаңғырта жаңарту жолы таңдалып алынғандығын көрсетеді. Яғни, жаңа бәсекелестік артықшылықтар қалыптастыру арқылы елімізді жаһандық экономикадағы дағдарысқа бағытталған мемлекеттік саясат қабылданып, онда көрсетілген міндеттердің орындалуы баяндалып келеді.
Әрбір облыстағы пилоттық жобалар бойынша бой көтеріп жатқан өндіріс орындары жолдауда көрсетілген басты міндеттердің орындалуының айғағы.
Бүгінде нарықтық қатынастар жағдайында Қазақстан Республикасында шаруашылық жүргізуші субъектілер заңды және экономикалық дербестік алды. Бұл олардың өзіндік және әлеуметтік даму бағдарламалары мен жоспарларын құру әрекеттеріне, баға белгілеудегі стратегиясын анықтаудан, ұйым басшыларының басқарушылық шешімді қабылдауға асқан жауапкершілікпен қарауынан байқауға болады.
Қазақстан халықаралық есеп жүйесіне көшкеннен кейін жағдай жақсы жағына өзгеріп, бухгалтерлік – басқарушылық есептің біртұтас жүйесіндегі әдістерді интеграциялауға мүмкіндік алды. Бүгінгі күні әртүрлі оперативті экономикалық шешімдерді қабылдау үшін менеджерлер мен басшыларға кәсіпорынның өндірістік әрі қаржылық жағдайы туралы шындыққа жанасымды мәліметтер керек екені бәрімізге мәлім. Міне осы жағдай бухгалтерлік есептің екіге (қаржы және басқару есебі) тармақталуына әкеліп отыр.
Алайда, барлық елдерде қаржы есебін жүргізу арнайы жалпыға бірдей қабылданған қағидалармен, жағдайлар тәртіптер мен стандарттармен реттеледi, оларды сақтау есепті мәліметтерді қалыптастыру кезінде міндетті болады. Ал, қаржылық есеппен салыстырғанда, басқару есебін жүргізу заңмен немесе басқалай жағдайлармен реттелiнбеген.
Басқару есебі ұйымдастырудың әдістері мен қағидаларын енгізу қиын, күрделі және жауапты қызметті талап етеді. Бұл Қазақстанда біріңғай нормативті-құқықтық базаның және басқару есебінің даму концепциясының болмауына байланысты. ҚР «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» Заңында бухгалтерлік есепті қаржылық және басқару деп бөлу қарастырылмаған. Осыған орай, ТМД елдерінің тәжірибелі экономистері кәсіпорынның өндірісіне басқару есебін енгiзудiң әр түрлі нұсқаларын жасаған. Бірақ Қазақстанда қазіргі таңда өндірістік кәсіпорындарда басқару есебін ұйымдастырудың қандай да бір жобалары жоқ.
Біздің пікіріміз бойынша, басқару есебін ұйымдастыру деп ұйым басшыларының, басқару функцияларын тиімді атқарулары үшін, ішкі пайдаланушыларды ақпаратпен қамтамасыз ету мақсатында, басқару (өндірістік) есеп жүйесін үнемі реттеу мен жетілдіруге арналған мақсатты бағытты қызметі болып табылады.
1. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлiк есепке алу және қаржылық есеп беру туралы» Заңы. 28.02.2007 жыл.
2. Қазақстан Республикасының «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша серіктестіктер туралы» №436- 16-шілде 1999 жылғы Заңы.
3. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2009 жылғы
9 тамыздағы № 233-ө өкімімен бекітілген Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттарын жедел енгізу жөніндегі 2009 жылға арналған іс-шаралар Жоспары
4. Бухгалтерлiк есептiң типтiк жоспары, Қазақстан Республикасының Қаржы министрлiгi, Алматы 2009ж.
5. Бухгалтерлiк есептiң ұлттық стандарттары-2. Алматы, 2009 ж.
6. Қаржылық есеп берудiң халықаралық стандарттары, 2005 ж.
8. Ахапов С.А. Эффективность общественного производства. Три уровня анализа: народнохозяйственный, региональный, хозрасчётный. М., 1987. -165с.
9. Абалкин JI.H. Конечные народнохозяйственные результаты: сущность, показатели, пути повышения. М., 1982. -184 с.
10. Әбдіманапов Ә., «Бухгалтерлік және қаржылық есеп принциптері». Оқулық, - Алматы 2009 ж
11. Бланк И. А. Управление прибылью. -К.: «Ника-Центр», 1998. 544 с.
12. Буздалов И.Н. Собственность и рынок // АПК: Экономика, управление.1993. №. 1. - С.41 -50.
13. В.Г. Артеменко, В.В. Остапова «Анализ финансовой отчетности – Москва: Омега-Л, 2007
14. Ван Хорн Джеймс К., Вахович мл. Джон М. Основы финансового менеджмента, 11-е издание. Пер. с англ. М.: Издательский дом «Вильяме», 2001.-С.575-585.
15. Васина А. А. Финансовая диагностика и оценка проектов. С-Пб.: Питер, 2004.-С.148-152.
16. Назарова В. Л., Фурсов Д. А., Фурсова С. Д. Управленческий учет:
Учебник. Алматы: Экономика, 2004. - 308 с.
17. Вечканов B.C., Вечканов Г.С. Ускорение и эффективность производства. -Ленинград. -1989. 207 с.
18. Горбашко Е., Ленквист Р. Калькулирование себестоимости на предприятиях // Транзитная экономика. -1999. №1. - С.27.
19. Дасковский В.Б., Киселёв В.Б. Измерение экономической эффективности производственно-хозяйственной деятельности. М.: изд. Колос ИТЧПП, 1986,68
20. Друри К. Введение в управленческий и производственный учет: Учеб. пособие для вузов – М.: Аудит,ЮНИТИ, 1998. – 783 с.
21. Друри К. Управленческий и производственный учет: Учебник. Пер. с англ. -М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2003. -1071 с.
22. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау / Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001 ж.
23. Жапаров К. Ж., Ладаненко Е. И, Жапаров Т. К. Бухгалтерский учет в условиях рынка. Талгар: Республиканский издательско-методический центр, 1998.-208 с.
24. Жумагалиева Ж. Г., Манапова Ш. М. Издержки производства и принятие управленческих решений // Бухгалтерский учет и аудит. 1999. - №6. -С.37-41.
25. Скоун Т. Управленческий учет. Пер. с ант. / Под ред. Эриашвили. М: Ауцит, ЮНИТИ, 1997. - С.27.
26. Калденбергер А. Учет затрат на производство и формирование себестоимости продукции.Файл бухгалтера №34, август 2009г.
27. Карпова Т. П. Управленческий учет: Учебник для вузов. М.: ЮНИТИ, 2003.-350 с.
28. Каверина О. Д. Управленческий учет: системы, методы, процедуры. М.: Финансы и статистика, 2003. - 352 с.
29. Кейлер В. А. Экономика предприятия: Курс лекций. М.: ИНФРА-М; Новосибирск: НГАЭиУ, «Сибирское соглашение», 1999. -132 с.
30. Коллас Б. Управление финансовой деятельностью предприятия: проблемы, концепции и методы. -М.: Финансы, 1997. 576 с.
31. Кондраков Н. П., Иванова М. А. Бухгалтерский управленческий учет: Учеб. пособие. М.: ИНФРА-М, 2003. - 368 с.
32. Курс переходной экономики/ под ред. Абалкина Л.И. М.: 1997. - 640 с.
33. Львов Д. К обновлению ориентиров экономической политики // РЭЖ. 1996 -№ 10.-С.З-15.
34. Курс экономического анализа/Под ред. М.И. Баканова и А.Д. Шеремета. - М.: Финансы и статистика, 2004.
35. Липсиц И. В. Коммерческое ценообразование: Учебник для вузов. М.: Издательство БЕК, 1997. - 368 с.
36. Майданчик Б.И., Карпунин М.Б., Любенецкий Л.Г. и др. Анализ и обоснование управленческих решений. - М.: Финансы и статистика, 2003.
37. Майталь Ш. Экономика для менеджеров: десять важных инструментов для руководителей. М. :-Дело, 1996. - 416 с.
38. Мишин Ю. А. Управленческий учет: управление затратами и результатами производственной деятельности: Монография. М.: Издательство «Дело и Сервис», 2002.-176 с.
39. Мюллер Г., Гернон X., Миик Г. Учет: международная перспектива: Пер. с англ. – М.: Финансы и статистика,1992.-136 с
40. Нидлз Б. и др. Принципы бухгалтерского учета / Б. Ниддз, X. Андерсон, Д. Колдуэлл. Пер. с ант. / Под ред. Я.В. Соколова. Изд. 2-е, стереотип. М.: Финансы и статистика, 1999. - 496 с.
41. Higgns Н.А. Responsibility Accounting // The Arthur Andersen's Chronicle. Chicago. April, 1952. C.8-9.
42. Николаева О. Е., Шишкова Т. В. Управленческий учет. М.: УРСС, 2000. -368 с.
43. Нуреев Р. М. Курс микроэкономики: Учебник для вузов. М.: Издательская группа НОРМА-ИНФРА-М, 1999. - С.192-200.
44. Нурсеитов Э.О. Учебно-праткическое пособие по применению МСФО.Алматы:ЦДБ, 2006.-416с.
45. Сатенов Б. И. Классификация затрат по системе «директ-костинг» // Бухгалтерский учет и аудит. 2002. - №3. - С.42-54.
46. Сатмурзаев А. О некоторых подходах к калькулированию себестоимости в системе управленческого учета // Транзитная экономика. 2004. - №3. -С.33-45.
47. Сатубалдин С. Учетные системы транзитной экономики. Том 2. Избранные научные труды. Алматы: «GAUHAR», 2003. - 320 с
48. Современная экономика: Общедоступный учебн. курс. Ростов-на-Дону: Издательство «Феникс», 1996. - 608 с.
49. Стуков С. А. Система производственного учета и контроля. М.: Финансы и статистика, 1988. - 223 с
50.Тайгашинова К.Т. Управленческий учет: Учебное пособие.-Алматы:Экономика, 2008. -333с.
51. Тулегенов Е.Т. Басқару есебі. - Алматы: Экономика, 2008.
52. Управление затратами на предприятии: учебное пособие. Изд. 2-е, перераб. и доп. / Лебедев В. Г., Дроздова Т. Г., Кустарев В. П., Асаул А. Н., Осорьева И. Б. / Под общ. ред. Г.А. Краюхина. С-Пб.: Издательский дом «Бизнес-пресса», 2003.-256 с.
53. Управленческий учет / Под ред. В. Палия и Р.Вандер Вила. - М.: ИНФРА-М,1997 – 480 с.
54. Управленческий учет: Учебное пособие / Под ред. А. Д. Шеремета. М.: ФБК-ПРЕСС, 1999. - 512 с. (Серия «Академия бухгалтера и менеджера»).
55. Хайман Д. И. Современная микроэкономика: анализ и применение. В 2-х т. Т. 1. Пер. с ант. М.: Финансы и статистика, 1992. - С.236-247.
56. Хамидуилина Г. Р. Управление затратами: планирование, учет, контроль и анализ издержек обращения.-М.: Издательство «Экзамен», 2004.-352 с.
57. Хейне П. Экономический обзор мышления. М. Изд.Новости, 1991,9 с.
58. Долан Э. Дж., Линдсней Д. Микроэкономика. Санкт-Петербург,1994, -448с
59. Хорнгрен Ч. Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: управленческий аспект. Пер. с ант. / Под ред. Я.В. Соколова. М.: Финансы и статистика, 2000. -416 с.
60. Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: управленческий аспект: Пер. с англ./Под ред. Я.В.Соколова. М.: Финансы и статистика, 1995,- 416 с.
61. Шмидт О. И. Организация учета затрат на производство и калькуляция себестоимости продукции // Бухгалтерский учет и аудит. 1999. - №2. -С.25-30.
62. Дюсембаев К. Ш., Сатенов Б. И. "Дирекг-костинг": Теория, методология и практика. -Ал маты: Экономика, 2002.
63. Шебалин Е.М., Кричевский Н.А., Карп М.В Как избежать банкротства. - М.: ИНФРА - М, 2002.
64. Шеремет А. Д., Сайфулин Р. С. Финансы предприятий. М.: ИНФРА - М, 1997.-343 с.
65. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРАМ, 1995.
66. Энтони Р., Рис Дж. Учет: ситуации и примеры. Пер. с англ. / Под ред. и с предисл. А. М. Петрачкова. Изд. 2-е, стереотип. М.: Финансы и статистика, 2001. - 560 е.: ил. - (Серия по бухгалтерскому учету и аудиту).
67. Экономика предприятия: Учебник / Под ред. проф. Н.А. Сафронова. М.: «Юристъ», 1998.-584 с.
68. Управление затратами на предприятии // Г.Г. Серебренников, учебное пособие// Тамбов, изд. ТГТУ, 2007г.,25с
        
        Кіріспе
Елбасының Жолдауы Қазақстанды жеделдете жан-жақты жаңғырта жаңарту
жолы таңдалып алынғандығын көрсетеді. Яғни, жаңа бәсекелестік ... ... ... жаһандық экономикадағы дағдарысқа бағытталған
мемлекеттік саясат ... онда ... ... орындалуы
баяндалып келеді.
Әрбір облыстағы пилоттық жобалар ... бой ... ... өндіріс
орындары жолдауда көрсетілген басты міндеттердің орындалуының айғағы.
Бүгінде нарықтық қатынастар жағдайында ... ... ... ... ... және ... ... алды.
Бұл олардың өзіндік және әлеуметтік даму бағдарламалары мен жоспарларын
құру ... баға ... ... ... ... басқарушылық шешімді қабылдауға асқан жауапкершілікпен
қарауынан байқауға болады.
Қазақстан халықаралық есеп ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік – басқарушылық есептің біртұтас жүйесіндегі әдістерді
интеграциялауға мүмкіндік ... ... күні ... ... ... ... үшін ... мен басшыларға
кәсіпорынның өндірістік әрі ... ... ... ... жанасымды
мәліметтер керек екені бәрімізге мәлім. Міне осы ... ... ... ... және ... ... тармақталуына әкеліп отыр.
Алайда, барлық елдерде қаржы есебін жүргізу арнайы жалпыға бірдей
қабылданған ... ... ... мен ... ... сақтау есепті мәліметтерді қалыптастыру кезінде міндетті болады.
Ал, қаржылық есеппен салыстырғанда, басқару есебін жүргізу ... ... ... ... есебі ұйымдастырудың әдістері мен қағидаларын ... ... және ... ... ... ... Бұл Қазақстанда біріңғай
нормативті-құқықтық базаның және басқару ... даму ... ... ҚР «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы»
Заңында ... ... ... және ... деп бөлу қарастырылмаған.
Осыған орай, ТМД елдерінің тәжірибелі экономистері кәсіпорынның өндірісіне
басқару есебін енгiзудiң әр түрлі ... ... ... Қазақстанда
қазіргі таңда өндірістік кәсіпорындарда басқару ... ... да бір ... ... ... ... ... есебін ұйымдастыру деп ... ... ... тиімді атқарулары үшін, ... ... ... ету мақсатында, басқару
(өндірістік) есеп ... ... ... мен жетілдіруге арналған мақсатты
бағытты қызметі болып табылады.
Басқару есебін ұйымдастыру, ұлттық қажеттілікке сәйкес және өндірістік
кәсіпорындарының ... ... ... ... ғылыми қағидаларға
негізделуі керек. Жалпы шығындар мен табысты талдау негізінде өндірістік
кәсіпорындарда ... ... ... ... қағидаларын
қалыптасыруға мүмкіндік берді. ... әр ... ... ... ... бәсекелестiк жағдайда, басқарушылық шешiмдi
қабылдауға мүмкiндiк беретiн, iшкi есеп және ... ... ... ... де бар. ... ең ... кәсiпорын оның құрылымдық
бөлiмшелерiн басқару мақсаты үшiн қажет мәлiметтердi ... ... ... ... ... ... жауап бередi. Сондықтан ақпаратты iшкi
пайдаланушылардың, олардың басқару ... ... ... негiзiн жасау сұрақтары ерекше өзектi және маңызды ... ... ... ... жеке ... ... және ... ерекше салалық, өндiрiстiк және технологиялық ерекшелiктерiне
ие, шағын кәсіпорындар және жауапкершілігі ... ... ... шешім қабылдауда жеткiлiксiз ақпараттар бойынша жасалған шешімнің кері
әсері ететіндігі.
Елбасымыз басқа елдердің ... ... мен ... сондай-ақ
халықаралық нарықтарға қатысатын трансұлттық корпорацияларға ... ... ... ... зор өндірістерді, соның ішінде ішкі
нарықты дамыту жөнінде жасалаған ... ... баға ... ... ... ... ... қарастыру қажеттілігін атап
көрсетті. Сонымен қатар, Қазақстанда халықаралық бәсекеге ... жете ... ... ... жаңа өндірістерді дамыту
қажеттігі мен ... ... ... ... әрі ... әзірлеу қажеттілігіне аса назар аударылды.
Дегенмен, бүгінгі нарықтық экономиканың жағдайында бухгалтерлік есепті
жүргізу басқару жүйесінің ең маңызды және ... ... ... ... есеп ... хал ахуалын, экономикалық жағдайын анықтап
негізгі міндеттерді ... ... ... жүйе болғандықтан
өндірістік саланы алатын болсақ, ең алдыңғы ... ... өнім ... зор мән бере отырып , өндіруге кеткен шығындардың
ауқымын неғұрлым ... және ... ... ... әрі дәл анықтау
міндетті шарт.
Осы мәселеге орай кәсіпорын өндірістік шығындарды есептеу жолдарын дұрыс
жүйеге ... ... ... ... қызметін басқарудың
заңдылықтары халық шаруашылығында өркендеуіне жол береді.
Нарықтық экономиканың нағыз ... келе ... ... күрделі
экономикалық механизмді басқару өндірістегі тура, әрі нақты жүргізілген
есеп арқылы ғана ... асуы ... ... ... ... ... екі
үлкен өзекті мәселелері бар:
Біріншісі – ... ... мен ... ... ... ... қатынастардың дамуы жағдайында басқару жүйесінің
алдында тұрған жаңа міндеттерді шешуге қайта бағытталуында.
Екінші маңызды ...... ... ... ... ... өндірістік шығындар туралы ақпараттар алудың дәстүрлі
емес жаңа жүйесін құру, ... ... ... калькуляциялаудың, қаржылық
нәтижелерді анықтаудың қазіргі тәсілдерін ... ... ... ... ... ... ... болжау және реттеу үшін
қолданылуы. Қазіргі кезде біздің мемлекетіміз Кеден Одағына кіру барысында
бәсекеге қабілетті ... ... ... ... ... ... басым салаларды, яғни отандық өндірісті дамытуға
кірісе бастады. Ал отандық өндірісті, сол ... ... ... ... ... нарықтардағы бәсекелестік қабілеттілігін дамытудың маңызды
шарттарының бірі шаруашылық құрылымдардың ... және ... ... ... ... ету болып табылады. Олардың тиімділігін көтерудің
бірден бір жолы – оның қызметін ... ... ... ... дер ... шығындар көлемін реттеуге уақытылы шара қолдану
болып табылады.
Сонымен, кез-келген шаруашылықтың экономикалық қызметінің ... ... ... ... ... ... реттеуге қажетті. Бұған қоса,
жалпы бүкіл әлемдік дағдарыс кезінде кез ... ... ... ... ... ... ... калькуляциялауға және оның
тиімді әдістерін қолдану – ... ... ... ... ... өндірістік шығындарды басқару, есептеуді ұйымдастыру мен
оны бөлу мәселелерін көптеген ғалымдар мен ... ... ... Олар С.С. ... Л.И. Абдильдина, К.К. Абуов, К.Ш. ... ... И.Л. ... A.A. ... Ж.С. ... ... К.Т.Тайғашынова, A.C. Тлепова, ресейлік ... - ... М.П. ... Г.М. Гриценко, М.З. Головатюк, И.Г. Ушачев, Т.П.
Карпова, О.Д. Каверина, Г.М. Лисович, В.Г. ... Ю.А. ... O.E. ... Т.В. ... және ... ... - зерттеушілер - К. Друри, Дж.
Фостер, Ч.Т. Хорнгрен, Р. Энтони, А. Ярушва және тағы ... ... ... ... ... ... ... және
практикалық ұсыныстар жасау, шығындар есебін ұйымдастыру және өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялау негізінде басқару ... ... ... ... ... жетілдіру болып табылады.
Зерттеудің пәні мен объектісі "АГС сервис" ... ... ... ... алу және ... ... жүйесін
анықтайтын әдiстемелiк және практикалық ... ... ... ... ... ... ... жұмысы
бойынша 1 ғылыми мақала жарияланды.
Зерттеуге әдiстемелiк және экономика ... ... ... ... ... алу, ... ... экономика, отандық және шетел ғалымдарының ... ... есеп ... ... ... қаржы есеп беруiнiң ... ... ... ... есеп беру және ... реттейтiн нормативтiк құжаттары қызмет еттi.
Диссертациялық жұмыс экономикалық әдебиеттерді ... ... ... ... құжаттарды талдау негiзінде, "АГС ... ... ... нақты материалдары негізінде
жасалған.
Қорғауға шығарылатын ... ... ... ... ... ... ... нәтижелер алынған:
– кәсіпорынның жедел мәлiмет әзiрлеуiндегi ... ... оның ... ... ұғымы анықталынып алынған;
– басқаруды есепке алу жүйесiн құрастыруға арналған ақпараттық ... ... ... шығындарының классификациясы анықталып алынған;
– аналитикалық мүмкiндiктерді және басқаруды есепке алу бақылау
функциясын ... ... ... ... ... және ... ... шығындардың есепке
алуды ұйымдастыру дәлелденген және шығындарды басқарудың әдiстемесі
және газ құбырларын жөндеу жұмысының бәсекелестігін қамтамасыз етудегi
шығындардың ... ... ... ... ... мүмкiндiгi
және есептеуі бойынша ұсыныс жасалынған;
Жұмыстың ғылыми және тәжірибелік маңыздылығы. Зерттеудiң ... ... ... ... өзіндік ... ... ... оның ... және ... ... ... алу жүйесi және бюджет жасауды ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық ұсыныстарды енгiзу ... ... ... ақпараттық мүмкiндiктерiн жоғарылатуға мүмкiндiк
туғызады.
Диссертациялық жұмыстың өзектілігі диссертациялық жұмыс тақырыбының
таңдалуына себепші бола ... ... ... ... ... дамуына әсер етуші ... ... ... ... ... болудың қажетті шарты ... ... ... қызметінің динамикалық дамуын болжау, оның
шығындарының ... ... ... ... және оның ... ... ... жоспарлау және мөлшерленген жағдайға жеткізу.
Аталған мақсатқа сәйкес диссертациялық ... ... ... алға
қойылды:
- ... ... ... ... ... кәсіпорынның өндiрiстiк және технологиялық ерекшелiктерiнің
басқарушылық есептi ұйымдастыруға және оның ... ... ... ... ... абзорпшен-костинг әдісі бойынша есеп жүргізу
әдістемесін ұсыну;
- басқарушылық есеп ... ... ... ... ... ... жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау;
- басқарушылық есепте талдау ... ... ... ... осы ... ... ... кәсіпорын қызметінің
тиімділігін арттыру екендігіне зерттеу арқылы көз жеткіземіз.
1 ... ... ... және ... ... ... теориялық негізі
1.1Кәсіпорын шығындарын есептеуді басқару мен ұйымдастырудың теориялық
негізі
Бүгінгі күні еліміздегі экономикалық ... ... ... ... ... ... алдымыздағы үлкен міндет. Міндетті
орындау мақсаты кəсіпорынның ішкі жəне ... əсер ... ... ... ... Яғни қаржылық талдау үрдісінде нақты ... ... ... ... ... тиіс.
Шығарылатын өнімге сұраныс, белгілі бір жағдайлар мен талаптарда өнімді
өткізу мүмкіншілігі, бұл өнімнің ... ...... ... негізгі өндіріс, өндірістің ... ... ... мен ... бір өнімді шығарудың тиімділігі жəне т.с.с.
жайлы ақпарат көздері болашақта кəсіпорынның табыстылығының кепілі болады.
Кəсіпорынның қызметін басқару табыс алуға ... ... ... ... ... тауар өндірушінің бəсекеге қабылетті болуымен
байланысты басқару есебінің теориялық жəне əдістемелік негізінің ... ... ... ... ... ... ... үкіметі кезеңінде кəсіпорындар жоспарлау, бухгалтерлік есеп жəне
экономикалық талдаудан көп тəжірибе жинақтады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... негіздегі
орталықтандырылған жоспарлы экономика ... ... жəне ... ... ... кейін, кəсіпорындар өз
қызметінің нəтижесіне толық жауап беретін дербестік алып, экономикалық жəне
құқықтық жағынан да ... ... ...... ... арттыруда басқарудың жауапкершілігі арта түсті. ... пен ... ... ... қол ұшын беру ... Өндірістік – шаруашылық қызметтің келелі мəселелерін тиісті ақпарат
негіздерінде жəне оларды талдау ... ... ... ... ... ... ... құру негізінде шешуге тура келді.
Бірақ, ұйымдық нысандар тұрғысынан кəсіпорындар ішінде бұрынғыдай
жоспарлау ... қана ... ... оның мəні ... ... ... сонымен бірге өндірістік-қаржылық қызметтегі басқару есебінің ролі
күшейтілді[17].
Дегенмен де, түбегейлі өзгерістер, ең алдымен бұрынғы ... ... жəне ... ... басқару үшін экономикалық ақпаратты
қалыптастыру мен пайдалану жүйесінде қажет болды. Қазіргі жағдайда ... мен ... ... ... ... ... ... жаңа жолдарын құру, жедел талдау үшін алынатын
мəліметтердің жеделдігі мен ... ... ... емес ... – қазіргі шаруашылық қызметтің бухгалтерлік есебі мен бақылауының ... ... ... бірі ... ... ... ... жүйесі барлық деңгейдегі менеджерлерді
жедел ақпараттармен қамтамасыз ... ... ... ... ерекшеліктеріне
орай, құрылымдарды ішкі басқару үшін жедел ақпарат ұсынуға мүмкіндігі
төмен. ... ... ... ... ... ... – талдамалы ақпараттар негізінде іске асырылады. Ұйымдарда оның
құрылымдық ... ... ... ... жоспарлау
аналитикалық есептеулер, ішкі есеп ... ... ... ... ... ... ... арналған ақпараттар жүйесі бүгінгі күнге
қарағанда көлемді түрде ұсынылуы керек. Өндірістік ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру,
автоматтандыру қажет. Бүгінде ақпарат кəсіпорындарда, соның ішінде, оның
құрылымдық ... ... ... ... ... есеп
мəліметтері бойынша дайындалатындықтан ақпарат өндірістік, технологиялық
операцияларды табысты орындау үшін, тек қана ішкі ... ... ... ... қысқа жəне ұзақ мерзімді кезеңдегі өндірісіне ... үшін ... ... ... болып табылады.
Ресей ғалымдары А.Д.Шеремет пен Н.П.Кондраков осы мəселе жөнінде:
“Отандық тəжірибеде ... ... ... ... элементтері кеңінен
қолданылмайды” деп атап көрсетеді. Мысалы, оған:
− бухгалтерлік есепке ... ... ... жəне ... ... ... ... есепке (жедел есеп беру);
− экономикалық талдауға (өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындауды бағалау жəне т.б.)
кіреді.
Сонымен бірге, отандық тəжірибеде ... ... ... əлі ... нақты шығындардың болжамды шығындардан ауытқуы анықталмайды.
Басқару ... ... ол ... ... ... қалыптасқан, сондықтан оның негізгі мазмұны болашақтағы жəне
өткен кезеңдердегі өндіріс шығындарының əр түрлі жіктелімдік ... ... ... ... кері ... бұл басқарау есебіне жетік мəн
берілмеуінде болып отыр. Бұл ... ... ... ... министрлік бойынша жоспардың орындалуына бақылау жасаудың
орталықтандырылуына бағытталуымен түсіндірілсе, жұмыс түрі ... ... ... ... ... анықталмаған. Кəсіпкерлік қызметтің
тиімділігін жоғарлату, қатаң бəсекелестік жағдайында өмір сүру ... ... ... жəне т.б. ... қолға алынбады.
“Шығындарды, жұмыс, қызметті есепке алудың тиімділігі мен оның ... ... ... ... аспекті тоталитарлық сипатта болып,
бухгалтер ... ... ... ие болды. Бұл тұрғыда
Өзбекстандық ғалым О. ... осы ... ... көзқарасымен
келісеміз, себебі ол: “Бухгалтерлік есептің негізгі функциясы кəсіпорынның
қаржылық жағдайына баға беруден гөрі, жоспардың орындалуына баға беру ... ... ... ... ғана ... деп ... ... ғалымдар, мəселен А.Д.Ларионов бұған кері дəлел
айтады: “Бухгалтерлік есеп өзінің мəні, табиғаты жəне ... ... ... ... ... ... А.Д. ... пікірімен
келісуге болады, себебі кеңестік есеп жүргізуде басқару ... де ... ... ... ... ... есеп ... басқару
жəне мемлекеттік бақылау ... ... ... ... ... ... ... басқару есебін жаңа құбылыс түрінде ... ... ... ... атқаратын жұмысы кеңес өкіметінің
кейінгі жылдарымен салыстырып қарағанда, 20-30 ... ... ... ... Сол ... бухгалтері есептік те, сондай-ақ жоспарлы –
талдамалық жұмыстарымен де айналысқан. ... ... ... мен ... ... ... ... елдердің даму
деңгейлерінде біртіндеп бухгалтерлік қызметтен жоспарлы жəне ... ... ... ... өкілеттіктің бір бөлігін беру
орын алды. Осының нəтижесінде бухгалтердің бұл ... іс ... ... ... ... есептік тіркеумен ... ... ... құру ... ... экономиканың пайдасына орталықтандырылған
басқару жүйесінен бас тартып, бірақ ... ... ... салдарынан –кəсіпорынның техникалық - өнеркəсіптік – қаржылық
жоспарының мəні жойыла бастағаны байқалды. Басқару ... ... ... ... қолданылған техникалық – өнеркəсіптік –
қаржылық жоспарды жасаудың ... ... ... ... ... басқару есебінің бір тұжырымдамасы концепциясы) – жауапкершілік
орталықтары бойынша ... ... ... яғни ... бір белесіндей
көрінген, ішкі шаруашылықтың есеп айырысуды енгізуге бірқатар табанды
талпыныстар жүргізілгенін байқаймыз.
Бірақ, ... ... тек ... ғана ... ... ... өндіру жəне өткізу немесе қызмет көрсетуді де басқаруға болады.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... сондықтан
ақпаратты дайындауды əр процестің ішіндегі жұмыс түрлері бойынша ... ... ... ... ... бухгалтерлік ақпараттарды
пайдаланумен қатар,жоспарлауға, талдауға, ... мен ... ... ... ... ... есеп ... бойынша аналитикалық
ақпараттардың кең кəлемін дайындау қажеттігі туындайды. Мұндай ... ... ... ... ... ұйымдастыру жəне жетілдіру
мəселелерін шешу үшін, қаржылық есеп пен ... ... бөлу ... есебін қалыптастыру қажет[20]..
Басқару есебін қалыптастыру мен дамытуда сəтті қадам болып, кəсіпорынның
жалпы бухгалтерлік есебінен калькуляциялық (басқарушылық) есепті бөлу қажет
болды. Екі ... ... ... ... жəне ... ... алдымен өндірістің ұлғаюымен, оны шоғырландырудың өсуімен, ... ірі ... ... ... ... коммерциялық
құпияларды сақтау кажеттілігімен байланысты болып келеді. Бұл белгілі бір
жағдайда біртұтас ұлттық шоттарды қалыптастыруға əсер ... ... ... ... бойынша, - деп жазады” А.М.
Карминский жəне т.б. – тек ... ... ... ... ... ... ... мен уақыттың 90 пайызына жуығы ... ал ... ... қалған уақыт бөлігі кетеді”. ... ... ... П.С.Безруких пен Н.П. Кондраковта растайды, жалпы экономикалық
ақпараттардың жиынтығында, 2/3 ... ... ... мəліметтерін
құрайды”, жəне олар басқару шешімдерін қабылдау үшін қажеттігін атап өткен.
Дегенмен, ... екі түрі де өз ... ... жүйелік элементтерінен
тұрады:
– алғашқы құжаттау мəліметтері бойынша ақпараттарды өңдеу;
– əртүрлі өндіріс сипатын ... оның ... ... ... ... ... орындау кезінде тура жəне кері байланысты
көздейтін жəне тағы басқа реттеуші ролін атқарады.
Жоғарыда атап өткендей оны ... үшін ... есеп пен ... жəне ... ... есеп беру ... айтсақ болғаны. Одан басқа, соңғы жылдары ақпаратпен хабардар
басшылар шаруашылық ... ... ... пен қаржылық қызметтердің
интеграциялануына байланысты, бухгалтерлік есептің дəстүрлі процедурасының
тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... Бүгінде
зерттеушілердің басым көпшілігі басқару мен қаржы ... ... ... ... ... ... ... ал ол өз кезегінде
басқарушылық процестерді ынталандырады. Бұл ... екі ... ... ... ... бірақ сонымен қатар есептің əр ... ... ... қызметтерді атқаруға арналған.
Қазақстандық тəжірибеде көрсеткендей, қаржы есебі сыртқа есеп берулерді
(негізінен салық салу мақсатында) жасауға арналған, ал басқару есебі ... ... ... үшін ... ... ... мəліметтері
басқарушылық мəліметтерінен ерекшелігі бар, бірақ дəл қазір қазақстандық
есепте ол жоқ. ... және ... ... ... ... ... жəне өзара уəделескен біртұтас компоненттерін білдіреді. ... ... ... маңызды ерекшелігі болып, олардың ... ... ... үшін ... түрінің əр қайсысында өзіндік ерекшеліктердің болуына қарамастан,
оның құру ... ... ... ... ... болады,
еңбастысы басқару жəне қаржы есебінде ағымдағы өндірісті басқару процесінде
біртұтас объектілер ... ... ... жəне ... өзі, ... жəне ... ресурстары негізге алынған. Сонымен, басқару есебі
өндіріс қызметін басқарудың ... ... ... ... ... ескере отырып, есеп жүйесін жетілдіру қажеттілігі
туындады. Осыған орай, басқару есебінің өзі ... ... ... ... ... керек[23].
Қазақстан Республикасында кəсіпорындарда қаржылық есеп берудің
халықаралық ... ... ... ... ... құру ... Қайта құрудың мақсаты, нарықтық экономиканың талаптары мен ... ... ... ... ... ... ... аталған талапқа сəйкес келтіру болып табылады.
Бұл мақсатқа – кəсіпорын өзін-өзі тиімді басқару үшін ... ... ... алса ғана жетеді.
Есеп жүйесін жетілдіру процесінде, біздің пікіріміз, басқару есебінің
мақсаты жалпы ... ... ... ... орны мен ... анықтау
болатын болса, онда төмендегідей міндеттер тұрғанын,яғни:
... ... озық ... пайдалану;
– теориялық мəселелерді шешуде қажеттілігі;
– əдістемелік мəселелерді қолданылуы;
– ұйымдастыру мəселелері.
Егер қаржылық есеп шаруашылық субъектінің есеп саясатында жəне қаржылық
есеп ... ... ... ... ... сақтаса,
басқару есебі бойынша маман есеп жəне ... ... ... ... өз ... ... тиіс.
Осыған орай, басқару есебі бір жағынан – бұл шаруашылық субъектісінің
ақпараттық жүйесінің бір бөлігі, ... ...... ... ... мен ... шешім қабылдау үшін ... ... ету, ... ... басқару мен бақылауға көмек беру,
белгіленген бағдарламаны орындау барысында ... ... ... ұйым ... ... ... ... бөлімшелердің қызметтерін (жұмыстарын) ... ... ... ... ... ... ... қаржы есебімен тығыз
интегралданған, өйткені шоттардың стандартты жоспарында өндірістік шығындар
есебі мен ... ... үшін ... ... қарастырылған. Біздің
елдегі нарықтық қатынастарға, барлық меншік ... ... ... жүргізудің жаңа əдістерін енгізуге бағытталып жасалып жатқан
шаруашылық механизм, ... ... ... ... есебінің барлық
басты элементтерінің пайда болуы жəне басқарушылық пен қаржылық немесе
қаржылы-экономикалық талдаудың қалыптаса ... ... ... есептің жүргізілінуінің бірнеше салаға ерекшелінуі,
яғни бұларда жəне ... да, ... ... ... ... ... (немесе туындайтындықтан), олар міндетті
түрде аталған салаға күрделі өзгерістерді əкеледі.
1.2 Кәсіпорындағы өндірістік шығындарды есепке алу ... ... оның ... ... бухгалтерлік есепті реформалауда жасалған ... бірі – ішкі ... жүйе ... ... ... ... табылады. Тиімді басқару принциптері мен есепті
ұйымдастырудың жаңа ... ... ... ... ... өндірушілерге неғұрлым жақын еуропалық құрылым алынды.
Нарықтық экономика ресурстың барлық материалдық, еңбек және қаржылық
түрлерін ұтымды ... ... олар ... ... ... ... етуі тиіс. Демек, жалпы есепті екіге ... ... ... есептеу жодарын анықтауға мүмкіншіліктерді
анықтаймыз.
Cурет 1-Шығындар есебінің анықталуы
Кәсіпорындағы басқару есебі қолда бар ресурстарын пайдалануды ... ... ... ... яғни ... ... ... оларды азайтудың тиімділігін арттыру маңызды.
Басқару есебінің негізінде ... ... және ... ... басқару жүйесін жетілдіру бағытталған.
Кәсіпорындағы басқару есебі міндетті іс-қызмет процестеріне тығыз
байланысты әдістемелерге негізделеді, оның ... ... ... ... ... бағалау және өнім мен өндірістің өзара тығыз байланысты
болғандықтан оның пайдалылығын бағалау ... ... ... ... ... ... ... – экономикалық субъектіні жоспарлау, бақылау және басқару
іс-әрекетін реттеу мен шешім ... ... ... ... ... ... ... теория мен практикада «Басқару есебі»
ұғымын, салыстырмалы ... ... ... жылдары ғана пайда болғанын
білеміз.
Басқару есебінің мәні – шығындар мен ... ... ... және ... ... даму ... үйлестіру
мен шұғыл басқару шешімдері үшін ақпаратты жүйелендіретін талдауға есеп
жүйесін бірыңғай қалыпқа ... ... ... ... – түрлі өндірістерден және шаруашылықтардан
(негізгі, көмекші, қосымша, қосалқы және эксперименттік) ... ... ... жекелеген өндірістік буындары бойынша жоспарлау және
шығындарды есепке алу мақсатында өндірілетін өнімнің атқаратын ... ... ... ... және қосымша өндірістер болып екіге
бөлінеді[42].
Негізгі өндіріске кәсіпорын шығаратын өнімдер, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ұсталық, престеу – машина жасау
зауыттарында) арналған шалафабрикаттарды дайындайтын өндірістер жатады.
Көмекші ... ... ... ... ... қатыспайды, бірақ
өнім өндіруге, қызмет көрсетуге, жұмыс ... ... ... ... ... және ... цехтар, электр-көліктік, сумен жабдықтау және
т.б.).
Қосымша цехтар (мақта қалдықтарынан тазартылған мақта өндіру ... ... ... қалдықтарын кәдеге жаратуға септігін тигізеді.
Қосалқы цехтар ... мен ... ... ... цехтар) негізгі материалдардан емес, бірақ негізгі және ... ... ... өнім ... ... ... ... үлгілерді дайындайды
және түрлі эксперименттік жұмыстарды атқарады.
Бұдан басқа кәсіпорында қызмет ... ... мен ... тұрмыстық қажеттілігін қанағаттандыратын шаруашылықтар (тұрғын-үй
коммуналдық шаруашылық, моншалар, кір ... ... ... Бұл
кәсіпорындар өнімді дайындауға, сондай-ақ ... да ... ... ... ... ... өз ... тигізеді.
Өндірістік есепті дұрыс ұйымдастырудың кез-келген кәсіпорын үшін маңызы
зор. Өндірістің бухгалтерлік есебін ұйымдастыру көбіне өндірістің ... ... ... ... ... ... және ... өндіріс
болып үш топқа (тұрпатқа) бөлінеді.
Жеке-дара (жекелеген) өндіріс – өнім ... ... ... ... ... тапсырыстарымен дайындалатын өндіріс. Бұл ауыр
машина жасауға, кеме жасауға, бірегей ... мен ... ... Оның мынадай ерекшеліктері бар: ондағы цехтар нақты бір салаға
мамандандырылмайды; субъект пен ... ... ... ... ... ... көп ... болуымен ерекшелінеді; дайындық-
қорытындылау жұмыстарына кететін шығындардың деңгейі салыстырмалы ... ... ... болады; өндірістің басқа да тұрпаттарына қарағанда
өндірістік цикл ұзақ болып келеді. Жеке-дара ... ... ... алу үшін және ... өзіндік құнын калькуляциялау үшін тапсырыстық
әдіс қолданылады, бұл орайда шығындар әрбір бұйым (тапсырыс) бойынша ... ... ... ... дайындап шығарудын оқтын-оқтын
қайталанып отыруымен сипатталады және оған мынадай ерекшеліктер ... ... өнім ... ... жұмыс орындарының салыстырмалы түрде алғанда кең мамандануы;
- мамандандырылған машиналардың, ... мен ... ... ... ... ... ... және металл өндеуде неғүрлым
кең тараған. Бұл ... ... ... ... алу ... тән етіп ... бірақ ол бұйымдарды кұрастыратын
партияларға қолданылмайды.
Сериялардың көлеміне қарай өндірістер мынадай үш түрге бөлінеді:
- ірі ... ... ... жыл бойы ... ... сериялық (мамандану анағүрлым тар, ал өндірістік желілер мен цехтар
бойынша және технологиялық жағынан мамандырылған);
- ұсақ ... ... ... ... ұсақ ... ... ... Сериялық өндірісте шығынды есепке алудың және өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік немесе қайта ... ... ... — ұзақ ... бойы ... өнімді үздіксіз шығаратын
өндіріс тұрпаты (типі). Шығарылатын өнімдердің ассортименті (түрлері) көп
болмағанымен олардың ... ... ... көп ... ... бір ... ... жабдықтардың жоғары деңгейі және өндірістің
жұмыс ырғағының ... ... ... осы тұрпатына тән белгілер болып
табылады. Бұл арада әдеттегідей өнімнің және оның ... ... ... ... ... және калькуляциялаудың нормативтік әдісі
қолданылады[28].
Өндірісті ұйымдастыру типі (тұрпаты) тек шығындарды есепке ... ... ... ... ... ғана әсер етіп қоймайды, ... ... ... ... ... ... де әсер етеді.
Мәселен, ірі сериялық және жаппай өндірістерде ... өнім мен ... ... ... ... өнім рапорттарына, ал жеке-дара және ұсақ
сериялық өндірістерде – жасалған ... ... ... ... ... жазылады.
Кез келген өнімді өндіру, жұмыстарды атқару және ... ... бір ... ... ... есеп мынаны қамтамасыз етуі
керек: жалпы өнім көлемін, әрбір өнім ... ... ... ... ... ... көрсету, жұмысты орындау, өндірілген
өнімнің нақты шығысын ... дер ... және ... ... ... бизнесті ұйымдастыру және басқарушылық шешімді қабылдау мен жоспарлау
үшін ақпараттарды жинау және бақылауды көздейді.
2007 жылғы 28-ақпандағы ... ... ... ... пен ... ... ... Заңында: «Кірістер мен шығыстар пайда
мен зиян туралы есепте ... ... ... ... ... ... ... Кірістер – есепті кезең ішінде активтердің
түсімі немесе өсімі ... ... ... ... ... ... олар капиталға қатысушы тұлғалардың жарнасымен байланысты
ұлғаюдан өзгеше капиталдың ұлғаюына әкеп соғады. Ал шығыстар – ... ... ... қолдан кетуі немесе азаюы немесе міндеттемелердің пайда
болуы нысанында ... ... ... олар ... қатысушы
тұлғаларға бөлумен байланысты азаюдан өзгеше капиталдың азаюына ... деп атап ... ... ... ... ... алу мүмкін емес. Өз кезегінде
табыс алмай, шаруашылықтың дамуын жүзеге асыру және әлеуметтік ... шешу ... ... іс ... ... белгілі бір шығындармен байланысты болады.
Шығындар болып кәсіпорыннның өнімді дайындауға және өткізуге немесе ... ... ... ақша ... ... ... шығын – ол
меншікті, өндірісті және тауарлы-материалдық қорларды сатуға, ... ... ... және зиянды басқаруға байланысты шығындарды
қамтиды. Әдетте, ол ақша ... ... ... ... ... және жабдықтар сияқты активтердің тұрақтамау немесе
пайдалану нысанында болады[31].
Шаруашылық жұмысының сапасын бағалап анықтаушы негізгі көрсеткіштерінің
бірі – ... ... ... ... бар ... және өнімді (жұмыс қызмет)
сату шығындары мен оның өзіндік құны.
Өзіндік құн және оның өсу ... ... және ... ... және ... ... ... тиімді пайдаланылғандығын,
тиімділік дәрежесін, еңбекті ұйымдастыру және үнемдеу режимін сақтауды
көрсетеді. Өзіндік құн ... ... ... бөлігі болумен қатар, сондай-
ақ өндіріс шығындарының көлемін ... ... ... ... ... белгілеу үшін бастапқы базалық қызмет атқарады.
Сонымен, өзіндік құнның калькуляциясы кәсіпорынға:
- өнімнің бағасын белгілеуге;
- шығындарды төмендетуге және оған бақылау жасауға;
- ... ... ... ... ... ... шешімдер
қабылдауға;
- кәсіпорынның болашағын жоспарлауға көмектеседі.
Бухгалтерлік есепте шығындар белгілі бір қасиеттері ... ... ... ... ... бірнеше факторларға негізделген:
кәсіпорын қызметінің өзіндік ерекшелігі, өндірісті ... ... ... ... өнім ... құрылымына, нарықтық экокномикаға өту кезеңіне және т.б.
Өндірістік шығындар сипаттамасы бойынша төмендегідей жіктеледі:
1. Құрамы мен ... ... ... ... және ... ... Негізгі шығындар – технологиялық үрдіспен тікелей байланысты шығындар
(материалдар, ... ... және ... ... шығындарға – негізгі және көмекші өндірістерге қызмет көрсету
бойынша, сондай-ақ, басқару және шаруашылық шығындар жатады.
2. Экономикалық біртектілік бойынша ... ... ... ... болып бөлінеді:
- Элементті деп – құраушы бөліктерге жатқызыла алмайтын өндірістік өнім
шығындарының біртекті түрлерін айтамыз (шикізат пен материалдар, ... ... ... ... ... деп – ... ... емес шығындарды айтады.
Олардың құрамына шығындардың әртүрлі түрлері кіреді, бірақ ... бір ... ... Өнімнің өзіндік құнына ену тәсілі ... ... ... ... ... бөлінеді:
- Тікелей шығындар – өнімнің өзіндік құнына тікелей жатқызылатын, яғни
жекелеген өнім түрлерін өндірумен байланысты ... ... ... ... ... олардың пайда болу сәтінде енеді ... ... ... ... еңбекақы және т.б.);
- Жанама шығындар – өнімнің өзіндік құнына таратылып бөлінетін, ... өнім ... ... ... болады. Жанама шығындар өнімнің
өзіндік құнына соңында ... ал ... ... болу ... өнімнің жеке
түрлерінің өзіндік құнына енбейді, ... өнім мен ... ... ... ... ... Өндіріс көлеміне қатысты шығындар айнымалы және тұрақты болып екіге
бөлінеді:
- Тұрақты шығындар – бұл ... ... ... ... ... ... ... (өндіріс ғимараттарын жарықтандыру мен жылытуға кеткен
шығыстар, негізгі құралдардың ... ...... өнім көлемінің өзгеруімен шығынның да ... ... ... (негізгі материалдар мен ... ... ... мен ... ... ... ... Құрамы бойынша өндіріс шығындары келесідей баптар және элементтер
бойынша топтастырылады:
- материалдық ... ... ... ... ... ... аударымдар;
- негізгі құралдардың және материалды емес активтердің тозуы;
- басқа да шығыстар[51].
Негізгі - ... ... ... тікелей байланыстылар:
шикізат пен материалдар, қосалқы материалдар мен басқадай шығындар.
Қосымша - өндірісті ұйымдастыру мен оған ... ... оны ... ... ... шығындар.
Тікелей - өнімнің,қызметтің белгілі бір түрін өндіруге байланысты, оның
өзіндік құнына ... ... ... (шикізат, негізгі
материалдар,аударымдар). Жеке ... ... ... ... ... деп ... (автомеханиктің еңбекақысы – автосервис
бөлімшесінің тікелей шығындары).
Жанама - өнімнің өзіндік құнына ... ... және ... түрде бөлінеді. Жеке бөлімшелерге жатқызылмайтын шығындар ... ... ... – субъектінің әрбір бөлімшесінің ... деп ... ... жіктеуді кесте негізінде суреттейтін
болсақ:
Кесте 1-Өндіріс шығындарын жіктеу
|№ ... тобы ... ... |
|1 ... процесіндегі экономикалық рөл бойынша |Негізгі |
| | ... |
|2 ... ... ... жатқызу тәсілі бойынша |Тікелей |
| | ... |
|3 ... ... ... ... |
| | ... |
|4 ... көлеміне байланысты ... |
| | ... |
|5 ... болу мерзімділігі бойынша ... |
| | |бір ... |
|6 ... ... ... бойынша (басқару |өндірістік |
| ... ... ... |
| | ... |
|7 ... ... ... |
| | ... емес |
|8 ... ... бойынша ... |
| | ... |
|9 ... ... бойынша ... |
| | ... ... ... ... кезеңіне шығындарды жатқызу |өнімге |
| ... ... ... ... ... ... бір ... үшін тікелей, екіншілері үшін жанама (ұйым
инженерінің ...... ... үшін қосымша шығындар, алайда
бүкіл ұйым үшін тікелей шығын) болуы мүмкін.
Тура және ... етіп бөлу ... ... ... ... ... құнын калькуляциялаудың қабылданған тәсіліне
(құрылыста, энергетикада - барлық шығындар тікелей байланысты).
Бірэлементті – бір ... ... ... ...... ... тұратындар (құрамында тиісті риск құрамының
еңбекақысы,материалдар, аударымдар, амортизация мен басқадай бірэлементті
шығыстар кіретін цехтық шығыстар).
Өзгермелі – мөлшері өндіріс көлемінің ... ... ... ... ... ... энергия, отын және т.б)
және осы кезеңдегі өнімге біркелкі бөлінеді.
Өндіріске кеткен шығындар бойынша ақпаратты негізінде ... ... ... ... ... мынандай екі түрлі - өнімге кетен шығындар туралы ... ... ... ... ... ... ... әкелетін өнім өндіруге қызмет көрсетуден ... ... ... ... ... зиян ... ... жоғарылатқанда. Осы негізде өндірілген өнімге толық ... ... ... ... өнімге кеткен толық шығындарды бөлудің аса маңыздылығы ... ... және ... ... ... ... бөлуді шектеу
бойынша төмендегідей жіктеледі:
Сурет 2-Өнімге ... ... ... бөлуді шектеу бойынша жіктелім
Осы шығындарды жіктеу жалпы басқару ... ... өте зор, яғни ... ... бақылау жеке құрылымдық бөлімшелер бойынша кірістер мен
шығыстарды реттеу мен бақылау үшін менеджерлер ... ... ... ... ... ... сегменттік есептің нақты мәліметтері мен жоспарды экономикалық талдау
негізінде олар жауапкершілік орталықтарының қызмет нәтижелерін өлшеуіне;
- жоспарланған ... ... ... ... анықтауына
септігін тигізеді[68].
1.3 «АГС сервис» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің құрылымы мен
экономикалық ... ... ... «АГС сервис» ... 2003 ... ... ... тіркеуден өтіп, өз
қызметін атқарып келеді.
ЖШС «АГС ... (әрі ... ... бойынша Серіктестік) Қазақстан
Республикасының 1-сәуір 2000 жылғы ... ... ... 1998 жылғы
22 сәуірдег, №436 «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша серіктестіктер
туралы» Заңына және ... да ... ... заң ... жеке меншік негізінде құрылған.
Серіктестік коммерциялық ұйым және меншік ... ... бар ... ... ... ... және осы ... өз міндеттері
бойынша жауап береді, өз атынан мүлікті және жеке ... емес ... ... және сатып алады, серіктестіктің дербес балансы және ... мөрі ... ... ... ... табылады:
- жоғарғы орган – қатысушы немесе оның өкілі;
- атқарушы орган – директор.
Серіктестіктің заңды мәртебесі. Серіктестік мемлекеттік тіркелу кезінен
бастап ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының аумағында және шетелдерде филиал ашуға құқығы бар.
Серіктестік өз қызметінің мақсаттарына жету үшін өз ... ... ... және жеке ... емес ... алуға, міндеттерін
көтеруге, сотта талап қоюшы және жауап беруші болуға, сондай-ақ Қазақстан
Республикасы территориясында және одан тыс ... ... ... ... ... заңды тұлғалармен бірлестіктерге кіруге, сондай-ақ
басқа заңды тұлғалардың қатысушысы болуға құқылы.
Серіктестік өз міндеттемелері бойынша оған ... ... ... ... Мемлекет серіктестіктің қарыздарына жауапты емес. ... ... ... жауап бермейді. Серіктестік заңда ... ... ... ... ... бойынша жауап
бермейді. Қатысушы серіктестіктің міндеттемелері ... ... ... өзі ... үлес құны ... серіктестіктің қызметіне байланысты
шығындар тәуекелін алады.
Серіктестік қызметінің мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... түрлерін жүзеге асырудан табыс табу табылады:
- газбен қамтамасыз ету;
- тұрғын және коммуналды-тұрмыстық обьектілерінің ... ... газ ... және газ ... ... ... үй ішіндегі газ жабдықтарына, қызмет көрсету,
сондай ақ алдын ала ... ... және ... ... ... ... ... қозғалыстағы газ құбырларына қосылу бойынша жұмыстар;
- жөндеу құрылыс жұмыстары;
- газбен ... ... ... газбен жабдықтандыру жүйелерін және электрхимиялық құралдарын
монтаждау;
газ есептеу жүйелерінің ... ... ... ... қызметтерін көрсету;
- өнеркәсіптерге, ұйымдарға, мекемелерге және азаматтарға қызмет
көрсету;
- сауда саттық, коммерциялық қызметі;
- құнды қағаздарға ғимараттарға, жерге және басқа да ... ... ... ақша ... ... сондай
ақ оны жалға немесе ақысыз пайдалануға беру;
- Қазақстан Республикасының басқа да ... ... және ... да ... ... ... ... құралдарды инвестициялау;
- Әртүрлі жәрмеңкелер, көрмелер мен аукциондар өткізу, тендерлерге
қатысу;
- Қазақстан Республикасының Заңдарымен ... ... ... ... ... ... капиталы. Өз қызметін ... ... ... ... ... 92 000 000 (тоқсан екі миллион) ... тең ... ... ... ... ... жарғылық
капиталы Қазақстан Республикасының заңдарының талаптарына сәйкес құрылады.
Серіктестіктің жарғылық капиталына салым ... ... ... ... мүліктік құқықтар, сондай-ақ интеллектуалды қызметтің объектіленген
нәтижелеріне құқықтар және басқа да мүлік бола алады. Салым құны ... ... ... ... көбейту немесе азайту туралы шешімді
қатысушы қабылдайды. Серіктестік мүлкіндегі қатысушының ... тек ... ... бөлігінде ғана иеліктен шығарылуы немесе кепілге берілуі
мүмкін.
Серіктестік өз қызметін Қазақстан Республикасының Заңдары шегінде жүзеге
асырады. ... тек қана ... ... ... ... алады.
Серіктестік қатысушысының айрықша құзыреті. Серіктестікті басқарудың
жоғарғы органы болып қатысушы ... оның ... ... ... ... ... жатады:
- серіктестік жарғысының өзгеруі, сондай-ақ оның жарғылық
капиталының ... ... жері мен ... өзгерілуі немесе серіктестік жарғысының жаңа редакцияда
бекітілуі;
- серіктестіктің атқарушы органының құрылуы және ... ... ... ... ... ... серіктестікті немесе оның мүлкін сенімді
басқаруға табыстау туралы шешім қабылдау және мұндай табыстаудың
шарттарын анықтау;
- серіктестіктің ... ... және ... ... және оның ... мерзімнен бұрын тоқтатылуы;
- жылдық қаржылық есептіліктің ... және таза ... ішкі ... ... және олардың қабылдануын, сондай-ақ
серіктестіктің ішкі қызметін реттейтін құжаттардың бекітілуі;
- серіктестіктің ... ... ... ... емес ... ... ... шешім;
- жою комиссиясын тағайындау және жою баланстарын ... ... ... ... ... ... ... түрде
сатып алу туралы шешім;
- серіктестіктің барлық мүлкінің кепілдігі туралы шешім;
- заңға ... ... ... ... жарна енгізу туралы
шешім;
- жарғы ережелеріне түсіндірме.
Серіктестік директоры. Серіктестіктің атқарушы органы болып ... ... тек ... ... ғана бола ... Ол ... ... да мүмкін. Өз қызметтерін ... ... ... ... шын және ... әрекет ету керек. Директор
қатысушының шешімі бойынша белгіленген ... яғни 5 ... ... тағайындалады. Директор серіктестіктің ағымдағы ... және оның ... ... ... ... ... есеп беру керек.
Серіктестік директорының құзыретіне осы ... және ... ... анықталған, қатысушы мен бақылаушы органдардың құзыретіне
жатпайтын серіктестіктің қызметін қамсыздандыру ... ... ... ... директор:
- сенімхатсыз серіктестік атынан іс-әрекет жасайды;
- банктік және басқа құжаттарға өз ... ... ... серіктестікті таныстыру құқығына сенімхаттар береді, ... ... беру ... де ... ... ... Республикасының және шетел банктерінде есеп айырысу,
валюталық және басқа да шоттарды ашады және жабады.
- қызметтерді ... және ... ... ... ... серіктестіктің жұмысшыларына байланысты олардың қызметке
тағайындалуы, олардың ауытырылуы және қызметтен босатылуы туралы
бұйрықтар ... ... ... ... ... ... ... бекітеді, сыйақы беру
сұрақтарын шешеді, ... және ... жаза ... ... ... осы ... бойынша қатысушының немесе бақылау
органдарының құзыретіне жатпайтын ... да ... ... ... әрі қарай, оның орынбасары) серіктестіктің ... ... бола ... ... директорына және оның
орынбасарына серіктестікті ... ... ... ... да ... ... соқтыратын қызметтер мен әрекеттер жасауға тыйым салынады,
соның ішінде:
- серіктестік қатысушысының рұқсатынсыз өзіне немесе ... ... ... ... ... ... ету, ... қолдану, сауда-саттық келісімдерді) жасауға;
- серіктестіктен және серіктестіктің үшінші тұлғамен жасасқан
келісімдері үшін ... ... ... сыйақы алуға;
- серіктестікпен болған қарым-қатынастарда үшінші тұлға ... оның ... ... серіктестіктің қызметіне бәсеке болатын кәсіпкерлік қызметпен
айналысуға тыйым салынады.
Серіктестіктің мүлкі. Серіктестіктің мүлкі ... ... ... жарнасы, қосымша жарналар, шаруашылық және кәсіпкерлік
қызметтен табыстар ... ... ... ... ... ... ... қаражаттары және басқа да мүлік ... ... ... ... ... басқа да көздерден құрылады.
Серіктестік негізгі қор, айналым қаражаттары және басқа да ... ... ... ... ... құқықтарын өз бетінше
жүргізеді. Жауапкершілігі шектеулі ... ... оның ... Салықтар мен басқа да міндетті төлемдерді ... ... ... ... таза табысты құрайды. Серіктестіктің табысын
бөлу ... ... ... ... қаржылық есептілікті бекіткеннен
кейін жүзеге асырылады. Табысты төлеу осындай шешімді қабылдағаннан кейін
бір ай ішінде ... ... ... жарғылық капитал мөлшерінің азаюы және
серіктестік атауының өзгеруі оның Қазақстан ... ... ... ... ... есеп ... мен ... қарастырылуы
Шаруашылық жүргізуші кәсіпорындар өздерінің есеп саясатын халықаралық
қаржылық есептілік стандарттарына, есеп мәселелері, ... ... ... беру ... қолданылып жүрген заңдарға негіздеп жасайды.
«АГС сервис» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің есеп ... ... 28 ... 2007 ... №234-111 «Бухгалтерлік есеп
және қаржылық есептілік туралы» Заңына ... ... ... ... ... негіз болып табылады:
– халықаралық қаржылық ... ... және ... ... ... ... кодексі (Жалпы бөлім) №409-1, 13-бөлім ... ... 1999 ... ... ... ... ... ж. .).
Есеп саясаты мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... Бұл есеп ... есеп ... ... мен бухгалтерлік есепті жүргізудің тәсілдері анықталады.
Есеп саясатын ... ... ... ... ... ... ... жатады.
ЖШС «АГС сервис» өз қызметін келесідей құжаттар мен ... ... ... ... ЖШС «АГС ... Құрылтайшы құжаттары;
- 01-сәуір 2000 жылғы Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі
(өзгертулерімен және ... ... 1999 ... №436 ... ... ... және қосымша серіктестіктер туралы» Заңы (өзгертулері ... ... ... ... ... қызметін
реттейтін басқа да заңдар, нормативтік ... ... ... ... ... ... өзінің есеп саясатына ішкі ... ... ... және тағы ... ... рәсімделген
өзгертулер енгізе алады. Сондай-ақ есеп саясатына өзгертулер келесі
жағдайларда енгізілуі ... ... ... ... ... ... ... Республикасының бухгалтерлік есебін нормативті реттеу
жүйесінің өзгеруіне байланысты;
3. серіктестіктің ... ... ... және ... ... ... ... операциялар, активтер, меншікті капиталы, міндеттемелер
және қызмет нәтижелерін көрсетудің басқа да бір ... ... ... жағдайда.
Кәсіпорынның басқару-ұйымдастыру құрылымы.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің басқару органы болып табылады:
жоғарғы орган – қатысушы немесе оның өкілі;
атқарушы орган – директор.
Жауапкершілігі ... ... «АГС ... ... мен
директорының өкілеттілігінің айналымы Қазақстан ... және ... ... ... директорының қол астында жұмыс істейді: директор орынбасары,
бас бухгалтер, қызметті атқарушы тұлғалар, гид және т.б.
Бас бухгалтер бухгалтерия жұмысына жетекшілік ... ... ... ... ... және ... туралы есеп, меншік капиталындағы
өзгерістер туралы есеп) дер ... ... және ... ... ... етуге міндетті. Сондай-ақ ол ... ... ... ... ... және
салық есебінің жүргізілуін қадағалайды.
Кәсіпорын құрылымында келесідей бөлімдер мен қызмет көрсетулер бар:
– әкімшілік-шаруашылық бөлім;
– техникалық қызмет көрсету бөлімі;
– жеткізу-қамсыздандыру ... ... ... есеп және ішкі ... ... ЖШС «АГС сервис»-
жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ... ... ... 1 ... 2007 жылы бекітілген Есеп саясаты бойынша және төменде
келтірілген нормативтік-құқықтық актілер бойынша ... ... ... ... ... туралы» Заңы;
25-сәуір 2003 жылғы ... ... ... ... ... ... Заңы.
ЖШС «АГС сервис» бухгалтерлік есебі мен қаржылық есептілігінің мақсаты
болып мүдделі тұлғаларды жауапкершілігі шектеулі ... ... ... өзгерістер және қызмет нәтижелері туралы толық және сенімді
ақпаратпен қамтамасыз ету табылады;
Серіктестіктің ... ... ... ... сәйкес
жүргізіледі: табыс болып – ол алынғанда, ал шығыс болып – ... ... ... ... ... күнтізбелік жыл саналады.
Алдыңғы жылдардың қаржылық есептілігін құрған кезде ... ... ... ... түзету сомасы келесі кезеңде таза табыс
немесе шығынды есептегенде ескеріледі ... ... ... ... ... ... сапалық сипаттамасы болып
түсініктілік, орындылық, мәнділік, нақтылық және ... ... ... ... ... ... ... және
оның құрамына төмендегілер кіреді:
– бухгалтерлік баланс;
... және зиян ... ... ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп;
– меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп;
– түсініктеме хат.
Қаржылық есептілік, оған аудиторлық және ... ... ... кейін серіктестіктің қатысушысына ұсынылады.
Қаржы-шаруашылық операцияларын ... ... ... ... ... Азаматтық Кодексінің талаптарына және жақтардың
келісіміне сәйкес рәсімделетін шарттар, келісімдер, ... және ... ... ... 21 маусым 2007 жылғы №216 ... ... ... ... бекітілген бастапқы есеп
құжаттарының нысандар альбомына сәйкес ... ЖШС ... ... қол ... ... бар ... анықтайды және
тұлғалардың қызметіне, әрекет ету айналымына және ... ... қол қою ... ... ... ... ... құжаттарды, бухгалтерлік есеп регистрларын қағаз түрінде
және электронды түрде, яғни ... ... ... ... және есеп ... да Қазақстан Республикасының заңымен
бекітілген мерзім аралығында сақтайды.
Біздің мысалымызда «АГС ... ЖШС- нің есеп ... ... ... ... ... қарастыратыратын болсақ, бухгалтерлік
есеп жүйесіндегі барлық жазбалар мен құжаттамалар жұмыс шоттар ... ... ... ... ... капиталдың, міндеттемелер мен соның
жүзеге асырып отырған шаруашылық операцияларының ... ... ... ... ... ... сәйкес Қазақстан
Республикасының «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы» ... ... ... ... ... ... жарияланған ҚЕХС-
ларды қолдану жөніндегі түсіндірмелерге, осы есептік саясатқа ... ішкі ... ... бухгалтерлік есепті
ұйымдастыру жөніндегі өзге ... мен ... ... ... операцияларын құрудың ... ... ... ... ... Кодексінің талаптарына және жақтардың
келісіміне сәйкес рәсімделетін ... ... ... және т.б.
табылады.
Бухгалтерлік есеп жүйесіндегі жазбалардың ... ... ... ... ... ... ... отырады.
шоттардың жұмыс жоспарында ескерілмеген операциялар туындаған жағдайда
кәсіпорын ... соны ... ... ... ... ... жұмыс жоспарын, соған енгізілген өзгертулердің ... ...... есеп пен ... ... ... жазбалардың реттілігі келесі тәртіппен белгіленеді:
1) бастапқы құжаттарға негізделумен ... ... ... ... ... ... ... тіркеледі;
2) бастапқы құжаттардың мәліметтері мәмілелер мен операциялардың ... ... ... ... және ... өзге ... ... отырады;
3) есептік кезең ішінде өңделіп және бухгалтерлік есептің тізілімдерінде
жинақталған мәліметтердің негізінде қаржылық ... ... ... есеп ... үрдісінің реттілігі
Шаруашылық операцияларды құжаттандыру тәртібі, ... ... ... ... отыру, құжаттардың өңделу және есепке алу
аппаратының ішінде өту реттілігі және ... ... ... жұмыстардың
барлығын аяқтау, тіпті қаржылық есептілікті әзірлеу және ... ... ісі өзін ... ... ... қатаң түрде
орындап отыруға міндетті болатын құжат айналымын құрайды.
Құжат ... ... ... ... уақытында және
сапалы түрде толтыру, соларда көрсетілген мәліметтердің шүбәсіздігі ... ... ... ... ... ... құжаттардың уақытында
берілуі үшін құжаттарға қол қойған тұлғалар өздерінің құзырлықтарына сәйкес
түрде жауапкершілікте болады.
Орындаушылардың құжат айналымының ... ... ... ... ... мен ... Бас ... немесе сондай
құзырлығы бар тұлғалар бақылап отырады.
Кәсіпорында бухгалтерлік есеп жүргізудің төмендегідей ... ... ... ... ... қолданумен автоматтандырылған, дербес
компьютерлермен – есептік синтетикалық және ... ... ... есеп ... ... ... ... автоматтандырылмаған, қағаз тасымалдаушыларында (қолмен) – шаруашылық
операцияларды жасау сәтіндегі бастапқы құжаттарды ресімдеу үшін.
Автоматтандырылған есепті жүргізу кезінде кәсіпорында ... ... ... ай ... ... ... көшіру, оларға қол қойылып және жеке ... ... ... ... ... ... қорғау;
3) әр айдың соңындағы есептік мәліметтер жазылған дискетаның (CD)
бақылау данасының болуы ... ... ... ... ... ... – электронды қолдарды
пайдалану мен соларға ... ... ... абай болу және ... есептің бастапқы құжаттары мен тізілімдерінің мазмұны
коммерциялық құпияны құрайтын ақпарат болып табылады, оған тек ... ... ... ... ... Республикасының заңдарына
сәйкес мемлекет органдарының лауазымды тұлғалары ғана ... ... ... қаржылық-шаруашылық операцияларының есебі қосып есептеу
әдісіне негізделумен жүргізіледі, яғни ... мен өзге ... ... солар орын алған кезде (ақшалай қаражаттың немесе
солардың баламасының ... түсу ... ... ... ... ... солар өзінде орын алған есептік кезеңде ескеріліп және сол есептік
кезеңдердің қаржылық есептіліктерінде танылып, және ... ... ... ... ... ... және ... қаржылық
есептілігінде көрсетіліп отырады. Шығындар ... мен ... ... ... ... ... мен ... табыстың нақты баптарын тікелей
салыстыруға (қатыстыру ... ... ... ... қатыстыру
концепциясын қолдану баланстағы активтер мен ... ... ... ... ... жол ... ... әдісі бойынша ... ... ... ... қаражаттарды төлеу мен алумен байланысты өткендегі
операциялар жайлы ғана ... етіп қана ... ол ... ... ақша ... ... ... және келешекте төленетін ақшалай
құралдармен ұсынылған ресурстар жайлы да хабардар етеді.
Есеп саясатында қарастырылған кәсіпорындағы ... ... ... ... оның ... :
- ... және ... алынған төлемдер;
- Әлеуметтік төлемдер;
- Материалдық шығындар;
- Негізгі құралдардың амортизациясы;
- Транспорттық шығындар;
- ... ... ... шығындар;
- Коммуналдық төлемдер;
- Қорғаныс-қауіпсыздық;
- Іс сапар шығындары;
- Жол ... ... ... ... ... ... қайта
даярлау;
- Банк бойынша комиссиялық төлемдер;
- Кеңсе тауарлары;
- Жарнама шығындары;
- Сақтандыру;
- ... ... ... және ... да ... беру ... ... төлемдер.
Болашақ мерзім шығындары ХҚЕС реттелмейтіндіктен, мұндай шығындардың
есебінің жүргізілуінің тәртібін және қорытынды ... ... ... сай, ХҚЕС 8 ... ... мерзім шығындары
(бөлінген, кейінге қалдырылған шығындар) - бұл ... ... табу және ... ... ... мақсатында серіктестік
ресурстарының жұмсалуы.
Бұл шығындар ағымдағы есепті ... ... ... ... ... ... ... Есепке алу принциптерін бағыну
мақсатында болашақ мерзім шығындарына баланста серіктестіктің актлері
ретінде капиталданады. Бір ... сол ... ... туындаған
табыс шығындарда шығындар пайда болған есепті мерзімге жатқызылады және
есепті мерзімнің ... және ... ... ... ... ... көрсететін қызметтерінің табысы толық мойындалғанға
дейін жинақталып ... ... ... ... ... мерзім
есептілігіне шығын ретінде біркелкі шығарылады.
Серіктестіктің ... ... ... ... ... ... ... шығындары;
– Жал шығындары;
– Жаңа қызмет түрін игеруге және ... ... ... ... ... Жарнамалық және жарнамалық қызмет көрсететін ұйым шығындары.
Серіктестік болашақ мерзім шығындары 1620 «Болашақ мерзім шығындары»
шотында ... ... ... ... байланысты дебиторлық
берешек «Қысқа мерзім активтер» бөлімінде ... ... ... ... емес ... қолданысқа енгізуге
дайындық барысында кеткен шығындарды қарастыратын болсақ, бұл шығындар ұзақ
мерзімді ... ... ... және бұл ... ... алу ... № 38 ... емес активтер» бөлімімен реттеледі және ... ... 1620 ... ... ... ... көрсетіледі.
Осы шығындарға жатқызылатын түрлері:
1. жасалған материалдық емес активтерді ... ... ... жаңа ... ... ... ... шығындары.
Кәсіпорын ішінде құрылған материалдық емес активтерді ... ... ... кеткен шығындарды шығыстау кезінде Дебет 2730
«Материалдық емес активтер» Кредит 1620 «Басқа да болашақ мерзім ... ... ... ... 2 - Болашақ мерзім шығындары келесідей шоттар корреспондент-терінде
көрсетіледі
|Дебет ... ... түрі ... ... да ... 3320 ... мен |Белгілі мерзімдегі |
|мерзім шығындары |жеткізушілермен есеп айырысу ... ... |
| |1310 ТМҚ ... ... |
| |3350 ... ... | |
| ... есеп айырысу | |
| |8300 ... ... ... ... - ... |1600 ... да ... мерзім |Болашақ мерзім |
|өндіріс ... ... ... ... - ... | ... ... ... ... | ... ... |
| | ... ... автордың өзі құрастырған ... ... жаңа ... емес ... ... айналысатын
қызметкерлердің еңбекақысы
2) жаңа материалдық емес ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің және инженер техникалық жұмысшыларды мамандық
дәрежесін жоғарлату мақсатында ... ... ... ғимараттар амортизациясы
5) материалдық емес активтерді дайындауға кеткен электроэнергия ... да ... ... ... материалдық емес активтерді қолданысқа енгізуге қатысқан басқарушы
және әкімшілік ... ... ... ... салық
3) материалдық емес активтерді жасау кезінде жалға алынған ғимарат, іс
сапар және тұрғын үй шығындары. серіктестіктің ... да ... ... қысқа мерзімді активтер болып табылады. (шығарылымдарға жазылулар
(подписка), сақтандыру полистері, жалдық ... ... ... шығындар). Болашақ мерзім шығындары кәсіпорын есеп саясатында төмендегі
кесте реті бойынша қарастырылған:
Қарыздар бойынша ... ... ... ... ... ... ... келтіруге көп уақытты міндетті ... ... ... ... табылатын квалификацияланған активтерді
сатып алу салу ... ... ... ... ... ... ... активтердің құнына оларды мақсатты пайдалануға
дайын болатын ... ... ... 3-Серіктестіктің басқа да болашақ ... ... ... ... ... ... ... (1621) |1010 ... ақша қаражаты |Сақтандыру полюсын |
|Сақтандыру сыйақысы,| ... алу ... | | ... ... | | ... (7210) Жалпы |1620(1621) Сақтандыр сыйақысы, |Есептік кезеңдегі ... ... ... ... есеп ... ... полюсын |
|шығындар | ... алу ... ... (7100) ... | ... ... |
|алу бойынша шығындар| ... ... (1621) ... |1010 ... ақша ... |Басқа да болашақ |
|кезең шығындар | ... ... ... ... |1310 ТМҚ ... |
|шығындар | | |
| |3350 ... ... ... | |
| ... | |
| |3150 ... ... | |
| |2420 ... ... ... | |
| |8300 ... ... | ... ... ... ішкі қажеттілігі бойынша белгіленген міндеттер:
1) серіктестіктің шектеулі ресурстарын тиімді түрде үлестіру мақсатымен
табыстың, шығынның ... ... ... ... шүбәсіз мәліметтерге негізделумен белгіленген орталықтар (табыстың,
шығынның, пайданың, инвестициялардың орталықтары) ... ... ... механизмдерін қалыптастыру мен енгізу.
3) қаржылық және қаржылық емес ақпараттың біртұтастығын ... ... ... есебі мен бақылау жүйесін ұйымдастыру.
4) іс-жүзіндегі нәтижелерді жоспарлық және болжамдық мәліметтермен
салыстыра отырып ... ... ... баға беру және түзетпелеу
әрекеттері.
5) мақсаттарға жеткені үшін материалдық көтермелеудің заңды ... мен ... ... ... бойынша белгіленген бөлек тұрған міндет:
Өз тараптары бойынша тариф құрылымын мемлекеттік ... ... ... ... ...... ... бойынша
шығындарды бөлек есепке алу. Басқа да серіктестік ... ... ... табыстың, шығын мен қатыстырылған активтердің бөлек есебі
негізгі қызмет түрлері бойынша жүргізіліп отырады.
Қызмет түрлері ... ... бөлу ... ... есепке алудың
негізгі принциптерін ескере отырып жүргізіледі.
Әр қызмет түрін ұсынудан түскен табыс ұсынылған қызметтердің көлемі мен
сипаты ... сол ... ... пайдаланушыларға көрсетілген бағаларға
(тарифтерге) және сметалық нормативтік құны ... ... және ... ... ... түскен табыс бастапқы құжаттардың мәліметтерінің
негізінде қызмет түрлеріне тікелей ... ... ... ... ... ... белгілеу үшін шығындар мен активтердің
тиісті ресурстармен, ... ... ... ... ... ... мен қызметтерімен себеп-салдарлық
байланысына негізделумен үлестіру әдісі қолданылады.
Мұндай әдіс құзырлы органмен келісілген серіктестіктің табысын, шығыны
мен ... ... жеке ... жүргізу Қазақстан
Республикасының «Табиғи монополиялар туралы» заңының ... ... ... ... ... мен ... түрлеріне жұмсалатын
шығынның экономикалық ... ... ... мүмкіндік береді.
Қорыта келе, кәсіпорын есеп ... ... ... мен
мойындалуына аса назар аударып, бөлінуі мен көрсетілетін қызметтің өзіндік
құнына жатқызылу жолдарын анықтау шараларын жүзеге асырады.
2 ... ... ... ... есептеу түрлері мен калькуляциялаудың
абзорпшен-костинг әдісін қолдану
2.1 Өндірістік үрдістер басқару есебінің объектісі – шығындар есебінің
мәнін ...... ... ... Жан ... Сәй  (1767 -1832 ... ... шаруашылық қызметінің негізгі ережесін қалыптастырды.
Оның пайымдауы бойынша, «Пайданы көбейту үшін өндіріс шығындарын ... - ... ... ... еркін, жетілген нарықтық бәсеке 
жағдайында  белсенді  жұмыс істеуді міндеттеді.
Бұл ... сол ... ... ... ... ... өнім ... және  өткізу  нарықтарын  салыстырмалы  түрде
тұрақты  болуымен  түсіндірілді. Тұрақты  ... ... ... өздерінің белгілі  бір алатын үлесі үшін күресті. Өнім өндірушінің
стратегиялық  мақсаты  шығарған өнімдерін сатуда  бағаларды  және ... ... ... ... ... ... болды.
Осы дәуір, еркін  бәсеке  дәуірі  теоретикалық экономикаға баға  бәсеке 
дәуірі ретінде белгілі. Осы ... ... ... ... ... ... өндірушілер алдыңғы қатарға шықты.
Осы  теориялық бағыт бойынша  ... ... ... П. Самуэльсон:
«Тауар  өндірушілер бағалар  бәсекесіне қарсы  тұра  алады және  өздерінің 
пайдасын  ... ... ... ... ... тек қана  шығындарды
минумум деңгейге дейін  азайтқанда, бұл өз ... ... ең ... ... ... қол жеткізіледі» - деп жазды.
Қазіргі жетілмеген,  бағалық емес бәсеке  жағдайында  өндірістің 
шығындары  азайту  ... ... ... жолын  іздеу әрекеті, әсіресе
кәсіпорынлар арасында  ... ... ерте ме  кеш не ... үшін 
төлем төлей  алмау әкеледі.
Әлемдік  қауымдастықтың  қазіргі  экономикасы  өтпелі  экономика 
ретінде сипатталады: бір елдер, бұрынғы социалистік елдерді  қосып  алып 
нарықтық экономикаға  ... ... ... бір ... ... дейінгі  деңгейіннен  индустриалды дәуірге өтуде,
индустриалды  дамыған елдер  индустриалдықтан ақпараттық  дәуірге өтуде.
Ақпараттық  дәуірде  тұтынушылардың  ... мен  ... ... және ... ... ... ... сұраныстар түрі
өзіндік сипат  алып  және  де өзінің  құрылымы бойынша  әр ... ... ... ол ... қарай дамуға  ұмтылса, мына  ережені 
бұлжытпай  орындауы тиіс: табыстарды көбейтуді,  шығындарды ... ... сату ... ... ... да.
Кәсіпорын басшысы білімді және жан – ... ... ... мен ... ... ... мен  қабілеттері
болғанымен, бағалық  емес, қатаң бәсеке жағдайларында, яғни тұтынушылар
сұраныстарының құрылымында бірінші  ... ... ... ... жиі
жаңарту мен әр алуан ассортимент, сатудан кейінгі жоғары деңгейдегі
сервисдік ... ... ... ... қойған жағдайда, өз
қәсіпорынында  өндірістік шығындар  деңгейін белгілі бір ... ... ... ... көзі ... ... ... бағалауынша  кез – келген 
кәсіпорынның экономикасы   үшін шаруашылық қызметтің бағдары  болып ... ... ... сай кәсіпорындарда  өндірісті ұйымдастыруы  болуы
тиіс және мына  өлшемдерге сәйкес келуі тиіс:
1. Жоғары икемділігі немесе ... тез ... өнім ... өзгертуге және өнімді жиі жаңарту қабілетті болуы ... ... ... стандартқа негізделген жаппай өндірісі тұтынушылардың тез
өзгеретін сұраныстарына бейімделуге қабілетсіз және  ... ... ... ... ... ... технология  мен  өндірісті ұйымдастырудың  жаңа 
нышандарына  ... ... ... ... ... күрделі екені
соншалықты, қазір еңбек бөлінісі мен ұйымдастырудың басқа да нышандарын 
әсіресе  кәсіпорын  өнімдерінің  ... ... ... ... ... жағдайда қажет етеді;
3. Кәсіпорынға  өзінің  өнімінің ... және ... ... ... ... ... ... ерекше  көңіл  бөлуі керек.
Тұтынушылардың  өнім сапасына  деген талаптары бүгін тек,  өсіп қана қойған
жоқ,  және де  өзінің  ... ... ... ... өнімді шығару аз, сонымен бірге сатудан кейінгі сервисті 
ұйымдастыруды, ... ... ... өзіндік сұраныстарына
қосымша қызметтерді көрсету туралы ойлау керек[55].
Нарықтық ортада  және  ... ... ... ... еркіндік алуы, оған көптеген қосымша міндеттер  жүктейді. Бүгінгі
күні кәсіпорынның   айналысатын  ... әрі ... ... ... ... ... ... негізгі  буынның  іс - әрекеті тек
қана  өндірістік қызметпен  шектеледі. Кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... механизмі  арқылы
жүзеге асыратындығы белгілі. Сондықтан, аралас әрі  әлеуметтік экономикалық
бағыттағы нарықтық  экономика  ... ... ... ... бере отырып, оның  өз мүлкін, ... ... ... тапқан
табыстарын  пайдалану  мен ... ... ... ... шаралардың жүргізілуін жүктейді. Кәсіпорынның өндірістік
қызметі шаруашылық процестерден ... ... ... ... өндірістік процестердің ішіндегі негізгі қызмет жабдықтау, өндіру
және өткізу ... ... көз ... ... үрдістер түрлі
шаруашылық операцияларын біріктіріп өз ... ... олар ... негізгі сипатына қарағанда едәуір үлкейеді.
Бүгінгі күні басқару есебінде басқарудың объективті талаптарға сәйкес
өндіріс процестері қызмет ... ... ... ... өндірістік, қаржылық-өткізу, ұйымдық және инвестициялық.
Микроэкономикада «өндіріс» түсінігі нәтижесінде ... ... ... ... ... ... нысаны мен белгісін өзгертетін
мақсатты қызметті білдіреді. Кәсіпорынның ... ... ... түрлі ресурстарды құрайтын өзара байланысты бөлшектер мен өндіріс
нәтижесінен құралады. Өнім өндірудің шарты – ол ... ... ... өнімге айналуымен аяқталады.
Өндіріс элементтерінің құрамын технологиялық тізбектелген ... ... Ең ... жүйесі 4 суретте көрсетілген.
Қарастырылып отырған өндірістік жүйенің әр элементі өндірісте қарапайым
бөлшектерден тұратын ... жүйе ... ... ... ... сай өзгешеленеді, нақты сипаттамалары мен ... ... ... ... ... | ... | ... ... | ... | ... |
| | | | ... |
| | | | | ... | |Машиналар | ... ... | ... | ... ... | ... | | ... ... ... қатысты “шығындар+шығарым” тізбесі
Жекелеген жүйелер ретінде ... ... ... ... мен ... ... және
кәсіпкерлік қабілеттілік. Ресурстардың ... мен ... ... ... ... ... ... жұмыс күшіне бөлінеді.
Жабдықтау - дайындау қызметінің процестері өндірістің бірінші сатысы-
мекеменің өндірістік, қаржылық, сату және ... ... ... ... ... ... ... - дайындау қызметінің басқарушылық есебінің міндеттері
төмендегідей бөлінген:
- материалдық ... ... ... ... таңдау;
- шығындар мен материалдық босалқы қорларын бағалау ... ... ... ... ... ... жайлы
мағлұматтарды жинау;
- босалқы қорлар шығындарын есепке алу;
- материалдарды өндірісте ... ... ... ... ... ... ... әзірлеу.
Кәсіпорынның өндірістік қызметінің басты мақсаты – сатылу мақсатында
айналымға түсетін және пайда әкелетін өнімді шығару.
Өндірістік ... - ... ... ... Бұл ... ... ... өнім өндіруге шығындарды қалыптастыру
болып табылады.Өндіріс ... ... ... ... ... ... пайдалану дәрежесімен, қызметтердің
өндірістік процестердегі орны және маңызымен ... ... және ... ... жету ... ... мен алынған
нәтижелерді салыстыруды қажет етеді.
Бұл мәселе инфляция салдарынан да күшейеді, бұл ... ... ... ... ... ... шығындар мәліметтерімен
салыстырады. Сонымен қатар, ... ... мен ... басқару
мақсатымен әр бөлімшенің жұмыс тиімділігіне, әр өнім ... ... ... ... жасайды. Жалпы алғанда, кәсіпорынның шаруашылық
жүргізу механизмі шығындарды басқару дәрежелерімен анықталады. ... 5 ... ... жұмсалатын шығындарды басқару жүйелерінің
негізгі элементтері келтірілген. Басқару талаптары ... ... ... алу әдістемесін жекелеп зерттеу және кәсіпорындар үшін
өндірістік бөлімшелер өнімінің өзіндік ... ... ... ... ... ... аналитикалығын кеңейту негізінде
анықтайды.
Сурет 5-Өзіндік құнды ... ... ... және ... ... ... ... өнімдер құрылымына байланысты
болатын және шығарылған өнім ... ... өнім ... ... ... ... ... есебі бухгалтерлік есептің жалпы
жүйесінде негізгісі болып табылады.
Басқару есебі ... ... ... ... шығындарын
құндық көрсеткіштерді есепке алумен шектелмейді. Оның мазмұны едәуір ... ... ... өндіріс процестерін басқару және пайданы анықтау мақсатымен
өндірістік процестерді ... ... ... шаруашылық процестерінің объектісі ретінде және ... ... ... есеп субъектілерін кәсіпорын шеңберінде шектеу;
- өндіріс ... жүру ... ... ... ... көрсетуде әдіс элементтерін (жоспарлау, мөлшерлеу, өлшеу,
тіркеу, баға, ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын және ... ... ... және ... ... және ... процестерін жүргізу үшін
оларды басқару мақсатымен топтастыру;
- өндіріс үрдістерін басқару деңгейлері ... ішкі ... ... ... ішкі есеп беру ... сыртқы
есеп көрсеткіштеріне ауысуын есепке ала отырып ішкі есеп-қисапты жасау[51].
Өндірістік және ... ... ... ... ... өте ... ... процесінің нәтижесінде алынған кәсіпорынның дайын өнімі
техникалық ... ... ... соң, дайын өнім қоймасына
өткізіледі, содан оны ... ... ... ... ... қызметі
өткізуге қарағанда едәуір кең ұғымды қамтиды. Осы ұғымға қатысты ... ... ... ... себепті, маркетинг - адамдар мен ... ... ... адамдардың тауарлар мен қызметтерді айырбастау
жөніндегі қызметі. Бұл ... ... ... ... зерттеу,
коммуникация жүргізу, бөлуді ұйымдастыру, бағаларды белгілеу, ұйымдастыру
жұмысы, кәсіпорынның пайда табу, ... пен ... ... ... ... көбейту мақсаттарына жету шараларының жүргізілуін бақылау
тәртібін біріктіреді. ... ... ... ... қызметінің
өндіріс, қаржы, еңбек, өткізу және т.б.түрлері кіреді.
Маркетинг функцияларын қарастыру маркетинг қызметін ... ... ... ... мүмкіндік береді. Яғни, маркетинг
функциялары дегеніміз ... ... ... ... ... түрлерін жоспарлау, өткізу және бөлу, ... және ... Бұл ... орындау бірінші кезеңде өнімдерді сатушылар
нарығындағы кәсіпорындар бағалары мен басқа ... ... ... ... ... ... артықшылықтары бар
өнімдер немесе қызмет түрлерін таңдауды ... ... ... ... ... ... шарт бойынша, сондай-ақ
нарықта өткізілетін өнімдер ... ... мен ... арқылы белгіленеді. Бұл кезеңге ... ... мен ... ... ... ... мен ... теңестіріледі.
Өткізу мен өнімді бөлу - үшінші кезең. Бұл функция белгіленген уақытта
сатып алушы тапсырыс берген ... ... ... ... ... ... ... қозғалу процестерінен
тұрады.
Төртінші кезең маркетинг жүйесінде маңыздысы болып табылады. Ол жарнама
мен өткізуді ынталандыруды ... ... ... ... ... ... әлуетті сатып алушыға әсер етеді. Өткізуді
ынталандыру шараларын тек ... ғана ... ... ... әсер ... ... ... қаржылық және басқарушылық есепте қалыптасатын
мағлұматтарға, сондай-ақ статистикалық ... ... ... ... ... ... орындалуын қамтамасыз етеді.
Өнімді жеткізу мен өткізілуін бақылау үшін ... ... ... ... ... әр сатып алушыға тапсырыс
карточкасы ашылады, оған келісім бойынша және нақты жөнелту ... мен ... ... кәсіпорында ішкі есепті бақылау және есептілік беру керек, онда
ағымдағы жөнелту, шығындар сомалары, ... ... ... қорының көлемі,
ақшалай айналым, дебиторлық және ... ... ... болу ... ... ... толық ассортименті бойынша заттай
және ақшалай түрде шығарылған өнім, оның сапасы, пайданы ... ... ... ... ... ... ... туралы мағлұматтар
жинақталады. Сонымен қатар қаржы өткізу бөлімі кәсіпорын стратегиясын жасау
үшін өнім түрлері, ... ... ... көлемін кеңейту, нарықты
меңгеру ... ... ... етеді. Қаржылық - ... ... ... ерекшеліктерінің бірі оның кезеңділігі болып
табылады. Басқару аппаратына мәлімет айдың аяғында емес, 3-5 ... ... ... ... ... ... керек, яғни оперативті есептіліктің
жүргізілу жылдамдығын арттыру шарт.
Мәліметтің келесі ерекшелігі - ... ... ... ... ... оның ... сипаты. Болжамдық мәлімет
маркетинг қызметін жақсарту жөнінде шешім қабылдау үшін пайдаланылады.
Сонымен, маркетингтік мәліметтер жүйесі - кәсіпорын ... ... ... ... шараларды енгізу және ... ... ... қанағаттандыру мақсатымен жинақталған өндіріс,
өткізу және маркетингтің ... ... ... ... үрдістерінің
жиынтығы. Басқару есебінің қағидасы бойынша шығындар есебін ұйымдастыру,
сондай-ақ дайын өнім мен ... ... ... құнын есептеудің
сұрақтарын алдыңғы қатарға қояды. Бұл ең алдымен ... ... мен ... ... ... ... тиімді пайдалану,
өнімдер шығарылымының тиімділігі жөніндегі ... ... ... - ... ... сәйкес оның қызметін қамтамасыз етуге
қажетті жоспарлауды ұйымдастыру, уәждеме (мотивация) және ... ... ... ... функциясын жүзеге асыру үшін кәсіпорындарда
басқарушы аппарат құрылады. Оның ... ... ... ... ... ... ... қатар аппараттың бір бөлігі цехтарда шоғырланады.
Кәсіпорынды басқару қызметкерлері мен бөлімшелерінің санының ара қатынасы
көптеген факторларға ... олар ... ... ... және ... ... ... 6-Шығындарды есептеу міндеттері
Қорыта келе, жоғарыда қарастырған мәселелерді түйіндейтін болсақ өнім
өндіруші кәсіпорындардың ұйымдастырушылық қызметінің ... ... ... ... ... ... ... мен қызмет көрсету
шығындарының оңтайлы деңгейі жағдайында мақсаттық белгілеріне ... және ... ... ... ... ... ... мен бөлімдерінің тиімді қызмет етуін біріктіреді.
2.2 Өндірістік есеп - өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен ... ... ... қызметін басқару жүйесін қайта ұйымдастыру отандық өндірістік
есеп үшін «өндіріске жұмсалған шығындар есебі» және «өнімнің өзіндік ... ... ... жаңа ... ... ... мен ... өзіндік құнын калькуляциялау есебі
бойынша нормативтік құжаттар, сондай-ақ ... ... ... есебінің әдістеріне нақты түсінік бермейді. Ал көптеген
белгілі авторлар бұл түсініктерді жалпы бір ... бар ... ... Ол өндіріске жұмыстық шығындардың басқарушылық есебін құрумен,
шығындар есебі ... ... ... ... қағидасын,
аяқталмаған, дайын және сатылған өнімнің өзіндік құнына бөліп тарату ... ... ... ... ... ... ... жабуды таңдаумен
қорытындыланады.
Басқарушылық есеп жүйесінің тағы бір ең маңызды тұсы ... ... ... ... мен кальукуляцияды өнім өндіру
есебімен байланысты есептік үрдіс ретінде қарастыру. Бұл ... ... ... таңдау ішкі есептілік көрсеткіштерінің жүйесін,
басқарушының әр ... ... сай ... ... ... кезеңділігін
анықтауға мүмкіндік береді.
Демек, барлық есепті ұйымдастыру ... ... ... өндірістік қызмет үрдісіндегі пайда болу мезгіліне қарай
алғашқы шығындардың бейнеленуі;
2) өндірістік шығындар туралы мәлімет ... ... ... ... шығындардың пайда болу орындарына, жауапкершілік
орталығына, өнімдерге, жұмысшыларға қарай оқшаулау;
3) өндірістік шығындарды пайда болу ... және ... ... ... ... ... басқа да уақыт кезеңдері-тарихи, өткен
шығындар, ... ... және ... кезең шығындарына қарай оқшаулау;
4) Кәсіпорынның жалпы шығындарын өндірістік бөлімшелер арасында бөлу:
жалпы ... ... ... ... және ... өнімнің
өзіндік құнына қосу жолымен өтеу;
5) қызмет көрсетуші (көмекші) өндірісінің өндірістік ... ... және ... ... ... ... шығындарды өндірістік
бөлімшелері қызмет көрсетуші өндірісінің ... ... ... ... ... қайта бөлу;
6) аяқталмаған өндірісті және өндіріс үрдісінде алынған қалдықтарды
анықтап, бағалау және тауарлы өнімнің ... ... мен ... ... ... ... анықтау.
Осылайша, өндірістік есеп өндіріске жұмсалған шығындар есебі біріншіден
бесінші кезеңге ... ал ... ... ... мен ... қамтып, өзіндік құнды басқаруда ақпаратпен қамтамасыз ететін
интеграциялық жүйе ретінде көрінеді[56].
Басқару есебі ... ... ... ... ... жүргізіліп
өндірістік қызметке жұмсалатын шығындар түсінігі басқарушылық есепте жиі
қолданылады, бірақ нақты мағына ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл түсініктеменің мағынасы ақпаратты
пайдаланушының қойған мақсаты мен ... ... ... ... ... анықталады.
Өнімнің өзіндік құнын терең түсіну үшін (шығындар жиынтығы ретінде) ... ... ... ... ... ... ресурстарын пайдаланумен анықталады;
– екіншіден, шығындар ақшалай өлшемдегі пайдаланылған ресурстардың
санын сипаттайды;
– үшіншіден, шығындар олардың ... ... өнім ... бір бөлімше қызметімен салыстырылады.
Осыдан өзіндік құн ... ... бір ... ... ... ... шамасымен белгіленетін анық.
Шығындар есебінің объектісі әртүрлі кезеңде анықталуы мүмкін. ... ... мен ... ... ... болады.
Шығындар есебінің нақты объектісінің сипаттамасы шығындарды бағалау әдісі
мен өндірістегі есеп ... ... ... ... үшін ... ... құн» ... қағидасы өзіндік
құнның үш түрлі қолданылумен жүзеге асырылады:
1) толық ... ... құн, ол ... ... ... ... және бағаны белгілеу үшін қолданылады;
2) тікелей өндірістік (ішінара) өзіндік құн арнайы жағдайларда
оперативті шешімдер қабылдау және баға ... ... ... ... ... ... құн. Ол ... қызметін бақылау және жоспарлау үшін қолданылады.
Бірінші - толық өзіндік құн өндіріске жұмсалған ... ... Ол ... есебінің объектісіне жұмсалған тікелей шығындар мен
соған қатысты жанама шығындарының қосындысынан тұрады.
Жанама шығындар екі ... - ... ... ... және ... ... базалық көрсеткіштер мен коэффициенттер бойынша ... ... ... Бұл бөлініс өндіріс көлемі мен аяқталған және
аяқталмаған өнімге жатқызу бойынша ... ... ... ... ... ... жорамал түрінде
болғандықтан, өнімнің өзіндік құнының бұрмалануына әкеліп ... ... ... ... дәстүрлі түрде бөлу басқарушылық шешім
қабылдауға және бақылау үшін ... ... ... құн ... ... ... ... шығын
мөлшерін бағалау болып саналады. Бұл әдістің ерекшелігі (жыл ішінде бағаның
орташа тұрақтысы) материалға, энергияға ... ... ... ... ... ... ставкасын есептеу келесі формуламен ... ... ... ... ... ... пайдалану табылады.
Қарастырылып отырған жүйенің кемшіліктерімен қатар ... ... ... ... ... тұрақты және айнымалы шығындар арасындағы
айырмашылықтың бұрмалануы. Өнім бірлігінің толық өзіндік құнын ... ... ... үшін ... ... әрбір айдағы ауытқуы
есептелмейтін орташаланған ... ... ... сәйкес қандайда бір
айрықшылық жағдайлар туған сәтте әрбір өнім түрі ... ... ... ете ... ... ... пайда болуы тиіс шығындарды бағалау
нормативті шығындар жүйесі деп атайды. Бұл ... ... ... бастапқы кезеңінде шығындарды тікелей және ... ... ... ... ал шығындардың тұрақты және айнымалы түрлеріне
бөлінуі қарастырылмайтын. Мұндай жүйе стандарт-кост деп аталады. ... ... ... ... ... артық шығындалуы және
бағаның өзгеруі деп бағаланады. Тұтастай алғанда жүйе технологиялық бақылау
үшін қолданылып, өндірістік ... ... ... ... ... ... ... жоспарланған деңгейі қазіргі ... ... ... ... үшін ... (нормативтерді), ал
жанама шығындар үшін сметалар (бюджеттерді) қарастырады. Шығындарды
бағалауды ... ... ... мүмкіндіктерін кеңейту өндірістік
қуаттарының нақты пайдалануына келешек нормативті шығындарды есептеуге
мүмкіндік береді. ... ... ... ... және ... ... де, ол ... өндіріс көлеміне сай жанама шығындарды
анықтауға мүмкіндік береді.
Нормативтер ... ... ... ... кәсіпорынның ресурстарын
пайдалану деңгейін сипаттап, басқарушылық шешімдерді жеңілдетеді.
Екіншіден, Ішінара шығындар бойынша ... ... ... ... жабуға бағытталған. Бұл жүйенің мәні келесілерге келіп тіреледі:
тікелей шығындар деп бұйымның өзіндік құнына, ал жанама шығындар ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Өнімдерді
сатудан түскен түсімнен сол өнім ... ... ... ... ... табысты анықтаймыз. Барлық бұйымдар бойынша брутто-табысты
қосып, тұрақты шығындардың жалпы шамасын жабу үшін қолданылатын жиынтығын
аламыз. ... ... ... ... ... ... есептейміз.
2. Артықшылық жағдайлар кейде ... ... ... сараланған
шығындарды қолдануға итермелейді. Сараланған шығындар деп олардың шамасы
белгілі бір жағдайлармен ... ... ... ... ... ... ... барлық уақытта қандай да бір нақты жағдайларға
байланысты. ... ... ... ... әртүрлі шығындарды жатқызады.
Шығындар бабы ... ... ... бойынша әрбір нақты жағдайда
анықталады[52].
Сараланған шығындар келешектегі шығындарға жатқызылады. Олар белгілі ... ... ... ... болатынын көрсетуге арналған. Сараланған
шығындар баламалы нұсқаны таңдауда да қолданылады.
Үшінші - жауапкершілік орталықтарының басқаруда өз бөлімшелерінің ... ... ... және ... жоспарланған шығындар туралы
ақпараттар алуды қажет етеді. Бұл жағдай жоспарлы және шын ... ... ... бар ... ... ... басқарушының қызметінің нәтижесіндегі шығындар
түрлі көзқарастар тұрғысынан өлшенеді:
- шығындардың осы бабы қай жерде ... ... ... орталығы
сипаттайды;
- ол қандай мақсатқа байланысты пайда болғанын жауапкершілік орталығы
орындайтын бағдарлама сипаттайды;
- ... қай түрі ... ... ... ... ... де басқару жүйесі жауапкершілік орталығы ... ... ... ... ... тек ... ... қойса, онда
мұндай жауапкершілік орталығы шығын орталығы деп аталады.
Шығын орталықтары көбінесе өз шығындарын стандартты ... ... ... мұндай жағдайда шын мәніндегі және стандартты
шығындардың арасындағы айырмамен өлшенеді.
Шығындарды ... ... ... бағалау жүйесі
бағдарламаларды жасау мен бюджетті құруға негізделген. ... ... ұзақ ... ... жасау процедурасы да қосылады.
Бюджетті құру ... ... ... жылға, әдетте бір жылға жоспарлау
керек екенін анықтайды. Шешім ... және ... үшін ... ... қажет. Шешім қабылдау және жоспарлау үшін шығындар туралы
тиісті ақпараттар болуы шарт. Шешім қабылдау ... ... ... және ... ... ... ... пайдалану тәртібін
белгілейді: шығындарды топтау және жиынтықтау; болжамдау; ... ... ... (7 ... ... ... есеп беру мақсатында шешім қабылдау процесі
Шығындарды жіктеуді ... ... ... ... ауыспалы және
тұрақты деп ... ... ... ... ... ... ... шамасы өнімді шығару көлемінің өзгеруіне ... емес ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінің жалақысы
т.б.). Өнім бірлігінің тұрақты шығындары өнім ... ... ... ... ... Олар өндіріс көлемінің ауытқуына байланысты
шығын динамикасымен сипатталады, мұны алдағы кезеңде ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне (көлеміне) тікелей
байланысты болатыны ауыспалыға ... ... және ... технологиялық мақсат үшін энергияға, өндіріс жүмысшыларының
негізгі жалақы шығындары т.б.)
Мұндай жағдайда оларды шартты тұрақты және шартты ауыспалы деп атайды.
Сурет ... және ... ... ... жүргізуде шығындарды ауыспалыға және тұрақтыға нақтылап бөлу іс
жүзінде мүмкін емес, ... ... ... ... ... ... ... болып келеді, мәселен, тиісінше жабдықтарды күтіп ұстау
және пайдалану шығындары т.б[61].
Есеп және ... ... және ... жүйелерін таңдаған кезде
шығындарды тұрақтыға және ауыспалыға бөлу ... ... ... ... ... ... ... есептегенде, тиімділікті,
бәсекеге қабілеттілікті, өнім ассортиментін талдағанда және ... ... ... саясатын таңдағанда негізге алынады.
Жоғарыда 8 суретте келтірілген кәсіпорын шығынының динамикасы ... ... ... ... ... ... ... инфляция әсерінен өзгеруі мүмкін бағаның өзгеруі, негізгі қорларды
бағалау т.б. ... ... ... шығындар 9 ... ... ... ... ... әсерінен тұрақты шығындардың өзгеруі
X және Ү нүктелері аралығындағы өндірістің болжамды көлемі тұрақты қажет
етеді, ал А горизонталь сызығы уақыт кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... негізгі принциптері, ол туралы деректер шешім
қабылдау үшін ... ... ... ... ... шығын шамасы аралығындағы тәуелділік және өндіріс қуатын ... ... ... мен құрылымы;
- шығарылатын өнімдердің ассортименті және оның ... ... ... ... ... әсер ететін басқа да факторлар
анықталады.
Талдаудағы икемділік принципін қолданудың біршама толық әдістемесі осы
тарауда әрі ... ... ... ... мен ... ... қатыстылығы тұрғысынан белгілі
бір проблеманы шешкен кезде қарастырылады.
Есепке алынатын шығын мен табыс - бұл ... ... ... шығын мен табыс. Сол арқылы қабылданатын ... мен ... ... ... ... емес.
Мысалы өткен жылы кәсіпорын материалдар бірлігін 40 мың теңгеден сатып
алған, алайда ... ... ... ... ... өндірісте пайдалану мүмкін болмаған. Келесі жылы оны өндірісте
басқа өнімге пайдалану ... ... Бұл ... егер ... ... шығын 100 мың теңге, ал бірлік құны - тек 130 мың теңге болса, осы
өнімді өндірудің қажеттілігі туралы ... ... ... ... ... ... ... жоқ |Өндіру қажет |
|Материалдар, мың тенге |40 |40 ... ... ... мың | |100 ... | | ... тенге | |130 ... ... ... |40 |10 ... ... ... ... ... ... бірлікке 4 мың теңгеден, өйткені
оларды сату және пайдалану ... жоқ. Осы ... өнім ... ... ... ... ... кәсіпорын 4 теңгенің орнына тек 1
теңге таза шығыны болады. ... ... ... ... ашқанда
және пайдаланған кезде қысқа уақыт аралығында кәсіпорынның барлық шығыны
есепке алына қоймайды.
Егер нақты тапсырыс беруші ... ал ... ... ... ... ... топтастырылған шығын ерекше маңызға ие болады. Шешім
қабылдауға жеткілікті толық ақпарат алу үшін ... ... ... ... - ... ... шығындарды топтастыру және осы мақсатта жіктеу оны ... ... ... ... ... Өндіріс шығындарын бухгалтерлік есепте абзорпшен-костинг әдісін
пайдалану тәсілі.
Өндірістік шығындарды бухгалтерлік есепте ... ... ... ... ... ... жұмыстардың көлемі
мен ерекшелігінің тікелей қатысы бар. Демек бастапқы кезеңде басқару есебін
ұйымдастыру үлгісін құру ... ... ... ... ... үшін ... таңдау дербес жүргізіледі.
Төменде басқару есебінің жекелеген құрамдас бөлігі ретінде қызметтің
келесі түрлері көрсетілген:
- жабдықтау –дайындау;
- ... ... ... ... ... ... барлық түрлері ... ... және олар бір ... ... ғана жүзеге аса алмайды.
Дегенмен, шығындардың ... ... ... бар және
бөлімшелерде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... деңгейі және оларды жинақтау әрбір бөлімше үшін де
анықталуы мүмкін.
Нарық ... ... ... кәсіпорындардың тәжірибесінде
аналитикалық басқару есебін құрудың келесі ... ... ... шығындардың пайда болу орталығы бойынша;
- туындаған шығындарды ... алу ... ... жекелей алынған өнім өндірісінің пайдалылық орталығы бойынша.
Ұйымдық ... ... ... ... ... ... ... бригадирлер, шеберлер, бөлімше бастығы) жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... бағалауға және олардың кәсіпорын ... ... ... ... ... ... береді.
Ал егер басқару есебін құру тәсілдеріне жеке – жеке сипаттама ... ... ... ... пайда болу орталығы - бұл өндірістік
ресурстардың шығындарын бақылау, басқару, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жоспарлау және есепке алуды
ұйымдастыруға болатын кәсіпорының құрылымдық ... ... өнім ... есепке алмастан шығындарды өлшеуді қарастырады.
Көп жағдайда өнімді өлшеу ... ... ... ... ... жоқ, ... қызмет көрсету көлемі.
Өнеркәсіп кәсіпорындарында шығындардың пайда болу ... ... есеп ... ... ... ... ... ұйымдастыру құрылымының бағыныңқылығын қайталайды.
Сурет 10-Шығындардың пайда болу орталығы
Экономикалық теория пен тәжірибеде шығындардың пайда болу орны ... ... ... ... екі тәсілі қарастырылады:
- кәсіпорынның қызметімен байланысты тікелей және жанама шығындар;
- өнімдердің барлық түрлері үшін жалпылама сипатқа ие ... ... өнім ... ... ... ... ... жанама
шығындар. Тікелей шығындар өнімдердің жекелеген түрлері бойынша есептеледі.
Кәсіпорын қызметінде шығындарды есептеудің калькуляциялық әдісінің бір
түрі – ...... ... Бұл ... ... ... ... бұл әдіс өнім бірлігінің толық өзіндік құны деп ... ... ... ... өнім ... ... барлық шығындар 8110
«Негізгі өндіріс» шотында жинақталады, ары қарай бұл ... екі ... ... ... ... пен дайын өнімге бөлінеді. Дайын
өнімге кеткен шығындар ары қарай ... ... өнім ... ... өнім ... бөлінеді. Коммерциялық шығындар 7470 «Басқа да
шығыдар» ... ... ... бұл ... сату ... ... ... өнімнің қалдықтарының құнына жатқызылуы тиіс.
Абзорпшен – костинг әдісінде аса ... ... тұсы – ... және ... ... ... ... өнімнің құнына жатқызылуы.
Бөлу және жатқызылу шарты бойынша өнім түрлеріне құны және натуралды
көрсткіштері ... ... ... және ... ... ... кәсіпорынға баға белгілеу бәсекелестігінде немесе өнімнің
өндірудің ... ... ... ... ... толық шығындарға
жатқызылуына байланысты жағдайларда өзекті болып табылады.
Абзорпшен – костинг әдісінің директ-костинг әдісіне айырмашылығы пайданы
есептеудің жолдары бойынша ... ... ... егер ... ... ... жіберіліп сатылып кеткен жағдайда ескріледі.
Егер ... ... ... ... ... қарастыруымыз
керек:
Кесте 5-Әдістердің айырмашылық белгілері
|Шығындар ... ... ... және ... ... ... |
|шығындар | | ... және ... ... ... ... ... ... | ... бөлу үшін ... | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | |пен ... өнім |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... шаруашылық |
| | ... және |
| | ... |
| | ... ... ... ... ... пайдаланып өнімді сатуда түске кірісте алынған пайда
екі нұсқада:
1. Өндірілген өнімнің барлығы есепті кезеңде ... ... ... бір ... ... бір ... қоймада қалғанда.
Кәсіпорын көрсеткіштерін пайдаланып есептейтін болсақ, онда:
1. Материалдар – 755524 мың тенге
2. Өндірістік жұмысшыларға есептелген ... – 255112 мың ... ... өндірістік шығындар – 324604 мың ... оның ... – 154265 мың ... ... ... – 162689 мың ... Коммерциялық шығындар – 71434 мың тенге; оның ішінде – 7628 мың
тенге.
Барлығы – 1335240 мың тенге.
Осы ... ... ... тұрақты болып табылады. Сатуда түске
табыс есепті ... 1480759 мың ... ... ... ... өнім
сатылған жағдайда алынған жалпы табыс: 1480759 – 1335240 = 145519 мың тенге
және ... 14735 мың ... ... ... құны 747650 мың ... деп алатын болсақ, онда
директ-костинг әдісі бойынша шығыдардың әсеріне ... ... ... = 747650 – ... = 747650 - ... мың тенге
Ал егер, абзорпшен – костинг әдісінде есптесек:
П = 747650 – ... = 747650 - ... мың ... ... ... нұсқаларды таңдау басқару мақсатымен ... ... ... ... ... жөн себебі абзорпшен –костинг әдісін
қолдануда пайданы анықтау өте күрделі.
Бұл жағдайда бақылау шығындарының ... болу ... ... ... ... ... бұл есептің шығындарының
қалыптасу процесі мен жеке шаруашылық механизмінің әрекетіне ... ... ... ... пайда болу орнында барлық шығындар жинақталатын
нұсқасы кезінде, шығындарға ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерді нақтысымен салыстыру мәліметтері бойынша
есептеулер құру қарастырылатын есеп жүйесі жауапкер-шілік ... ... деп ... Ал ... ... ... әрбір бөлімше жауапкершілік
орталығы деп аталады.
Екіншіден жауапкершілік орталығы, кәсіпорынды басқару ... ... және ол кез ... жүйе ... ... мен кірісі бар. Кірісі:
шикізат, материалдар, жартылай фабрикаттар, еңбек ... және ... ... ... ... осы ресурстармен ... ... ... ... ... ... қызметі
тиімділік көзқарасы тұрғысынан бағалануы керек.
Тиімді қызмет-өндіріс ресурстарын аз мөлшерде ... ... өнім ... өндіру, не белгіленген өндірістік ресурстар
мөлшерінде өнім ... ... ... өндіру. Осыған орай,
жауапкершілік орталығында мынадай принцип ұстанылады: шығындар → ... ...... ... қарай жауапкершілік орталығын негізгі және
функциональды; ішкі ... ... ... ... есептік және
аналитикалық деп бөледі.
Негізгі жауапкершілік орталығы шығындардың пайда болу орны бойынша
бақылауды ... ... ... көп ... пайда болатын, бірақ
бір жауапкершілік орталығында ғана, шығындарды бақылауды қамтамасыз етеді.
Шаруашылық есептік жауапкершілік орталығы әдетте шығындардың ... ... ... келеді, оған шығынның пайда болу ... ... ... ... ішкі ... ... ... жүйесіне
байланыссыз болады, олар жекелеген шығындарға бақылау жүйесін ... ... ... есептің мақсаты әрбір жауап-кершілік
орталығы бойынша шығындар мен ... ... ... жинақтау себебі
осы жауапкершілік орталығына ... ... ... бір ... ... ... қажет.
Үшіншіден шығындардың пайда болу орны мен жауапкершілік орталығы
бойынша ... ... ... және ... әрбір бөлімінің
қызметінің нәтижелерін бағалау үшін әрбір нақты жауапкершілік орталығы
алатын ... ... ... ... көрсетеді. Бұл әсіресе ішкі
шаруашылық есептің қатынастар кезінде маңызды.
Пайдалылық орталығы ... ... бір ... ... табыс-
ақшалай өлшемдегі босатылған өнім; шығын-пайдаланылған ресурстардың ақшалай
көрінісі, ал пайда табыс пен шығыс арасындағы айырмашылық.
Сметаның ... ... есеп ... ... және ... ... ... Бұл жауапкершілік орталығы бойынша есеп жүргізу
деп ... ... ... ... ... ... ... пайда жауапкершілігін орталықтандыруға мүмкіндік береді.
Пайдалылық орталығын қалыптастыру барлық кезде де тиімді ... Егер ... ... өлшенетін біртектес өнім (көмір, цемент)
шығарылса, онда құндық көріністегі өнім көлемін ... ... ... ... жеке ... ... оны ... өндірген өнімнің
тоннасына көбейту ғана жеткілікті.
Жауапкершілік орталығы басқа орталықтарға қызмет құнын айтпай-ақ қызмет
көрсетсе, онда ... ... ... ... ... ... қажеті жоқ. Трансферттік бағалар қысқа мерзімді нәтижелер ... ... ... ... ... ... бұл ұзақ
мерзімді даму перспективасын шешу кезінде кәсіпорынға зиян ... ... ... ... ... ... ... сызбасы
| ... ... ... ... |
| ... ... |жауапкершілік |
| ... ... |
| ... |ік | |
| ... т.б.) |орталықтары | |
| | | |І |ІІ |ІІ ... ... | | | | | ... ... |Х |Х |Х |Х |Х ... | | | | | ... | | | | | ... | |Х |Х |Х |Х ... | | | | | ... бөлу | | | | | ... ... | | | | | ... | | |Х |Х |Х ... | | | | | ... бөлу | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... | | |Х |Х |Х ... жалпы сомасы| | | | | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сәйкес,
пайдалылық орталығын құруда келесі талаптар қойылады:
- өнім шығару немесе өнім шығару мен оның ... ... ... келуі мәселелерін шешу бойынша орталықтарға толық өкілеттік беру.
Бөлімшенің жартылай фабрикаты кәсіпорын ішінде ... ... ... ... ... өндіріске кеткен шығынның жиынтық есебінде ... ... ... ... ... және ... ... есепті қалыптастыру мен ұйымдастырудың алғы шарттары болып сол
немесе ... ... ... ... ... ... тұрақты және
ауыспалы деп дәл бөлектеуді; кәсіпорын деңгейінде ... ... ... ... ... калькуляциялау; есепте үш шығын элементін бөліп
көрсету-материалдар, ... және ... ... ... ... ... бақылау болып табылады[52].
2.4 Өндірістік шығындар есебін калькуляциялаудың түрлері
Шығындардың барлық топтастырылуы қандай да бір ... ... ... ... өндірісте болатын жағдайларды типтік жүйеге келтіру мүмкін
емес, сондықтан да әрбір кәсіпорындағы есеп ... ... ... үшін жобаланады. Әйтседе, олардың әртүрлілігіне
байланысты шығындар ... мен ... ... ... мен ... ... ... арнаулы тәсілдері жасалған.
Бүгінде Қазақстанда шығындарды есептеу мен ... ... ... мақсатында төмендегідей әдістері мен тәсілдері қолданылады:
– үлестірімділік;
– тапсырыстық;
– үрдістік (қарапайым);
... ... ... ... ... директ-костинг;
– Just In Time жүйесі (тура уақытында);
– ABC-костинг;
– Толық бөлінген шығындарды пайдалануды шектеу;
– Ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... - костинг. Сондықтан өндірістік шығындар есебінің жүйесі
шығындарды сипаттаудың әдіс тәсілдерінің ... ... бір ... ... ресурстарды пайдаланудың әрекеттегі нормалармен және
жоспарланатын тиімділік пен ... ... ... ... Элементтер жүйесінің өзара байланысы 11 суретте
көрсетілген.
Элементтер бойынша шығындарды ... ... ... ... топтау, қайта бөлу
Өнім бойынша шығындарды қорытындылау мен бөлу
Өнімнің өткізуден түскен табыс
Сурет 11-Элементтер жүйесі мен өндірістік қызмет нәтижесінің байланысы
Жалпы, ҚЕХС ... ... ... арналған түсіндірмелер
бойынша кәсіпорын төмендегідей ... ... ... ... ... ашып ... ... алайда олар мұнымен шектелмейді:
– негізгі құралдардың тозуы және ... емес ... ... ... пен материалдар;
– негізгі құралдарды жөндеу және күтіп ұстау;
... ... ... шығындары;
– электрқуаты және коммуналды қызметтер.
Әйтсе де өндірістің ... және ... ... ... ... өнімдердің сандық және сапалық сипаты мен
өндірістік шығындар есебі, өнімның өзіндік ... ... ... ... ... ... ... етеді.
1.
2.
3.
Сурет 12 - Өндірістік шығындар есебін жіктеу жүйесі
Онда шығындарды құрамы, мазмұны, ... ... болу ... ... ... өнім ... ... түрлері, олардың біртекті
топтары, тауардың немесе дайын өнімнің ірі ... шала ... ... ... ... ... жоғарыдағы 12 ... ... ... Шығындар есебі жүйесін ... ... ... ... ... Ол басқарудың мақсаттары мен шығындар
есебінің объектілерімен ... ... ... ... құнын калькуляциялауды
негізінен келесі әдістердің біреуі қолдануы мүмкін; ... ... ... ... ... өнім түріне, оның құрамына, ... ... ... ... байланысты кәсіпорынның есеп саясатында
көрсетіледі. Дегенмен өндірістік есеп әрекетін ... ... ... ... кәсіпорынның барлық өндірістік ерекшеліктеріне сай келе
бермейді.
Сондықтан өндірістік жағдайларындағы айырмашылықтар ... ... ... етеді. Қосымша белгілер бір әдісті екіншісінен ажыратуға
және есеп жүйесін ... ... ... береді. Яғни қосымша
белгілері бойынша жіктеу:
- үрдіс бойынша;
- өнім санына қарай;
- жанама шығындарды бөлу ... ... ... ... ... ... болып бөлінеді.
Аталған жіктеу өз ішінен бірнеше жіктемелік топтарға сиаттамасына қарай
бөлінеді.
Төмендегі 13 ... ... ... ... ... ... ... қосымша белгілері
Есептің қазіргі жүйесі бірмезгілде жіктеудің бірнеше негіздемесін
пайдаланады. Өндірістік ... ... ... ... ... ... ... болсақ тапсырыстық есеп жүйесі және
өзіндік құнды калькуляциялаудың әдісі технологиялық мақсаттағы ... ... ... ... ... ақысы және жалпы
өндірістік шығыстарын ... бір өнім ... ... ... да ... ... (жеңіл) оңай жатқызуға болатын өндірісте қолданылады.
Өндірістік шығындардың тапсырыстық ... есеп ... ... ... бір ... ... мүмкін. Тапсырыстық тәсіл
төмендегідей жағдайларда қолданылады:
1. ұсақ сериялы өнім өндірісінде немесе бірен-саран өнім ... ... және ірі ... шығарғанда;
3. технологиялық циклы ұзақ өндірісте;
4. қолдан құрастырушы және ... ... ... ... ... және т.б.
Тапсырыстарды орындау тапсырушымен келісім шарт жасау арқылы ... ... ... түрі, саны, орындалу уақыты т.б.
шарттар көрсетіледі. Тапсырыс берушіге ... өнім ... ... ... ... ... олар актіге қол қояды. Әрбір тапсырыс
бойынша карточка ашылады. Бұл карточкада тапсырысты ... ... ... дейінгі кеткен шығындар жинақталады. Тапсырыстық тәсілде
өнімнің өзіндік құны ... ... соң ғана ... ... Оған дейін барлық шығындар бітпеген өндіріс құрамында
есептеледі. Бұл жағдай ... беру ... ... ... ... ... ... құны тапсырыс біткеннен кейін ғана анықталады.
Тапсырыстар ... ... ... ... нұсқа көмегімен
ұйымдастырылады:
- бақылау шоттары бойынша;
- бөлек есеп жүргізу;
- келісім-шарт бойынша өзіндік құн калькуляциясы.
Бақылау ...... ... ... ... және ... есептің
дәстүрлі тәртібі бойынша олармен корреспонденцияланатын шоттардың есеп
жүйесі.
Талдамалы шығындар есебі «тапсырыс ... ... ... ... ... жиынтығы көрсетіледі, ал жанама шығындар есеп беру
кезінде ... ... ... Тапсырыстар бойынша шығындарды
топтастырады және ... ... ... ... ... ... ... Барлық бухгалтерлік жазулар ведомостарда
жүргізіледі, қорытындысы бас ... ... ... есеп ... және ... ... жеке-жеке шоттар жүйесін
ашумен ерекшеленеді. Бұл жағдайда ... ... ... қаржылық
операциялар жазылмайды.
Келісім шарт бойынша өзіндік құн калькуляциясы ірі ... ... ... есеп ... Келісім шартта орындалған жұмыстарға
өндірушіге аралық төлем орындалған жұмыстың ... ... ... ... тапсырыс берушінің толытырылған актісімен анықталады. актіде
орындалған ... ... ... ... ... жүйесін пайдаланғанда ... ... ... ... ... ... ... сатысында пайданы есептеудің
қажеттілігі жоқ, өйткені бұл кірісті бағалау мен ... ... ... бола ... есепті кезеңде анықталған залал осы кезеңде шығарылған өнімнің ... ... ... Егер ... ... ... ала анықталса олардың
мөлшері залал болу ықтималдығы белгілі болғаннан кейін өткізілетін өнімнің
өзіндік құнына қосылады;
- 35 – пен 85% ... ... ... ... ... кеткен
шығындарға аса назар аудару қажет. Бұл жағдайдағы пайданың мөлшері ... ... ... ... ... құны жеке ... бойынша жинақталған шығын
сомасын осы тапсырыс бойынша дайындалған өнім ... ... ... ... сатылы әдісі. Бұл әдіс технологиялық процестің жеке
сатыларында бастапқы ... ... ... өнім ... ... ... Калькуляциялау объектісі ретінде сатылы
өндіріс ... ... бұл ... ... деп ... ... алғашқы
сатының шығындарына келесі сатының шығындары ... ... ... ... шыққан өнім дайын өнім болып есептеледі. Аралық
сатыдан шыққан өнім ... ... деп ... оны басқа
жаққа сатуға болады, ол үшін оған ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ өнеркәсіптің сериялық және ... ... ... ... ... ... белгілі бір жүйелікпен
өндірістің технологиялық саты бойынша барлық кезеңдерінен өтеді:
Мұндай кәсіпорындар келесідей шарттармен ... ... ... ... ... ... ... арнайы жұмыс орындарында тұрақты операциялардың орындалуымен;
- автоматтандырылған және механизацияланған ... ... қол күші ... ... ... ... шығындарын жүйелі түрде есептеу үшін өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялаудың екі нұсқасы: ... ... ... фабрикатсыз қолданылады.
Жартылай фабрикатты нұсқада әр сатыдан өткен өнімнің өзіндік құны есепке
алынып оған ... ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құны бухгалтерлік жазбалармен рәсімделеді және
әрбір сатыдан кейін өнімнің өзіндік құны калькуляцияланады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Есептің жартылай фабрикаттық тәсілінің артықшылығы мынада:
- әрбір сатыдан шыққан жартылай ... ... құны ... ... ... жеке ... бөлімшелерінің жұмысын қорытындылауға ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
туады.
Калькуляциялаудың жартылай фабрикатсыз нұсқасы өндірістен шығарылған,
яғни толық технологиялық циклдан өткен ... ... ... қолданылады.
Оның негізгі шарты болып бірінші ... ... ... ... ... ... жіберіледі. Оларды бір цехтан екінші цехқа өткізген кезде
өзіндік құнын анықтау көзделмейді және бұл ... ... ... Бұл ... ... ... пен жартылай фабрикатты өнімі
жоқ кәсіпорындар және ... ... ... қолданылады.
ХХ ғасырдың басында АҚШ-та өндірісті ... мен ... ... ... ... тенденциялар қолданылып келген өндірістік
шығындар есебі әдістерінің мәнін қайта қарауға мәжбүр етті. Өнім ... ... ... баға қою, ... ... және оперативті
басқаруда еңбек және материалдық шығындар нормативі жасалып қолданысқа
енді. Осылайша ... ... ... болды.
Стандарт – бұл өнім бірлігін өндіруге керекті материалдық және ... ... ... ал кост – осы ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан анықтама беретін болсақ, і ... ... ... мен ... ... сонымен қатар өнімге кеткен тікелей шығынды
басқару болып табылады. Сондықтан негізгі ... ... ... ... ... керекті өнімге кететін нақты мөлшері
анықталады. Өкінішке орай бұл шарт әруақытта орындала бермейді. Егерде
оларды 80% ... ол ... ... ... табылады.
Нормалардың ауытқуы олардың қате белгіленгенін көрсетеді. Стандарт-кост
ағымдағы нормалардың өзгеруін ... ал ... ... ... мүмкін.
Жоғарыда айтқандай, стандарт-кост тікелей шығындарды басқару ... ... Бұл ... бірнеше нұсқасы шетелдік компанияларда
қолданылады. ... ... ... ... ... ... құны ... бағаланады. Дайын өнім осы шоттың кредиті бойынша
жазылады. Екінші нұсқаның мәні ... ... ... қорытындыланған
шығындар нақты өзіндік құн бойынша бағаланады, ал шоттың ... ... ... құн бойынша жазылады. Шетелдік компаниялар нақты
шығындардың ... ... ... ... өнім ... ... ... жатқызады[60].
Стандарт-кост жүйесі бойынша шығындар есебі өндіріс тәжірибесінде
қолданылатын басқалардан ерекшелігі, өзіндік сипаты бар. Енді оған ... ... ... ... ... ... ең алғашқы болып Г. ... ... ... ... пен ... негізі ретінде" атты
кітабында жарық көрді. Сол ... ... ... ... ... ... ... нақты өзіндік құнын іздеумен айналысты.
Г. Эмерсон нақты өзіндік ... ... ... ... құнға
алмасыруды ұсынды. Оның ойынша дәстүрлі бухгалтерияның кемшілігі келесіде
болады: дәстүрлі бухгалтерияда бар ... және ... ... ... еш ... жоқ деп ... Оның ойынша
бухгалтерияның ең басты мақсаты ... ... ала ... ... және қарқынын жоғарлату керек деп ұйғарды, ол
сақтандырулар кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... Бұл сақтандырулардың мәні, нормалардан ауытқулардың барлығын
бекітуде болады. Есеп болашаққа негізделуі керек ол болашақты көру – ... ... ... сөз. ... ... ... басталмай жатып толығымен
бақылауға алынуы тиіс. Бірақ сонымен қатар бұрынғы өткен ... ... ... бір ... пайда болады, ал ол нормалар ... ... ... ... ... ... − бұл ... тікелей шығынын реттеуге бағытталған
бақылау құралы ретінде тани отырып, норманың және ... ... ... түрде әзірлейтіндігі шарт. Осыған ... ... үш ... ... ... ... - баға ... есепке алумен байланысты:
1. Мінсіз - материалдарға, ... ... ... ... шығындардың сметалық мөлшерлемелеріне
әлдеқайда қолайлы бағаны ұйғарады;
2. Қалыпты − экономикалық кезең ішінде ... баға ... ... − есептік кезеңде болжанған және осы ... ... ... есеп ... ...... басында белгіленіп, жыл бойы өзгеріссіз
қалады. Олар әдетте баға ... ... үшін ... ... ... деңгейіне байланысты:
1.Теориялық − кәсіпорын оны жақсы немесе ... ... ... ... ... ... табылады, демалыс уақытының
нормаланған шамасына, қуаттылықты толық пайдылануға негізделген әрі ақауға,
іркіліске ... ... ... ... ... ... Өткен шақтың орташа орындалуы − статистикалық мәліметтер бойынша
есептеледі және әр ... ... ... ... ... ... өткен кезеңдегі барлық кемшіліктерді қамтиды;
3. Қалыпты орындау − ... ... ... ... орташа деңгейін қарастырады;
Үшінші деңгейі - өнім шығарылымының мөлшеріне байланысты:
1.Теориялық − кәсіпорынның қуаттылығы теориялық ... ... ... Оған бір ... тәртіппен қол жеткізуге болады немесеқол жетпеуі
де мүмкін;
2.Тәжірибелік − шығарылымның ... қол ... ... ... ... жібереді және теориялық стандарттың деңгейіне
жуық жақсы орындаумен кәсіпорын қол жеткізеді;
3.Қалыпты − ... ... ... ... жоғары және төменгі
шамаларының орташасынан өнімді шығарудың қол жететін деңгейінде есептеледі;
4.Болжамды − өнім шығарылымының болжалды мөлшеріндегі нақты ... ... ... ... кез келген тәсілдемесі ... ... ... ... ... өзіндік құндардың картасында
қорытындыланады. Карта ... ... ... ... өндірістік
бөлімшелер бойынша бұйым және тапсырыс бойынша ... ... ... ... ... ... ... қарай стандарттар мен әдістемелерді есептен шығаруды
бақылаушы немесе «Стандарт-кост» жүйесімен байланысты барлық бөлімшелердің
өкілдері ... ... ... жүйе шығын есебі жүйесінің тәжірибесінде қолданылатын басқалардан
айырмашылығы, оның өзіне тән төмендегідей сипаты болады:
1. ... ... ... ... ауытқудың негізгі
анықталуына оның құжатталуы емес, ... ... ... ... ... ... тіркегенше, оның алдын алу міндеті қойылды;
2. Барлық ауытқушылықтар емес, тек олардың пайдаланылған ... ... ғана ... ... ... ... және ... факторлары бойынша
ауытқу есебі үшін арнайы синтетикалық шот бөлінеді;
Бұл ерекшеліктер мыналардың басқару процесінде әрдайым ... ... ... ... олар ... тұра ма ... ма;
– қандай мәселені шешу барысында бұл деректер қолданылуы мүмкін;
– өндіріс шығынын талдаудағы анықталған ауытқушылықтың маңызы.
Нормалар белгіленген кезең ... ... ... тек ... ...... бағаны өзгертуінен, еңбекақы
деңгейінің ауытқуынан, өндіріс жағ-дайының немесе оның ... ...... ... ғана ... − бұл ... процесінің барысын және нормативінен нақты
көрсеткіштердің ауытқу мәнін ұдайы бақылауға, бұл ауытқулардың пайда ... ... оны бір ... ... ... азайтуға басқарушылық ықпалды пайдалануға немесе нормаларды
түзетуге негізделген өндірістік шығын деңгейін ... ... ... ... ... есебі 8110 «Негізгі өндіріс»
шот дебеті ... 8111 ...  8113 ... ... 8114 ... ... 8115 «Үстеме шығындар» шоттар
кредиттерінің кореспонденциясында жүргізіледі. Қосалқы өндіріс шығындары 
8310 «Материалдар», 8312 ... ... ... ... «Үстеме шығындар». 
Бір айдың ішінде нақты шығарылған және қоймаға тапсырылған дайын өнімдер
нормативтік өзіндік құндар ... ... ... ... ... ... тапсырып берілген жұмыстардың және ... ... ... ... ... құны жоспарлы және нақты
өзіндік құндармен салыстырылады. Мұндай салыстырудың нәтижесіне ... ... ... ... ... ... немесе артық жұмсау немесе
нормативтен нақты өзіндік құндарды асыру, ... ... ... ... ... өнімдердің нормативтік құнын арттырады.немесе кемітеді. Яғни
нормативтік құн нақты ... ... ... ... Өнімдердің,
жұмыстың, қызметтің нақты өндірістік ... ... ... ... өндіріс» шот кредитінен 1320 «дайын өнім» немесе 7110 «өткізілген
дайын өнімдердің (тауарлар, жұмыс, қызмет) өзіндік құны» ... ... ... «Стандарт-кост» жүйесінің артықшылығы төмендегідей
белгілерден тұратындығын тұжырымдаймыз. Яғни:
- Кәсіпорын пайдасын кемітетін шығынды анықтау мүмкіндігі;
- Келешекте болуы ... ... ... мүмкіндігі;
- Калькуляциялаумен байланыстырылған есептік жұмыстың ең аз шамасы;
- Бұйымды өндіруге және өткізуге жұмсалатын болжамды шығындар туралы
ақпаратпен қамтамасыз ету;
- Өнім ... ... ала ... ... ... негізінде
бағаны қалыптастыру;
- Нормативтен ауытқу мен оның пайда болу ... бөлу ... ... ... ... есеп ... ... Өткізу бөлімі арқылы сату көлемін жоспарлауы және оңтайлы бағаны
белгілеуі ... ... ... құны ... ... ... ... жүйе арқылы алдын ала бекітілген стандарттар негізінде күтілетін
шығындар сомасын, бағаны ... үшін бір ... ... құнын және
болашақта күтіліп алынатын табыс туралы есептілік құрастыруғамүмкіндік зор.
Ағымдағы кезеңде анықталған ... ... ... ... ауытқуы, оның қайдан пайда ... ... үшін ... Яғни ... ... ... ... қабылдауда оперативті түрде
кемшіліктерді жоюға және олардың ... ... жол ... ... күні ... ... шығу ... бүл жүйенің өндірісте
маңыздылығы артып ... ... ... кәсіпорындардың нарықтағы жеткен жетістіктеріне
талдау жасайтын болсақ, ... ... ... ... өте
қарапайым, сонымен қатар шектеулі бәсекелік стратегиясын ... ... ... тура ... Шынымен-ақ, «басқаларға қарағанда арзанырақ
сат», «тауарыңда басқаларға қарағанда күштірек жаса», «сапасына ден қой»
-қағидасы - ... ... ... ең ... ... бір өзі әлі ... кепілі емес
екіншісін білдіреді. Нақыл кеңестерді қолданар алдында, айталық, тауарыңды
бәсекелестерге ... ... сату ... оны ... ... жол табу
керек.
Ендігі бір сұрақ, тауардың құнын кай кезде төмендетуді іске асыру керек?
Көпшілік ... ... ... көпшілігі тауарды өндіріске
жібергеннен кейін,оның құнын төмендету жолдарын іздей бастайды.
Себебі, оның пайдасы мен ... ... ... ... ... неде, олардың алдын алуға бола ма?
Осындай сұраққа нақты жауапты 1960 жылдың өзінде-ақ ... ... Олар ... ... құн бойынша басқару концепциясын-таргет -
костинг жүйесін ұсынды және де оны ... ... ... дейін 50 жылдан аса
уақыт аралығында табысты ... ... ... болу себептерін қарастыра отыра, бизнестің осы
соңғы 20 жыл ішінде өзгерісін ескере отыру керек. Еліміздің ... ... ... ... бағытталған шаралар жүзеге асырылуда.
Осы күнде негізгі бағыт бойынша қызмет ... ... ... мен ... қабілеттілігінің басты факторлары инновациялық
өнімдер болып табылады. Көптеген салалардың өндірушілері ... ... мен ... ... ... ... ... өнімдер
өндіре алмайды. Қазіргі нарық аса құбылмалы, ал ... өте ... осы ... ... басқаруда жаңа идеялар іздеуге
ынталандырады[39].
Егер өткен ... ... ... ... анықтауда стандартты
калькуляциялау әдістері өзін ... да, ... ... ойынша осы
күнгі ортаға мұндай үйреншікті қатынас тиімсіз ... ... Аса ... ... ол жаңа өнімдердің өзіндік құнын калькуляциялаудың
әдістемесін модификациялау.
Осы мақсат ... ... ... ... қолдану, қазіргі күнде,
осындай мақсаттарға қол жеткізудің ең сенімді жолы. Бұл жүйе ... ... және ол ... ... ... Жапония мемлекеті болып табылады. Ол алғаш рет 1965
жылы Toyota корпорациясында қолданылған. Ал АҚШ-та 1980 ... ... ... ... ... және де үлгі ... жапондық
модель алынған.
«Таргет костинг» тұжырымдамасын алғаш қолданған Тоширо Хиромото болған.
Ол оны өзінің 1988 жылы ... ... ... ... ... арналған мақаласында қолданды.
Сол кезден біраз уақыт өткеніменен ... ... оны ... ... теңейді. Алайда «Таргет костинг» бұл
басқарудың жалпы концепциясы, ол ... ... ... және жаңа ... ... ... іске ... сай мақсатты өзіндік құнды калькуляциялау концепциясы ... ... ... ... ... ... ... бойы таргет костинг жүйесі өндірістік компанияларда қоданылып
келеді,әсіресе ... жаңа ... мен өнім түрі ... ... ... ... Бүгінде Таргет ... ... 80%-на ... ... ... ... қатар бірнеше
американдық және еуропалық компаняларда қолданылады деген тұжырым бар.
Таргет костинг ... ... ... ... костинг концепциясының негізіне
салынған идеяның өзі күрделі емес, ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі баға құру формуласын теріске
шығарды:
Өзіндік құн + Пайда = Баға қағидасы, яғни жаңа ... ... ... ... ... ... баға бойынша сату күтіледі.
Мұндай қатынас, шынымен-ақ, ерекше және ... ... ... және ... жоқ өнімдерге қолдануға болады. Ал дәстүрлі
өнімге мұндай формула тек теория жүзінде іске ... ... да ... ... ... ... ... өзгертіп, сәйкесінше
олардың мәнділігі де өзгерді, яғни Баға – ... = ... ... оңай шешім басқару мен шығындарды жоспарлау үрдісінде үнемдеудің ... ... ... ... ... мүмкін деген ұғымды білдіреді.
Таргет костинг жүйесінің басқа дәстүрлі баға құру ... ... ... ... ... сату ... ... Бұл баға
маркетингтік зерттеулердің арқасында белгіленеді, яғни оның ... ... ... ... Мақсатты өзіндік құнды анықтау үшін
кәсіпорынның күтіп ... ... ... ... бағасынан алып
тастайды. Содан соң өндірістік үрдістің барлық ... ... ... ... ... мақсатты өзіндік құнға сәйкес келетін
өнімді жоспарлап дайындайды. Мысалға, Батыста ... ... ... ... ... 14-Өнімді жетілдіру үрдісі
Жапондық кәсіпорындарындағы өнімді ... ... ... ... айырмашылықтары бар. Яғни, Жапонияда бұл үрдіс
таргет костинг түсінігіне ... ... ... ... ... ... ... үрдіс
Мұндай көзқарастың артықшылықтары:
- біріншіден, жаңа өнімді өңдеудегі итеративті қатынас өзіндік құнға
қатысты әр ... этап ... ... ... ... мен қызметкерлер мақсатты өзіндік құнға жақындауға ... ... ... ойларды талап ететін ситуацияларда
стандартты емес шешімдер табуға ... ... ... ... ... ... өзіндік құн инженерлерді
қымбат тұратын технология мен материал қолдану ... ... бұл ... жаңа ... алып ... Осылайша, түгел өндірістік
үрдіс, жаңа өнімнен бастап, шектеулі ... ... ... ... Мысалы, Жапонияның автомобиль құрылысы саласында мақсатты
өзіндік құн әр жаңа ... үшін ғана ... ... әр ... ... ... үлгісін жасап оның сметалық ... ... ... ... ... тексереді. Егер айырмашылық
болса, онда жобаға қажетті ... ... Бұл ... ... және
мақсатты құн арасындағы айырма жоқ болғанда жобаның ақырғы ... ... ... ... ... құн ... ... үрдісі
Алғашқы уақытта өндірістің нақты шығындары мақсатынан асып отырады, бұл
жаңа жобаны меңгерумен байланысты болады, ал ... ... ... ... ... өз ... түседі. Егер мақсатты өзіндік
құнды басқару үрдісін ... ... ... ... көрсететін болсақ,
онда мақсатты өзіндік құнға (жылжу) - екі жақты болып табылады.
Бір жағынан, қызмет ... ... ... ... ... ... ... мен мүмкіндігін терең маркетингтік зерттеусіз анықтау
мүмкін емес, ал ... ... ... ... құнды мақсатты өзіндік
құнға сәйкестендірген мненеджердің басқару ... ... ... және ... ... ойын ... Осы адамдардың барлығы бір ғана мақсатпен байланысты- сметалық
өзіндік құн мен ... ... құн ... ... ... үшін ... ... қысқарту керектігін қалай
анықтауға ... ... ... ... ... ... 4 ... қаралып отырған өнім немесе қызметтің мүмкін болатын 1 данасының
сату ... ... ... ... ... ... анықтау (1 данасына және жалпы);
3. мақсатты және ... ... қнды ... ... ... өнімді қайта жобалау және мақсатты шығындарды қысқартуға жету ... ... ... 7-Мақсатты шығындарды азайту үшін жасалатын есептеулер
|1 дананың мүмкін нарықтық бағасы, $ |50$ ... ... ... % |20% ... ... сату көлемі,дана |10000 ... ... құн, мың, $ |455$ ... ... ... ... күтілетін нарықтық баға, 1 данасына 50$, ал мақсатты
пайда нормасы 20$. Біз жылына 10000 дана ... ... ... ... ала ... ... сату ... сметалық өзіндік құны 455
мың.$. Аса қиын емес есептеулерден кейін, 1 дана өнімнің ... ... 40$ (50- (0,2× 50)) ... ал ... ... сату ... 400 ... Сметалық және мақсатты өзіндік құнның арасындағы айырма азды-
көпті 55 мың $ ... ... Дәл осы ... ... сапасын қарай
құралдарды қолдана отырып «қысқарту» қажет. Осы жағдайды таргет ... ... деп ... да ... үрдіс әдетте 2-3 рет толық айналымнан өткізіледі, сондықтан да
оңтайлы ... ... ... ... аса қысқа мерзімде көп еңбек
сыйымдылығын қажет ететін әрекеттерді сызықты кезектілікпен ... ... ... ... ... ... өнімге конструкциялық ... ... ... ... материал мен технологиялық әдістерді
қолдану мүмкіндігін зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... тура ... Ал таргет костинг концепциясы бойынша
өнімнің өзіндік құнын басқару әлдеқайда қысқа кезеңдік блоктан тұрады.
Жаңа өнімнің өзіндің құнын таргет ... ... ... ... ... болсақ, онда таргет ... ... ... да құруға болады.
Егер дәстүрлі әдісте жаңа өнімді жасауда ... және ... ... ... ... ал ... ... жүйесінде
конструкцияны жобалау болашақ тауардың тұтынушының ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі қатынас жаңа өнім жасағанда ... ... ... тіпті менеджментте сәйкес термин енгізілген
-«шектеу арқылы жұмыс» атты. Бұның мәні келесіде, мысалға, жаңа ... ... ... және ... ... жасаушылары
әлемнің екі жағында отырғандай және бірінші ... ... ... ... «Біз ... ... енді өндіруі тиістісіңдер» деп әмір
бергенмен бірдей. Бұл әр ... ... ... ... ал ... ешкім ойланбайтындығында. Әрине қазіргі кезде мүндай жағдай
тәжірибеде көп ... ... ... ... шектеулері бар
екенідігі мәлім.
Батыстық тағы бір заманауи жаңа үлгі – кайдзен – костинг жүйесі.
Бұл жүйені нормативтік ... ... ... ... ... ол
жүйесге ешқандай қатысы жоқ. Кайдзен-костинг — жүйесі бюджеттеуге тікелей
қатысты, себебі оның ... өнім ... ... ... ... нақты құнын ескере отырып, келешекте табыс табу. Яғни, шығындарды
есептеу үрдісінде жоспарланған және нақты құнын ... ... ... қарастыру бойынша жасалады. Бүл жүйенің негізгі
ерекше бір ... ... ... ... көрсеткіштерін талдау негізінде
қысқарту көздерін анықтай отырып жаңа нормативтік ... ... екі ... ... ... ... егер ... кезең ішінде алдыңғы кезеңдегі ... мен ... ... ... айырмашылық негізгі болып
қалатын болса;
- ... ... ... ішінде алдыңғы кезеңдегі мақстатты шығындар
мен нақты шығындар үзіліссіз үрдісте азаю ... ... ... ... бойынша арнайы жобалау командасы ... ... ... яғни ... ... ... ... (VE). Қорыта келе, зерттеу бойынша VE және құндылықтарды талдау
(value analysis, VA) арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бойынша (VE) шығындарды азайту мақсатында
жаңа жобаларды қолдану бойынша өндірілген өнімнен алынатын немесе күтілетін
табысты анықтап ... "АГС ... ... ... ... ... ... анықтауды
жетілдіру шаралары
3.1 Ұйымның өндірістік шығындарын талдау және оны ... ... ... Үкіметінің отырысында «2010–2012 жылдарға арналған республикалық
бюджет туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер мен толықтырулар
енгізу туралы» ... ... 2011 жылы ... ... ... дамытуға бағытталатын қаражаттың жалпы сомасы 23,4 ... ... сөз ... ... байланысты қала әкімшілігінің отырысында
қаланы газдандыру жөнінде мәселелер көтерілді.
Қалада газ ... ... ... ... ... ... ... жеткiзушi "Алматыгазсервис" ЖШС болып табылады. 2009 жылы сыйымдылықты
газ нарығында тұрғындарды "Алматыгазсервис" ЖШС газбен ... ... %-ды, ... бен ... ... ... етуi 60 %-ды ... 2009 жылдары автогазды сату көлемi 463,6%-ға (1,1 мыңнан 5,1 мың
тоннаға дейiн), ал жеке секторларды алып ... ... ... сату ... - 9%-ға ... 3,2 мың тоннаға) төмендегенде,
сыйымдылықты газды сату - 15%-ға (9,3-тең 10,7 мың ... ... ... жыл ... ... қаланы газдандыру ісі кең қарқын алғаны,
нәтижесінде Алматы 2012 жылы ... ... ... ... Осы
мақсатта қызмет көрсетіп отырған "Алматыгазсервис" ЖШС тұтынушыларды
сұйытылған газбен жабдықтау үшiн ... ... ... 256 мың ... газ ... ... ... 15 темiржол цистернасын бiр уақытта
босатуға арналған эстакадалары бар 2 темiржол ... газ ... ... ... ... ... өзекті мәселелер:
– коммуникациялардың инженерлiк инфрақұрылымының дамуының, ... ... ... ... газ ... ... тұрғындардың газ тұтынуын жеке есепке алудың жоқтығы;
– газ құбырларын жөндеу бойынша құрал жабдықтардың жабдықтаушылардан
кешіктіріліп ... ... шешу ... ... 2009-2010 жылдардағы
қызметінің экономикалық көрсеткіштерін талдай ... ... ... және ... жылдарға арналған үдемелі ... даму ... ... ... ... ... көлемін көбейту жолдарын анықтау күтілуде
Ұйымның өндірістік шығындарын есептей отырып, қаншалықты қызметті ... табу ... ... ... ... ... ... қаншалықты әсер етуін талдау арқылы ғана анықтай
аламыз.
Өндіріске кеткен шығындар көздерін талдаудың ... ... ... ... ... ... және ... жоспардың орындалуын бағалау,
– өнімнің өзіндік құны бойынша жоспарлаудың негізін ... ... ... ... ... ... әсер ... анықтау, жоспарланаған және нақты өндірістердің
арасындағы ауытқудың себептерін анықтау,
... ... ... ... ... ... ... кеткен шығындар көздерін талдаудың мақсаты ... ... ... ... қолданылатын барлық ... ... ... ... ... ... кеткен шығындар ... және ... ... ... ... негізгі
сапалы көрсеткіші болып табылады. Шығындардың деңгейі мен ... ... пен ... бір ... байланысты. Бұл өз кезінде
өндірістің ұлғаюына, ... ... ... ... ... ... өнімнің шығындар көрсеткіші кәсіпорын ... тек ... ... ... ... ... бір мезгілде сандық
қорытындыларын көрсетеді.
Нарық механизімінің нақты жұмыс істеу барысында ... ... және ... ... ... ... басқа өндіріске кеткен
шығындарды азайту шаруашылық субъектісінің дамуына әсер етуші фактор болып
табылады.
Қорытындылай келгенде, шығындарды басқару ... ... ... роль ... ... ... тәжірибесінде өзіндік құнды
нақты бағаламайынша ... ... ... ... ... ... жоқ. Ал ... өзіндік құнын дұрыс анықтауға тек ... ... ... және басқару арқасында қол жеткізуге болады.
Өнімінің өзіндік құны туралы сенімді ақпарат алудың ең ... бірі ... ... ... ... анықтау болып
табылады. Өндірістегі шығындардың нақтылы құрамы бухгалтерлік ... ... ... ... материалдар және шикізаттарды құралады.
Материалдық шығындар. Өндіріс барысында қолданылатын шикізаттар ... құны ... ... ... ҚҚС ... ... ... шығындар. Бұл кәсіпорындағы негізгі жұмыстағы
жұмысшылары мен қызметкерлеріне төленетін ... ... Бұл ... ... ... ... сыйақыларды, ынталандырушы
төлемақыларды және негізгі өндірісте жұмыс істейтін бірақ штат кестесінде
тіркелмеген жұмысшылардың еңбекақысын кірістеледі.
Әлеуметтік ... Бұл ... ... және ... кеткен шығындар.
Негізгі қорлардың амортизациясы. Бұл шығындар ... ... ... ... ... амортизациялық аударымдар сомасы кіреді.
Басқа да шығындар. Кәсіпорынның барлық басқа шығындары осы ... 17 - ... ... ... ... ... шығындар
элементтері
Сонымен кәсіпорынның шығындары тура және жанама шығындарға бөлінеді.
Тура шығындар өндірілетін өнімнің нақты бір ... ... ... ... негізгі және қосымша материалдар, энергия, өндіріске қатысушы
жұмыскерлердің еңбекақысы және ... ... ... тек бір түрін емес, бір неше түріне кететін
шығындарды көрсетеді.
Өндірістің ... ... ... ... және ... ... Тұрақты бұл өндіріс көлемінен тәуелсіз болатын, ал ... бұл ... ... ... ... ... ... тұрақты және өзгермелі шығындарға ... ... ... маңызды роль атқарады.
Сонымен өнімнің өзіндік құнын қалыптастырушы шығындардың классификациясы
кәсіпорынның табысын анықтаушы негізгі көпфакторлы ... ... ... – бұл ... ... ... Олар ... қорлардың пайда болу және қолданылуымен
байланысты шаруашылық қызметтің әр түрлі ... ... ... талдауда қолданылатын негізгі құжат бұл қаржылық есептілік.
Қаржылық көрсеткіштер жиынтығы зерттеудің маңыздылығына байланысты
болады. ... ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Сурет 18-Қаржылық көрсеткіштер жиынтығы
Қаржылық көрсеткіштерді жақсартудың резервтерін анықтауда қаржылық
жағдайын ... ... ... келесі көрсеткіштерді айтуға болады:
- Ағымдағы өтімділік коэффициенті ( 2,0
- Меншікті айналым ... ... ... ... ( ... ... ... өсуі;
- Баланстың бөлек баптарында теріс өзгерістің байқалмауы;
- Дебиторлық борыш кредиторлық борышпен тепе теңдігі;
- ... ... ... ... ... төлеу мерзімі өтіп
кеткен банк және ... ... ... қорлар мөлшері олардың қалыптасу көздерінің минималды
мөлшерінен аспайтын болса.
Кәсіпорын шығындарын қаржылық есептіліктің 2 нысанын ... ... ... арқылы азайту жолдарын анықтауға болады.
3.2 Кәсіпорындағы өндіріс шығындарын талдау және оны ... ... ... ... мен орындайтын жұмысының
негізгі түрі – газ құбырларын жөндеу бойынша құрылыс-монтаж ... ... ... жұмсалған шығындарды талдау
кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметін зерттеуде маңызды ... ... ... ... анықтауға, олардың мөлшерін салыстыруға,
бағаны белгілеуге, шығындар туралы ақпараттарды келешекті жоспарлау
барысында ... ... ... реттеу мен бақылауға, табыстың нақты
деңгейін жоспарлауға көмектеседі.
Осы кездегі басты міндеттер:
– кәсіпорынның жұмысын бағалау;
– соңғы нәтижеге оң және кері ... ... ... ... ... ... барынша пайдалану үшін нақты шараларды жасау және жүзеге
асыру.
Талдаудың негізгі техникалық тәсілдеріне бір көрсеткіштерді басқаларымен
салыстыру, ... ... ... ... ... ағымдағы кезеңді өткен кезеңдермен және ... ... ... ... үшін ... ... ... және орташа шамаларды қолдану, т.б жатады[65].
Кәсіпорынның жұмысын объективті бағалауға тек кешенді талдау ... ... ... ... ... бойынша құрылыс өнімінің
өзіндік құнын талдау міндеттерін шешуге кешенді қадам шығындардың жалпылама
және жеке шығындарының ... ... ... төрт бағыт бойынша
зерттеу жүргізуді ... ... ... ... ... бабы мен элементтері бойынша;
– құрылыс кезеңдері, өндірістік бөлімшелер бойынша;
– технико-экономикалық факторлар бойынша. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... резервтерін анықтауға мүмкіндік береді.
Осы саланың өндірістік-қаржылық қызметі сандық көрсеткіштермен ... ... ... жұмыстары), сондай-ақ сапалық
көрсеткіштермен де (өндірістік қуатты ... қор ... ... құн) сипатталады. Кәсіпорын жұмыстарының көрсеткіштері
заттай, құндық, шартты және салыстырмалы шамалармен көрсетіледі.
Құрылыс жұмыстарының өзіндік құны ... ... ... алу ... шығындардың құрамын дәл анықтаудың ... зор. ... ... ықпалымен, қайсысы өзгедей құбылыстардың ықпалымен
қалыптасатындығына қаржылық ... ... ... құнын назардан тыс қалдыруға болмайды. Өзіндік құнның
деңгейіне ... ... және ... ... кәсіпорынмен
бақыланатын және бақыланбайтын факторлар әсер етеді. Мысалы, кәсіпорынның
қызмет ерекшелігіне ... ... ... ... материалдарды
жеткізушілердің қашықтығы, материалдың, отынның, құралдардың ... ... ... ... ... ... ... құнға сол немесе басқа
факторлардың әсерін кешенді зерттеу болып табылады. Өнімнің ... ... құны ... ... ... еңбек шығындары соғұрлым үнемделіп,
негізгі қор, материалдар тиімді пайдаланылады, ... ... ... ... ... ... ... қоғамға арзанға түседі.
Әрбір құрылыс жұмысы кәсіпорынының қызметінің тиімділігін анықтайтын
маңызды экономикалық көрсеткіш ... ... 1 ... шығын мөлшері болып табылады. Оның артықшылығы ... құн ... ... ... ... анық ... алады: жұмыстың әрбір
теңгесіне ... ... ... ... әкеледі, және
керісінше[51].
Ал осы ... ... ... ... ... жоқ ... сондай-ақ объективті сипаттағы факторлардың
ықпал ететіндігін айтуға болады. Бір ... ... ... ... ... ... ... құрылымы, жекелеген құрылыс
жұмыстарының өзіндік құны, оның бағасы, өнім ... әсер ... ... ... ... жұмсалған шығын өндіріс және ... ... ... ... ... ... тауарлық
өнімнің құнына қатынасымен есептеледі[98].
Талдау кезінде есепті жылы ... ... бір ... ... ... ... көрсеткіштермен салыстырып, ауытқу себептерін,
сондай-ақ осы шығындардың өткен жылдармен салыстырғандағы ... ... ... (6 ... ... көріп отырғанымыздай, 2009 жылы 2008 жылмен салыстырғанда
құрылыс-монтаж жұмыстарының 1 ... ... ... ... бар болғаны
0.7 тиынға жоғарылаған. Мұндай нәтижеге құрылыс-монтаж жұмыстарының ... ... ... ... төмендеуі ықпал еткен.
Осындай көріністі 7 кестеде келтірілген «АГС ... ЖШС - ... ... ... ... мәліметтері 2009 жылы 2008 жылға қарағанда газ құбырларын
жөндеу құрылыс-монтаж жұмыстарының 1 теңгесіне ... ... ... ... ... ... отыр. Мұндай нәтижеге ... ... және ... ... ... ... ықпал еткен.
Өзіндік құн өнімді өндіруге жұмсалған өндіріс құралдары мен еңбек ақы
шығындарын сипаттай отырып, ұдайы өндіріс ... ... үшін ... ... ... етеді.
Ұдайы өндіріс шарты әрбір ұйымға өнімді өндіру және өткізуге жұмсаған
барлық ... ... ... ... ... қажеттілігін тудырады.
Өзіндік құн нарықтық экономика жағдайында ұдайы өндірісті кеңейтудің шешуші
факторы болып табылады, ... ... ... үшін кез ... ... өзіндік құнын өтеуі тиіс, басқаша айтқанда, бұрынғы ... ... ... ... ... ғана ... ... өндірісті кеңейте алады.
Өнімнің өзіндік құнын назардан тыс қалдыруға болмайды. Өйткені өнімнің
өзіндік ... ... ... өте ... және ... әрі сан алуан
факторлардың ықпалында болады.
9 және 10 ... ... ... ... 1 ... ... ... шығындар өнімді өндіру және өткізу кезіндегі жалпы
шығындар мен өнім ... ... ... ... ... ... белгілі, бұл көрсеткіш 1 теңгеде қанша табыстың және материалдық,
еңбек, ақшалай ... бар ... ... ... ... тек жалпы сомасын ғана біліп қоймай, оны
өнімдердің жекелеген түрлері және ... ... ... ... ... оның ... бөліктерін оларды қалыптастырушы факторлармен
ұштастыру, жеке орындаушылар арасында шығындар деңгейі үшін жауапкершілікті
анықтап айыру, өзіндік құнды құрайтын шығындардың құрылымын ... ... ... бойынша және орындалатын жұмыстар мен қызметтердің
түрлері бойынша зерттеу, олардың деңгейін алынатын түсімнің ... ... ... барлығы жұмыстардың сол немесе басқа түрлері
өндірісінің бүкіл қызметі аясының ... ... ... ... 8-«АГС Сервис» ЖШС құрылыс-монтаж жұмыстарының 1 теңгесіне жұмсалған
шығындардың динамикасы
|Көрсеткіштер ... ... (+,-) |
| | ... |
| |2005 |2006 |2007 |2008 |2009 ... |(%) ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... мың |259861 |269819 |276745 |281640 |289616 |+7976 |+2.8 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |270013 |291453 |299587 |309281 |315501 |+6220 |+2.0 ... мың теңге | | | | | | | ... | | | | | | | ... 1 | | | | | | | ... |96.2 |92.6 |92.4 |91.1 |91.8 |+0.7 |+0.76 ... | | | | | | | ... теге | | | | | | | ...... бухгалтерлік есеп мәліметтері негізінде автордың өзі |
|есептеп шығарған ... ұйым және ... ... ... экономикалық элементтерінің
үлес салмағы бойынша ерекшеленеді. Бұл ерекшеліктер өндіріс ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
Құрылыстың өзіндік құнын басқару үшін және бригадирлердің, учаскелердің
өз жұмыстарының нәтижелеріне жауапкершілігін және мүдделілігін көтеру ... ... ... жатқан объектілердің бөліктері бойынша, сондай–ақ
жұмысты орындап жатқан учаскенің ... ... ... тобы ... ... ... жұмысының өндірістік шығындарының құрамын талдау
өзіндік құнның құрылымын ғана бағалауға ... ... ... ... ... ... ... ықпал ету дәрежесін біле отырып, оның
жоспардан ауытқуының нақты ... ... ... ... ... ... құрамын талдаудың әртүрлі бағыттарын оларды ... ... ... ... ... ... мен ... өзіндік құнға әсерін табуға көмектемеді. Бұл ... ... ... ... жетілдіру үрдістерінің арасындағы өзара
байланысты табу айрықша мәнге ие. Осы жайттар ... ... ... ... көтеру арқылы үнемдеу резервтерін іздеу тұрғысынан
шығындардың құрамын терең және жан-жақты талдауды негіздейді.
Кәсіпорынның құрылыс жұмысының ... ... ... ... ... - өндірістік шығындарды шығын элементтері бойынша талдау. Өзіндік
құнның өзгерісіне талдауды шығындардың жекелеген түрлерінің ... ... ... ... жүргізу керек. «АГС Сервис» ЖШС құрылыс-монтаж
жұмыстарының өндірісіне ... ... ... салыстырмалы
талдауы 10 кестеде берілген.
9 кестеден өндіріске жұмсалған шығындардың ішінде ең жоғары үлесті
материалдық ... ... ... ... «АГС ... ЖШС ... ... 2008 жылға қарағанда 2009 жылы 2012 мың теңгеге ... ... ... үлесі 0.3 пайызға төмен.
Шығындардың құрамында еңбек ақы шығындарының үлесінің төмендеуі ... ... ... ... ... ... күшін
пайдалануда кері беталыстың бар екендігін көрсетеді. Еңбек ақы шығындары
«АГС Сервис» ЖШС 2013 мың ... ... ... ... ... ... еңбек сыйымдылығы жоғары ... ... ақы ... ... ... ... Негізгі құралдардың тозу
шығындарының үлесінің жоғарылауы құрылыстың ... ... ... ... жұмыстарының өндірісіне жұмсалған шығындардың
құрылымын экономикалық элементтері бойынша салыстырмалы талдау
|Шығын ... ... ... ... ... ... бойынша |
| |2005 жыл ... |2007 жыл |2008 жыл |2009 жыл |(+,-) |
| | | | | | ... |
| ... ... ... ... ... кәсіпорында 416 мың
теңгеге өскен. Бұл құрылыс ... ... ... ... ... қызметтерін пайдалану т.б ... ... ... ... ... шығындарды экономикалық
элементтері бойынша талдауды өзіндік ... ... ... зерттеумен
толықтыру қажет. Мұндай талдау нақты өзіндік құнның жоспардан, сметадан
ауытқуы қандай ... ... ... анықтауға, әрбір баптың әсер ету
деңгейін бағалауға ... ... (12 ... Бұл кестеден көріп
отырғанымыздай, «АГС Сервис» ЖШС материалдық ... 5632 мың ... ақы және ... ... ... 1148 мың теңгеге, ... ... ... 1224 мың ... ... ... 1123 мың
теңгеге сметамен салыстырғанда жоғарылаған.
Құрылыс монтаж жұмыстарының сметада қаралған шығындардың өзгерісіне әсер
етуші факторларды анықтап, табу үшін ... ... ... ... ... ... ... құнының құрамында материалдық шығындар жоғары
үлесті алады. Материалдық шығындарға әсер ететін негізгі ... ... ... ... ... ... ... жұмыстардың құрылымдық өзгерісі;
– жекелеген жұмыс түрлерін орындауға жұмсалатын ... ... ... орындалатын жұмыс түріне жұмсалатын материалдық шығындардың
деңгейінің ... ... үш ... ... ... ... сақтау (норма факторы); материалдарды дайындау құнының өзгеруі
(баға факторы); ... ... ... ... шығыс нормасының өзгеруіне құрылыс материалдарының
сапасы, ... ... ... ... ... ... жұмыс
технологиясының өзгерісі, сметада қарастырылмаған жұмыстардың пайда болуы,
материалдарды ... ... және ... ... ... ... ... байланысты ауытқуларды Кәсіпорын тарапынан бақылау
мүмкін болмайды. Материалдық шығындарды талдауды ... ... ... объектілер мен жұмыс түрлері бойынша ... ... ... сан алуандығын ескере отырып, ... ... ... ... ... ету үшін ... мәліметтерді құрылыс
өнімінің бірлігіне есептеген дұрыс.
Кесте 10-2009 жылдағы құрылыс-монтаж жұмыстарының өзіндік құн ... ... ... |Смета бойынша |Нақты ... (+,-) |
| ... ... | |
| |мың ... |мың ... ... ... |
| | | | | ... | |
|Материалдар |149987 |49.4 |155619 |49.6 |+5632 |+0.2 ... ақы және |65745 |21.5 |66893 |21.4 |+1148 |-0.1 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |25011 |8.2 |26235 |8.3 |+1224 |+0.1 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |62978 |20.7 |64101 |20.5 |+1123 |-0.2 ... |303721 |100 |312848 |100 |+9127 |х ... Сервис» ЖШС бойынша 1 текше метр газ құбырын орнату үшін жұмсалатын
материалдық шығындар 10 ... ... Осы ... ... бір ... метр 1 ... метр газ құбырын орнату үшін
жұмсалған шығындардың жалпы сомасы сметамен салыстырғанда 1743.08 ... оған ... ... ... (1240.44 ... ... ... (502.64 теңге) көтерілуі ықпал еткен.
Материалдық шығындардың түрлері бойынша талдау жасайтын болсақ, ... ... құны бір ... метріне 1018.36 теңгеге өскен, бұған
шығын нормасының 909.72 теңгеге және 108.64 теңгеге жоғарылауы әсер етті.
А-1 ... ... құны ... 240 теңгеге, бағаның 94 теңгеге артуы
есебінен 334 теңгеге көтеріліп отыр. Басқа да материалдық шығындардың, яғни
А-3 ... ... баға ... ... 300 ... ... нормадан артық жұмсалуы есебінен 90.72 теңгеге өсуі байқалады.
Талдау нәтижесі материалдарды өндірісте пайдалану ... ... ... ... ... Құрылыс ұйымдарының өндіріс шығындарын жекелеген жұмыс
түрлері бойынша талдау өзіндік құнды жоспармен (смета) ... ... оның ... ауытқуының себептерін анықтауға мүмкіндік береді.
Құрылыс объектілері, жұмыс түрлері мен кешендері ... ... ... ... ... ... әртүрлі ұйымдастырушылық-
техникалық шараларды енгізу арқылы көтеру мүмкіндігін зерттеу ... ... ... ... ... жағдайдағы құрылыс
ұйымдарының қызметін ... ... ... бірі ... ... ... жұмыстарды технологиялық кезеңдер бойынша орындау
болып отырған тұста ... ... ... ... ... ... қызығушылық тудырады (13 кесте). Еңбек шығындарын талдау
үлкен маңызға ие, олардың шамасын төмендету өнім өндірісіне ... ... ... ... ... ... азайтудағы басты фактор болып
табылады.
Кесте 11-«АГС Сервис» ЖШС бойынша 1 текше метр газ құбырын орнату үшін
жұмсалған ... ... ... ... ... бойынша шығындар|Нақты шығындар |Жоспарлы |Жалпы ауытқу,|Оның ішінде: ... ... | ... ... | |
| |гі | | ... ... | |
| | | | ... |(8б-5б) | |
| | | | |(4б х 6б) | | |
| ... ... ... түрінің ерекшелігіне қарай оларға
жұмсалатын өндірістік шығындардың үлесі де әртүрлі. Мәселен, дәнекерлеу
жұмыстарында ... ақы ... ... жер қазу ... ... ... ... Сервис» ЖШС бойынша 2009 жылғы өндірістік шығындарын ... ... ... түрлері ... құн, мың ... |
| ... |Нақты |Ауытқу |
| ... | |(+,-) ... және ... ... ... |127180 |130707 |+3527 ... қайта жөндеу, қосып дәнекерлеу, | | | ... | | | ... қазу ... |95040 |97413 |+2373 ... күрделі жөндеу |39928 |41966 |+2038 ... ... |18363 |19530 |+1167 ... |280511 |289616 |+9105 ...... ... есеп мәліметтері және құрылыс сметалары |
|негізінде автордың өзі есептеп шығарған ... ... ... ... ерекшелігіне қарай оларға
жұмсалатын өндірістік шығындардың ... де ... ... ... ... ... ... ақы шығындарының үлесі, жер ... ... ... ... ... төмендетудің көлемді резерві ... ... ... ... ... шығындар құрылыс ұйымдары үшін жалпы сипатқа ... ... ... ... ... ... түрлері) объектілері
арасында жанама жолмен таратылады.
Кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... әрі сан алуан факторлардың ықпалына тәуелді, ... ... ... ... санына және еңбек
өнімділігіне, жұмыстардың құрылымы мен олардың орындалу ... ... ... үстеме шығындарын талдау тәртібі оларды
нормалау, жоспарлау, есепке алу, бөлу және өнімнің ... ... ... байланысты. Үстеме шығындардың жоспарланған жалпы мөлшері
үстеме шығындар сметасында анықталады. Олар өзіндік құнға келесі ... ... ... ... ... ... жұмсалған шығындар;
– санитарлық–гигиеналық және мәдени–тұрмыстық жағдайлармен
қамтамасыз ету ... ... ... ... және техника қауіпсіздігі бойынша шығындар;
– құрылыс алаңдарында жұмыстарды ... ... ... шығындар нормасында есепке алынбаған, бірақ үстеме
шығындарға жататын шығындар.
Талдау ... ... ... ... ... ... объекті
бойынша, шығын баптары бойынша зерттеп, нақты үстеме шығындардың жұмыстың
барлық түрлері арасында таратылу дұрыстығын анықтауы ... ... ... ... ... ... шығынның
орындалған жұмыстың 1 теңгесіне шаққандағы нақты шамасын өткен ... ... ... ... ... орындалған жұмыс құнындағы
олардың үлесінің ... ... өсу ... кему ... анықтауға
мүмкіндік береді. Талдаудың келесі кезеңінде үстеме шығынның нақты және
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... үстеме шығындардың сомасы
«АГС Сервис» ЖШС ... 12 ... ... 13-Құрылыс-монтаж шығындарының жалпы сомасындағы үстеме шығындардың
үлесі, мың теңге
|Шығын түрлері, жылдар бойынша ... мың ... ... жыл | ... |289532 ... ... |60512 ... |20.9 ... жыл | ... |292467 ... шығын |60248 ... |20.6 ... жыл | ... |300129 ... ... |62427 ... |20.8 ... жыл | ... |307368 ... шығын |63351 ... |20.6 ... жыл | ... |312848 ... ... |64101 ... |20.5 ... ... ... ... ... кәсіпорында соңғы екі жылда жалпы шығындардың
құрамындағы үстеме шығындардың өзгерісі байқалады.
Орындалған құрылыс жұмыстарының сапасы олардың ... ... да ... ... ... орындау және оны қайтадан жөндеу өзіндік құнның
қымбаттауына әкеледі.
Орындалған жұмыстардың сапасы ... ... ... және ... кезінде анықталады.
Адам өмірінің қауіпсіздігіне тікелей қатысты болғандықтан, құрылыс
ұйымдарында сапаны бақылау жүйесі басты орынды ... ... ... ... бүкіл кезеңінде
сапаны бақылауға көңіл бөліп, қабылданатын жұмыстың критериилерін бекітіп,
барлық ақаулар мен ауытқулардың, ... ... ... ... ... ... ... құрылыс жұмыстарны орындау барысында
туындауы мүмкін сапасыз ... ... әрі жою ... ... ... ... ... сапаны қамтамасыз ету
шығындарын талдау жүйесін құрған орынды.
Кәсіпорынның құрылыс ... ... ... шығындарын бағалау
жүйесін құру кезінде, ең алдымен құрылыс өнімінің сапа талабына сай ... ... ... ... бәрі ... ... мүмкіндігі, яғни маркетингтік стратегия тұрғысынан талдануы
қажет.
Өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құны ұйымның ... және ... ... ... атап ... ... ... және
қаржылық ресурстарды пайдалану тиімділігін, жұмыс сапасын көрсететін
маңызды сапалық көрсеткіш.
Өнімнің ... ... ... құнының қалыптасуын, оның құрамын
зерттеу өндірісті дамыту резервтерін анықтауда, жоспарлау, баға белгілеу
және кәсіпорынның қызметін басқару ... ... ... ... ... мәнге ие.
Қазіргі кезде өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнын төмендету мақсатында
есепті сапалы ұйымдастыруға көп көңіл ... бұл ұйым ... туып ... ... қамтамасыз ету жүйесін жолға қою үшін өнім сапасын бақылау жеке
бөлімшелердің ... ... ... ... ... ... ... айналуы керек[15].
Бақылаудың мақсаты сапасыз жұмысты анықтап отыру емес, ... ... ... ... құрылыс жұмыстарына жүргізілген зерттеу, бухгалтерлік есептің
қолданыстағы жүйесі тек құрылыс өнімінің ақауынан болған шығындарды ... ... ... ... өнімінің сапасын қамтамасыз ету бойынша шығындарды
талдауды келесі шығын топтары бойынша жүзеге асырған дұрыс деп санаймыз ... ... ... ... ... ұйымдағы сапаны бақылау
жүйесінің негізінде ... ... ... ... өндіріс
процесіндегі ақаудың алдын алуға, сапаны қамтамасыз етуге ... ... ... ... жою ... дұрыс
шараларды таңдауға мүмкіндік береді.
13 кестеден ... ... ... ... ету ... ... (0.67%) ... жұмыстарының өндірісі кезінде және
объектіні пайдалануға бергеннен кейін анықталған ақауды жоюға жұмсалады.
Бұл құрылыс ... ... ... ... ... объектіден табылған ақауды жою ... тура ... ... ... ... ... төмендеуі себепті сатып алушыларын жоғалтады.
Кесте 14-Құрылыс жұмысындағы сапаны қамтамасыз етуге жұмсаған шығындарының
құрамы мен құрылымы
|Шығын тобы ... ... ... ... ... ... |0.27 ... ... |0.07 |0.28 ... | ... ... |0.11 |0.40 ... | ... ... |0.06 |0.21 ... | ... ... ... | |0.11 ... | ... |0.33 | |
| | ... | |1.00 ... ... ... ... ақау |0.02 |0.03 ... | ... жұмыстарының | | ... | ... ... |0.49 |0.86 ... | ... мен | | ... ... | |субмердігерлердің жеткізген | | ... | ... ... |0.04 |0.07 ... | ... ... ... мен | | |
| | ... ... |0.02 |0.04 |
| | ... болған кідірістер | | |
| | ... | |1.00 |
| ... |0.10 ... кепілдемелік |0.09 |0.88 |
|берілген | ... ... ... | | ... | ... ақауды жөндеу | | ... | ... |0.01 |0.12 ... жою | ... ... үшін ... | | ... | |жауапкершілік шығындары | | |
| | ... | |1.00 ... ... |0.06 ... ... ... |0.004 |0.08 ... шараларына| |себептерін талдау | | ... | ... ... |0.005 |0.06 ... | |Құрылыс сапасын ... | | |
| | ... ... жаңа |0.047 |0.78 |
| | ... ... және | | |
| | ... құралдарын енгізу | | |
| | ... ... |0.004 |0.08 |
| | ... | | |
| | ... | |1.00 ... |1.00 | |1.00 |х ... ... ... ... шығындары жалпы шығындардың 0.27 пайызын алады. Бұл
шығындар, бір жағынан, құрылыс ... ... ... ... ... ... үшін ... болса, екінші жағынан, сапаны
бақылау ақауды ... ерте ... ... ... ... ... ысыраптарын төмендетуге мүмкіндік береді.
Ақаудың алдын алу шараларына кеткен шығындар шығындардың ... ... 0.6 ... ... Ол ... ... ... көтеріп,
сапаны қамтамасыз ету шығындарының өзге топтарын, яғни құрылыс өнімінің
ақауымен туындаған жоғалтулар, соған сәйкес оның ... ... ... ... ... ... алу ... жұмсалған шығындар өнім
сапасын көтеруге және ... ... ... ... ... құрылыс нарығындағы беделін ... ... ... ... ... ... ... берілген сапаны қамтамасыз ету шығындарының ... мәні мен ... және ... ... ... ... негізінде «АГС Сервис» ЖШС өндіріс шығындарының ... ... ... ету ... ... ... (14 кесте).
Кесте 15-«АГС Сервис» ЖШС бойынша 2009 жылдың көрсеткіштері бойынша құрылыс
өнімнің сапасын қамтамасыз етумен ... ... ... ... ... ... түрлері ... % ... ... сапасын қамтамасыз етумен байланысты| ... ... ... ... ... | ... о.і.: | ... бақылау |10.43 ... ... |0.74 ... ... |1.10 ... қабылдау кезіндегі бақылау |0.60 ... ... ақау |0.31 ... ... ... ... |0.18 ... мен ... ... | ... ... |5.15 ... өнімінің ақауы мен жоспарлаудағы қателердің | ... ... ... |0.42 ... ... ... ... ішінде | ... ... ... ... |0.24 ... ... үшін ... ... ... |0.92 ... ... ақауының себептерін талдау |0.13 ... ... |0.04 ... ... ... мүмкіндік беретін жаңа |0.06 ... ... және ... ... ... |0.49 ... ... көтеру |0.05 ...... сапа ... ... ... ... |
14-кесте мәліметтеріне сүйенсек, ұйымдағы сапаны ... ... ... ... өзіндік құнының 10.43 пайызын алады.
Мұның ішінде басым үлес құрылыс өндірісі процесіндегі ақауларды ... (1.10%) мен ... ... ... (5.15%) тиіп отыр.
Ақаулардың алдын алу және сапаны бақылауға жұмсалатын ... ... ... өз ... қарай анықтайды. Құрылыс жұмысын
орындауда кәсіпорын 11 халықаралық стандарттың талаптарына сәйкес келетін
сапа ... ... және ... ... ... нәтижеге қол жеткізе алады.
Құрылыс өндірісіне жұмсалған шығындарды талдаудың көмегімен өнім
өндірісі кезіндегі ... ... тән ... ... ... ... және өзіндік құнды ... ... ... ... тиімділігін талдау нәтижелерінің мәліметтеріне сүйене
отырып, менеджер басқару шешімдерін ... ... ... әзірлей
алады.
3.3 Өнімнің өзіндік құнының қалыптасуын талдау шаралары және ... ... ... ... ... жұмыстар мен
қызметтердің өзіндік құндарын және ... ... ... ... ... ... есеп тәжірибесі мен әдістемесінің
маңызды мәселелерінің бірі болып саналады.
Кәсіпорын шығындарын талдау барысында ең ... ...... болу ... ... мүмкіншілік аламыз. Демек, ... ... ала ... ... ... анықтау мақсатында кәсіпорынның
активтері мен міндеттемелерін анықтаудың ... ... тура ... ... ... болу ... ... экономикадағы бәсекелестік пен баға саясатының еркін даму
мүмкіндіктеріне қарай, табыс деңгейіне әсер ... ... ... ... ... құралы ретінде өзіндік құнның рөлі арта түсуде. Басқару
шешімдерін қабылдау ... ... ... ... ... шығыстарды анықтаудың маңыздылығы өте жоғары.Басқару есебін
пайдалану тәжірибесінде ақша ... ... ... бір
неше әдістері бар. Олар төлем тәртібін қалыпты жағдайын ... ... ... қаржылық жағдайын тузетуге көмектеседі.
Әдіс 1. Кәсіпорынға қажеттілігі аз негізгі құралдарды сату арқылы түскен
табыс алу бойынша:
... ... ... ... ... ... ... активтерді анықтау;
– Потенциалды сатып алушыларды анықтау;
– Мүліктерді сату немесе жалға беру бойынша ұсыныстарды ... ... ... ... беруді ұйымдастыру;
Әдіс 2. Ақша ағындарының қозғалысын жоғарлату үшін қарыздарды жинау
бойынша кеңестер
– Клиенттерге арнайы жеңілдіктерді беру ... ... тез ... ... ынталандыру;
– Нақты клиенттің қаржылық жағдайын талдау арқылы оларға несиелік
лимитті орнату;
– Өнімді ... ... ... ... статусына бақылау
жасауға тапсырыс беру;
– Олардың жалақысын олар ... ... ... ақша ... ... ... көрсетуші банкке дебиторлық борышты сату туралы
ұсыныс жасау.
Әдіс 3. Ақша қаражаттарының ... ... ... мақсатында
кредиторларға төлемдерді маңыздылығына қарай төлеу бойынша кеңестер:
– Жабдықтаушыларды олардың қызметтерінің маңыздылығына қарай бөлу;
– Әртүрлі ... ... ... ... емес ... бойынша есеп айырысуды кейінге
қалдыру;
– Жаңа жабдықтаушыларды іздеу.
Әдіс 4. Капитал салымдары бойынша ... ... ... ... ... ... көбейту;
– Қандай инвестициялық жобаларды кәсіпорын кейінге қалдыра алатынын
талдау;
– Тиімділігі аз болған жобаларды тоқтату.
Осы ... ... ... өтімділігі оның мағлұматтары бойынша
баланс ... ... ... ЖШС ... ... ... ... ақша қаражаттары арқылы өте алмайтынын ... ... ... ... 0,007 – ге тең (бұл ... 20-70% ... ... ... жабу ... ... ... дебиторлық борышты тартқан жағдайда кәсіпорын қысқа мерзімді
міндеттемелердің 38% ғана өтей ... ... ... жасаған уақытта
кәсіпорын өзінің қысқа мерзімді ... өтей ... ... ... болады.
Рентабельділік көрсеткіштерін қарастырайық.
1. Қызмету ету рентабельділігінің көрсеткіштері
а) негізгі қызметтің ... о.д.= ... ... ... ... : ... ... өзіндік құны
+шығындар)
Р о.д.2010=1480759: (1335240+162689+174122)= 0,89
Р о.д.2009=1776435: (127213+5023+144570)=6,42
б) сату рентабельділігі
Рп= ... ... ... ... пайда
Р п. .2010=1480759: 10346= 143,13
Р п. 2009=1776435: 52190=34,04
2. ... ... ... ұзақ ... ... рентабельділігі
Рв.к.= таза табыс : ұзақ мерзімді активтер
Р в.к. 2010=14735: 199586=0,08
Р в.к. ... : ... ... ... ... ... таза табыс: қысқа мерзімді активтер
Р о.к.2010=14735: 534700=0,03
Р о.к.2009=24550: 407363=0,06
в) біріктірілген активтер рентабельділігі
Рс.а.= таза табыс : баланс
Р с.а.2010=14735: 734286=0,02
Р с.а.2009=24550: 644914=0,04
г) ... ... таза ... : ... капитал
Р а.к.2010=14735: 92000=0,16
Р а.к.2009=24550: 92000=0,27
Кесте 16 - «АГС-Сервис» ЖШС рентабельдік көрсеткіштерін талдау
|Көрсеткіш |2010 |2009 ... (+, |
| | | |-) ... ... ... |0,89 |6,42 |- 5,53 ... ... |143,13 |34,14 |+108,99 ... ... ... ... |0,01 |+0,07 ... ... ... |0,03 |0,06 |-0,03 ... | | | ... ... ... |0,04 |-0,02 ... ... ... |0,16 |0,27 |-0,11 ... ... ... ... негізгі қызмет рентабельділігі «АГС-Сервис» ЖШС бір тенге
шығындарына 0,89 табыс келеді. Өткен жылда көрсеткіш ... ... ... тенге шығынды көрсеткен. Рентабельділіктің төмендеуіне сатудан түскен
табыстың төмендеуі әсер етті. Сату рентабельділігінің көбейгені ... ... бір ... ... ... ... 143,13 пайда келетінін
көрсетеді.
Активтердің айналысының жылдамдылығымен байланысты айналым капиталының
рентабельдік коэффициенті ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты есепті жылы «АГС-Сервис» ЖШС бұл
көрсеткіші ... ... ... 0,11 есе ... ... ... ... жеке коэффициенті
Кп.ч=қысқа мерзімді дебиторлық борыш: қысқа мерзімді кредиторлық борыш
Кп.ч2010=207788:371220=0,56
Кп.ч2009=227549:308833= 0,74
2. Ағымдағы міндеттемелерді айналымдағы активтермен ... ... ... мерзімді активтер : қысқа мерзімді міндеттемелер
Кп.о.2010=534700:553536= 0,97
Кп.о.2009=407363: 472563= 0,87
3. Басқа кәсіпорындарға қарыз коэффициенті
Кз = ... ... ... ... ... ... 1480759= ... 1776435 = 0,18
4. Фискалдық жүйеге қарыз коэффициенті
Кф= салық бойынша міндеттеме : өнімді сатудан түскен табыс
Кф.2010=(38384+7051):1480759= ... 6998): 1776435= ... Ішкі ... ... басқа да қысқа мерзімді міндеттемелер : өнімді сатудан түскен табыс
Кд.2010=92137:1480759=0,07
Кд.2009=76642: 1776435=0,05
Кесте 17 ... ЖШС ... ... ... талдау
|Көрсеткіш |2010 |2009 ... (+, |
| | | |-) ... жеке ... |0,56 |0,74 |-0,18 ... ... ... |0,97 |0,87 |+0,10 ... ... жалпы коэффициенті | | | ... ... ... ... |0,25 |0,18 |+0,07 ... ... ... ... |0,03 |0,02 |+0,01 ... ... коэффициенті |0,07 |0,05 |+0,02 ... ... ... ЖШС ... тең өтеудің жеке коэффициенті ... ... ... ... ... ол сома ... ... өтейді деген мағынаны білдіреді. ... жылы бұл ... ... және яғни ... жылы 18 % төмендеген.
Ағымдағы міндеттемелерді айналымдағы активтермен өтеудің ... 0,10 тең ... ... ... ... ... ... мерзімді кредиторлық борыштың 90% өтей алады.
Қаржылық тұрақтылық коэффициенттерін қарастырайық
1. Міндеттемелердің меншікті капиталға қатынасы коэффициенті
Кс.=(ұзақ мерзімді міндеттеме+қысқа мерзімді міндеттеме):капитал
Кс.2010=553536: 180750=3,07
Кс.2009= (6336+472563): ... ... ... ... ... ... ... Тартылған капиталдың концентрация коэффициенті
Кк.п.=(ұзақ мерзімді міндеттеме+қысқа мерзімді міндеттеме):баланс
Кс.2010=553536: 734286=0,76
Кс.2009= (6336+472563): 644914=0,75
4. Меншікті капиталды маневренлеу коэффициенті
Км= (капитал – ұзақ мерзімді ... : ... 199586): 180750 = - ... 237551): 166015=- ... ... ... ... коэффициенті
Ко.п. .=(ұзақ мерзімді міндеттеме+қысқа мерзімді міндеттемелер): ... ... ... 2010= 553536 : 1480759=0,38
Ко.п.2009=(6336+472563): 1776435=0,27
Кесте 18-«АГС-Сервис» ЖШС қаржылық тұрақтылық коэффициенттерін ... |2010 |2009 ... (+, |
| | | |-) ... ... ... қатынасы |3,07 |2,89 |+1,8 ... | | | ... ... коэффициенті |0,25 |0,26 |- 0,1 ... ... ... ... |0,75 |+0,1 ... капиталды маневрелеу коэффициенті |- 0,11 |- 0,43 |+ 32 ... ... ... ... |0,38 |0,27 |+0,11 ... | | | ... ... ... ... ... ... коэффициентінің мағынасы
1,8-ге жоғарылаған, бұл «АГС-Сервис» ЖШС тартылған капиталнан тәуелділігін
өскенін көрсетеді. Осыған байланысты ... ... ... Жалпы талдау «АГС-Сервис» ЖШС қаржылық төлемқабілетінің
төмендігін көрсетеді. Кәсіпорынның шаруашылық ... ... ... ... ... және ... сұрақтарды дербес шешуіне үлкен
мүмкіншіліктер ашты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... есептілік пен басқа да экономикалық ақпаратқа негізделген.
Дұрыс ... ... ... ... ... ... ... бірқатар
экономикалық шешімдер қабылдау салдарын бағалауға, болжауға рұқсат етеді.
Нарықтық экономикада кәсіпорын ... мен оның ... күйі ... ... мүдделері сәйкес келмеуі мүмкін екенін атап өту
керек.
Зерттеулер нәтижесінде газбен қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... есеп
төмендегідей талаптарға жауап беруі қажет деп санаймыз:
– өндіріс процесінің технологиялық ерекшелігіне ... ... ... және ... шығындар міндетті түрде нормалануы
қажет және есепті мерзімнің соңында нақты шығындар ... ... ... бөлек жүргізілуі қажет;
– өндіріске жұмсалынған шығын мөлшері мен алынған өнім ... ... және ... ... ... ... құрылымдық бөлімшелерге қызмет көрсеткен басқа құрылымдардың
қызметі дер кезінде есепке алынуы тиіс;
– құрылымдық ... ... ... еңбек ақы қорының
дұрыс пайдалануын, материалдар және ... да ... ... сәйкесті жұмсалуын жедел бақылауды қамтамасыз
етуі қажет. Себебі, кәсіпорын сметалық ... ... ... ... ... ұстанбауы себепті ауытқулар
кездеседі. Осы себептерді анықтау мақсатында ... ... ... мен шикізаттың бағасының жиі ... ... ... ... ... ... жоғарлауын тілге тиек еткен болатын. Шынайы ақпарат алуға
меншік түріне байланыссыз ... ... ... ... ... ... ... ережелеріндегі айырмашылық олардың
жекелеген елдерің экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бар ... есеп жүргізу
кәсіпорын қызметін жедел басқару талабына қарай құрылған және ... ... ... ... үлкен көңіл бөлінеді.
Сондықтан нарықтық экономика талаптарына ... ... ... есеп ... құру ... ... керек. Ол үшін кәсіпорын
шығындарын есептеуді арнай компьтерленген бағдарлама негізінде ... ... ... ... ... ... есептеу тәжірибесінде кәсіпорын шығындарын тиімді басқаруды
жаңа іс-қимылдарын жасау және ... ... және ... ... ... Шығындар есебі мәнінің көпшілік қабылданған
анықтамасы-бұл ... ... ... ... ... ... болған
жабдықтау, өндіріс және өнім ... ... ... ... ... және құнды көрсеткіштермен, тіркеу, ... және ... ... ... ... ... болып табылады. Мұндай көрсету
кәсіпорынды (немесе ... ... ... мен оның ... ... ... ... бағалауға қажетті мәлімет алуды қамтамасыз
етеді.
Бірақ мұндай тәсіл басқару есебінің даму ... және ... есеп ... ... ... ... шектелген. Біздің
ойымызша өндіріске жұмсалған шығындар есебінің маңызын анықтау, техникалық
жағынан ... ... ... ... ... түрлендіруі немесе
басқару есебінің өндірістік қызметін ұйымдастыруға әртүрлі тәсілдерді
қамтуы тиіс. Осылайша, шығындар ... ... ... кәсіпорындарда
оны ұйымдастыруды үлгілеудің шынайы алғы шарттарын жасайды. Басқарудың кері
процесіне сәйкес есеп ақпараттық жүйе ретінде тек қана іс ... ... ... ... ... экономикасын үлгілеу үшін ақпараттар
дайындайды.
Егер өндіріске ... ... ... ... ... ... ... және болашақтағы өндірістік қызметі нәтижелері мен
шығындарын пайдалануды көрсету процесі ретінде ... онда ... ... ... ... ... ... міндеттеріне сәйкес келеді.
Нақты бір кәсіпорынның өндіріске жұмсалған шығындары есебінің негізгі
міндеттері:
1) кәсіпорын әкімшілігін ... ... ... үшін ... ... экономикалық стратегияны қалыптастыру ... табу ... ... ... ... ... ... шығындармен салыстыра отырып бақылау;
3)дайын өнімді бағалау және қаржылық нәтижелерді ... ... ... ... ... есептеу;
4)құрылымдық бөлімшелердің өндірістік қызметінің ... ... және ... ... ... ие, ... және технологиялық
бағдарламалардың өзін ... өнім ... ... ... ... ... қосалқыларға салынған күрделі салымдардың тиімділігі
шешімдер қабылдау үшін ... ... ... ... ... ... есебінің маңызды сипаттамасын қорытындылай келе, тағы
да оның негізгі бағытын айта кетеміз, ол өндірістік қызметті бақылау және
оны ... ... үшін ... ... ... алу ... өндірістік шығындарды оқшауланған
нысаналы есепке алу қажетті қызмет саласы түсіндіріледі. Ішкі ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге
қажетті есептің бағытын анықтайды.
Ең алдымен есепте шығындардың үш санаты туралы мағлұмат жинақталады:
жұмыс ... ... ... ... ... соң ... ... бағыттары бойынша бөлінеді:
1. дайындалған өнімнің өзіндік құны мен алынған пайданы анықтау үшін;
2. ... ... ... ... ... мен ... процесін жүзеге асыру үшін.
Көрсетілген үш бағыттың әрқайсысы, өз кезегінде, одан әрі ... ... ... ... ... сәйкес есеп жүргізу-өндіріс шығындарының отандық
есебіндегі жаңа құбылыс. Нарық ... ... ... ... ... болжаудағы және жалпы өндірісті
басқару жүйесіндегі рөлін күшейтеді.
Диссертациялық ... ... ... ... ... ... ... зерттелген мәліметтерге келесідей тұжырымдама
жасауға болады.
Әрбір қызмет ... ... ... бір ... байланысты болады.
Әдетте, шығын шығармай көздеген табысты алу мүмкін емес. Өз кезегінде табыс
алмай, шаруашылықтың ... ... ... және ... мәселелерді
табысты шешу мүмкін емес. Сондықтан да, шығындар есебі – кәсіпорынды
басқарудың аса ... ... ... ... ... сату ... ұлғайтудан тиімдірек екендігі белгілі.
Сондықтан шығындарды басқару – кәсіпорындардың экономикалық практикасының
да, батыстың соңғы ... ... де ең ... келе ... облысы.
Бұл проблеманы түсіну мен зерттеу өндірістік кәсіпорындардың шығындарды
басқару мен ... ... ... ... ... ... ... болып ЖШС «АГС-Сервис» табылады. ЖШС «АГС-Сервис»
негізгі қызметі – газбен қамтамасыз ету және газ құбырлары ... ... ... және ... ... ... ... есебі келесі шоттар бойынша жүргізіледі: 8110 –
«Негізгі өндіріс», 8210 – ... ... ... ... 8310 ... өндіріс» және 8410 – «Үстеме шығыстар».
Бухгалтерлік есепте өндірістік шығындар белгілі бір қасиеттері ... ... мен ... ... ... негізгі және үстеме
болып бөлінеді;
2. Экономикалық біртектілік бойынша ... ... ... ... ... Өнімнің өзіндік құнына қатысу тәсілі бойынша – тікелей және жанама
болып бөлінеді;
4. Өндіріс көлеміне қатысты шығындар айнымалы және ... ... ... ... өндіріс шығындары келесідей баптар және элементтер
бойынша топтастырылады: материалдық ... ... ... еңбек
ақыдан аударылатын аударымдар, негізгі құралдардың және ... ... ... және басқа да шығыстар.
Шаруашылық жұмысының сапасын бағалап анықтаушы және өндіріс шығындарының
көлемін сипаттайтын негізгі көрсеткіштерінің бірі – ... ... ... ... ... ... төмендету табыстың өсуіне тікелей
байланысты болғандықтан, ол кәсіпорын үшін өте ... ... ... болып табылады. ... ... ... ... ... ... шығындарды төмендетуге және оған
бақылау жасауға, ... ... ... ... ... сапалы
шешімдер қабылдауға, кәсіпорынның болашағын жоспарлауға көмектеседі.
Кәсіпорынның шығындарды дұрыс ... ... ... ... шешу ... өнім ... ... шығындар есебін
жетілдіру үшін келесідей ұсыныстар енгізілді.
Біріншіден, шығындарды қысқарту резервтері мен оларды ... ... ... Өндірістік өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... өндіріс көлемін ұлғайту;
- еңбек өнімділігі деңгейін жоғарылату және материалдық
шикізаттарды, электроэнергия, ... ... ... ... ... ... қысқарту, өнімсіз
шығындар мен өндірістік ақауларды ... және ... ... ... ... ... ... орындауды
талдау процесінде анықталады. Өнім өндірісінің көлемі ұлғайғанда тек
айнымалы ... ... ал ... ... сомасы, әдетте өнімнің
өзіндік құнының төмендеуі нәтижесінде өзгермейді.
Шығындарды қысқарту резервтері шығындардың әрбір ... ... Ол ... ... ... энергия және басқаларының
үнемделуіне септігін тигізетін нақты ұйымдастыру-техникалық шаралар, яғни
өндірістің жаңа ... ... мен ... ... еңбекті
ұйымдастыруды жақсарту және тағы басқалары арқылы жүзеге асырылады.
Екіншіден, ... ... ... мен ... өзіндік құнын
калькуляциялаудың әлемдік тәжірибеде нарықтық экономиканың ... ... ... ... және ... ... ... өнімнің
өзіндік құнының есебін қарастыратын «директ-костинг» әдісін қолдану.
Үшіншіден, кәсіпорында есепті автоматизациялауды енгізу ... ... ... ... ... ... ... жоспарлы және
нормативтік көрсеткіштерден ауытқуларды және олардың себептерін уақытылы
айқындауға мүмкіндік береді. Сонымен ... ... ... ... ағымдағы жұмыс уақытын қысқартуға, ... ... ... ... көбірек талдауға мүмкіндік туғызады.
Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде біз, өндіріс ... деп ... өнім ... ... мен ... орындау кезінде жұмсаған заттай
және еңбек шығындарының жиынтығы деп түсінеміз, яғни бұл ... ... ... деп айта ... ... ... жұмсалған
шығындар өнімнің өндірістік өзіндік құны болып саналады. Ал, «өндіріске
жұмсалған ... ... ... соңында пайданы анықтау ... ... мен ... ... бөлінеді. Яғни бұл шығындар ... ... ғана ... өнімнің өзіндік құны ретінде шығыстарға
айналады. Ал, ... ... ... ... ұйымның балансында актив
болып көрсетіледі. Өнеркәсіптік кәсіпорындарда бұл бап өндіріс ... ... ... ... ... бөлініп жазылады яғни негізгі
материалдардың қорлары, аяқталмаған өндірістің қорлары және ... ... ... ... ... – бұл өнім ... мен ... кезінде тұтынылатын материалдық, еңбек және ақшалай ресурстардың
және ұйымның балансында көрсетілетін, болашақта табыс әкелу ... ... ... құны. Бұдан шығатын ... ... ... ... шығындар» ұғымынан кең екендігін анықтауға болады.
Сонымен, «өндіріске жұмсалған шығындар» - өнімді ... мен ... ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде газбен қамтамасыз ету және жөндеу
жұмысымен айналысатын ұйымдарда ... ... ... ... ... ... ... және өзгермеліге бөлген анағұрлым дәйекті
болатынын айтқымыз келеді. ... ... ... ... ... өндірістік
қызметті басқару мақсатына қарай өзіндік құнды қалыптастырудағы ... ... ... және ... (жұмыстар мен қызметтердің) өндірістік
және толық өзіндік құндары туралы ... ... ... мүмкіндіктер
береді.
Дегенмен де, тәжірибеде тұрақты шығындар мен өзгермелі шығындардың
қатынасын дәл анықтау ... ... ... ... ... жартылай
тұрақты және жартылай өзгермелі болып табылады. Сондықтан, оларды көбінесе
шартты-тұрақты және шартты-өзгермелі деп ... ... ... ... өндіріс көлемінің қауіпті нүктесін есептеу, рентабельділіктің
болжамын талдау, өнімнің бәсекелестік қабілеттілігін, ... ... ... ... жатады.
Жалпы газбен қамтамасыз ету және жөндеу жұмысымен айналысатын ... ... ... шығындар және қызмет ету шығымы есебі
мен бақылау жүйесін енгізетін ұйымдастырушылық-басқарушылық, жоспарлау,
нормалау, талдау, ішкі ... ... ... әсер ... ... газбен
қамтамасыз ету және жөндеу жұмысымен айналысатын ұйымдарының тәжірибесінде
бұл мәселелерге дұрыс көңіл бөлінбей, соның салдарынан ... ... және ... ... ... ұйымдарда өндірісте шығындарды
тиімсіз жұмсап, көп ... ... ... ... ... ... жабу мақсатында көрсетілетін қызмет пен орындалатын жұмыс
бағасын өсіру фактілерінің әсерінен ... ... Яғни ... ... ... ... кері әсерін тигізуі мүмкін. Үкімет
отырыстарында ... ... ... ... және ... ... ... шаруашылықта ол реттелмегендіктен дәлелдеу оңай
емес. Демек, осы ... ... ... ... және өнімнің
өзіндік құнын реттеуші құралдарды пайдаланудың тиімділігін арттырып оның
анықтау тәсілдерін жетілдіруіміз ... ... ... ... ету және ... жұмысымен
айналысатын ұйымдарда экономикалық негізделген басқару шешімдерін қабылдау
кезінде қажетті және дұрыс ... алу үшін ... ... ... ... ... қадағалау негізінде көрсетілетін қызмет құнын
төмендету жолдарын анықтауға болады.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Қазақстан ... ... ... алу және ... беру туралы» Заңы. 28.02.2007 жыл.
2. Қазақстан Республикасының «Жауапкершілігі шектеулі және ... ... №436- ... 1999 жылғы Заңы.
3. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2009 жылғы
9 тамыздағы № 233-ө өкімімен бекітілген Халықаралық қаржылық есеп ... ... ... ... 2009 ... ... ... Бухгалтерлiк есептiң типтiк ... ... ... ... ... ... ... есептiң ұлттық стандарттары-2. Алматы, 2009 ж.
6. Қаржылық есеп берудiң халықаралық стандарттары, 2005 ж.
8. Ахапов С.А. Эффективность ... ... Три ... ... региональный, хозрасчётный. М., 1987. -165с.
9. Абалкин JI.H. Конечные народнохозяйственные результаты: сущность,
показатели, пути повышения. М., 1982. -184 ... ... Ә., ... және ... есеп принциптері».
Оқулық, - Алматы 2009 ж
11. Бланк И. А. Управление прибылью. -К.: «Ника-Центр», 1998. 544 с.
12. Буздалов И.Н. ... и ... // АПК: ... ... 1. - С.41 ... В.Г. ... В.В. ... «Анализ финансовой отчетности – ... ... Ван Хорн ... К., ... мл. Джон М. ... финансового менеджмента,
11-е издание. Пер. с англ. М.: Издательский дом «Вильяме», 2001.-С.575-585.
15. ... А. А. ... ... и ... ... С-Пб.: Питер,
2004.-С.148-152.
16. Назарова В. Л., Фурсов Д. А., Фурсова С. Д. Управленческий учет:
Учебник. Алматы: Экономика, 2004. - 308 ... ... B.C., ... Г.С. ... и ... ... -1989. 207 ... Горбашко Е., Ленквист Р. Калькулирование себестоимости на предприятиях
// Транзитная экономика. -1999. №1. - ... ... В.Б., ... В.Б. ... ... эффективности
производственно-хозяйственной деятельности. М.: изд. Колос ИТЧПП, 1986,68
20. ... К. ... в ... и ... ... ... для ... – М.: Аудит,ЮНИТИ, 1998. – 783 с.
21. Друри К. Управленческий и производственный ... ... Пер. с ... ... 2003. -1071 с.
22. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық
жағдайын талдау / Оқу құралы. – ... ... 2001 ... ... К. Ж., ... Е. И, ... Т. К. Бухгалтерский учет в
условиях ... ... ... издательско-методический центр,
1998.-208 с.
24. Жумагалиева Ж. Г., Манапова Ш. М. Издержки производства и ... ... // ... учет и ... 1999. - №6. ... Скоун Т. Управленческий учет. Пер. с ант. / Под ред. Эриашвили. ... ... 1997. - ... ... А. Учет ... на производство и формирование
себестоимости продукции.Файл бухгалтера №34, август ... ... Т. П. ... учет: Учебник для вузов. М.: ЮНИТИ, 2003.-
350 с.
28. ... О. Д. ... ... ... методы, процедуры. М.:
Финансы и статистика, 2003. - 352 с.
29. ... В. А. ... ... Курс лекций. М.: ИНФРА-М;
Новосибирск: НГАЭиУ, «Сибирское соглашение», 1999. -132 с.
30. Коллас Б. Управление ... ... ... ... и методы. -М.: Финансы, 1997. 576 с.
31. Кондраков Н. П., Иванова М. А. Бухгалтерский управленческий учет: Учеб.
пособие. М.: ИНФРА-М, 2003. - 368 ... Курс ... ... под ред. ... Л.И. М.: 1997. - 640 с.
33. Львов Д. К обновлению ориентиров экономической политики // РЭЖ. 1996 ... Курс ... ... ред. М.И. Баканова и А.Д. Шеремета. -
М.: ... и ... ... ... И. В. Коммерческое ценообразование: ... для ... ... БЕК, 1997. - 368 ... ... Б.И., ... М.Б., Любенецкий Л.Г. и др. Анализ и
обоснование ... ... - М.: ... и ... ... ... Ш. ... для менеджеров: десять важных инструментов для
руководителей. М. ... 1996. - 416 ... ... Ю. А. ... учет: управление затратами и результатами
производственной деятельности: ... М.: ... ... ... ... с.
39. Мюллер Г., Гернон X., Миик Г. Учет: международная перспектива: Пер. с
англ. – М.: Финансы и ... ... ... Б. и др. Принципы бухгалтерского учета / Б. ... X. ... ... Пер. с ант. / Под ред. Я.В. ... Изд. 2-е, ... ... и ... 1999. - 496 с.
41. Higgns Н.А. ... ... // The Arthur ... Chicago. April, 1952. C.8-9.
42. Николаева О. Е., Шишкова Т. В. ... ... М.: ... 2000.
-368 с.
43. Нуреев Р. М. Курс микроэкономики: Учебник для вузов. М.: Издательская
группа НОРМА-ИНФРА-М, 1999. - ... ... Э.О. ... ... по применению
МСФО.Алматы:ЦДБ, ... ... Б. И. ... ... по системе «директ-костинг» //
Бухгалтерский учет и аудит. 2002. - №3. - ... ... А. О ... ... к ... ... в
системе управленческого учета // Транзитная экономика. 2004. - №3. ... ... С. ... ... ... ... Том 2. Избранные
научные труды. Алматы: «GAUHAR», 2003. - 320 ... ... ... ... ... ... ... «Феникс», 1996. - 608 с.
49. Стуков С. А. Система производственного учета и контроля. М.: Финансы ... 1988. - 223 ... К.Т. ... ... ... ... ... Тулегенов Е.Т. Басқару есебі. - Алматы: Экономика, 2008.
52. Управление ... на ... ... ... Изд. ... и доп. / ... В. Г., Дроздова Т. Г., Кустарев В. П., Асаул А.
Н., Осорьева И. Б. / Под общ. ред. Г.А. ... ... ... ... 2003.-256 с.
53. Управленческий учет / Под ред. В. Палия и Р.Вандер Вила. - М.: ИНФРА-
М,1997 – 480 с.
54. Управленческий учет: ... ... / Под ред. А. Д. ... М.: ... 1999. - 512 с. ... «Академия бухгалтера и менеджера»).
55. Хайман Д. И. Современная микроэкономика: анализ и применение. В 2-х т.
Т. 1. Пер. с ант. М.: ... и ... 1992. - ... ... Г. Р. ... ... ... учет, контроль и
анализ издержек обращения.-М.: Издательство «Экзамен», 2004.-352 с.
57. Хейне П. ... ... ... М. Изд.Новости, 1991,9 с.
58. Долан Э. Дж., Линдсней Д. Микроэкономика. Санкт-Петербург,1994, -448с
59. Хорнгрен Ч. Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: ... ... с ант. / Под ред. Я.В. ... М.: ... и ... 2000. ... ... Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: управленческий аспект:
Пер. с англ./Под ред. Я.В.Соколова. М.: Финансы и статистика, 1995,- 416 с.
61. Шмидт О. И. ... ... ... на ... и ... продукции // Бухгалтерский учет и аудит. 1999. - №2. ... ... К. Ш., ... Б. И. ... ... методология и
практика. -Ал маты: Экономика, 2002.
63. Шебалин Е.М., ... Н.А., Карп М.В Как ... ... - ... - М, ... ... А. Д., ... Р. С. Финансы предприятий. М.: ИНФРА - М, 1997.-
343 с.
65. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. ... ... ... - М.: ИНФРАМ,
1995.
66. Энтони Р., Рис Дж. Учет: ... и ... Пер. с ... / Под ред. ... ... А. М. ... Изд. 2-е, стереотип. М.: Финансы и статистика,
2001. - 560 е.: ил. - ... по ... ... и ... ... предприятия: Учебник / Под ред. проф. Н.А. Сафронова. М.:
«Юристъ», 1998.-584 с.
68. Управление затратами на ... // Г.Г. ... ... Тамбов, изд. ТГТУ, 2007г.,25с
-----------------------
Реттеу
Болжау
Мөлшерлеу
Жоспарлау
Өндіріске шығындарды есепке алу
Калькуляциялау
Экономикалық талдау
Шығындарды ... де ... ... ... технология, ұйым туралы
Жоспарлау және шешім қабылдау үшін нақты шығынды топтау
Болжау (балама нұсқауларды іріктеу)
Үлгілеу (балама нұсқаулар бойынша шығындарды салыстыру)
Енгізу (таңдаған ... ... ... ... нәтижелерін бағалау)
Жиынтық тұрақты шығын, теңгемен
Өндіріс қызметінің көлемі, ... ... ... ... ... ... көлемі, теңгемен
Жиынтық тұрақты шығындар, теңге
Өндіріс қызметінің көлемі, ... орны ... ... кейбір түрі
Бөлімдер және кәсіпорын
Кәсіпорын
Өндірістік қызмет нәтижесі мен шығындар есебі жүйесі
Шығындар есебінің объектілері
Жауапкершілік орталықтары
Шығындар элементтері
Номенклатуралық жіктеу
Басқару объектілері
Өндіріс ... ... ... ... ... жүйе
Нормалау деңгейі
Нақты шығындар жүйесі
Нормативтік шығындар жүйесі
Шығынды қамту толықтығы
Толық шығын жүйесі
Ішінара шығын жүйесі
Үрдіс бойынша
Жартылай өнімді әдіс
Жартылайөнімсіз ... ... бөлу ... ... ... қарай
Бірөнімді
Көпөнімді
Бір коэффициентті
Көп коэффициентті
Өндіру мерзімі бойынша
Жоспарлы
Есептік
Өнімді жетілдіру процессі
жобалау
Өзіндік құн
Қайта жобалау
Өнімді жетілдіру процессі
Өзіндік құн
жобалау
Өзіндік құн
мүмкін сату бағасын анықтау
өнім концепциясын жасау
жоспарлау және ... ... ... ... ... қол ... және ... инжинирингі
үнемі жетілдіру
Шығындарды бөлу
Басқару есебінің объектісі
Алдын ала белгіленген шығындар мөлшерімен тарату ... ... ... қалыптастырушы шығындар элементтері
Материалдық шығындар
Әлеуметтік аударымдар
Еңбекақы бойынша шығындар
Негізгі құралдардың амортизациясы
Басқа да шығындар
Тікелей қосылатын шығындар
Шығындар есебі
(Cost accountinq)
Басқару есебі
(Manaqerial accountinq)
Қаржылық ... ... ... ... ... ... шығындары
Біртіндеп қосылатын пайдалану ресурстарының шығындары
Өнімге катысы жоқ шығындар
Қосымша шығындар
Тікелей шығындар
шығындар
Басқару есебі
Қаржылық есеп
Шығындар есебі
10.Шешім қабылдау жүйесін моделдеу
2.Сатылған өнімнің өзіндік құнының ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын бақылау
6. Өндірісті жоспарлау
5.Қаржылық жоспарлау
4. Стратегиялық жоспарлау
3. Қаржылық талдау
Задачи,
1.Қорлардың өзіндік құны мен шығындарды жалпы бағалау

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 94 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Басқару есебі туралы жалпы ұғым62 бет
Монтаждық-жөндеу жұмыстарын ұйымдастыру негізі8 бет
Негізгі өндіріс шығындарының есебі37 бет
Шығындар есебін жүргізу мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістері63 бет
Құрылыс ұйымдарындағы үстеме шығыстар және пайдалылықты есептеу65 бет
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен өндірістік шығындарды талдау95 бет
Өндіріс шығындарын есепке алудың әдістері мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау17 бет
Өндірістік шығындар есебін ұйымдастыру90 бет
Бюджет шығыстарын жіктеу3 бет
Мақтарал ауданының жергілікті бюджетін пайдалануды жетілдіру жолдары77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь