Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарының құқықтық айналымға түсу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

1.1 Қазақ халқының дәстүрлі тарихи санасындағы меншік ұғымы ... ... ... 13
1.2 Меншік институтының қазақ әдет.ғұрып құқығы жүйесіндегі орны мен маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34


2 Қазақ әдет.ғұрып құқығы бойынша меншік институтының дамуы ... 59

2.1 Көшпелі қазақ қоғамындағы меншік иелерінің құқықтық жағдайы ... ... .. 59
2.2 Қауымдық меншік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 72
2.3 Отбасылық меншік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 82
2.4 Жеке меншік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92


3 Қазақ әдет.ғұрып құқығы бойынша меншік салалары (нысандары) және оны қорғау мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 94

3.1 Меншік қатынастары нысандарының құқықтық сипаты ... ... ... ... ... ... .94
3.2 Малға және мүлікке меншік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 98
3.3 Жерге меншік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 107
3.4 Құл иелену ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 124
3.5 Меншікті қамтамасыз ету және қорғаудың кейбір мәселелері ... ... ... .. 129

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 148

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 150
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс жалпы көлемі 153 беттен тұратын кіріспеден, бөлімшелерге бөлінген 3 бөлімнен, қорытынды бөлімнен және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен құралған. Кіріспеде жұмыстың жалпы сипаттамасы, зерттеу тақырыбының өзектілігі, тақырыптың зерттелу деңгейі, диссертациялық зерттеудің нысаны, зерттеу пәні, жұмыстың мақсаты, диссертацияның теориялық негізі, зерттеудің деректемелік негізі, жұмыстың методологиялық негізі, жұмыстың міндеттері, зерттеудің ғылыми жаңалығы, қорғауға шығарылатын негізгі тұжырымдар, жұмыстың теориялық және тәжірибелік құндылығы, зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі, жұмыстың құрылымы берілді. Бірінші бөлімде дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарының құқықтық айналымға түсу ерекшеліктері: Қазақ халқының дәстүрлі тарихи санасындағы меншік ұғымы, меншік институтының қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі орны мен маңызы қарастырылды. Екінші бөлімде Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік институтының дамуы: көшпелі қазақ қоғамындағы меншік иелерінің құқықтық жағдайы, қауымдық меншік, отбасылық меншік, жеке меншік қарастырылды. Үшінші бөлімде қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік салалары (нысандары) және оны қорғау мәселелері: меншік қатынастары нысандарының құқықтық сипаты, малға және мүлікке меншік, жерге меншік, құл иелену, меншікті қамтамасыз ету және қорғаудың кейбір мәселелері қарастырылды. Қорытынды бөлімде жұмыстың нәтижелері мен осыған дейінгі жазылған еңбектерден айырмашылығы жайлы жазылған, сондай-ақ пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институты мәселесі заң ғылымының мемлекет және құқық тарихы, мемлекет және құқық теориясы салаларында өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Меншік институтының даму мәселесі мемлекет және құқық теориясында методологиялық мәселелермен тығыз байланысты. Бұл орайда И.М. Дьяконов пен В.А. Якобсонның пікірі қызықты болып табылады, яғни олар: «Проблема структуры древнего общества многократно обсуждалась в нашей науке. Когда же марксистская идеология перестала быть “единственно верной”, интерес к указанной проблеме оказался в значительной мере утраченным. Стадиальный (формационный) подход к изучению истории многими теперь объявляется устаревшим, заменяется подходом цивилизованным. Сразу же выяснилось что и такой подход имеет свои слабости. Если при формационном подходе, стремящемся к широким обобщениям, нередко допускались натяжки в угоду господствующей идеологии, то при подходе цивилизованном господствует сознательный отказ от всяких обобщений, игнорирование очевидных общих черт многих цивилизаций. А это ничуть не меньшая натяжка, причем тоже вполне идеологического свойства”, – деген пікірі дұрыс-ақ 1, 25 б..
1 Дьяконов И.М. Якобсон В.А. Гражданское общество в древности // Вопросы древней истории. – М., 1998. – № 1. – С. 14-18.
2 Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология // Соч. – М., 1925 г. - 2-изд. - Т. 3. - С. 147-159.
3 Розов Н.С. Структура цивилизаций и тенденций мирового развития. Новосибирск, 1992. – 254 с.
4 Якобсон И.Ф. К вопросу о формационном подходе к изучению Древней истории // Вопросы древней истории. – М., 1991. - № 5. - С. 40-45.
5 Тоинби А. Постижение истории. – М., 1991. – 356 с.
6 Гуревич А.Я. Теория формации и реальность историй // Вопросы философии. – М., 1990. - № 11. - С. 31-43.
7 Росляков А.А. Военное искусство народов Средней Азии и Казахстана в VІ-XІ веках // Ученые записки Туркменского государственного университета им. А.М. Горького. – М., 1962. – Вып. ХХІ. - С. 61.
8 Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. - Алматы-М., 1995. – 287 с.
9 Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. - Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
10 Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология // Соч. - М., 1886 г. Т. 6. - с. 258.; Т. 47, ч. 1. - С. 199.
11 Шапиро А.Л. О природе феодальной собственности на землю // Вопросы истории. – М., 1969. - № 12. - С. 56-60.
12 Мякутин А.И. Юридический быт киргизов // Труды Оренбургской ученой архивной комиссий. – Оренбург, 1910. – Вып. XXV. - С. 46.
13 Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких или киргиз-казацких орд и степей. – СПб., 1832. - Ч. ІІІ. – С. 465.
14 Самоквасов Д.Я. Сборник обычного права Сибирских инородцев. Обычай киргизов. – Варшава, 1876. – С. 268.
15 Баллюзек Л.Ф. Народные обычай, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в Малой киргизской орде силу закона // Записки Оренбургского отдела ИРГО. – Казань, 1871. - Вып. ІІ. - С. 153-154.
16 Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр Даринской области. – Ташкент, 1889. - Т. І. – С. 147.
17 Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов. Материальное право. – Омск, 1886. - Вып. І, ІІ. – 254 с.
18 Прошлое Казахстана в источниках и материалах. – Алматы: Қазақстан, 1998. – С. 156.
19 Гейнс А.К. Киргизские очерки // Военный сборник. – 1866. - № 3. - С. 12-19.
20 Козлов И.А. Обычное право киргизов // Памятная книжка Западной Сибири. – Омск, 1882. – С. 150.
21 Ибрагимов И. Очерки быта киргизов // Древняя и новая Россия. - 1876. - № 9. - С. 59.
22 Алекторов А.Е. Барымта // Оренбургский листок. – 1890. - № 22-23. – С. 49.
23 Словохотов Л.А. Народный суд обычного права киргиз Малой орды // Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. – Оренбург, 1905. - Вып. XV. – С. 169.
24 Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. - СПб., 1898. - Т. 2. – 251 с.
25 Ковалевский М. Современный обычай и древний закон. – М., 1886. - Т. 1. – С. 146.
26 Из историй казахов // Казахский республиканский исторический архив. Ф. 119; Оп. 1, д. 269. Л. 4.
27 Нофаль И. Шариат и суд. – Ташкент, 1911. - Т. 2, - Кн. 10. – 150 с.
28 Нофаль И. Курс мусульманского права. О собственности. – СПб., 1886. - Вып. 1. – 300 с.
29 Комментарии мусульманского права / Пер. с англ. яз.; под ред. Н. Гродекова. – Ташкент, 1893. - Кн. 2. – С. 125.
30 Торнау А.Е. О праве собственности по мусульманскому законодательству. – СПб., 1892. – 300 с.
31 Антаки // Сборник постановлений шариата по семейному и наследственному праву. – СПб., 1912. - Вып. 2. – С. 200.
32 Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. – Алматы, 1955. – С. 190.
33 Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVІІІ первой половине XІX века. – Алматы: Наука Каз ССР, 1981. – 264 с.
34 Материалы по казахскому обычному праву: Сб. Научно-популярное издание / Сост.: научные сотрудники сектора права АН РК: Т.М. Культелеев, М.Г. Масевич, Г.Б. Шакаев. – Алматы: ТОО “Жалын баспасы”, 1998. – 464 с.
35 Васильев Л.С., Стучевский И.А. Три модели возникновения и эволюции докапиталистических обществ // Вопросы истории. – М., 1966. - № 5. - С. 87.
36 Адрианов Б.В., Марков Г.Е. Хозяйственно-культурные типы и способы производства // Вопросы истории. – М., 1990. – № 8. - С. 14.
37 Хрустов Г.Ф. К вопросу об отношениях собственности в первобытном обществе. О характере земельной собственности у австралийцев // Советская энциклопедия. – М., 1959. – № 6. - С. 28.
38 Рулан Н. Юридическая антропология. – М., 1999. – 560 с.
39 Давидович Е.А. Феодальный земельный милк в Средней Азии XV-XVІІІ вв.: сущность и трансформация // Государство в докапиталистических обществах Азии. – М., 1987. - С. 39.
40 Формы феодальной земельной собственности и владения на Ближнем и Среднем Востоке: Бартольдовские чтения. – М., 1979. – 250 с.
41 Толыбеков С.Е. Общественно-экономический строй казахов XVІІ-XІX вв. – Алматы, 1959. – 317 с.
42 Зиманов С.З. К вопросу о праве феодальной собственности в Казахстане // Вестник АН КазССР. – 1952. - № 4. - С. 95-104.
43 Федоров-Давидов Г.А. Общественный строй в средневековую эпоху // Вопросы истории. – М., 1976. - № 8. - С. 39-42.
44 Гумилев Л.Н. Тюркский каганат. – М., 1998. – 367 с.
45 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. – Алматы: Рауан, 1994. – 234 с.
46 Меняев С.С. Сюнну // Изчезнувшие народы. – М., 1988. - С. 113-125.
47 Каняшин Ю.Н. Право собственности в средние века. – Алматы, 1999. – 135 с.
48 Потапов Л.Я. О сущности патриархально-феодальных отношений у кочевых народов Средней Азии и Казахстана (Доклад на научной сессии в Ташкенте в 1954 г.) // Вопросы истории. – М., 1954. – №6. - С. 156.
49 Абрамзон С.М. Категории семейно-групповой, семейной и индивидуальной собственности у кочевников. – М., 1973. – 65 с.
50 Нурпеисов Е.К., Котов А.К. Государство Казахстан: от ханской власти к президентской республике. – Алматы: Жеті жарғы, 1995. – 198 с.
51 Бартольд В.В. Киргизы. – Фрунзе, 1943. – C. 167.
52 Вяткин М. Батыр Сырым. – Алматы, 2000. – 269 c.
53 Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – М.-Л., 1950. - Т. І. - C. 46-47.
54 Владимирцов Б.Я. Общественный строй монголов. – Л., 1934. - C. 160.
55 Формы предшествующие капиталистическому производству. – М., 1910. – C. 159.
56 История монголов. – СПб., 1911. – 258 c.
57 Путешествие в восточные страны. – СПб., 1911. – 365 c.
58 Малов С.Е. Памятники древне-тюркской письменности. – М.-Л., 1951. – 214 c.
59 Потанин Г.Н. Материалы для историй Сибири. Чтения в обществе историй и древности российских. – М., 1866. - Кн. 4. – 567 c.
60 Владимирцов Б.Я. Общественный строй монголов. – Л., 1934. - C. 40,43, 65, 79, 83, 192 -195.
61 История КазССР. 2-изд. – Алматы, 1967. - C. 249.
62 Кисляков И.А. - C. 67.
63 Рашид-Ад-Дин. – М., 1952. - C. 280.
64 Проблемы казахского обычного права. – Алматы: Наука, 1989. – 159 c.
65 Толыбеков С.Е. Вопросы экономики и организаций кочевого скотоводческого хозяйства казахов в конце ХІХ - начале ХХ вв. // Труды Института экономики АН КазССР. – Алматы, 1957. - Т. 2. - C. 13.
66 Шахматов В.Ф. К вопросу о причинах относительной застойности патриархально-феодальных отношений у кочевников // Вестник АН КазССР. – Алматы, 1959. - № 5. - C. 39.
67 Цинман М.З. Методологические проблемы отношений собственности у кочевников. – Алматы, 1992. – 354 с.
68 Петрушевский И. К вопросу прикрепления крестьян к земле в Иране в эпоху монгольского владычества // Вопросы истории. – 1947. - № 4. - С. 65.
69 Зиманов С.З. О патриархально-феодальных отношениях у кочевников-скотоводов // Вопросы истории. – 1955. – № 12. - С. 65.
70 Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины XІX в. – Алматы, 1958. – С. 47.
71 Кенарский Л. Колонизация и переселение в киргизский край // Советская Киргизия. - 1924. - № 11-12. - С. 124.
72 Косвен М.О. Семейная община // Известия АН СССР. – Серия истории и философии. – М., 1946. – № 4. - С. 362.
73 Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов // Живая старина. – 1894. - Вып. 3-4. - С. 410.
74 Соколов Д.Н. О башкирских тамгах. // Труды Оренбургской Ученой архивной комиссии. – Оренбург, 1904. - Вып. ХІІІ. – C. 147.
75 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1967. – C. 159.
76 Кызласов Л.Р. История Тувы в средние века. – М., 1969. - C. 126.
77 История Сибири. Т. 1. – М., 1968. – C. 289.
78 Бернштам А.Н. Социально-экономический строй орхоно-енисейских тюрков VІ-VІІІ веков. – М.-Л., 1946. – 106 c.
79 История Туркменской ССР. - Т. 1. кн. 1. - С. 192.
80 Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. – Оренбург, 1924. - Ч. 1. - С. 111.
81 Бартольд В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. – СПб., 1900. - Ч. 2. – С. 147.
82 Соколов Д.Н. О башкирских тамгах. // Вопросы колонизаций. – 1910. - № 7. - С. 28.
83 Россия. Полное географическое описание нашего отечества. Туркестанский край. – СПб., 1913. Т. ХІХ.. - С. 320.
84 Рашид-Ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с перс. яз. Л.А. Хетагурова, ред. и примеч. проф. А.А. Семенова. – М.-Л., 1952. - Т. 1. Кн. 1,2. – С. 147.
85 Юшков С.В. Общественно-политический строй и право Киевского государства. – М., 1949. – C. 157.
86 История Казахской ССР. Т. 1. – C. 167.
87 Вяткин М. Очерки по истории Казахской ССР. – М., 1941. – C. 241.
88 Сиасет-наме. Книга о правлении Визиря ХІ столетия Низам-аль-Мулька / Пер. на рус. яз. Б.Н. Заходера. – М.-Л., 1949. - C. 35.
89 История средних веков. – М., 1952. - Т. 1. – 241 c.
90 Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М., 1950. - C. 124.
91 Абул-Гази. Родословное древо тюрков. – М.-Ташкент-Бухара, 1996. – 231 c.
92 Торнау Н. Мусульманское право. О праве наследства по закону. – СПб., 1866. - Вып. 1. – C. 24.
93 Юшков С.В. Общественно-политический строй и право Киевского государства. – М., 1949. – 247 c.
94 Земельные правоотношения в классово-антогонистическом обществе. – Л., 1954. – 245 c.
95 Греков Б.Д. Крестьяне на Руси. – М., 1952. - Кн. 1. – C. 4
96 Ковалевский А.П. Книга Ахмеда ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921-922 гг. – Харьков, 1956. – C. 21.
97 История Узбекской ССР. Т. 1. кн. 1. - C. 204; также C. 205-206.
98 Крафт И. Уничтожение рабства в Киргизской степи. / Из киргизской старины. – Оренбург, 1900. – C. 124.
99 Зобнин Ф. Рабство в Киргизской степи // Сибирский наблюдатель. – 1904. – № 5. Его же. К вопросу о невольниках, рабах и туленгутах в Киргизской степи. / Памятная книжка Семипалатинской области на 1902 г. – Семипалатинск, 1902. – C. 241.
100 Бекмаханов Е.Б. О зависимых феодальных категориях – рабах и туленгутах // Вестник АН КазССР. – Алма-Ата, 1947. - №6. – C. 210.
101 Семенюк Г.И. Рабство в Казахстане в XV-XІX веках // Труды Института историй, археологий и этнографий АН КазССР. – Алматы, 1959. - Т. 6. - C. 120.
102 Толстов С.П. Военная демократия и проблема “генетической революции” // Проблемы истории докапиталистических обществ. – 1935. - № 7-8. - C. 205 и сл; Семенов Ю.И. О периодизации первобытной истории // Советская энциклопедия. – 1965. – № 5. - С. 79.
103 Токарев С.А. Происхождения общественных классов на островах Тонга // Советская энциклопедия. – 1958. – № 1. - С. 151-152.
104 Першиц А.И., Монгайт А.Л., Алексеев В.П. История первобытного общества. – М., 1974. – C. 120.
105 Дополнения к Актам историческим, собранные и изданные Археографическою комиссиею. – СПб., 1867. - Т. 10. – С. 110.
106 Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды. – СПб., 1884. - Т. 1. – C. 59.
107 Дженкинсон Л. Путешествие в Среднюю Азию. // Английские путешественники в Московском государстве в XVІ веке. – Л., 1937. – C. 67.
108 Народы Средней Азии и Казахстана. – М., 1963. - Т. 2. – C. 147.
109 Материалы по историй Казахских ханств XV-XVІІІ вв. / Извлечения из персидских и тюркских сочинений. – Алматы, 1969. – C. 125.
110 Материалы по историй Узбекской, Таджикской и Туркменской ССР. – Л., 1933. - Ч.1. - C. 289.
111 Шашков С.С. Исторические этюды. – СПб., 1872. - Т. 2. - C. 103.
112 Герберштейн С. Записки о Московских делах. / Введение, перевод и примечания А.И. Малейна. – СПб., 1908. – C. 145.
113 Қосжанов А.С. Сырым бидің құқықтық шешімдері. – Қарағанды, 1996. - 157 б.
114 Краснов Б.И. Власть как явление общественной жизни // Социально-политические науки. - 1991. – №11. – C. 2.
115 Кенжалиев З.Ж. Дәстүрлі мемлекеттік билік // Заң газеті. - 2000. – 19 қаңтар.
116 Бектаев Қ., Қалдыбаев М. Ұлы бабаларды ұрпақ ұмытпайды. – Шымкент, 1993. – 49 б.
117 Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: «Ер-Даулет», 1994. – 238 б.
118 Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 232 б.
119 Валиханов Ч.Ч. Избранные произведения. – Алматы, 1958. – C. 247.
120 Халықтың “хан” деп отырғаны – правитель-аға сұлтан.
121 Адамбаев Б. Халық даналығы. – Алматы, 1996. – 267 б.
122 Валиханов Ч.Ч. Суд биев в древней народной форме / Избранные произведения. – Алматы, 1958. – C. 257.
123 Шакаев Г.Б. Судебные разбирательства по обычному праву казахов // Ученые труды КазГУ. - Серия Юридических наук. - Т. 8. - Вып. 8. – Алматы, 1967. – С. 123.
124 Материалы по истории государства и права Казахстана. – Алматы, 1994. – С. 97.
125 Крафт И.И. Судебная часть в Туркестанском крае и степных областях. – Оренбург, 1898. – 247 с.
126 Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомства / Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. – СПб., 1865. - C. 256-257.
127 Мейер Л. Киргизы зайсанского приставства // Сибирская газета. – 1881. – 21 сентября.
128 Леонтьев А.А. Обычное право киргизов // Юридический вестник. – 1890. - Т. V. – 105 c.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе ………....…………………………………………………..……………….. 3
1 Дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарының құқықтық айналымға ... ... ... ... ... ... ... санасындағы меншік ұғымы ………... 13
2. Меншік институтының қазақ әдет-ғұрып құқығы ... орны ... ... 34
2 Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік институтының дамуы …. 59
2.1 Көшпелі қазақ қоғамындағы меншік иелерінің ... ... ... ... ... ... ..……………………….....……..….………..………….... 72
2.3 Отбасылық меншік .……………………….………….………..…………..… 82
2.4 Жеке меншік .……………………….………...….……………………..…….. 92
3 Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша ... ... ... және оны
қорғау мәселелері .…………………….…………......……….……….....… 94
3.1 Меншік қатынастары нысандарының құқықтық сипаты ……..………….....94
3.2 Малға және ... ... ... 98
3.3 Жерге меншік ….………….….……….………………………..……........… 107
3.4 Құл иелену ….……………..………….…….……………………………….. 124
3.5 Меншікті қамтамасыз ету және қорғаудың кейбір мәселелері ……..…… 129
Қорытынды …….……..................……………..….…...……..……….............. ... ... ... ... ... ... сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс жалпы көлемі 153 беттен
тұратын кіріспеден, бөлімшелерге бөлінген 3 бөлімнен, ... ... ... әдебиеттер тізімінен құралған. Кіріспеде жұмыстың жалпы
сипаттамасы, зерттеу тақырыбының өзектілігі, тақырыптың зерттелу ... ... ... зерттеу пәні, жұмыстың мақсаты,
диссертацияның теориялық негізі, зерттеудің деректемелік негізі, ... ... ... ... зерттеудің ғылыми жаңалығы,
қорғауға шығарылатын ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі, жұмыстың құрылымы
берілді. Бірінші бөлімде дәстүрлі қазақ қоғамындағы ... ... ... түсу ... Қазақ халқының дәстүрлі тарихи
санасындағы меншік ұғымы, меншік институтының қазақ әдет-ғұрып ... орны мен ... ... ... ... ... ... бойынша меншік институтының дамуы: көшпелі қазақ қоғамындағы меншік
иелерінің құқықтық жағдайы, қауымдық меншік, отбасылық меншік, жеке ... ... ... қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік
салалары ... және оны ... ... ... ... құқықтық сипаты, малға және мүлікке меншік, жерге меншік, құл
иелену, ... ... ету және ... ... мәселелері
қарастырылды. Қорытынды бөлімде жұмыстың нәтижелері мен осыған дейінгі
жазылған еңбектерден айырмашылығы ... ... ... ... тізімі берілді.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Дәстүрлі ... ... ... мәселесі заң ғылымының мемлекет және құқық тарихы, ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Меншік институтының даму ... ... және ... ... ... тығыз байланысты. Бұл орайда И.М. Дьяконов пен
В.А. Якобсонның пікірі қызықты болып ... яғни ... ... ... ... ... ... в нашей науке. Когда же
марксистская идеология перестала быть “единственно верной”, интерес ... ... ... в ... мере утраченным. Стадиальный
(формационный) ... к ... ... ... ... ... заменяется подходом цивилизованным. Сразу же выяснилось что и
такой подход имеет свои ... Если при ... ... к широким обобщениям, нередко допускались натяжки в угоду
господствующей ... то при ... ... ... ... от ... обобщений, игнорирование очевидных общих черт
многих цивилизаций. А это ничуть не ... ... ... тоже ... ...... ... дұрыс-ақ (1, 25 б.(.
Біздің елде белгілі себептерге сай марксизмге өзіндік бір ... ... ал ... ол ... ... сенімді ілім” демесек те, жақсы
социологиялық және тарихи ... ... ... ... ... ... өзге де
теориялары бар және қолданылады да, ал кейбір кездері олардың негіздеулері
тарихи-материалистік теорияға қарағанда ... ... ... та ... ... ... дәл осы ... теория ақиқатқа жақын
болып та жатады.
Жалпы алғанда, К. Маркс қоғамдық дамудың ... ... ... айтқан бірінші ғалым емес. Ол туралы Ф. Энгельс те ... (2, ... ... К. ... ... біз формациялар, яғни бірін-бірі
ауыстырып отыратын әлеуметтік ... ... ... ... ... К. ... белгілі бір меншік формасы мен өндіріс әдісіне
негізделген қоғамдық-экономикалық формациялар деп ... ... ... ... К. ... ... ... жоқ еді.
Жалпы алғанда, өз бастауын Вико, Тюрго, Кондорсе, Сен-Симон, Гердер,
Гегельдерден алатын ... ... екі ... ... ... формациялық (Маркс және Энгельс) және либералды-модернизациялық ... ... ... ... ... жасап, болашақта таптық қарама-
қайшылықтарды жоятын “коммунистік формацияның” пайда болатындығын болжаған
еді. Бірақ капиталистікке дейінгі формацияларда қиындықтар туды – ... ... ... ... екі ... формасы (Маркстің айтуынша
формациялар) – антикалық және азиялық пайда болды және кейін феодализмге
ауысты (3, 16 б.(. Бұл ... жою үшін К. ... ... көне ... ... елде ... халықтың басым көпшілігін
құрамағандығына қарамастан антикалық дәуір мен ... ... ... ... ... ... ... Грецияға да
қатысты өндірістің құлиеленушілік әдісі концепциясының жақтастары да ... ал ... ... ... ... бұл факт ... күмән
тудырмайды).
Әрине, тарихқа деген мұндай қиянат Ежелгі Шығыстағы құл ... ... ... ... практик-тарихшылар тарапынан қарсылықтар
тудырды (4, 91 ... көне ... ... екі ... ... өмір сүрген деген немесе
капиталистікке ... ... ... барлығын капиталистікке
дейінгі біртұтас формацияға біріктіру керек деген концепцияларды ... ... ... ... құлиеленушілік әдісі” және
“құлиеленушілік формация” атаулары өзінің көп тұсында шартты ғана болып
табылатындығын, және ... ... ... мемлекеттің (басқарушылардың)
шаруа халықты қанаушылығы да маңызды роль атқаратындығын мойындайды.
Бірінен-соң бірі емес, ... өмір ... екі ... ... ... ... ... Батыс пен Шығыс елдерінің мәдени-географиялық ... ... бай ... ... ... ... тегістеген
жергілікті ерекшеліктерді ресми идеологияның бағалауы көзге түсіп тұрды.
Өндірістің жеке ... ... ...... дамудың (сондай-ақ
өндірістің азиялық әдісінің белгілерін анықтаудың) стадиялық ... ... ... ... ... ... ... Одағы құлағаннан кейін, жасанды схемадан бас тартқан тарихи
публицистика, оның ... ... да ... ... ... бас
тартқан басқа көзқарасқа бет бұрды.
Формациялық көзқарасқа балама ретінде адамзат сатылы түрде емес, “шеңбер
бойынша” дамиды ... ... ... Әрбір этнос (немесе цивилизация,
немесе мәдениет) дамудың ... бір ... ... де ... Оның ... дәл сондай циклдерін өтіп жатқан жасырақ цивилизациялар келеді. Бұл
концепцияның аса ірі өкілдері О. Шпенглер және А. Тойнби (5, 110 б.(. ... ... ... мен ... іс жүзінде өркениеттік
көзқарастың нұсқасы болып табылатын Л. Гумилевтың ... ... ... ... ... идеясы да соныкі болып табылады).
Цивилизациялық концепциялар авторларының әрбір цивилизацияның дамуының
белгілі бір ... ... ... ... іс жүзінде
адамзат тұтастай дами алмайды, себебі әрбір ... ... ... ... ... революция уақытымен байланысты нақты
шекараның бар екендігін маркстік емес те ... ... еді (6, ... яғни ... қоғамға көшу өзге әлемдік кеңістіктегі
“прогрессивті” ... ... ... ғана мүмкін болады
дегенді ... ... ... индустриялық және индустриялыққа
дейінгі қоғамдар мәселесіне цивилизациялық теорияның ... ... ... ... ... деп ... түсініледі, ал өзінің
мәдени дәстүрлері бойынша “шығыстық” халықтар дербес ... ішкі ... жоқ деп ... ... ... ... ... идеяларымен
байланыстырылса (батыс деспотизмі туралы кейбір тарихи фактілер ерекше
жағдайлар ретінде қарастырылады ... олар ... ... ... ... европалық бөліктің біразы және өзге мәдениеттердің барлығы) ... және ... ... ... ... ... жолы, ал оның белгілі бір мемлекетте ...... ... болып табылады (3, 23 б.(.
Көшпелі халықтардың тарихын зерттеудегі көзқарастардың көптігі жоғарыда
айтылған мәселелердің дәлелі ... ... ... ... ... біз А.А. Росляковтың мақаласынан үзінді келтіре аламыз: “В
настоящее время советская наука бесспорно ... что ... ... ... ... Азии и ... в VІ-XV вв. н.э. находились на
феодальной ступени развития. Основу феодальных отношений у них, как и ... ... ... ... ... ... ... при этом феодальные отношения у кочевников сочетались с множеством
патриархальных ... и ... в ... В ... у ... ... ... организация. Большее значение, чем у
передовых земледельческих народов имело обычное право, сохранялось общинное
самоуправление и ... (7, 61 б.(. 90-шы ... ... ... ... ... ... казахов” атты монографиясынан да көрініс
тапты. ... ... ... ... ... нақты талдау
жасағаннан кейін Н. Масанов келесідей қорытындыға келген еді: “Мы ... ... по ... мере трех ... ... ... номадов: доклассовой, раннеклассовой и классовой (по преимуществу
феодальной) в самых различных вариантах” (8, 155, 212 бб.(. Ал шын ... ... ... ... ... ... бастап өнеркәсіптік
өнім өндіруіне дейін әмбебап аграрлық цивилизация ретінде белгіленуі мүмкін
еңбектің қоғамдық бөлінуі жүйесінің дамуындағы аграрлық ... орын ... ... ... аграрлық цивилизацияның ішінде өндірісті
жүргізудің әртүрлі ондаған әдістері бөлініп көрсетілуі мүмкін. Г.М. ... ... ... да ерекше ғылыми категорияға бөлуді алғаш ... ... тән ... деп: ... ... табиғи-
автократиялық сипатын, тұтыну мақсатына ғана бағытталған қолөнер ... ... ... ... ... ... негізінен кооперация,
өзара көмек және біріккен еңбек деңгейінде ... ... және ... ... ... ... ... үстемдік етуін айтуға
болады. Ел ішіндегі билікке таласушылық тенденциялардың болуы ... ... ... мен ... ... мен ... көрініп жатты. Өндірістің
номадтық әдісінің негізгі қарама-қайшылығы бір жағынан қауым ... ... ... ... мен біріккен еңбегінің
арасындағы қарама-қайшылығында, екінші жағынан, осы ... ... ... еді. Және ірі мал ... өндіріс процесін
монополиялап алуы, малы аз адамдардың шаруашылық жүргізе алмауы ... ... ... Қарастырып отырған кезеңге келетін болсақ,
ертетаптық ... ... ... меншікпен, малға монопольдік меншіктің
болмауымен, таптық күреспен, рулық-қауымдық демократияның ... ... ... ... ... ... ғана өз
бетінше жетеді деген ерекше концепция бар (мысалы, Г.М. ... ... әрі ... ... ... отырықшы-жерөңдеуші
халықтармен өзара қарым-қатынастарымен, әсіресе мемлекеттіліктің пайда
болуын ... ... ... жер ... ... ... және ... қатынастардың орнауымен байланыстырылуымен
айқындалады. Бұл пікір соңғы кездері кең таралып жүр.
Өзінің мәні ... ... және ... ... ...... нәрселердің арасындағы күрес. Стадиялық
әртүрлілікті жоққа шығару – этномәдени ерекшеліктерді жоққа ... ... шығу ... ... Сонымен қатар маркстік историографияда “алтын
орталықты” табуға мүмкіндік ... ... және ... ... ... ... ... бірдей даму стадияларынан өтеді, бірақ әрбір ел
оған өз жолымен жетіп, өз ... ... ... И. ... пен В. ... ... дұрыс сияқты, олар:
“Историкам не следует ни стесняться, ни ... этой ... С ... руки ... и ... советского
варианта марксизма слово “эклектика” стало ... Но даже ... как ... к ... ... ... для различных
случаев разными теориями, которые пока еще не удается согласовать ... т.е. ... ... ... ... ... физики выбирают
теорию наиболее подходящую для ... ... ... ... ... максимальной объяснительной силой. История и другие общественные
науки имеют дело с объектами неизмеримо ... ... чем те, ... ... ... и ... надежд на создание единой
общепринятой теории в обозримом ... не ... По этой ... подход следует пока считать для историков ... но ... ... со ... учетом фактов, с недопущением каких-либо
искажений в ... или ... ... ... или ... (1(, – ... ... зерттелу деңгейі. Көшпелі қоғамдарды ... ... үш ... ... ... ... жазба деректер құрайды: ол
қытай және ортаазиялық авторлардың шығармалары, ... ... ... мен саяхатшылардың жазып қалдырған деректері (XVІІ-
XVІІІ ғғ.). Екіншісін археологиялық ... ... ... ... ... ... ... Үшіншісін этнология, лингвистика
және антропология ғылымдарынан алынған деректер ... ... ... Ресей империясы органдары мен олардың Қазақстандағы ресми
өкілдерінің де, елге ... орыс ... де ... Бұл ... ... ... болды, ең алдымен
жергілікті халықтың өміріндегі ... ... ... М. ... ... ... Жарғысын” дайындаған
кезде (1820-1822 жж.) және Кіші және Орта жүздерде хандық билікті жою және
аға-сұлтан, сұлтан-правитель институттарын ... ... ... өкіметі
заңды және заңсыз жолдармен жүргізілетін реформаларға халықтың әртүрлі
топтары тарапынан ... ... ... ... мәлімет жинады. Бұл
жылдары патша өкіметін қызықтырған негізгі сұрақтардың ішінде хандық ... оның ... ... ... ... соты ... және
билердің хандық билікпен байланысына қатысты әдеттік-құқықтық ережелер мен
дәстүрлер халықтың санасында ... ... ... ... сұрақтар да
болды. Жиналған материалдардың негізінде ... ... ... ... ... институттар әлсіреген деп болжамдаған патшалық
өкімет қазақ даласында өз ... ... ... ХІХ ... ... және 80-ші ... патша өкіметі болуы мүмкін бағыттар ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеу жөнінде бірнеше рет ... ... ... ... ... қазақ қоғамының дамуының объективті тенденцияларын
анықтау мақсаты қойылған жоқ. Патша өкіметі ... ... ... және ... ... ... ... болды. Бұл мақсатын ол
сол кездегі қазақ қоғамының құқықтық құрылымына ерекше көңіл аудара отырып,
ішкі өмірі мен ... ... ... ... жүргізуге тырысты.
Қазақ әдет-ғұрып құқығын зерттеу үшін ... ... ... ... ... ... қызметінің нәтижесінде қазақтардың
әдеттік-құқықтық ережелері туралы, қоғамдық ... ... ... шын ... ... күші ... ... нақты
материалдар жиналған болатын. Бұл материалдар оларды жинаудағы саяси
мақсаттарға қарамастан ... және ... ... өте ... ... ... ... көне заманға кететін әдеттік-құқықтық
нормалары тез есте сақталатын, ... ... ... мен ... ... ... ... беріліп отырғаны белгілі. Ал ... мен ... ... ... рет ... бір ... ... алған еді. Жиналған нормативті материалдардың біраз бөлігі кезінде
қазақ ... ... ... ... түрінде жарияланған
болатын. Олардың ... ... ... ... ... болған және сол жинақтарды жасап, жүйеге келтіруге де
қатысқан. ... ... ... ... ... ... көптеген нормалардың жазбалары, әртүрлі анықтамалар
мен есептер Орталық архивтерде Қазақстанның, Ташкент, Омск, Орынбор, ... ... ... ... ... ... құқығын сипаттау
және зерттеу жөнінде ... ... орыс ... ... ... мұра ... ... Олар әдет-ғұрып құқығының
жүйесі, институттары және нормаларына әртүрлі тұрғыдан баға ... ... ... әдет-ғұрып құқығын зерттеу сипаттаушы түрде болды. Қазақ әдет-
ғұрып құқығының өзекті мәселелерін жүйелі түрде зерттеу ХХ ... ... Ол ... ... Ғылым Академиясының және оның құрамында құқық
бөлімінің ашылуымен (1946 ж.) және ... Заң ... ... ... ... ... ... дейінгі Қазақстанның әдеттік-құқықтық
жүйесі туралы алғашқы ғылыми зерттеулер 30-шы жылдардың ортасында басталған
болатын. Бұл салада алғаш ... ... бірі ... заңгер-ғалым
Т.М. Күлтелеев еді. Ол 1939 ж. “Социалистическое уголовное право в борьбе с
пережитками ... ... в ... атты ... ... қорғаған болатын. Оның көптеген беттері дәстүрлі
қазақ қоғамындағы ... жүйе ... ... ... 40-
50-ші жылдарда қазақ әдет-ғұрып құқығын зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... құрамында
ашылған құқық бөлімі (1946 ж.) өзінің жоспарлы зерттеулерін осы қазақ ... ... ... ... ... Ол 1948 ж. ... по
обычному праву казахов” деген ... 1-ші ... ... болатын.
Кейінгі 2-томын дайындау да жоспарланған еді. ... ол сол ... ... жоқ. 1960 жылы ... ... ... ... по политическому
строю Казахстана” атты жинақтың бірінші бөлімі жарық көрді. Жинақтың екінші
бөлімін ... ... еді, ол да ... ... 40-50-ші жылдардағы
қазақ әдет-ғұрып құқығы мәселелерімен қызығушылық С.В. Юшков, С.Л. Фукс,
Т.М. ... ... ірі ... ... және ... байланысты болған еді. Бірақ 50-ші жылдардың аяғында бұл
жұмыс тоқтап қалып, 70-ші жылдарда ғана қайта ... ... ... ... ... ... алуымызға байланысты
Қазақстанның мемлекет және құқық тарихы мәселелеріне ерекше көңіл аударыла
бастайды. Сондықтан да әрине, қазіргі күні ... ... ... ... ... мәселелерді шешу оңайырақ.
Диссертациялық зерттеудің нысаны. Зерттеудің нысанын ... ... ... ... ... ... Зерттеу пәнін дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік
қатынастары, оның ... ... ... ретінде қалыптасуы болып
табылады.
Жұмыстың мақсаты. Диссертациялық жұмыстың мақсаты – еліміздің тарихи-
құқықтық дамуының жалпы ... ... ... дәстүрлі қазақ
қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және ... ... ... ... ... негізін тарихи-теориялық және тәжірибелік заң
ғылымы саласындағы қазақстандық және шетелдік ғалымдардың ... ... ... ... ... мен ... құрайды.
Зерттеудің деректемелік негізін Қазақстан Республикасының Орталық
Мемлекеттік ... ... ... ... ... құрайды.
Мысалы, Қазақстанның Ресей империясына ... ... ... ... ... ... ҚР Орталық Мемлекеттік
мұрағатының келесідей қорлары ... № 413 ... ... ... – XX ... басындағы билердің шешімдері туралы мәліметтері
бар); № 4 ... ... ... ... ... және ... ... қазақтардың тұрмысын, мәдениетін, дәстүрін ... ... ... негізі. Диссертацияда жалпы ғылыми және арнайы
әдістерге негізделе ... ... ... ... ... қолданылды.
Диссертацияны жазу барысында заң ғылымы саласындағы белгілі ғалымдар –
С.З. ... С.С. ... Ғ.С. ... Т.М. ... Баймахановтың, А.Е. Ереновтың, З.Ж. Кенжалиевтің, С. ... ... С.О. ... Г.Б. ... С.Л. ... ... ... тарихын, дүниетанымын зерттеуші ... ... ... Б. ... Н. Төреқұлов, М. Әуезов, ... М. ... т.б. ... де ... ... Аталған мақсатқа жету үшін келесідей міндеттер
қойылды:
дәстүрлі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... негізгі тарихи кезеңдерін анықтау;
- дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарын реттейтін әдеттік-
құқықтық ... ... ... меншік құқығының азаматтық-құқықтық
қырларын, олардың дамуы мен толықтығы деңгейін ... ... ... құқығының Қазақстанның Ресей империясына ... ... ... маңызын анықтау;
- әртүрлі зерттеушілердің меншік қатынастары ... ... ... ... ... ... ... институтының зерттелу деңгейін
анықтау.
- қазақ қоғамындағы меншікті зерттеу ... ... ... ... ... ... ... деректердің бағыты сыни тұрғыдан
қайтадан бағалау;
- тақырыпты зерттеудің бағыттарын анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Дәстүрлі қазақ қоғамында ... ... ... ... ... құқығының, меншік қатынастарының тұтастай
құқықтық институт ретінде жаңа ой, ... ... ... ... ... ... құрайды. Осы уақытқа дейін дәстүрлі қазақ қоғамындағы
меншік институтын зерттеу мәселесі ... ... еді. ... жету үшін біз өте көп ... ... ... мән-жай болып табылады. Сонымен бірге, жұмыстың жаңалығы,
маңыздылығы келесіден ... ... ... қазақ қоғамындағы меншік қатынастары мәселесі туралы
деректерге алғаш рет арнайы талдау жасалды;
- революцияға дейін және ... ... ... ... ... ... методологиялық тенденциялар айқындалды.
- дәстүрлі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... себептері сипатталды.
- әртүрлі зерттеушілердің меншік ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы меншік институтының зерттелу деңгейі
айқындалды.
- қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... ... қатысты негізгі деректердің бағыты сыни тұрғыдан
қайтадан бағаланды.
- осы ... ... әрі ... ... ... анықталды.
Қорғауға шығарылатын негізгі тұжырымдар:
1) кез келген ... ... ... ... қазақ қоғамындағы меншік
қатынастарының тарихы да кезеңдерге бөлінеді. Меншік ... ... бөлу ... (бір-бірінен ажыратылатын белгілерін) анықтау
үшін белгілі бір ... ... ... формасының, мемлекеттік
құрылым формасының және құқық ... ... ... ... және ... факторлардың генезисі мен эволюциясына
олардың әсер етуін ескере ... ... ... ... мен ... ... ұсынылып отыр. Осыған орай
дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік құқығының ... ... ... ... болады:
- бірінші кезең – қазақ қоғамында меншіктік-құқықтық қатынастарды
реттейтін әдеттік-құқықтық ... ... ... және ... ... кезең – Қазақстанның Ресей империясына қосылуы кезіндегі
саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы меншік қатынастары.
Қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... ... сүріп, өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалды.
2) Қазақ әдет-ғұрып құқығында меншік ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы ... ... ... Бұл ... ... Рим жеке құқығы
қағидаларына негізделген Ресей заңдарын ... ... ... үшін
қолайлы болды.
3) Қазақстан Ресей империясына қосылғаннан кейін дәстүрлі қазақ қоғамындағы
меншік қатынастарын реттеуде нормалардың қолданылуы үш ... ... ... ... құқығы нормалары дәстүрлі қазақ қоғамындағы
өзінің дербес өмірін жалғастырды; ... орыс ... ... бір ... ... ... ... қолданылды;
үшіншіден, Рим жеке құқығындағы меншік ... ... ... алған Ресей заңдарының ... ... ... ... ... және ... мұрасы кеңестік дәуірдегі және одан
кейінгі кезеңдердегі Қазақстанның ... ... ... ... ... және тәжірибелік құндылығы. Диссертациялық жұмыстың
нәтижелері ... ... ... және ... ... ... оның бір маңызды тарауы қазақ әдет-ғұрып құқығына жаңа көзқарас
тұрғысынан қарауға арқау болады. Жоғарғы заң оқу ... ҚР ... ... ... ... және ... теориясы пәндерін оқытуға ... ... ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА академигі, з.ғ.д., профессор С.З.
Зимановтың басшылығымен дайындалып жатқан ... ... ата ... ... ... ... ... барысында пайдаланылады.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Жұмыстың ... ... ... ... Қаз ... 2001 ж. 1-2 наурызда өткен “Адам құқықтарының
халықаралық стандарттары және ұлттық заңдарды ... ... ... ... мемлекеттік тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының ... ... ... ... институттары және адам құқықтары” ... ... ... 2001 ж., ... ... “10 ... Казахстана: итоги и перспективы развития” атты халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарында (2-бөлімі) ... ... ... ... атты ... ... ретінде жарияланды;
Халықаралық мамандықтар ... 2001 ж., 25-26 ... ... және ... ... атты ... ғылыми-тәжірибелік
конференция материалдарында “Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құлиелену және оның
қайнар көздері” атты баяндамадан; Қазақ Гуманитарлы Заң ... ж., ... ... ... ұлттық құқық жүйесін қалыптастырудың
өзекті мәселелері” атты ... ... ... “Қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі меншік құқығының орны
мен ролі” атты ғылыми баяндамадан ... ... ... ... ... ... жинағында “Көшпелілердегі жерге меншік мәселесі
жайында” атты ғылыми ... ... ... 2002 ж., 1-бөлім), ҚР ҰҒА
академигі, з.ғ.д., профессор С.З. Зимановтың басшылығымен ... ... ... ата ... атты еңбектің 2-томында “Қазақ әдет-ғұрып
құқығы бойынша меншік құқығына ие болу және тоқтату әдістері” атты ... ... ... ... ... ... 2 б.т. көлемінде тоғыз ғылыми
мақала жарық көрді.
Жұмыстың құрылымы. Диссертациялық жұмыс жалпы көлемі 153 ... ... ... ... 3 ... ... бөлімнен және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен құралған.
1 ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДА МЕНШІК ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... тарихи санасындағы меншік ұғымы
Қазақ әдет-ғұрып құқығы – жазылмаған құқық, ол құқықтық ... ... ... Қазақ әдет-ғұрып құқығы ғасырлар бойы қалыптасты
және өзінің даму тарихы ... ... ... ... оған басқа
құқықтық жүйелер, мысалы ... ... ... ... ... ... ... заңдары көп әсер етті.
Егер қазақ әдет-ғұрып құқығының даму тарихын қарасақ, ол өзінің түп-
тамырымен ... ... ... ... ... ... ... өзге де әлеуметтік нормалармен ... ... ... ... ... сақ, ... ғұн ... басталады. Қазақ әдет-ғұрып
құқығы XX ғасырға дейін, дәлірек айтсақ, 1917 жылға ... ... ... ... құқығының қайнар көздері болып құқықтық дәстүрлер,
қазақ әдет-ғұрып құқығының ... ... ... прецеденттері,
ереже, шариғат нормалары есептеледі.
Қандай да ... ... ... тапқанына қарамастан тәжірибеге
қарап, қазіргі заманғы демократиялық түрдегі қоғамды авторитарлы, ... ... ... ... ... ... өзін ... деп
жариялаған қоғам, өзін жалпыхалықтық деп жариялаған мемлекет шын мәнінде өз
атына сай ма, жоқ па деген ... ... ... ... ... ... ... қағидаларға негізделе отырып,
өзінің көптеген нақты байланыстары мен заңдылықтарының демократиялылығымен
сипатталады, бірақ әрқашан мемлекеттік ... ... ... ... ... құқығы шын мәнінде халықтық болып табылады, дәлірек
айтқанда, демократиялық құқықтық ... ... ... ... ... ... жағынан - әдет-ғұрып құқығын нақты бір ... ... ... ... ... өзара байланыстылығы мен
сабақтастығы ретінде қарастыруға болады. Мұндай тұтастықтағы заңдылықтарды
дұрыс бағаламау жалпы ... ... ... ... баға ... ... әсіресе Кеңес өкіметі дәуірінде әдет-ғұрып құқығы
мемлекет және құқық тарихы саласында да, ... ... да, ... ... да қарастырылған жоқ. Бірақ өзге құқықтық ... ... ... ... сипатта болған жоқ. Әдет-ғұрып құқығы
мәселелері жөнінде пікір-талас әдетте ... ... ... болатын
немесе саяси бағыттағы ой-пікірлерге және ... ... ... ... құқығы көптеген әдебиеттерде өзіне ұқсас түсініктермен қатар
қолданылады, мысалы әдет-ғұрып құқығы дәстүр ұғымымен теңестіріледі. Бірақ
әдет-ғұрып құқығы ... өз ... ... ... Әдет-ғұрып
құқығы – мазмұны мен даму деңгейі, адамдардың іс-әрекеттері мен қарым-
қатынастары белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... болатын тұтастықтағы ұғым. Әдет-ғұрып құқығы
терминінің өзінің көпқырлылығы мен көп ... оны ... ... елеулі қиындықтар тудырады.
Әдет-ғұрып құқығында адамдардың өзара қарым-қатынастарының құрылымы
нақты анықталған. Ол құрылым ... ... ... да бар. Бұл ... ... анықтауға негіз болады. ... ... мен ... ... ... олардан жауапкершілік ұғымы да
бөлінбеген күйде еді. Бірақ жеке ... ... ... ... тайпаның,
қоғамның) құқығынан бөлінбеген, ал жауапкершілік қоғамнан аластатушылық
сипатта болды, яғни ... ... ... ... әдет-ғұрып
құқығында дамыған құқықтағыдай (қазіргі замандағыдай) мәмілегерлік шешімге
келу жоқ деген қате пікір орын алған. Сондықтан әдет-ғұрып құқығын ... ерте ... көне ... деп, т.б. атайды. Бұл тұрғыдан ... ... ... деп ... ... ... ... күнделікті өмірдің, туыстықтың, көршілестіктің, ортақ этникалық
бірліктің, т.б.) біріккен адамдар ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, бұл құқықтар
келісімнің негізінде, яғни олардың қажеттілігіне ... ... Ол ... ... ... ... болады, бірақ оған қоғам,
ру, тайпа қадағалау жасайды және орындалмаса әртүрлі сипаттағы ... ... ... әсер ... ... құқығының жазылмаған
сипатта болуы, әрі бұл жөніндегі деректердің әртүрлілігі әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ортақ
белгілердің: ортақ территорияның, тілдің, тарихи ... іс ... ... ... ... ... ... бөлігі ретінде
қарастыруға негіз болады.
Әдет-ғұрып құқығына төмен баға берудің бірқатар себептерін атап ... а) ... ... дәлірек айтқанда Ресей империясының отарлау
саясатының ... ... ... ... ... дәуірінің ұстанған
саясаты қазақ әдет-ғұрып құқығына жоғары баға беруге кедергі ... де, ... ... ... өзінің өміршеңдігімен
сипатталатындығын естен шығармау ... ... ... ықпалына
қарамастан, көптеген орыс, шетел ... ... мен ... ... орыс ... (А.И. Левшин, А. ... ... ... т.б.) ... құқығының басты қағидаларының демократиялық
сипатта болғандығын атап айтқан еді; б) ...... ... ... болып табылады және осы қағиданы ескермеген заңгерлердің әдет-
ғұрып құқығына деген теріс ... ... оған ... баға ... себеп
болды; в) Кеңес өкіметі дәуірінде әдет-ғұрып құқығын зерттеуші-ғалымдардың
өздері репрессияға ұшырап, еңбектері жойылғаны ... ... өзі ... ... оңды баға ... кедергі болды. Сондықтанда қазақ әдет-ғұрып
құқығын зерттеуді кеңейту, әрі тереңдету ... ... ... ... ... ... арасындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттеуші
ретінде бізге көне ... ... ... ... тарапынан
мақұлданған әдет-ғұрыптар құқықтық мәнге ие болатын және ... ... ... заң деп ... Сонымен қатар, қазақ әдет-ғұрып құқығында жол,
жора, жарғы терминдері де қолданылды. Қазақ ... ... ... ... құқығының кодификациясын жасап отырған. Олардың ішінде XVІ
ғасырдың басында жасалған “Қасым ханның Қасқа жолы,” “Есім ... ... ... ханның “Жеті Жарғысы” атты заң жинақтары белгілі. Бұл топқа
қазақ ... ... ... XІX ... қайнар көзі болып
табылатын “Ережелерді” де ... ... ... ... құқығының бұл
жинақтары жайында қысқаша айтып өтетін болсақ.
“Қасым ханның Қасқа жолы” – ... хан ... ... ... ... және ... ... бұрынғы заңға өзгерістер енгізіп, дамытып,
қабылданған құқықтық нормалардың жиынтығы. Бұл құқықтық актінің түпнұсқасы
бізге жетпеген, ... ... ... ... ол ... ... ... заңы (мал-мүлік, жер-су дауларына байланысты бөлім);
2) Қылмыс заңы;
3) Әскери заң;
4) Елшілік заң;
5) Жұртшылық заңы.
“Есім ханның Ескі жолы” – Есім хан ... жж.) ... ... ... мен ... ... “Есім ханның Ескі жолы” ... заң ... ... Қазақ тарихындағы бұл заң жинағының ... ... ... ... түгел болмаса да келіп жеткен қазақ әдет-ғұрып құқығының ірі
жинақтарының бірі – Тәуке ханның ... ... ... ... ... бұл заң
жинағының XІX ғасырда Г. Спасский мен А.И. Левшин ... ... ... ғана жеткен. Дегенмен де, ... ... ... қолданылған құқықтық нормалардың анализі кейбір зерттеушілерге
“Жеті Жарғы” жеті бөлімнен құралған деген негіз береді. ... Жер ... ... ... Неке-отбасы қатынастарын реттейтін құқықтық нормалар;
4) Сотта іс жүргізу тәртібін реттейтін құқықтық нормалар;
5) ... іс және ... ... ... құқықтық нормалар;
6) Айып төлеуді көздейтін қылмыстық құқық нормалары;
7) Құн ... ... ... ... ... ... заң жинағын жасауға қазақтың атақты Төле би, Қазыбек ... би, т.б. ... ... ... “Жеті Жарғы” адам құқықтарын
қорғаудағы ерекше құқықтық құжат болып табылғандығында дау ... ... ... ... ... практикасымен толықтырылып отырды.
Прецеденттік құқық – зерттеудің қызығушылық тудыратын объектілерінің бірі
болып табылады, ол нақты іс бойынша бидің ... ... және ол ... ... ... ... басшылыққа алынды. Қазақта ауыр дауларды оңай
шешкен билер ... Ол ... ... ... ... екі ауыз ... ... билер жайында айтылған фольклорлық деректер көп. ... ... ... би, ... би, Төле би, ... би, ... би, ... практикасынан көп кездестіруге болады. Тіпті атақты билердің
биліктері (үкімдері) ұқсас ... ... ... басшылыққа алынып
отыратын болған. Билер соты практикасының мұндай сот ... ... ... ... айналды. Оған, мысалы “Тапқан ... ... ... тон ... тон жан сақтайды,” “Тұсау ат
сақтайды, ат ер сақтайды, ер ел сақтайды,” “Қара ... хан ие, қара ... ие,” ... ... ... да, тіл кеспек жоқ,” т.б. сөздері көптеген
билердің даулы істі шешкенде ... ... ... ... ... ... атап ... болады.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы үнемі қалыптасып, дамып отырды. Барлық әдет-
ғұрыптар ... ... ... көзі ... ... билер сотының
практикасымен (бидің билігі) толықтырылып, ... ... ... XІX ... ... жартысына дейін ауызша сипатта болды. Олар
көбінесе фольклорлық деректерден көрініс ... XІX ... ... ... билердің үкім-шешімдерінің қысқаша мазмұны жазылған
кітаптар енгізілген еді. ... ... ... ... жазбаша құжат түрінде
жеке ресімделетін.
Қазақ даласындағы соттық прецеденттерге билер ... ... ... шешімімен қабылданған үкімдер билер сотының практикасында ұқсас
істерді шешуде басқа билер үшін үлгі ... ... ... ... ... ... ... би, Едіге би, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, т.б.
атақты билердің шешімдеріне сілтеме ... ... өзі ... ... ... жүйенің өте жоғары деңгейде ... ... ... істі ... ... ... кезде белгілі бір құқықбұзушының
кінәлі-кінәсіздігін анықтау оңайырақ.
Істі сотта қарастыру кезінде қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... ескерген. 1867 жылғы “Уақытша ережелер”
жобасы бойынша Батыс Сібірдің бас ... ... ... ... қарастыруды екі жағдайда қолға алады:
а) тараптардың шағымы бойынша;
б) жеке тұлғалардың шағымына қарамастан қудалауға жататын қылмыстар мен
құқықбұзушылықтар туралы полициялық және өзге де ... ... ... ... ... - делінген.
1893 жылы Тоқмақ төтенше билер съезінде бекітілген Ережеде: “Когда истца
нет, и ... ... и ... ... ... от этого
страдает … считать подлежащим наказанию по заявлению должностных лиц ... ...... ... ... пайда болу дәуірі ... екі ... орын ... белгілі заңгер-ғалым З.Ж. Кенжалиев орынды
ескертеді. Ол: “… ... бір ... Т.М. ... ... Н. ... т.б. болжам-пікірінше ережелер ... ... ... тән ... Сахара жұртының құқықтық өмірінің ұзына бойғы
тарихында ... ... орны ... ... даму ... ... ... тарихының кішігірім бейнесін береді …
десе, зерттеушілердің екінші тобы: С.З. ... С.С. ... ... Ш. ... т.б. Ережелер XІX ғасырдың ортасында ғана пайда
болған дейді. Яғни бұл Ережелер қазақтар Ресей ... ... ... ... мен ... – деп ... ... [9, 83 б.].
Қолда бар Ережелерге қарасақ, оларды екі топтан, бірі ... ... ... ... шешілуінің көп-аздығына байланысты екендігін
көреміз. ... ... ... ... ... (жер, құн,
барымта, жесір, мал-мүлік) қамтыса, ал кіші-гірім Ережелер бірлі-жарым
мәселелерді ... мал ... т.б.) ... ... ... ... Шар ... 100-ден көп баптардан тұрса, кейбірі санаулы
ғана баптарды қамтыған. Демек, ... ... ... ... кеңесінің
ықпалына, әрі таралу ауқымына қарай ... ... ... ... ... ... ... бір жағынан, елеулі әсер еткен және екінші
жағынан оның қайнар көздерінің бірі ...... ... ... ... ... ... қағидалар болды. Мәселен, онда
“Құдайға тіл тигізген адам (7 адам ... ... ... атып ... ... өтіп кәпір болған адам мал-мүлкімен ... ... ... және ... орындалуы қатаң бақыланып отырды.
Дегенмен шариат нормалары қазақ қоғамында ерекше артықшылық жағдайға
жете алмады. Олар ... ... ... тұтастықта болды. Шариғат
нормаларының ықпалы әсіресе Қазақстанның отырықшы аудандарында үлкен болды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығына ... ... ... да, ... Ресейге қосылғаннан кейін, дәлірек ... ... ... ... барысында Ресей империясының жүргізген реформаларын енгізу
кезінде көп әсер етті.
Ең алдымен ... ... ... ... ... Бұрын жер рулық-тайпалық
қауымның немесе қоғамның меншігі болып есептелген. Патша өкіметі 1868 жылғы
“Уақытша ереженің” 210-параграфы ... ... ... ... ... ... ... жерлері тартып алынып, ... ... ... ... орыс шаруаларына, шетел капиталистеріне,
шіркеулерге беріле бастады.
Осы ереже бойынша қазақтың өз жерлері қазақтардың қоғамдық ... деп ... ... көшіп-қонғанда әдет-ғұрып құқығы
қағидаларын басшылыққа алды. ... ... ... егер онда ... ... қазақтардың жеке меншігінде бола алады деп ... ж. ... ... Жеке ... күзгі жайылымдар,
шабындықтар, суғарымдар да беріле бастады.
Міндеттемелік ... да ... ... ... ... ... ... заңдары қолданылды.
Жерді жалға беру енді 1867-1868 жылдардағы Ережелер бойынша ауылдық,
болыстық қауымдар орыс ... ... ... өнеркәсіпшілерге,
көпестерге өздеріне тиесілі жерлерін 30 ... ... ... бере ... ... жүзінде жасалды. Қазақтардың өз арасында қыстауларды,
жайылымдарды жалға беру туралы келісімдер жасалып ... ... ақы ... пайдаланылды. Ережеде жалға беруші қауым дегенмен іс жүзінде жалға беру
және оның ... ... ... мен ... ... қолында болды.
Төлеңгіттер мен құлдық институты жойылған соң байлардың ... ... ... жалданды. Оларды жалшы деп атады. Жалдаушы байлар мен
жалшының арасында келісім ауызша ... ... мал ... ... еңбегі өте ауыр болды.
Неке-отбасы құқығына да өзгерістер енгізілді. ... ... ... ... қала берді. Бірақ билер сотының шешіміне уезд ... ... ... ... жасауға болатын.
1885 жылғы Семей облысы билерінің Қарамола ... ... ... ... Бұл ... ... Абай ... қатысқан деген
дерек бар. 75-баптан тұратын бұл ... ... ... барлық
салаларын жаңа кезеңге сай етуге әрекет етті.
Қылмыстық әдет-ғұрып ... ... ... ... Бұл ... ... 1822 ... “Сібір қырғыздарының (қазақтарының) Жарғысы”
бойынша жасалған. 1854 ... ... ... ... ... ... қолдану туралы” заңға сәйкес империя ... ... ... ... ... ... ... принципі,
кісі өліміне құн төлеу жойылды. Бірақ құн төлеу қазақтар арасында жалғаса
берді. Оған ... ... ... (1885 ж.) ... ... ... 26-
бап.
Қарамола Ережесінде “Әркім өзі үшін өзі күйеді. Малы жоқ деген ... ... құн ... ... мал ... Өлтірісіп серік
болғандар”. (62-бап), “Кескен адамның малы жоқ ... айып ... ... Бұл ... ... бұрынғы қылмыс үшін ру болып ұжымдық
жауапты болудың орнына, әркім өзі үшін жауапты ... ... ... ... қамау да бұрын қазақта болмаған, тек Ресейге қосылғаннан
кейін ғана қолданылды. Дегенмен қазақтар өз ішіндегі дауларды өздері ... ... ... ... өз ... ... дауларға
орыстан яки ноғайдан уәкілдік алып кіріспесін,” – делінді ... ... ... қазақ қоғамында билер сотының да өзіндік
ерекшеліктері болғанын айта кеткен жөн.
Билер сотында әдет-ғұрып құқығын ... ... ... өнерді меңгеру
де өте маңызды болды. Және де билер сотының тағы бір ... бұл ... ... ... істе ... ... ... емес, мәмілеге келуі
болып табылады. Ш. Уәлиханов жазғандай, би болу үшін ... ... ... құқықтық білімі мен шешендік өнерін көрсетуі тиіс еді.
Осыдан кейін ол адамның аты бүкіл ... ... ... Яғни би ... бұдан былай соттық және адвокаттық практикаға патент ретінде болған.
Соттық дауларды шешу ... ... ... ... айналған.
Сондай-ақ ол даулар көшпенді өмір жағдайына байланысты, яғни көші-қон, жер-
суды иеленуге байланысты көп болған. Дау-шарлардың ендігі бір ... ... ... болған. Яғни ең ауыр даулар жер дауы мен ... ... ... Бұл ... ... көркем әдебиеттерде көп жазылған.
(Мысалы, М. Әуезовтың “Абай жолы” романы).
Қазақ ... ... ... ... және ... Билер өз
білімі мен тәжірибесі арқасында мойындалып, оларға билік сұрап халықтың өзі
келетін. Би өзіне келген істі ... ... ... ... тастауға
құқығы болған жоқ. Себебі бидің істі қараудан бас тартуы оның халық алдында
беделін түсіретін. Биді ... ... ... ... ... би ... дайындалатын. Талапкер мен жауапкер бидің алдына қамшыларын тастап,
істі қарауға келісім беріп отырады. Қамшы ... ... ... Одан ... екі жақ та ... бас ... ... Соттық процестің
өтуіне кедергі жасай ... ... оған ... шаралары
қолданылатын. Сот ашық түрде, тараптарды, куәларды тыңдау арқылы жүрді.
Куәлар болмаған күрделі істе ант беру ... ... ... талапкер
мен жауапкер емес, олар үшін олардың беделді әрі белгілі туыстары берді.
Егер айыпталушы үшін ... ант ... ол ... ретінде жазаға
тартылған. Билер ... ... ... ... ... алдында
жарияланатын. Сот талқылауы екі жақтың “ала жіпті ... ... Оның мәні егер ... кім сот ... ... осы ала ... ... еді. Осыдан кейін талапкерге даулаған айыбы алынып
беріледі. Айыптың оннан бір ... ... ... ... ... ... ... шешімін орындау рубасыларға, старшындарға, талапкерге және
оның туыстарына жүктелді. Сот ... тез ... ... тиіс ... Соттың
шешімін орындамау жаңа жауапкершілікті тудырды. Егер ... ... ... жол ... ... ... ... малын күшпен айдап
әкету, тартып алу. Барымта ертеректе сот шешімі аяқсыз қалып, ... ... ... ... қойғанда дауды өз бетімен шешудің құралы ретінде
пайда ... ... ... ... ... оның ... ... күштеп
айдап әкету атқылы жасалатын. Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша барымта, ... ... ашық ... ... ... ... ... және
айдап әкетілетін малдың көлемі айыптың көлемінен аспайтын көлемде болғанда
ғана заңды процессуалды норма ретінде қолданылған. Ал егер ... ... ... ... яғни ұрлық ретінде бағаланған.
Барымтаның негізінде көп жағдайда жер дауы, жесір дауы, сот шешімінің
орындалмауы, кісі ... мал ... ... ... қиын мәселелер жатты.
Барымта дауды шешудің басқа тәсілдері қалмағанда амалсыздан жасалатын шара
болған.
Ал енді ... ... ... меншік ұғымына келсек.
Меншік туралы ғылыми зерттеулердің қазіргі күнгі жағдайы меншік
қатынастарының ... ... әлі ... айтуға негіз береді.
Бірақ бұл меншікке жүйелі институт ретінде құндылықтар тұрғысынан көрінетін
құбылыс ретінде сипаттауға тырысулар болған жоқ ... ... ... мен жаңа ... ... ... екі ... бағыт шеңберінде
дамыды. Бір топ ойшылдар, жеке меншік адамның ... ... ... ... деп есептеді. Ойшылдардың екінші бір тобы –
меншік қоғам өміріне белгісіз бір ... ... оның ... табиғи жолына
кедергі болған теріс құбылыс болып табылады, және ол ... тиіс ... ... ... ... ... ... Рим құқығының әсерімен
тұтастай жерге жеке меншікпен ... Ол ... ... ғана бір
тұлғаның меншік иесі ретіндегі жерге құқықтарының ... ... ... ... ... ... тарихи жағдайлармен байланысы жоқ
және тарихтың барлық кезеңдерінде өзгеріссіз болатын ... ... ... ... ... жеке ... ... меншіктің
дамуы туралы мәселені қою ... ... ... ... ... ... емес көзқарас оның қоғамдық қатынастар жүйесіндегі орнына
байланысты келіспеушіліктерге алып келді.
Бұл мәселе бойынша көзқарастарды жүйеге келтіруге алғаш тырысқандардың
бірі К. ... ... Оның ... аса ... ... ... ... түсінуде түпкілікті болып табылмайды. ... ... екі ... ... ... ...... дамудағы құбылыс;
– меншік – заңды (кездейсоқ емес) ... және ол ... ... ... бола алмайды.
Маркстің түсініктемесі белгілі бір деңгейде әмбебап сипатта, себебі оны
барлық тарихи кезеңдерге қолдануға болады. Оның ... ... ... ... ... ... қатысты қоғамдық қатынастар болып табылады.
Меншік дегеніміз – иемдену. Меншіктің әрбір ... ... ... ... болып табылады. Сондай-ақ ол формация ішінде
де дамиды. Нақты қатынастардан тыс меншік – құқықтық елес ... ... жоқ, ... меншік жоқ. Меншіктің әрбір тарихи формасы нақты
өндірістік қатынастарды білдірді. Дәл осылайша ол өндірілген өнімдерді бөлу
тәртібін ... ... ... ... ... мүмкін
өзгешеліктерімен қатар бәріне ортақ – еңбек өнімдерін бөлу екі ... 1) ... мен ... ... ... 2) өндіруші еместер
арасында. Өнімді бөлу қатынастары да үнемі ... ... Осы ... ... ... ... анықтамасы келесідей: меншік дегеніміз
– негізгі мазмұны иелену болып ... ... ... ... ... қатынастарының екі жақтылы табиғаты бар:
1) Меншіктің экономикалық мәні ... ... ... ... ... Ол ... және бөлу ... тікелей
пайда болатын заттық қатынастарды білдіреді. Бұл қатынастар
объективті түрде адамдардың еркінен тыс ... ... ... ... Меншіктің идеологиялық субстанциясы қатынастардың жоғарғы қабатын
құрайды. Ол қоғамдық жүйе мен ... ... ... ... ... және оны ... Ол ... кешені болып табылады: яғни меншіктің экономикалық мәнін
құқық нормаларына (заңда) рәсімдейді; өндіріс тәртібін қорғау
және билік құралдарын, ... ... ... ... қалыпты және табиғи сипаты туралы адамдардың
дәстүрлі көзқарастары; бұл ... ... ... және ... ... ... ... орнығуы. Маркске дейінгі ойшылдар меншік қатынастарынан
оның идеологиялық субстанциясының соңғы функциясын ... ... ... (құқықтық) және экономикалық субстраталарының
өзара қарым-қатынасы барлық ... ... бар ... мен ... ... ... Олардың маңыздысы олардың сәйкестік деңгейінде
болып табылады. Меншіктің экономикалық мәні құқықтық субстратқа ... ... ... ... сай ... даму ... ... тұрғыдан меншік өндіріспен тікелей байланысты болғандықтан
икемдірек болып табылады. Құқықтық тұрғыдан меншік өз ... ... ... Дәл осы ... ескірген құқықтық нормалар мен
институттар, ... ... ... да жаңа ... ... ... Сондықтан меншікті ... ... ... пен олар ... ... ... ... деңгейін ескере отырып, бұл қатынастарды адамдардың еркіне қарай
құқықтық ... да, ... ... ... да жиынтықтап қарастыру
қажет.
Меншік – жүйелі тарихи құбылыс. “Меншік” жүйесіне тұтастай қызмет етуі
мен дамуын айқындайтын өзара ... төрт ... ... ... ... – қоғамдық қарым-қатынастардың негізінде
өндіріс жағдайлары мен әдістерін, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... т.б.). Яғни иемденетін тұлға.
2) Меншік объектілері – иемдену мақсатында меншік субъектілерінің
құқықтары қолданылатын еңбек ... ... ... ... Яғни ... ... Меншік құқығы – қоғамдық еңбек өнімдерін, жағдайлары мен
әдістерін иемдену кезінде нақты ... ... ... Яғни ... ... Меншікке ие болу формалары – ... ... ... ... ... институттардың
жиынтығы, субъектінің объектіні иемденуде қолданатын қоғамдық
жүйе элементтері. Яғни иемдену әдісі ... ... ... капиталистік қоғамға дейінгі кезеңдегі, ... ... ... талдау жасауды талап етеді.
Ең алдымен “меншік құқығы” және “феодалдық ... ... ... ... алу ... ... ... біз 50-ші, 70-ші
жылдардағы “феодалдық-патриархалды құрылысқа”, көшпелі халықтардағы меншік
қатынастарының ... ... ... ... ... ... феодализмнің негізі болып табылады. Бұл К. Маркстің тезисі
болып табылады [10, 199 б.]. Маркс ... ... ... мағынада
қолданғандықтан бұл тезисті түсіну қиындықтар тудырады. Ол: 1) меншік деп
тұтастай ... ... 2) ... ... ... ... ... материалды объектілер; 4) феодалдық үстем таптың синонимі ретінде
(“капитал” деп ... ... ... ... деп ... ... ... атайтын. Бұл әртүрлі мағыналарды араластыруға болмайды,
әсіресе меншіктің экономикалық мағынасы мен құқықтық мағынасын араластыруға
тіптен ... ... ... ... ... ... меншіктен” және “жұмысшылардың өндіріс құралдарына жерден бөлек
меншігінен” бөліп қарастырғанда біз меншікке құқықтық ... ... ... үшін ... ... ... ... жеке тәуелділіктің
барлық түрлерін, сондай-ақ өндірушілердің ... ... ... ... мен ... ... қатынастарын қамтитын. Жерге феодалдың
билік етуі және шаруаның жеке тәуелділігі оның пікірінше, ... ... ... ... үшін “жерге меншік” ұғымы тек жер туралы
ғана түсінік береді. ... ... ... ... ... мәселесіне
қатысты құқықтық көзқарас құқық белгілі бір ... ... ... қоғамдарды зерттеген кезде зиянды емес. Бірақ
құқықтық нормалар экономикалық ... ... ... ... құқықтық көзқарас қателерге әкеліп соғады. Бұл көбінесе ұсақ
меншік иелерін қанау алым-салық түрінде іске асырылатын ертефеодалды ... көне ... мен ... ... ... қатысты болып
табылады. Өндіріс құралдарының заңды меншік иесі экономикалық ... иесі ... ... ... қоғамдардағы құқықтың анализіне
негізделген қорытындылар ... емес ... ... түсініктегі меншік дегеніміз – өндірістік қатынастар, яғни
еңбек өнімдеріне, құралдарына байланысты тұлғалардың ... ... ... ... ... – феодалдардың меншігі емес. Ол
екі негізгі таптың арасындағы жер ... және ... ... ... ... тұтастай алғандағы қоғамның құрылымы
көбінесе меншіктің құқықтық түсінігінен де көрініс табады. ... ... ... ... ... ... ... жерге феодалдық
емес меншік иесінің құқықтарынан әлдеқайда кең. Феодал бүкіл өндірістің
және өнімнің иесі ... Жер ... ... ... ... ... иесінің сол территория халқына қатысты белгілі ... ... ... ... ... ... “иелену” түсінігіне сай емес.
Иелену туралы заңгерлер “затты өз қолында ... ... ... ... ... меншік құқығынан да, жалдау, мердігерлік сияқты өзге де ... ... ... ... ... ... өкілеттіктері, меншік иесінің
өкілеттіктері сияқты кең емес. Мысалы, меншік құқығы ұғымына ... ... ... ... ету ... ... сату, бөлу, сыйға беру, жалға беру,
мұраға ... т.б.) ... ... ... ... ... ету ... иелену
құқығынан бөлек болуы мүмкін. (Бірақ билік ету мен иеленудің шекарасы ... ... ... К. Маркстің сөзімен айтқанда, феодалдың
жерге құқығы жұмыс рентасы кезіндегідей ... ... ... ... ... ... ... болады. Феодалдық рента төлеуші
әрқашан қосымша еңбегі меншік ... ... ... шын ... ... және жерөңдеуші болып есептеледі. Яғни классикалық ... ... ... шаруаның жериеленуінсіз мүмкін емес. Феодалдың
меншік құқығы қанша кең болса да, ол ... ... ... тиіс ... Жерді иелену тек формалдылық немесе фикция ғана болған
жоқ. Оның ... ... ... ... ... иен ... емес,
шаруалар орналасқан және өңдейтін жерлерді иемденіп, оның меншік ... ... ... ... ... соң ... ол жерлердің босап
қалмауына мүдделі болды. Бұл жағдайда шаруалардың ескі ... ... ... ... ... ... олар феодалдық құқыққа
еніп, онда өзгерген күйде сақталуы тиіс болды. Ф. Энгельс германдық ... ... ... ... құқықтың негізі деп атады. Жерге шаруа
қауымының ескі меншік ... жоя ... және ... мен ... жердің
иеленушісі ретінде сақтай отырып, феодализм феодалдық ... пен ... ... ... өмір ... ... ... тудырды [11, 56-60
бб.].
Кейбір жағдайларда жерді пайдалану құқығы келісіммен ... ... және ... да, шаруа да сақтайтын дәстүрмен, әдет-ғұрыптармен
мақұлданды.
Демек, жерге феодалдық меншік деп біз ... ... және ... ... ... ... Рентаның бұл түрлерін алушының
меншігіндегі ... ол өз ... сай және өз ... сай ... ... бұл жер (толығымен немесе жартылай) шаруаның иеленуінде
болады. Бұл анықтама біздің пікірімізше, жерге ... ... ... ... феодализм кезінде болған жерге меншіктің барлық түрлеріне
емес) тән ең негізгі өзіндік ... ... ... ... ... ... құқығына ие болу және ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік құқығына ие болудың барлық
әдістерін бастапқы және ... деп ... ... ... ие ... бастапқы әдістеріне нақты бір адамның затқа
меншік құқығы дербес және бұрынғы меншік ... ... ... болатын
немесе бұрын меншік құқығының объектісі болмаған заттарға ... ... ... ... ие ... бастапқы әдістеріне:
1) жаулап алу;
2) өнімге ие болу;
3) затқа қайта өңдеу жолымен ие болу;
4) біріктіру ... ие ... ... ... алу және ... ... ие болу;
6) мерзімдерге байланысты ие болу.
Меншік құқығына туынды ... ие ... ... ... ... ие болушының құқықтары толығымен бұрынғы меншік ... ... ... ие ... ... ... меншік иесіне
қаншалықты құқық тиесілі болса, соншалықты құқыққа ие болады. Меншікке ие
болудың туынды ... ... ... ... ... иесінің еркіне;
2) сот шешімдеріне;
3) заң нормаларына.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мұралық жолмен ... ... ... ... болды. Ондай мал-мүлікті “ата мұрасы” деп бөліп атайтын.
Себебі одан басқа мал-мүлікті ... “өз ... және ... ... ... құқығының пайда болуының ең көне әдістерінің бірі – жаулап алу.
Жаулап алу деген бұрын ешкімнің ... ... ... ... ету. ... ... ... болуының ең көне әдісі болып табылады. Ол бұрын
меншік құқығының объектісі болмаған, сондай-ақ бір кездері ... ... ... ... ... қалған заттар болуы мүмкін.
Дәстүрлі қазақ қоғамында меншік құқығына ие болудың ... ... ... ... аңшылықта, балық аулауда, қойманы немесе өзге де ... ... ... ішінде енді аңшылық туралы айтатын болсақ, қазақтарда жерге жеке
меншіктің жоқтығына байланысты аңшылық ... ... ... ... қосылғаннан кейін және барлық жерлер Ресей империясының мемлекеттік
меншігі ... ... ... де, жеке ... объектісі болып
табылатын және арнайы жарлықтармен аңшылыққа тыйым салынған жерлерден басқа
территорияда ... ... ... құқығы сақталды.
Қазақ даласындағы аңшылық туралы орыс авторлары оның кез келген жерде
болатындығын және оның кәсіп емес, спорт ... ... ... [12]. ... ... ауланған аңдардың терілерінің сауда-саттықта
елеулі орын алатындығын жазған еді [13, 206 б.].
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша табиғи ... ... мен ... ... ... есептелді және оларды бірінші болып иемденіп алған адам
оның меншік иесіне айналатын. Жердің меншік иесі осы ... ... ... мен ... ... ... ... себебі меншік
затты нақты иемдену мүмкіндігін көздейді. Ол өзінің жерге ... ... ... ... оның жерінде аңшылықпен айналысуға тыйым сала
алатын.
Қазақ даласындағы аңшылыққа тән тағы бір ерекшелік ... ... ... еді: ... видя ... в чужом капкане, то нашедший берет его ... ... ... капкан – значит учинить кражу, взятие зверя – ... Даже на ... ... ... к ... ... нельзя требовать
выдачи вместе с ним зверя” [12, 121 б.], – деп ... Яғни ... ... ... ... құқығы қазіргі заманғы азаматтық құқықтағыдай аң
қақпанға түскен сәттен емес аңды ... ... ... ... ... ... ... қалған қағида емес еді. Бұған қарсы Самоквасов: “Кто из чужих
ловушек украдет добытое и ... о ... ... с того ... ... же ... ... присягой”, – деп жазған еді [14,
274 б.]. ... ... ... даулар бойынша істерді қарастыру билердің
тапқырлығына көп ... ... ... өз ... бұл ... ... істің болғандығын келтірген екен: бір адам бірнеше күн
бойы қасқырды аңдып жүр еді, жақын маңдағы ауылдан екінші бір ... ... ... қуып ... ... Екі ... ... осы мәселеге
қатысты дау туып, биге барады. Бірінші аңшы қасқырды неше күн бойы ... ... ... әлсіреген қасқырды ... ... ... ... аңшы болса, өзінің атының бірінші аңшының
атына ... ... ... ... Би бұл істі ... шешеді: бұл
іске екі шешімнің ... ... ... 1) ... неше күн ... ... беру ... Себебі егер ол шаршамаса, екінші аңшы қуып
жете алмайтын еді; 2) екі ... ... 3 күн ... ... ... аты ... ... қасқырды соған беру керек депті [15, 153-154
бб.]. ... ... ... ... ... кейде қақпанмен
аулайтын. Левшин қазақтардың мылтықты өте сирек қолданатындығын ... [13, 208 ... өз ... қазақтарда келесідей дәстүрдің бар екендігін
жазды: егер аңшы ... ... иесі аң ... ... ... кездейсоқ
қасынан өтіп бара жатқан жолаушы аңды болашақ аңшылықтың сәтті болуы ... ... ... ... аңшы ... аңды беруі тиіс. Ал бермесе, ... [16, 122 б.]. Ал егер аң ... ... бірнеше адам жиналып
қалса, аң әйел адамға беріледі. Егер жиналғандар ішінде әйел адам болмаса
сұлтанға, болмаса ... ... ... ... ... [12, 47 б.]. Бұл
туралы Маковецкий де: “Эту дань возрасту киргизы платят также при ... ... ... старику, встретившемуся ранее, чем охотник успеет
приторочить пойманного зверя”, – деп жазған еді [17, 43 б.]. Егер ... жасы ... ... ... екіншісі жасына қарай келесісіне беріледі,
т.б.
Левшин А.И. ... ... ... аулаудың негізінен кедейленген
қазақтардың арасында кездесетіндігін жазды [13, 209 б.]. Бұл ... ... в ... и ... ... жинақта да:
“Рыболовство занимает довольно видное ... ... ... ... ... степени его распространения, так и по количеству добычи рыбы, которое ... ... и в ... рек Сыра и ... а ... по ... и ... морей составляет для бедного народа почти
единственное средство пропитания”, – ... еді [18, 258 ... ... жағалауларында тұратын қазақтар балық аулаумен кәсіп
ретінде ХІХ ғасырдың ортасынан бастап айналыса бастаған, ... оны ... оның ... түсініп өзінің негізгі кәсібіне айналдырған
деген тұжырым жасауға ... ... ... қатысты туындаған дауларды
қарағанда оған аңшылыққа қолданатын ережелерді қолдануға ... ... ... ... ... тұз шығарумен айналысты [19, 12-19
бб.]. Тұздың бастаулары тұзды көлдер мен ... ... еді. Тұз ... ... ... ... Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін де ... ... ... ... десе де құқылы болды. Бірақ егер ол тұзды қазақ
даласынан ... ... ... болса, баж салығын алу үшін шекарада арнайы
құрылған ... ... ... ... төлеуі тиіс болды [20,
179 б.].
Ал көмір, алтын, күміс, мұнай т.б. сияқты ... ... ... ХІХ ... ... ... және өте ... болды. Сонымен қатар,
айта кететін мәселе қазба байлықтарды игерумен қазақ ... тек ... ... ... ғана ... Мысалы, ХІХ ғасырда
Қазақстандағы тұңғыш таулы зауыт өнеркәсіпшісі болып 1834 ж. ... ... ... және ... ... ... орыс көпесі Попов болған
еді. Ол жерде қазба байлықтарының бар екендігін оған ... ... ... тас ... 1833 жылы малшы-қазақ Байжанов ... 1854 жылы бұл кен орны ... ... орыс ... ... ... 41 ... әдет-ғұрып құқығы бойынша қойма оны тапқан адамның меншігі болып
табылады. Мұны жерге жеке меншіктің ... ... ... ... егер ... тапқан кезде оны табушылардың ішінде жасы
үлкен адам болса, қойманы табуға қатыспаса да, табылғанның ... ... ... ... ... қазақтарда өте көп. Гейнстің айтуына
қарағанда, ... ... ... ... ... ... адамға
емес, ауыл ақсақалына тиесілі болады [25]. Бұл туралы Ибрагимовтың да
мақаласында ... ... орын ... адам өз ... ауыл ... ... ... өз таңдауы бойынша беретінін, ал қалғандарын
өзіне алатындығын жазды [21, 59 ... ... ... ... ... зат егер ... бір мерзім
ішінде иесі келмесе оны тапқан адамның меншігі болып ... ... ... адам ... ортасына барып, ол туралы дауыстап ... ... 43 б.]. Ал ... ... ... ... кейін оны пайдалану үшін
жасырып қалса, кейін оның иесі табылып, затты одан ... ... ... алған адам туралы ауыл (ел) теріс пікірде болады [14, 271-272 ... ... өз ... ... қарама-қарсы пікір айтқан еді. Ол
табылған зат туралы егер куәлар болса ғана жариялауы тиіс, ал егер ... ... ... зат оны ... ... ... айналады дейді [16,
121 б.]. Ал Баллюзектің айтуына қарағанда табылған ... ... ... ... ... адам ұры ... ... болса, ол да сондай кінәлі деп
есептейді [15, 114 б.]. Гродеков табылған зат оны тапқан ... ... үшін 1 ... ... ... ... бекітілген дейді [16, 121-122
бб.]. Кейбір әдет-ғұрыптарға сәйкес табылған затты 1 жыл ... ... Ал егер ... меншік иесі табылса, зат сол күйінде
қайтарылуы тиіс. Табылған затты ... ... ... ... ... ... жауап бермейді. Егер қасақана бүлдірсе, кейін меншік иесі ... ... ... ... ... толтыру туралы ережелеріне
сәйкес жауап береді. Заттың меншік иесі оны тауып ... ... ... ... ол ... ... бойынша барлық шығындарын төлеуі тиіс.
Дәстүр бойынша сүйіншінің нақты көлемі бекітілмеген. Ол ... ... ... билер сотының шешімімен анықталатын. Мякутин өз
еңбегінде сүйінші заттың құнының ... 1/8 ... ... мөлшерде
болған дейді [12, 41 б.]. Егер зат табылған ... ... ... ... ... бөліп алады. Ал егер зат бөлінбейтіндей болса, оны “жолы үлкен”
адамға, кейін жасы ... ... ... ... ... дін адамына, ал егер
бәрінің жасы бірдей болса, онда үйленген, отбасы бар ... ... ... ... егер ... ең жасы ... шапан мен төбетей тауып
алса, басқалардың талап етуі бойынша табылған заттарды жасы ... ... Егер ... жасы бірдей болса, ақсүйек өкіліне, егер ол болмаса,
қонақ адамға, егер ол да жоқ болса, молдаға, ... ... ... ... ... ... егер жолаушылардың бәрі үйленген, отбасы иелері болса,
ең ерте отбасын құрған ... ... [16, 121 ... ... ... кеткен мал туралы айтсақ, ол малдың иесіне немесе
қойшыға тиесілі болады. Бұл туралы ... ... скот ... ... ... Жадный хозяин может его требовать себе на том
основании, что его скот ... ... ... – деп ... [14, ... ... ... өз еңбегінде егер кімде-кім тауып алған малды аштан
өлтірсе, кейін оның иесі ... ол ... ... ... ... ... қатысты бір өзгешелік болды. Қойды тауып алған адам ... ... ... алды. Ал қойдың өзін иесі табылса, қайтаратын. Бірақ ... ... ... ... ... ... қой ... төлімен бірге
қайтарылады деген еді [16, 170 б.].
Қазақстан патшалық Ресейге қосылғаннан кейін адасқан мал ... ... ... ... үшін ... жеткізілуі тиіс болды.
Меншікке ие болу сондай-ақ төлін алу, ... алу, ... ... ... ... ... ... Көшпендінің өмірі негізінен малмен
байланысты болғандықтан малдың төлін алу жолымен меншік құқығына ие ... ... роль ... ... ... ... ... сауын дәстүрі кеңінен қолданылды.
Оның мәні жағдайы нашар руластарға малды ... үшін ... ... ... ... ... ... бұл дәстүр феодал
қазақтардың кедейлерді қанаушылығы сипатын иеленді. Малсыз қалған қазақ
көмек сұрап өзінің бай ... ... Ол оған ... мал ... және
оның сақталуына жауапкершілік жүктейтін. Осының төлемі ретінде кедей ... яғни ... ... ... ... оның төлін алу құқығына ие
болатын.
Ал қолөнер бұйымдарының ішінде теріден ... ... ... ... ... ... егумен қазақтар ХІХ ғасырдың аяғына дейін
айналысқан жоқ.
Әскери олжа алдымен “жолы ... ... жасы ... ... болды.
Әдетте әскери олжа қатысушылар арасында бөлінетін, бірақ жолда кездескен
адам сауға сұраса, батырлар жылқысын, табысын ... өзге ... ... ... ... ... ... – қазақ даласында көне заманнан келе жатқан
дәстүр.
Әскери олжаның бір түрі – ... ... ... бір ... ... ... барымта түнде емес, күндіз жасалуы тиіс;
2) мал айдап ... ... ... ашық ... барымта деп
жариялау қажет;
3) барымтаның мақсаты белгілі бір зиян, ұрлық, кісі ... ... ... ... ... үшін ... ... болуы
тиіс. Сондықтан барымтаны өзін-өзі қорғаудың заңды ... бір түрі ... ... ... ... Гродеков
малды жасырын түрде айдап әкету барымта деп емес, ұрлық ... ... ... ... ... деп себепсіз тонау мақсатында
жасалған шабуыл деп те түсінуге болмайды [22]. Сондай-ақ барымта
біреудің меншігіне қолсұғушылық ... ... ... ... адал ... олжа ... ... те бар [16, 170 б.].
Барымта руластар мен достардың көмегімен жасалады. Қазақта “ағайыны
көпті дау ... ... ... қалған. Барымта жауапкердің өзінің малы
болмаса, оның туыстарының ... ... де ... мүмкін еді.
Бұл барымта институтының рулық сипатын көрсетсе керек.
Көптеген зерттеушілер барымтаға қазақтардың ... ... ... ... Мысалы, Баллюзек барымтаны “единственный исход …
безначалия и ... ... ... ... заботиться о доставлении
обиженному удовлетворения”, – деп жазды [15, 124-125 бб.].
Бұл ... ... ... ... ... ... орындаушысы” деген
қызмет болмаған, сондықтан бидің шешімі орындалмайтын болса, ... би ... ... әдет-ғұрып құқығы бұзылса, мүдделі жақ, яғни талапкер
мәжбүрлеп орындатқызуға, әйтпесе малын айдап ... яғни ... ... ... ... [23, 49 ... зерттеушілердің айтуынша, талапкер барымта жасаудан бұрын, бидің
шешімінің орындалмағандығын ... ... ... да ... ... және егер ол кедергілер жойылмаса барымта ... ... ... ... ... Егер туыстар (руластар)
жауапкерге болыспаса ғана талапкердің барымта жасау құқығы пайда болады ... [15, 127 б.]. Бұл ... ... те: “Во всей ... ... ... ... непременно обжаловать действия вора его
родственникам с тем, чтобы последние уговорили его ... ... ... дело до крайности”, – деп жазған еді [24, 644 б.]. Левшин бұл ... ... үшін ауыл ... ... алу қажет және одан ... соң ауыл ... бұл ... ... айдалып әкелінген мал
санын көрсетуі тиіс дейді [13, 477 б.]. ... ... ... Гродеков та, Мякутин да мұны жоққа шығарады.
Барымтаның ... ... ... ... мал саны ... ... ... керек. Бұған барымтаны ұйымдастыруға қатысты
шығындар қосылуы мүмкін, бірақ ол қойылған ... көп ... ... ... адам ... мен ауылдастарын барымташылардың соңынан
жіберуге ... Бұл ... ... бірі ... оны ... ешқандай жауаптылықта болмайды.
Сондықтан даулы істердің көпшілігін барымтаға жеткізбей, кешірім жасау,
туыстасу жолымен бітіруге ... ... ... ... барымта жазаланатын қылмыс деп
жарияланды және енді ... ... ... ... соты ... орыс ... ... Ресей соты қарайтын болды. Бірақ соның өзінде де ... ... ... жоқ. ... ... барымта Қазан төңкерісіне дейін
болып тұрды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығында ескіру мерзімдері туралы дерек жоқ. ... ... кез ... уақытта қорғай алды. Бірақ деректерде бұл
туралы әртүрлі пікірлер кездеседі. Мысалы, Самоквасов өз еңбегінің § ... ... ... ... владеет от того отбирается оная, хотя бы и ... ... или с ... ... по пространству места, владеют оной”; § ... в ... и ... ... не ... ... что если в течении
10-ти лет обида, иск, убийство и т.п., никому не было известно, то в ... ... но ... ... иск или ... были ... с самого
начала их события, то вправе ... ... себе ... ... сорока лет; далее же сих лет просьба остается без действия”, –
деп ... [14, 277 б.]. ... ... ... ... мерзімдерін егер
дау пайда болған уақыттан бастап белгілі болса, 40 жыл дейді. Ал ... 6 және 10 жыл ... ... ... қараудан бас тартқандығы және
қысқартқандығы туралы мысал келтірген болатын.
Жоғарыда айтылған қарама-қайшылықты пікірлердің барлығын ... ... ... ... ... көне ... ... құқығында ескіру
мерзімдері ұғымы қолданылмаған. Ескіру мерзімдері институтын біз ... ... да, Орыс ... да, өзге көне ... ... ... [25, 138 б.]. Азаматтық-құқықтық қатынастардың ... ... ... ... ... да ... ... Бірақ
бастапқыда ол жалпы құқықтық норма ретінде емес, билердің жеке ... ... ... істердің қысқартылуы мерзімдердің өтуіне ... ... ... ... ... құқығында меншік құқығының бір адамнан екінші адамға
өтуі үшін негіз ... ... көп ... деп айта ... ... ... алу, сыйға беру, қарыз алу және беру келісімдері туралы
мәліметтер бар.
Мысалы, сату-сатып алу шарты бойынша екі тарап ... ... ... ... алған соң, шарт жасалды деп есептеледі. Бұл туралы Гродеков:
“До уплаты денег обе стороны еще ... ... ... же ... не
могут”, – деп жазды [16, 159 б.]. Яғни қазақ әдет-ғұрып құқығында ... алу ... ... затқа меншік құқығы тараптар келісімге келіп, қол
алысып, заттың ... ... ... басқа тұлғаға көшеді.
Сату-сатып алу шарты ауызша жасалады. ХІХ ғ. ... ғана ... ... ... ... Шарт жасасу кезінде куәлардың қатысуы
міндетті емес еді.
XVІІІ ғасырдың аяғынан ... ... ... орыс ... ене ... ... аяғы мен ХІХ ... басында айырбас және өлшем құралы
болып мал есептелді. ... ... ... ... ... ол ... тоналуына да, қарулы қақтығыстарға да қарамастан дамыды.
Қарыз алу және беру шарты – басқа шарттар сияқты ауызша жасалды. Тек ХІХ
ғасырдан ... ... ғана ... да ... алды. Ал қарызын өтей
алмаған ... ... ... ... ... ... ... кепіл, яғни қарыздың уақытында төленуі үшін өз мүлкімен
жауап беретін, нәтижесінде зеркепіл аталатын тұлға да ... беру ... ... ... өте кең ... Ол ... ... бәйге жарыста жеңгенде “бәйге” алады; сауда жасап қайтқан
адам “базарлық” береді; жаңа зат ... адам ... ... достар жаңа
үйге көшкенде “ерулік” береді; дауды сәтті ... биге ... ... құда ... ... “қарғыбау” жібереді; жорықтан келе жатқан адамнан
“сауға” сұрайды, т.б. толып жатқан ... беру ... ... ... зат (мал, ... т.б.) қайтарылмайды. Бірақ бір тараптың берген
сыйына сыймен жауап беретін жағдайлар да ... ... ... деген ұғым болған. Тамырлық – бір-біріне берілетін ... ... Егер ... бірі ... сыйлығына жауап
бермесе, билер сотына жүгінуге құқылы болған. Тарихи деректерге ... 3 түрі ... Дос ... – бұл ... ... ... ... атадан балаға
қалып отыратын достық. Дос тамырлардың балаларын ... ... ...... достық;
3) сүйек тамыр [16, 124 б.].
Сыйға беру шартының өзге де міндетті ... ... ... ... ... ... қызына алғашқы 5 жыл ішінде төркіндеп ... ... ... 5 % – 10 %-і ... “төркіндемек” сыйын беруі
тиіс. Ал қызы бұл сыйлықты талап етуге ... ... ... ... немересіне өз мүлкінен ұнаған затын беруі тиіс. ... ... өзі ... ... ... әкелген адамға “сүйінші” беру ... ... ... екі түрі бар: ... түрде берілетін (мысалы, нәресте
туғанда, т.б.) және ... ... ... ... ... ... ... ұрыны ұстап бергенде, т.б.). Сүйіншінің көлемі ... ... ... ... ... Бұл ... Гродеков: “Суюнчи за
приведение украденного скота дается около 1/20 части стоимости его, а ... ... у вора 1/5 ... За ... при этом и ... ... доходит до половины стоимости украденного”, – деп жазды [16, 173
б.].
Міндетті сый беру ... ... ... ... ... ол ... ... жоқ. Оның пайда болу негіздері біз жоғарыда ... ... ... табылады. Ол туыстық қатынастар, тамырлық,
сыйлық алу немесе жақсы хабар әкелу, т.б. ... ... ... негіз
сыйдың құндылығын айқындайды. Сыйға тартылған зат сыйлық алушының меншігіне
көшеді, бірақ кейбір ... ... ... ... алушы өзі алған
заттың құнындай зат беруге міндетті болып табылады. Әйтпесе даулы іс сотта
қаралатын.
Міндетті сыйлау ... ... жылу ... өте ... Жылу
беру – соғыстың, жұттың, өрттің, аяздың және т.б. ... ... ... ... қалған туыстарға (руластарға) міндетті көмек
көрсету. Жылу ... ... ... есептелмеген. Кімде-кім мұндай көмектен бас
тартса, қажет болғанда ол да мұндай құқықтан айырылатын.
Жылудың тағы бір түрі ... ... яғни егер ... ... ірі ... ... ... жатса, ауыл адамдары (туыстар) оны бөліп ... ... қой, ... беретін.
Сондай-ақ қазақ қоғамында қарызға батқан, қарызын төлей алмай қалған
туысқанға руластары ... ... ... ... жәрдем беретін. Бұл
дәстүр жұртшылық деп аталды. Жұртшылықтың жылудан айырмашылығы ол ... ... ... ... ... бойынша мұрагерлік құқық туралы
мәліметтер қарама-қайшылықты болып табылады. Бірақ ... ... ... ... – мұра ... ... ... әрқашан өз руында
қалатын. Сондықтан қазақ әдет-ғұрып құқығында өсиет жазу деген болған жоқ.
Мұралық мүлік барлық ... ... тең ... Егер ... ... ... мүліктен үлес қалдырмаса, ол билер соты ... ... ... ... ... ... құқықтың субъектісі ретінде әйелдердің жағдайы өзгеше болды.
Көптеген деректерде әйелдер құқық субъектісі бола алмайды дейді. Және оған
дәлел ретінде ... ... ... ... ... құқықтық принципті келтіреді.
Оның үстіне Н. Гродеков: “Наследство никогда не достается ... ... она ... ... в ... ... – деп жазады. Сондай-ақ ... ... тағы бір ... ... дочь ... к ... кого еще не дали калыма, для того, чтобы из полученного за ... ... ... ... за свою ... ... остаются два неженатых сына и одна
дочь, а имущество мало, то одному сыну дают имущество, а ... ... ... еді [16, 52, 46 ... әдет-ғұрып құқығына тән тағы бір сипаты: мұраның құрамына активпен
бірге бүкіл пассив те кіретін. Яғни ... мұра ... ... ... ... ... да, ... байланыстары да (кек алу, құн
дауы, т.б.) мұраға қалатын.
Патриархалды-рулық қауымның ыдырауына негіз ... ... ... ... ... құқықта да үлкен өзгерістер
болды.
Мысалы, ХІХ ғасырда Ресей империясының ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы жинағының “Мұрагерлік
құқық” деп аталатын ІІ-бөлімінде мұра заң бойынша да, ... ... ... ... делінген. Және мұра қалдырушы барлық мұралық мүліктің ... ғана ... ... ... алды. Және бұл 1/3 бөліктің өзі мұралық
мүліктің пассивін жойғаннан кейін, мұра ... ... ... ... ғана есептеледі. Сондай-ақ бұл 1/3 ... ... жер, ... өмір ... киіз үй ... ... ата-
бабалардан қалған әскери құрал-саймандар кірмейтін.
Өсиет бойынша кез ... адам ... ... ... қарамастан
мұрагер бола алатын. Өсиет ауызша да, жазбаша да жасалуы мүмкін еді. ... ... ... мұра қалдырушының еркі ... ... және кем ... екі ... ... жасалуы тиіс.
Рулық мал-мүлік мұра қалдырушының бәйбішесінің кенже баласына қалатын.
ХІХ ... ... ... ... ие ... туралы нақты деректер
кездеседі [26].
Мұралық мүлікті бөлу өлген адамды жерлегеннен кейін бірақ болатын.
Мұрагерлер ... ... ... ... алған мұралық мүліктің
көлемінде мұра қалдырушының қарыздарын өтеуі тиіс.
Меншік құқығына ие болу әрқашан бұл құқықтың ... ... ... ... ... ... құқығының тоқтатылу
әдістеріне меншік құқығына ие болу әдістері есептеледі. Ал меншік құқығы
түпкілікті ... ... үшін ... ... ... ... ... жойылуы тиіс. Қазақ әдет-ғұрып құқығында біздің қазіргі күнгі құқыққа
белгісіз меншік құқығының түпкілікті тоқтатылуының тағы бір ... ... – егер ... басқа ешкім меншік құқығын иеленгісі келмесе, меншік
иесінің ол ... ... ... ... Бұл ... ... ... заттар ұғымын мойындауымен түсіндіріледі.
ХІХ ғасырдың ортасынан бастап меншік құқығы Далалық облыстарды басқару
туралы уақытша ережеге сәйкес сот ... ... ... ... ... ... міндетті тәртібі болыстық управительдерге
жүктелген. Сонымен бірге ... ... ... ... ... төлеген. Тәуке ханның кезінен бері әрбір ... ... ... ... ел ... деп сұлтандар мен хан елбасына ... ... ... ... 1/20 ... жыл ... ... шарт
екендігі бекітілген болатын. Бұл алым-салық әскери жасақты қамтамасыз ... Дәл осы ... ... бекітілгеннен кейін салық мөлшері нақты
болғандығы белгілі. Себебі осы кезеңге дейін салық ... %-тік ... ... ... ... ... шаруалардан алым-салықты
бей-берекет ала беретін.
ХІХ ғасырдан бастап қазақ даласындағы салықтар жүйесінің құрамы ... ... ... ... ... құқығына ие болудың әдістерінің
мұсылман құқығынан айырмашылығы аз, бірақ өзгешеліктер де бар.
Ешкімге ... емес ...... алу (жаулап алу) жолымен меншікке
алынады [27, 192 ... ... алу үшін ол ... ... қою ... немесе өзге де
құралдармен) немесе өзге де белгілер ... қою ... ... егер ... ... үй тұрғызбаса, егін екпесе, мал бақпаса, өзге де тіршілік
жасамаса иелену құқығынан айырылатын [28, 19-20 ... ... ... ... ... адам оның ... ... айналады. Басқа
біреудің жерінен табылған қойма сол жер иесінікі болады. Егер ... ... ... табылса, оны тапқан адам халық көп жиналған ... ... ... ... егер ол ... иесі 1 жыл ішінде табылмаса, тапқан
адам қойманың меншік иесіне айналады. Себебі Мұхаммед Пайғамбар: “Қандай да
болмасын зат ... адам ол ... 1 жыл ... ... ... деп ... [29, 74 б.].
Шариатта ескіру мерзімдері деген ұғым жоқ. Затты ... ... ... оның ... иесі бола ... ... ... бір уақыт өтісімен оны
пайдалануға заңды құқыққа ие болады [28, 52-54 бб.]. Егер ... ... ... оны ... адам садақа ретінде таратып жібере алады. Бұл
жағдайда оның жақсылығы Құдайдың алдында ... ... ... жоғалтып
алған адамға жазылады.
Заттың меншік иесі оны күтіп ұстауға кеткен шығындарға егер қазиидің
үкімі болмаса ... ... [29, 77-78 ... ... ... ... иесінен басқа адамдарға ауысуы үшін
Құранда арнайы сауда-саттық туралы, келісім-шарттар мен ... ... ... ... бар [30, 7 ... айтуынша, мұсылман құқығы бойынша меншік құқығы затты берген
уақыттан бастап ... Ал сөз ... ... келу ... ... ниет ... ғана ... табылады [28, 61 б.].
Мұсылман құқығында меншік иесінің затты ... ... ... ... ... ... ... немесе суды көршімен ортақ пайдалануда)
басымдылық құқығы мәселесі жақсы реттелген [29, 409 ... ... ... ... беру ... ... ... болып
табылады [27, 84 б.].
Сонымен бірге мұсылман заңгерлері затты өңдеу және араластыру туралы
мәселені де ... Яғни ... ... затын оның рұқсатынсыз өңдеу
немесе араластыру. Әдетте бұл ... зат оның ... ... артқан адамның меншігіне айналады да, ол ... ... зиян үшін айып ... ... шариат заңдарының ең күрделі бөлімі болып ... адам ... ... ... ... кезекте мұралық мүліктен оны
жерлеуге байланысты және оның қарыздарын ... ... ... ... ... ... ... мұрагерлер өз қарыздарын алады. Бірақ
ол қалған бүкіл мүліктің 1/3-тен ... ... Одан ... ... заң ... ... бөлінеді [31, 90 б.]. Егер заң ... ... ... ... ... ... заңды болып табылады [32, 62-63 бб.].
Мұсылмандарда заң бойынша мұрагерлер деп туыстығы бойынша бес атаға дейінгі
барлық ер адамдар, 3 ... ... ... әйел ... ... ... ер адамдардың үлесі әрқашан әйел адамдардікінен екі есе көп
болады. Заңды мұрагер өсиет ... ... ие бола ... ... басқа дінге өткен жағдайда, мұра қалдырушыны абайсызда болса ... ... ... жағдайда тоқтатылады.
Барлық ерікті, кәмелеттік жасқа жеткен мұсылмандар міндетті салық –
зекетті ... ... ... ол әрбір мұсылманның 5 парызының бірі болып
табылады.
1.2 Меншік институтының қазақ ... ... ... орны ... ... бір ... саяси билік органдары ... ... ... айналады. Олар бірдей деңгейде әдет-
ғұрыптардың да, құқықтық нормалардың да белгілерін ... әрі ... ... және ... ... күші ... де жатпайды. Құқық тарихына белгілі әдет-ғұрып құқығы нормаларының
жинақтары ("Орыс Шындығы", "Варварлық шындық", "Салий Шындығы", "Рипуарлық
Шындық", т.б.) ... емес және ... ... ең ... жататын ережелерді ғана қамтиды.
Әдет-ғұрыптарды кодификациялау және сол арқылы оларға әдеттік-құқықтық
заң ... беру ... ... да ... XVІ ... ... ... хан өзінің бірқатар соттық шешімдерімен "көне" нормалардың
маңыздылығы мен халық мойындаған күшін айқындаған ... Және ... ... ол ... және ... ру басшылары мен ақсүйек
өкілдерінің жиналысында осы нормаларды сақтау қажеттілігі және ... ... ... қажеттілігі туралы айтқан болатын. Осылайша,
бірқатар өңделген әдет-ғұрып нормаларына биліктік күш ... ... ... акт ... "Қасым ханның қасқа жолы" деген атпен қалды. Ол
кезінде жазылған жоқ, ... ... ... ... және ... оны (толық болмаса да) жазып алуы әбден мүмкін. Көшпелі қазақ
қоғамына тән дамыған ... ... өз ... ... жоқ ... ... бұл нормаларды сақтап қалды. Және "Қасым ханның қасқа жолы" әкеден
балаға мұраға қалып отырды. ХІХ ... ... ... ... ... нормалардың күшін бізге жеткізу үшін ... ... ... ... ... XVІ ғасырдың аяғында және XVІІ
ғасырдың ... өмір ... Есім хан ... да дәл осындай деректер бар.
Ол жөнінде қазақта "Есім ханның ескі жолы" атты заңы ... ... осы және өзге де ... ... ... ... ... саясаты тұрғысынан оларды нығайту және қоғамды ... аса ... ... қамтылды.
"Жеті Жарғыны" (оның жаңа варианттарын) зерттеумен айналысқан ... ... ... ... ... үш ... ... бөлігі – "Қасым
ханның қасқа жолы" заңдарынан, екінші бөлігі – ... ... ескі ... және ... бөлігі – Тәуке хан заманында ... ... ... дейді.
Шаруашылықтың табиғи сипатын қазақ әдет-ғұрып құқығының сипатымен
түсіндіруге болады. Қазақ халқының ... ... ... ... ... жартысынан бастап күшейе түскен жекелеген қазақ жүздерінің
арасындағы экономикалық және саяси байланыстар, ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып құқығының жалпы, негізгі ережелерінің
сақталуына ықпал етті.
Қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... мойындалған нормаларға
саюға болады ма және қажет пе деген сұрақтар ... ... кең ... ... жекелеген арналарын хандық билік ... ... ... ... деп ... ... ... нормалары мен әдеттік-құқықтық нормаларында іс-әрекет нормаларын
дифференциациялаудың шекарасы қандай?
Қазіргі заманғы көзқарас бойынша, құқықтық нормалар деп – ... оның ... ... мақұлдаған немесе бекіткен ... ... ал ... нормалар деп биліктік орган (хан)
тарапынан бекітілген немесе мақұлданған әдет ғұрып ... ... біз дәл осы ... ... ... біз ... ... қоғамындағы
әдеттік-құқықтық нормалардың маңызы мен қолданылу шеңберін тым ... ... ... ... ... орталық билік – хандық билік ... ... жоқ және ... ... оның ... негізінен дау-
дамайларды шешуде жоғарғы ... ... ... және ... ... ... ... сайды. Халық дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының
білгірлері, әрі сақтаушы болып есептелген ерекше топ – ... ... ... қазақ қоғамының өмірі мен ішкі ұйымдастырылу механизмінің
ерекшелігі болып табылды. Олар қолданылып жүрген нормаларды анықтауда ... ... ... ... ... би ханнан жоғары болғанын біз білеміз).
Әрбір рудың сайланған емес, (билер ХІХ ғасырда ғана ... ... ... биі болған. Ол билер дау-дамайларды шешіп, маңызды
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... немесе
алқалы түрде қабылдаған шешімдері соттық прецедент ролін атқарды. ... ... ... ... ... ... ... хандардың
билігінің үгітшісі болмағанымен және оның берген айрықша ... тура ... ... ... мен ... іске ... ... тарапынан мойындау тауып отырды. Билердің шешімдерімен
әдет-ғұрып нормаларына іс жүзінде әдеттік-құқықтық норма күші ... ... және ... көшпелі қазақ қоғамына тән әдеттік-
құқықтық жүйе хандық билік мақұлдаған әдет-ғұрып нормаларын қамтыды.
Әдет-ғұрып ... мен ... ... ... ... болды десек кателесеміз. Олар талдау жасау барысында, шартты
түрде ғана белгілене ... ... ... ... де ... себебі әдет-ғұрып
құқығы үнемі өз бастауын, реттеушілік мазмұнын әдет-ғұрып нормаларынан
алатын және әдет-ғұрып ... ... ... ... Яғни ... үнемі әдеттік-құқықтық нормаларға ұласып отырды. Қазақ қоғамында
басқару қызметіне байланысты орындалуы тараптардың келісімі бойынша ... ... ... өзге де ... араласуына әкелетін
әдеттік-құқықтық нормалар тобын анықтайтын ерекше термин болған жоқ.
Әдет-ғұрыптар мен әдеттік-құқықтық нормалар үшін ... ... ... "ескі әдет", "әдет-ғұрып", "ата-баба салты", т.б. ... ... ... ... ... айқындау қажет болғанда басқа
да "жора", "жарғы", "жол", "жоба" терминдері ... Бұл ... ... та ... ... қолданылды. Бірақ "жарғы"
терминін ғана өзге ұғымдармен байланыстырмайтын. Сірә, "жарғы" ұғымымен
мемлекеттегі ... ... ... ... ... ... жоғарғы
формалары түсіндірілген болар. Айтылған жағдайлардың барлығында әдеттік-
құқықтық ережелер сөз болып ... ... ... ... қайнар көзі – Ережелер. Ережелер қазақ
қоғамында кейінірек (ХІХ ғасырдың ортасында ғана) пайда болды.
Бүкіл қазақ жүздерінде ... ... ... ... құқығының
білгірлері қатысып, жасаған Ережелердің прецеденттік маңызы болды. Мұндай
ережелердің бірі – 1885 жылы Шар ... ... Абай ... жасалған ереже болып табылады.
Ережелер – қазақ ... ... ХІХ ... жазбаша қайнар
көздері болып табылады. Әдеттік-құқықтық жүйенің жаңа арналарын да қамти
отырып өте кеш ... ... олар ... ... ... ... зерттеудегі құнды нормативті материалдар болып
табылады.
Шариат: бұл да дәстүрлі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... қазақ қоғамының бір ерекшелігі мұнда шариат түгелдей
қолданылған жоқ. Шариат ... ... ... ... аудандарда
қолданылды, ал көшпелі елді-мекенде (Дешті-Қыпшақ ... ... десе де ... Бұл ... ... ... да көрініс
тапқан.
Қазақ әдет-ғұрып құқығын нақтылап ... ... оның ... ... көрсетуге болады:
а) феодалдық қоғамның қалыптасуының ерте кезеңдеріндегі нормалардың
бірқатарынан – қауымдық-рулық ұйымның элементтері бар ... ... ... ... "халықтық" демократиялық институттар мен нормалардың көптеген,
белгілі әдеттік-құқықтық жүйелерге қарағанда көбірек көлемде болуы;
в) ... ... ... неке және ... ... және ... ... қазақ мемлекеттілігі (хандығы) кезеңдерінде жазылған ... аз және ... ... ғана әсер ... ... ... ... мүліктік жауапкершілік мәселелері
басымдылыққа ие. Бекітілген қоғамдық нормаларды, сондай-ақ моральды немесе
материалды зиян келтіруі ... ... ... ... ... ... ... оларды бұзу мүліктік жауапкершілікке соқтырды. ... ... ... болды, варианттары мен формалары да (айып,
тоғыз, құн төлеу – жауапкершіліктің өзалдына тұтас ... ... көп ... ... ... ... ... азаматтық және қылмыстық
болып бөлінген жоқ. ... ... ... ... ортағасырлық шығыс
елдерінің қылмыстық заңдарында ... ... ... ... да: бас
бостандығынан айыру, түрмеге, жер асты зындандарына қамау, дене мүшелерінен
айыру, т.б. ... жоқ. ... ... ... ... халықтық бірлікті,
шаруашылықтың кейбір салаларында, ауыл ішіндегі және тұрмыстық қатынастарда
құқықтардың ... ... ... ... нормалар көп болды.
Бұл қазақ әдет-ғұрып құқығының өзіндік "демократиялығының" көрінісі еді.
Әрине, ... ... ... ... қазақ қоғамының ... ... ... мен ... ... хан ... ... қоғамында қолданылған әдеттік-құқықтық
нормалар түгелдей ... жоқ. ... хан ... ... соң ... жарғы"
біртіндеп өзінің практикалық маңызын жоя бастады. XVІІІ ... ... ... ... ... қоғамында ресми түрде ешқайда жазылып қалмаған өзге
де әдеттік-құқықтық нормалар қолданылды. Заң күшін ... бұл ... да ... ... ... ... және тұрмыстық өмір
жағдайымен өзгешеленген әртүрлі аймақтарда бірдей болған жоқ. Партикуляризм
қазақ құқығына тән ... бірі ... ... ... жүз, ру ... ... ... тырысқан. Дегенмен бұл
айырмашылықтарды ... ... ... ... ... арасында ортақ ештеңе болған жоқ деп түсінуге болмайды. Әртүрлі
аймақтардың құқықтық дәстүрлерінің кейбір ерекшеліктеріне қарамастан ... олар ... ... Бұл ... Н.И. ... "… главные
положения из ... ... ... ... ... ... Детали
варьируют по времени и месту," – деп ... өте ... ... ... тарихта "таза" көшпенділердің де, "таза" құқық
жүйелерінің де болмағандығын ескеру тұрғысын да ұстануы керек. Бұл ... ... да ... ... ... ... әдеттік-құқықтық
жүйеге бірқатар факторлар әсер етті: ол ішкі және сыртқы саяси жағдайлар,
көрші ... ... ... ... мен елдердің
тәжірибесіне еліктеу, т.б. Егер олар қоғамдық ... ... ... ... және саяси билік пен экономика жүйесінде
үстемдік жағдайды иеленетін әлеуметтік күштердің саясаты мен ... ... осы ... ... ... ... ... тұтастықта болып табылады.
Бұған Ішкі (Бөкей) Орданың ханы ... ... ... (XІX ... ... Ол білімді адам, әрі тәжірибелі мемлекет қайраткері бола
отырып, көне құқықтық ... ... ... ... әрі ... құру мүмкін емес екендігін ерте түсінді. Ол ... ... ... ... құқығының басқару-бағыну қатынастарын дәлме-дәл реттейтін
және бекітілген ережелерді ... үшін ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге ол ислам
дінін енгізуге тырысты. Оның ... ... ... діни ... ... ... "Жаңа әдет-ғұрып құқығы Кодексі" жасалған
болатын. Бірақ бұл реформа ... ... ... ... ... және олардың жаңа заңды қабылдаудан бас тартуы себебінен хан ... ... ... ... ... ... болды. Орысша тәрбие мен
білім алған, әрі орыс деревнясындағы тұрмыстың ерекшеліктерін жақсы білген
Жәңгір хан ауылдық, ... және ... ... халықтың арасында Ресей
иеліктерінің помещиктік шаруашылықтарында қабылданған ... мен ... ... ... Бұл ... да нәтижесіз болды. Осындай
бірқатар сәтсіздіктерден ... хан ... ... ... бір ... ғана ... өз билігінің құқықтық негізіне
айналдыру туралы шешімге ... ... ... ... ... осы әрекеттерінің барлығы өз
нәтижесіне қарамастан қазақ әдет-ғұрып құқығы тарихында, оның құрылымы мен
мазмұнында айтарлықтай өз ізін ... ... ... әдет-ғұрып құқығы нормаларының
трансформациясының маңызды себептерінің бірі ... ... ... ... ... қоғамының дамуына да, көрші ... ... де ... болған осы өзгерістердің барлығы ХІХ ғасыр бойына
қазақтардың өз айтуларынан жазып алған ... ... ... ... ... жазып алған қазақ әдет-ғұрып құқығы жазбаларынан ... ... ... ... ... ... билер сотының
практикасынан және билер съездерінде қабылданған Ережелерден көрініс тапты.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы патша ... ... ... қанағаттандыра
алмауына байланысты, ол "Сібір қырғыздары жөніндегі Жарғының", "Орынбор
қырғыздары жөніндегі Жарғының", 1867-1868 жж. ... ... ... де ... ... үнемі қазақ әдет-ғұрып құқығының қолданылу
шеңберін шектеуге, орнына Ресей заңдарын қолдануға тырысты.
Қазақ қоғамының саяси-құқықтық негізінің ... ... ... ... сай" ... және қазақ халқының өмір салты мен
"ұлттық ... ... еді". ... ... жат ... реформалардың көмегімен халықтың тұрмыс-салты мен саяси-құқықтық
жүйенің ... ... ... қазақ қоғамындағы әлеуметтік қарама-
қайшылықтардың үдеуіне әкелді. Халықтың ... ... мен ... ... Ш.Ш. ... ... енгізілген кез келген тәртіп, егер халықтың
ой-санасын, дүниетанымын ескермеген болса, сөзсіз зиян ... және ... ... ... тек қана ... қоғамдық аурулар" мен дұрыс емес
жағдайларды тудырады деген болатын.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының аксиологиялық негізі қазақ халқының этникалық
дүниетанымын, өзіндік өмір ... мен ... ... ... ... байланыстылығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етудегі оның нақты
мүмкіндіктерін көрсетті. Көшпелілердің ... ... ... ... жас ... ... сананы тәрбиеледі. Бұл ... ... ... қарым-қатынастарды нормативті реттеу кезіндегі
оның әлеуметтік тиімділігіне ықпал ... ... ... қазақ
шаруашылығының қоғамдық-саяси қатынастарын талдау кезінде ең ... өмір ... ... жағдайларының өзі қатал ... және ... ... мен ... ... етуі тек қана ... ... емес, сонымен бірге қоғамның өзі жасап, қалыптастырған гуманистік
әлеуметтік институттардың қолданылуына да ... ... ... Дәл ... ... ... ... құқығы белгілі бір құндылықтық ұстанымы
бар, қызмет етуі рулық демократия мен ұжымдық өзара көмек ... ... ... ... бар ... маңызды этникалық моделі
болып табылды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы нормаларында халықты ... ... ... ... жоқ. Қылмыстық-құқықтық жазалау ... ... яғни ... ... ... оның туыстарының
(руластарының) келтірілген зиянның орнын толтыруы ... ... ... ... ... ... ... қауымдық қоғамға оның қанды
кек институты талион институтымен, яғни ... қан, ... жан" ... ... ... ... тән ... Кейінгі замандарда ол
кінәлі адамнан немесе оның туыстарынан ... бір ... ... ... ... алумен ауыстырылған болатын. Демек, қазақ ... ... ... ... ... ... алғашқы
қауымдық құрылыстың ыдырау кезеңіне тән белгілері жақын болған.
Феодализм кезінде өндірістің негізгі құралы – жерге жеке ... ... бар ... ... ХІХ ... дейін болған жоқ [33, 95 ... ... ... ... ... бойынша рулар мен
тайпалардың ортақ меншігі ... ... ал іс ... ... ... ... иелері билер, байлар және өзге де феодалдар болды.
Ал қыстаулар туралы айтатын ... олар XVІІІ ... ... жеке меншігіне айнала бастаған. Әдет-ғұрып құқығында жерді
сату-сатып алу, сыйға беру, мұраға қалдыру және өзге де ... ... ... өте аз болды. Ұлан-ғайыр кеңістікте көшіп ... ... ... екі мәселе қызықтырды: жайылымдарға билік ету
құқығы және бос жатқан жайылымдарды, су ... ... алу ... ... Бұл екі ... ... де ... феодалдар тобына ғана тиесілі құқық
болып табылды. Хандар және ақсүйек өкілдері (сұлтандар, ... ... ... және ауыл ... ... қарасты жерлерге
билік ету құқығының иелері болып табылды. Бұл құқық күшті феодалдарға әлсіз
рулар мен ауылдарды ... ... ... ... ... берді.
Бос жатқан жерлерді иемденіп алу (басып алу) құқығы ... ... ету ... ... байланысты [34, 11 б.]. Егер белгілі бір
феодалдық билік етуі жайылымдар мен көшу ... ... ... ... ... ... ... жайылымдарды, су көздерін иемденіп (басып)
алуға қатысты шешім белгілі бір малшыны, халықты, оның киіз ... мен ... ... ... бір ... ... қатысты болды. Адат
нормалары мұнда барлық басымдылықтарды ақсүйектерге (үстем тапқа) берген.
Әдет-ғұрып құқығында ... ... ... беделді феодал жақсы
жайылымдар мен көшу ... ... ... басылымдықтарды да
иеленгендігін (ол әрқашан өз ... ... ... жерлерді басып
ала алатын) ескеру қажет.
Өндірістің өзге құралдарына және тұтыну ... жеке ... ... ... – Жетісуда, Сырдария бойында егістік жерлерге
феодалдық ... ал ... ...... ... ... су
көздеріне феодалдардың іс жүзіндегі меншігі болды [35, 141 б.].
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, меншік ... ... ... ... тығыз байланысты. Көшпенділердегі өндірістің әдісінің
мәні мен меншік қатынастарының сипаты әлі соңына дейін ... ... ... ... ... ... ... формацияға
дейінгі кезеңдердің үш моделін: алғашқы қауымдық, азиялық, құлиеленушілік,
феодалдық деп бөлу ... ... ... – антикалық, екінші модель –
франко-германдық, үшінші модель – азиялық. Үш модель туралы ... ... ...... ... ... таптық қоғамдарға дейінгі)
және екінші (таптық) бөлуге негізделеді. Сонымен бірге жеке ... ... ... негізделген екінші ... үш ... бар – ... антикалық және феодалдық (36, 87 б.(.
Бұл пікірді ескірген пікірлер қатарына жатқыза алмаймыз. Мысалы, Б.В.
Андрианова мен Г.Е. ... ... да сол ... ... ... және ... қоғамдық-экономикалық формациялар және хронологиялық
тұрғыдан осылардан кейін болатын феодалдық формация ұсынылған (37, 14 ... ... ... ... ... Ол бірінші дәуірге – “варварлық
қоғамдық-экономикалық формацияға” енгізілген. Мұнда өндірістің екі ... ... мал ... (европалық, феодалдыққа дейінгі)
және африкалық-көшпенді.
Революцияға дейінгі Қазақстандағы меншік қатынастарының ... ... алу үшін ... ... ... ... және әртүрлі кезеңдерде қарастырып көруге тырысайық.
Бастапқы дәуір туралы айтқанда, ... ... ... ... ... қауым адамы өз тайпасының белгілі бір территориясымен тотемдік
тұрғыдан байланысты болуы мүмкін. Г.Ф. ... ... ... ... ... деп ... еді: “Ассоциация с определенным
участком местности объясняется верой аборигенов в присуществование ... в ... ... эта ... ... с ... ... представлений, ритуалов, мифов, преданий, миром ... ... ... ... ... в его ... ... участку особое,
жизненно важное для него значение. Поэтому австралиец особенно ... ... ... ... ... его ... даже в известной степени
отождествляет себя с ним. Это ... не ... ... ... ... или ... его ... таких участков для любых ... ... ... ... так ... владелец
находится скорее в формальном, церемониальном, чем в практическом ... ... ... (38, 28 б.(. Яғни әрбір тайпаның ... ... ... Г.Ф. Хрустовтың пікірінше, әрбір тайпаның, ... деп бөлу ... ... бұл ... ... ... ... емес, нақты өз меншігі объектілерін анықтау үшін қажет болды. Яғни
нақты жерді иелену ең ... ... ... алғанда осы территория
шеңберіндегі аң-құсты, өсімдіктерді иелену дегенді білдіреді. Себебі олар –
меншік объектілері. Бұл ... ... ... ... ... ... ... малға меншік субъектісі болып, жеке адам ... топ ... ру) ... ... ... ... ұжымдық
өндірістік қатынастар жүйесінен туындайтын және оны ... ... ... ... меншікке мүддесі, және қоғамның әрбір адамының мүддесін
қамтитын жүйе ... ...... ... дау жоқ ... ... қауымдық
тайпаның дәстүрлерін аборигендердің көсемінің мына ... ... “… ... ... считает своей собственностью только свою
накидку, свое оружие и свое имя”.
Мұндай меншік ... ... ... құрылыс кезінде де, таптық
қоғамға дейін барлық-дерлік елде болған және ... да ... ... ... ... ... әрі ... дамуы мен құқықтық реттелуі дау туғызады.
Мысалы, француз зерттеушісі Н. Рулан біздің позитивті құқықта жер жеке
немесе ... ... бола ... ... ... ... ал дәстүрлі ойлау үрдісі бойынша (әдет-ғұрып құқығына
сәйкес) дәстүрлі қоғамдарда ... ... ... ... ... ... болатын (39, 115 б.(. Н. ... ... тән ... ... ... ... ... Олардың концепциясы келесідей. Барлық халықтарда меншік бастапқыда
ұжымдық болған: мүлік тайпаның, рудың меншігі деп ... Жеке ... ... жеке ... ... пайда бола бастаған, яғни алдымен
киімге, тамаққа, қару-жараққа, кейін өзге де заттарға. Тұрғын-жайлар да тез
арада меншік объектісіне ... ... ... ... Бірақ, жер
ұзақ уақыт бойы рудың, тайпаның меншігі болып келді. Бастапқыда ол бүкіл
қоғам ... сай ... ... ... ... және ... бөлінуіне негіз болды. Әрбір отбасы белгілі бір жер бөлігін
алып, күн көру үшін оны өңдеуге мәжбүр болды. Жер ... ... ... ... жыл ... қайта бөлініп отырды; біртіндеп біраз уақыт
өтпейінше жерді қайта бөлуге тыйым салынды. Ал ... жер ... ... ... ... ... ... өзі алдымен отбасылар
арасында, кейін жеке тұлғалар арасында белгіленген еді және ... ... ... ... ... ... басымдылық құқықты иеленгенде ... жеке ... ... ... ұжымдық меншігі – отбасылық
меншік – жеке меншік. Меншік дамуының ... міне ... Н. ... ... ... ... мұқият зерттеу арқылы ... ... жеке адам ... ... деп ... бұл ... ... сүрген деген пікірге келеміз дейді. Жалпы алғанда, ... ... жеке ... құқықтарының қатар өмір сүргендігі
туралы пікірді “өндірістің азиялық әдісі” туралы ... ... И.М. ... В.А. ... ... ... де ұстанады (1, 25 б.(. ... ... жеке ... ... ... ... оның ұжымға
қатыстылығы мен кеңістікті пайдалану мүмкіндігіне байланысты анықтамаға
негізделетіндігін Н. Рулан дұрыс байқаған. “Өтпелі” ... ... ... тұтастай алғанда Қазақстан үшін де тән.
Ал “екінші кезеңдегі” меншік қатынастары мен ... ... ... одан да ... Жоғарыда айтып кеткеніміздей, мұнда
өндірістің құлиеленушілік (немесе ... және одан ... ... бөлініп шығады.
Осы жүйенің шеңберінде Б.Я. Владимирцов кезінде “көшпелі ... ... ... ... ... ... ... пікір-талас әрқашан болған. XVІІІ ғ. өзінде ... ... ... ... анықталды, олар: “феодализм” біреу ме, ... ме? ... ... бір ... ғана орын алған кездейсоқ
құрылыс па, әлде қоғам дамуының бір ... яғни ... ... ма
деген сұрақтар еді.
Феодалдық Европаның меншік құқығына келесідей белгілер тән.
Феодалдық меншік қатынастары ... ... ... ... негізгі ұйымдық нысаны шаруа қожалығы болып табылды.
Еңбектің бөлінуі ішкі ... ... ... ... ... (шаруа қожалықтары жүйесі) мен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
дүние үштік модель, яғни дінбасылар, әскерилер, шаруалар түрінде көрініс
тапты.
Феодалдық ... ... ... келесідей элементтердің көмегімен
сипаттауға болады:
1) құқықтың субъектісі – объектіні жасауға қатысы жоқ және ... ... ... ... ... діни ... ... құқықтары үстем тапқа жататындығымен және табиғат пен
басқаруға ... ... ... ... ...... алғандағы ландшафт, өндіріс құралдары
және өмірдің барлық жағдайлары – ... ... ...... қарым-қатынастардың табиғатқа қатысты
өзгерісін көрсететін жылжымалы құбылыс. Жер (табиғат) ежелден
көптеген нақты қоғамдық функцияларды иеленді:
– өндірістік ... ... ... қабаты (агросфера);
– агрикультура игермеген жерлер (ормандар мен шөл далалар) – өнім ... бағу ... су ... ... құрылыс материалдары) болып
табылады;
– тұрғылықты ... ...... және өзге де ... ... ... ... (фауна);
– табиғи байлық кені;
– байланыс аясы – жолдар, көпірлер, т.б.
Адамзат ... ең ... ... ... ... ... ... барлығы ерекше құндылыққа ие болып, өмір үшін қажет болатын
даму барысында ғана іске асырылуы мүмкін еді.
Феодалдық меншік ... ... ... ... ... де табылды. Феодалдық меншіктің дамуы адам еңбегінің және оның
нәтижелерінің дамуын көрсетеді.
Феодализм кезінде меншік субъектісі мен оның ... ... ... ... қатынастар атқарды. Феодалдық рента феодалдық
меншіктің экономикалық іске ... ... ... ... феномен
болды. Рента – феодалдық меншік құқығының критерийі. ... ... ... барлығында құқықтық сипатына қарамастан ... ... тиіс ... ... меншіктің дамуы рентаның дамуын көрсетеді.
Феодалдық меншік құқығының субъектісі рента түрінде өндірілген өнімді
қалай иеленді? Рентаға құқықтарды орнатудың ... ... ... ... ... ... ... ішінде тарих ғылымына белгілілері
келесідей.
Жерге құқық, жериелену – заңды түрде бекітілген жерге тікелей иелік ... ... ... ... ... ... егіннің бір бөлігі түріндегі жер
рентасын иемденумен бекітілетін. Ғылыми әдебиетте “жериелену” және ... ... ... ... ... Методикалық тұрғыдан мұны
дұрыс деп ... ... ... онда ... ... тек жериеленумен
шектеліп қалады және меншік құқығының ... ... ... ... “Жериелену” – тарихтан тыс ... ... ... барлық
кезеңдерінде заңмен бекітілген жериелену болды. Тек осы ұғымды ... ... ... мен ... бөліп қарауға болмайды. Өйткені бұл
екі әлеуметтік топтың екеуі де жерге құқықтары дәстүрмен ... ... ... ... ... ...... ұғым, ол
дәуірдің мәнін көрсетеді. Кейде “жерге меншік” және “жериелену” ұғымдары
сәйкес, бірақ олардың сәйкес ... ... ... ... табылады.
Саяси билікке құқық – интеграциялық функциялар атқарып, саяси ... ... ... ... ішінде маңыздылары: жоғарғы және төменгі
юрисдикция құқығы, соттық билікке және соттық төлемге құқық, соғыс ... ... ... алу ... ... ... ... басқару орталықтарының құрылысы, жөндеу және қорғау жұмыстары
бойынша жұмыстарын ... ... ... және ... ... ... ... ақша жасау құқығы. Оларға ... мен ... ... ... ... өз ... мал бағу ... сату-сатып
алу құқығына, т.б. бөлінетін ормандар мен өзге ... ... ... меншіктің дамуын ортағасырлар тарихының ... ... ... роль атқарған рентаға құқықтарды ... ... ... ... қатынастардың өзгеруі ретінде түсіну қажет.
ІX-XІІІ ғғ. Франциядағы феодалдық меншікті зерттеуші Я.Д. ... ... ... ... ... ... 1) ... барлық кезеңдерінде бөлінген болды; 2) меншік ... ... ... ... ... 3) қоғамдық қатынастардың негізінде
жердің кез келген бөлігінде үнемі рентаны ... ... ... ... ... ... ... болып табылды. Белгілі бір жерлерге
құқықтардың ... ... дәл ... ... еді; 4) әрбір
феодалдың үлесіне рентаның қаншалықты бөлігі тиесілі болғандығы ... 5) бұл ... ... ... ... жүзеге асырылғаны да маңызды
болған жоқ. Субъект тікелей өзі, немесе ... ... ... ... арқылы иемдене алды.
Феодалдық меншік эволюциясының негізінде феодалдық рента динамикасы
жатты. Ал оның мәні ... еді: ... ... ... ... кейін оның үстем тап өкілдерінің арасында қайта бөлінуінде
және рентаға құқық формаларының ... Орта ... ... ... екі ... формасы белгілі
болған: біріншісі – рента-салығы арқылы іске асырылатын мемлекеттің
меншігі, екіншісі – ... ... ... етумен шартталған немесе шартсыз)
іске асырылатын феодалдың меншігі (40, 39 б.(. Жерге ... ... ... экономикалық (базистік) формаларымен тығыз
байланысты. Мысалы, феодалдардың милктері мен вакфтары ... ... ... ... ... меншік формаларына қарама-қарсы болған. Ең
алдымен милктік жер кез келген формада басқа біреудің ... көше ... ... жер ... ... көше ... жоқ. Ал ... деңгейде
олар меншіктің бір формасына – феодалдардың меншігіне жатады (мысалы, жерге
милкті ... вакф ... ... ... деңгейде
феодалдарға берілген жер иеліктері (икта, сойырғал) олардың ... ... ... олар ... ... ... қала берді.
Демек, экономикалық деңгейде феодалдарға берілген жер иеліктері ... жер ... ... бір ... ... меншігін) құрады,
ал құқықтық деңгейде олар әртүрлі категорияға жатты. Феодалдардың ... ... ... ... ... ... бір құқықтық
категориясын құрады, бірақ экономикалық ... ... ... ... ... тиіспіз.
“Феодализм” дәуіріндегі Шығыстағы меншік формаларының әртүрлігі ең
алдымен милктік (мюльктік) меншіктен көрінеді. Жерге ... милк ... Таяу және Орта ... ... ... ... бірі ... бірақ ғылымда оның пайда болуы, мәні және дамуы ... ... әлі ... ... (мюльк) терминімен әдетте европалық зерттеушілер мемлекеттік
ведомстволардағы қызметпен байланыстырылмаған жеке ... ... ... ... мұндай меншікті сатуға, сатып алуға, мұраға ... ... ... ... біз ... ... барлық тұрғыдан
шектелген болғандығын және орталық ... ... ... ... ... ... ... құқығында “милк” термині тек қана жерге қатысты ғана
емес, кез келген мүлікке: үйге, ... ... және т.б. ... айтыла
береді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, милк деп жерден алынатын рента
мен тұтас ... да ... (41, 6 ... ... ... ... ... қауымдық меншіктің болуы
қызғылықты болып табылады. ... ғғ. Орта ... ... қауым туралы
мәселе ұзақ уақыт бойына зерттелмеген болып қала берді.
Әрине, Б.Я. Владимирцовтың ... ... ... ... ... Оның ... шығысымен-ақ феодалдық Европамен салыстыруларына
қатысты күмән келтірулер айтылған болатын. Б.Я. ... ... ... тым асыра сілтеп жіберген; сондай-ақ оның ... ... да ... ... ... ... “көшпелі феодализм” деген
қалалары жоқ көшпелілердің ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізудің айылдық және ... ... ... ... да ... түсуді қажет етеді. Бірақ
Шыңғысхан дәуіріндегі монғолдардағы және өз дамуының әртүрлі кезеңдеріндегі
өзге де көшпенділерде өндірістің феодалдық ... ... ... Владимирцовтың еңбегі болып табылады. Оның теориясын толық ... ... ... шаруашылығының мәні бойынша феодализм
стадиясын өте алмайды, олар тек зерттеушілер әртүрлі атайтын (“патриархалды-
феодалды кезең”, “жартылай феодалды кезең”, ... ... және ... ... ... ... ... кезеңге дейін ғана өсе
алады деу қате ... ... және ... ... ... халықтардың
қоғамы қандай болған деген сұраққа қатысты пікір-талас ... ... ... ... ... ... мәселесі оларда жерге
феодалдық меншіктің бар-жоғына қатысты болып табылады.
Даудың негізін осы ... ... және дәл осы ... ғалымдардың
көзқарастары бытырап кетеді. Зерттеушілердің бір ... ... ... (42, 121 б.() ... ... олар отырықшылыққа
жартылай болса да ауыспайынша жерге феодалдық меншіктің ... да ... Егер ... ... ... монополия жоқ болса, бұл қоғамдағы
қанаушылық неге негізделген? ... бұл тобы ... ... ... ... ... дейді. Зерттеушілердің екінші тобының
(мысалы, С.З. Зиманов (43, 95-104 бб.() ... ... ... ... ... көруге болады, ал малға меншік арқылы қанаушылық
негізгі болған жоқ, себебі үстем таптың малға монопольді ... ... ... ... жерге феодалдық меншік туралы мәселеде
(көшпенділерде жерге феодалдық ... ... жоқ ... ... ... ... ... жиі айтады) нақты емес сөздер мен анахронизмдерге жол
берілген. Жерге жеке меншік жер ... ... ... сатып алынатын,
сыйға тартылатын, т.б. тауар ретінде мойындалған және ... ... ... ... ... және ... ... берілгенде ғана, яғни
капиталистік қоғамда шарықтау шегіне жетеді. Феодализм кезеңінде, әсіресе
көшпенділерде жерге ... ... ... ... күшті, рулық-тайпалық
дәстүрлердің (жоғарыда айтып ... ... ... ... Бұл ... ... жеке ... феодалдық меншік туралы айтқан жөн.
Біздің ... ... ... ... ... мәнінің (көшпелі әлемде соншалықты күшті, әрі өміршең) рулық-
тайпалық және ... ... ... оны ... ... ... болды.
Шын мәнінде ортағасырлақ көшпенділерде жерге (“жеке”) меншік болған жоқ
дейтін ... ... ... ... ... ... халықтарда жер қатынастарының бір ғана формасы болған және ... ғана ... ... ... ... ... ... меншіктің
болмағандығы туралы бірқатар деректер мен дәйектер келтіреді. ... ... ... ерекшеліктерін, көшпенділердегі жерді
пайдаланудың ерекшеліктерін, олардың жерді ... ауыл ... ... анықтай және бекіте отырып, дәл осы
ерекшеліктерге ... ... ... ... ... ... жоққа шығармай, оның “жасырын”, “бүркемеленген”
формасын ... ... ... ... меншіктің формалары дәл
отырықшы халықтардікіндей болған жоқ. Бірақ оларда жерге “жасырын” түрдегі
монополиялы түрде сословиелік-феодалдық ... ... ... көшпелі өмір
салтына сәйкес, ол біріншіден, өзінің шекарасы бойынша аса анық емес болды
және, екіншіден, көшпелі феодалдарға ... ... ... көші-қонын
басқару арқылы жүзеге асырылды.
Хандарға тәуелді көшпенділер топтарының арасында көші-қонды реттеу және
көшпелі жайылымдарды бөлу ... ... ... өте ... және көшу ... ... мен ... жүзеге асырған
көшпенділерден шыққан жоғарғы әлеуметтік топ өкілі кең мағынада, яғни жерге
феодалдық меншікті формацияның негізгі ... ... ... ... ... иесі ... табылады. Жайылымдық жерлердің
белгілі бір көшпелі топтардың жайылымдық жерлерді иемденуі осы ... ... бір ... ... ... ... көшпелі феодалдардың
жерге меншігін бекітуге ... ... ... феодалдық меншікке тән
ерекшелік – иерархиялық және бөлшектенушілік. Көшпелі топтарға ... ... ... ... ... ... мен ... (жүзбасы,
мыңбасы, түмендердің) иерархиясы бөліп ... Ал жер және ... ... бола отырып, көшпелі топтардың (қауымның) иеленуінде
болды.
Жерді қауымдық иелену жерге феодалдық меншікке қарама-қарсы болған ... ... ... ... ... сеньория, князь, боярин, барон
және т.б., ал көшпелі мемлекеттерде – хан, ... яғни ... ... ... ... асырады. Ол бағыныштылық алым-салықтар төлеу
түрінде көрініс тапты, бұл ... ... ... іске ... ... ... ... қауымдық дәуірде жайылымдарды бөлу еркін түрде басып алушылық
әдіспен жүзеге асырылды. Бұл жөнінде ... ... ... ... не потому кочевали одними и теми же путями и зимовали по соседству,
что эти пути и зимние ... были ... либо и кем либо ... и закреплены, а потому, что ... аул ... ... ... и ... где он мог ... встретить своих ближайших
родственников”, – делінген болатын (44, 39-42 бб.(.
Шын мәнінде осылай болды да, ... ол ... ... ... ... құрылыс кезеңімен салыстыра алатындай стадиясында ғана орын алған
еді. Онда еркін түрде басып алушылық әдіспен жерге ... ... ... ...... қауымның және т.б. меншігі отырықшы халықтардағыдай
қалыптасты. Бірақ ... бұл ... ... ... өзінің белгілі
бір формасын сақтай отырып көшпелі қоғамның үстем таптарының феодалдық
меншігі бекітілген ... ... ... ... таптардың және
сословиенің монопольді меншігіне трансформациясы ... ... да ... ... де, ... ... да өзі өмір
сүретін және шаруашылық жүргізетін халық жермен бірге, ... ... жер – ... өмір ... ... жүргізетін халқымен бірге,
әдетте мәжбүрлі түрде ақсүйектер арасында бөлінетін. Олардың айырмашылығы
тек ... ... ... ... ... ... құқықтық нормаларымен және дәстүрлерімен “бүркемеленген”
жерлердің ... ... ... ... да, ... ... ... тұрғыдан бекітілмегендігіне де қатысты анық емес формаларға ие
болды.
Жайылымдар мен көшпелі ... ... ... феодалдық меншіктің
сословиелік-монопольді сипаты көрінді. ... бөлу ... ... ... ... асып ... және бірқатар жағдайлардан айқын көрінді, мысалы
монғол әскерлері Дешті-Қыпшақты жаулап алып, Алтын Орданы ... ... ... ... келе ... қыпшақ ақсүйектерін ығыстырып, өздері
олардың орнына келіп, қыпшақ тайпаларының көші-қонын басқарып, жайылымдар
мен көшу аудандарын бөлумен, ... ... ... ... ... ... ерген монғол ақсүйектері, хандары өз нойондары мен оғландары
арасында халықты бөліп, жүздіктерді, мыңдықтарды, түмендерді құрды, сонымен
қатар олар ... ... көшу ... да ... ... ... бұл бөлініс жерге меншіктің жаңа, қауымдық емес,
феодалдық формаларының пайда болуына ... ... ... ... ... ... жерге феодалдық меншік пайда болған.
Шыңғысхан және оның ұрпақтары ұлыстарды, өз мыңдықтары мен ... ... ... ... ... көшпелі бенефициилерді құрады.
Ұлысқа немесе түменге ие ... ... ... ... нөкері сол жерлермен
бірге адамдарына да ... ... ... бір ... рулар (кейде
әртүрлі тайпалардан, кейде бір ғана ... ... ... ие ... үшін ұлыстың иесі хан аңшылыққа шыққанда және соғыс бола қалса хандық
(мемлекеттік) әскер қатарына ... ... және ... бірге жорыққа
шығуға міндетті болған. Бұл көшпелі бенефиций ретіндегі ұлысты шартты ... ... ... ... жүйе еді. Ол ... ... ... емес, тайпалық құрылыстың дәстүрлерімен
бүркемеленген, таптық мемлекет ... ... мәні ... жаңа,
“ұлыстық” жүйе болды.
Көшпелілерде жерге меншіктің ұжымдық, қауымдық ... ... ... ... ... ... де ... бірақ онымен бірге басқа,
феодал таптардың монополиялық меншігі де пайда болды. Көші-қонды ... ... бөле ... ... ... өз ... жаю үшін шұрайлы
жерлерді бөлу, жалпы жерге басым құқықтарға ие болды. Бірақ негізгісі ... ... ... ... өндірушілерге өз үстемдігін жүргізді.
Оның жерге, көшпелі жайылымдарға ... ... ол өзін ... ... оның ... құқығына айналды. Мемлекет ... ... орын ... анық. Басқа халықтардағыдай көшпенділерде де жерге
монопольді феодалдық меншіктің пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... жолымен жерлерді қайта бөлумен тығыз
байланысты.
Жерге феодалдық ... ... ... ... деп жер ... ... бөлуді емес, кірісінше феодалдың ... ... ... жөн. Феодалдың немесе тұтастай феодалдық таптың
(басқарушы, хан, король, ... т.б. ... ... жер ... ... ... жерден ажыратпайтын, керісінше ... ... ... ... мәні болып табылады. Сондықтан
феодалдық меншік кезінде жерді иелену екі ... ... ... ... бір ... ... да, ... да, бүкіл феодалдар сословиесі де
иеленеді.
Жерге феодалдық меншік экономикалық емес ... ... ... Оны ... ... түрі ... ... жоқ, себебі
ортағасырларда адамдарға билік ету тек қана ... ... іске ... ... ... ... ... бір территорияның адамдарына
ғана емес қауымдық тұрғыдан ... ... ... да, яғни ... ... де ... ... ұғымы қолданылады, яғни қоғамның
үстем табының белгілі бір ... ... ... осы ұлыс ... ... ... табылады. Ұлыс “жұрттан”, яғни ұлыс жерінің ... ... ... ... ... билігіне ұлыс берілгенде,
оған осы ұлыстың жұрты да берілетін. Деректер бұл екі ... ... ... (45, 201 ... ... рулық-тайпалық құрылыстың дәстүрлерінің
сақталуына қарамастан территориялық-көршілік қатынастар рулық ... ... ... ... ... ... туыстық байланыстың бар-жоғына
қарамастан көптеген зерттеушілердің пікірінше көбінесе отырықшы ... ... ... ... байланыстар адамдарға билік
етуде белгілі бір деңгейде территориялық билік формасына ие болуына ... ... ... ... Б.Я. ... пен Кеңестік тарих
ғылымы жасаған “көшпелі ... ... ... бас ... негізсіз
болып табылады.
Академик С.З. Зиманов жазғандай: “Если универсальной формой феодальной
поземельной ... ... ... ... в земледельческих
странах, то можно утверждать, что в ... на ... ... ... не ... ... феодала на землю.
Общеизвестно, что в казахских общинах с ... ... ... ... ... и ... общины формально не были
ограничены в ... ... ... ... они не были ... в ... земли своей властью. Существовала резкая
имущественная дифференциация среди членов ... Одни ... ... ... что вело к фактической экспроприации общинных земель,
другие и вовсе не ... ... или ... его очень мало, и поэтому
фактически были отстранены от пользования общинными землями. Так выглядело
общинное ... в ... (43, 95-104 ... ... С.З. ... айтуынша, істің сыртқы формалды жағына
жатады. Феодалдық қатынастар қауымның ішіндегі заң ... ... ... иесі ... ... (жерге) билік ету құқығын иеленеді.
Бұл құқық басқару элементтерінен де (рулар, тайпалар, жекелеген отбасылар
арасында ... мен ... ... көшу ... бағыттарын
айқындау, т.б.), иемденіп алу элементтерінен де құралды. Бірақ жайлымдарға
билік ету ... сол ... ... ... ... ... сондықтан
феодалдың ол жерлерді сатуға, сатып алуға, мұраға қалдыруға, жалға беруге,
т.б. құқығы болған жоқ.
Феодал ... ... ... ... ... ешқандай рәсімдеусіз басқа
феодалға көшетін. Бұл Қазақстандағы жерге феодалдық меншік құқығының
өзіндік ... бірі ... ... ... ... ... олардың қоғамдағы
экономикалық үстемдік ету фактісінен туындады. Өз ... ... ... және ... ... ету ... ... отырып, олар іс
жүзінде жайылымды иелену және оны өз ... сай ... ... еді. ... ... ... феодалдық меншік құқығы қоғам
өміріндегі қауымдық қатынастардың сақталып ... ... ... ... ... еді.
XVІІІ ғ. соңынан бастап, академик С.З. Зимановтың айтуынша Қазақстанда
меншік қатынастары жоғарғы формаларға дамыды, ... ... ... ештеңемен бүкемеленбеген өзіне тән құқықтық формалары бар жерге
феодалдық ... ... ... ... өндірудің әдісі ретінде көшпелі мал ... және ... ... ... ІХ ... ғасырларда, тек аңшылық пен
балық аулау ғана емес, сондай-ақ алғашқы ... жер ... мен ... ... мал шаруашылығынан да кейін пайда болды. Үй ... ... және үйде ... негізінен неолиттік кезеңде, дәлірек айтсақ,
б.э.д. ІІІ ... яғни ... мал ... ... ерте пайда
болған. Археологиялық деректер бойынша, алғашқы қауымдық мал шаруашылығы
отырықшылық өмір жағдайында ... ... Оның әрі ... ... ұзақ ... қоректік негіз жағдайымен шектеледі.
Мал өсірген тайпалардың отырықшылық өмір жағдайында тіпті жайлаулар да
жайылымдық территорияның тайпаларға ... ... өзі ... ... ... ... ... мал бағу жағдайлары тіптен қолайсыз болды.
Алғашқы қауымдық кетпенді жер ... ... ... ... ... ... Шөп шабудың арнайы құралдарының болмауы да малға шөп ... мал ... ... ... ... жер өңдеу кезіндегі мал
шаруашылығы қауымдық шаруашылықтың аңшылық, балық ... ... жер ... ... ... теру ... маңызы көп салаларының бірі ғана болып
табылады. Үй малдарын өсірген тайпалар жыл бойы малға азық ... ... ғана ол ... мал ... ... ... шешілген
болатын. Бұл жағдай мал шаруашылығының дамуына ... әсер етті және ... ... ... және жеке ... айналдырды.
Мал шаруашылығымен айналысатын тайпалар өз алдына бөлек топқа бөлінді,
бұл еңбектің жаңа ірі ... ... ... Бірақ көшпелілердегі мал
шаруашылығы шаруашылықтың жалғыз саласы болған жоқ. ... және жер ... де ... ... орай ... ... ... аймақтарда жартылай отырықшылық өмір сүрді. Шығыс
халықтарының ... ... ... ... бір ... ... да, ал бір бөлігіндегі тайпалар көшпелілікпен айналысқандығы.
Б.э.д. VІІІ–ІV ғғ. Орта Азия мен Қазақстан территориясын сақ ... еді. ... ... V ғ.) және өзге де ... ... европалық скифтерден бөліп азиялық скифтер деп атаған болатын. Жазба
деректерде сақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы мәліметтер өте
аз. Рим тарихшысы ... ... Руф ... ... оларда мал шаруашылығы
үшін де, жер өңдеу үшін де, әскерилер үшін де ... бар ... ... [46, 41 ... ... ... бір ... жартылай отырықшы және
тіпті отырықшылық өмір сүрген. Дәл осы кезеңдегі жартылай ... ... ... ... егін ... үй тұрғызған, оған Пазырық
қорғандарындағы археологиялық деректер дәлел. Толығымен көшпенділер ... жер ... ... да ... ... отырықшылық
элементтері және жер өңдеудің бастамасы ...... ... көне енисей қырғыздары туралы Қытай деректері, қыпшақтар туралы
Рубруктың белгілі мәліметтері және ... ... ... ... ... және т.б. ... өзге де ... дәлел бола
алады. Көшпелі жайылымдық мал шаруашылығы ... ... ... ... ... шыдамдырақ болатын жылқылар мен қойлар көбірек болған ... мал ... ... ... тарихының ерте сатысындағы өндіргіш
күштердің дамуына әсер ... ... мал ... адамдардың үлкен
кеңістерде өмір сүру және шаруашылық жүргізу үшін игеруіне ықпал етті.
Көшпелілердегі қауымның ең ерте типі ... ... яғни ... ... ... ... Мұндай қауымның экономикалық ...... және ... ... ... ... болған. Мал шаруашылығының
әртүрлі өнімдері де рулық қауымның немесе оның бір бөлігінің ортақ меншігін
құрады және руластар ... ... Мал бағу ... ортақ қауымдық
еңбек ету, туыстардың бірігіп көшуі бастапқыда экономикалық ... Жаңа ... ... ... ... даланы игеру,
оларды өз меншігіне айналдыру, малды жыртқыш аңдардан, басқа ... ... ... жеке ... гөрі тек қана ... үшін ғана ... ... Демек, бірігіп көшу және жайылымға,
көші-қонға және малға рулық ... ... ... мал ... ерте ... бүкіл шаруашылық жағдайға сай болды.
Көшпелілердің рулық ... үшін ... ... ... оның ... және әлеуметтік теңдігі тән болды. Бізге белгілі ... ... ... ... ... типі ... ... жоқ.
Тарихи деректерде малға ортақ рулық ... ... ... ... ... ... мәліметтер оның жанама дәлелі
ретінде қарастырыла алады. ... Орта ... ... Сібірдің және
Монғолияның әртүрлі халықтарында көп ... ... ... ... қазақтардағы туыстардың бірігіп ... мал ... ... ... немесе зақым келтірілген руға айыпкердің руының құн төлеуге
көмектесуі, алтайлықтарда, хакастарда, тувалықтарда, қазақтарда және ... ... ... нағашысынан меншігіне мал-мүлік сұрау ... ... ... ... тағы бір, белгісі – малға таңба ... ... мен ... ... ... ... ... қазақтарда, т.б.) бұл таңбалар көне заманда
малға меншіктің рулық белгілері ... ... ... ... ... ... мен қоныстарға рулық меншіктің болғандығы туралы
деректер көп. Ол діни ... ... ... ... көрініс
тапқан, мысалы оңтүстік алтайлықтарда, монғолдарда. Бұл ... ... ... ... ... меншіктің феодалды экономикалық
формасының заңды фикциясы ретінде ғана болады. Бірақ бұл заңды ... ... ... ... жоқ және ... мен ... рулық қауымдық
меншіктің экономикалық мәнін құрады. ... ... ... ... ... рулық, қауымдық бөлісу сақталды.
Б.э.д. VІІІ–VІІ ғғ. көшпенділердің қорғандарынан мүліктік теңсіздіктің
белгілері көрінбейді. Ол ... ... ... ... ... ... көруге болады. Бірақ рулық қауым ұзақ өмір сүрген жоқ.
Көшпенділерде ерте пайда ... ... жеке ... мал ... ... ... ... отбасылардың қолында малдың шоғырлануына да әсер етті. Мал
шаруашылығының ... ... ... үшін ... уақытқа ыңғайлы
болды, сонымен бірге жеке меншік рулық қауым мүшелерінің ... ... ... жойды, әрі онда мүліктік теңсіздікті тудырды. Мал қашан
және қалай жеке меншікке айналды ... ... әлі ... Бұл ... дәл ... ... жоқ. Ол ... қауымдық құрылыс ыдырау
кезеңінде ғана орын алуы мүмкін. Европа мен ... ... ... ... ... ... мен ... мәліметтер б.э.д. І мыңжылдықтың
ортасының өзінде көшпенділерде малға жеке ... ... ... ... ... ... болды.
Солтүстік Қара теңіз жағалауларындағы скиф ... ... ... ... ... ... жылқылары мен құлдары, дүние-
жиһаздары қоса көмілгендігін, ал қарапайым ... ... ... ... малы мен ... ... заттары қоса көмілгендігін көруге
болады. Сондай-ақ барлық ... ... ... ... ... өзара
ажырататындай белгілер – таңбалар, яғни жеке меншік белгілері бар. ... ... ... ... тән ... ... ... және
мемлекеттік меншік қатар өмір сүргендігін болжамдауымызға болады”.
Жетісудағы тиграхауда-сақтарының ... ... ... ... ... ... келген болатын. Б.э.д. ІІ ғасырда ... 160 ... ... ... ... көшіп келіп, сақ тайпаларын өзіне
бағындырып, басқарушысы “гуньмо” (күнби) титулын иеленетін өз ... ... ... үйсіндерді көшпенділер дейді. Сондай-ақ ... жер ... де, ... де ... тек ... ... ... жазылған еді.
Шын мәнінде, мал шаруашылығы үйсіндердің өмірінде ... роль ... ... ... ... ... мен ... қарай, жазда
тауға қарай көшіп жүретін. Қыстаулар мен жайлаулардың арасы алыс болған
жоқ, ол ... 30-100 ... ... ... ... ұзақ ... бойы өз
қыстаулары мен жайлауларында, сондай-ақ күзгі-көктемгі ... ... қала ... Осылайша үйсіндер тұрақты ... өмір ... ... ... Үйсін тайпаларының отырықшылық өмір
сүріп, жер өңдеумен айналысқандығына ... ... ... ... ыдыстары, қолөнершілердің жұмысы болып табылатын ... бола ... ... ... үйсіндерде жерөңдеушіліктің ролі
біртіндеп күшейген.
Осылайша, үйсіндердің шаруашылығы кешенді болды, яғни мал шаруашылығы
мен жер өңдеу ... ... ... ... ... ... қоғамы
мемлекеттілік деңгейіне көтерілген және онда ... ... ... ... біз ... жеке меншіктің ғұндардың шығыс көршілері ... ... ... да болғандығын көреміз. Жылнамаларға қарағанда
көшпелі үйсіндерде (б.э.д. ІІ-І ғғ.) 4-5 мыңнан ... ... бар ... ... ... ... бойынша көшпенділерде малға жеке меншік
кейініректе де болған. ... ... (386-558 жж.) ... ... өз ... ... ... сондықтан олардың малы бірге жайылып
жүрсе де, оны ... ... кете ... [46, 51 б.]. Көне түркілерде (VІІ
ғ.) мал ұрлығы үшін оның он есе ... ... айып ... немесе
өлім жазасына кесілді.
Бірақ үйсіндердегі, қаңлылардағы (сондай-ақ ... ... ... ... қатынастары мәселесіне қатысты ... ... жоқ. ... ... (б.э. І ғ.) ... ... ... малшылар ретінде ғана
сипатталады.
Ғұндар қоғамында патриархалды-рулық қатынастар күшті болды. Көптеген
деректер бойынша ғұндар ру ақсақалдары ... 24 ... ... ... кеңесі мен халық жиналысы болған. Ғұндар туралы деректерде былай
делінген: “у хунну было обыкновение три раза в году собираться в ... ... ... пятой и девятой луне, в день, под названием “сюй” ... духу ... на сих ... ... поколений рассуждали о
государственных делах, ... ... ... и бегом верблюдов” [47,
113-125 бб.]. Бұл қатынастар меншіктің кейінгі формаларымен ... ... ... ... ... ... ... және жеке меншіктің
болғандығы туралы айтады. Тарихи деректерде малға жеке ... ... жеке ... ... да айтылған. Яғни онда: “Каждый тоже, ... ... ... – делінген. Яғни мал шаруашылығымен айналысатын
көшпендінің меншігінде жері де болған деп есептеуге болады.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... көбінесе үй шаруашылығында, мал бағуда, қолөнершілікте, жер
өңдеуде қолданылды.
Жазба ... ... ... ... ... ... ... да
айтылған. Ғұндар одағын билігі шексіз шаньюи басқарды, ал ... ... ... ... ... ... көбінесе шаньюидің туыстары
орналасты. Барлығы 24 басқарушы ... ... ... және ... ... жері ... Сондай-ақ тарихи деректерде төменгі таптарды
қанаудың әдісі ... ... ... да ... бар. ... мал
мен жерге меншіктің пайда болуы, басқару аппаратының қалыптасуы, қанаудың
формасы ретіндегі салықтардың енгізілуі, жазудың ... жаңа ... ... ... мен ... ... ... Мұндай қоғамдағы өндірістік
қатынастарды “өндірістің азиялық әдісі” деп біржақтылы атауға болады ма?
Бұл азиялық немесе ... ... ... ... бір ... ... болар.
Түрік және Түргеш қағанаттары (552-756 жж.), келесідей ... ... ... территориялардағы жайылымдық жерлер
тұтастай тайпа одақтарына яғни ... ... ... ... қаған бастаған ақсүйектердің жайылымдық жерлерге басымдылық
құқығы қалыптасты; қаған мен ақсүйектердің жайылымдық жерлерге белгілі бір
тайпаның, ... ... ... бақылау жасау арқылы іске ... ... ... болды.
Көне түркі ескерткіштеріне қарап, біз сондай-ақ ... ... ... ... айта ... 1) қаған рулар мен тайпаларға олардың
орналасатын жерлерін ңұсқайды; 2) қаған жаулап ... ... ... ... ол ... ... ... арасында бөледі;
3) қаған өзі немесе өзі өкілеттік ... ... ... халықты жаулап
алынған жерлерге орналастырады; 4) ... ... бір ... ... мемлекеттік жерлерді басқа адамдарға береді.
Бұл қатынастардың әрі қарай дамуы ... ... ... ... ғғ.), ... да ... ғ. ... осындай сипатта болды. Оғыздар
мемлекетінің басқарушысы “жабғу” деп аталатын жоғарғы ... ... ... ... ... ... мен кеңесшілері болды. Оғыз
жабғуларының билігі мұраға қалып отырды. Оғыз хандарын ... ... ... бері ... халық жиналыстарында жүргізілді.
Оғыздар мемлекетінде жоғарғы ... ... ... ... үлкен
роль атқарды.
ІХ-Х ғғ. Оғыздар мемлекетінде ескі рулық-тайпалық институттар жойылып,
патриархалды-феодалды қатынастар дами бастады. Х ... аяғы мен ... ... ... ... ... державаларда тұрақты салықтық
төлемдер жүйесі дами бастады. Бұл феодалдық-ренталық ... ... ... қоғамында жеке меншік жақсы дами бастады, ... ... да ... ... ... ... негізін малға жеке меншік
құрады. Қоғам жіктеле ... яғни ... ... ... ... ... ... адамдар, құлдар болды.
Оғыздар негізінен мал ... ... ... ... ... шекаралас жерді Қарахан
мемлекеті (942-1210 жж.) орналасты. Мұндағы меншік қатынастары Орта ... ... тән ... ... ... ... Қарахан
мемлекеті шекаралары өзгеріп отыратын көптеген жер ... ... Бұл жер ... ... ... өте кең ... ... өз аттарымен монета шығара да алатын. Вассалитет қатынастары
кейде ... ... ... өмір ішкі ... ... ... ... мемлекеті оған дейінгі мемлекеттік
құрылымдардың қарапайым қайталануы болған жоқ. ... ... ... ... ... ... құрылымдардан өзгешелік –
әскери құрылым әкімшілік басқарудан ... ... ... иерархиялық принципке негізделді.
Қарахан мемлекетінде әскери лендік жүйе ... ... ... Хандар өз туыстары мен жақындарына аудан, қала халқынан
бұрын мемлекет пайдасына алынған салықтарды ... алу ... ... ... ... деп ... Ал оның ... мукта, немесе иктадар ... Икта ... ... және оңтүстік-шығыс Қазақстанның саяси және
шаруашылық өмірінде маңызды роль атқарды.
Халықтың негізгі жұмысы көшпелі және жартылай ... мал ... ... ... ... ғғ. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда түркі
тайпаларының біраз бөлігі жерөңдеушілікке ... қала ... ... ... ... шапқыншылығына дейінгі кезеңдегі меншік
қатынастарының дамуына талдау жасауды Қыпшақ Хандығымен (ХІ ғ. басы – ... ... ... ХІ-ХІІ ғасырлардағы қыпшақтар конфедерациясының
тайпалық құрамының құрылымы күрделі және әркелді ... ... ... ... ... ... кимек, құман, көне башқұрт, оғыз
тайпалары, сондай-ақ ирантілді этникалық топтың түркіленген ... ... ... ... тарихи процестің даму
ерекшелігіне сәйкес мұндай “туынды” тайпалық құрылымдарда шығу ... ... ... ... ... ... тайпалардың тарихи аттары сақталды. Қыпшақ қоғамын басқаруда әскери
ұйым мен әскери-әкімшілік жүйеге ерекше көңіл бөлінді. Себебі олар ... ... ... және өмір сүрудің көшпелі әдісі үшін өте
тиімді болды.
Үстемдік етуші ... ... ... ... (хандар, тархандар,
басқақтар, бектер, т.б.) нақты болды. Осыған орай ... мен ... ... ... ... ... өз ... бөлінген еді.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік, сословиелік тұрғыдан тең болған жоқ. Мүліктік
теңсіздіктің негізін малға жеке меншік ... Мал ... ... ... та есептелді. Жазба деректердің көпшілігінде жазылғандай қыпшақтардың
ірі мал иелерінің мыңдаған ... ... ... ... ... Жеке меншіктегі малға рулық, отбасылық таңба басылды.
Көптеген мал ... іс ... сол мал ... ... меншік иесі
болғанымен, заңды түрде ол меншік ретінде бекітілген жоқ. Жайлымдарға билік
ету және көші-қонды реттеу құқығы қыпшақ ... мен ... ... ... халқының басым көпшілігін мал шаруашылығымен айналысатын
адамдар құрады. Қатардағы көшпенділер негізінен ерікті адамдар еді. ... ... өз ... ... күшті, әрі беделді руластарына
қызмет етуге баратын. ... өз ... ... ... ... ... көшу мүмкіндігінен айрылған көшпенді адам
отырықшы адам (жатақ) санатына ... ... ... ... малы
көбейген жағдайда қайта көшпелі өмірге ауысатын болған.
Қыпшақ қоғамының ең құқығы жоқ ... ... ... ... Олар
көбінесе әскери тұтқындар болған еді. Құлдар ... ... ... ... ... ... аз ... және көбіне ... ... ... Хандығы қалыптасқан көне түрік мемлекеттілігінің
дәстүрлерін жалғастырған және дамытқан ерте феодалдық мемлекет болды.
Демек, ... ... ... ... көшпелі қоғамдарда ең
алдымен монғолдар қоғамында (Шыңғысхан және оның ... ... ... ... ... ... болған. Ол жерге сословиелік
феодалдық меншік ... еді және ... ... ... ... ... жинау арқылы адамдарға билік етуден
көрініс тапқан болатын. Яғни ұлыстарды (халықты ... ... ... ... ... ... ... күшеюі, т.б. –
феодализмге тән ... ... Олар ... ... дамиды, ал
отырықшылық болғанымен бұл процестің себептері мен барысын, оның негізгі
сипатын ол ... ... ... ... өзі ... әрі
көшпенділер бей-берекет отырықшылыққа көше бастағанда емес, олардың көшуі
бей-берекет жер ... ... ... маршруттар бойынша көше
бастағанда.
Бұл маршруттар қалай айқындалды?
1) Бастапқыда оларды көшпелі ... өз ... ... алушылық
әдіспен өздері анықтайтын;
2) Кейін бұл жолдар дәстүрге айналды;
3) Бұдан кейін ханның, бектің, ... ... ... ... және ... ... жүзеге асырған феодалдың нұсқауы
бойынша жүргізілді.
Көшпелі қоғам бастапқыда ... деп, яғни ... деп, ... деп, яғни ... деп ... қоғам ең жақсы дамыған күннің өзінде ондағы феодализация деңгейі
Киев Русі сияқты ертефеодалдық қоғамдардікі сияқты ғана болады деу ... ... ... ... ... үшін жиі
қолданылатын “патриархалды-феодалды” құрылыс терминінен бас тарту қажет пе?
Біздің пікірімізше, бұған ақтау табу ... ... бұл ... ... қатынастарындағы сақталып қалған күшті ... ... ... ... ... ... формасын да жақсы
сипаттайды. Ал ... ... ... ... ... ... қате ... еді. Бірақ, сонымен бірге олардың қоғамдық
құрылысындағы “отырықшы” феодализм белгілерімен ... ... ... тән ... ішкі ... ... да ... қажет. Феодалдану
процесі мемлекетсіз мүмкін емес.
Көшпенділерде феодалдық ... ... ... байланысты
күшті мемлекет пайда болған жерде дамиды, мысалы, Шыңғыс хан және ... ... Ал ... қоғамындағы билік ішкі соғыстар
мен сыртқы ... ... ... ... шықса, яғни билік басына бір ру, бір отбасы қойылса, ... ... де ... ... ... ... қоғамда бұрынғы
қоғамдық құрылыс бұзылмайды, жерлер қайта бөлінбейді.
Дамудың жоғарыда айтылған негізгі жолынан басқа көшпелілердегі феодалдық
қатынастардың пайда болуына өзге де, ... ... өмір ... ... ... ... Үнемі көшпелі өмір жағдайында көші-қонды
реттеу, көрші тайпалардан ... ... ... ... ... т.б. үшін ... әскери-әкімшілік жүйесі өте
жақсы дамыған болуы тиіс еді. Әрине ... ... ... ... ... болуына әсер етті. Көне түркілердің феодалдық иерархиясы
туралы көптеген материалдарды біз орхон-енисей ... ... ... ... ... ... ... әскери
өмір салты көп әсер еткендігіне күмән жоқ. Демек, ... ... ... ... ... ... ... Қағанатына (VІ-VІІІ ғғ.) тән болған
феодалдық қатынастардың қалыптасуына алып ... ... ... ... ... ... кезінде ерекше айқын көрінеді. ... ... ... ... түркі тайпалары мен халықтары, сондай-ақ
қазіргі қазақтардың, қырғыздардың, қарақалпақтардың, ... т.б. ... арғы ... ... болатын. Мал шаруашылығымен
айналысатын осы тайпалар мен ... ... ... қатынастардың
даму процесіне тартылған болатын.
Көшпелі ауылдық қауым қалай болды? Ол феодализм желеуімен өз өмірін
жалғастырды. ... ... ... жерлері шеңберінде әскери-
әкімшілік бірліктер ... ... ру, т.б.) ... ... ... ... ... рудың, тайпаның атымен, немесе ру басшысы, ауыл
ақсақалының атымен аталатын. ... ... ... ... жерлерді
бірігіп пайдаланды. Малға, өзінің ұсақ мал шаруашылығына жеке (отбасылық)
меншікпен қатар болған феодалдардың жайылымдық ... ... ... ... ауылдық қауымның экономикалық негізін құраған еді.
Демек, көшпенділердегі, сондай-ақ ... да ... ... ең ... ол жердің сату-сатып алуға жатпайтындығы. Көшпелі мал
шаруашылығы жағдайында оның ... де ... жоқ. ... феодалдық меншіктің тағы бір ерекшелігі ол көп жағдайда жерді
қауымдық ... ... ... ... ... ... қажетті шарты ретіндегі жер рентасы туралы
мәселе аса даулы болып табылады. Зерттеушілер ... ... ... ... ... ... және өзге де ... ... ... ... ... пен ... ... басқа қанаудың
барлық формалары ... ... ... ... ... ... ... сондықтан олардың жаңа мәнін бүркемелеу үшін рулық-
тайпалық ұйым қажеттілігін ... ... ... ... ... формаларының ұқсастықтары көп. Ол ... ... ... ... Бір мәселе даусыз.
Көшпенділердің ренталық ... ... ... ... ... пайдаланудың қауымдық сипаты Қазақстан патшалық Ресей ... ... де ... Осы ... бастап қазақ жерлерінің жоғарғы
меншік иесі Ресей Империясы болды. Патшалық Ресей хандық билікті ... мен ... ... жинау құқығынан айырды және ... ... өз ... ... ... ... енгізді. Патша өкіметі “Сібір
қырғыздары туралы ... ... Осы ... ... ... ... жаңа әкімшілік басқару жүйесі енгізілді. Қазақтың барлық жерлері
Ресей Империясының меншігіне ауысқаннан кейін хандар мен сұлтандардың ... ... ... ... ... Бұл ... қауымдық пайдалану
негізінде қазақтарға берілген болатын. Бірақ шын мәнінде ештеңе ... ... ... ... ... БОЙЫНША МЕНШІК ИНСТИТУТЫНЫҢ ДАМУЫ
2.1 Көшпелі қазақ қоғамындағы меншік иелерінің құқықтық жағдайы
Жоғарыда атап өткеніміздей, ... ...... қарым-
қатынастардың негізінде өндіріс құралдары мен жағдайларын, сондай-ақ еңбек
нәтижелерін ... ... тобы ... жеке ... болып табылады [48].
Жоғарыда жасалған талдаудың негізінде Қазақстан территориясында ... ... ... екі ... бөліп көрсетуге болады:
қауымдық (рулық, отбасылық) меншік субъектілері және жеке тұлға. ... ... ... де ... әр түрі болған болар. Алдымен
қауымдық (рулық) меншікті қарастырып көрелік.
Көшпелілердегі ру (тайпа) ерте ... ... ... ... ... және бұл оның ... көрініс тапты. Алғашқы ... тән, ... ... ... ру ... көшпелі мал
шаруашылығының дамуымен ұзақ уақыт ... ... ... жоқ. ... ... және Азия ... б.э.д. І мыңжылдықтың ортасынан бастап ІІІ
ғасырдың басына дейін өткен ... ... ... ... ... мәні ... қауымдық құрылыстың ыдырап, көптеген тонаушылық
соғыстар мен жорықтардың кең етек алуымен ... ... ... ... Тарихи жағдай аса тұрақсыздығымен ерекшеленді.
Халықтың қалыптасу процесімен қатар, ... ... мен ... ... ... мақсатында пайда болған және жекелеген хандардың
уақытша жеңісіне негізделген көшпенділердің ... ... ... ... қатар жүріп жатты. Оған Ғұндар одағы,
Үйсіндер, Жужжандар, Түрік Қағанаттары, Ұйғыр Хандығы, Қидандар ... т.б. ... Бұл ... көшпелі қауымның қарапайым экономикалық
құрылымға негізделген тұрақтылығы мен ... ... ... ... ... Жауласқан тайпалардың кезекті шабуылдары
мен тонаушылықтары нәтижесінде ... ... ... осы
территорияда, жаңа құрылымдық құрамда, кейде тіпті бұрынғы ... ... ... Бірақ бұл жағдайда көшпенділердің рулары мен
тайпалары үнемі бөлініп, қайта бірігіп, араласып ... ... ... және ... ... аралас сипаты
XVІІІ-XІX ғасырлардағы ... ... ... ... және т.б. туралы бірқатар жаһангерлердің, зерттеушілердің
құжаттарынан жақсы көрініс тапқан. Бұл ... ... ... көшпелі бөлігінде жақсы сақталған рулық бөлініс пен генеологияға
қарамастан, бұл ... ... ... ... табынушылығы" болған жоқ
[49, 15 б.].
Көпшелі халықтың аты мен рулық-тайпалық бөлінісі шын мәнінде, ... ... ... ... ... ... құрылыстың рулық
(тайпалық) әскери ұран, әскери таңба ... ... ... әскери-әкімшілік құрылымымен тығыз байланысты.
Көшпелілердегі ұжымдық меншіктің сақталуына ықпал ... ... ... ... - мәні ... ... қауымдар ретінде қарастыруға
болатын отбасылық-туыстық топтар болды. Туыстас отбасылардан құралған ... ... ... біз оның патриархалды отбасылық қауымның ыдырауы
нәтижесі және сонымен ... ... ... әлі ... ... ... "тірі" клеткасы, рудың ұсақ бөлшегі болғандығын айта аламыз. Мысалы,
отбасылық-топтық меншік (сонымен бірге ... ... ... ... мал төлеу және жасау-жабдық беру ... ... Әлі ... ... ... мал ... тек қана күйеу жігіттің
отбасының ғана ... ал ... ... мал тек қана ... ... ... айналады деген пікір кең тараған. Бірақ мәселені тереңірек
зерттей келе біз ... мал ... үшін ... жинауға қатысушылар
шеңберінің қалыңдық пен күйеу жігіт отбасының шеңберінен шығып кететіндігін
байқаймыз.
Деректерге, сондай-ақ арнайы зерттеулерге қарағанда, қалың мал ... ... ... ... ғана емес, оның руы түгел қатысатын. Демек, қалың
малдың қалыптасуының әдісінің өзі ... бұл ... ... ... [50, 7 ... ... күйеу жігіттің руластары әкелінген жасау-жабдықтан ... ... ... ... ... ... ... және
қазақтарға қатысты кейбір деректер дәлел бола алады. Мысалы, ... ... ... ... өкіл ... жасау-жабдықтан кез келген
затты алуға құқылы болды; А.И. ... ... ... ... ... ... выбирать себе то, что им нравится…" – деп жазған еді.
Өзінің жасау-жабдығы мен ... ... ... ... ... Бұл
жөнінде деректердің барлығы бірдей егер үйленген баласы бөлініп ... ... ... ... ... ... болғанымен)
күйеуінің меншігіне айналған, ал егер үйленген баласы ... ... ... ... деп жазады. Егер әйел күйеуінен кеткісі келсе,
онда оның жасау-жабдығы қайтарылмайтын. Аса сирек жағдайларда ғана күйеуі
ажырасқан ... ... ... ... бір жылқысын қайтаратын,
кейбір ерекше жағдайларда жасау-жабдығын түгел қайтаратын. Дегенмен ... ... ... ... бір ... әйелдердің өз жасау-
жабдықтарына кең құқықтарды ... ... ... Жасау-жабдықтың
кейбір бөліктері әйелдің ажырамас меншігі болып есептелді. ... ... ... ... (балалары болмаса) күйеуі оның туыстарына киіз үйді,
сәукелесін, ... ... ... және жүк тиейтін түйелерінің бірін
қайтаруға тиіс ... ... ... қатысты тәртіп еншіге
қолданылған жоқ. Енші оның (әйелдің) ажырағысыз меншігі болып ... ... оның ... жоқ ... ... да өз ... ... келсе, еншісін
алып кететін. Мысалы, тувалықтарда да әйел ажырасқан жағдайда өзімен ... алып ... ... бұл ... (еншіге) әйелдің жеке ... ... ... ... ... және бөлінген, ажырасқан және
өзге де жағдайларда жеке меншігінде сақталатын.
С.М. Абрамзонның айтуынша, отбасы мүшелерінің жеке ... ... ... құралады және "көшпелілерде жеке-отбасылық меншіктің
толық үстемдік етуімен қатар, ол отбасылық-топтық ... ... ... өмір ... қана қойған жоқ, сонымен бірге өзі де белгілі
бір дәрежеде шартты сипатта болды" [46, 217-229 ... ... ... - жеке тұлғалар туралы ... олар ... ... ... қарастыра отырып, зерттеушілер Орталық
Азияның әртүрлі көшпелі тайпаларының, олардың шаруашылық қызметі ... ... ... бір ... ... ... іс ... пайдаланады. Бұл орайда, С.Г. Кляшторныйдың көне ... ... аса ... ... табылады. С.Г. Кляшторныйдың
пікірінше, көне көшпелі қоғамдардың идеологиясы кейінгі кезеңдердегі жазба
ескерткіштерден де көрініс тапқан, мысалы, ... ... ... ради ... ... в ее ... и ... при распределении
добытого среди войска ... ... едва ли не ... ... – деп жазған. Орхон-Енисей жазбаларынан көрініс
тапқан VІІІ ғасырдағы Түрік қағандары мен ... ... ... дәл ... ... ... ... VІІІ ғасырдың 30-шы
жылдарындағы ... ... бірі ... дастанында: "Я
постоянно ходил ... на ... и на ... – деп ... ... ... ... қауымының құрылымы ғасырлар бойы қалыптасты және әскери
тұрмыс ... мен ... ... ... мен рулардан
құралған түркі-тайпалық одағы саяси тұрғыдан ... ... ... ... одақ – боду және ... одақ ... нығыздығы мен мызғымастығын айқындай отырып, өзара бірін-
бірі толықтырып отырды. Хан туралы "… держал эль и ... ... ... еді [46, 219 б.]. Ол ... мен ... генеалогиялық
иерархиясында жолының үлкендігіне қарай өзінің тайпалық ... ... ел ... ... атқарды және жоғарғы ... ... ... ролінде болды. Оның тайпалық одағы ... ... ... ... ол ... ... ... тайпаларды бағындырған және оларды алым-
салық төлеуге мәжбүрлеген ... ... ... да ... ... ... ... деңгейде сақтап отыру, әскери жорықтарды
белгілеу, жаулап алынған ... мен ... ... ұстап отыру,
олардың экономикалық және әскери ресурстарын ...... ... ... ... ... ... табылады. Қаған өз кезегінде ... ... мен ... ... ... аристократияға
сүйенді.
Көне түркі қоғамының жоғарғы сословиесін бектер құрады. Бек титулының
иелері – тумысынан ... ... ... ... ... ерекше
статусы дәстүрге негізделген, шек келтіруге жатпайтын рудың өкілдері болды.
Ақсүйек рулардың құқықтық жағдайы рулар мен тайпаларды басқару ... ... ... ... міндетіне негізделді. Әрбір тайпалық топты
– түрік, ұйғыр, қырғыз – ... ... ... ... ... ... ... жерлерге меншік құқығы болып табылатын генеалогиялық
бірліктің (одақтың) идеологиясы, әскери ... ... ... алынған және
бағынышты тайпалар мен руларды қанау біріктірді [35, 99 б.].
Ру (тайпа) мүшелерінің теңдігіне емес, ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтардан бас
тарту мен билік пен байлық тек нағыз ... ғана ... ... жүйе мен құқықтық нормаларды қабылдау керектігін білдірді. Қауымның
тұтастығы өзінің әлеуметтік және құқықтық ... оның ... ... атын қолданудан көрініс тапты.
Кез келген көшпенді нақты бір ... ... соң, ер ... ие ... ... адам ... ... айтып өткеніміздей, сайын далада бір орталыққа ұйымдасқан билік
идеясының орнығуына монғолдар көп әсер етті, бұрын ... ... ... ... ... енді жаңа ... ... құқығының кодификацияланған жинағы – Шыңғыс ханның "Ұлы Жаса"
заң нормалары ... ... ... "Ұлы Жаса" нормалары белгілі бір
деңгейде қазақ әдет-ғұрып құқығы нормаларының Кодексі – ... ... ... ... ... Әлеуметтік құрылым мен
мемлекеттіліктің ... ... ... ... ... Қазақстан
территориясында монғол дәуірінен кейінгі кезеңде пайда болған мемлекеттерде
қолданылған болатын. ... ... алуы ... ... ... ... ... қатты әсер етті. Дегенмен тұтастай
алғанда Шыңғыс ханның және оның ... ... тек ... ... ғана емес, сондай-ақ Монғолияның өзінің де өндіргіш күштерінің
тоқырауына алып келді.
Тарихи ... XV ... ... ... Жошы ұрпақтарының
қазақ иеліктері (жерлері) туралы алғашқы мәліметтерінің өзінен-ақ Шыңғысхан
ұрпақтары болып табылатын сұлтандар, "ақ сүйек" өкілдері ... ... ... барлығының ортақ тамғаны иеленуінен көрініс тапты. Олар
қазақ ... ... ... қазақтар емес еді. Хандық билік (тақ) тек
сұлтандарға ғана тиесілі болды. Олар ... ... ... ... ... есептелді. Тек "ақ сүйек" тұқымы ғана сұлтан бола алды, әрі
әке-шешесі ... осы ... ... ... ғана ... ... ... баласы болса да, Шыңғысхан ұрпағына жатпайтын әйелден
туған бала сұлтан болып есептелді, ... хан ... алу ... ... ... ... ... өздерін қарашаға қарсы қоятын.
Қазақта "қара халық", "қарапайым халық" деп ... ... ... орыс ... ... ... жүр. Орыс деректерінде сондай-ақ "қара
сүйек" термині де кездеседі. Қазақта бұл екі терминнің екеуі де жоқ. ... ... ... қолданған (монғолда "харачу" түсінігі бар, оның
мағынасы "қара халық", "қараша" ... ... ... ... ... ... көне заманның "қараша" терминінің мәнін бермейді. "Қараша"
дегенде ... ... ... ... ... ... ... жөнінде түсінік беретін.
Қазақ қоғамындағы сұлтандардың құқықтық жағдайы ең алдымен өндірістің
негізгі шарты – жерге билік ету олардың ... ... ... ... ... ... туралы тарихи деректерде тікелей дәлелдер бар.
Мұхаммед Хайдар өз жазбаларында 1514 ... ... хан мен ... ... ... ... туралы: "Лето уже подходило к концу. ... ... ... хана ... на ... – деп ... [51, 9 ... Қазақстан территориясындағы қауымдық жайылымдарға билік ету
құқығы XV ғ. ... ... ... яғни ... ... ... ерте ... болатын. Монғол жаулап алушылығына дейін
жерөңдеумен айналысқан ... ... ... ... ... ... Қарахан мемлекеті (999-1141 жж.) дәуірінің өзінде кең
тараған еді.
Бірақ орталық және батыс Қазақстанда, қыпшақтар мен алшындардың ... ... ... ... ... ... ... жерлерді иемденіп алуы туралы ХІІІ ғасырдың ортасына қатысты
ғана ... ... Бұл ... алу монғолдардағы сияқты қауымдық
жайылымдарға билік ету формаларында болды.
Тұтастай алғандағы рулар мен ... да ... ... теңсіздікте
болды. Олардың арасында күшті, саны жағынан көп, ауқатты, атақты рулар
болды, және саны ... аз, ... аты ... ... жоқ рулар
да болды. Ең жақсы, шұрайлы жерлер көне ... ... ... ... еншісінде болды. Тұтастай алғанда хандықтың бүкіл территориясы
Шынғысхан ұрпақтарына тиесілі болып есептелді. ... ... ... ... хан ... ол ... ... арасында бөлді немесе
сұлтандардың ұлыстық жерлерге құқығын бекітті. ... ... ... "… В ... ... улусе есть свой полновластный
султан из потомков Чингис хана, который со своим народом пребывает в ... ... ... ... [Султаны] сидят там до сих пор еще ... Ючи хана ... ... и Шибан хана и пользуются пастбищами. Точно
также они распологаются и ... ... по Ясе ... ... ... мал-мүлкімен көшіп жүрген жері үстемдік ... ... ... ... ... санасында ғана болған жоқ, бұл ... шын ... яғни ... дәстүрге сай бекітілген құқық ... ... ... ұрпақтарының белгілі бір тармағының бұл құқықты
күресте жеңіп алуы керектігі ... ... ... ... ғғ. көшпелі
аудандарда жерлерді иемденудің өзіндік ... көне ... ... ... ... ... олардың сақталуы және ... ... ... ... ... ... ... аудандарында феодалдық шартты жер иеленудің және
жерге меншіктің тұрақты формалары қалыптасты [52, 69 б.]. Осы ... маңы ... ... ... феодалдандыру процесі жүрді, мұнда
көшпенділер күрделі ... ... ... ... ... ... мен меншіктің сойұрғал, икта, мильк, вакф және т.б. сияқты
формалары ... ... Қала және оның ... аймақтары аймақтық
басқарушы – сойырғалдың яғни әскери ... ... ... ... берілген жердің иеленушісіне бағынышты болды. Бұл Әмір Темір
кезінде де, Шайбанидтер ... де ... ... ... ... ... Ақ ... Әбілхайыр Хандығының құрамына енгені
сияқты Қазақ Хандығының құрамына енуімен Сырдария маңы қалалары және ... ... ... ... туыстарының, көшпелі ақсүйек
өкілдерінің иелігіне таратылды.
Билік үшін күрес жолында хандар үнемі аристократияға, ... ... жер ... ... олардың тарапынан қолдауды қажет ... ... ... ... ғана ... ... тұтастай
қалалар немесе суару каналдарымен бірге аса ... ... ... ... ... ... бірге берілді. Көшпелі ақсүйектер саяси және
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Ханнан тархандық құқықтарды ала отырып, жерлердің иеленушілері өз
пайдасына жерөңдеушілерден, қолөнершілерден, саудагерлерден ... ... ... ... ... ... үстемдік етудің
кең тараған формасы болатын.
Сонымен, сұлтандар қазақ қоғамының үстемдік етуші тобын құрады. Ал ... ... ... ... ... еді?
Қазақ қоғамы рулардан құралды. Қазақ қоғамының ... ... ... ... аса ... ... күмән
тудырмайды. Рулық бірлік идеялары халық санасында мықтап орныққан және ол
көптеген нақыл сөздерден, мақал-мәтелдерден, құқықтық ... ... ... ... сұлтан болғанша, өз жеріңде ұлтан бол", "Жеті атасын
білмеген", “Бір кісі таққа мінсе, ... кісі атқа ... ... ... ... ... ... мысалдар қатарын көбейтуге болар ... ... ... ... ... да ... Халықтың айтуынша, тарихи деректер бойынша да "Ұлы жұт" жылдарына
дейінгі кезеңде Қазақ Хандығындағы жыл ... ... ... ... ... ... ... болады.
"Ұлы жұт" жылдарынан кейін бүкіл үш жүздің жыл сайынғы ... ... ... құжаттар бойынша, жалпықазақ съезі туралы нақты
мағлұмат беретін бір ғана дерек сақталған. Ол 1762 ж. ... ... ... ... ... қаупі туғанда үш жүздің басын қосып, құрылтай
өткізген еді. Сірә, 1730 ж. құрылтай жиналыс та жалпықазақтық сипатта болса
керек; ол ... ... хан ... ... орыс ... ... одақ құру ... мәселе қойған болатын. XVІІІ ... ... ... ... ... ... ... емес. Қазақ
хандығының саяси бытыраңқылығы, кейде тіпті феодалдық соғыстарға ... ... ... ... мағлұматтарға XVІІІ ғасырдағы Қазақстан
тарихы толы, және осы себептерге байланысты жалпықазақ съезін өткізу қиын,
тіпті мүмкін ... ... ... ... Сайрам маңындағы Мәртөбе қыратында
өткізілетін. Қазақстандағы бұл ... ... олар ... ... ... Бір ... мүшелері бірігіп ... ... ... қарастыру, жиналысқа қатысушылардың отыру (орналасу)
тәртібінде рулық ... ... ... Бұл тәртіп белгілі бір рудың
адамдары құрылтайға қарусыз ... ... ғана ... бұл ... ... ... ие ... Дәл осы рулық принцип қазақтардың әскери
құрылымында да ... Бір ... ... бір ... ... ... ... ұран шақырды. Рулық принцип құқықтық қатынастар саласында
айқын ... ... ... ... бойынша жауапкершіліктің жеке
құқықтық сипаты; ... ... ... ... ... дамығандығы;
жазалау шараларының (құн, айып, кек алу) сипаты.
Бірақ қоғамдық өмірдің бірде-бір саласында тұрмыстың рулық ... ... ... терең архаикалықтығы олардың әдет-
ғұрып құқығы нормалары бойынша қандай болу керектігі мен шын ... ... ... байқалмайды. Патриархалды-рулық болмыс
отбасылық-құқықтық қатынастар саласында ... ... ... балаларына қатысты кең билікке ие болуынан көрініс ... ... ... ... де ... керісінше баласының әкесіне тіл
тигізуі ауыр қылмыс болып есептелді. Көне ... ... ... ... жеті ... ... қыз алыспайтын.
Патриархалды-рулық болмыс идеологиядан да көрініс тапқан, мысалы қайтыс
болған ата-бабасына ас беру ... және жеке ... ... салаларында патриархалды-рулық
болмыстың көптеген көріністерінің ... және ... ... ... ... дамымағандығын куәландыратын құқықтық қатынастардың
жеке сипатының сақталуы қазақ қоғамына оның ... ... ... ... ... таңқалдырған өзіндік демократизм сипатын
берді.
Дегенмен, бұл белгілер Қазақ Хандығы ... ... ... ... қауымдық құрылыс кезіндегі қоғаммен қатар ... ... ... қоғамдық құрылысындағы рулық бірліктің көптеген
көріністерінің мәнін анықтау үшін қазақ ... ішкі ... ... Біз ең ... ... қоғамының патриархалды-рулық болмысының
материалды негізі – ... ... ... XVІІІ ... ... атап айтуымыз қажет. Біз ... ... ... ... шын ... жер қатынастарында рулық меншік шеңберінде рулық
жерлерді иемденіп алуға негізделген жер ... ... ... Малға рулық меншік болған жоқ және мал жеке ... ... ... ... бұл түрі (мал) ... және ол ... ... балаларын бөліп шығару жолымен бөлінді. Көне түркі және монғол
дәстүріне сай ... ... ... ... еншісін алып, бөлініп шықты,
тек кенже баласы ғана қара шаңырақтың иесі ... ... және ... ... ... де ие ... қалатын. Бірақ мұндай бөлініп
шығуларға қарамастан, мал жеке ... ... ... ... ... ... ... малын өсиет бойынша басқа баласына қалдыра алған
жоқ. Ол мал-мүлкін қызына да қалдыра алған жоқ, себебі қызы ... ... ... ... ... ... ... Жеке отбасылық меншіктің
үстемдік етуі рулық тамға сияқты ... ... да ... ... бір руға ... ... да ... бірдей болған жоқ. Әрине,
рулық тамғаны сызу негізі ... ... ... ... дәл ... ... жоқ: онда ... орналасуы өзгерді немесе негізгі (рулық)
тамғаға жекелеген белгілер қосылды.
Ру – шаруашылық қатынастарда да, саяси қатынастарда да ... жоқ. Бұл ... біз ... ру ... ... ... және т.б. қол қоюларына қарап ... ... ... 1786 ж. ... ... атынан 12 старшин – әрқайсысы белгілі
бір түтін санына присяжной параққа қол ... ... қол ... ... саны ... ... ... 100-ге дейін (үй саны ... ... ... де болған). Осыған орай, біз қазақ қоғамының саяси бірлігі
– рудың бір бөлігі ... егер ірі ... ... ... Жәнібек,
Бөгенбай батырлардың иеліктерін – бір старшинның қоластына біріккен ... ... ... ... деген болжам жасауға болады.
Сонымен, бір рудың әр түрлі бөліктері әртүрлі жайылымдық аудандарды
иеленген. Бірақ көшу ... ... ... ... ауылдарды бір
шаруашылық тұтастыққа біріктірді; шаруашылық ... өзге ... жоқ. ... ... ... және ... орай ... ауыл бірлестіктерінің арасында ғана, бір рудың бөлігінде ғана
болды. Ірі рулардың ... ... ... ... ... ... жағдайынан туындады. Мұндай бөлініс қазақтарда ру ... ... ... ... орыс ... бөлімдер деп немесе қазақ
деректерінде рудың бөлігі деп жазады.
Тарихи деректерде ... бір ... ... сөз ... оның ... ... ... негізгі аты қоса айтылады. Рудың бөлігі де саяси
тұрғыдан бөлінгенімен, ... ... ... ... өзінің
құрамдас бөлігі – ауылдарға бөлінетін. Ауыл – әрқашан қандас туыстар болып
табылатын отбасылардан құралатын. Бірақ бұл ... туыс емес ... ... ... жоқ ... ... ... құлдықтан босатылған адамдар,
кезінде ханға, сұлтанға немесе өзге де ақсүйектерге қызмет еткен адамдар,
тіпті басқа рудың ... ... ... ... ешқандай кедергі
болған жоқ.
Қазақ қоғамының негізгі құрамдас бөлігі – ру, оның бір бөлімі, ауыл -
қандас ... ... ... ... ... қоғамға патриархалды-рулық
сипат берді.
Қазақ қоғамында ... ... ... ... ... мал ... экстенсивті формаларының үстемдік
етуімен тығыз байланысты болды. Әрбір көшпелі ... ... ... ... болуына қарамастан көшпелі ... ... ... ... ... болған
жоқ. Қысқы уақытта жерді қауымдық иелену өзгерді, ... ... ... алшақ орналасатын. Бірақ жазғы қоныстардың ортақтығын шаруашылықтың
отырықшы формалары ... жер ... ... ... ... көшпенді өмір сүру ... көшу ... жер ... ... ... ... қарағанда
әлқайда төмен болды. Территориялық байланыстардың нашарлауы ... мал ... ... сипатына да байланысты болды. Мал
шаруашылығының мұндай формалары үнемі көшу ... ... ... ... аудандарын кеңейту қажеттілігі қоғамның бөлінуіне әкелді, ... ... ... бұзылуына әкелді. Бұл жағдайда
байланыстың жалғыз формасы қандас туыстық байланыс ... ... ... біз ... тұрғыдан қоғамның бөлінген бөліктерінің бір-бірінен алшақтап
кеткендігін ескерсек.
Көне қандас-туыстас одақтардың ... және ... ... ... ... өзінде болған және монғол шапқыншылығы бұл
процесті тереңдетіп, ... ... ... ... және жаңа ... ... ... белгілерін біз әртүрлі халықтардың құрамында
тайпалардың ұқсас көне атауларын кездестіруімізден-ақ байқаймыз: мысалы,
"қыпшақ" атты ... ... да, ... де, ... ... болады. Немесе, қазақтарда Кіші және Орта ... ... ... ... атты рудың бар екендігі белгілі.
Шынымен де, бір рудың саяси және ... ... ... ... ... рулық тұтастығы жөнінде ұмытпайтын. Бұл рулардың
атауынан да көрініс тапқан: қазақтар ... ... атын атай ... бабасының да атын қосып айтатын: мысалы, ол Арғын руының Тобықтысы
дейтін, немесе Әлімнің Шектісі дейтін, т.с.с.
Қазақ қоғамының ішкі құрылымын ... оған ... ... ... және ... архаикалықтығына байланысты қиындық тудырып
қана қоймайды, сонымен бірге біз бұл жерде әлі қалыптасып болмаған, "тірі"
таптық ... даму ... ... ... біз старшиндардың
құқықтық жағдайынан айқын көрініс тапқан әркелкілікті, ал бұдан біз ... емес ... ... ... ... ... бөлініс процесінің
өзінің бағыты жеткілікті деңгейде айқын болған. Қазақ қоғамының құрамы да
салыстырмалы деңгейде оңай ... ... және оның ... ... ру ... бөліне бастады. Олар орыс деректерінде де айрықша
құқықтары бар ру ... ... да ру ... сияқты
"старшина" терминімен белгіленеді. Ру ... ... ... би,
тархан, батыр, мырза, т.б.
"Би" терминіне қатысты ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамында кең тараған. Ол Дешті Қыпшақ қоғамында өте ... ... ... Ол ... Алтын Орда құрамына кірген ... ... да ... ... өзбек-қазақ мемлекетінің ақсүйек
өкілдері бек титулымен қатар би титулын да иеленген. Би ... ... ... ... ... ... сенім білдіруімен де алынуы мүмкін еді. XVІІІ
ғасырда бұл ру ... инак ... ... Хиуа ... ... Дегенмен, тек ақсүйек өкілі ғана хан бола ... ... ... күштілігі сонша, инактар өз бастамасы бойынша тағайындап,
ауыстырып отырған ... ... ... ... ... іс ... 30 жыл ... жж.) басқарған атақты инак Мұхаммед ... ... хан ... ... жоқ. ... ... де дәл осындай
басқарушылар тобын құрады. ... ... ... өмір ... ... ... ... қытай дерегінің (Си-Юи-вынь-цзянь-лу) негізінде
Тимковский қырғыздардың өз басқарушыларын билер деп атайтындығын. Кейбір
билердің 10-20, енді бір ... 20-30 ... ... ... ... "… ... есть общее название народу сему, который разделяется
на многие орды, и ... орда ... ... бия, коих ... и ... ... друг от ... – деп жазған еді.
Қырғыздарда сұлтандар болған жоқ. Барлық руларға немесе бірқатар ... ... ... ... ... шешті. Мысалы, экспедиция
қатысушысы Назаров Ресейге бодандық туралы мәселені қойған кезде бұл мәселе
билер ... ... ... ханы да ... ... Қоқанд
хандығының протекторатын мойындауды ұсынып пікірін білдірген еді. Билер
Қырғыз елінде шексіз билік ... ... ХІХ ... бастап қана билер
арасынан манап титулына ие ... ... ... бар топ ... ... В.В. ... ... "В доступном мне материале слово "манап"
едва ли не впервые встречается в ... о ... ... ... ...... ал ... дейін жоғарырақта: "Интересно знать,
было ли оно в записке Зиберштейна", – деген еді [53, 76 б.]. ... ... адам ғана ... титулына ие бола алды. Әлде, қырғыз
қоғамының белгілі бір тобын құраған әулеттік билер ғана ... ... ... де, ... да, ... да – билер "рулық
демократия" өкілдері емес, мемлекетті басқаруды және ... ... ... айрықша құқықтарды иемденген өз қолына ... ... ... және ХІХ ... ... мен ... ... құраған айрықша құқықтары бар қанаушы тап болып табылды.
Көрші және ... ... ... ... құқықтық жағдайын
қарастыру бұл әлеуметтік ... ... ... ... де ... Қазіргі заманғы қазақ тілінде "би" сөзі көбіне орыстың "старшина"
терминінің синонимі ретінде қолданылады. Бірақ "би" терминін ру ... ... мен ... бір тап ... ... арасындағы барлық
айырмашылықты жоятындай етіп ... ... ... ... ... ... деректер бойынша, билер – қазақтарда да "рулық
демократия" өкілдері болған жоқ, таптық тұрғыда ... ... ... ... бар ру ақсүйектері тобын құрады. Ең ... ... ... ... XVІІІ ... ... ... "би" термині
"тархан", "мырза" және т.б. терминдер сияқты мазмұндық түсінік ... ... ... ... ... би титулы құрметті болып ... ... ... оның ... істерді шешудегі тәжірибелілігіне, жеке беделіне
немесе байлығына, ақсүйектігіне байланысты болды. ... би ... ... ... ... көтеретін де. Кейбір жағдайларда би
титулы мұраға қалатын. Бұл ... ... ... ... ... өздерін жиі билердің ұрпағымыз деп есептейді. Бұл құбылыс
XVІІІ ғасырдың өзінде де кездеседі. Мысалы, деректер бойынша XVІІІ ғасырда
өмір ... ... би өзін ... ... ... деп, ... өзін ……… бидің
(аты ұғынықсыз) баласымын деп айтады, старшин Мұрза би Мұрза али ... ... еді [12, 137 ... би ... әлі мұралық болып орнықпаған еді. Билердің оқшауланған
әулеттік ру ... ... ... ... біз оның тарихи тенденция
ғана және әлі аяқталмаған процесс екендігін атап өтуіміз қажет.
Старшиндардың ерекше тобын тархандар құрады. ... ...... Бұл ... әсіресе Алтын Орда дәуірінде кең тарады. Алтын
Ордада хандар өздерінің ... ... ... ... ... бір ... ... түрінен босатқан болатын.
Қазақ қоғамында тархандық ... ... ие ... Оның ... ... орыс ... ... бір биге (билерге) тархан атағын беруге
байланысты болған еді. Бұл атақ аса ... ... орыс ... ... үшін берілген болатын. Себебі XVІІІ ғасырда орыс өкіметі қазақтардан
ешқандай міндет (алым-салық, қызмет, т.б.) ... ... жоқ. ... ... ... ... ... сауда салығын да жинаған жоқ, оны ... ... ... ... Ал ... ... ешқандай айрықша
құқықтарға байланысы жоқ тек қана ... ... ғана ... ... ... ... ... иеленді. Қазақ қоғамында бұл
атақтың таралуын қазақ халқының қалыптасу тарихымен ... ... ... ... қазақ халқы этнос ретінде қалыптаса бастаған ... ... ... тайпалық одағына кіретін рулар да қосылды. Осы ... ... ... ... ... да еніп ... ... әрқашан ру
ақсүйектері қатарына жатты. Мұрзалар өз аты-жөні мен атағының ... ... ... жоқ, ... қазақ қоғамындағы орны салмақты болған. Мысалы, бір
тарихи деректе Сібірдегі Келдей мұрзаны тұтқындаған кезде біраз ... ... ... ... ... нәтижесінде Келдей мұрзаны
тұтқыннан босатқан.
Қазақ қоғамындағы ... орны да ... ... ... ... фольклорында да, тұрмысында да кең тараған. Қазақ батырлық жыры
толайым аты ... ... ... ... батырлар туралы дастандар болып
табылады. Көне замандағыдай, қазіргі күні де ... ... ... жоқ термин ретінде түсініледі. Дәл осы себептен тарихи өмірдегі
батырлардың ... ... ... ... Қазақ қоғамында "Батыр"
термині әрқашан әлеуметтік емес ... ... ... ... қатарынан да, халық арасынан да шыққан. Соған қарамастан, қазақ
батырларының айналасына халық жиналған. ... ... ... ... ...... ... өзіндік ерекшелігі болып табылады. Бұл құбылыс XV-
XVІІІ ғасырлардағы өзбектерде де, ... да, ... ... ... ... ешқашан мұраға қалмайтын және әрқашан жеке
қасиеттері (соғыстағы ерліктері) үшін ғана берілетін.
Жайылымдарға ... ... ... ... құқықтық жағдайы
сұлтандардікі сияқты болды: олар өздеріне қарасты ... ... ... болып табылды. Егер жайылымдық жер туралы би мен
қарапайым қазақтың арасында дау ... және ол ... ... ... түссе, даулы жер сөзсіз биге берілетін.
Ру старшиндарының қолында көптеген мал шоғырланды. ... ... ... ... емес ... ... өзіндік сипатын
үстем таптың әскери құрылымы ... жоқ. Бұл ... ... ... десек те, императивті заң нормаларының күшіне
байланысты болды. Егер ... ... ... хан ... атақты сұлтан
өтетін болса, бүкіл ауыл оны қарсы алып, ... ... бұл ... ... бойы ... дәстүрге негізделгендігі күмән
тудырмайды. Әскери олжаны бөлісуге ақсүйектердің ... да дәл ... ... ... ... ... ру ... саяси өмірге араласуы да
күмән тудырмайтын жайт.
Хан билігінің ру ақсүйектеріне, халыққа ... "Хан ... ... ... ... ... Егер біз қазақ хандарының
генеалогиясын қарайтын болсақ, қазақ ... ... ... ... келіп
отырған және тақ бір ғана әулеттің қолында болып келгендігін ... ғана ... ... ... әкеден балаға қалуы әрқашан тура
жолмен емес, ... хан ... ... жасы ... ... ... ... Бірақ барлық жағдайда жаңа ... ... оны ... ... негізделді.
Біз атап өткен жағдайларда вассалдық қатынастар жүйесінде: көшу кезінде
өз басшысының бұйрығын тыңдау міндеті, сыртқы саяси жағдайды ... ... ... хан ... ... сұлтан немесе өзге бір өкіл ... ... ... ... ... ... ... билік иесінің
мәртебесін қорғау міндеті Қазақ Хандығының саяси құрылымының, белгілі бір
бірлігін қамтамасыз етті. Хандықтың ... ... ... вассалдары
иеленген құқықтардан да көрініс тапты. Бұл орайда "Кеңестің феодалдық
құқығын" атап айту ... ... ... ... ... ... ... кезде Хандық Кеңес, Билер
Кеңесі органдарымен ақылдасатын. Тәуке хан кезінде орныққан дәстүрлер XVІІІ
ғасырда да өз ... ... ... ... ... ... ... шешімдерін ескермеген жағдайда
халық әрқашан наразылық білдіретін.
Вассалды қатынастардың іс жүзіндегі маңызы ... ... ... ең ... ... немесе беделді сұлтанның тікелей
қарамағында болған әскери күшке байланысты ... ... ... ... жеке ... ... отырды. XVІІІ ғасырда
мұндай әскери жасақтарды төлеңгіттер деп атаған еді. Төлеңгіттер тек хандар
мен сұлтандарды ғана ... Бұл ... ... құқықтық жағдайы
Өзбекстандағы нөкерлердің құқықтық жағдайына ... ... ... ... төлеңгіттер арасында тек қазақтардың ғана емес, өзге де халықтардың
(қарақалпақтардың, қалмақтардың, т.б.) ... ... ... құрамы да біртектес болған жоқ.
Деректер арасынан бізге ... ... ... ... ... ... себептері туралы айтқанына қарағанда: “Во-первых, по
неимению скотоводства бедные киргизы прибегают к достаточным и остаются ... даже ... ... ... ... со ... ... Во-вторых,
имеющие скотоводство киргизы, желая обезопасить ... и быть ... ... при ... ... во избежание какого-
либо взыскания, правильного или ... ... ... ... султана или другого ... ...... ... ... шығу тегі ... мәселе жайында ғана
емес, сондай-ақ бұл ... ... ... да ... ... ... деректерінің бірінші мәселеге қатысты төлеңгіттер жайындағы
XVІІІ ғасырдағы ... сай ... ... ... ... ... XVІІІ ... мәліметтерге сай келмейді. ... XVІІІ ... да ... мен ... ... ... бірақ
бұл тәуелділік вассалитет болып табылды және төлеңгіттер "парасатты" қызмет
атқарды, яғни негізінен хан-сұлтандардың әскери ... ... ... ... ... ... да ... Өте сирек жағдайда
олар сұлтандардың жеке күтушілеріне айналған. Тек ХІХ ... ... ... ... жеке ... күтушілердің жағдайына
жақын болды.
Сонымен, XVІІІ ғасырдағы төлеңгіттер ең ... ... мен ... ... ... ... Олар ... өкілдерінің өз билігін
жүргізуіне ... ... ... құрады. Кейбір хандар өз
төлеңгіттеріне негізделе отырып, старшиндарға үстемдік етті және сол ... ... ... ... ... ... XVІІІ ... төлеңгіттер тек ақсүйек
өкілдерінің (хандардың, сұлтандардың) әскери жасағы болып ... ... ... ... олар болған жоқ, қалай десек те, бізге мәлім
деректерден мұндай жәйт кездескен жоқ. ... ... ... ... ... соғыс жағдайында әскери қол жиналатын. Бірақ ... ... ... ... мен ... айырмашылығы төлеңгіттер өз
руынан, тайпасынан бөлініп кетіп, хан-сұлтандарға қызметке ... ... ... жеке ... орнайтын, сондықтан рудың
қорғауынан айрылған адам ретіндегі төлеңгітті крепостнойдың жағдайына ... ... Ал ... ... ... ... ... өкілдері өз руымен
тығыз байланысты сақтап қалды және бұл өз мәні бойынша ... ... ... ... ... ... Яғни батырлардың жанындағы әскери
қол мен төлеңгіттерді құқықтық жағдайы бойынша қатар қоя алмаймыз.
2.2 ... ... ... ... ... ... қауымдық (немесе рулық),
отбасылық, жеке деп ... ... Біз ең ... ... ... рулық)
меншікке тоқталсақ. Қауымдық (немесе рулық) меншік көп жағдайда жерге, яғни
жайылымдар мен қоныстарға болған.
Жайылымдар мен қоныстарға рудың қауымдық ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі болған жоқ. Ол
көшпелі мал ... ... ... ... көшпелілердегі өндіргіш
күштердің төмен дәрежеде болғандығын, рулық қауымдардың малы аз ... ... ... ... үшін ... ... табылатын оның
мүшелерінің экономикалық және әлеуметтік теңдігі тән.
Бізге мәлім деректерде ... ... ... ... ... мағлұмат жоқ
болғанымен оған кейбір этнографиялық материалдар жанама дәлел бола алады.
Орта Азияның, Оңтүстік ... және ... ... ... ... еске ... жеткілікті. Оған қалың мал ... мен құн ... ... ... ... қауымдық меншігінің болғандығын малға таңба
басуды дәлел деп айтуға болады. Көшпелілердегі – оңтүстік ... ... және т.б. бұл ... ... аңыз-әңгімелер
мен дәлелдерге қарасақ, өткен замандарда малға ... ... ... ... ... ... замандарда түркі халықтарында малға ортақ
меншіктің болғандығына сондай-ақ жиеннің нағашысынан өзінің талабы бойынша
малын ... ... ... болғандығы дәлел.
Бұл әдет-ғұрыптар этнографиялық әдебиеттерде кеңінен сипатталған.
Сонымен қатар әсіресе этнографиялық әдебиеттерде ... мен ... ... ... ... бар. ... бұл ... барлығында
жайылымдарға рулық меншік тек формалды түрде ғана ... ... ... феодалдық экономикалық формаларының заңды фикциясы ... ... ... ... ... ... ... жазады,
бірақ нақты фактілер келтірмейді. Яғни бір кездері бұл заңды ... ... жоқ және ... ... экономикалық мазмұнын, дәлірек айтқанда
жайылымдар мен ... ... ... меншігін білдірген.
Рулық (экономикалық мағынада) қауым көшпелі мал ... ... ... күштердің өсуі жағдайында ұзақ өмір сүре алмады. Оның
құлдырауы экономикалық себептерге, дәлірек ... ... жеке ... ... ... ... болды. Көшпелі өмір жағдайында мал
негізгі күнкөріс көзі болды.
Малға жеке ... ... және ... ... ... ... сұрақ әлі күнге
дейін жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Ф. ... ... бұл ... ... ... ыдырап, таптық қоғамға көшу кезеңі
деуге болады [54, 46-47 бб.]. Бірақ бұл ... ... ... жоқ. ... ... ең көне ... деректері мен археологиялық материалдарға қарасақ
І мыңжылдықтың ортасында көшпелілерде малға жеке меншік нық орнаған.
Геродоттың деректеріне қарағанда, ... Қара ... ... ... ... қарасақ, тірі күнінде билігі де, байлығы ... ... ... олардың жылқылары, көптеген құлдары, құнды заттары
бірге көмілген де, ал қатардағы көшпелі ... оның бір ... ... және ... ... ... ... жазба деректерінің үзінділеріне қарасақ, малға жеке меншік
ғұндарда да болған, яғни ... ... ... ... еді [54, 187 б.].
Қытай жазбалары бойынша малға жеке меншік шығыстағы көршілерде – ... ... да ... Көшпелі үйсіндерде (б.э.д. ІІ-І ғғ.) 4-5 ... бар ... ... ... кейінгі кезеңдер туралы да ... ... ... ... жеке ... ... ... (386-558 жж.) жазбаларында ұйғырлар туралы да, яғни олардың үйде
ұстайтын малға таңба басатындығы туралы, олар жайылымда ... ... ... ... де, ... оны ... туралы айтылған. Көне
түріктерде (VІІ ғ.) малға жеке меншікті қорғайтын ... ... Бұл ... ... ... үшін жаза он есе ... ... өлім жазасына дейін
болған. Малға жеке меншіктің ерте басталуы заңды құбылыс, өйткені мал кейде
мүлік ... ... ... ... ақша ... болғандықтан ұзақ уақыт
бойына қауымдық меншікте бола алған жоқ.
Көшпелі халық үшін, әсіресе ... ... ұсақ мал бағу ... ... сақтап, көбейту үшін оның ұсақ болуы қажет еді. Бұл ... ... ... емес жеке ... ... ... ... жеке
меншіктің ерте орнағандығы да осы себептен.
Малға жеке меншіктің пайда болуы нәтижесінде оның иесі ... ... ... ... болады және жалпы мал санының өсуіне ықпал
етті.
Енді көшпеліге қауымдық меншіктегі жайылымдар мен қоныстарды мал ... ... ... жеке ... жүргізу тиімдірек болды.
Жекелеген отбасылардың қолында мал ... ... ... ... ... ... ... әкелді.
Демек, экономикалық тұрғыдан көшпелілердегі рулық қауым аз ғана тарихи
кезеңнің ішінде көп өзгеріске ұшырады. Оның ... енді ... ... пайда болады, қауымның ішінде өз ... ұсақ мал ... ... ... Бұл ... ... ... құлдардың және өзге
де байлықтың шоғырлануына негіз болады. Малға жеке меншіктің орнауы рулық
қауымның экономикалық ... жаңа ... ... яғни ол енді
жайылымдар мен қоныстарға қауымдық меншік пен малға жеке ... ... ... ... ... Бұл ... өмірдің соңғы типінің пайда
болуын білдірген еді. Осыдан кейін ... ... ... қауым типіне
көшкен еді.
Рулық қауымның сыртқы ұйымдық нысаны оның ішкі ... ... ... ерекше өміршеңдігімен сипатталды. Көне заманнан бері
(ғұндардан, үйсіндерден, ... және т.б.) ... ... ... ХХ ғ. ... ... (қазақтар, қырғыздар) экономикалық мазмұнының
өзгеруіне қарамастан қауымның ... ... ... және ... ... ... ... көптеген халықтарда сақталды. Алғашқы
қауымның бұл жаңа ... ... тән ...... ... және жеке ... қатар болуы еді. Бұл оның шынайы рулық
қауымнан түбегейлі ... еді. Және ... оның ... Көне ... ... ... бір-біріне хабарлай отырып
жүргізілді және ... ... өнім ... ... ал ... ... ... жеке жүргізілді де, өнім бөлінген жоқ. Мұнда әрбір адам өз
өмірін өзі қамтамасыз етті.
Егер көне (рулық) қауымдарда ортақ үй ... өмір ... ... ... негізі болса, ауылдық қауымда ұсақ отбасылардың жеке
меншігін ... ... ... үйлері болды. Алғашқы қауым мүшелерінің,
экономикалық және әлеуметтік теңдігі осылайша бұзылған еді. Ауылдық ... ... мен ... ... ... ... ... жүргізетін малға жеке меншік иелерінің бірлестігін құраған еді.
Алғашқы қауымдық ... ... және ... ... ... ... өз ... мен малының қорғалуын және
қауіпсіздігін өздері қамтамасыз етуі тиіс еді.
Ауылдық ... ... ... ... болады. Тіпті ХІХ ғасыр мен
ХХ ғасырларда да ... мен ... ... ... қырғыздарда рулық-қауымдық құрылымы туралы және рулық сипаты
туралы айтқан еді. ... ... ... және т.б. рулық тайпалық құрамының генеалогиясы ... ... ... көп ... ... көшпелі ауылдық
қауымдардың құрамында басым болған рулық сипат, рулық ... ... ... бұл ... ... зерттей келе, бір руға ... ... туыс емес ... байқауға болады. Ерте тарихи
кезеңдерден бастап көшпелілердегі ру – оның ... ... ... ... ұшырай бастаған.
Алғашқы қауымдық құрылысқа тән қандас туыстардың ұйымы ... ... мал ... ... ұзақ өмір сүре ... Мұның себебі
б.э.д. І мың жылдықтың ортасынан бастап және ХІІІ ... ... ... және Азия ... ... ... процесстің сипатында болып
табылды. Бұл процесстің мәні шабуылдар мен соғыстармен қатар болған алғашқы
қауымдық ... ... және ... таптық қатынастардың
қалыптасуы мен дамуында болып табылды.
Тарихи жағдай тұрақты ... жоқ Ол ... ... ... ... ... мен халықтарды тонау мақсатымен пайда болған
және жекелеген ... ... ... ... ... әскери-
әкімшілік бірлестіктердің қалыптасып, ыдырауымен қатар сипатталды.
Бұл орайда Ғұн империясын, үйсіндер, жужандар және Түрік Қағанаты, ... ... ... және тағы ... еске алсақ жеткілікті.
Мұндай жағдайда көшпелілер ... ... ... ... ... мен ... ... қауымдардың құрамының біркелкілігін сақтау мүмкін емес еді.
Кезекті шабуылдар мен соғыстардың ... ... ... сол территорияда, жаңа түрде, кейде тіпті сол рулық-тайпалық
атымен қайта пайда болатын.
Көшпелілердегі қауымның аса ... ... ... мен ... тез ... қалпына келуімен дәлелденеді. ... бұл ... ... мен ... үнемі ыдырап, бөлініп, араласып, қайта
бірігіп отырды. Көшпелілердегі әртүрлі тайпалар мен рулардың аралас ... ... ... ... ... және т.б. ... ... мен
жаһангерлердің зерттеген ХVІІІ-XX ғғ. материалдарында жақсы көрініс тапқан.
Көшпелі халықтың рулық бөлінісі мен аты ... ... ... ... ... ... ... құрылыстың – көшпелілердегі рудың
ұраны мен таңбасы көшпелі бірлестіктердің рулық емес, әскери-әкімшілік
құрылымымен ... ... ... Монғол және түрік тайпаларындағы әдетте өз ішінде рулар мен
тайпаларға бөлінуге ... ... ... оң ... және ... бөлінуі туралы айтуға болады, бірақ бұл ... мен ... ... ... тіл мен ... ... ... бірлестіктердің сыртқы сипаты рулық байланыс сияқты болғанымен, бұл
әскери-әкімшілік бөліністер еді. ... ... ... ... ... ... ... туралы айтылған. Мысалы,
Қытайдың 394 ж. ... ... ... ... гоогюй (ұйғыр)
әулетін жаулап алып, өзін хан деп жариялады және әскери заң жасады және ... ... ... бөлді [54, 40 - 49 бб.].
Қорыта айтқанда көшпелі ауылдық ... ... ... ... ... бірлестік болды.
Көшпелілердегі таптық қатынастардың пайда болуы, ... ... жеке ... ... ... ... еді. Таптық қатынастардың
қалыптасуы үшін ауылдық қауым кеңірек болды. Ауылдық қауымның ыдырауына
ондағы жеке және ... ... ... ... көп әсер ... жеке ... ... нығаюы кейін қауымдық жайылымдарға да жеке
меншіктің пайда болуына әкелді. Бай мал иеленушілердің мал саны ... ... ... ... ... ... ... көбейді. Мал саны өскен
сайын ... ... ... ... де ... болды. Егер көшпелі мал
шаруашылығының бастапқы даму ... әлі ... ... ... ... ... ... кейінірек шамамен б.э.д. І-ші ғасырларда
ондай территориялар Орта Азияда, Алтайдан ... мен ... ... ... көп болған жоқ, өйткені көшпелі мал шаруашылығы барлық дерлік жерлерге
тарап, дамыған еді. Бұл ... ... ... (мысалы, Геродот, Қытай
жылнамалары), ерте көшпелілер қалдырған қорғандар куәландырады.
Әрине, көшпелілер сайын далада қалай болса, солай көшіп ... жоқ. ... ... ... мен тайпалар арасында ғана емес, сондай-ақ олардың
ішінде де бөлінген. Қытай жылнамаларында б.э.д. ... ... ... бар, ... ... ... ... “у каждого есть отдельный
участок земли”, немесе “каждый имел отдельную полосу земли и ... ... на ... ... по ... в ... и воде” [54, 230 б.]. Дәл
осындай мазмұндағы ... ... ... Тюгу ... Қағанаты
кезеңі) көшпелілері туралы да айтылған [54, 47-48 бб.]. Көшпелілер өздері
өмір сүрген және ... ... ... өте ... ... ... сондай-ақ Ғұн шаньюйі Модеге көршілермен бейбіт қарым-
қатынастарды сақтау үшін ... ... ... бір ... беру ... айтқанда, оны естіген Мөде қатты ашуланып, жердің
мемлекеттің, халықтың тірегі екендігін айтып, да, оны ... ... ... бұйрық берген еді [54, ... бб.]. ... мен оның ... ... ... ... ... еді, және
малға жайылымды қамтамасыз ету көшпендінің негізгі жұмысы болды да.
Қытай ... ... І ... ... ... ... ... үйсіндердің гуньмо лауазымын иеленген басшысы ... ... мал ... деп ... еді. ... ... жер
иеліктері үнемі белгіленіп, мұраға қалып отырды [55].
Жекелеген жерлер әртүрлі ... ... ... болып жарияланды,
мысалы, хандар көмілген жерлер мен көшпелі ақсүйектер аңшылыққа шығатын
жерлер және сондай-ақ егістіктер және т.б. Көне ... ... ... тыйым салынған жерлер “қорық” деп аталған еді [54, 79-144 бб.].
Ру ақсүйектері мен тайпа басшылары ең алдымен қыстауларды өз иеліктеріне
ала бастаған. Ғұн ... де ... ... әулеттік молалар салған,
нақтырақ айтсақ, Қытай жылнамасында ухуань тайпаларының ғұндардан кек алу
үшін ғұн шаньюйлерінің ... ... ... ... жазған. Бұл
әрине қыстаулар бос жатқан кезде, яғни жазғы уақытта болғандығы ... 99 б.]. Ғұн ... ... ... ... жерлерді көшпелі
ақсүйектерге бөліп беру мәселесін шешкен. Бұл туралы Қытай жылнамаларында
жазылған еді [56, 21 б.].
Көшпелі ақсүйектердің ... мен ... ... ету ... ... ... көп әсер ... Жаулап алынған жерлер онда
орналасқан халықтармен ... ... ... ... ... ... ... бөлудің нәтижесінде құлдық, алым-салық төлеу және
феодалдық тәуелділік пайда болды. Осыған орай К. ... ... ... ... ... ... человека как органическую принадлежность земли,
то его завоевывают как одно из ... ... и, ... ... ... и ... ... [54, 50 б.]. Ғұндар өз
тарихының ерте ... ... ... ... ... ... ұстады. Олар, мысалы ухуань көшпелі тайпаларынан салық ... бұл ... ... ... ... ... түрінде де
жиналатын болған. Сонымен қатар, ухуань ақсақалдары ғұндардың ... ... ... ... ... ... ... Ғұндарға бағынған
үйсін басшыларының да осындай міндеті болды. Бұл ... көне ... ... ... ... ... тізесі барды бүктірдік” деген
қағидасынан айқын көрініс тапты.
Демек, жайылымдарға, қоныстарға және өзге де ... ... ... ету ... ... ақсүйектердің бұл жерлерге жеке меншігінің орнауына әкелді.
Көшпелілердегі таптық қатынастар қандай ... ... ... ... ... ең ерте ... құлдық қатынастар еді.
Көшпелілерге құлдардың келуінің негізгі көзі – ... мен ... ... әкелінген тұтқындардан құралды. Қытай жылнамаларында
ғұндарға, жужандарға және өзге де тайпаларға қатысты ... ... ... жеке ... ... меншігіне баратындығы туралы
жазған, өйткені айдалған мал, әртүрлі құнды ... ... ... ... ... ... және оның ең ... және көп бөлігі көшпелілер
басшысының еншісіне тиген.
Қытай жылнамасының ғұндар ... ... ... ... и ... в ... и ... на сражении каждый воодушевляется корыстью” –
деген [54, 50 б.]. Ғұндар тұтқындарды құлдарға ... ... ... ... ... болмаған жағдайда туыстарынан құн сұраған [54, 50 б.].
Құлдардың еңбегі көбіне бай мал ... ... ... ... ... ... ... ухуань
тайпаларының қатардағы көшпенділері туралы да “каждый сам пасет свой скот и
печется о своем имуществе, а не ... друг ... в ... ... [57, 24 ... ... ... басқа жер өңдеуші халықтардағыдай
өндірістің ... ... ... жоқ, ол тек ... ... ... үй
шаруашылықтарында пайдаланылды, бірақ ХІХ ғасырға ... ... ... өндіруші топ құлдар емес, меншігінде малы бар және өзінің жеке
еңбегімен шаруашылық жүргізіп күнін ... ... ... ... ... қауым шеңберіндегі таптық қатынастардың дамуы феодалдық
қатынастардың пайда ... ... ол ... ... Қағанатына (VІ-VІІІ
ғғ.) тән еді.
Көшпелілердегі феодалдық қатынастар Шыңғыс хан ... ... ... ... Феодалдық қатынастардың қалыптасуының негізгі жолы -
кең мағынадағы көшпелі ақсүйектердің ... ... ... ... ... бекітілуі болды. Шыңғыс ханның кезінде монғолдарда
кең ... ірі ... жер ... ... ... ... халықтар мен тайпалар орналасқан империя жерлері Шыңғысхан
ұрпақтарының жеке ... ... ... Олар ... ... иелері
арасында ұлыстарға бөлінді. Бұл жерлердің көшпелі және отырықшы халықтары
монғол феодалдарына тәуелділерге айналды. Бұл ... ... ... ... ... жерлерге көшуге өлім жазасы қауіпімен тыйым
салынды. Монғол билеушілері бұл жерлер мен ... өз ... ... ... хан ... кезіндегі халықтың өмірін көрген Плано Карпини өз
еңбегінде былай деп ... ... И, ... ... ... и ... берут из их имущества все, что
захотят, и ... ... ... и ... их они ... во ... как
им будет угодно” [58, 69 б.]. Монғол билеушілері өздеріне жақсы ... ... ... өз иелігіндегі жерлерді халқымен қоса берген
және қайтадан тартып та алған. Тіпті бір феодалдың қарауындағы жердің ... де ... ... ... жүре ... жоқ. Бұл ... В. ... “Всякий
начальник знает, смотря по тому имеет ли он под своей ... ... ... количество людей, границы своих пастбищ, а также где он ... свои ... ... ... ... и ... [57, 23 ... жоғарғы билеушісі бәрібір император болды. Плано Карпини:
“Никто не смеет пребывать в ... ... если где ... не
укажет ему. Сам же он указывает, где пребывать вождям, вожди же указывают
места тысячникам, тысячники – ... ... же – ... ... ...... өз ... салық төлеуге
міндетті болды. Көшпелілер екі антагонистік тапқа бөлінді, олардың бірі ... ... ... ... иесі болды, екіншісі – қатардағы
малшылар өз еңбегіне негізделген жеке ... малы бар, ... жері ... ... ... ... феодалдардан сұрап алатын ... ... ... ... ... ... ... аймақтарда феодалдық қатынастар, бастапқыда жер өңдеуші
аймақтардағы сияқты патриархалды қауымдық құрылыста болды және нәтижесінде
оны патриархалды ... деп ... ... ... ... ... ... малды қорғауы, тіпті
көрші елдерге ... ... ... өзі ... ... пен әскери-әкімшілік басқарудың болуын талап ... ... ... ... ... әсер етті. Көне
түріктердегі феодалдық ... ... ... ... ... ... [56, 12 б.]. Бұл мәселе Б.Я. Владимирцовтың
“Общественный строй монголов” /Л., 1934 ж./ ... ... көне ... ... ... ... ... әскери өмірі үшін соғыс барысында меншікке ие болу
жұмыстың бір түрі болып ... ... мен ... ... қалу ... ... көшпелі ұйымдардың қоғамдық-саяси өмірінде ерекше орын алды.
Егер бұған әртүрлі жылжитын мүлікке сондай-ақ малдар мен ... ... ... ... ... ... арқылы нығаюын қоссақ, көшпелі
қауымның әскери негізге көшуі түсінікті болады. Ерте қауым туралы К. ... ... ... ... ... ... является одним из
условий ее существования в качестве собственницы”, – деп жазды [60, ... Бір ... руға ... ... ... ... ... туралы Б.Я. Владимирцов көне монғолдардағы көшудің курендік әдісін
қолданылуы - олардың көшпелі әскери өмірімен ... ... ... еді. ... көшудің бұл әдісі ең алдымен көшпелілердің қауіпсіздігі
мен әскери-жорықтық ұйымдастырылуына тиімді ... және ... жеке ... ұсақ ауыл ... ... да жоққа шығара алмады. ... ... ... ... – есть ... В старинные времена
когда какое-нибудь племя остановливалось на каком-нибудь месте ... а ... из них был ... ... в ... ... это называли
курень. В нынешнее ... ... ... ... войско,
располагаются по той фигуре, дабы не вошел в середину чужой и неприятель”.
Бұл туралы Б.Я. ... та жаза ... ... заманғы монғолдар да
1911-1912 жж. революция ... өз ... дәл осы ... ... ... оңтүстік алтайлықтар мен жоңғарларға
(батыс монғолдарға) қатысты XVІІІ ғасырдағы орыстың тарихи деректеріне ... ... ... яғни оларда көшпелілердің әскери өміріне байланысты
орналасуының ерекшеліктері туралы: “Кочевку имеют таким образом: ежели все
бойцы в ... то ... в двух или ... по ... но ... друг ... а ... куда на промысел или для воровства лошадей отправляются, то
и совокупяться все кибитки в одном месте, а как придут оные ... ... таки ... ...... [61, ... ... куреньдік әдісінен көшпелі-малшылардың шаруашылық ... ... ... ... ... білу ... ... әскери өмір сүргендіктен көшпелілердің бай билеушілерінің
экономикалық билігі нығая түсті. Үнемі соғыстар мен ... ... ... ғана емес, белгілі бір басқарушылар мен тайпа, ру
басшыларынан көмек іздеуге мәжбүр ... ... жеке ... мен адамдардың
өз алдына бөлек өмір сүруі мүмкін емес еді. Олар ... ... ... ... ... ... бұл үшін көшпелілер ... ... ... Олар ... ... ... роль атқарған көшпелі
бірлестіктердің қоныстары мен малдарын ... ... ... ... ... ... аңға ... мәжбүр болды [62, 249 б.].
Әрине, бастапқыда бұл міндеттер ... ... ... ... дегенмен де,
көшпендінің немесе көшпелі топтың бір басшының қарамағынан екінші басшының
қарамағына ... ... ... жоқ. ... ... ... көшіп жүруге
тыйым салынған кезден бастап, көшпендінің ... ... ... ... өмір ... көшпенділердегі билік қатынастары кейін
феодалдық тәуелділіктің бекітілуіне әсер етті.
Монғол ... ... ... ... ... мен ... оның ... қазіргі заманғы қазақтардың, қырғыздардың,
қарақалпақтардың, өзбектердің және т.б. тарихи арғы ... ... ... осы ... малшы тайпалар мен халықтарда феодалдық тәуелді
қатынастар қатар дами бастады.
Көшпелілерде жерге феодалдық ... ... ... ... ... ... қауымдық меншік енді жеке меншікке ауыса бастады.
Көшпелі ауылдық қауымға не ... ... ... ... ол
жойылды ма? Жоқ, жойылған жоқ. Ол өзгеріп басқа түрде өз ... ... ұлыс ... ... көшпелілер ауыл,
аймақ ретінде ұсақ топ болып көшіп жүрген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жерлер (жайылымдар, қоныстар,)
феодалдардың меншігін құрады, сондықтан көшпенді халық оларға салық төлеп
отырды. ... ... ... ... ... бірігіп пайдаланды.
Феодализм жағдайында жерді қауымдық пайдалану мен малға жеке меншіктің
қатар өмір сүруі ауылдық ... ... ... ... Бұл жағдайда
таптық қатынастар, тәуелділік қатынастар тұтастай патриархалды-феодалдық
қатынастардың сипатымен қатар қарастырылғаны жөн.
Көшпелілердегі революцияға дейінгі қатынастарды ... үшін ... И.В. ... ... ... қатынастар терминін
кеңінен қолданды. Бұл термин әлі патриархалды ... ... ... ал кейде тіпті патриархалды қатынастардың қалдықтарымен тығыз
байланысып ... ... ... ... өте ... ... феодалды қатынастар – ... жер ... ... ... ...... ... меншіктің дамып,
нығаюы негізінде феодализмнің жалпы заңдылықтарының ... ... ... ... ... алып ... ... және
оңтүстік сібірлік көшпелілерде жерге меншік жоқ ... ... ... жақсы көрінеді. Мысалы, Қазақ Хандығында ... ... ... ... ... ... ... меншік иелері
Шыңғыс хан тұқымынан шыққан хандар мен сұлтандар ... Ал ... ... ірі жер ... ... ... ... тарихтан мәлім.
Қазақ Хандықтарының құрылуымен хандар сұлтандар ... ... ... ... ... ... (шаруалар), яғни негізгі
өндірушілер өзінің жеке меншігінде малдары, дербес шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) төлеуге, ханға
қызмет етуге (мысалы, ханның әкімшілігі аппаратында және т.б.) өз атымен,
қару-жарағымен ханның ... ... ... ... ... ... қосымша төлемдер төлеуге міндетті болған. Көшпелі-қазақтар бұл
міндеттерді ханның немесе сұлтандардың ... ... ... және
ол өз малымен ешқайда бара алмағандықтан сол жермен тағдыры байланысты
болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... монополиялауы қатардағы
көшпелінің феодалдың қоныстарын пайдалануына, оған жеке ... ... ... ... Дәл осы ... ... шаруашылығы бар
қатардағы көшпелінің феодалға жұмыс ... ... ... ... ... ... әдістері мен жолдары дамыды.
Негізгі өндіріс құралы ретіндегі жерге монопольді меншіктің ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде көшпелілердегі малға ... ... да ... ... ... ... ... Бірақ малға меншік көшпелілердегі
феодализмнің негізі бола алмайды, оған малға ... ... ... ... өзі жеткілікті. Мал қатардағы көшпелінің жеке
меншігінде ... ... ... ... ... ... иесі болып, кедейленген
халықтарды қанағанымен феодалға айналмаған. Егер малды өндірістің негізгі
құралы және феодалдық меншіктің негізі деп ... онда ... ... феодалдық меншік пен жеке еңбекке негізделген өндірушінің жеке
меншігінің арасындағы айырмашылық жойылады. Онда біз ... ... ... ... ... ... негізі басқа халықтардағыдай
тек қана жерге ... ... ... ... ... меншіктің ерекшелігі, мұнда
жер сатылған жоқ және сатып алынған да жоқ. ... мал ... оған ... ... ... жоқ. Жерге меншіктің іс жүзіндегі
көрінісі – феодалдардың барлық жерлерге, ең ... ... ... ... билік етуі болды.
Көшпелілердегі жерге феодалдық меншіктің ерекшелігі – ол жерді қауымдық
пайдаланумен ... жоқ, ... ... ... ... халықтарда жеке-дара емес, қауым болып көшіп жүрген.
“Қазақ ССР тарихының” авторлары: “… ханы распоряжались общинной землей,
как своей ... по ... ... ... ее, ... ... старшинам и прочим феодалам”, – деп жазды [62, 250 ... ... ... ... пайдалану (авторлар оны қауымдық меншікпен
теңестіреді) ірі феодалдарға жерге өз ұйғарымы бойынша билік етуіне кедергі
болған жоқ. ... ... ханы ... ... ... ... билік ету
қажеттілігі пайда болғанда, ол ойланбастан өз атына ең жақсы жерден 40 ... ... ... еді де, ... және ... ... сұлтандардың
атына 700 мың десятина, өзінің інісі Меңлігерейге - 400 мың ... ... еді. ... ... 4500 мың десятина жер алынды. Сонымен қатар,
қалған 800 мың десятина жерді хан сұлтандарға, старшындарға, ... ... ... және т.б. ... жж. ... хан әртүрлі адамдарға
Ордада жер учаскелерін иеленуге 1517 акті берген еді [35, 238 б.]. ... ... ... (1917 ж.) ... ... ... ... қауымдық сипаты Қазақ елі Ресейге қосылғаннан кейін-ақ көрініс
тапты. Осы уақыттан бастап қазақтардағы жердің жоғарғы меншік иесі - ... ... ... ... ... ... ... жойып, хандар мен
сұлтандардың рента жинау құқығын жойды және ясак пен ... ... ... ... ... “Сібір қырғыздары жөніндегі Жарғыны”
бекітті. Осы Жарғы бойынша қазақ даласын округке, болысқа және ауылға ... ... ... Ал ... мен ... ... белгісі бойынша
құрылған еді. М. Сперанский ... ... ... ... ... күнделікті өмірде ұмыта бастаған рулық бөлінуді қайтадан ... оны ... ... ... ... ... ... сай
қолдануға тырысты. Қазақ елі Ресейге қосылғаннан кейін хандар ... ... ... ... ... ... Бұл жерлер қазақтарға
қауымдық пайдалану негізінде берілді. Бұл ... ... ... ... ... жоқ. ... айтсақ, бұрын барлық ... ... иесі хан ... енді ... орыс ... ... бірге бұл жағдайлар қазақ сұлтандарының жерге феодалдық меншігін
іс жүзінде жойған жоқ, өйткені заңды ... ... ... қазақ
феодалдарына онымен өзінің жер меншігін бүркемелеуге толық мүмкіндік ... жаңа ... ... олар ... ... пайдалану формасын сақтауда тікелей ... ... ... ... ... ... рулық дәстүрлерін қайта
көтеруде маңызды роль атқарды.
2.3 ... ... ... және ... ... ... ... өзіне тән
"мұралық" экзогамиясы бар патриархалды "генеалогиялық" ру сақталды. Ол
туыстығымен ғана емес, сондай-ақ ... ... және ... мүдделерімен
байланысқан адамдардан құралды. Феодалдық құрылыс ... ол ... роль ... ... руды ... ... Рудың құрамына кейде тегі
басқа адамдар да кіретін.
Отбасы бірнеше туыстас отбасылардан, тәуелді малшылардан, кедейленген
адамдардан және құлдардан ... ауыл ... ... Бай ... ...... шыққан балалардың, бәйбішенің ауылдарынан
құралатын ... де ... Бұл ... ... ауыл – ... ... отбасы шаруашылық тұрғыдан оқшауланған ... ... жоқ, ... ... байланысқан еді. Қазақ әдет-ғұрып құқығы туыстар
шеңберін жеті ... ... ... ... ... тәртіпте
анықтады. Экзогамиялық (экзогамия – бір рудың, тайпаның ішінде неке құруға
тыйым ... ... ... ... ... отбасылар шаруашылық және
қоғамдық бірлігін сақтады, бұл патронимиялық отбасы ішіндегі мүліктік және
өзге де дауларды билер соты ... ... ер адам ... әйел ... ... шектеулі
болды. Ер адамдар барлық мүлікке зиян келтірмей билік ететін. Ол ұл баласын
жазалай алатын, бірақ оны енші алу ... ... ... жоқ; қыз ... ... ... ... қылмысы үшін құн төлеуге міндетті болды.
Отбасы басшысының мүлікті басқа рудың ... ... ... құқығы
болған жоқ. Әдет-ғұрып құқығының нормалары отбасының және бүкіл ... ... ... ... ... ... Күйеуінің тірі
кезінде әйел де мүлікке билік ете алды, бірақ ол ... және ... ... зиян келтірмеуі тиіс еді. Жесір әйел балалары
кәмелеттік жасқа жеткенше және ... ... ... өмір сүрсе
ғана мүлікке билік ете алды.
Бәйбішенің құқықтық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... рұқсатымен, ол күйеуін тастап, төркініне кетіп
қалуға құқылы ... ... ... жас ... ғана ... жоқ. ... ... әдет-ғұрып құқығы тоқалдың құқықтарын шектеген жоқ, олар
моральдық тұрғыдан ғана ... ... ... ... тексіз
болатын. Дегенмен құқық және дәстүр екінші және одан ... ... ... ... отбасылардан шықса да қалың мал санын көбейтуді көздемейді.
Әдет-ғұрып құқығында балалардың құқықтық ... да ... ... құқығының нормалары екінші әйелдің (тоқалдың) және оның балаларының
мүліктік ... ... Ұл ... мен қыз ... заңды
балалардың, асырап алынғандардың және күңнен туған балалардың құқықтарының
айырмашылығы болды. Күйеуге шығып кеткен қыз ... мен ... ... ... ... ... келісімінсіз оны күйеуге беруге
құқылы болды; күйеуге шықпаған қыз бала ... ... ... ... ... ... болды. Әдет-ғұрып құқығында бөлініп ... ... ... ... ... ... қарады. Бөлініп шықпаған ұл бала
әкесінің еркіне тәуелді болды, ал ... ... ... ... ... ... соты қарады. Еншінің көлемі құқықпен шектелген жоқ. Негізгі
мұрагер – кенже баласы болды; ол – әкесінің үлкен ... ... ... ... ... ... мұрагері болды. Асырап алынған балалардың
құқықтары ... ... ... ... Басқа рудың баласы асырап
алынған болса, олар мүліктің бір бөлігіне ғана құқылы болды және өз ... кете ... ... ... ... ... деп ... (қалыңдықтың, күңнің,
жесірдің, күйеуі бар әйелдің) басқа ... ... ... ... ... Жесірдің әмеңгерден, күңнің қожайыннан, қалыңдықтың
өзіне құда ... ... ... ... ... болып есептелген жоқ.
Заңсыз балалардың құқықтары ... жоқ, ... ... ... ... олар
анасының руына (еліне) қосылды, бірақ халық тарапынан қабылданған жоқ. Құл
мен ерікті ... ... ... ерікті болып есептелді, бірақ өздерінің
әкесінің отбасына қызмет етуге ... ... яғни ... ... ... ... мен шөберелердің құқықтары да реттелді.
Ұл балалардан тараған немерелер мен шөберелер рудың ... ... ал қыз ... ... ... (жиендер) басқа рудың мүшелері
ретінде әкесінің мүлкіне құқығы болған жоқ.
Әдет-ғұрып құқығында көне тамырлық институты ... ...... ... ... ... бір-біріне дос болып табылатын және
бір-біріне көмек көрсетуге міндеттенетін тамырлық келісімін жасасатын. Бұл
келісім екі жақ бір-біріне құда ... ... ... ... ... ... ... соты құқықбұзушыны құн төлеуге көмектесуге
немесе сұраған затын – "қолқасын" беруді міндеттеуі мүмкін еді.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша неке – ... ... ... ... неке жасы ... ... Неке туралы келісім
ата-аналар арасында жасалды, егер қалыңдық немесе күйеу жігіт олардың ... ... ... кейде тіпті өлім жазасы қолданылды. Неке – ... ... ... ... ... ... деп есептелді. Қалыңдықтың
немесе күйеу жігіттің қайтыс болуы тараптардың ... ... жоқ. ... ... ... ... ... қалың-малы төленген
қалыңдық жігіт елінің жесірі ретінде оның туыстарының біріне ... ... ... Ал егер ... қайтыс болса, оның әпкесі немесе сіңілісі,
болмаса қыз руынан басқа бір қыз қалыңдық болатын. ... ... шарт ... ... мал ... ... ғана ... Әдет-
ғұрып нормалары жасау мүлкінің көлемін бекіткен жоқ, бірақ киіз үй, сәукеле
міндетті түрде жасаудың құрамына ... ... ... ... қалыңмал қазақтардың үйлену үшін
қалыңдықтың ата-анасына мал ретінде төленетін төлемақы.
Қалыңмалдың мөлшері ... ... Өте бай ... ... ... ірі
қара мал, орта дәрежедегілер 75-100 мал, одан төменгілер 20-40 ... үшін ... ... мал – 10 мал ... Сондай-ақ қалыңмалға "бас
жақсы" ретінде аса құнды заттар берілді. Бас жақсыға жақсы мылтық, сауыт,
дулыға, ... ... ... көз тартатын түйе берілетін. Көрсетілген
әр жақсы 5 ірі малға теңестірілетін [50, 15 б.].
Некені тоқтатуға әртүрлі себептер ... ... ... ... ... ... шөп салуы, еріне дұрыс қарамауы. Бірінші жағдайда ол
куәлардың ... ... тиіс ... ... ері өз ... ... болғанда және өзіне ұрып-соғып күн көрсетпеген жағдайда
некені тоқтату туралы мәселе қоя алады.
Сондай-ақ ерлі-зайыптылардың бірі қайтыс болғанда неке ... ... ері ... ... мен ... орнын, ат және шапан
беретін. Егер ері ... оның ... ... ... ... қалатын
және оған жасау мүлкі қайтарылатын.
Қазақ әдет-ғұрып құқығында әмеңгерлік институты өзіндік орны ... бірі ... ... Бұл ... бойынша жесір күйеуі қайтыс
болғаннан кейін бір жыл өткен соң әмеңгерлердің, яғни ... ... ... біріне күйеуге шыға алды. ... ... ... үлкен ағасына күйеуге шығатын, бірақ егер ол ... ... ... ... құн ... ... адамның балалары, мал-мүлкі әмеңгердің иелігіне көшетін.
Ал егер балалары жоқ болса, ... киіз ... және ... ... ал ... ... ... қалатын. Егер қайтыс болған адамның
туған ағайындары жоқ болса, жесір басқа туысына ... ... ... өте ... жағдайда ғана басқа біреуге шыға алатын, бірақ онда ол ... ... ... ... айырылатын, ал оның таңдаған күйеуі
әмеңгерге құн төлейтін. Әмеңгерлік институты қалыңмалға алынған қалыңдық
құда ... ... ... ... табылады, сондықтан жесір болғаннан кейін
ол өз тағдырына да, балаларына да, ... де ... ете ... ... ... бар және күйеуге шығудан бас тартқан жесір балалары
кәмелеттік жасқа жеткенше бар ... ... ... ... ... ... бойынша және мұра қалдырушының ұйғарымы
бойынша мұралық ... ... ... ... жоқ. ХІХ ... өз мүлкіне
билік етуге құқылы адамдардың рухани өсиеттері туралы деректер бар, бірақ
мұра ... ... ... ... ... ... мүліктің үштен бір бөлігін ғана өсиет бойынша қалдыра ... ... ... мал-мүлкіне балалары, ағайындары, ата-анасы, жақын туыстары,
сондай-ақ әйелдері ие болатын. Жесір мұраның 1/3 ... ал ... ... – ұл балалары алатын мүліктің жартысын алатын. Ұл балалары
жоқ болған жағдайда қыздардың, бөлініп шыққан және ... ... ... ... мен тоқалдан туған балалардың мұраға ие болуы,
дәстүрмен реттелді. ... жоқ ... ... ... ... ... ... оның ата-анасына қайтарылатын.
Ата мұрасы, яғни мұрагерлік бойынша алынған мүлік қалың мал, ... ... ... ... меншіктің сенімді формаларының бірі
болып есептелді.
Отбасылық меншік туралы айта отырып, мына бір ... ... ... В.Ф. ... ... ... ... мал сияқты объектіге
негізделе отырып меншік ... ... ... ... ... ... ... академик С.З. Зиманов келесідей мәселелерді көтерді.
Қазақстанда ... ... ... ... ... жоқ. ... орай
мұқтаждарға мал беру институттары (сауын, жүн беру, ... ... ... ... ... құрай алмады. В.Ф. Шахматовтың рулық көмек
институттарын ... ... ... ... емес мәжбүрлеу
формасына жатқызуға тырысулары сол кездің өзінде сын көтермейтін.
Келтірілген мәліметтер негізінде біз патриархалды ... ... ... ... ... отбасыларының жеке меншігіне
көшуін көруге болады. Бұл жеке меншіктің құрылуы бірнеше жолмен ... ... ... және ... енші деп мал ... ... ... балаларға енші бөліп беру, қыз балаларға жасау мүлкін беру, және мұралық
мүлікті бөлу. Ұл баласын ... тірі ... енші ... ... шығару
көшпенділерге тән әлеуметтік институт болды. Бұл отбасылық меншіктің жеке
шағын отбасылық меншікке ауысуын білдірді. Жеке ... ... ... отбасының барлық мүшелеріне қатысты болды.
Дегенмен, кейініректе де көшпелілердегі жеке-отбасылық меншіктің ... ... Бұл ... ... мен ... ... ... болып табылады. Қазақтарда кедей және орта ... ... ... ... ... өмір ... және ... ауылға өте
сирек келіп-кететін ағайынның меншігін ... ... ... ... ... ... ... құқықтары өте кең болды. Ол ... ... ... ... ... пайдаланамын десе де ерікті болатын.
Жиендердің өз ... ... ... немесе мүлкіне қатысты
құқығы да осындай болды. Жиеннің нағашыларының мүлкінен кез келген затты,
малды иемденіп алу ... ... да, ... да ... Бұл
дәстүрлер авункулапт принципіне негізделді. Қазақтарға қатысты деректерде:
баласының бөлек шаруашылыққа бөлініп шығуы орыс ... ... ... ... бөлініп шыққан отбасы мүліктің мызғымастығы
және өзара рулық ... ... ... Егер ... тату ... үйлері бөлек болғанымен малы ортақ пайдалануда қала ... ... ... ортақ малды пайдаланатын, кейде тіпті ... ... ... көшпенділерде жеке-отбасылық меншік толық үстемдік етсе де, онда
отбасылық-қауымдық меншіктің белгілері де болды, ... ... ... бір деңгейде шартты сипатта болды десек қателеспейміз деген ойдамыз
[49].
Көшпелілердегі меншік ... ... ... да, тарихи-
экономикалық тұрғыдан да зерттелгені белгілі. Кеңестік дәуірде 1950-ші
жылдар ортасында ... ... ... ... ... ... мен ... тарапынан кеңінен талқыланған еді
[50].
Малға жеке меншік өте ерте пайда болды. ... жеке ... ... ... ... ... бір жүйесі ретінде ... ... ... ... ... ... жеке ... те,
мұрагерлік те оқшауланған, ұсақ (моногамиялы) отбасы пайда болып, ... ... ... қоғамдық жағдайдың категориялары болып табылады.
Соңғы уақытқа дейін көшпелілердегі малға жеке меншікке қатысты ... ... ... қарастырылып келді. Сонымен қатар этнографиялық
деректер мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... көбірек септігін тигізеді. Сондай-ақ малға жеке-
отбасылық меншіктің қалыптасуының кейбір ... ... ... ... және өзге мүлікке меншіктің бастапқы қауымдық ... ... әсер ... ... ... ... ... айта кететін мәселе, ол “таза” күйінде
болмағандығын, меншіктің басқа түрлерімен, әсіресе ... ... ... ... жеке ... тығыз байланыста қатар өмір сүргенін атап
айтқан ... ... ... ... ... ... ықпал еткен
көшпелілердегі қоғамдық ұйымның нақты формасы – ұсақ ... ... ... ... ... ... ... Туыстас
отбасылар тобынан ... бұл ... ... ... оның
патриархалды отбасылық қауымының ыдырауы нәтижесі болып табылатындығын және
сонымен қатар туыстық байланыстар өте маңызды ... ... ... ... ... табылғандығын көруге болады [49].
Отбасылық-қауымдық (сонымен қатар жеке-отбасылық түрде де ... ... ... мал төлеу және жасау беруді жатқызуға болады.
Негізі қалың малды ... ... ... ... де, ол (мал) ... жеке ... ... Егер нақтырақ қарастыратын болсақ, қалың мал
төлеуге және оны ... ... ... ... жігіт пен
қалыңдықтың отбасы шеңберінен шығын кететін.
Осыған орай кейбір ... ... ... ... ... ... ... мал төлеуде оның руластары, әсіресе әкесі
жағынан жақын туыстары ... ал ... ... ... ... туыстары бірігіп төлейтін [50]. Л.П. Потаповтың ауызша берген
мәлімдемесіне сәйкес, тувалықтарда да туыстар қалың мал ... ... ... ... ... ... делінген: “… по обычаю, в уплате
калыма должны помагать жениху его родственники”. Бұл ... ... де ... [49, 2 б.] және бұл ... дәрігер Ф. Поярковтың
да мәліметтері куәлік етеді: “Если же останется бездетная, молодая вдова,
то ее ... в жены к себе один из ... или ... мужа ... со
всем скарбом и скотом, скот же делится между родственниками… т.к. в ... за ... все ... ... [35, 251 б.] ... ... және оның жақын туыстары түгел жиналып қалың мал төлеудегі өздерінің
материалды қатыстылығының көлемін анықтап алатын. Қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... П.Е. Маковецкий де
былай деп жазған еді: “В уплате калыма ... ... не один ... туда вносят свою лепту и сваты жениха, и участие их ... чем ... ... от отца ... ... [49]. ... өзге де ... жазған еді.
Сондай-ақ мысалы, түркмендерде де ру мүшелері – ... ... ... ... ... ... да ... жігітке қалыңмал
төлеуге тек оның жақын туыстары ғана ... оның алыс ... да, ... ... ... анасының туыстары көмектескен [63].
Н.А. Кисляков та өзінің осы аттас ... ... деп ... еді: ... ... у всех народов, практиковавших этот обычай, являлось делом не
только узкого круга ... и ... ... ... в ... и более широкий круг лиц, отказывавших помощь в ... ... 248-249 ... деректерге қарап, сондай-ақ арнайы зерттеулерге қарап, құрамына
күйеу жігіттің де отбасы кіретін дәл отбасылық-туыстық топ ... ... ... қатысты шығындарды көтеруі тиіс болады. Демек, қалың мал
төлеуді жүзеге ... ... ... өзі меншіктің бұл
категориясының ұжымдық сипатын суреттеді.
Қалың малдың бұдан кейінгі тағдыры да айтарлықтай. ... ... осы ... ... ... ... бір жағынан қалыңдықтың жасауын
дайындауға кетеді де, екінші жағынан жасау дайындау және қалыңдықтың өзге
де ... ... туыс ... ... ... ... алынған қалың малға қалыңдықтың туыстарының құқықтары туралы
дәйекті деректер И. Аничковтың (ХІХ ғ. ... ... ... ... өзге де қазақтар ... өмір ... ... еткен орыс
зерттеушілері, чиновниктері, ... ... ... ... ... тувалықтарда болған әдет-ғұрыптар тіптен
қызық. Қалыңдықтың ата-анасына күйеу ... ... ... мал оның
туыстарының барлығы үшін ортақ болып есептелді, және қалыңдықтың ... ... ... ... ... 3/2 ... дейін жақын
туыстарымен бөліскен. Сондықтан, малға ие болған ... адам ... ... ... ... ... және ол ... кейін қалыңдық
күйеуінің үйіне барғанда оның ... жеке ... ... [49, ... ... ... әдет-ғұрып тән болған: қалыңдықтың әкесінің
туыстары күйеу жігіттің ... ... ... ... жолдан күтіп тұрып, бір
бөлігін өзіне бөліп алып кететін болған. Бұл ұрлық ... ... ... және сол мал ... алушыларда (қыздың әкесінің
туыстарында) қала берген. Бұл ... ... ... ... ... ... өз құқығын іс жүзінде жүзеге ... ... ... мал тек қана ... ... ... ғана ... сонымен
қатар оның барлық жақын туыстарының (рудың) меншігіне айналған.
Жасау да қалың мал сияқты тек сырт ... ғана жеке ... ... ... көрінуі мүмкін. Шын мәнінде ол да отбасылық-топтық (рулық)
меншіктен отбасылық меншікке, кейін тіпті жеке ... ... ... ... тереңірек түсіну үшін жасау ұғымының ... ... ... ... алтайлықтарда жасауды индье деп, хақастарда инджі деп, ... деп, ... ... деп атаған. Бірақ сол алтайлықтар мен
қырғыздарда жасауды білдіретін сеп термині де бар, және ... де ... ... ... ... ... ... құрал-жабдықтарды
есептеген. Бірақ монғолдың инж мал дегені – ... ... мал ... ... ... ... – онч деп ... қалыңдықтың
жеке меншігін құрайтын оның ата-анасы бөліп берген мүлкіне әртүрлі малдар,
киім-кешек, құрал-жабдық және т.б. кіретін.
Ұзатылатын қызға ... ... ... оның ... ... ... ... ажырата білу керектігі анық. Енші негізінен малдан
құралған да, ал ... ... ... ... мініп келетін ат пен жасауы
тиелген түйені қоспағанда жеке шаруашылық құру үшін қажетті ... ... үйде ... ... ... да, ... да қыз өз ... кейін бір, кейде тіпті үш жылдан соң тұңғыш ... ... өз ... ... ... ... бір-ақ алатын. Кейбір
деректерге ... ... бұл ... де қазақтар заттармен емес,
малмен берген.
Еншінің де, жасаудың да ... мен ... ... үшін ... ... туралы зерттеулері аса құнды құжат ... ... 129 б.]. Яғни ... ... ... күйеуінің үйіне киіз
үйден, оның ... ... жеке ... және біршама
әртүрлі малдан құралған мүлік (ончу) әкелген. Дәл осы ... ... ... ... үйіне алып келетін мүліктің ең ерте,
бөлшектенбеген формасы көрінеді. Ал ... ... ... бұл ... ... және енші (әкесінің мүлкінен үлес) делініп бөлу бірден көзге
түседі. Қалыңдықтың мұндай бөлінбеген мүлкі (сондай-ақ ... да) ... ... ... ... ... түпкілікті жауап береді. Мүлікті
дайындауға қалыңдықтың ата-анасынан басқа ... ... да ... ... Олар жаңа ... ... киіз үй ... оның құрал
жабдықтарымен қамтамасыз еткен, біршама мал бөліп ... ... ... ... ... туыстары дәстүр бойынша оған елеулі сыйлықтар беруі
тиіс болған. Мысалы, қалыңдықтың әпкесінің күйеуі ... ат ... ... ... ... (ончты) “жинау” ұжымдық сипатта ... да ... ... адамға туыстары көмектесетін (ол көмек
қосымша деп аталған). Ол ... ... ... ал ... ... да ... күйеу жігіт жағының туыстары өз құқығы барын білдірген. Бұл ... ... ... материалдар мен қазақтарға қатысты кейбір
деректер куәландырады. Мысалы, Маковецкийдің айтуынша, күйеу ... ... ... ... еншіден кез келген затты алуға құқылы; ал А.И. ... жеке ... ... ... ... еншіден “сараң
туыстар (күйеу жігіттің туыстары) өздеріне ұнағанын ... ... ... ... жасауы мен еншісіне әйелдің өзінің қандай құқықтары болды?
Қазақтарда да, ... да егер ... ... ... енші ... ... бөлінбейтін меншігі болған да, ал егер үйленген баласы өз отбасынан
бөлініп шықпаған болса, енші ... ... ... ... Егер ... кететін болса, әкелген еншісі өзіне қайтарылмайтын. Тек кейбір
жағдайларда ғана қазақтарда күйеуі әйелімен ажырасқанда оған мінетін ... және ... бір ... ал ... ... ... ... Дегенмен де бірқатар жанама деректер бір ... ... ... құқықтарының едәуір көп болғандығын мәлімдейді. Қазақтарда еншінің
кейбір бөліктері әйелдің тек ... ғана жеке ... ... ... егер ... ... болса (егер балалары болмаса) күйеуі оның
туыстарына киіз үйді, оның сәукелесін, ... ... атын ... теңдеп жүк артқан түйесінің бірін қайтаруы тиіс болған. Жаңа түскен
келін өзінің өкіл әкесіне өз еншісінен ... ... Оның ... ... етіп ... ... әйел ... өз еншісіндегі ең жақсы затты
беруі керек.
Қырғыздарда қыз бала 10 ... ... ... және өз жылқысына, үйіне
керек ... ... ... ... ... ... дәл осы
заттарды әйелдің жеке мүлкі, ... ... ... ... архивтік құжат куәландырады: ажырасқан жағдайда, егер күйеуі
кінәлі болса, оған қайтарылған ... ... ... әйелге киім-кешек
және ерттеулі аты беріледі.
Бірақ қырғыздарда ... ... ... ... ... жоқ. Бұл
бөлік әйелдің меншігі болып табылды да, және егер әйел ... жоқ ... және өз ... ... ... оны ... ... болды.
Тувалықтарда да әйел ажырасқан жағдайда ... ... ... әкелген
ончуды алып, ата-анасының аалына ... ... ... ... Бұл мүлікке әйелдің жеке меншігі мүлікті кез келген бөлу, қайта
бөлу кезінде дәстүр ... ... Ончу ... ... ... ... малына қосылатын және ерлі-зайыптылар ұзақ уақыт бойына өз малын
“таныса да” ... ... ... ортақ болды. Іс жүзінде ... “өз ... ... тек ... ... ... дау ... маңызды болған. Сондай-ақ тубаларларда да (солтүстік алтайлықтарда)
әйелдің өз күйеуінің үйіне әкелген мүлікті (күнделікті қажетті заттар, ыдыс-
аяқ, ... ... ... ... – бүкіл отбасы пайдаланған,
бірақ ... ... дәл осы ... әйеліне қайтарылған, әйел қайтыс
болған соң оны жақын туыстары: туған ... ... және т.б. ... 171 ... ... ... да, ұлдың да жеке мүлкінің құрылу әдісі туралы
мәселе де ерекше тоқталып ... ... ... Ш.Ш. ... ... баласын сүндетке отырғызғанда оның меншігіне аздаған мал бөліп
берген, ол баланың еншісін құраған. ... ... ... ... ... ... ... өз үлесін талап етуге құқылы болды. С.Е. ... ... ... ... ... таңба басқан. А.Т. Тагирджановтың
ауызша мәліметіне қарағанда ... ... да ... ... енші ... ретінде сыйға беретін. Бұл тувалықтарда да кездеседі.
Егер жаңа туған балаға туыстарының бірі мал сыйласа ол ... ... ... ол ... баланың меншік құқығында болды. Эрзин ... ... кез ... адамның ончу немесе онч-сы туылған
уақыттан бастап пайда болған, яғни бала жаңа ... ... ... ... ... ... (әдетте бұл балаға ат қойғанда, бірінші рет
шашын алғанда, және т.б ... ... ... ... ... ... ... жиналған барлық мал және оның өсімі олардың еншісін (ончу)
құраған.
Келтірілген мәліметтер көшпелілерде жеке меншіктің қалыптасуының ... ... ашып ... қана ... сонымен қатар тувалықтардың
мысалынан көрінгендей, жеке меншіктің қалыптасуындағы туыстардың маңызды
роль ... ... ... ... ... ... мәселені қозғамай, қазақтар ... дәл ... атқа ие ... ... ... институтқа тоқтай
кету қажет. Яғни ... ... жеке ... ... ... ... көбінесе малымен бөлініп шығуы. Ал әкесі қайтыс болғаннан кейін
қалып, бөлінетін ... ... ... ... үшін араб тілінен енген ерекше
терминдер болған (қазақта – ата мұрасы; ... - ... ... мырас,
мұрап).
Балаға отбасылық мүліктен енші беру қазақтарда да, қырғыздарда да
салтанатты ... ... ... бұл жағдайда жеке шаруашылыққа
бөлінетін ... ... ... ... мен ... ... Бұл ... немеурін деп аталған. Алтайлықтарда да баласы үйленгеннен кейін әкесі
оған барлық туыстардың қатысуымен жаңа киіз үй ... ... ... айдалып әкелінген малды күйеу жігіттің ... ... ... ... ... жігіт тойдан кейін ата-анасының үйіне барып,
хуув (монғ. Хувь – ... ... ... Бұл тойдың ерікті сыйы емес, әдет-
ғұрыппен заңдастырылған дербес шаруашылық құру үшін ... ... ... Бұл ... ... жеке ... ... Б.Я. Владимирцов
ортағасырлық монғолдар туралы “сыновьям, очевидно, женатым, отцы еще при
жизни выделяли долю своего достояния ... ... – деп ... ... жеке ... ... бұл категориясын қалыптастыруда әсіресе
әкесі жағының туыстары қатысқан.
Сонымен бірге қырғыздарда энчи терминінің тағы бір ... да айта кету ... ... ... оның бір ... (рудың)
орналасқан территориясын да энчи деп атаған. Энчи ретінде жаздық жайылымдар
да бөліне алған. Өткен заман ... бұл ... ... мәліметтерде
келтірілетін ортағасырлардағы көшпелілердегі кейбір ... ... ... бар ... айтуға болады. Бұл инджу,
немесе инджи екі ... ... ... ... ... ... ретінде бөлініп берілетін
адамдар;
2) Хандық рудың мүшелеріне бөлінетін үлестік жер (удел) [52, ... ... ... тірі ... үш ... ұлын енші ... ... бөліп
шығарған, ал Үгедей Мәуереннахрды ағасы Шағатайға бөліп берген [65, 81 б.].
Қырғыздардың аты ... ... ... ... бірі ... ...... ірі қырғыз тайпалары Богорстон, Койлон ... енші ... ... ... ... ... ... берген еді. Оларды ұлыс ретінде қарастыруға да
болады. ... ... ... ... ... ... ... категорияларының дамуының тек соңғы кезеңі ғана болып
табылады.
Келтірілген деректердің ... ... ... ... (кейін – отбасылық-туыстық топтар деп атай береміз) ұжымдық
меншігінен жекелеген отбасылардың жеке меншігіне көшуін ... ... ... меншіктің қалыптасуы бірнеше жолмен болатын: балаларға және жаңа туған
нәрестелерге мал беру, ортақ отбасылық ... енші ... ... ... ... ... ... тән болған әлеуметтік институт –
әкесінің тірі күнінде баласына енші ... ... ... ... ... қауымның меншігінің жеке, кіші-гірім отбасының жеке меншігіне
ауысуын білдірді. Жеке-отбасылық ... ... ... тек ... ғана ... болған жоқ, ол сондай-ақ ... де ... және ... жеке ... ... ең ерте кезеңінің көрінісін
көруге болады.
Бірақ кейінірек көшпелілердегі ... ... ... ... Қазақтарда кедейленген және орта жағдайдағы малшылар
арасында ортақ отбасылық мүлікте меншігі бар бірақ ... өмір ... ... ... келетін ағайынды кездестіруге болады. ... ... ... ... ... да ... қажет болғанда мүлкінен алу құқығы да
кең тараған. Ол өз ... ... кез ... затты алып, оны қанша
болса да пайдаланған. Сонымен қатар жиендердің өз нағашыларына ... ... ... ... немесе өз бетінше малын айдап әкетуге ... ... айта ... жөн. ... ... ... бұл ... айтқанда бұл дәстүр қырғыздарда да, алтайлықтарда да болған.
Егер туыстар ынтымақтастықта өмір сүрсе, олардың киіз үйлері бөлек болса
да, 5-6 жыл бойы малы ... ... ... ... ... ... әкесі
сұрамай-ақ алып, оны сатып жіберуге де құқылы болатын. ... бұл ... ... ... ... ... ... бола отырып, ол
сонымен қатар отбасылық-топтық ... ... ... өмір ... ... жоқ, ол өзі де ... бір ... шартты сипатта болды.
2.4 Жеке меншік
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әдет құқығында жеке меншіктің болғандығы
туралы да деректер бар. ... аң ... ... ... ... ... кінәлі адам айыпқа құл беретін. Жалпы алғанда, қазақ әдет-ғұрып
құқығында жеке ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Мысалы, барымта институты сот шешімін немесе ... ... өзге де ... ... іске асыруды қамтамасыз етудің әдісі
(құралы) ретінде пайда болған. Барымта кінәлінің, оның ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Бірақ барымта заңды
болуы тиіс. Яғни ол үш ... ... ... керек: 1) бидің немесе билер
сотының шешімі бойынша жүргізілуі тиіс; 2) ... ... ... ... ... жауапкерге, оның ауылының ақсақалдарына ашық
мәлімдеуі тиіс; 3) айдалып әкелетін мал саны ... ... ... ... ... ... ... адамның заңды әрекеті ретінде
бағаланатын және ... ... ... ... Ал ... тонаушылық, талан-тараж ретінде ... ... ... Егер жоғарыда айтылған барымтаның заңды негізділігі туралы
талаптар сақталмаса да барымта ... ... ... сот ... ... ... әдісі ретінде ғана емес, сондай-
ақ басқа жолмен келісімге келу мүмкін болмаған жағдайда ... ... ... рет мал айдап әкетілген күрделі, үлкен дауларда, олардың
заңдылығын анықтау қиын болғандықтан ... соты ... ... ... (салауат), келісімге келтіруге тырысатын.
Қазақтардың саяси тарихында барымта институты ерекше орын алады. Барымта
феодалдық талас-тартыстар, ... ... және ... ... ... ... Барымтаны патша өкіметі қылмыс ... бұл ... ... төңкерісінен кейін ғана жойылған
болатын. Барымта және оның ерекшеліктері ғылымда аз ... ... ... ... ... мүддесін қанағаттандыру үшін
біреудің мүлкін, әсіресе малын айдап әкету. Бұл ... сот ... ... ... ... талаптар болған жағдайда қолданылатын.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының ... ... ... ... ... белгілер көрсетілген. Біріншіден, бұл әрекеттің
заңдылығы. Өз құқықтарын қорғау үшін ... ... ... өзін және ... ... ... адамдар ретінде халық сыйлайтын [65, 82 б.].
Тәуке ханның заңдары бойынша егер айыпталушы сот үкімін ... егер ауыл ... істі ... бас ... және ... ... жәбірленушінің барымта жасау құқығы пайда болды.
Бұл жағдайда, А. Левшин жазғандай: ... ... ... с ... старейшины, произвесть баранту, т.е. с родственниками или ближайшими
своими соседями ехать в аул ответчика и ... ... к себе скот его; ... ... должен объявить о том своему ... ... ... ... ... ... было иску” [65, 83 б.].
Гродеков мал айдап әкетуді барымта деп ... ... одан да көп ... 1) ол күндіз емес, түнде ... ... 2) ... деп ... 3) ... зиянның (ұрлық, кісі өлімі, ... ... ... алу, ... т.б.) ... толтыру мақсатында жасалуы
тиіс; 4) ... ... ... орындатқызбаса [34, 13 б.]. Қазақ
мемлекеттілігін нығайту кезеңінде Тәукенің ... С.Л. Фукс ... ... ... элементов произвола, регулированием
ее и превращением ее в ... ... ... ... [39, 53 ... ... ... ҚҰҚЫҒЫ БОЙЫНША МЕНШІК САЛАЛАРЫ (НЫСАНДАРЫ) ЖӘНЕ ОНЫ
ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Меншік қатынастары нысандарының ... ... ... ... ... өте көп еңбек еткен белгілі ғалым
Н. Рулан дәстүрлі (әдеттік) құқықта: ... ... ... по ... некоторые виды имущества принадлежат отдельным ... ... ... обмениваться, другие тесно связаны с личностью своего
владельца, определяют его функции и не ... ... ... ... виды ... различаются по их предназначению: одни из них могут
свободно циркулировать, ... как ... ... ... за пределы владеющей
ими группы только в четко определенных обязательствах и ...... ... "родовым" имуществом и не может выйти за пределы владения
родовой группы). С ... ... ... ... ... ... ... происходит в результате перехода индивидуума из ... ... в ... ... в ... с чем он ... свою личность:
военнопленный; приданое к свадьбе или выкуп за ... ... союз ... двумя семьями, но они являются ... ... ... ... женщину", – деп жазған болатын [48,
7 б.].
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, меншік объектілері деп – ... ... ... ... қолданылатын еңбек құрал-
жабдықтарының, өнімдерінің жиынтығы болып табылады [66, 13 ... ... біз ... ... ... ... (мал, ... жер) ерекшеліктеріне талдау жасап көрелік.
Көшпенділердегі өндіріс құралдарына меншік қатынастарына баға ... бір ... ... бар, ол – жерге ... ... ... ... ... бір ... қарастырып отырған кезеңде ... ... ... ... ... ... түрі малға
жеке меншік қатынастарымен ... ... ... қанаушылық меншік болған дейді (академик С.З. ... ... ... ... ... ... ... ұстанады. Олардың пікірі бойынша, көшпелі қоғамдарға пайдаланылатын
жайылымдық кеңістіктерге қанаушылық емес қауымдық меншік қана ... ... ... өндіріс құралдарына меншік формалары
туралы екі негізгі қарама-қарсы концепциялардың таласы кезінде, ... ... ... материалды өндіріс жағдайында ... ... ... шаруашылық формалары жерді пайдаланудың көшпелі
қоғамдарда жерге меншіктің (жеке, феодалдық) нақты және ... ... және ... ... ... ... ... жерге
қатысты қанаудың нақты формаларының пайда болу мүмкіндігін жойған қауымдық
жер пайдалану мен жер иелену ... кең ... ... ... ... алға тартты.
Бұл пікірді ұстанып, дамытқан С.Е. Толыбеков, В.Ф. ... ... К.И. ... және ... ... С.Е. Толыбеков: "Көшпелі мал ... ... мен ... ... өмір салты малға жеке
меншікпен қатар жерді қауымдық ... ... ... – деп жазды.
Көшпелі қазақ қауымы хандықтың ... ... көшу ... яғни ... мен рулардың арасында бөлініс болған жоқ [67, 39 б.].
В.Ф. Шахматов та осындай пікірді ... Ол: ... мал ... жерге меншік рудың, тайпаның, қауымның меншігі ретінде ғана баяу
қалыптасты, себебі көшпелі мал ... өзі ... ... ... ... ... жерлердің болуын меңзеді. Көшпелі
мал шаруашылығы мен жайылымдарға жеке ... ... ... ... категориялар болған еді. Себебі тарих көшпелі мал ... жеке ... ... болғанда аяқталды", – дейді [68, 21 б.].
Осы көзқарастардың негізінде авторлар қазақтардың ... ... ... жағдайлары бойынша жерге меншіктің ... ... ... ... ... малшыларда пайдаланылатын
жайылымдық жерлерге тек қана қауымдық меншік үстемдік ... ... ... ... көшпелілердегі жер қатынастарының құқықтық формаларына
(жайылымдарды иелену, пайдалану және билік ету) ... ... ... ... ... ... ... қалдырады [64].
Дегенмен, мысалы М.З. Цинманның пікірінше, ... ... ... біз ... ... ... және ... алуға негіз болатын
жерге нақты феодалдық меншік ... ... ... ... әлі күнге дейін нақты емес. Зерттеушілердің біраз бөлігі (сондай-
ақ Цинман да) рентаны рулық ... ... ... ... Ал
зерттеушілердің екінші тобы бұған үзілді-кесілді қарсы.
Ал меншік құқығы туралы айтсақ, дәстүрлі ... ... жер ... рулық меншік объектісі болып табылады.
Ал құқықтық мағынада жерге меншік ... ... ... ең алдымен
келесідей мәселелерге тоқталайық.
Дәстүрлі қоғамдарда қазіргі ... ... ... ... деп
атаудың мәні жоқ: жер жылжитын да, жылжымайтын да мүлік емес, ... ... ролі ... басқа. Дәстүрлі қоғам жердің экономикалық құндылығын
жоққа шығармайды, бірақ, ол құндылық капитализм ... ... ... Жердің берілмейтіндігі принципін бекіте отырып,
дәстүрлі қоғам бірінші ... оның ... емес ... ... ... құқық рудың өз ішінде ұрпақтан ұрпаққа қалып отырады. Дәстүрлі қоғам
құқық субъектісінің қоғамдық-саяси статусын ... ... ... ... ... ... формалды-құқықтық тұрғыдан мойындаудан
басқа бірқатар ерекшеліктер де болды. ... С.М. ...... энчи имел еще и ... значения. Территорию расселения племени, рода
его подразделения называли энчи. Зависимые племена, также как и ... ... ... тоже ... ... в ... В ... энчи
могли выделяться и летние пастбища. Эти ... ... ... ... быть поставлены в прямую связь с некоторыми ... ... ... о ... ... письменные
источники. Это инджу или инджи, ... ... ... ... 1) ... владетелями улусов в приданое за ... 2) ... ... ... рода [52, 535-577 б.]. Так, ... еще при
жизни выделил своих трех старших ... ... ... из них удел
(инджу), т.е. определенное ... ... орд ... и ... ... содержания пространство (юрт), а Угедей передал ... ... ... в ... ... [50, 15 б.]. Один из ... ... Тагай, выделил своим сыновьям – будущим родоначальникам ... ... ... ... и Джидигеру в качестве энчи крупные
территории в пределах ... ... ... ... не ... ... рода уделы”, – деп жазған еді [69, 65 б.].
Ал енді меншік объектілеріне жеке-жеке тоқталсақ.
Мал – меншік құқығының объектісі. Жоғарыда ... ... ... ... ... мүліктік, яғни таптық бөліністің негізі
ретінде қарастырады.
Қазақтар күнделікті тұрмыста "мал-мүлік" деген сөз ... ... ... ... мал ерекше орында болған. Малға ... ...... ... Мал ... басқа зат ұрлаудан ауыр қылмыс
болып есептелді. Мал негізінен отбасылық, жеке меншік объектісі болды.
Соңғы уақыттарға дейін көшпенділердегі ... жеке ... ... көбінесе жалпы формада қарастырылып келді. Сонымен қатар,
этнографиялық ... ... ... жеке-отбасылық меншік
түсінігін ашуға нақтырақ болу үшін, оның қалыптасуының кейбір кезеңдерін
көруге, өзінің ... ... ... ... ... ... ... көшпендінің малға және мүлікке меншігінің болғандығын
анықтауға септігін тигізеді.
Жеке мүліктің қалыптасу әдісі туралы мәселе ерекше ... ... ... ... бала туылғанда, тұсауы кесілгенде, сүндетке
отырғанда туыстары оған мал ... Оны енші ... Ол ... ... ... Және ол енші ... ... болған соң, мұраны бөлу
кезінде мұралық мал-мүліктің құрамына кірмейтін. Сондықтан ол ... малы ... да, ... ... ... тең ... ... осындай жолмен, яғни өмірінің ерекше кезеңдерінде туыстарынан енші
деп берілген малдар оның ... ... ... ... ... ... ... Ал бала кәмелеттік жасқа жетіп, үйленгенде немесе
тұрмысқа ... сол ... алып ... ... ... ... ... қырғыздарда да, татарларда да, тувалықтарда да, яғни ... ... біз ... жеке ... ... болу жолдарының бірін ғана
емес, ондағы туыстардың ролін де көреміз.
Бұл орайда ... ... ... ... ... қазақтар мен
қырғыздарда дәл осындай атпен (енші, ... ... тағы бір ... ... ... Бұл ... ... бөлек шаруашылық құрғанда,
әкесі отбасылық меншіктен енші беріп бөліп шығаратын. Ол енші көбінесе мал
түрінде болады. Ал ... ... ... ... қалған және бөлініске
түсетін мүлік, яғни мұралық мүлік үшін ата мұрасы деген ... ... ... ... енші ... беріп, бөлек шаруашылық құру
қазақтар мен ... ... ... ретінде өтетін. Оған көбінесе
ағайындар балаға мал, мүлік беріп, қатысатын болған. Бұл дәстүр қазақтарда
немеурін деп ... Ал ... ... ... ... әкесі барлық
ағайындармен бірге оған жаңа киіз үй ... ... ... ... ... жаңа ... яғни ... малына қосатын.
Ортақ шаруашылықтағы малды енді ерлі-зайыптылар ортақ пайдаланды. ... өз ... ... ... "менікі" деп бөлмейтін. Мұндай
бөлініс тараптардың ... ... ... ... ... мәселе
қозғалғанда ғана маңызды болған.
Меншік құқығының келесі объектісі – құлдар. ... ... де ... ерекшеліктері болды. Ең алдымен, құлдар – әскери
жорықтар нәтижесінде тұтқынға түскен адамдар ... ... ... көшпелі монғолдар туралы еңбегінде ... ...... ... ... ... болмайтындығын жазған
болатын. Бұл орайда Б.Я. Владимирцов құлдардың қатарын тек әскери тұтқындар
ғана емес, күшті ... ... ... әлсіз тайпалар (унаган-богол) ... ... ... бұл пікірін бірқатар зерттеушілер, олардың
қатарында Л.Н. Гумилев та қолданған болатын. Б.Я. Владимирцовтың және ... ... ... жеке ... ... және
құқықтық тұрғыдан кемшілік көрген жоқ. Сондай-ақ ... ... ... таптық қатынастардың қалыптасу жағдайында ... ... ... ... ... ... тұтқын болатын. Яғни қазақ қазаққа
қалай құл болмаса, монғолға да солай құл болған жоқ.
Көшпенділерде ... ... ... ... ... ... бізде
өндіргіш күштердің деңгейі төмен болды және сауда, тіпті айырбас сауданың
өзі ... ... ... ... ... ... берген
жоқ.
Көне араб, түрік, қытай жазбалары туралы ... құл ... ... адам, бодан деген мағынада аударылады. Бұл ... Л.Н. ... ... Б.Я. ... ... ... Бұл жөнінде Орхон
жазбаларының кейбір тексттерінде ... ... ... ... они ... ... ... мужским потомством и "кулынями" своим чистым женским
потомством" [69, 65 б.], – ... ... бұл ... ... ... қараған далада өмір сүрді және Тан империясының қытайлықтарына
қарағанда біршама жеңілдіктерді иеленген; әрі ... ... ... дәрежелерге де жеткен яғни олар ... бір ... ... ... елге ... болған, бірақ әлеуметтік
қанауға ұшырамаған. Яғни "құл" ұғымының негізгі мазмұны – ... ... [70, 65 ... ... ... ХІХ ... дейін сақталды. Бірақ кейінгі түркілер
өзіне тән құлдар саудасы бар мұсылман мәдениетінің жүйесіне қосылғандықтан,
"құл" термині ... ... ... ... да ... ... ... пікірінше, VІ-VІІІ ғасырларда құлдарды ... ... ... ... ... өз ... алып ... белгілі бір
жерлерге орналастырып, олардан салық жинап отырған. Сондай-ақ әйелдер ... ... ... ... ... Рим империясындағы
колондарға ұқсайды, бірақ біздің қолданатын мағынада "құл" ... ... С.П. ... ежелгі түркілердің бірнеше аймаққа орналастырылған
тәуелді тұтқындары ... және ... ... жер ... ... ... ... төлегендігін жазды. Шын мәнінде бұл жаңа
тәуелділер еді.
Қазақ ... ... ... ... көбінесе үй
шаруашылығында пайдаланылды. Бірақ ... ... ... ... ... роль ... құлдарға меншік кең тараған және ХІХ ғасырға дейін
болған. Қазақ феодалдары құлдарды Орта ... ... ... өте
жоғары бағаға сата алатын, бірақ көшпелі шаруашылық жағдайында жұмыс ... ... ... те ... жоқ. ... сату XVІІІ ... ... Орта Азиямен шектескен жерлерінде жақсы дамыды.
"Үй шаруашылығындағы" құлдық ... тағы бір ... ... ... ... бола отырып, бұл жағдайдан, яғни ... ... ... ... ... ... ... еріктілер мен
құлдар өзара үйленген жағдайда, құлды төртінші ұрпағында ... ... ... және ... революцияға дейінгі Қазақстандағы құлдарға меншік көбінесе ... ... ... ... жылғы Жарғыға сәйкес Қазақстанда құлдыққа тура ... ... ... ... ... жаңа ... сатып алуға, сыйға
беруге, айырбас негізінде алуға тыйым салынды. Ал бұрынғы құлдар ... ғана ... ... ... ... соң ... құлдықты жою
негізінен аяқталған болатын.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей малға және өзге ... ... ... ... ... ... жеке және ... меншікте болғандығын
және біріншісінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... және мүлікке меншік
Қазақ әдет-ғұрып құқығы – жазылмаған құқық. Ол ... ... ... мен ... ... материалды және процессуалды
ережелер мен көптеген қысқа да нұсқа, оңай есте ... ... ... ... ... өмірлік жағдайларға қолдану үшін
логикалық талдау, түсіндіру ... ... ... ... ... жүйе жазылған заңмен салыстырғанда күрделі емес,
дамыған және ... мен ... ... ... болып көрінеді. Бұл
заңды да. Әдет-ғұрып құқығы тарихи тұрғыдан ... ... ... ерте ... ... және ол реттейтін қоғамдық-саяси қатынастар да
онша дамымағандығымен сипатталады.
Қазақ ... ... ... ... ... оның келесідей
ерекшеліктерін бөліп көрсетуге болады:
а) нормалардың көпшілігінде феодалдық ... ... ... яғни ... қоғамдық қатынастардың, қоғамдық-рулық құрылыс
элеметтерінің көрініс табуы;
б) “халықтық”, демократиялық институттардың, нормалардың басқа ... ... ... ... көлемде болуы;
в) мүліктік жауапкершілік, неке және отбасы қатынастарының нормативтік
және дәлме-дәл реттелуі;
г) қазақ ... ... ... ... ... аз
және шектеулі әсері.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіне меншік құқығы да кіреді. Қазақ әдет-
ғұрып құқығы жүйесіндегі меншік құқығы ... ... Олар ... ... ... меншік болып табылады. Осылардың ішінде малға
меншік құқығына ... ... ... ... құқығының қауымдық,
отбасылық, жеке меншік формаларын қарастырсақ.
Қазақтарда жайылымдарға жеке ... ... ХІХ ... ... енді ... ... болды десек, малға жеке меншік
қазақтарда басқа халықтардағыдай өте ... ... ... ... ... ... ... халқының негізін құраған көшпелі тайпалар ... мен ... ... отырған патриархалды-рулық болмыста өмір
сүрген жеке меншік иелерінің қоғамын құраған болатын. XV-XVІ ғасырлардағы
қазақ қоғамының бүкіл ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы, яғни ауқатты малшылардың пайда
болуы осы ... ... ... жеке ... ... көрсетеді.
Қазақтардың патриархалды-феодалды қоғамында мал жеке меншіктің негізгі
объектісі, таптық үстемдіктің негізі ... Бұл ... ... да ... ... ... ... малды “дәулет”,
“байлық” деп өзге ... ... ... ... ... қазақта “мал-
мүлік” деген ұғым бар. Яғни қазақтар байлықтың, дүниенің өзін осылай бөліп
қарастырған.
Енді малға қауымдық меншік туралы ... ... ... феодалдық Қазақстанда жерлердің қандай
формада иеленгендігі туралы мәлімет жоқ. Тек жерді қауымдық пайдалану ... ... Осы ... ... ... ... ... қауымдық
меншік үстемдік еткен деп есептейді. ... XVІІІ және ХІХ ... ... іс ... жер қатынастарын қарастыру барысында
біз жерді пайдаланудың үш негізгі түрі болғандығын көреміз, олар: феодалдық
меншік, ... жеке және ... ... Бұл ... ... ... “Общинное пользование отдельными кочевыми участками происходило
внутри, в условиях монопольной собственности на землю ... ... ... жазды [71, 144 б.]. Шынымен де, феодалдық ... ... ... ... ... ... ... Қазақ хандары үнемі халық
жиналыстарын шақырып, бүкіл көшпелі территорияда өмір ... ... ... ... жер дауларын шешіп отырды. Қатардағы шаруалар оларға
бекітілген жерлерде көшіп ... Бұл ... ... ... ... Мысалы, Ф.А. Щербинаның экспедициясының материалдары бойынша
“большая часть ... была ... ... по ... ... ... образом Вали хана. Там, где хан указывал, казахи занимали место под
зимовки пастбищ. Передачи зимовок и ... в ауле ... ... ... в роде ... [35, 212 ... қазақ қоғамында әдет-ғұрып құқығы бойынша бекітілген қауымдық
жер участкелерін пайдаланудың өз тәртібі болған. Егер бір ... ... екі ... ... екі ... ... қалса, жер беделді, әрі
атақтысына беріледі. Бұл жөнінде деректер: “Если из спорящих один – султан,
а ...... ... то ... место уступается первому, т.е.
султану, если один из ... лиц – бий, а ... ... в ... ... – старшина, то уступка делается в пользу последнего. Если спор
между бием и ... ... то ... ... ... за первым” [72,
124 б.]. Бұл нормадан біз жерге құқыққа байланысты ... ... анық ... ... ... көшпелі территориясына іс
жүзінде шексіз билік етті, өз қолында ең шұрайлы жерлерді шоғырландырды.
Қазақ ... ... ... ... қауымдық болып есептелді, себебі
ол феодалдық-рулық ақсүйектер ... ... ... ... ... ... ... құқығын рәсімдеудің жоқтығынан көрініс тапқан
құқық нормаларының қоғамдық қатынастардан кейін қалғандығын ... ... ... ... ... ... мен ... феодалдық
бытыраңқылығынан құқықтық нормаларды жетілдіре алмады деп түсіндіруге
болады. Феодалдардың жайылымдарға ... ... ... ... ... ... ... еді.
Қазақстанның Ресей Империясына қосылған алғашқы жылдарында патшалық
өкімет ... ішкі ісі деп ... ... ... ... еді. Патшалық Ресейдің отарлау саясаты “саяси қажеттілік” деп
түсіндіріліп Қазақстанның шет-шетіне орыс ... ... ... ХХ ... ... бұл бағыт сәл болса да бәсеңдей түскен
еді. Таптық ... өрши ... және ... қозғалысының
өсуімен патшалық өкіметтің аграрлық-отарлау саясаты ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ.
басында елеулі ... ... Онда ... ... Қазақстанға және
Сібірге шаруаларды қоныстандыру маңызды орын ... ... ... ... ... ... бағыт елдің шет
аймақтарына шаруаларды қоныстандыруды марапаттауынан көрінді. Қоныстандыру
саясатын күшейте ... ... ... ... бірі ... ... босату және Сібір темір жол құрылысының салынуы
(1891 ж.) болды. Сонымен бірге патшалық ... ... ... ... ... ... ... жоспарлаған жоқ еді. Ол
жерлерді жергілікті ... ... алу ... ... ... жер беру ... ... сипатта болды.
Қоныстандыру учаскелерін құру ... ... жүйе ... ... Революцияға дейінгі историографияда: “все, что ... ... на ... ... ... ... в одном месте так, и другом
иначе, а в третьем и совсем ни с чем ...... ... ... ... ... “чины временных партий и комиссий действовали
без каких-либо руководящих указаний… обращали ... ... ... ... ... для ... ... из того убеждения, что
земли у казахов во ... ... ... чем ... – деп ... [73,
362 б.].
Ең жақсы, шұрайлы жерлерді жаппай тартып алу, ... ... ... ... ... ескермеу қазақ қоғамында үрей ... ... ... ... мен “Қазақ” газеттерінің барлық дерлік сандарында
қазақтардан жерлердің ... ... ... және ... ... ... ... қазақ зиялылары жазған болатын.
Патшалық Ресей заңдарында қазақтардың жер құқығы ... ... 1868 ж. ... ... ... алып жатқан жерлердің
барлығы Ресейдің мемлекеттік меншігі болып жарияланды. ... бұл ... ... ... жер пайдалану ережелерінің ... ... жоқ ... Бұл ... ... ... генерал-губернаторы М.И. Броневский қазақтардың “кочуя
все лето ... ... на зиму ... ... на ... по аулам,
никто не занимает чужого места, в противном случае ... и ... ... ... к ... своим велика, потому что,
во-первых, они привыкли там проводить часть года, ... ... хотя и ... ... ... корм, сбереженный
через отсутствие во все ... и ... ... ... ... - деп ... Л. Мейер өзінің “Киргизская степь Оренбургского
ведомства” ... ... ... ... по раз и навсегда принятому обычаю
не позволяется аулам ... корм ... ... ... ... ... ведет к спорам, иногда к дракам, а в былое время ... ... – деп ... ж. ... ... үшін ... ... жобасын жасау үшін
ерекше комиссия құрылған болатын. Бұл комиссия екі жыл ... ... ... ... негізінде 1867 ж. Түркістан өлкесін ... ... ... ал 1868 ж. ... және ... ведомстволарының
облыстарындағы басқарудың құрылымы жөніндегі жоба жасалған болатын. Бұл
жоба 1869 ж. өз ... ... 1891 ж. ... ... Себебі 1891 ж.
Далалық Ереже ... ... ... ... ... ... баптары өзгертілген болатын. Жұмыс барысында жер мәселесіне қатысты
комиссия мынандай бір қорытындыға келген ... ... ... өкіметі
бір жағынан нақты тәртіп талаптарына сай келетін, екінші жағынан – ... сай ... ... ... ... ... ... жер мәселесін келесідей негіздерде шешу қажет ... ... ... алып ... ... ... ... болып жариялануы және қазақтарға қоғамдық пайдалануға
берілуі тиіс;
2) жердің меншік иелері болып тек патша-ағзам сыйға ... ... ... ... бар ... ғана ... тиіс;
3) “қазақ қоғамына жерлерді рулар, ауылдар арасында пайдалану үшін
бөлу және жер дауларын қарастыру олардың мал санына, ... ... ... ету ... ... – деп ... ж. 1 ... қазақтың бүкіл жерін Ресейдің мемлекеттік меншігі
деп жариялаған ... ... ... ... ... ... енген
болатын.
Ендігі мәселе малға отбасылық және жеке меншік туралы айтсақ.
XV ғасырдан ХІХ ғасырға дейін малға және өзге де ... ... ... ... отбасылық меншік болды. Жеке меншік құқығына
сипаттама беру үшін ең ... ... ... ... ... табылатын
отбасының құқықтық жағдайын қарастыру қажет.
Отбасы ішіндегі және жекелеген отбасылар арасындағы меншік қатынастарына
талдау жасау, отбасылық меншік объектілері мен ... ... ... ... ... ... ... қарастыру XVІІІ ғ. аяғы мен ХХ
ғ. ... ... ... жеке ... әлі ... ... отбасының ыдырауының белгілі бір сатысын құраған деп қорытынды
жасауға болады.
М.О. ... әділ ... ... ... бір типі ... ... ... өзінің үлкен роліне қарамастан, осы күнге дейін
“зерттелмей қалған” тақырыптардың бірі болып қала берді. Мәселеге ... ... шолу ... ... осы ... ... ... қауымды статикалық тұрғыдан қарастырған дей келе ... ... к ... ... ... общины, не попытались наметить этапы ее
развития и в этом свете ... ... ... ее ... ... ... ее ... и быта,” – деп жазды [73, ... ... ... ... ... даму кезеңдері нақтыланбаған.
Бұл кезеңдердің отбасылық меншіктің даму кезеңдерімен тығыз байланыстылығы
анық. Мәселені осы қырынан қою ... біз ... ... ... ... қиындата түсеміз. Әрине, отбасылық меншіктің даму сипаты
қазақтардың тарихы жөніндегі ... ... ... ... ... Бірақ
әртүрлі халықтардың отбасылық қауымы туралы деректерді тұжырымдаудың
негізінде жасалған отбасылық ... даму ... ... ... ... ... біздің нақты материалды түсінуді жеңілдете түсер ... біз ... ... ... ... ... Ф. Энгельстің
“Происхождение семьи, частной ... и ... ... шығармасына қарап, ондағы отбасылық қауымның даму кезеңдері
туралы мәселе бойынша қандай ұсыныстар барын анықтауға тырысып ... ғғ. ... ... дамуының жалпы бағытын патриархалды
отбасынан жеке отбасына дамуы ретінде сипаттауға болады. ХІХ ғ. ... ... ... жеке ... да көп ... шеңбері кіреді, мысалы
аталары мен немерелері, нағашылары мен жиендері. Отбасы басшысының жеке
меншігін ажырататын ортақ ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың өзіндегі қазақ отбасын бұрынғы үлкен
патриархалды ... ең ... ... ... ерекшеленеді.
Отбасылық меншіктің құрамында құлдар да болуы мүмкін еді. Сондай-ақ қазақ
отбасында тоқалдардың да ... және өзге де ... ... болды. Әкесінің меншігі ретіндегі балалардың құқықтық жағдайы да
ерекше болды. Мысалы, қыз ... ... ... ... ... ... ... балаларды құлдыққа сату кең орын алған жағдай еді. Бұл
тұрғыдан қарағанда қазақ ... ... ... ... ... ғасырдың басы туралы Я. Гавердовский ... ... ... ... ... еді. И. ... сияқты Гавердовский отбасын “түтін”
деп атайды. Яғни Гавердовский: “Под названием семьи или кибитки разуметь
должно ... ... ... соединенное узами крови, под отеческим
правлением старшего из них. В ... ... ... ... до 20 душ ... ... мужчин,” – деп жазды.
Әрбір қанаушылық қоғамдағы отбасылық меншіктің сипаты ... ... ... ... айқындалады, себебі отбасындағы
мүліктік қатынастар ... ... ... арналған құқықтық
нормалармен реттеледі. Қанаушылық қатынастар қазақ отбасының ішінде өркен
жайған: мұнда ... да, ... да, ... да, ... ... ... отбасылардың мүліктік теңсіздігі және таптық бөлінушілік
ауқатты отбасылардың меншігін кедей ... мен ... ... ... ... еді.
Отбасылық меншік қашан пайда болды, қашан ол рулық меншіктен оқшауланды?
Тарихи ... бұл ... ... ... ... Бізге анығы жеке
отбасылық меншік Қазақ мемлекетті ... ... бар ... ... ... үшін ... тамғалары – меншік белгілері маңызды болып
табылады. Бұл деректерге “отбасылық ... ... ... хан” деген
және “осыған орай отбасылық меншік құқығы XVІІ ғ. аяғы мен XVІІІ ғ. ... ... ... қалыптасқан пікірді теріске шығару үшін де тоқтала кету
қажет. Қазақ тамғалары туралы деректер XVІІІ ғасырдан үлкен емес және ... Бұл ... ... Н. ... ... пікірлері тек рулық
тамғалардың маңызына ғана қатысты және тамғаны отбасылық меншік белгісі
ретінде ... ... Н. ... ... есть знак ... – деп ... Ол мына ... ескертеді: “… для определения
принадлежности скота внутри рода вообще нет нужды в ... ... пока ... ... многолюден и не разбросан на слишком больших пространствах,
потому что ... ... по ... и ... признакам почти каждую скотину
в стадах своего рода” [74, 410 б.]. Ру ... ... ... ... ғана ... бөліністердің тамғалары пайда болады.
Қазіргі зерттеушілер тамғалардың XVІІІ ғасырда ... ... ... ... ... Н. Аристовтың отбасылық
тамғалардың “керек еместігі” туралы пікірі біз үшін кейбір мәнін ... сірә ... ... ... меншіктен көп кейін пайда болған болуы
керек және отбасылық ... ... осы екі ... ... ... ... ... айтады.
Н. Аристов тамғаларды пайдалану өзінің түп-тарихымен аса көне заманға
кететіндігіне маңызды дәлелдер ... ... ... б.э. VІІІ ... орхон-енисей жазбаларының өзін олар ... ... ... ... ... и ... у ... деп жазды. Н.
Аристов тамғаны рулық меншіктің белгісі дей келе оның жеке және ... жоқ ... тек ... ... қана болған кездің өзінде
қолданылғандығы туралы ... ... Н. ... зерттеулері отбасылық меншіктің белгісі
ретіндегі отбасылық тамғаның пайда болу ... ... ... ... жауап бермейді. Ал XVІІІ ғасырдағы тамғалардың ... ... ... біле ... біз енді ... ... ... тамғаның пайда болу уақытын анықтауға тырысып көрейік.
Отбасылық тамғаларды шығарған Тәуке хан дейтін тарихи дерек бұл мәселені
шешу үшін негіз бола алмайды. ... ол ... хан ... ... ... біржақты түсінік бермейді. Левшин барлық рулар мен жүздердің
тамғасы болуы тиіс дегенді ... хан ... ... Я. Гавердовский: “Для
уменьшения излишних споров в делах фамильных (Тәуке) разделил родовые тамги
на многие части, так что ... ... рода и ... всякое семейство
получало свой знак для намечивания скота…”, – деп ... [34, 124 ... ... ... бұл ... ... ... жақын, бірақ шын
мәнінде ақиқаттан алыс болып табылады. Тамғаның меншіктің рулық, ... ... ғана ... ... отбасылық меншіктің белгісі ретінде пайда
болуы Қазақ Хандығы пайда болғанға дейінгі кезеңге жататындығы туралы ... ... ... саны ... ... нақты деректер болмаған
күннің өзінде біз бәрібір ... ... ... ... ... ... ... боған деген пікірді көптеген басқа халықтарда меншіктің дамуы
туралы деректерге ... ... ... ... Ф. Энгельс әсіресе
Әмудария мен Сырдария бойында мал шаруашылығының пайда ... ... ... жеке ... өте ерте ... болды деп жазды. Оның пікірінше,
біз тарихтың барлық дерлік кезеңінде малға ... ... ... оқшауланған меншігін кездестіреміз. Сонымен қатар біз
отбасылық меншік және оның белгілері ... ... ... ... ... дейін пайда болған деген пікірді мақұлдауға ... бар деп айта ... ... ... ... ... ... құрылысы белгілі бір дәрежеде тұтастай алғандағы Орта және Орталық
Азия көшпенділерін сипаттайтын ... ... ... сай болды.
Сонымен қатар мұнда VІ-VІІІ ... ... ... пен ... ... тамғалар да болған. Және олар рулық қана емес,
отбасылық та меншік белгісі ... ... да, ... ... да ... түріктерінің
заманынан қалған тастардан, молалардан табылды. Осындай ескерткіштердің
бірінде ... ... ... жерде “тамға басылған малы сансыз болған”
деген дерек жазылыпты. Қытай ... ... да ... туралы былай делініпті: “На домашней ... они ... ... если таким образом заклейменное животное заблудится и
пристанет к ... ... ... не ... его ... – деп жазды. Ал
монғолдар туралы Марко Поло: “Всякий старшина или у кого много ... ... ... жеребцов и кобыл, верблюдов, быков и коров и ... ... – деп ... А. ... орхон-енисей түріктерінде жекелеген
тамғалардың негізінде жатқан рулық тамға меншік ... ... ... ... ... яғни ең ... түрі ақсүйектердікі
болып табылады, – деп жазған болатын. Себебі мәселе ақсүйектердің молалары
туралы болғандықтан қатардағы ... ... ... ... ... тамғаны пайдаланған деп болжам жасауға болады. Осыдан
келе, Орталық және Орта Азия ... б.э. І ғ. ... ... ... жеке ... ... қатынастары болған және рулық
меншіктен оқшауланған отбасылық меншіктің ... ... ... ... құқығын құраған деген қорытынды жасауға болады.
Егер Орта Азияның аталған ... ... ... қатынастары
түбірімен VІ ғасырға кетсе, онда қазақ ... ... ... ... дәл ... немесе осыған жуық меншік қатынастары мен тамғалар
XV ғасырда Қазақ Хандығы ... ... ... жоқ ... ... қате
болар еді. Ал тамға атаулыны (рудың, елдің, жүздің тамғасы ... ... хан ... ... дерек жөнінде Я. Гавердовский қазақ тарихындағы
шынымен ұлы хандардың бірі ... ... ... берілетін сипаттаманы
асқақтата түсу үшін айтылған деген пікірін де естеп шығармаған жөн [75].
Дегенмен де, қазақ ... ... ... ... ... ... ... да отбасылық тамғамен қорғалған жеке отбасылық меншік ... ие бола ... және көп ... XVІІІ ... ... ақсүйектердің
айрықша құқығы, белгісі болып қала ... ... Біз ... ... түріктер мен монғолдарда отбасылық тамға басу ақсүйектер мен
байлардың айрықша құқығы болған. ... орай Я. ... ... ... ... ... туралы: “Почти всякое семейство получало
свой знак для намечивания скота,” – деп ... ... ... орхон-енисей түріктері мен монғолдардағыдай қазақтарда да отбасылық
тамғаны кез ... ... тек ... бай ... иемденген деген түсінік
беруге болады. Отбасылық тамғаға ... ... ғана ... ... ... ... бір жағынан Я. Гавердовскийдің дерегінің қарама-
қайшылығының және екінші жағынан ХІХ ... ... ... ... дерегін түсіндірсе керек. Я. Гавердовский: “Между ... сии ... ... ибо ... род или ... ... только одну
общую тамгу, напротив, у киргизцев ... ... ... ... – деп ... ... ... бойынша қазақ
тамғаларын емес, башкир тамғаларын ... ... Д.Н. ... ... ... жасаған еді, яғни: “Башкирская ... есть ... ... или собственности домохозяина”, “У казахов… одна и
та же тамга ... ... ... или ... рода; здесь она служит
знаком родовой собственности…”, – деп жазды. Бірақ қазақтарда сұлтандар мен
дінбасылардың ... ... ... деп ... еді. ... ... тұрмысын жақсы білген Я. Гавердовский отбасылық ... ... ал ... болмағандығын жазса, башқұрт
тамғаларын арнайы зерттеген Д.Н. ... ... ... ... ал ... болмаған дейді. Сонымен бірге қазақ руларының ішінде
ру ақсақалдары мен батырлардың ... ... ... ... ... ... Бұл жерде сондай-ақ Д.Н. Соколовтың ... 100 жыл ... ... ... маңызды емес. Д.Н.
Соколов башқұрт тамғаларын зерттегенде архивтік құжаттармен ... ... ... да, ... да осы 100 жыл ... ... ... деген болжам жасау да мүмкін емес. Бұл қатенің мәні шамасы
қазақтардың да, башқұрттардың да басым көпшілігі өз ... ... ... ... да ... пайдалғандығында. Отбасылық тамғаның
болғандығын тек ... ... ... келе ғана ... ... ... әлі толық зерттелмеген. Тамғалардан меншік құқығының
тарихы үшін бұл мәселенің қазіргі күнгі зерттелу деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... болған кезге дейін малға
отбасылық меншікті бекітетін және оны қауымдық ... ... ... ... ... ... ... бекітілген жеке
отбасылық меншік құқығы көбінесе ақсүйектер өкілдерінің айрықша ... ... ... ... ... ... ... қатар рулық
тамға, жүздердің тамғасы да қатар қолданылған болатын.
Қорытынды ретінде келесідей тұжырым жасауға ... ... ... жеке меншік қазақ халқының пайда болуына ... ... ... ... ... ... ... жылдар бұрын болған.
Отбасылық тамғаларды енгізген Тәуке хан ... ... ... жеке
меншіктің пайда болу уақыты туралы көзқарасқа ... бола ... ... ... рулық меншіктен ең алдымен ақсүйек өкілдерінің меншігі
ретінде бөлініп шыққан.
XVІІІ-XІX ғ. ... ... ... ... ... ... мал,
мүлік, құлдар есептелген.
Тәуке хан отбасылық тамғаларды енгізгенге дейін жеке меншіктің ... ... ... ... ... ... отбасы
есептелген. XVІІІ-XІX ғасырлар бойына бұл отбасы бірнеше үлкен ... ... ... ... күнгі шағын отбасы түріне дамыған еді.
ХІХ ғасырдың аяғында ... де ... ... әлі де ... жеке отбасымен
теңестіруге келген жоқ болатын.
XVІІІ-XІX ғғ. меншік қатынастарының ... ... ... ... ... ... ығыстыруда, жекелеген отбасы мүшелерінің дербес
мүліктік құқықтарға ие болуында еді. Осылайша, XVІІІ ғасырда және ... ... ... ... ұл ... ... мүлікке ортақ меншік
ретінде әкесінің бақылауында болса да ... ... ... балалар сондай-
ақ енші алу құқығын иеленеді. Бұл бір жағынан ... ... ... ... бір түрі ... екінші жағынан үлкен отбасының бөлінуінің
бір формасы болып табылады. ... ... ... мүлкі
оқшауланған, яғни әйел өз жасауы мен ... ... ... ... тоқал болса)
мүлікке ие болған.
Қазақ әдет-ғұрып құқығында жеке отбасылық меншіктің толық ... ... да ХІХ ғ. ... ... ұжымдық, рулық меншіктің көптеген ... Бұл ... ... (міндетті сыйлау институттары, сауын,
жұртшылық, ... ... ... ... феодалдық қанаушылығы
формасы ретінде қолданылатын және ... ... бұл ... ... ... меншік құқығын феодалдық меншіктен ажыратып көрсетеді.
3.3 Жерге меншік
Көне заманның орталық азиялық көшпелі “империяларына” ... ... ... ... ... ... меншік қатынастарының
күрделілігіне байланысты түсініксіз. Мысалы, Л. Гумилевтың айтуынша, ... ... ... құрылысын әскери демократия ұғымымен сипаттауға
болады [76, 63-66 бб.]. Венгрия зерттеушісі И. ... ... ... ... және ... ұйымдастырылуы туралы жазған еді. Жапония
ғалымы М. Мори көне түрік қоғамының үш қоғамдық тобын бөліп көрсетеді:
4) ірі мал ... тобы ... ... ... ұсақ мал иеленушілер тобы (бодан)
6) құлдар табы.
Ол Қағанаттың ... ... десе де, ... ... ... ... ... таза саяси құбылыс ... ... ... ... ... ... Қағанаты кезінде қалыптаса бастап,
кейін бұл қатынастардың қырғыздық кезеңде ... ... ... [77, ... бб.]. Л.П. ... ... Қағанатының әлеуметтік құрылысы туралы
айтқанда “патриархалды-феодалды қатынастар” терминін сақтайды [78, 280 ... ... ... өте аз және ... ... табылады. Көшпелілер
өздері жасаған текстердің қоғамдағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ерте ... ... туралы көне түркілік руналық жазбалар VІІІ-ІX ғасырлардағы
Орхондық және VІІІ-XІ ғасырлардағы Енисейлік деректер куәландырады.
Бұл ... ... ... ... түсінігі өте жақсы көрініс тапқан.
Енисей жазбаларында адамдар мен ... ... ... мүліктік
сипаттамалар ерекше айқын көрінеді. ... ... ... ... да ... ... жазбалардың бірінде бір адамның төрт мың
жылқысы, түйелері мен ірі қара малы ... ... ... [59, 83-84
бб.].
Оның әмбебап мазмұны жер сөзі болып табылады және ол ... ... ... ... ... – Қара жер), ... тұтқан (басқа
құдыретті күштермен қатар “қасиетті жер және су”) және ... ... ... тапқан.
Аса ірі жазбалар – Күлтегін мен Білге қағанға арналған ескерткіштерде –
елді “отан” ретінде білдіру үшін “жер-су” деп ... ... ... ... ... өзі ... ... жеткілікті негіз бермейді [59,
28,37 бб.]. Тоныкөк ескерткішінде “ел” түсінігі тек қана ... ... ал ... деп ол қасиетті ұғым ретінде бір-ақ рет айтылған [59,
63,68 бб.].
Жалпы, көне ... ... де, ... ... ... да “халықтың
жері”, “түріктің жері”, “қазақтың жері”, “Түріктің Қасиетті ... ... өз ... ... ... ... ... мағынада
“Қапаған қағанның елі”, “Тотық бектің елі”, “ата-бабаларымыз мекендеген
жер” деген ұғымдарда да ... ... ... ... барлығы
жоғарыда айтылған Күлтегін, Білге-қаған, ... Моюн ... ... ... ... біз, ... көне түркі көшпелілердегі
тайпалық территория (“өз жері”) ұғымы ... ... да, ... да өте қатаң және шектеулі болды. Түрік еліне (империясына)
кіретін халықтар тұратын жерлер ... ... ... ... және олардың саяси ... да ... ... ... де ... қарасақ, түріктердің жаулап алынған ... ... ... ... ... саяси белгісі ретінде тайпаның
аты да, ел басшысының аты да ... еді. ... ... ... (хан, ... ... бір мемлекеттің “иесі, билеушісі” екендігі
тура айтылған. Мысалы, қырғыз ханы “Кегмен елінің ... деп, ... ... ... ... иесі” деп аталған [59, 30,39,64 бб.].
Демек, көшпелі халықтардағы жердің ... ... ... ... көне
түрік материалдарына да қатысты қойылуы керек.
Руналық ескерткіштерге қарап, теориялық тұрғыдан үш гипотеза туралы
айтуға ... ... ... ... ... тұтастай тайпалық одаққа
қарасты болды.
2) Жайылымдық жерлерді иеленуде қағаннан бастап барлық ақсүйектер
басым құқыққа ие болды.
3) Белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қаған мен ақсүйектердің жайылымдық ... ... ... ... жерлерге меншік формасы ... ... көне ... де, өзге ... де ... ... жоқ. ... үнемі
көшіп жүргенімен, белгілі бір жайылымдық территориялар ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Бірақ негізгі
сұрақ түсініксіз – тайпалық территориядағы жайылымдық жерлерді кім бөлді
және бекітті, яғни іс ... ... ... кім ... етті және ... кім ... да көне ... ескерткіштеріне қарап, тайпалық жерлерге және жаулап
алынған жерлерге қағанның билік ... оның ... ... болады:
1) қаған көші-қонды реттейді, жаулап ... ... ... ... ... ... жаулап алынған территорияға түріктерді орналастырады, бұл
территорияларды түрік тайпаларының арасында бөледі.
3) ... өзі ... ... бір ... ... ... ... жерлерге
түріктерді орналастырады.
4) қаған белгілі бір шарттар қойып тайпалық жерлерді көшіп келген
рулар мен ... ... ... Түрік және Ұйғыр
Қағанаттарында жерлердің бір бөлігі мал шаруашылығымен, сондай-ақ
қала ... ... ... ... айналысқан
соғдилықтарға берілген еді.
Бұл мәліметтерден жайылымдық ... ... ... ... ... ... көшпелілерінде еркін басып алу жолымен емес, қағанның және оны
жақтаушы ... ... ... демек, мәселе жайылымдық
жерлерге, тіпті бүкіл тайпалық территорияға ... ... ... ... ... отыр және бұл “белгілі бір елдің иесі” ... ... ... алынған жерлерде – заңды салықтарды (“заңсыз салықтарда”
болған) жинайтын қағанның ... ... Бұл ... жер ... атауға болады. Ал “өзіміздің түрік ... ... ... басқа нормалар қолданылды. Егер қағанның өзі және ... яғни ... ... ... ... ... ойлап, ол үшін
байлық жинауға (бұл жерде әскери олжа, көршілерге төленетін салық туралы)
міндетті болса, егер ... ... ... ... үшін деп ... ... салықтарды, құлдар мен малдарды таратқанын жариялауы, түрік және
ұйғыр қағандарының 12 түрік тайпасы мен 18 ... ... ...... ... ет те, ... ... дегенге саяды [59, 35-40 бб.].
Халықтың қағанға және “мәңгілік елге” (түркілер өз ... ... оны ... түсінген) қарсы жасауы мүмкін ең ауыр қылмысы –
басқа жерге көшіп кету, яғни қағандық ... ... ... ... Жазба деректерде басқа жерлерге көшіп кеткен тайпаларға жаза қолдану
туралы айтылған тұстары кездеседі; және жаза ретінде малынан ... ... ... ... өзіне бағынышты “қарапайым халыққа” малын
таратуынан және басқа жерлерге көшіп кеткен ... ... ... кедейленген руластарға ақысыз мал беру немесе таратылған ... ... ... отырып пайдалануға беруден, яғни ... ... ... ... ... ... ... хан орналастырған жерден көшіп кету ... ... ... ... ... ... яғни ... қызмет ету берілген жайылымдық жердің
өтемі ретінде болды деп болжамдауға болады. Егер бұл болжам әділетті ... тек ... ... ... ғана ... ... елдің өз
территориясына да билік етудегі монопольды ... ... ... ... ... жерлерге ақсүйектердің билік ету құқығына,
экономикалық емес әдістерді қолдану құқығына ... ... ... көне ... мемлекеттерінің негізгі халқының басым көпшілігі
тартылғандығы туралы айтуға ... Осы ... бұл ... ... ... меншікті іске асыру болды ма, әлде көпқырлы ерте
таптық қоғамдағы феодалдық ... ... ... ғана ... ма
деген сұраққа нақты жауап беру қиындық тудырады.
Ал енді қазақ қоғамындағы монғол шапқыншылығына ... ... ... ... көптеген Шығыс елдеріндегідей алғашқы қауымдық құрылыс ерте
ыдырап, таптық қоғам қалыптаса бастады. ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... орныға бастауы шамамен VІ ғасырға жатады [49, 582 б.]. ...... ... ... ... дейінгі кезеңдегі феодалдық
жер қатынастарының даму процесін ... ... ... жоқ. ... кететін жай Х-ХІІ ғасырлардағы жерге феодалдық меншіктің қалыптасу
жолдарына ... біз ... ... ... дейін пайда
болғандығының барлық белгілерін көре аламыз. Сондықтан қысқаша болса да,
Түрік Қағанатының кезіндегі жер ... ... ... ... ... құрылыста жерге жеке меншіктің ... ... ... тек ... өнімдері (жеміс-жидек, аң-құс, т.б.) ғана
бөлінетін, ал жердің өзі ортақ меншікте болды, және бірлесіп пайдаланылды.
Көшпелілерде жайылымдар ... ... және ... ету объектісі болып
табылады. Сонымен қатар кейбір ұсақ объектілерге (мысалы, үй-жай, құрал-
жабдық, ... т.б.) жеке ... ... ... кезінде де пайда болуы
мүмкін екендігі анық.
Өндірістің өсуіне ... ... ... ... қауым ыдырап,
оның орнына ауылдық қауым пайда болды.
Бірақ бізде, ... ... ... ... ... хронологиялық
шеңбері туралы мәліметтер жоқтың қасы. Бірақ ол, біріншіден, қоғамдық
меншікке ... ... ... ... ... ... оның
таптық қоғамның қалыптасуына негіз болғандығы күмән тудырмайды.
Ауылдық қауымның даму процесі жер өңдеушілік және мал ... ... ... жоқ. ... жерөңдеуші халықтарда ... ... ... жеке ... көшу өте қысқа мерзімде
болғандығы бізге мәлім. Мысалы, Ф. ... ... ... ол ... 150 жылда өткерген. Ауылдық қауым ... ... ... ... жеке ... ... ... өте
баяу болды. Қазақтарда ауылдық қауым ХІХ ғасырға дейін жерді пайдалану
субъектісі болып қала берген.
Қоғамдық ... жеке ... ... ... ... ... ... олардың қатарында кең мағынада алғанда малдар да болды. Жердің
табиғи өнімдері мысалы, ... ... ... ұжымдық меншігінде
болған көшпелілердегі мал жеке адамдардың оңай иеленіп ... ... ... ... ... ... басталуына) негіз болды.
Тұрмыстық жағдайда ғана емес, иемдену саласында да ... ... ... ... ... күшке айналды. Малы көп жекелеген отбасылардың
пайда болуы малға жеке меншіктің пайда болуының, ... ... ... және ... ... ... бастамасы болды.
Жекелеген субъектілердің мүліктік оқшаулануы, малдың басым көпшілігінің
қоғамның жекелеген мүшелерінің қолында ... ... ... даму
барысымен түсіндіріледі. Адам жеке тұлға ... тек ... ... ғана ... ... малға жеке меншіктің негізінде ұлғая түсетін
мүліктік теңсіздік, ... ... ... ... өнім ... дамуына ықпал етті. Көшпенділер мен қалалардың арасындағы
айырбастың дамуы ... ... ... ... ... ... жоқ, сонымен қатар оны (отбасын) адамдардың оқшаулануының маңызды
құралдарының біріне айналдырады. Ол қауымдық өмірді ... әлі ... ... Орта Азия және Қазақстан көшпенділерінде
малға қауымдық меншіктің қашан ыдырай ... және оған жеке ... ... ... әлі бір ... пікірге келген жоқ. Бірақ біздегі
бар ... ... ... мен көне ... ... оның өте ... ... күмән келтірмейді. Н.Я. Бичурин ... ... ... ... ... территориясын мекендеген үйсін,
қаңлы сияқты көшпелі тайпалар ... мал саны 4-5 ... ... ... [54, 490 б.]. Бұған біз көптеген көне ... ауыз ... таба ... Халық ауыз әдебиеттерінде малға жеке ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі тамғалардың
пайда болуымен байланыстырады. Н.И. Гродеков тамғалардың пайда ... үшін ... ... ... өмір ... ... ... аңызға жүгінеді. Осы аңыз бойынша көне заманда 92 ағайын
(мифтегі 92 өзбек ... ... ... ... ... ... үшін 92
түрлі тамға ойлап тапқан болатын. Түркі тайпаларының аңызы бойынша тамғаның
пайда болуы көне ... ... Бұл ... ... Кюн хана ... Огуз-хана), по имени Иркыль-ходжа, заботясь о благополучии дел
в имениях потомков Огуз ... ... ... ... "Благо в том, чтобы …
у каждого был (свой) определенный знак и тамга, дабы они тем ... ... ... отмечали (свои) приказы, казну, табуны и стада" [16].
Бірақ малға жеке ... ... ... арасында мүліктік
теңсіздіктің қайнар көзі бола отырып, феодалдық ... ... үшін ... алғышартты әлі қамтамасыз еткен жоқ. Бұл ... ... ... да тапқа бөлінудің басты шарты болып
табылатын ... ... ... болуы қажет еді.
Малдың жеке меншік объектісіне айналуы белгілі бір дәрежеде жеке ... ... ... ... жерге меншіктің қауымдық
формасына қарама-қайшылықта болды. Бұл күресте өз шаруашылықтарын қажетті
жайылымдармен қамтамасыз ... ... ... ірі мал иелері жеңіп
шығады. Мал санының өсуі және мал өсірумен айналысатын шаруашылықтардың
кеңеюі ... ... ... және ... ірі мал иелерінің
еншісіне бекітілуіне тенденцияларын ... ... ... ... болып
тұратын жұт, мал санының азаюымен байланысты табиғи апаттар малшылар үшін
аса қауіпті болды. ... малы көп ... жыл бойы ... қажетті азығын
қамтамасыз ету үшін көптеген құнды ... ... ... ... ... жерге феодалдық меншіктің қалыптасу процесі басқа
көшпенділердегі сияқты, ең алдымен рулық ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір көшу аймақтарын иеленетін адамдардың
бөлініп шығуымен басталып, жүргізілген ... ... ... ... жеке ... қоспағандағы қауымдық жер қатынастары алдымен қауымның ішінде
ыдырай бастайды. Бұл жекелеген отбасылардың жеке, ... ... ... ... ... ... ... көне тарихын
зерттеушілердің бірі А. Бернштамның айтуынша, көшпенділердегі патриархалды
отбасы ең ұсақ экономикалық ... ... яғни онда ... ... ... ол жеке ... ... болуының формасы болды; оның
мүлкі мұраға қалып отырды. "История Узбекской ССР" атты ... ... ғғ. ... ... ... даму ... ... "Общество
тюрков кочевников-скотоводов уже вышло из стадии первобытой ... ... ... организации являлось большесемейная
патриархальная община. Внутри нее зрел процесс сложения ... ... ... все ... ... ... которых добывали главным
образом ... ... ... свободная масса населения ... ... или ... ... ... ... ... (главы
отдельных племен и их родственники) носили титул ... Во ... ... ... или ... и "курултай" – совет знати. В патриархальную
семью, которая звалась ... ... ... ... ... ... ... – деп жазды [79].
Рулық-қауымдық жер қатынастарының ыдырауы отырықшы халықтың егіншілік
жерлері ... ең ... ... (ең ... жер ... ... объектісіне айналуынан басталды [79, 126 б.].
Қыстаулардың жеке меншікке айналуынан кейін, ... ... ... ... айналып, феодалдардың жерге меншік объектісінің құрамдас
бөлігі болды. ... ... ... ... ... ... ... бастапқы формасын білдірген болар.
Рулық-қауымдық ақсүйектерден шыққан аристократиялық элементтер қауымдық
жерлердің жайылымдық аудандарын біртіндеп иемденіп ала ... ... ... ... ... алу фактісінің алдына қойды.
Қауымдық жерлерден оқшауланған шағын жер иеліктері біртіндеп толыға ... еді. Бұл ... ... мен ... ... ... ... бастаған дала аристократиясының көшпелі мал шаруашылығын ... үшін ... ... ... сәйкес келді.
Көшпелі қазақтарда феодалдық қатынастардың қалыптасу және рулық қауымнан
алыстап, таптық ... ... ... дәл ... ... ... ... сияқты Қазақстанның көне көшпенділерінде де
жерге қауымдық меншіктің ыдырауы малға қауымдық меншік ыдыраған соң ... ... ... ... бар деректерге қарасақ, түрік тайпаларының
ішінде күшті, ықпалды, беделді адамдардың қарамағында белгілі бір ... Ол ... ... ... ... 630 жылы Сыби ... императорынан тақ туралы сұрағанда ол: "Дом тукуюский теперь в
смутных обстоятельствах, и кто ... ... еще не ... К ... о броне? Пусть каждый управляет своим аймаком, и не ... на ... VІІ ... ... басқа иеленуші, Чуло хан Қытай
императорына ... ... ... ... келу ... ... отырып:
"Я управлял всеми владениями на западе и не мог ... ко ... ... – VІІ ... аяғындағы Түрік Қағанатының күшті басшыларының
бірі туралы Қытай деректерінде: ... его на ... были ... ... ... а на западе с тюркистанцами, на востоке простирались
прямо до Си-тьхин-чжеу. Он владел всеми землями ... ... ... [54, 187-285 ... ... ... де ... жеке меншік туралы мәліметтер бар.
Мысалы, б.э.д. І ғасырдың ... ... ... ... ... "Өз ... ешкімге мал бағуға рұқсат етпеген" [54, 197 б.].
Келтірілген деректер біздің эрамыздың алғашқы 6-7 ғасырында Шу ... ... ... ... ... Феодал
ақсүйектер өз билігіне тек қатардағы көшпенділерді ғана емес, өздері көшіп
жүрген жерлерді де бағындыра ... ... ... ... ... "өз ... "өз ... иемденгендігі қауымдық-
рулық жер қатынастарының негізі бұзыла бастағандығына күмән келтірмейді.
Бұл кезеңде ... ... ... ... ... біз өзінің сипаты бойынша
жерге европалық аллодтық меншікке жақын деп есептей аламыз.
Аллод сөзі бастапқыда мұраға ... ... ... ... ... Кейін аллод деп Батыс Европада жерге ... ... ... ... ... кезеңдегі көшпелілердің жер қатынастарын сипаттай отырып, қағандық-
бектік иеліктер түріндегі жерге феодалдық меншіктің алғышарттарының ... әлі ... жер ... ... ... ... ... бөлігіне, әсіресе жайлауларға ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... тыс ... көшпелі
аристократияға бағынбайтын шаруалардың өмір сүруі де мүмкін ... ... ... әрі ... ... ... жекелеген қожалықтардың
ішінде шаруашылық формаларының дамуы бағытымен де, дербес ... ... ... ... ... ... объектісіне
айналдыру бағытымен де жүргізіле алды.
Жерге феодалдық меншіктің пайда болуы нәтижесінде ... ... ... ... ... ... бола бастады. Олардың
қолына қауымдық жерлердің белгілі бір бөліктеріне ... ету ... ... ... ... ... ... адамдардың қолына
көшті.
Өзге де Орта Азия және ... ... ... ... ... да ... ақсүйектер арасында басты тұлға
– бектер болды [79]. Өз алдына бектердің арасынан басқаруда негізгі ... ... ... ... ... ... түріктерінің қағаны бектердің
мүддесін жақтаушы ... [79, 114 б.]. Хан ... ... ... ... ... атқарған текті оғыздар да иеленген [80, 192
б.].
Біздің пікірімізше Түрік Қағанатының ... ... ... ... ғғ. ... ... хаан титулына көбірек жақын. Б.Я.
Владимирцовтың айтуынша, ХІ-ХІІ ғғ. ... ... ... ... ... ... кезінде, аңшылықта, т.б. тайпалық ... ... ол ... ... да ... ... ... Оларды әдетте хаан деп атайтын. Бірақ олардың билігі ... ... ... Егер ол ... ... ... ... дей алмасақ,
оның басқарушысын хан, мемлекет ... ... дей ... бек ... ... тап ... ... шығуына алып
келетін процеске біз көбірек сенеміз. Ал қаған ... ... ... ... ғасырларда, мүмкін Х ғасырға дейінгі кезеңде де ол біздің пікірімізше
бектен жоғары тұрған. Сонымен ... ... ... ең ... ең ... ... бекке тайпа кеңесі беретін.
Қағандар мен бектермен қатар өзге де лауазымды тұлғалар болған. Олар,
мысалы, ябғу, шад және тархандар. Тағы да А. ... ... ... ... ... ... да, ... алынған жергілікті жерлердің
басқарушылары да болған. Ал ... ... ол көне ... ... ... ... еді [79, 112-113 бб.].
Көшпелілер арасында тәуелді кедейлердің пайда болуы ең алдымен үнемі
соғыстардың нәтижесінде қорғансыз шаруалар ... ... әрі ... руластарына барып паналауға мәжбүр ... және ... мен ... ... ... ... ... Бұл
шаруалардың тәуелді болуының жалғыз себебі емес еді.
Осылайша, көне жазба деректерінде "бодан", "қара ... ... ... ... тәуелді адамдар тобы (категориясы)
қалыптасты. Бұл халықтың ең кедейленген ... "тат" деп ... ... ... ... ... ... және
отбасы мүшелерінің құқықтарын иеленбейтін құлдар қанауға ұшырады. Дегенмен,
мұндай ... ... ... ... негізін құрамайды, ол жанама түрде
отбасының құрамдас бөлігі болып табылады.
Осылайша, ... ... екі ... ... және ... ...... процесі басталды.
Бұл процесс негізінде жерге – жайылымдарға феодалдық меншік формаларының
туындауы жатқан патриархалды-феодалды ... ... ... ... VІ-ІX ... ... территориясын мекендеген
көшпелілердің аристократиялық топтары көбінесе қоғамдық көші-қонның нақты
бөліктерін пайдалануға басым құқықты ... ... ... әрі ... ... жеке ... ... орын алды. Сондықтан бұл кезеңде болған таптық
құрылымның негізін түгелдей жердің - жайылымның роліне ғана саю қате ... ... жеке ... ... ... біз ... мал шаруашылығы
жағдайындағы феодалдық қатынастардың қалыптасу ерекшеліктерінен көрініс
тапқан өзіндік формаларының бірін көре ... ... ... ... ... ... көне Қазақстанның
көшпелі қоғамы ортасындағы таптық қарама-қайшылықтардың негізі болып
табылады.
Х-ХІІ ғасырларда бүкіл ... ... ... ағысы, Жайық және
Ембі өзендерінің арасы, ... ... ... ... ... феодалдық өндірістік қатынастардың әрі қарай қалыптасуы процесі
жалғасты. Бұл аудандарда қауымдық жерлерді жер иеленудің ... ... енуі және ... ... ... ... ... жүріп
жатты.
Негізінен көшпелі аудандарда кең тараған феодалдық институттардың бірі –
коммендация ... ... Бұл ... ертеректе пайда болғанымен,
Қарахан мемлекеті кезінде дамыды.
Біздің тарихи әдебиеттерде бұл институттың мазмұнын ашуға, оны ... ... ... ... ... элементтерін анықтауға
тырысулар жасалған болатын.
Көптеген ... ... ... ... ... ... бірі ... қатардағы көшпенділер мен аристократтар
басқару-бағыну ... ... ... ... ... ... ... мәселені біржақтылы шешуге, яғни бұл ... бір ғана ... ... ғана іске ... ... ... ... тура келеді. Көшпелі-
феодал мал жайылған жерлерге қызыққан жоқ ... ... ... ... олар өз жерлерін тастап, малымен феодалға келсе феодал шаруаларды
қандай жерлермен ... ... ... ... ... беру қиын ... ... институтының пайда болуы соғыстар мен талас-
тартыстармен ... ... ... ... ... себебін немен түсіндіруге болады. Біздің пікірімізше, ... ... мен ... ... ... бірі –
көшпелілердің малға азық болатындай ең шұрайлы ... ... ... ... ... Осы ... дәлелдей отырып, А.Н. Чулошников былай деп
жазған ... ... ... и ... племен самого разнообразного
происхождения с незапамятных еще времен прошло ... наши ... ... и все они, то ... в ... союзы, то распадаясь
на более мелкие составные свои части, вели здесь между ... ... ... за ... и ... ... для ... скота" [81, 111
б.]. А.П. Чулошниковтың пікірінше, ... ... жер үшін ... ... және өзге де ... кезінде болған [81, 31 б.].
Егер көшпенді аристократия көрші иеліктермен соғыстар жүргізу жолымен
жайылымдық жерлерді ... ... онда ол ... ... ... тиімсіз
жағдайларда бағыныштылыққа баратын. Сондықтан көшпелі аристократия ол
қауымдық жерлерді басып алудан бас ... ССР ... ... ... ... институтының
мазмұнына берген анықтамасының жеткілікті түрде анық болмауы және қателігі
біздің пікірімізше, Қазақстанның көшпенділерінің ... ... ... ретіндегі жердің маңызына жете баға ... ... ... ... ... ... ... процесі
көшпелілердің өз малын күшті, әрі ауқатты адамдарға беруі арқылы жүргізілуі
өндірістің ... ...... ... ... ... Қатардағы
көшпенділер және олардың шағын топтары өз малын сақтап қалуға ғана ... оны ... ... ... ... ... Аталған мән-
жайдан, коммендация институты жерге феодалдық ... ... ... бірі болды.
Жерге меншік ұғымы оғыздар мен қарахандар кезеңіндегі көшпенділерге де
белгілі болғандығы туралы Кеңес ... ... де, ... ... де ... ... В. Бартольд өзінің "Туркестан в
эпоху монгольского нашествия" деген белгілі еңбегінде шығыстың деректеріне
негізделе отырып: "… ... орды ... по ... ... свою ... с согласия правительства заняли в Мавереннахре
часть земель, удобных только для кочевников, и за это ... ... от ... ...... [82, 269 б.]. Бұл еңбегінің тағы бір
жерінде ол: "Вообще пограничная ... в этой ... была ... из ... которые, если верить Ибн-Хаукалю, усердно сражались ... ... ... ... пастбища между Фарабом, Кеньжидой
и Шашем также были заняты ... ... ... ... в числе около
1000 семейств", – деп жазған болатын [82, 179 ... ... ... ... ... меншік ұғымы сияқты құбылыс белгілі
болған, себебі олар саманидтердің ... ... ... үшін ... ... ... ... міндеттенген
болатын.
Тарих ғылымында қоғамның феодалдану процесі Қазақстанның ... ... мен ... және ... қарағанда тезірек жүргізіліп,
ертерек аяқталғандығы дәлелденген. Оның ... бұл ... ... ... ... және ... ... ықпал еткен бірқатар
мән-жайлармен түсіндіруге болады.
Ең алдымен бұл аудандардың халқының тегіс көшпенді емес екендігін ... ... ... ... ... әйтпесе жартылай отырықшы өмір
сүрген.
Халықтың отырықшы бөлігі көбінесе ... ... ... мал ... ... жүргізген. Жетісуда, Сырдарияның,
Арыстың, Шудың бойында, Қаратаудың ... және өзге де ... ... ... көне ... ... ... туралы бұл
жерлерден жүріп өткен араб және қытай саяхатшылары жазған еді. VІІ ... ... мен ... ... ... ... ауданынан өткен саяхатшы
Чан-Чуньның замандастарының ... ... лето и ... не ... ... ... поля ... водой из рек посредством каналов, отчего хлеба и
поспевают", [83, 287 б.] – деп ... ... ... ... заманда дамыған суармалы жерөңдеушіліктің болғандығы туралы Орта Азия
тарихы мен ... ... ... В.И. ... ... ... ... Отрара, где в 1409 году умер Тимур, осталась лишь бывшая цитадель –
плоский бугор, еле возвышающийся над ... ... ... ... каналами" [84, 320 б.].
Қолдан суарудың дамуы егінді тұрақты түрде алып отыруды қамтамасыз етті,
жерөңдеушілердің еңбегінің өнімділігін арттырды. Олардың бидайдың артығын ... ... ... ал ... ... ... - қолөнер өнімдеріне
ауыстырып алу мүмкіндігі пайда болды.
Уақыт өткен сайын қолөнер пайдалы ... ... ... бұл
қаланың ауылдан оқшаулануына ықпал етті. ... ... ... ... ... және Оғыз ... кезеңінде
Сауран, Сүткент, Қарнақ, Сығанақ, Талас, Қара-Сайрам, Жент, Яныкент, ... өзге де ірі ... ... ... [85, 81-187 ... өсуі және қолөнершілермен жерөңдеушілердің, ... ... ... ... ... шаруашылығының
барлық формаларының феодалдануына қатты әсер етті.
Жерөңдеушілік шаруашылығы жағдайында жерді ... ... ... ... дамиды. Жер өңдеуді жекелендіруде қолдан суаруға ... ... ... ... ... жер ... ... егін жаятын
жер ғана емес, егін суаруға арналған су да жекеленеді, сондықтан, ... ... ... ... ... жер ғана ... ... ... ... қайнар көздерден суарылатын жер де жекеленеді.
Қауымдық жерлерді иемденіп алу жер ... ... ... де ... әкелді. Суармалы жерөңдеушілік жағдайында кейде мәселе формалды түрде
жер туралы емес, су ... ... ... бұл ... ... ... мәселе сол сумен суарылатын жер туралы болады.
Орта ғасырлардағы жазба деректерге қарағанда, Қазақстанның оңтүстігінде,
мысалы қазіргі ... ... Х-ХІ ... жер ... деп ... ... айырылып қалған көшпенділер қатарынан толығып
отырған отырықшы халық айналысқан. Махмұд Қашқаридың айтуынша, көшпелі ... ... және ... ... ... оғыз шаруалары
өздерін "жатақ" деп атаған.
Яғни Қазақстанның оңтүстігінде өндірістің ... ... жер, ... мал ... әрі ... ролі ... ... Бұл маңызды үш объектіні
пайдаланудың оқшаулануы ... ... ... ... ... ... алып келді. Ол феодализмнің экономикалық
және әлеуметтік негізін қалады. Су көздері бар ... ... ... процесі күшейген сайын және малға меншік оқшауланған сайын феодал-
ақсүйектердің ықпалы күшейді және ... ... ... ... ... ... жоя бастады. Ықпалды ақсүйек
өкілдері жерге билік ету құқығын және ... ... ... ... ... ... ... көбінесе қалаларда орналасқандығы
тиімді роль атқарды. Батыс Европа қалалары немесе көне-орыс қалалары,
мысалы княгиня ... ... ... ... ... Владимир салдырған
Белгород сияқты [86, 409 б.]. Орта Азияда және Қазақстанның ... ... ... ірі ... ... нығая түсуіне
және олардың иеліктерінің кеңейе түсуіне негіз болды. Мысалы, Х ғасырда Сыр-
Дария оғыздарын ... ... ... өзінің резиденциясы болып
табылған бекініс Янгикент ... ... ... ... түрік тайпаларының ханы ... ... ... ... да дәл ... қала ... [87, 67 б.]. ХІ ғасырдың
аяғы мен ХІІ ғасырдың басында бұл қала Тараз ... ... ... ... болды [88, 56 б.].
Оғыз және қарахан феодалдары біртіндеп көршілес жатқан ... ... ... Әрі ол ... су ... де ... алды.
Саманидтер мемлекетінің құрамында болған Қазақстанның оңтүстігінің
қоғамдық дамуы феодалдық қоғам ... ... Орта ... ... мүмкін емес. Ол кезеңдегі Орта Азиядағы жер-су қатынастарының
таптық ... ... ... де ... ... Ол Мерв қаласы ... ... ... ... ... ... қиын ... жазған еді. Ол судың ... ... ... себеп деп жазған болатын. Біріншіден, бұл сұлтанның меншігінде
суармалы жерлердің көп ... ... ... ... ... алдымен сұлтан меншігіндегі жерлерді суаруға жұмсалды. Бұл құбылыс
Қазақстанның оңтүстігінде де ... ... ... ... ... ... алу жолымен, сондай-ақ бөтен жерлерді тікелей күшпен жаулап алу
жолымен болған жер иеліктерінің көптеп өсуі ол ... ... ... бұл жас ... өз ... көбейтіп, феодалдық баспалдақпен
жоғары көтеріле түсуге тырысқан табиғи тенденцияның нәтижесі ... ... ... ету ... жаңа ... ... ... феодалдық
меншік құқығының негізгі элементі болды. ... иесі ... ... кімге беретінін өзі шешті және кімге ол құқықты беруге ... да ... ... ... болды. Сондай-ақ жерді беруші мен оны
алушының арасында қандай ... ... ... ... мәселе де меншік иесінің
құқығы болды. Дәл осы себеппен де ... т.б. ... ... пайдаланумен,
оларға меншікпен байланысты өзге де феодалдық құқықтық институттардың ... ... ... ... оны иеленген адамдарға өз пайдасына халықтан жерлерді
пайдаланғаны үшін жер ...... алу ... ол ... билік ету
құқығынсыз) өкілеттігін беретін құқықтық негіз, құжат болып табылды. Бұл
құжатты алған адамды парсы ... ... деп, ал араб ... ... деп
атады.
Аталмыш мағынада икта институты Орта Азияда саманидтер ... ал ... ... ... – Х ... қолданылған. Бірақ ол кезеңдегі Орта Азияда
икта институты шектеулі сипатта қолданылды. ... ... ... В. ... ... мен ... бұрынғы
патшалары өз әскерлеріне жер иеліктерін (икта, т.б.) ... жоқ, тек ... ғана ... ... ... зайырлы билік өкілдері жоғары
әскери қызметтерге жеткен соң жерлерді сатып алу құқығына ие болды [82, ... мен ... ... икта ... ... ... да В. ... еңбектерін қарасақ, онда "пожалование надела (икта)
было обычным фактом и он раздавался войску "взамен уплаты ... ... его", – ... [82, 326 б.]. Айта ... ... бұл орайда көшпелі
қидандарда ғана өзгеше болды. А.П. Чулошников өз еңбегінде олар ... ... ... ... "… не имея обычая раздавать уделы, с
самого начала умели хранить единство основной ... ... ... империя киданей, в отличие от государств ... и ... ... не ... на ... уделы разных представителей
царствующей династии", - деп жазды [82, 35 б.].
В. Бартольдтың бұл деректері толығымен ... ... ... Оның ... ... еңбегінде селжүктердің патшасы
Нуширван бірде өзіне ... ... мен ... ... ... олардың
әрқайсысына жер иеліктерін бергенін және ... адал ... ... өз ... тыс ... ... туралы жазылған [89, 35
б.]. Жер иеліктерін икта ретінде беру ... ... ... ... Нуширванның әкесі Кубад өзінің жер иеліктерін ... ... ... ... негізгі мақсаты әскерилер мен жергілікті чиновниктерді халықтан
жерді пайдаланғаны үшін ... ... ... қамтамасыз ету болды.
Аталмыш еңбекте сондай-ақ селжүк басқарушыларының бірінің өзінің муктасына:
"Менің саған мына жер ... ... ... күн-көрісіңе, әрі ақы
ретінде, әрі әскерлеріңді қамтамасыз ету үшін ...... еді. ... ... да әскери қызмет өткерумен, жалпы икта ... ... ... ... болды. Селжүк басқарушылары өздеріне адал қызмет
еткендерді ерекше марапаттап отырған. Мысалы, Саманид атты әмірлердің ... ... ... оның қолбасшысына егер жеңсе жер иеліктерін беріп
марапаттайтындығын айтқан еді.
Бірақ ХІ-ХІІ ғасырларда иктаның иеленушілері ... ... жоқ. Олар ... ... ... ... ... рента
көлемін тым асырып жіберді. Низам-аль-Мульк жазғандай, мукта және көптеген
чиновниктер рента жинау ісінде ... ... ... ... Муктаның
және өзге де чиновниктердің жүгенсіздігінен көптеген жер ... ... ... ... шаруалардан "әділетсіз төлемдерді" жинағанымен, ол төлемдердің
көпшілігі мемлекет қазынасына түскен жоқ.
Иктаны иеленушілердің көпшілігі жер иеліктерін өз ... ... ... икта ... ... азайтуға тырысты. Селжүк
басқарушылары муктаның құқықтары мен ... ... ... ... ... деректі біз Низам-аль-Мульктің жазбаларынан кездестіре аламыз:
"Мукта, у ... ... ... ... что по ... к народу им не
приказано ничего, кроме, как собирать добрым образом законную ... ... ... ... они это ... ... будут у народа безопасны
тело, имущество, жены и дети, пусть будут ... их вещи и ... не ... мукта к ним никакого пути… Им следует знать, что ... ... ... султану" [89, 34 б.]. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ескертулер Низам-аль-Мульк уәзір болып қызмет еткен Алп-Арслан
(1063-1072 жж.) және Мәлік-Шах (1072-1092 жж.) ... аса ... ... кезінде ең күшті, әрі іскер мукта іс жүзінде кезінде икта
ретінде бөлінген жерлердің иеленушілеріне айнала ... және осы ... ... ... бағындырды. Б.Д. Заходер "Сиасет-наменің"
аудармасына жазған ... ... ... ... ... ... так
называемого икта, доцентрализация государственного устройства – таковы
значительные изменения, без ... ... ... пнять историю ХІ-ХІІ
столетий, как европейских, так и ... ...... ... ... ... икта институтының нәтижесі ретінде Орта Азия мен Қазақстанның
оңтүстігінде қараханидтер мен селжүктер кезеңінде жерге ... ... – жер ... ... ... ... ... болды.
Иктаның негізінде пайда болған жер қатынастары өзінің сипаты бойынша
жериеленудің батыс-европалық бенефициалдық формасына ... ... ... ... ... мемлекетіндегі корольдердің
оларға қарсы шығып, өз билігін нығайтуға әрекеттеген ірі ... ... ... ... пайда болды. Өз жағына қарапайым
қызметтегі адамдарды қарату мақсатында корольдік билік оларға қызметі үшін
өз жер ... жер ... ... ... ... ... шыққан және ол
белгілі бір қызметі, әсіресе әскери қызметті атқарғаны үшін өмір ... ... жер ... ... ... [90, 115 б.].
Кейініректе бенефиций өмір бойғы пайдаланудан мұралық иелікке айналды және
феод (лен) ... ие ... ... феодалдық жер қатынастарының қалыптасуында үлкен роль
атқарды. Оның есебінен феодалдық жер иелену ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлер мен әскери қызметкерлер
қатарымен толыға түсті, қоғамның тапқа бөлінуі күшейе түсті, таптық қарама-
қайшылықтар өрши ... ... В. ... ... өз жерлерін
үлестіру жолымен құралған, сондай-ақ хандардың ... ... ... алған және әскербасыларға, өзге де әскери чиновниктерге
берілген ... ... ... ... билікке таласқан соғыстар
сияқты халықтың мүддесіне қайшы келді [82, 326 б.].
Қараханидтер мен оғыздар ... ... ... ... ірі
малиеленушілер ғана емес, сондай-ақ ірі жериеленушілерге ... ... ... иемденіп алуы, олардың қолында көптеген
малдың шоғырлануы Жетісу, Қазақстанның ... ... және ... ... өңірлерінде монғол шапқыншылығына дейінгі кезеңнің өзінде
жерге феодалдық меншік негізінен ... ... ... ... жер ... VІ-VІІІ ғғ. кезеңіндегі
жер қатынастарына қарағанда өте ... ... ... Бұл ең ... Х-ХІІ
ғасырларда жерге феодалдық ... ... ... субъектілері –
феодалдық ақсүйектер мен әлі қауым болып өмір ... ... ... ... ... ... тырыспаған қатардағы көшпенділер
арасындағы шекараның айқын көрініс табуынан көрінді. ... ... ... және әлі бастапқы формасында болған жер қатынастарының
иерархиялық феодалдық жүйесі пайда болды.
Дәл осы кезеңде көшпелілер арасында жоғарғы ... ... ... тек көптеген мал мен көшпелі территорияларды ғана емес, сонымен қатар
қарапайым көшпенділерге де, ірілі-ұсақты бектерге де ... ... ... ... қағандар мен басқарушылар бөлініп шыға бастады.
Олар хан болып ... ... ... иерархиялық жүйені басқарды.
Бектер басқарған жекелеген ... ... ... бөліктерін құрады. Яғни
бектер – ханға ... ... ... ... яғни ... ... және олар да өз ... көшпелі жайылымдық
территорияларды, тәуелді адамдарды иеленген болатын. В. ... пен ... ... оғыз ... бектері көптеген малдарды ғана
емес, жайылымдық жерлерді де иеленген [91, 32-33 бб.].
Фактілерге ... ... ... ... атты ... ... кезеңіндегі көшпелілерде жериеленудің иерархиялық жүйесінің
болғандығы туралы куәландыратын деректер бар. Мысалы, ол: "В то время ... ... ... тех, которые зависели от Кара-хана. В каждом ... был ... ... ему ... были малые области; области
Кара-хана, исповедовавшие мусульманство, присоединились к Огуз-хану, а ... ...... к ... ханам", – деп жазған болатын [92,
16 б.]. Ол мифтік ... мен ... ... күрестің мән-жайын
сипаттай отырып, Оғызханның әйелімен бірге мұсылман дінін қабылдағандығын
естіген Қарахан өз бектерін шақыртып алып, олармен ... ... ... ... ... жерінен ұстап алып, өлтіру туралы шешім қабылдайды да,
өзінің аң аулауға шығатындығын жария етеді. Негізінен ол ... ... өз ... сайлап қоятын. Әрине ол жергілікті хандар негізгі ханға
вассалды тәуелділікте ... әрі ... және өзге де ... ... ... ... хандар, бектер сияқты өзара жерлер үшін соғыстар жүргізіп
отырған. Мысалы, Рашид-ад-Дин өз еңбегінде ... ... ... ... ... ... пен ... Бұқараға дейінгі жерлерді
басып алғандығы және ол ... ... ... ... ... жазған еді [85, 83 б.].
И.Я. Бичурин де өз ...... Азии ... ... ... ... т.е. государство делилось на мелкие владения…",
– деп жазған болатын [54, 9 ... ... ... ... ... ... ... өзге де көптеген зерттеушілер жазған еді. Мысалы, В. Бартольд өзге
де көшпелі ... ... ... бүкіл хандық әулеттің
меншігі болып есептелді және көптеген ұлыстарға бөлінді; ірі ұлыстар ... ... ... ... билігін кейде күшті вассалдар мүлдем
мойындамайтын. Ұлыстық жүйе қашанда мемлекет ішіндегі талас-тартыстар мен
елбасының ... ... ... ... ... [82, 282 б.]. В. ... өз
кітабында сондай-ақ парсы патшасын оның елі мемлекеттің барлық жерлерінің
жалғыз меншік иесі деп ... ал ... үшін ... жат ... ... ... ... бүкіл хандық әулеттің
меншігі болып есептелгендігін, яғни жериеленудің ... ... ... болатын [82].
Барон Торнау, көне замандағы мұсылмандардың жер қатынастарын сипаттай
отырып, Неволиннің ... ... ... еді: "По ... ... ... ... и мусульманского) вся вообще
земля, находившаяся в пределах владычества хана, была его ... хана ... быть ... ... ... ... [93, 20 б.].
Бұл пікірлердің барлығынан көретініміз, көшпелілердің хандары сюзерен
ретінде болды, ал ... ... өзге ... оған ... ... ... ... басқарушыға бағынатын кіші-гірім
аймақтар туралы айтқанына қарап, ол аймақтарды бектердің басқарғандығын, ал
бектердің тікелей ханға бағынғандығын ... ... ... ... ... Қараханның жорыққа шығар алдында өзінің бектерін
шақыртып алғандығынан да көруге болады.
Бұл кезеңдегі хандық-бектік жер ... ... ... ... бойынша
көне Орыс (Русь) мемлекетіндегі князьдық-боярлық вотчинаға ұқсас болғанға
ұқсайды [94, 76 ... С.В. ... ... ... строй и право
Киевского государства" деген іргелі еңбегінде көне орыс ескерткіштеріне
негізделе отырып, ІХ-Х ... Киев ... ... ... процесі аяқталған сәтте жерсіз қалған адамдарды, ... және ... ... ірі ... табы ... ... ... ішінде алғашқы болып пайда болған Киев
князьдары еді, - деп жазды [94, 76 б.]. ... ... ... ол ... ... ... меншіктің негізінде феодалдық меншік пайда
болады деп жазған ... ... ... біз өзге де ... кездестіреміз. Мысалы,
Л.И. Дембо өз еңбегінде: "самым существенным для выявления господствовавших
в Киевской Руси в ІХ-Х вв. ... ... ... то ... наряду с общинной собственностью существовало уже сложившееся крупное
вотчинное землевладение, представлявшее ... ... ... ... Көне Орыс ... ... қоғамдық қарым-
қатынастарын жақсы білетін Б.Д. Греков. Киевтің Русьтегі ... ... ... жер ... ... ... ... қоғамының басқарушы ақсүйектерінің (князьдар, боярлар және
шіркеу) жермен байланысты болғандығын жазған болатын. ... ... ... ... на землю в ІХ и в ХІ вв. находится вне
сомнения, мы ... ... что ... ... ... по своему усмотрению", – деп жазды. [95]. ... ... көне орыс ... тұлғасына, ал бектің тұлғасы – бояринның
тұлғасына жақын болды. Б.Д. Греков: ... ... в ... к ... ... от князей не отличались: один и тот же процесс сделал
крупными землевладельцами и ... и ... ... тут ... князь такой же землевладелец, как и его бояре, ... ... ... – деп ... еді [96, 102-103 бб.]. Ал ... бек туралы да дәл осыны айтуға болады.
Бірақ бұл жерде біз ... мен ... ... ... байланысты бір
мән-жайды айтуға тиіспіз. Жоғарыда атап өткеніміздей, бектер негізінен
рулық-тайпалық ... ... ал ... Б.Д. ... пен С. ... бойынша князьдық топтардан да шыға алды. Мысалы, С.В. Юшков:
"боярство имеет два ... ... с ... ... ... ... ... родо-племенная знать, входившая в ... ... а с ...... ... ... на земле.
В рассматриваемый период происходил процесс консолидаций обеих этих групп в
один ... ... - деп ... [94, 413 ... көне монғолдардағы нөкерлер сияқты. Б.Я. Владимирцовтың
пікірінше, көне германдықтар мен орыстардағы ... ... ... ... сияқты феодалдық қатынастардың негізін құрады [61, ... ... мен ... ... Қағанаты кезінде қалыптаса бастаған
бек сословиесінің тарихы да осыған ұқсас деуге негіз ... да ... ... ... ... 921-922 ... ... сапармен келіп кеткен араб елшісі Ибн-Фадлан жазған
болатын [97, 125 б.]. Ол өз еңбегінде: "Царя ... ... ... иабгу, и
это титул повелителя. И каждый, кто царствует над … племенем, этим титулом
называется", – деген еді [97, 128 ... ... ... оғыз ... әртүрлі
категорияларының қоғамдық жағдайы олардың мүліктік жағдайымен анықталған.
Ибн-Фадланның ... ... мен ... бар адам ғана ... ... ... төменгі таптары болып кедейлер мен құлдар ... ... ... ... және ... ... ... туралы ол: "Если заболеет из их числа ... у ... ... и рабы, то они служат ему... Для него разбивают палатку в стороне ... и он ... в ней до тех пор, пока не ... или не ... же он был рабом или бедняком, то они ... его в ... ... ... от него", - деп жазған болатын [97, 128 б.].
Яғни феодалға құл немесе оның ... ... ... ... ... ... ғана ... болған. Қараханидтерде де бұл жағдай орын алған
болатын.
Жоғарыда біз Низам-аль-Мульктің қатардағы шаруалардың ... ... ... қызмет (міндет) атқарғандығы, яғни ... ... ... еткен өндірістік қатынастар – патриархалды-феодалдық
болғандығы туралы жазғандығын келтірген ... ... ... ... ... ... көршілес көшпелі
халықтарға қарағанда қоғамдық ... ... ... ... тұрған
Ортаазиялық Хандықтардың әсерімен болғандығын ескеру қажет Мәуераннахрда
саманидтер әулеті дәуірінің (ІХ-Х ғғ.) өзінде анықтаушы ... ... ... ... ... қалыптасып біткен феодалдық қатынастардың
болғандығын кеңестік ... ... ... ... деректерде:
"Господствующим классом в Мавераннахре в ІХ-Х вв. при саманидах ... ...... и духовные, как состоявшие, так и не
состоявшие на гражданской военной службе", - делінген ... [98, ... бб.]. Осы ... ... Орта ... территориясы сауда орталықтары
мен қолөнер өндірісінің ... ... ... ... ... ... Тағы да "Өзбек ССР тарихына" қарасақ: "начавшийся еще до арабского
завоевания процесс формирования феодальных городов в Средней Азии в ... был ... ... ... ... Азии в ... период
занимали большие площади и охватывали все административно-общественные и
религиозные учреждения, а также ... ... В ... с ... центром расположены были сотни кварталов,
вмещавших в себя как городскую ... ... так и ... ... ...... [98, 218 б.].
Орта Азия Хандықтары көршілес көшпелі-малшылармен, олардың ... ... ... болды. Орта Азия жерөңдеушілері мен Қазақстанның
оңтүстігіндегі дала көшпенділері арасында ... ... дами ... ... ... ... ... дамуына қатты әсер етті.
Осылайша, аталған факторлардың барлығы бұл ... ... ... ... ... үстемдық етуші форма ретіндегі жерге
феодалдық меншіктің қалыптасу процесін тездете ... Бұл ... ... жериеленудің иерархиялық жүйесі тән болды.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанда болған жерге қауымдық ... ... ... ... ... процесі өзге де аудандарға, ... және ... ... да тән ... ... бұл процесс барлық жерде
бірдей қарқынмен өтті. Мысалы, аталған Батыс және Орталық ... ... ... ... ... қалыптасу процесі осыдан
кейінгі кезеңде де жалғасты және аяқталды.
4. Құл ... ... ... ... меншік қатынастарының объектілеріне:
мал, мүлік, адам (құлдар), аң, жер, орман, тоғай, су, құдық, т.б. ... ... ... ... ... ... тоқталсақ. Құлдар –
меншік құқығының объектісі. Бірақ қазақ қоғамында құлдық (құл иелену) басқа
елдерге қарағанда өзгешелеу болды. Бұл ... ... ... құлдықтың
(құлиеленудің) генезисіне тоқталайық.
Көшпелі қазақ қоғамындағы құлдық мәселесін зерттеудің өзінің біршама
тарихы бар. ... ... ... ... И. ... [99], Ф.
Зобниннің [100], Е. Бекмахановтың [101], Г. Семенюктің [102] мақалаларында
қарастырылған. Бұлар ... өте ... ... ... ... тек XVІІІ-ХІХ
ғасырлардағы орыс тіліндегі ... ... де, ... ... ... және бізде құлдықтың даму тарихына арналған
түбегейлі зерттеу жоқ. Қанша дегенмен де егер ... бір ... ... орын ... оның ... ... даму ... бар ғой. Бұл жөнінде
зерттеулер жоқ. ... ... ... сол ... ... тырысу.
Құлдықтың ең бастапқы формаларына қазіргі күні: үй жұмыстарындағы
құлдықты, қауымның жоғарғы тобындағылардың төменгі топтағыларға ... ... ... және ... төлетуді жатқызады. Құлдық көшпелі
қазақ қоғамында дамудың алғашқы сатыларында болғандығы ... ... ... ... бұрын болғандығы туралы талас көп. Ғалымдардың
бір тобының ... ... ... ... [103]. Екінші топтың
пікірінше, жоғарғы топтар төменгі топтарды әртүрлі жұмыстарға салуы бірінші
болған [104, 151 б.]. Енді бір топ ...... ... бір топ – бұл ... ... ... дамыған және кейін белгілі бір
себептерге байланысты ... ... ... ... пікірде [105, 201 б.].
Пікірлердің мұндай әралуандығының өзінің объективті себептері бар.
Құлдықтың барлық ... ... ... ... ...... ... қоғамына тән әдет-ғұрыптар мен институттардан ... Және ең ... ... ... ... ... ... бойынша өзара өте ұқсас та, енді біреулері тығыз араласып,
дифференцияцияланбаған күйде ... Осы ... ... ... оған ... ... әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерден ажырату шегін
жасау, кейде осы формалардың өзін бір-бірінен бөлу ... ... ... ... ... ғұндар болсын, кейінгі
кезеңдердегі ... ... ... ... ... деп ... ... көне заманнан бері болған. ... ... да, ... да ... негізгі қайнар көзі – соғыста тұтқындалу болып
табылады. Әскери ... ... ... ... ... ... ... да тұтқындап алып кеткен және оларды құлға
айналдырған немесе шет елдерге ... ... ... ... ... құрамы әртүрлі болды.
Мысалы, Ф. Скибин мен М. ... ... ... ... ... ... ... қалмақ тұтқындары болған [106]. Тұтқындар саны әскери
жеңістер мен жеңілістерге ... әр ... әр ... ... ... тым көп
болуы өте сирек еді.
Құлдарға ие болудың екінші негізгі қайнар көзі - ... ... ... ... ... құл болатын. Өз балаларын құлдыққа сату туралы
көптеген деректерде айтылған. ... ... ... ... ... былай деп жазған еді: “По временам, когда в иные годы они находятся ... ... они ... ... ... ... на ... с них
прокормить себя, и говорят относительно тех из детей ... ... ... ... остаться в живых нам и ему, чем умирать нам и ... ... ғ. ... жаһангері Л. Дженкинсонның айтуынша, ол Ноғай Ордасында
болған кезде халық аштық пен ... ... ... ол: ... ... много красивых татарских детей, целую тысячу, если бы ... у ... ... и ... а ... ... или девочку за каравай
хлеба…”, – деп жазды [108].
Көшпелілердің әдет-ғұрып құқығы еркін адамды жасына қарамастан, ... ... ... ... ... ... тыйым салу туралы көптеген
көне деректерден де кездестіруге ... ... ... ... ... ... ... деп аяқтаған еді: “Он тот, который запретил татарам
продавать детей своих, вследствие чего уменьшился ... их в ... ... [107]. ... де ... ... өз балаларын ХІХ
ғасырдың ортасына дейін құлдыққа сатқан еді [108]. Бірақ Л. ... ... ... ... ... ... балалардың әдеттегі бағасының
көрсеткіші емес, ол ... ... ... ... Сондықтан да саяхатшы
оны ерекше атап өткен еді.
Құлдарды айырбастау немесе сату-сатып алу өте ... ... ... құлдары болған деп айта алмаймыз. Бірақ қазақ әдет-
ғұрып ... қай ... ... да құл иеленуге тыйым салған жоқ және
құлдардың санын да шектеген жоқ ... шын ... ... тек ... ғана сатып алған. ... ... ... аз ... тағы бір ... – қарызын өтей алмаған адамдар құрады. ... ... ... еді. Егер ... екі ... ... ... мен
басқа елдердің әртүрлі жастағы адамдары құраса, құлдардың бұл тобын ... өзі ие, ... ... бір өмір ... байланысты үстем
тап өкілдеріне тәуелді болып амалсыздан құлдыққа барған ерікті ... ... ... ... көпшілігі кедейленген және орташа топтағы
адамдар болғандықтан көшпелі ... ... ... ... ... ... болуы әбден мүмкін еді [109, 329-332 бб.].
Қарызын өтей алмай, амалсыздан құл болған адам өз ... ... ... ... ... шыға ... Бірақ мұндай жағдай өте сирек болды
және мұндай тәуелді адамдар тобы қазақ даласында өте көп еді.
XVІ ... ... бен ... Кухистанидің “Тарихи Абулхайр-хани”
еңбегінде 1451 жылы Әбілхайыр хан ... ... ... соғысқаннан
кейін Алла-тағалаға ризашылығын білдіріп, барлық тұтқындарды босатып, мал-
мүлікке тиіспеуге жарлық береді [110, 167 б.]. ... ... ... ... ... ... сирек болған жағдайлардың бірі болса керек және
үнемі осындай ... деп айта ... ... ... ... ... ... иемденудің
негізгі түрі оларды сату-сатып алу болды [102, 180-189 бб.]. Ф. ... ... ... ... ... қарағанда Тәуке ханның ордасы ... ... да құл ... базар болған [106, 382 б.]. Тұтқындардың
бір бөлігі сату үшін ... ... ... еді. Құл ... базарлар
Орта Азияның көптеген қалаларында болған. Құлдар мен ... сату ... ... ... ... Ресей мемлекеті мен “Қытай иеліктеріне” де
жіберетін [102, ... ... ... ... ... ... ақша бірлігінде емес,
рубльмен берілген. Дегенмен де ол ... біз ... ... ақшалай
түрде емес, өзге тауармен көрсетілгенін байқаймыз. Мысалы, 1683 ж. 5
ноябрьдегі ... [111, 289 б.] ... ... ... ... ... ... қырым татарлары тұтқындап, кейін Хиуаға жіберіп 10 жылқы ... ... ... ... ... ... Семенюктің зерттеуі бойынша XVІІІ-XІX ғасырларда Қазақстандағы
әскери тұтқындар саны шамамен 2,5 мың адам ... [102, 188-189 бб.]. ... ... ... ... саны туралы деректер жоқ.
Көшпелі қазақ қоғамындағы өндіріс процесінде ... ролі ... ... ... жоқ. ... ... ғғ. қазақтардың негізгі
кәсібі мал шаруашылығы болды. Ал шаруашылық өмір қашанда ... ... да әсер ... ... ... ... ... және үй жұмыстарында болды, оның өзінде деректерге қарағанда
құлдар тек көмекші (қосымша) роль ... [102, 180-211 б.]. Мал бағу ... ... құлдың еңбегін пайдалану көшпелілерде өте кең ... [107, 282-283 ... ... ... ... қоғамның ең төменгі әлеуметтік тобын
құрады. Құл затпен, ... ... ... ... ... ... аң
аулайтын бүркіт немесе тазы үшін оның иесі құнына құл немесе күң сұрай
алады”, – ... ... ... ... болған жоқ: ол сотта куә бола
алмады [13, 170-178,28,236 бб.]. Өз ... ... ... ... “Құлдың шағымы ешқайда қарастырылмайды”, – делінген еді. Құлдар
өз қылмысы үшін жауап берген жоқ. Құлдардың ... үшін ... ... ... Құлдарға қатысты істер билер сотында қарастырылған
жоқ. Құлдарды тек олардың иелері ғана жазалады. ... ... ... Сібірдегідей мемлекеттік міндеттерге ие болған жоқ [112, 103 б.].
Барлық құлдардың қоғамның ... ... ... өз ... ... ... Және бұл толық тәуелділік болады және “Жеті Жарғының”
16-бабына сәйкес құл иеленуші құлдың ... ... ... ... ... даласындағы құқықтық нормаларға қарағанда құлдар қоғамның
бір оқшауланған тобын құраған еді. Дегенмен де, ... ... ... ... іс ... жағдайын емес құлдардың қоғамдағы
жалпы саяси-құқықтық жағдайын сипаттайды. Яғни әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ... үй
жұмыстарына, кейде мал шаруашылығына ғана байланысты болды. ... ... ... ... жағдайы құл иеленушінің материалдық
қамтамасыз ... ... мен жеке ... ... ... ... деректердің кейбіреулерінде құлдардың ауыр өмірі туралы және олардың
құлиеленушілерден қашуы туралы ... енді ... ... күн ... ... ... ... [102, 192 б.].
Үй жұмыстарындағы құлдың жағдайы ерікті адамның жағдайына ... ... ... ... тек ... ... ғана құқық субъектісі бола алған.
Бірақ бұқара халықтың басым көпшілігі иеленген еркіндік құқықтық тұрғыдан
әрқашан сақталды деу ... ... құл ... ... тек сатып алынған адамдар ғана
өмірлік құл ... Егер ... өзі ... ... ... ... ... бойынша құлдардың ұрпақтары төрт атадан кейін барып ... ... Ал ... ... құқығы жинағындағы: “… раб может выкупить
себе свободу через определенное хозяином число скота или ... [35, ...... ... шамасы амалсыздан құлдыққа барған адамдар туралы
айтылған болуы керек. Өйткені еркіндік алғанға ... тек осы ... ... ... ... ие бола алған. Ал, әскери ... болу ... ... адам XVІ ... С. ... ... ... “… они
принуждены служить рабами шесть лет ... по ... ... ... ... но не ... ... из страны”, – деп жазды [113, 151
б.].
Дегенмен құлиеленушінің өз құлын құлдық жағдайдан босатуы ... ... ... ... деп ... болмайды. Өйткені
қарастырылып отырған кезеңде “Жеті Жарғы” бойынша ... ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттік аппарат
тарапынан емес, ру мүшелерінің тұтастығы арқылы ... ... ... ... бір-бірі үшін құн төлеуді талап етуі, барымтаға
баруы және өзге де жайлар көп болды. ... іске ... ... ... өмір ... тән құбылыс еді. Сондықтан тұтқынға түсіп
құлға айналған адам, қазақ болмағандықтан, ... ... ... қорғауды иелене алмағандықтан, бәрібір тәуелділіктің ... ... ... ... қалатын. Бұл жағдайда құл мен ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы құл өз иесінен жұмыс істегені үшін аздаған мал алып, біршама
шаруашылық дербестікке ие болды. Осыған орай ... ... ... бір сатысы пайда болды. Оларды жалшылар деп атады.
Г.И. Семенюк жариялаған материалдарға қарағанда экономикалық тәуелділік
әдісі әлі құлдықта жүрген ... да ... ... [102, ... ... ... айырбасталған немесе тұтқынға түскен құлдарға аздаған
мал-мүлік беру амалсыздан ... ... өте ... ... ... ... ... өмірі қанша дегенмен де қиыншылықта өтті.
Сонымен қатар, әртүрлі тарихи деректерде тұтқынға түскен әйелдер туралы
әртүрлі мәліметтер берілген. ... егер тағы да Г.И. ... ... ... ... құқығы бойынша тұтқынға
түскен әйелден туған бала және асырап алынған бала өз ... ... ... ... және әкесі өлгеннен кейін басқа балаларымен бірдей
мүлікке мұрагер бола алды делінген [102, 194-195 б.]. Ал ... ... көп ... ... ... орыс ... Н.И. ... болса:
“Дети от наложниц, неусыновленные, не получали наследства”, – ... ... 54 ... күңдердің кейбіреулері қарапайым көшпенділерге үйлене алды [102, 195-
196 бб.]. Әдет-ғұрып құқығы бойынша ерікті көшпеліге ... күң де ... [35]. Ал ... ... әйелдер негізінен үй жұмыстарында болды.
Демек, құлдарды көбейтудің негізгі қайнар көздері: тұтқынға түскендер,
сату-сатып алу, қарызын өтеу үшін ... ... ... бір ... құлдарға ие болудың тұрақты қайнар көздерінің болмауы,
екінші жағынан көрші ... ... ... ... ... болуы және нәтижесінде тұтқындар мен құлдарды жоғары бағамен ... ... ...... ... қатынастардың басқа
елдердегідей өте жоғары ... ... ... ... әсер ... қоғамдағы ең төменгі және ешқандай құқығы жоқ топты құрады.
Сондай-ақ ... ... ... тек қана жеке меншікте болды. Құлдарды
иеленетін адамдар шеңбері де, құлдардың саны да ... жоқ. ... үй ... және мал шаруашылығында қолданылды. Және де айта
кететін мәселе, Қазақстандағы құлдық үнемі осы бір сипатта ... ... ... ету және ... кейбір мәселелері
Меншікті қамтамасыз ету және қорғау мәселесіне келсек. Меншік құқығы
туралы айтпас ... ... ... адам ... ... ... ... құқықтары мәселесін қарастырған кезде оның ... ... ... тұрғыдан мән беру керек. Халықаралық-құқықтық
құжаттар мен құқықтық мемлекеттердің ... ... ... деп берілетін қазіргі күнгі тізім – қазіргі заманғы демократиялық
қоғамның нормасына айналған эталондар мен ... ұзақ ... ... ... ... құқықтарын, оның генезисі, ... ... ... ... ... ... дамуының “мәңгі”, әлеуметтік-мәдени
мәселелерінің ... Бұл ... ... ... ... бола
отырып, билік басында отырған топтардың мүдделеріне сай, ... ... сай ... ... ... ... енді ... философиялық сипат
алған еді. Адам құқықтары – күрделі көп қырлы құбылыс, олардың қалыптасуы
адам ... ... ... ... ... ... байланысты.
Ал көшпелі қазақ қоғамында адам құқықтары мәселесі қандай болды деген
сұрақ туады.
Дәстүрлі қазақ ... ... ... ... қазақ
мемлекеттілігі өмірі барысында қолданылуы және оның әр ... ... ... ... және ... ... ... және
құқықтық ілімдер тарихының ... ... ... зерттелмеген
бөлімдерінің бірі.
Қазақ әдет-ғұрып құқығын, көшпелілердің құқықтанымын түсіну үшін ... ... ... ... ... ... Қазақ әдет-ғұрып
құқығының принциптері жөнінде заң ғылымының докторы З.Ж. ... ... ... құқықтық өмірінің басты қағида принципі “Малым – жанымның
садағасы, жаным – арымның садағасы” деп әдемі айшықталған еді. Бұл ... ... ... ... үшін ... ... болды. Құқықтық
жүйенің салаларының дербес принциптері және нормалары осы негізгі принцип
аумағында, бағытында және биіктік ... ... ... және осы ... ... “басқаруға” алынды. “Малым – жанымның садағасы, жаным
– арымның садағасы” – көшпенділердегі ... ... ... ... әрі ... ету аясы еді. Яғни ... үшін ең ... өмірлік
(құқықтық) құндылық ол – адамның ар-ұяты, намысы, иманы, ішкі ... ... ... жүйе ең ... осы басты қоғамдық әрі адами
құндылықты қамтамасыз етуге, қорғауға бағытталуы керек болатын. Оның барлық
күш-қуаты әрі ... ... ... осы ... ... ... ... жазған еді [11]. Яғни адам мәселесі, адам құқықтары көшпелі ... ең ... ... ... ... ... маңызды құқықтық қағидалардың енді бірі – “Бас
кеспек болса да, тіл кеспек жоқ” деген ... ... ... ... ... ... етілуі және қорғалуы әрбір адамның өз пікірін
ерікті түрде білдіру құқығынан көрініс ... Яғни кез ... ... ... алдында да “датын” ... ... ... ... ... оған ... көп. Сөздің орайы келгенде, айта кетсек, бірде
Байбақты руының бір байы мен ... ... ... биге ... ... жас күні ... Бай айтыпты: “Өзім асырап, есігіме салған ... ... ... ... ... ... ... Соған місе қылмай,
енді менен ат дәметеді депті. Би жалшыға сөз беріп:
- ... сен ...... әлгі жалшы өте момын, жалтақ болса
керек, байға қарай ... Ал бай ... оған ... ... ... бұл халін сезе қойған Сырым би:
- Аяққа кісен салуға болар,
Қолға кісен салуға болар
Ал тілге кісен ... ... – деп ... ... ... ақысын алып
беріпті [114, 43 б.].
Жалпы алғанда мұндай қағидалар ... ... ... көп, ... ... [11]. Ал енді ... билігі” туралы айтатын болсақ,
ең алдымен халық билігі ұғымының өзіне тоқталайық.
Жалпы билік сөзі өте көп және ... ... ... Мысалы,
философтар – қоғамының объективті заңдарына билік туралы, ... ... ... туралы, экономистер – шаруашылық билік ...... ... ... ...... өз-өзіне
билігі туралы, ата-ана – отбасылық ... ... ...... ... ал ...... билік туралы, т.б айтады [115, 2
б.]. “Билік ұғымының ... ... ... ... ... Билік ұғымы кең
мағынада қамқорлық пен ... ... ... ... байланыстырылатын, бағыт-бағдар беру, жол
көрсету ретінде түсіндірілді. Зорлық пен күш ... ... ...... жат құбылыс деп саналды. Екіншіден, билік ұғымы билік айту,
билік құру мағынасында қолданылды, яғни биліктің бұл ... ақыл ... ... ... ... шешімге келу жағдайларын қамтитын. Сонымен бірге
бұл мағына сот жағдайларын қамтитын. Сонымен ... бұл ... ... ... ... даралану, болмысының көрінісі еді.
Мемлекеттік биліктің бұл саласының өз ... жеке ... ... ол ... ... мағынасында қолданылды. Бұлай ел басқару
мүмкіндігіне ие болуы халыққа басшылық жасау, ел ... ... ... Төртіншіден, биліктің (билеу), (билеп-төстеу), (билеп-жаншу)
мағынасы болды. Бұл оның ... ... ... ... Күш ... ... өктемдік білдіру оқиғалары осы аталған мағыналарға сай
болатын. Қазақи сана ... кең ... ... ... баға ... 4 б.].
Ал енді мемлекеттік биліктің салалары болып табылатын ... ... ... ... ... ... деп нені түсінеміз, алдымен осы сұраққа
жауап ... ... ... ... ... хан билігі, сот билігі, ... ... ... мемлекеттік билік түсінігін құрайды.
Халық билігі дегенде “демократия” ұғымы еске түседі. ... ... ... ... ең алдымен Афина Республикасындағы демократия еске
түседі. Мысалы, Геродот ұсынған антикалық демократияның келесідей ... ... ... ... жеребе тастау арқылы орналастырылды.
Екіншіден, бүкіл халық заңға бағынды. Үшіншіден, елдің ішкі және ... ... ... халықтық жиналыста шешілді. Бүкіл ... ... ... ... ... құқығын иеленді. Сөйтіп Афиныда
өмірге келген ... ... 300 ... ... осы ... ... де алғашқы рет билік бөлінісі басталды. Саяси
қақтығыстарды реттеу үшін жаңа құрылым – халық мінбері ... ... ... ... ... ... ... органдар пайда болып,
оған заңды сипат ... ... ... ... ең ... ... басқарудың
аралас түрі енгізілді. Мысалы, патшаның билігі – ... ... ...... ал ... ...... билігі болды. Кейінірек
АҚШ-та да билік осы үлгіде бөлінді. Мысалы, президенттік – Римдік ... ...... ... ... – халық мінбері дегендей.
Тағы бір ұқсастық тарихи ... ... Яғни ... ... ... мен ... талдау органы болса, ал Римде – бұл ... ... ... ... айтқанда, жаңадан қабылданған заңдар
бұрынғы қабылданған заңдармен салыстырылып, сәйкестендіріліп ... ... ... жаңа дәуірдегі ... ... ... ... ... жүйе ... жеке адам мен полис
бөлінбейді, жеке адам бостандығының кейбір автономиялық сипаты болды, олар
құқықтармен қорғалды.
Жаңа дәуірдегі классикалық ... ... ... ... ... ... ... мәселені шешу құқығы пайдаланылды.
Қазақ даласында да демократияның ... ... ... ... ең ... ... ... көрініс тапқан. Ол,
мысалы, Төле бидің: “Күш атасы – халықта, ... ... хан да, би ... [117, 49 б.] – ... ... ... ... – халықтың қазығы,
Қараша – ханның азығы.

Хан өздігінен өлім жазасын қолданбасын,
Өлім жазасын халық өзі шешетін болсын,” – деген ... ... ... ... ... ... билерге прецеденттік маңызы бар ... ... ... ... көшпенділерді басқару қиын болғандықтан
хандардың билігі отырықшы-жер өңдеуші елдердегідей күшті болған жоқ. ... ... ... (хан) ... ... ... немесе үнемі
келіспеушілікте болса, кез келген ... ... ... ... кете ... ... ... іргесін қалаған Керей мен Жәнібек басқарған
тайпалар мен рулар осылай істеген еді ... ... ... ... және оның ... ... орын ... мысалы хандарды сайлау институтынан, немесе ... ... ... ... мен ... ... ... заңдастырудан көруге болады. Хандық билік көбінесе сайланбалы
болған. Қазақ Ордасындағы хан сайлау дәстүрі ... М. ... “… ... ... жаңа хан өзінің тумысымен емес, болмысымен билікке ... ... ұлы ... ... ұлы ретінде танылған ел-ағаларының бірі
көпшіліктің қалауы бойынша хан сайланған. ... ... ... ... ... өткен замандағы орыс дипломаттары мен
оқымыстылары бірден байқапты” [118, 220-237 бб.], – дей келе, XVІІІ ... мен ... ... ... ... ... М. Тевкелев пен XVІІІ
ғасырда Қазақстанды отарлау саясатын жүргізген Орынбор ... ... те ... ... туралы, жалпы қазақ даласындағы еркіндікті,
қоғамның ашықтығын жазған ... ... хан ... ... ... ... сонау
ғұн дәуіріне кетеді. Мысалы, Ғұн мемлекетінің басқарушысы “Тәңір-құт” деген
лауазымды да ... Бұл оның ... ... ... ... да ... ... керек. Билікке ие болу көбінесе мұралық
жолмен жүзеге асырылды, бірақ егер билік ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) оның мұра қалдырушының
туыстарының ішінен лайықтысын халық (немесе билік ... ... ... өте ... ... ... Бұл ... VІІІ ғасырдан жеткен
Күлтегін ескерткішінде Түрік халқының өткендегі ұлы қағандарын мадақтай
келе: “Одан соң ... ... ... ... да ... ... бірақ інілері
ағасындай бола алмады, ұлдары ... бола ...... ... ... ... ... аттамалы жолмен, дәлірек айтсақ, іріктеу
арқылы жүзеге асады, жасы кіші ... ... ... үлкен-кішісіне қарамай
ең беделді, айбарлысы хан көтеріледі.
Бұл салт Қазақ ... ... өз ... ... болашақ хан тек сайлау
арқылы ғана таққа жететін болды.
Хан сайлау ... ... ... бір ... ... ... ... ұлыстағы кәрі-жастың бәрінің де хақысы бар. Әрбір адам кеңесші
дауысты иеленген. Бұлар белгілі бір ... ... ... ... ... ... хан сайлаудың өзі қалаған бағытта өтуіне
ықпал етуге таласқан. Яғни қазақ ... ... ... ... ... жауапты кезеңде үлкен күшке айналған. Ал хан сайлау барша жұртқа
ортақ іс.
Басқа елдерде жоқ, тек қазаққа ғана тән ... бірі – жаңа ... соң, әр ... әр рудан келген адамдар ханның өрістегі
малын түк қалдырмай ... ... Бұл ... “Хан сарқыты” деп аталады.
Ханға малдың керегі жоқ. Хан – ел ... жұрт ... елде бар ... ... бар, ... халықтан бөтен тілегі болмауға тиіс, деген сөз. Бірақ айта
кететін жай, үш-төрт күнде бұл мал көбейіп, кері қайтады; ... ... ... ... ... ... ... бөлек, “Хан талау” деген салт та бар. Бұл
– ел сенімін ақтамаған, өзінің нашарлығын танытқан басқарушының мал-мүлкін
түк қалдырмай ... алу. Бұл ... ... ... шешімі бойынша жүзеге
асатын жаза. “Хан талау” – ... ... ... ғана ... ... екендігін
естен шығармау қажет. Жан – сауға, бірақ әмірші мал-мүлкімен ... ... ... ... ... қаһарланса, ханды да тақтан
тайдырады” деген сірә осы болар.
Қазақ сахарасында билер институты да ... роль ... Бұл ... ... ... ... жөнінде хатында”: “Возведение в звание бия ... у ... ... ... ... выбором со стороны
правящей народом власти; только глубокие познания в судебных обычаях,
соединенные ... ... ... ... это ... ... бия основано на авторитете, и звание это есть как бы патент ... ... – деп ... еді [120, 208 ... ... ... мемлекеттік күштеуге емес, беделге ... ... да ... ... ... билік – байлық сияқты өткінші
дүние, мәңгілік емес ... ... ... еткен. Қазақтар ең алдымен бірін-
бірі қадірлеген, бір-бірінің қадір-қасиетін, материалды ... ... ... ...... соттық функцияны атқарған, яғни мал-
мүлік дауын, жер дауын, жесір дауын, ар дауын, жан ... ... ... ... ... ... ... орны ханнан да жоғары болатын.
Қазақтар “Хан – ... би – ... деп ... ... ... ... хан ... көрсетсе, халық қарамағынан көшіп кететін немесе “Хан
талауға” ұшырататын. Кейде би ханға тоқтау айтатын, яғни оған ... ... ... ... да жетерліктей мысал көп: ... ... ... ... ... ... қорып, елдің түйесін иен
далаға жайғызбай қойған соң Асау бидің ... ... ... ... ... неге қайырасың? – дейді.
- Түйеңді қайырмай, қазақ, сенің мұнда төреге бақтырып қойған жерің
бар ма еді? – дейді Дәулетқали.
- Атаңа ... ... ... ... елді ... ...... астына алады Тұрлан. Дәулетқали Орынбордағы “Ханға” арыз
береді [121]. “Хан” төре ... ... ... үшін ... деп Асау ... ауылына келіп, “айыпкерді” шақыртады.
Халыққа арқа сүйеген Тұрлан “ханнан” қаймықпайды:
- Әлен соқыр, мені неге шақырдың? – дейді. “Хан қаһарланып, қылышын
қынабынан ... алып төрт ... ... ... төресін беріңдер, басын аламын! – дейді. Сонда Айтуар
шешен:
- Ал тақсыр! ... ... сөз ... ... хан ие, қара жерге
халық ие демеуші ме еді? Хандығыңды бер де, жерді ал, хан ... ... нең бар? – ... Сонда халық қаһарынан қаймыққан
“хан”:
- Төрелігіңе құлдық! – деп ... ... ... қара ... ... ... ... жоғалыңдар
көзіме көрінбей, – деп ақырған болыпты [122, 117 б.]. ... бұл ... ... ... әділ ... ... қадірлеп,
түсініп, сөзге тоқтай білген халық екендігі көрінеді.
Би қашан да хан мен халыққа қатар қызмет еткен. ... ... ... ... түбі бір, түп ... ... би” аталған Майқы би, Әз-Жәнібек
ханның қасында Асан қайғы би, ... ... ... ... Әйтеке
билер, Абылай ханның жанында Бұқар ... ... ... ... ... хан мен бидің мемлекеттің өміріндегі орнының маңызын ерекше
бағалаған. Бұл келесідей нақыл сөздерден ... ... ... ... ... ... биде ... кісінің ары-білімі бар”, “Қарадан ... ... ... үлгісізден би қойса, өсиеті болмайды”, “Әділ ... дау ... әділ ... ... жау ... ... ... адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың
өзіндік институты ретіндегі билер сотының демократиялығын Ш. Уәлиханов
жақсы ... [123, 208-216 ... ... ... ... сезсе, дауды шешу үшін кез
келген басқа биді таңдап алуға құқылы болды.
Екіншіден, дауласушы жақтардың әрқайсысы әділетсіз деп ... ... ... ... ... яғни ... ... айыпталушыға қарсы айғақтар аз болған жағдайда, би кез ... ... ... айыптау немесе ақтау жөнінде ант алуға құқылы
болған.
Төртіншіден, ... соты ... ашық ... ... ... және әрбір
адам өзін қорғай алды.
Бесіншіден, билер сотын халықтың ... ... оған ... ... қолдануды қажет еткен жоқ. Басқаша айтқанда, құқықтық
дәстүрдің реттеушілік ролінің жоғары болғандығы сонша, ... ... іске ... ешқандай мемлекеттік араласуды қажет еткен жоқ.
Айтылған мәселелердің барлығы дәстүрлі қазақ қоғамындағы бүкіл саяси
жүйенің жоғары деңгейде ... ... ... ... қоғамында орта
ғасырлардың өзінде өзіндік ерекшеліктері бар ... ... ... Хан ... ... ... ... сақтай отырып,
ханды сайлауға жол берілген. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы биліктің тағы бір
ерекшелігі – ... ... ... тек ... және
тағайындалып қана қойған жоқ, сонымен қатар халық оларды мойындауы қажет
болды, яғни ... ... ... ... ... ... болуы
тиіс еді. Халықтың келісімімен ханды ақ кигізге ... ... ... ... соттық-әкімшілік, әскери-саяси және дипломатиялық қызметті
атқаруды міндеттеу-биліктік өкілеттіктерді иеленуге үміткер адамның саяси
еркін ... ... ... ... ... ... Қазақ қоғамындағы биліктік өкілеттіктердің бөлінуі қазіргі күнгі
тежемелер мен тепе-теңдіктер жүйесі сияқты болуынан да оның ... ... ... ... ... ... тек заң жүзінде ғана
құқылы болды, ал іс жүзінде олар қарапайым халықтың мүддесін өздері таңдап
мойындаған, сол ... ... ... ... ... ... ... кеңесінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... мәжбүр болған.
Сонымен қатар қазақ даласындағы дәстүр мен құқықтық мәдениеттің ... бір ... ... ... ... ... ... Әбілхайыр ханды
өлтірген Барақ сұлтан өзін соттайтын төрт биді ... ... ... өзі ... ... ... [120, 209 б.]. ... ... ... ... бірі іске ... барлығы заң алдында
тең, құқық аясынан ешкім тыс ... ... ... ... ... ... да мазмұндалды. Бұл
жинақта өмір сүру ... ... ... ... ... меншік қатынастары көрініс тапқан. Мұндай заң жинағының болуының
өзі дәстүрлі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... куәсі.
Енді тікелей дәстүрлі қазақ қоғамындағы әдеттік құқық жүйесінің ішіндегі
меншік құқығын қорғау мәселесіне тоқталсақ.
Іс жүзіндегі құқықтық ... ... ... меншік құқығының
болуы да екіталай. Әдет-ғұрып құқығында соттық (қылмыстық-құқықтық және
азаматтық-құқықтық) ... да, ... ... да ... ... ... құқығындағы соттық процесс 1882 ж. ... ... ... ... ... ... ... көне деректе толық
сипатталған. Ол билердің соттық шешімдерін ... және Д. ... ... Л.Ф. ... ... А.И. Левшин, М.
Красовскийдің, Л. Мейердің және т.б. шығармаларын ... ... ... И.А. ... ... ... ... оның билердің
соттық практикасын зерттеу негізінде жазылуында [35, 319 ... ... ... ... билер және хандар жүзеге асырды. Хандар
мен сұлтандар аса ... ... және ... ... ру-аралық, ауыл-
аралық дау-шарлар туралы, төрелер мен ақсүйек өкілдерінің құн дауы ... ... ... ... Аса ... ... ... мен
сұлтандар беделді билердің қатысуымен және ... ... Заң ... ... ... өлім жазасын тағайындау ... ... ғана ... соты – ... ... ... ... болды. Бірақ би-судья
болу үшін көшпенді қазақ әдет-гұрып құқығын жақсы ... және өзін ... ... ... ... тиіс ... және ... істерді қарастыруға, яғни судья (би) функциясын
атқаруға кез ... ... ... ... бірақ оның жоғарыда аталған
қабілеттері болуы тиіс еді. Көбінесе ол ... ... мен би ... ... ... ... Би ... мұраға қалған емес және ресми
түрде билер сайланбайтын да, олар соттық-құқықтық практика ... ... ... ... ... би ... ... адам іс жүзінде билік пен беделге ие ... еді. ... би тек ... ... шығарып қана қоймайды, ол ... ... ... ... етуі тиіс ... ... би ... рубасының функцияларын да, судьяның және жергілікті ... ... ... да ... ... тиіс [65, 101 ... істе – талапкер мен жауапкер, қылмыстық процесте – айыпталушы
мен жәбірленуші даулы істі шешу үшін өзара ... ... ... бір ... екі биді таңдайтын; немесе тараптардың екеуі де
өзалдына жеке биді таңдайды да, ... ... ол екі ... ... тағы ... (ол би ... да мүмкін) қояды (ара биді). Судьяларды таңдау және
олардың шешіміне бағыну туралы тараптар болыс басқарушысына ... ... 321 ... ... формасы азаматтық (әсіресе неке-отбасы істері бойынша)
процесте де, қылмыстық процесте де егер ... ... ... ... ... ... бидің құқықтық жағдайын келесідей ережелер айқындайды:
Уақытша Ережелердің § 143 ... ... ... ... ... ... екі биге ... (отвод) беруге құқылы. Биге қайтарым берудің
себептері Ережелерде көрсетілмегенімен, олар ... ... ... т.б.) деп болжамдауымызға әбден болады. Сондай-ақ:
"3. Если сторона заявит на ... ... ... суда, то таковое не
принимается.
4. Если кто объявит на судью ложное подозрение, с того ... ... ... Если ... о ... просил ложно, лишается права носить ... Если ... ... дело ... ... Богу", - делінген.
Бұл баптың дәлме-дәл мақұлдануын билердің шешімдерінен шығарып ала
алмасақ та, оның ... ... ... ... ... қазақ
әдет-ғұрпы бойынша қасақана жалған жала жапқаны үшін ... ... ... ... ... би ... ең алдымен көшпендінің
мінсіз әділдігіне ... ... ... (қазақтарының) әдет-ғұрып құқығы
(заңы) бойынша, егер би істі шешу үшін ... ... етсе ... ... ... ... ... халықтың жек көруіне ұшырайды, ал халық
сыйламайтын би-судья Би атағынан да ... ... "Сот ... жайында хатының" мазмұнына талдау
жасасақ, автордың билер сотын қазақ ауылының ... мен ... ... ... ... ... қарастырып,
бағалағандығын байқаймыз. Билер соты ... ... ... ... болған. Рулық-қауымдық демократияның сақталуы
жағдайында одан, оның ... ... ... алып тастау шын мәнінде,
қаншалықты көне әрі ... ... да ... ... ... ... ... заңгер-ғалым, академик С.З. Зиманов
жазғандай: "Судебная власть, которая ... ... ... ... в ... ... Она была ведущей формой
власти в ... ... ... ... в кочевых коллективах в
основном сводилась к разбирательству различных споров и ... ... ... так и ... родами и их ... ... ... в ... ... за ... исключением, стояли
во главе их", – деген [65, 5 б.].
Қазақ әдет-ғұрып құқығында ... ... ... нақты
айқындалған. Олар: мүлікке, затқа, малға, қыстауларға, ... ... ... қорғау, қалпына келтіруді қамтамасыз ету; қалыңдыққа,
жесірге ... ... ... құн, ... ... мал ... ... жазалау.
Заңсыз әрекеттер арқылы келтірілген материалды зиянның, шығынның орнын
толтыру, бұзылған құқықты қалпына ... ... ... ... зиян ... ... өсімі, мүліктің көбеюі және т.б.)
келтірілуі ... ... ... ... істегі жәбірленуші жақтың рулық қадір-қасиетін ... ... ... ... ... оның ... аксүйектердің, рудың,
тайпаның және оның бөлімдерінің ... және ... ... ... ... іс ... келесідей бөліктерден құралды:
– Алдын ала дайындық, мәмілегерлік бөлім;
– Нақты міндеттемелер мен дәлелдемелерді зерттеу;
– Тараптардың, ... сөз ... ... ...... ... бағалау және іс бойынша шешім, үкім шығару;
– Сотта істі қарастыруды аяқтау және істің біткендігін білдіретін
"ала жіп" ... ... ... ала ... ... ... келесідей міндеттері болды:
дауласушы ... ... ... ... ... ... ... болуы және сол арқылы істі соттық қарастырусыз (мәжіліс)
шешу. Алдын ала ... ... ... соттық процестің қатысушыларына
қайтарым бере алады, ... сот ... ... ... жеке
кепілдігіне берілуі мүмкін. Айта кететін жай кепілдік адамның әрекеті үшін
де, әрекетсіздігі үшін де, мүлікке және мүліктік ... де ... ... талқылаудың екінші бөлімінде тараптар (айыптауымен және түсінік
берулерімен) сөйлейді және билердің сұрақтарына жауап ... ... ірі ... ... ... ... өз биі ... тараптардың өкіл-билері және ара би ... ... ... бастап кетеді.
Куәлар мен жауапкердің сот процесіне келуін қамтамасыз ету талапкерге
жүктелетін бірақ би сотқа келуден бас ... ... ... ... ... ... ... сот дәлелдемелерді бағалап, шешім
шығарады – ... істі ... ... ... ... алу")
шешуге тырысады, немесе талапкерге "тарту" беріп, істі бейбіт бітіруге,
немесе "туыстықпен" "достықпен" бітіруге ... ... ... ... ... және ... көпшілігі рулық немесе ауылдық қауымның ... ... ... және ... өзінің алдындағы міндеттемелерімен тығыз
байланысты болды.
Айырбас қатынастарының нашар дамығандығына және ... ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып құқығы
бойынша ... тек қана ... ... ... ең ... ...... алу және беру, малды жалға беру, ... ... ... орта-азиялық және орыс халықтарынан қажетті еңбек
құрал-жабдықтары (балта, пышақ, ... т.б.) мен ... ... мал
шаруашылығы өнімдеріне айырбастау арқылы алып отырды. Айырбас келісім-
шарттары ... ... мен ... ... ... Мал – ... болып табылды.
Қарыз алу және беру келісім-шарты бір жылдан аспайтын мерзімге малды
қарызға уақытша бере тұру болып табылады. ... ... ... ... тиіс болатын. Міндеттемені қамтамасыз ету үшін қарыз беруші
келісім жасасқан кезде борышқордан – ... ... ... құқылы болды. Әдетте
ауқатты малшы, көбінесе борышқордың туысы кепіл болып табылатын. Кепіл –
кепілдік міндеттемелердің екі ... ... ... болды: 1) міндеттемелерді
орындау үшін белгіленген ... ... ... ... беру міндеті
(борышқор келмеген жағдайда); 2) егер ... ... өтей ... оның ... ... беру ... ... қабылдап алатын.
Азаматтық-құқықтық даулар әртүрлі міндеттемелерді бұзған жағдайда ... ... ... ... ... тән ... бірі болды.
Қазақтарда өсиет ауызша жасалатын (тек, сирек жағдайда ... ... мен ... ірі ... ғана өз өсиеттерін жазып қалдырған).
Көшпенділердің мұрагерлік құқығының өзіндік ерекшеліктері болған. ... ... ... ... ... рудың, жүздің, тайпаның иелігіне айналуы
мүмкін емес болатын. Мұра ... жер, ... мал, ... ... құлдар есептелді. Осы мұралық мүлікті бөлген кезде дау-дамайлар
да болып отыратын, руластар, туыстар арасындағы мұндай дауларды көбінесе ... ... ... ... ... бұзылған кезде күрделі даулар пайда болатын. Тәуке
хан "Билер Кеңесімен" ... ... ... ... ... ... бөлген болатын [65, 101 б.]. Жайылымдық жерлердің
құқықтық жағдайын анықтау тек көшпенді-малшылар үшін ғана ... ... ... үшін де ... ... Басқа ауылдардың жайылымдық жерлерін
жою "ұрыс-төбелеске, дау-дамайларға, барымтаға" алып келетін [34, 21 ... ... ... ... тәртіпте шешетін. Меншігіндегі жерде: ... ... ... ... ... ... су көздерінің, төбешіктер мен ошақтардың, отырғызылған ... ... ... ... ... ... айтуы тиіс. Егер аталған
мән-жайлардың бірін тараптардың бірі растаса дауды жеңетін.
Меншікті қылмыстық-құқықтық қорғау ең алдымен ... ... ... бүлдіру үшін жауапкершілікті көздеді. Қазақ әдет-ғұрып құқығында заңға
қайшы әрекеттерді азаматтық және қылмыстық деп бөлу ... жоқ. ... ... ... ... ... басқа халықтардың әдет-ғұрып құқығындағыдай
қылмыс деп қылмыскердің жәбірленушіге моральдық және ... ... ... ... Сондықтан қазақ құқығында қылмыстық әрекеттердің
сыртқы белгілері азаматтық құқықбұзушылықтардан өзгешеленген жоқ. Қоғамдағы
күнделіктіге айналған ... ... ... ... өмір ... ... ерекшеліктерінен туындаған себептер де ... ... ... су ... ... қыстаулар үшін, жесір дауы, мал дауы,
т.б. үшін талас-тартыс, ... ... ... Бұл ... кейде кісі
өліміне, зиян келтірулерге, бір-бірінің ... ... ... ... ... және өзге де қылмыстық әрекеттерге, өз кезегінде жаңа
қылмыстық әрекеттердің қосымша қайнар көзі ... ... ... ... ... ... пен күрестерге алып келетін. Қазақтар
есікке құлып салуды, мал-мүлікті күзетуді ... ... ... ... ... ... мал ... үшін жазаның әр түрі – айып төлеуден өлім
жазасына дейін көзделген.
Қазақстанның Ресейге қосылуы ... ... ... ... ... жүйесі келесідей болды: өлім жазасы; құн ... айып ... ... ... ... қылмыс жасаған адамды жәбірленушінің
немесе оның туыстары мен руластарының билігіне толық ... ... ... ... масқаралайтын жазалар; елден қуып ... ... ... ... ... ... өте ... көлемде айып төлеттіру жолымен жүзеге
асырылды, әсіресе мал ұрлығы үшін. Егер қарапайым затты ... үшін ... ... ... бір ... ... айып ... мал ұрлығы
үшін – сол ұрланған малмен немесе оның құнымен қоса 3 ... ... ... ... ... ... ... айыптың да түрлері болды:
Тәуке ханның "Жеті жарғысында" ұрыдан ұрлығы үшін үш ... (27) ... [13, 129 б.]. ... қылмысына қарай бір тоғыз, екі тоғыз не үш
тоғыз айып салынады. Қазақтарда ... ... ... ... ... есік ашып баруы кезінде де мүлікті тоғыздан жасау қалыптасқан.
Тоғыздың үстіне "бас жақсы" қосылған. Тәуке ханның тағы да ... ... ол ... ... А.И. ... де, Я. ... де, т.б. егер ... – 9 түйеден тұратын болса, оған қосымша "бас жақсы" ретінде - құл ... ал 9 ... ... онда ... жылқыға қоса "бас жақсы" ретінде –
түйе, т.б. қосылған деп ... ... үш ... айып ... да кесілген.
Ол тоғыз былайша:
1-тоғыз, ірі қарадан тұрады, оны: 1 ... 2 ... бие және 2 ... ... ... бие үш бас деп саналады: ішіндегісі, құлыны және өзі).
2-тоғыз, бұл да ірі қарадан тұрады. Ол: 1 ат, 2 ... ... 2 ... ... 2 ... және 2 ... бұл тоқал тоғыз деп аталады. Ол: екі буаз ... ... 1 қой және 1 ... Барлығы болып 8 бас.
Тәуке хан тұсында ұры ұрлаған түйесі үшін 27 түйе, ал ... ...... т.т. етіп ... ... ... ... айып мөлшеріндегі 27 сан
сақталып оны ірілі-ұсақты, мал ... ... ... тұр. Ұрының
кінәлілігіне қарай билер үш тоғыз айыппен бірден жазалаған. ... ... мал ... ... ... қойылған, ұры ұрлығын қоймай, қатарынан 3
рет қолға түссе, басқаларды түршіктіру үшін ... ... заңы ... да ... қолы ... ал үшінші рет қолға түссе
өлтірілген.
Үш тоғыз айып ертедегі "мойнына қосақ, ... ... ... ... шықса керек. Кейін қазақ Ресейге қосылып, малынан ажырап, кедейленген
тұсында да бұл ... ... ... ... ... ... көтіне
тіркеу" ретінде бір мал басы 3 бас етіп қайтарылады [16].
1885 жылы мамыр айында Шарда ... ... ... ... Ережеде (бұл съезге Абай Құнанбаев та қатысқан): Тоғыз былайша
көрсетіледі: 1) бас тоғыз (түйе бастатқан тоғыз) – 1 ... екі бие, ... 3 ... 2 ат және 2 тай. 2) орта ... (ат бастақан тоғыз): 1 ат, 2
жасар 2 ат, 2 бұзау, 4 қой. 3) аяқ ... – 4 ... 1 ... 2 ... 3 ... 3 ... мұнда түйе – 3 ат не 30 қойға, құлынды бие – 10 қойға, жылқы
– 9 қойға, тай – 3,4 ... т.т. ... [125, 73-74 ... ... ... ... ХІХ ... басында әлсіреп, ұрыларға тек
"мойнына қосақ, көтіне тіркеу" қағидасы қолданылғанын біз жақсы білеміз. ... 5 ... ... ... 5 ... 5 ... қосып төлеткен [17, 60
б.]. Бұл айып мөлшері де әлсірей түскенін А.К. Гейнстің ХІХ ... ... бір ... ... тек ... 2 бие үшін 2 биеге қосып екі құлын
айып салғанын, өйткені ... ... 1 жыл ... деген шешімінен көре
аламыз [24, 242 б.].
Бұл дәуірлерде ... ... ... заңдары бас-көзсіз
енгізіліп, оның үстіне сот сайланып қойылып, пара, бәлеқорлық жасау тіпті
күшейе ... кезі ... ... да ... ... ақы" деп, ... ақы" деп, ... ақы" деп т.б. осы ... ... ... өз ... ... ... ... айыбының көп мөлшерін өздері
пайдаланғаны жайлы деректерді көптеп білеміз.
Бұрын ұрыларды ұстап алғанда сұлтандар, үстем тап ... ... құн ... 1824 жылғы өзгерістерден соң мұндай өлімдерге
құнын ... ... [14, 70 б.]. ... ... заң ... ... билігін әлсірете түсті.
Аңшы бүркітті немесе итті ұрлағаны үшін, мысалы, кінәлі адам айыбына өз
құлдарының бірін беретін.
Құн, айып төлеу ... мен оның ... ... үшін өте ауыр ... ... Себебі өте үлкен көлемде құн, айып төлегеннен кейін бүтін
ауылдар бай-феодалдарға тәуелділікке баруға мәжбүр ... ... ... құн ... жағдайы келмесе, ал оның туыстары айыпты немесе
құнды төлеуден бас тартса немесе жағдайы келмесе, дәстүр ... ... оның ... ... ... оның ... ... істеуге берілетін немесе кейбір сирек жағдайларда басқа елге сатылуы
да мүмкін.
Әрине, қазақ әдет-ғұрып құқығында меншікті қорғау ... ... ... алып қарағанда меншік құқығын қорғау дегеніміз белгілі бір адамның
өзіне ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Көшпелі қазақ қоғамында ол үшін “таңба” ұғымы қолданылған. ... ... ... ... ... ... ... қазақтар таңбаны мөр,
герб (елтаңба) ... де, қол қою ... де ... Ол ... ... ... ... начертания имени на могилах и на всякого
рода документах. Тамга ... ... на ... и
верблюдах, при том с левой стороны. Печать со знаком тамги, приложенная к
белой бумаге служит ... ... ... кто ее ... У овец ... ... вместо выжигания тамги надрезают ухо, что называется ... ... ... ... на щеке ... что ... сурме.
Хотя всякий может изобрести себе тамгу, но раз установив этот знак, он не
может его изменить”, – деп ... еді [16, 3 б.]. Ал ... ... тек қана ... ғана ... және ... қағаздарға қол қою
ретінде ғана қойылады, басқа ешбір малға да, затқа да ... ... ... еді [81, 201 б.]. ... ... айта кететін мәселе
отбасынан бөлініп шыққан бала енді құқықтың дербес ... ... ... жаңа ... ... алуға құқылы.
Біреудің тамғасын жою немесе өз тамғасын басқа біреудің мал-мүлкіне басу
ұрлық ретінде қарастырылатын және кінәлі адам жауапкершілікке тартылатын.
Дәстүрлі қазақ қоғамында ... ... да ... үлкен болды. Ол
бір рудың ішінде жекелеген ... ... да, ... ... ... қолданылды. Мысалы, ұрлығы дәлелденген адамның жылқысын тартып
алуға болады. Бірақ егер ұрлығы толық ... ... ... ... үшін қоғамнан қуылған немесе жаман атқа ие болған адам болған күнде
де айып төленеді [12, 51 ... яғни ... ... ... ... ... ... немесе бидің
шешімін орындамаған немесе сотқа келмеген ... ... ... есептелген.
Сондықтан барымтаны өз құқықтарын өз бетінше іске асыру ретінде бағалап,
қылмыс деп есептелмейтін [17, 80 б.]. Біз ... ... ... ... қосылғаннан кейін сот шешімдерін болыстық управительдер
іске асыратын болды, ал барымта орыс заңдары бойынша Ресей өкіметі ... ... ... жарияланды.
Қазіргі күнгі Азаматтық Кодексте меншік иесінің өз ... ... ... әдістері бар:
1) Негаторлық талап қою. Яғни ... иесі ... ... ... ету өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде басқа ... ... ... жоюды талап етуі.
2) Виндикациялық талап қою. Яғни меншік иесінің өзіне тиесілі затын
оның заңсыз иеленушісінен қайтаруды талап етуі.
3) ... ... қою. Яғни ... ... ... ... ... заты бүлінсе немесе жойылып кетсе, келтірілген зиянның
орнын ... ... ... аталған меншік құқығын қорғау әдістерін қазақ әдет-ғұрып құқығына
қатысты схемаға салып көрсек, келесідей болады:
1) ... ... ... ... ... қою туралы дерек жоқ
(қалай десек те, біз кездестіре ... ал ... ... қою туралы деректер өте көп.
Сондай-ақ біз ... ... ... құқығында азаматтық
құқықбұзушылықтар мен қылмыстар ... ... ... ... Бұл жөнінде Козлов: “преступления по существу своему уголовные,
как например, кража, таковыми у них не ... и дела по ... ... по ... иску ... ... лошадь и не возвращает)
прекращаются иногда соглашением или примирением тяжущихся”, [26, 332 б.] ... ... ... құқығын қорғау жөніндегі барлық істер азаматтық талап
қою сипатын иеленді және көбінесе кінәлі адамға мүліктік жауапкершілік қана
жүктелді. ... көне ... ... ... ... қуып ... да болған. Оған тарихи фактілер көп-ақ. Ал Самоквасов: “кто во
второй раз пойман ... в ... тот ... иска ... штраф,
половинный кун, а за третью кражу ... кун или ... ... 268 б.] – деп ... Бірақ уақыт өте келе жазаның бұл түрлері жойылған
болатын.
Бір жағынан, ұрлық пен тонаушылық ... және ... ... өзге де
бұзушылықтардың арасындағы айырмашылық: біріншісі үшін айып төлеу көзделді,
ал өзге ... үшін – ... ... меншік иесіне қайтару ғана
көзделді.
Қазақ әдет-ғұрып ... ... пен ... айырмашылығы
көрсетілмейді. Маковецкий бұл институттарды біреудің мүлкін талан-таражға
салу ... ... ... ... және заңды (жазаланбайтын) және
заңсыз (жазаланатын) деп ... [17, 79 б]. Бұл ... ... та ... ... ... пен ... айырмашылығының жоқ екендігін
айтады [16, 159 б.]. Заңды талан-таражға ... [14, 268 б.] ... ... ... ... алу ... Тарихи деректерге
сәйкес: 1) әкесі мен атасы баласы мен немересінің ... ... ... де ... біледі; 2) баласы әкесі мен атасының ... 3 ... ала ... ... рет ... айып ... 3) ... атасына
дейінгі туыстар қайтару міндеттемесімен мына жағдайларда: а) қалың мал
төлеу үшін; б) ... өтеу ... в) ... кезінде; г) қажет болып
жол ... ... ... ізін аңду үшін [16, 161-162 бб.]. Ал ... ... туралы айтсақ, оны да қазіргі күнгі ... ... ... ... ... деп атай ... ... қазақтарда мал ұрлығы, әсіресе жылқы ұрлығы өте
көп кездесетіндігін жазған болатын. ... бұл ... ... же ... то они редко составляют объект кражи и по отношению к ним ... в ... ... ... – деп ... [17, 80 б.]. ... “кражи вещей из кибитки, несмотря на доступность для ... ... и ... ее ... встречались очень редко”, – деп жазды
[15, 115 б.]. ... ... ... ... та ... ... [16, 16
б.].
Сондай-ақ өз малын тауып алған жағдайда, олардың ... ... ... ... жоқ ... мал ... оның адал иеленуші екендігін
айғақтайтындай ауылдасының ант беруі талап етелді; ал егер бұл ... мал иесі ... ... деп ... ... Егер ... ... екеу болып, шындықты анықтау мүмкін болмаса, ол ... ... ... ... ... тең бөлу ... [15, 112-113 ... малды меншік иесі немесе оның туысы ұрыдан алып ... ... ... айып ... ... құны дәл сондай өзге бір затты алып босатып
жіберетін [16, 226 б.]. Бұл туралы Козлов та: ... вор ... с ... ... украденное с прибавлением по скотине к шее и хвосту
украденного ... – деп ... еді [26, 337 ... ... ... кезінде, ұрының іздері белгілі бір ауылға немесе үйге
апарса, оның (ауылдың, ... ... ол ... ... ... ... ... әйтпесе ол үй немесе ауыл билер соты алдында жауап беретін [16, 164
б.].
Ұрлық жөніндегі ... ... ... ... ... ... Негізгі және жалғыз дәлел – ант беру рәсімі болды.
Ант беру – ... ... ... сот ісін ... жан беру өзіндік
орны бар ерекше институттардың бірі болатын. Сондай-ақ ант беру рәсіміне
іске ... ... жоқ, ... ... талапкердің туысы, танысы емес
адамдар да қатыстырылатын. Крафт қазақ билерінің ант беруді өте ... ... би ... ... деген құқықтық мәні бар қағидаға
сілтейді [126, 21 ... ... екі түрі ... ... үшін берілетін ант (ақтайтын ант);
2) талапкер үшін ... ант ... ... жауапкер үшін ешкім ант бермесе, ол кінәлі ретінде ... ... ... адам ... айып төлейді.
Тәуке ханның заңдары бойынша ұрлық жасаған адам үш тоғыз (27) ... бұл жаза ... деп ... [81, 205 б.]. Кейінірек бұл айып
көлемі азайды және кінәлі адам ұрлық үшін бұрын ... ... ма, жоқ ... осы ... ... қандай себептер болды – соған байланысты болды.
Бұл туралы ... ... во ... раз ... будет в воровстве, тот
сверх иска платит штраф, половинный кун, а за третью кражу полный кун, ... ... – деп, ... ... кто от ... или ... тот дабы ... он вовровством не промышлял и другим не ... ... ... украденное, а если платить нечем, то отдает ... ... ... в услужение, или сам идет к истцу в ...... еді [14, 268 б.]. ... ... ... жасалған ұрлық түнгі
ұрлықтан ауыр жазаланатын, себебі күндіз ұрлық жасау үшін адам ... ұяты жоқ ... ... ... [15, 116 б.].
Ұрлық жасағаны үшін төленетін айыптың мөлшерінің ... ... ... ... өз еңбегінде: “Если кто отнимет у кого какую вещь или ... ... ... или ... ... ... же ... хотя полагается сверх
того платить, в штраф 27 скотин больших и ... но ... ... ... на ... ... – деп жазды [14, 266 б.].
Чулошников өз ... мал ... үшін ... ... үш есе ... ... адам түйе ... – онымен бірге құл, жылқы ұрласа – онымен бірге
түйе, қой ...... ... ... ... және мұны ... жасау
қаншалықты оңай болса, оның жазасы соншалықты ... және ... ... ... ... [81, 205 ... бірге Чулошниковтың “құл” сөзін қолдануынан оның деректері ХІХ
ғ. ортасы туралы деп болжамдауға ... ... ХІХ ғ. ... ... ... ... мал ... үшін айыпты екі есе деп көрсетеді
[127, 256-257 бб.]. Бұл ... 1881 ж. ... ... да ... ... ... ... жылқы үшін екі жылқыдан төлеуі тиіс деп жазған
еді [128].
Маковецкий де: “В ... ... ... ... ... часть
наказания – штраф мойнына косак, котине тиркеу. Штраф этот ... в ... вор ... украденного, возвращает еще двойное количество лошадей, но
ниже ценностью. Так, если ... ... 5 ... ... то ... 5 ... ... 5, 3-х леток, и 5, 2-х леток”, – деп жазды
[17, 81 ... ... ... ... ... ұры ... ... үлкен
көлемде ханлық-ақы және ханлықтың жартысын құрайтын билік-ақы төлейтін [15,
117 б.]. Егер ... бұл ... ... ... ... ... оның ... туыстары төлейтін. Сондай-ақ туыстар бұл
төлемнен егер ... ... ... ... ... одан туыс ... ... және егер де басқа біреу оны өлтіріп тастаса, құн төлеуден бас
тартса ғана ... [26, 337 ... ... ... ... ... зат табылса басқа біреудің
қолына сатып алу немесе ... алу ... ... ... ... де ... [16, 162 б.]. Бұл туралы Самоквасов та: “Кто опознает у ... или ... ... а тот ... что оное купил у неизвестных
людей, то опознанное у него ... без ... ... ... ... не ...... еді [14, 277 б.].
Бірақ, Леонтьевтің еңбегінде: “Лицо нашедшее свою украденную вещь у
другого берет эту вещь и ... ... на ... у кого он ее ... ... от ... им эта вещь ... Если последнего найти
не удалось, лицо у кого вещь была обнаружена должно дать ... в том, что ... ее ... и ... собственник вещи
берет ее себе и платит владельцу ее половину стоимости вещи”, – ... [129, 137-138 ... ... би істі ... ... ... ... алдым деген
адамға талапкермен бірге барып, кімнен, қай жерде сатып алғанын көрсетуді
сұрайды. Егер ... ... ... адам ... ... өзі ұры болып
есептеледі [16, 162 б.].
Біз бұған келісе аламаймыз. Себебі жоғалған немесе ұрланған заттың ... ... ол зат құр алып ... оның ... ие ... тағы ... [14, 268 б.]. Ал ... сатып алдым деген адам куәларын көрсетуі
тиіс, әйтпесе ұры болып есептеледі [26, 337 ... ... ... ... ... ... ... екендігін айтса,
меншік иесі ол адамға сол заттың құнының 1/3-нен 1/4 ... ... ... ... тиіс [15]. ... сүйінші алған адам – бет-айғақ
өзінің сөзі рас екендігін дәлелдеуі тиіс. Егер оның ... ... ... ... іске енді оны араластырмайды. Ал егер бет-айғақтың берген
мәліметтері жалған болып ... ол ... ... ... ант ... ... тиіс. Олай болмаған күнде ... ... ... ... құнымен бірге қайтаруға міндетті ... ... ашық ... ... ... және сүйінші алудан бас
тартатын және меншік иесіне ондай ... ... ... ... ... ... қала беретін.
Қазақ әдет-ғұрып құқығында жасалған қылмысқа қоса қатысушылар ұғымы да
белгілі болған. Мысалы, ... ... по ... и ... совершена кража, платит штраф, после чего вор ... без ... и ... со слов бия ... Канаева “Попустителям и
остальным прикосновенным лицам не полагается никакого взыскания. Но они ... ... и ... Они ... ... Кумекши не вор, но и
не чист от воровства”, – деп жазды [16, 141 б.]. Сондай-ақ ... ... ... ... ... басқа біреудің жылқысында отырса, сол жылқының
иесі де ұрлыққа қатысушы болып ... ... еді [16, 167 ... та егер ... ... ... кісі өлтірушіні немесе өзге ... ... өзі де ... болып есептеледі және қоғам тарапынан
қолдау таппайды деп жазды [14, 263 б.].
Ал алаяқтық пен ... үшін ... ... ... жауапкершілік
туралы айтылмаған. Бұл қылмыстарды жасаған адам алдау жолымен алған мал-
мүлікті қайтаруы және ... ... тиіс ... [17, 82 б.]. Бұл ... та: “За обман не налагается ... ... ... ... обманом”, – деп жазды [16, 158 б.].
3) Деликтілік жауапкершілікке сәйкес ... ... ... ... істерді шешкен кезде қазақ әдет-ғұрып ... ... ... Ал ... еңбегінде, егер кімде-
кім абайсыздықтан егінді өртеп жіберсе және нәтижесінде зиян
келсе, оған талап қойылмайды деп, ... осы ... ... егер кімде-кім қасақана өрт шығарса және онысы ашылса,
келтірілген зияны үшін айыбын төлеуі ... ал егер осы ... ... құн ... ... ... ... [14, 266 б.]. Гродеков
та осы туралы жазған еді [16, 118 б.].
Зиянның орнын толтыру туралы мәселе қойылған күннің ... ... ... қойлар үшін де малшы жауап бермейді. Сондай-ақ қойлар ... ... де ... ... ... кепілге немесе пайдалануға сақтауға берілген ... ... ... ... ... жарамсыз болып қалса, ол заттың ... ... ... ... ... қарай ол үшін жауапкершілік туралы мәселе
әртүрлі шешіледі.
Жалпы қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша заттың кенеттен жарамсыз ... ... ... иесі ... ... ... қағидаға сүйенеді. Бұл
жөнінде Самоквасов: “О сдохшем заложенном скоте от ... ... даст ... ... ... не ... – деп жазды
[14, 164 б.]. Бірақ сонымен бірге бұл еңбекте: “Если принявший вещь ... ее для ... ... то он ... ... сопряженные с
передачей, платит также за ... вещи от ... за ... и ... Например, за скота во время бурана”, – деген еді [16,
123 б.].
Дәлелдеме әдісі ретінде ант беру және ... ... ... істі ... куә ... ... жастан асқан, ақыл-есі дұрыс,
ерікті және мінез-құлқы түзу адам қатыса алады. Мүліктік талаптарды қарауға
екі куә қажет. ... ... жас ... ... жіберілмейтін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытынды ретінде келесідей нәтижелер туралы айтуға болады.
Тарихи-құқықтық тұрғыдан қалыптасқан ұстаным, пікір бойынша меншіктің
алғашқы қауымдық, құлиеленушілік, феодалдық-крепостнойлық және ... ... ... ... меншік дегеніміз – өндірістік қатынас, яғни еңбек
өнімдерімен құрал-жабдықтарына, материалға қатысты адамдардың ... ... ... ... ... меншік” дегеніміз - құқықтық
мағынадағы феодалдардың меншігі емес. Ол екі ... ... ... және жер ... ... ... жиынтығы болып
табылады. Сондықтан формациялық теорияға сәйкес жерге феодалдық меншік деп
біз жұмыстық, өнімдік немесе ... ... ... ... жерге
қатысты меншігін айтамыз. Рентаның бұл түрлерін алушының меншігіндегі жерді
иесі өз білгенінше, өз ... сай ... ... ... ол жер
толығымен немесе бір бөлігі шаруалардың ... ... ... ... ... ... меншіктің барлық түрлеріне (бірақ феодализм
кезінде болған жерге меншіктің барлық түрлеріне емес) тән ең ... ... ... жерге меншіктің формасы отырықшы халықтардағыдай болған
жоқ. Дегенмен де оларда жерге ... ... ... ... түрде болды. Олардың ... өмір ... ... ... өз ... ... анық емес ... және екіншіден, көшпенді
феодалға тәуелді адамдардың көші-қонын басқару арқылы іске асырылды.
Жерді қауымдық иелену жерге феодалдық ... ... ... жоқ. ... дамуы бірнеше кезеңнен өтті. Алғашқы қауымдық кезеңде ... ... ... ... топ – ... ... ... жерге қауымдық меншік
қалыптасты. Кейініректе бұл қауымдық меншік қауымның белгілі бір формаларын
сақтай отырып, ... ... ... таптарының феодалдық меншігімен
ауыстырылған еді. Осылайша, көшпелі қоғам феодализмге өз жолымен келген
болатын. Және ... ... ... көше ... ... ... нақты бекітілген маршруттарға айналғанда болған. Бұл маршруттар қалай
белгіленді?
1) оларды бастапқыда көшпелі қауымдар ... ... ... алушылық
әдісімен белгілейтін;
2) Кейін бұл дәстүрге айналды;
3) ... ... ... ... ... және адамдарға өз
билігін жүргізетін ханның, бектің, сұлтанның, жалпы феодалдың
нұсқауы бойынша ... ... бір ... ... феодал тағайындаған немесе бөліп берген
феодалдық иеліктің (ұлыс, оток, ушун, т.б.) немесе князьдықтың территориясы
шеңберінде әскери-әкімшілік бірліктер ... ... т.б.) ... ... ... ... ... жүрді. Бұл ... ... ... ... немесе оны басқарушының немесе иеленушінің атымен
аталады. Көшпелі қауым мүшелері жайылымдарды ... ... ... ... ... жерді қауымдық пайдалану малға ұсақ
мал шарушылығына жеке (отбасылық) меншікпен ... өмір ... және ... ... қауымның экономикалық негізін құрады.
Сонымен, қазақтардың құқықтық танымы бойынша ... ... ... ... – жерге жеке меншік құқығы ХІХ ғ. дейін болған
жоқ. Формалды-құқықтық тұрғыдан ... ... ... ... ... мен тайпалардың (қауымның) меншігі болып есептелді, ал іс ... ... ... ... ... батырлар да болған. Ал
қыстаулар туралы айтсақ, олар XVІІІ ғ. ... ... жеке ... бастаған. Өндірістің өзге құралдарына және тұтыну ... ... ... Меншік құқығында барлық дүние екі категорияға бөлінді: мал
және ... Бұл ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінді. Малға ерекше меншік белгісі – ... ... ... өзге ... ... ... ауыр ... болып есептелді. Мал
жеке меншіктің негізгі объектісі ... ... ... ...... Сырдарияның төменгі ағысы маңында егіншілік жерлерге
феодалдық меншік болды. Ал сусыз ...... ... ... ... іс ... ... болды.
Сонымен, қазақтарға әдет-ғұрып құқығы бойынша қауымдық, отбасылық және
жеке меншік ... ... Егер жер ... ... тек ... ... мал және өзге ... жеке де, отбасылық та меншікте болған.
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында қазақтардың шаруашылық өмірінің ... ... ... ... мен ... ... сияқты ішкі
процесстер жерге қауымдық және отбасылық меншіктің маңызының құлдырауына,
жеке меншіктің қазіргі күнгі ... – яғни ... ... ... ... ... ... яғни құқықтық рәсімделуіне алып келді.
Жұмыстың нәтижелерінің тәжірибелік құндылығы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекет және
құқық тарихына, дәлірек айтқанда, оның бір ... ... ... әдет-ғұрып
құқығына жаңа көзқарас тұрғысынан қарауға арқау болады. Жоғарғы заң ... ҚР ... және ... ... мемлекет және құқық теориясы
пәндерін оқытуға қосымша арнайы материал ... ... ... ... ... ҚР ҰҒА академигі, з.ғ.д., профессор С.З.
Зимановтың басшылығымен дайындалып ... ... ... ата ... мемлекеттік тапсырыс бағдарламасын дайындау барысында пайдаланылды.
Жұмыстың осыған дейінгі бұл тақырыпты зерттеулерден басты айырмашылығы
бұл тақырыпта бұрын-соңды ... ... ... қасы. Сондықтан бұл
жұмыста қазақ әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... ... яғни ... құқығының мазмұны, объектілері, субъектілері,
қорғалуы толық, әрі жан-жақты зерттелген.
Жұмысты жазу барысында алға ... ... ... негізгі
тұжырымдар келесідей болды:
1) кез келген тарихи құбылыс ... ... ... ... меншік
қатынастарының тарихы да кезеңдерге бөлінеді. Меншік құқығының тарихын
кезеңге бөлу критерийін (бір-бірінен ажыратылатын белгілерін) ... ... бір ... ... ... ... ... формасының және құқық нормалары жүйесінің болуын білдіретін
әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... мен
эволюциясына олардың әсер ... ... ... меншік құқығының
азаматтық-құқықтық сипаттамалары мен ерекшеліктерін пайдалану ұсынылып
отыр. Осыған орай дәстүрлі ... ... ... құқығының дамуының
келесідей кезеңдерін бөліп көрсетуге болады:
- бірінші кезең – ... ... ... ... әдеттік-құқықтық нормалардың пайда болуы және дамуы
кезеңі;
- екінші кезең – ... ... ... қосылуы кезіндегі
саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы меншік қатынастары.
Қазақ ... ... ... ... ... қатар
өмір сүріп, өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалды.
2) Қазақ әдет-ғұрып құқығында меншік қатынастарын реттейтін нормалар көп
болды. Сондықтан қазақ ... ... ... сипатталады. Бұл қатынастардың дамығандығы Рим жеке
құқығы қағидаларына негізделген Ресей заңдарын қазақ ... ... ... ... ... ... ... қосылғаннан кейін дәстүрлі қазақ
қоғамындағы меншік қатынастарын ... ... ... үш
топқа бөлінді: біріншіден, қазақ әдет-ғұрып құқығы нормалары дәстүрлі
қазақ қоғамындағы өзінің дербес өмірін жалғастырды; екіншіден, орыс
заңдарының ... ... бір ... ... ... ... ... Рим жеке құқығындағы меншік құқығына
байланысты ... ... ... ... ... нормалары
қолданылды. Кейін Рим құқығының тарихи-құқықтық және мәдени мұрасы
кеңестік дәуірдегі және одан ... ... ... ... ... әсерін сақтады.
Зерттеу жұмысы өзінің алдына қойған ... ... ... ... ... әрі ... зерттелді деп ойлаймыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Дьяконов И.М. Якобсон В.А. Гражданское общество в древности // Вопросы
древней истории. – М., 1998. – № 1. – С. ... ... К., ... Ф. ... идеология // Соч. – М., 1925 г. - ... ... 3. - С. ... Розов Н.С. Структура цивилизаций и тенденций мирового развития.
Новосибирск, 1992. – 254 ... ... И.Ф. К ... о формационном подходе к изучению Древней истории
// ... ... ... – М., 1991. - № 5. - С. 40-45.
5. Тоинби А. Постижение истории. – М., 1991. – 356 ... ... А.Я. ... формации и реальность историй // Вопросы философии.
– М., 1990. - № 11. - С. 31-43.
7. Росляков А.А. ... ... ... ... Азии и ... в VІ-
XІ веках // Ученые записки Туркменского государственного университета
им. А.М. Горького. – М., 1962. – Вып. ХХІ. - С. ... ... Н. ... ... ... - Алматы-М., 1995. – 287 с.
9. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық ... ... Жеті ... 1997. – 192 б.
10. Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология // Соч. - М., 1886 г. Т. 6. ... 258.; Т. 47, ч. 1. - С. ... ... А.Л. О ... ... собственности на землю // Вопросы
истории. – М., 1969. - № 12. - С. ... ... А.И. ... быт ... // ... ... ученой
архивной комиссий. – Оренбург, 1910. – Вып. XXV. - С. 46.
13. Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких или киргиз-казацких орд и ... СПб., 1832. - Ч. ІІІ. – С. ... ... Д.Я. ... ... права Сибирских инородцев. Обычай
киргизов. – Варшава, 1876. – С. 268.
15. Баллюзек Л.Ф. Народные обычай, имевшие, а ... и ныне ... ... ... орде силу ... // Записки Оренбургского отдела ИРГО.
– Казань, 1871. - Вып. ІІ. - С. ... ... Н. ... и ... Сыр ... ... – Ташкент,
1889. - Т. І. – С. ... ... П.Е. ... для изучения юридических обычаев киргизов.
Материальное право. – Омск, 1886. - Вып. І, ІІ. – 254 ... ... ... в ... и ... – Алматы: Қазақстан,
1998. – С. 156.
19. Гейнс А.К. Киргизские ... // ... ... – 1866. - № 3. - С. ... ... И.А. ... право киргизов // Памятная книжка Западной ... ... 1882. – С. ... ... И. ... быта ... // Древняя и новая Россия. - 1876. ... 9. - С. ... ... А.Е. ... // ... ... – 1890. - № 22-23. – С.
49.
23. Словохотов Л.А. Народный суд обычного права ... ... орды // ... ... архивной комиссии. – Оренбург, 1905. - Вып. XV. – С.
169.
24. Гейнс А.К. Собрание литературных трудов. - СПб., 1898. - Т. 2. – 251 ... ... М. ... ... и ... закон. – М., 1886. - Т. 1.
– С. 146.
26. Из ... ... // ... ... ... архив. Ф.
119; Оп. 1, д. 269. Л. 4.
27. Нофаль И. Шариат и суд. – Ташкент, 1911. - Т. 2, - Кн. 10. – 150 ... ... И. Курс ... ... О собственности. – СПб., 1886. -
Вып. 1. – 300 ... ... ... права / Пер. с англ. яз.; под ред. ...... 1893. - Кн. 2. – С. ... ... А.Е. О ... ... по ... законодательству. –
СПб., 1892. – 300 с.
31. Антаки // Сборник постановлений шариата по семейному и ... – СПб., 1912. - Вып. 2. – С. ... ... Т.М. ... ... ... ... – Алматы, 1955. – С.
190.
33. Фукс С.Л. ... ... ... в XVІІІ ... половине XІX века. –
Алматы: Наука Каз ССР, 1981. – 264 ... ... по ... ... ... Сб. ... издание /
Сост.: научные сотрудники сектора права АН РК: Т.М. Культелеев, ... Г.Б. ...... ТОО ... баспасы”, 1998. – 464 с.
35. Васильев Л.С., Стучевский И.А. Три ... ... и ... ... // ... ... – М., 1966. - № 5. ... 87.
36. Адрианов Б.В., Марков Г.Е. Хозяйственно-культурные типы и способы
производства // Вопросы истории. – М., 1990. – № 8. - С. ... ... Г.Ф. К ... об отношениях собственности в первобытном
обществе. О ... ... ... у австралийцев //
Советская энциклопедия. – М., 1959. – № 6. - С. 28.
38. Рулан Н. ... ... – М., 1999. – 560 ... ... Е.А. ... земельный милк в Средней Азии XV-XVІІІ вв.:
сущность и трансформация // Государство в докапиталистических обществах
Азии. – М., 1987. - С. ... ... ... ... ... и владения на Ближнем и
Среднем Востоке: ... ... – М., 1979. – 250 ... Толыбеков С.Е. Общественно-экономический строй казахов XVІІ-XІX вв. –
Алматы, 1959. – 317 с.
42. ... С.З. К ... о ... ... ... в ... ... АН КазССР. – 1952. - № 4. - С. 95-104.
43. Федоров-Давидов Г.А. ... ... в ... эпоху //
Вопросы истории. – М., 1976. - № 8. - С. ... ... Л.Н. ... ... – М., 1998. – 367 с.
45. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех ... ... ... 1994. – 234 ... ... С.С. Сюнну // Изчезнувшие народы. – М., 1988. - С. 113-125.
47. Каняшин Ю.Н. Право собственности в средние ...... 1999. – ... ... Л.Я. О сущности патриархально-феодальных отношений у ... ... Азии и ... (Доклад на научной сессии в Ташкенте в
1954 г.) // Вопросы истории. – М., 1954. – №6. - С. 156.
49. ... С.М. ... ... семейной и индивидуальной
собственности у кочевников. – М., 1973. – 65 с.
50. Нурпеисов Е.К., Котов А.К. ... ... от ... ... ... ...... Жеті жарғы, 1995. – 198 с.
51. Бартольд В.В. Киргизы. – Фрунзе, 1943. – C. 167.
52. Вяткин М. Батыр ...... 2000. – 269 ... ... Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней
Азии в древние времена. – М.-Л., 1950. - Т. І. - C. ... ... Б.Я. ... ... монголов. – Л., 1934. - C. 160.
55. Формы предшествующие капиталистическому производству. – М., 1910. – ... ... ... – СПб., 1911. – 258 ... Путешествие в восточные страны. – СПб., 1911. – 365 c.
58. Малов С.Е. Памятники древне-тюркской письменности. – М.-Л., 1951. – ... ... Г.Н. ... для историй Сибири. Чтения в обществе ... ... ... – М., 1866. - Кн. 4. – 567 ... Владимирцов Б.Я. Общественный строй монголов. – Л., 1934. - C. ... 79, 83, 192 ... ... ... ...... 1967. - C. ... Кисляков И.А. - C. 67.
63. Рашид-Ад-Дин. – М., 1952. - C. ... ... ... ... ... – Алматы: Наука, 1989. – 159 c.
65. Толыбеков С.Е. Вопросы экономики и организаций кочевого ... ... в ... ХІХ - ... ХХ вв. // ... Института
экономики АН КазССР. – Алматы, 1957. - Т. 2. - C. 13.
66. Шахматов В.Ф. К ... о ... ... застойности
патриархально-феодальных отношений у кочевников // Вестник АН КазССР. –
Алматы, 1959. - № 5. - C. 39.
67. ... М.З. ... ... ... ... ...... 1992. – 354 с.
68. Петрушевский И. К вопросу прикрепления крестьян к земле в ... в ... ... // ... истории. – 1947. - № 4. - С. 65.
69. ... С.З. О ... ... у ... // ... истории. – 1955. – № 12. - С. 65.
70. ... С.З. ... ... казахов первой половины XІX в. ... 1958. – С. ... ... Л. ... и ... в киргизский край // Советская
Киргизия. - 1924. - № 11-12. - С. 124.
72. Косвен М.О. ... ... // ... АН ...... ... и
философии. – М., 1946. – № 4. - С. ... ... Н. Опыт ... ... состава киргиз-казахов // Живая
старина. – 1894. - Вып. 3-4. - С. ... ... Д.Н. О ... ... // ... ... Ученой архивной
комиссии. – Оренбург, 1904. - Вып. ХІІІ. – C. ... ... Л.Н. ... ... – М., 1967. – C. ... ... Л.Р. История Тувы в средние века. – М., 1969. - C. ... ... ... Т. 1. – М., 1968. – C. ... ... А.Н. ... ... орхоно-енисейских тюрков VІ-
VІІІ веков. – М.-Л., 1946. – 106 ... ... ... ССР. - Т. 1. кн. 1. - С. 192.
80. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в ... ... ... судьбами других тюркских племен. – Оренбург, 1924.
- Ч. 1. - С. 111.
81. Бартольд В. Туркестан в ... ... ... – СПб., 1900. ... 2. – С. ... Соколов Д.Н. О башкирских тамгах. // Вопросы колонизаций. – 1910. - №
7. - С. ... ... ... географическое описание нашего отечества. Туркестанский
край. – СПб., 1913. Т. ХІХ.. - С. 320.
84. ... ... ... / Пер. с ... яз. Л.А. ... и примеч. проф. А.А. Семенова. – М.-Л., 1952. - Т. 1. Кн. 1,2. – ... ... С.В. ... строй и право Киевского
государства. – М., 1949. – C. ... ... ... ССР. Т. 1. – C. ... ... М. ... по ... Казахской ССР. – М., 1941. – C. 241.
88. Сиасет-наме. Книга о правлении ... ХІ ... ... ... на рус. яз. Б.Н. ... – М.-Л., 1949. - C. ... ... средних веков. – М., 1952. - Т. 1. – 241 ... ... Б.Д., ... А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М., 1950. -
C. ... ... ... древо тюрков. – М.-Ташкент-Бухара, 1996. – 231
c.
92. Торнау Н. Мусульманское право. О праве наследства по ...... - Вып. 1. – C. ... Юшков С.В. Общественно-политический строй и право Киевского
государства. – М., 1949. – 247 ... ... ... в ... обществе. – Л.,
1954. – 245 c.
95. Греков Б.Д. Крестьяне на Руси. – М., 1952. - Кн. 1. – C. ... ... А.П. ... ... ... о его ... на Волгу в
921-922 гг. – ... 1956. – C. ... ... ... ССР. Т. 1. кн. 1. - C. 204; также C. 205-206.
98. Крафт И. Уничтожение ... в ... ... / Из ...... 1900. – C. 124.
99. Зобнин Ф. Рабство в Киргизской степи // Сибирский ...... № 5. Его же. К ... о ... ... и ... в Киргизской
степи. / Памятная книжка Семипалатинской ... на 1902 г. ... 1902. – C. ... ... Е.Б. О зависимых феодальных категориях – рабах и туленгутах
// Вестник АН ...... 1947. - №6. – C. ... ... Г.И. Рабство в Казахстане в XV-XІX веках // Труды Института
историй, археологий и этнографий АН КазССР. – ... 1959. - Т. 6. - ... ... С.П. ... ... и ... “генетической революции” //
Проблемы истории докапиталистических обществ. – 1935. - № 7-8. - C. ... сл; ... Ю.И. О ... первобытной истории // Советская
энциклопедия. – 1965. – № 5. - С. 79.
103. ... С.А. ... ... ... на ... ... ... энциклопедия. – 1958. – № 1. - С. 151-152.
104. Першиц А.И., ... А.Л., ... В.П. ... первобытного
общества. – М., 1974. – C. 120.
105. Дополнения к Актам историческим, собранные и изданные Археографическою
комиссиею. – СПб., 1867. - Т. 10. – С. ... ... В.Г. ... ... относящихся к истории ... – СПб., 1884. - Т. 1. – C. ... ... Л. ... в ... ... // ... в Московском государстве в XVІ веке. – Л., 1937. – C.
67.
108. Народы Средней Азии и ... – М., 1963. - Т. 2. – C. ... ... по ... Казахских ханств XV-XVІІІ вв. / Извлечения из
персидских и ... ...... 1969. – C. ... Материалы по историй Узбекской, Таджикской и Туркменской ССР. – ... - Ч.1. - C. ... ... С.С. ... ... – СПб., 1872. - Т. 2. - C. ... Герберштейн С. Записки о Московских делах. / Введение, перевод ... А.И. ... – СПб., 1908. – C. ... ... А.С. ... ... ... шешімдері. – Қарағанды, 1996. -
157 б.
114. Краснов Б.И. Власть как явление ... ... // ... ... - 1991. – №11. – C. ... ... З.Ж. Дәстүрлі мемлекеттік билік // Заң газеті. - 2000. – 19
қаңтар.
116. Бектаев Қ., ... М. Ұлы ... ... ...... – 49 б.
117. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: «Ер-Даулет», 1994. ... ... ... Ғ. ... ...... Ана тілі, 1995. – 232 б.
119. Валиханов Ч.Ч. Избранные ...... 1958. – C. ... ... ... деп ...... сұлтан.
121. Адамбаев Б. Халық даналығы. – Алматы, 1996. – 267 б.
122. Валиханов Ч.Ч. Суд биев в ... ... ... / ...... 1958. – C. ... ... Г.Б. Судебные разбирательства по обычному праву ... ... ... ... - Серия Юридических наук. - Т. 8. - Вып. 8. –
Алматы, 1967. – С. ... ... по ... ... и права Казахстана. – Алматы, 1994. –
С. 97.
125. Крафт И.И. Судебная часть в Туркестанском крае и степных ... ... 1898. – 247 ... ... Л. ... ... ... ведомства / Материалы для
географии и ... ... ... ... ... ...
СПб., 1865. - C. 256-257.
127. Мейер Л. Киргизы зайсанского приставства // Сибирская газета. – ... 21 ... ... А.А. ... ... киргизов // Юридический вестник. – 1890. -
Т. V. – 105 c.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 155 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экологиялық білім және тәрбие бағыттары44 бет
Банктің корпоративтік клиенттерімен жүргізетін операцияларын басқарудың ақпараттық жүйесін тұрғызу88 бет
Билер соты7 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
"мектеп басшысының жеке тұлға ретіндегі ролі"7 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
2013-2015 жылдардағы ҚР-ның макроэкономикалық көрсеткішіне сипаттама14 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь