Бүгінгі Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың күйіне кешенді талдау жасап, орталықтандыру мен орталықсыздандыру балансына қол жеткізу қажеттігін елдегі әкімшілік реформасы тұрғысында негіздеу

КІРІСПЕ 3

1 ҚАЗАҚСТАНДА МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ ОРТАЛЫҚ.ТАНДЫРЫЛУЫ МЕН ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРЫЛУЫ ТЕПЕ.ТЕҢДІГІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ 12
1.1 Әкімшілік реформалаудағы орталықтандырылу мен
орталықсыздандырылу тепе.теңдігін зерттеудегі негізгі
түсініктер мен әдістер 12
1.2 Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықтандыруды қалыптастырудың тарихи.әлеуметтік алғышарттары 22
1.3 Орталық билік Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқару жүйесінің ядросы 36

2 МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ ОРТАЛЫҚСЫЗДАНУЫ
ТАРИХИ.ӘЛЕУМЕТТІК ПРОЦЕСС 54
2.1 Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқарудың орталықсыздануының негізгі бағыттары 54
2.2 Әлеуметтік әріптестік Қазакстаңдағы мемлекеттік басқаруды орталықтандыру әдастерінің бірі ретінде 70

3 МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫ ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРУДЫҢ ӘЛЕМДІК ТӘЖІРИБЕСІ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ БОЛАШАҒЫ 90
3.1 Биліктің орталықтандырылуы мен орталықсыздаңдырылуы
тепе.тендігіне қол жеткізудің әлемдік тәжірибесі заңдылықтары 90
3.2 Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру үлгісі 108

ҚОРЫТЫНДЫ 117

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 119
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дисссертацияда бүгінгі Қазақстандағы әкімшілік реформасының негізгі бағыттарының бірі болып табылатын мемлекеттік басқаруды орталықтандыру және орталықсыздандыру балансына қол жеткізудің теориялық және практикалық мәселелері зерттеледі. Жұмыста Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқарудың бүгінгі жағдайы қарастырылады. Қазақстаңдағы мемлекеттік басқару жүйесіндегі орталықтаңдыру жағына қарай орын алатын дисбаланс факторлары мен алғышарттары талданады; кең саяси-әлеуметтік процесс ретіндегі мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ұғымы негізінде оның негізгі бағыттары және Қазақстандағы жүзеге асырылуы мүмкіндігі зерттеледі; федеративті және унитарлы мемлекеттердің тарихи дамуындағы мемлекеттік басқарудың орталықтандырылуы мен орталықсыздандырылуы балансы эволюциясының негізгі кезеңдері талданады; мемлекеттік басқарудың орталықсыздандырылуы-ның унитарлы мемлекеттердегі әкімшілік басқаруды жетілдіру процесіндегі саяси және ұйымдық зандылықтары анықталады; Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру және жергілікті өзін-өзі басқаруды қалыптастыру үлгілері ұсынылды; диссертация жұмысында жүргізілген зерттеулер негізінде Қазақстан Республикасындағы әкімшілік басқаруды жетілдіру жөнінде ғылыми-қолданымдық ұсыныстар жасалды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының саяси және әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірудің маңызы үлкен. Республикадағы мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру және жетілдіру жұмыстары тәуелсіздік алған сәттен бері жүргізіліп келеді. Қазір еліміз әкімшілік реформасының жаңа сатысына өтуде, бұл жөнінде елбасы Н.Ә. Назарбаев 2004 жылдың қыркүйек айында Қазақстан Республикасы Парламентінің Үкімет мүшелерінің қатысуымен өткізілген кеңейтілген мәжілісінде айтқан болатын [1].
Әкімшілік реформа негізгі бес бағыттардан түрады. Бірінші бағыт мемлекеттік басқарудың орталық деңгейін жетілдіруге қатысты. Атқарушы билікті оның орталық деңгейінде реформалаудың мазмұны Үкімет пен әрбір мемлекеттік орынның қүрылымы саяси істердегі функциялардың дәл жіктелуі, оның орындалуы және бақылануы арқылы анықгалатындығында болып табылады. Министрліктер сәйкесті басқару аясындағы саяси өндеудің стратегиялық функцияларын жүзеге асырулары тиіс. Қолдану және бақылау-тексеру функцияларын министрліктер құрамына кіретін комитеттер жүзеге асырады. Әкімшілік реформасының басқа бағыттары мыналарға қатысты:
– мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі және жергілікті мемлекеттік басқару құрылымдарын реформалау;
– мемлекеттік басқаруды бюрократсыздандыру;
– мемлекеттік қызметті жетілдіру;
– мемлекеттік экономика секторын басқаруды жетілдіру [1, 2 б.].
Біз диссертациялық жұмысымыздың тақырыбы аясындағы әкімшілік реформаның мемлекеттік басқару деңгейлері арасыңдағы өкілеттіктердің жіктелуі және жергілікті мемлекеттік басқару құрылымын реформалауға қатысты екінші бағытына көңіл аударғымыз келді. Кең мағынада алғанда бұл жерде, мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктер мен функциялардың жіктелуі салаларының бірі болып табылатын, мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру жөнінде әңгіме болып отыр.
1 Госуправление: стартуют системные перемены // Казахст. правда. – 2001. – 18 сентября.
2 Белиспаев А.М. Становление централизованной системы власти в Казахстане: автореф. … канд. полит. наук. – Алматы, 2000. – 27 с.
3 Джунусова Ж.Х. Республика Казахстан: Президент. Институты демократии. – Алматы: Жеті Жарғы, 1996. – 208 с.
4 Ертысбаев Е.К. Институт президентства как инструмент модернизации посттоталитарных транзитных обществ (на примере Республики Казахстан) // В кн.: Институт президентства в новых независимых государствах. – Алматы, 2001. – С. 105-118.
5 Нарикбаев М.С. Вопросы обеспечения Президентом Республики Казах-стан согласованного функционирования ветвей государственной власти // В кн.: Институт президентства в новых независимых государствах. – Алматы, 2001.. – С. 171-182.
6 Абдуллаев С. Децентрализация государственного управления и воспроизводственный процесс: условия и предпосылки // Вестн. КазНУ. Серия экономические наук. – 2002. – № 5. – С. 15-18.
7 Альжани Ж. Некоторые подходы к определению понятий «децентрализация» и «местное самоуправление» // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – С. 31-37.
8 Белиспаев А.М. Децентрализация власти и развитие местного самоуправления в Республике Казахстан // Саясат. – 2000. – № 4-5. – С. 53-58.
9 Кадыржанов Р.К. Институциональный анализ процессов децентрализации и местного самоуправления в Казахстане // аль-Фараби. – 2003. – № 3. – С. 22-27.
10 Байгельди О. Децентрализация предполагает самоуправление // Ка-захст. Правда. – 2003. – 23 февраля.
11 Жанузакова Л.Т. Конституционно-правовые проблемы организации и деятельности местных представительных органов в Республике Казахстан. – Алматы: Сага, 2003. – 342 с.
12 Илеуова Г. Выборы акимов сельских округов. Анализ. Выводы // Маслихат. – 2002. – № 1. – С. 45-53.
13 Казкенов К.М., Нукенов А.Н. Проблемы децентрализации власти в контексте политического развития Казахстана // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – С. 37-42.
14 Кубаев К.Е. Формирование организационной структуры и экономиче-ского механизма местного самоуправления в Республике Казахстан // Саясат. – 2002. – № 12. – С. 17-22.
15 Сакиева Р. Ветви власти: местный уровень // Мысль. – 1994. – № 12. –
С. 19-21.
16 Своик П.В. Разработка концептуальной основы и модели местного самоуправления, приемлемых для реального внедрения в Республике Казахстан. – Алматы, 2001. – 28 с.
17 Телебаев Г.Т. Некоторые проблемы введения местного самоуправления в Республике Казахстан // Саясат. – 2001. – № 1. – С. 10-12.
18 Шарипбаев К.К. Местное самоуправление в Республике Казахстан: со-временное состояние и перспективы развития // Казахстан-Спектр. – 2001. –
№ 2. – С. 67-73.
19 Материалы Общественного форума «Децентрализация и местное управление в Республике Казахстан: выбор приоритетов». – Алматы, 2002. – 90 с.
20 Жусупова А. Роль профсоюзов в институционализации социального партнерства в Республике Казахстан: автореф. … канд. полит. наук. – Алма-ты, 2002. – 25 с.
21 Моминбаев Ж.Б. Патернализм и социальная политика Казахстана в переходный период: автореф. … канд. полит. наук. – Алматы, 2002. – 20 с.
22 Ильясова Г.Т., Жакупов Н.Е., Шайназарова А.Б. Государственная поддержка региональных НПО: тенденции развития: метод. пособие. – Астана: МКИОС РК, 2003. – 120 с.
23 Халипов В.А. Власть центральная // Полит. энцикл.: в 2 т. – М.: Мысль, 2000. – Т. 1. – С. 211-212.
24 Халипов В.А. Власть местная // Полит. энцикл.: в 2 т. – М.: Мысль, 2000. – Т. 1. – С. 209.
25 Смирнов А.Н. Централизация // Полит. энцикл.: в 2 т. – М.: Мысль, 2000. – С. 591-592.
26 Каменская Г.В. Децентрализация // В кн.: Политическая энциклопедия. – в 2 томах. – Т. 1. – М.: Мысль, 2000. – С. 342.
27 Сморгунов Л.В. Современная сравнительная политология. – М.: Мысль, 1998. – С. 400.
28 Политика: Толковый словарь: Русско-английский. – М.: ИНФРА-М, Весь мир, 2001. – 768 с.
29 Вебер М. Политика как призвание и профессия // В кн.: Избранные произведения / пер. с нем.; сост., общ. ред. и послесл. Ю.Н. Давыдова; предисл. П.П. Гайденко. – М.: Прогресс, 1990. – 808 с.
30 Easton D. Systems Analysis in Politics. – Englewood Cliffs. – New Jersey: Prentice Hall, 1960. – 202 p.
31 Василенко И.А. Государственное и муниципальное управление: учеб. / И.А. Василенко. – М.: Гардарики, 2006. – 320 с.
32 Пугачев В.П., Соловьев А.И. Введение в политологию: учеб. для студентов вузов. – 3-е изд., перераб. и доп. – М.: Аспект Пресс, 2000. – 447 с.
33 Schmidt S.W. American Government and Politics Today. – Belmont, CA: Wadsworth, 1999. – 699 p.
34 Республика Казахстан. Конституция (1995). Конституция Республики Казахстан: официальное издание. – Алматы: Казахстан, 1995. – 48 с.
35 Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХIХ – начале ХХ веков. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – С. 352.
36 Ерошкин Н.П. История государственных учреждений дореволюционной России. – М., 1968. – 75 с.
37 Материалы по истории политического строя Казахстана. – Алма-Ата, 1960. – Т.1. – 340 с.
38 Полищук Л.И. Российская модель «переговорного федерализма»: политико-экономический анализ // Вторая междунар. конф. по федерализму. Тр. конф. – М., 1999. – С. 182-189.
39 Федерализм: теория и история развития (сравнительно-правовой ана-лиз): учеб. пособие / отв. ред. М.Н. Марченко – М.: Юрист, 2000. – С. 344.
40 Истон. Д. Категории системного анализа // В кн.: Антология мировой политической мысли: в 5 т. – М.: Мысль, 1997. – Т. 2. – 650 с.
41 Денкэн Ж.-М. Политическая наука. – М.: МНЭПУ, 1993. – 162 с.
42 Назарбаев Н.А. На пороге ХХІ века. – Алматы: Онер, 1996 – 288 с.
43 Назарбаев Н.А. Стратегия развития Казахстана // Панорама. – 2002. – 25 апр.
44 Назарбаев Н.А. Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства // Казахст. правда. – 1992. – 19 мая.
45 Brass P.R. Ethnicity and Nationalism Treory and Comparison. – L.: Sage, 1991. – 358 p.
46 Краткие итоги переписи населения. – Алматы, 1999. – 211 с.
47 Назарбаев Н.А. Без правых и левых – М.: Молодая гвардия, 1991. –
С. 254.
48 Донаков Т.С. Модель президентской республики в Казахстане // В кн.: Институт президентства в новых независимых государствах: материалы меж-дунар. конф. – Алматы, 2001. – 6 апр. – Алматы: КИЦ Ин-та философии и политологии МОН РК, 2001.
49 Козыбаев М.К. Эволюция института президентства: от формального суверенитета к императивам национальной государственности // В кн: Институт президентства в новых независимых государствах. – Алматы, 2001. – С. 35-45.
50 Суворов В.Н. Институт президентства: Российская конституционная модель и зарубежный опыт // В кн: Исполнительная власть: сравнительно-правовое исследование: сб. ст. и оброзов. – М.: ИНИОН РАН, 1995. – С. 179.
51 Сарсенбаев А.С. Институт президентства в политическом пространстве Казахстана // В кн.: Институт президентства в новых независимых государствах. – Алматы, 2001. – С. 13-29.
52 Кынев А.В. Институт президентства в странах Центральной и Восточ-ной Европы как индикатор процесса политической трансформации // Полис. – 2002. – № 2. – С. 126-137.
53 Переход от авторитаризма к демократии: Латиноамериканская специфика // Реферативный сб. – М.: ИНИОН РАН, 1997. – С. 112.
54 Прозрачные границы. Безопасность и трансграничное сотрудничество в зоне новых пограничных сотрудничество в зоне новых пограничных территорий России. – М.; Волгоград, 2002. – С. 240.
55 Бакушев В.В. Ресурсы политические // В кн.: Политическая энциклопе-дия: в 2 т. – 2000. – Т. 2. – С. 354-355.
56 Шумпетер И. Капитализм, социализм и демократия. – М.: Экономика, 1995. – 359 с.
57 Маклаков В.В. Предисловие // В кн.: Исполнительная власть: сравни-тельно-правовое исследование: сб. ст. и обзоров. – М.: ИНИОН РАН, 1995. – 212 с.
58 Патнэм Р. Чтобы демократия сработала. Гражданские традиции в современной Италии. – М.: Ad Marginem, 1996. – 288 с.
59 Олкотт М.Б. Казахстан: непройденный путь, Московский Центр Карнеги. – М.: Гендальф, 2003. – 354 с.
60 Ашимбаев М.С. Политический транзит: от глобального к национальному измерению. – Астана: Елорда, 2002. – 304 с.
61 Регульский Е. Предложения и рекомендации по реформам в области децентрализации в Республике Казахстан // В кн.: Материалы Общественного форума. Децентрализация и местное управление в Республике Казахстан: выбор приоритетов. – Алматы, 2002. – С. 71-89.
62 Назарбаев Н.А. Основные направления внутренней и внешней политики на 2004 г: Послание Президента народу Казахстана // Казахст. правда. – 2003. – 5 апр.
63 Республика Казахстан. Правительство. Концепция разграничения пол-номочий между уровнями государственного управления и совершенствования межбюджетных отношений: Постановление от 10 февраля 2003 года // Казахст. правда. – 2003. – 10 февр.
64 Назарбаев Н.А. Стратегия развития Казахстана – 2030: Послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана // Казахст. правда. – 1998. – 1 окт.
65 Материалы Общественного форума Децентрализация и местное управление в Республике Казахстан: выбор приоритетов. – Алматы, 2002. – 92 с.
66 Бурлаков Л.Н. Некоторые проблемы законодательного обеспечения местного государственного упраления и самоуправления // В кн.: Материалы Общественного форума Децентрализация и местное управление в Республике Казахстан: выбор приоритетов. – Алматы, 2002. – С. 29-33.
67 Статистический ежегодник Национального статистического агентства РК. – Алматы, 2003. – С. 211.
68 Европейская хартия местного самоуправления и ее значение // Политич. исслед. – 1998. – № 4. – С. 168-172.
69 Политология: словарь / под ред. В.И. Козырева. – Екатеринбург, 1998. – 380 с.
70 Модель И.М., Модель Б.С. Социальное партнерство в России // Социолог. исслед. – 1999. – № 9. – С. 42-49.
71 Ильясова Г.Т., Муканова А.Д. Государственная поддержка НПО: про-блемы, опыт, перспективы: метод. пособие. – Астана: МКИОС РК, 2002. – 88 с.
72 Трансформация социальной структуры и стратификация российского общества. – М., 1996. – С. 170.
73 Арутюнян Ю.В. О социальной структуре общества постсоветской Рос-сии // Социолог. исслед. – 2002. – № 9. – 30 с.
74 К конкурентоспособному Казахстану, конкурентноспособной экономике, конкурентоспособной нации: Послание Президента народу Казахстана // Казахст. правда. – 2004. – 20 марта.
75 Основные результаты социально-экономического развития РК в пером полугодии 2004 г. // Казахст. правда. – 2004. – 20 авг.
76 Рупник А. Роль средств массовой информатизации в развитии межэтнической гармонии в Казахстане // Материалы междунар. науч.-практ. конф. – Алматы: Центр гуманитарных исслед., 2003. – 214 с.
77 Моминбаев Ж.Б. Патернализм и социальная политика государства в переходный период: дис. … канд. полит. наук. – Алматы, 2002. – 132 с.
78 Алиев Е., Сагимбаева Ж. Взаимодействие государства и организаций гражданского общества как важный аспект деятельности ПРООН // В кн.: Государственная поддержка неправительственных организаций: проблемы, опыт, перспективы. – Астана, 2002. – С. 75-83.
79 Сиврюкова В.А. Социальное партнерство власти и НПО – основа демократического общества // В кн.: Гос. поддержка неправительственных организаций: проблемы, опыт, перспективы. – Астана, 2002. – С. 49-55.
80 Набиева Г.А. Проблемы и перспективы взаимодействия между государственными и неправительственными секторами Республики Казахстан (на основе опыта женской ассоциации) ЖАРиА. Астана // В кн.: Гос. поддержка неправительственных организаций: проблемы, опыт, перспективы. – Астана, 2002. – С. 55-58.
81 Назарбаев Н.А. К конкурентоспособному Казахстану, конкурентоспо-собной нации: Послание Президента народу Казахстана // Казахстанская правда. – 2004. – 20 марта.
82 Республика Казахстан. Правительство. О Программе государственной поддержки неправительственных организаций Республики Казахстан на 2003-2005 годы: Постановление Правительства Республики Казахстан от 17 марта 2003 года № 253 // Казахст. правда. – 2003. – 18 марта.
83 Королева Т. Глава государства считает необходимым обеспечить взаимодействие госорганов и НПО на стратегических направлениях общественных реформ // Панорама. – 2003. – 17 окт.
84 Уилсон Дж. Американское правительство / пер. с англ. – М.: Изд. группа Прогресс, Универс, 1995. – 512 с.
85 Американский федерализм: образец государственного устройства или предмет критического анализа? // В кн.: Федерализм: теория и история развития (сравнительно-правовой анализ). – М.: Мысль, 2000. – 300 с.
86 Федеративное устройство Австралийского Союза: генезис, проблемы, перспективы // В кн.: Федерализм: теория и история развития (сравнительно-правовой анализ). – М.: Мысль, 2000. – 300 с.
87 Германский федерализм // В кн.: Федерализм: теория и история развития (сравнительно-правовой анализ). – М.: Мысль, 2000. – С. 116-146.
88 Rose R. What Is Europe? A Dynamic Perspective. – L.: Sage, 1998. – 216 р.
89 Омуралиев Т.Е. Местное самоуправление в Кыргызстане: итоги десятилетнего развития // В кн.: Материалы общественного форума Децентрализации и местное управление в Республике Казахстан: выбор приоритетов. – Алматы, 2002. – С. 46-53.
90 Гельман В., Рыженков С., Белокурова Е., Борисова Н. Автономия или контроль? Реформа местной власти в городах России, 1999-2001. – СПб.; М.: Европ. ун-т в Санкт-Петербурге: Летний сад, 2002. – 380 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1 ҚАЗАҚСТАНДА ... ... ... МЕН
ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРЫЛУЫ ТЕПЕ-ТЕҢДІГІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК
НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... тепе-теңдігін зерттеудегі негізгі
түсініктер мен әдістер 12
1.2 Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықтандыруды қалыптастырудың
тарихи-әлеуметтік алғышарттары ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару
жүйесінің ядросы 36
2 МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ ОРТАЛЫҚСЫЗДАНУЫ
ТАРИХИ-ӘЛЕУМЕТТІК ПРОЦЕСС ... ... ... ... ... ... бағыттары 54
2.2 Әлеуметтік әріптестік Қазакстаңдағы мемлекеттік басқаруды
орталықтандыру әдастерінің бірі ... 70
3 ... ... ... ... ТӘЖІРИБЕСІ
ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ БОЛАШАҒЫ 90
3.1 ... ... мен ... қол ... әлемдік тәжірибесі заңдылықтары 90
3.2 Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру үлгісі 108
ҚОРЫТЫНДЫ 117
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... реформасының негізгі бағыттарының бірі ... ... ... ... және орталықсыздандыру балансына қол
жеткізудің теориялық және ... ... ... ... Республикасындағы мемлекеттік басқарудың бүгінгі жағдайы
қарастырылады. Қазақстаңдағы мемлекеттік ... ... ... қарай орын алатын дисбаланс факторлары мен алғышарттары талданады;
кең ... ... ... ... ... ... ... оның негізгі бағыттары және Қазақстандағы
жүзеге асырылуы ... ... ... және ... ... дамуындағы мемлекеттік басқарудың орталықтандырылуы
мен орталықсыздандырылуы балансы эволюциясының негізгі кезеңдері талданады;
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... процесіндегі саяси және ұйымдық зандылықтары
анықталады; ... ... ... ... және
жергілікті өзін-өзі басқаруды қалыптастыру үлгілері ұсынылды; диссертация
жұмысында жүргізілген зерттеулер негізінде ... ... ... ... жөнінде ғылыми-қолданымдық ұсыныстар жасалды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының саяси және
әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін мемлекеттік басқару ... ... ... Республикадағы мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру және
жетілдіру жұмыстары тәуелсіздік алған сәттен бері жүргізіліп келеді. Қазір
еліміз ... ... жаңа ... өтуде, бұл жөнінде елбасы Н.Ә.
Назарбаев 2004 жылдың қыркүйек айында Қазақстан Республикасы Парламентінің
Үкімет мүшелерінің ... ... ... ... ... [1].
Әкімшілік реформа негізгі бес бағыттардан түрады. Бірінші ... ... ... ... ... ... Атқарушы
билікті оның орталық деңгейінде реформалаудың ... ... пен ... ... ... ... істердегі функциялардың дәл жіктелуі,
оның орындалуы және бақылануы ... ... ... ... ... ... ... саяси өндеудің стратегиялық
функцияларын жүзеге асырулары тиіс. ... және ... ... құрамына кіретін комитеттер жүзеге асырады.
Әкімшілік реформасының басқа бағыттары мыналарға қатысты:
мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару құрылымдарын реформалау;
мемлекеттік басқаруды бюрократсыздандыру;
мемлекеттік қызметті жетілдіру;
мемлекеттік экономика секторын басқаруды жетілдіру [1, 2 б.].
Біз ... ... ... ... ... реформаның
мемлекеттік басқару деңгейлері арасыңдағы өкілеттіктердің жіктелуі және
жергілікті мемлекеттік ... ... ... қатысты екінші
бағытына көңіл аударғымыз келді. Кең ... ... бұл ... ... ... ... ... мен функциялардың
жіктелуі салаларының бірі болып табылатын, ... ... ... ... ... ... ... деңгейлері арасындағы өкілеттіктер мен функциялардың
жіктелуі тұрғысынан алғанда билікті орталықсыздандыру мәселесі Қазақстанның
саяси басшылығы үшін жаңалық ... ... 2003 ... акпан айында
Қазақстан Республикасы Үкіметінің мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы
өкілеттіктер мен фунциялардың жіктелуі және ... ... ... ... ... қабылданды. Осы концепция негізінде
сәйкесті заң қабылдануы тиіс. Негізгі мақсаты ... ... ... оның ... ... басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктер
мен функциялардың жіктелуі және бюджетаралық ... ... ... Республикасының заңын жасау болып табылатын мемлекеттік
комиссия құрылды.
Осы айтылғандар диссертация тақырыбының ... ... ... Сонымен бірге мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру мәселесі
теориялық тұрғыда да, міндетті ... ... және ... ... жатады. Бұл, мемлекеттік ... ... ... ... әкімшілік басқарудың теориялық ... ... ... ... кең ... ... ішінде мемлекеттік басқаруды
орталықтандыру және орталықсыздандырулардың өзара байланысы мәселесі ерекше
мән алады. Индустриялы дәуірде ... ... ... ... және ... ... ... биліктің атқарушы
орындарының жетекшілік рөлі тенденциясы ... ... ... ... өте келе ... басқарудың бюрократиялануы, қалың
қауымньң қоғамды басқарудан шеттеп қалуы, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... көрсете бастады. Билікті
орталықсыздандырудағы осы және басқа да ... ... ... да толығымен орын алады.
Әкімшілік басқарудың әлемдік тәжірибесі орталықтандыру мен атқарушы
билік орындарының ... ... ... ... ... бірі мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ... ... 1970-80 ... ... ... ... басқаруды орталықсыздандыруға бағытталған әкімшілік басқару
реформасы жүзеге асырылды. 1990 жылдары осындай ... ... ... ... посткоммунистік елдері жүргізді. ... ... ... мен орталықсыздандыру арасындағы балансты сақтау
бұл реформаның маңызды бөлігі болды.
Теориялық тұрғыдан алғанда ... ... ... және
орталықсыздандыру балансы және осы негізде, мемлекеттік ... ... ... ... ... қол жеткізу
заңдылықтарын анықтаудың әлемдік тәжірибесін ... ... ... ... ... ... Республикасындағы әкімшілік реформасының
жүзеге асырылуы мен тереңдетілуінің теориялық тұғырының негізін ... ... ... реформасына теориялық талдау жасау
мемлекеттік басқару жүйесінің бүгінгі күйін билікті ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғыдан алғанда
Қазақстандағы ... ... ... тарихи және
әлеуметтік-экономикалық алғышарттарын ашып көрсету ... ... ... ... ... институтталуына талдау
жасау және осының негізінде елдегі мемлекеттік басқару жүйесінің ... ... ... ... да ... ... ... жүйесі бар басқа да унитарлы мемлекеттердегі
сияқты Қазақстанда да мемлекеттік басқару жүйесіндегі ... ... ... қол ... ... ... ... ие
болады. Осыған байланысты мемлекеттік басқаруды орталықтаңдыру деп ... ... ... ... Бұл ... қандай мазмұн беріп, қандай
компоненттер ендіргенімізге орталықсыздандырудың теориялық мәні ғана емес,
сонымен ... ... ... нақты әкімшілік реформасы
тәжірибесінің өзі де тәуелді болады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Мемлекеттік ... ... ... ... жету кешенді және көпжақты мәселе болып ... ... ... ... алғышарттары мен факторларын
және Қазақстан мен басқа да посткеңестік мемлекеттердегі бүкіл саяси жүйені
зерттеуді ... ... ... ... бұл ... ... бөліп отырған жоқ. Биліктің орталықтандырылуы мәселесіне
арналған қазақстандық саясаттанушылар ... ... ... ... орталықганған жүйесінің қалыптасуы» деген
тақырыптағы кандидаттық диссертациясы ... ... ... болады [2].
Мемлекеттік басқару жүйесінің ... ... ... ... өзара қарым-қатынасы түрғысынан талдамай орталықтандыру мен
орталықсыздандыру балансына қол жеткізу ... ... ... ... ... ... ... табылатын орталықтың өзі биліктің
орталықтанған жүйесін институттауда да, сол ... бір ... ... ... ... табылатын әкімшіліктік реформасында да
шешуші рөл ... ... ... түрі ... ... және ... балансына қол жеткізуге ықпал
жасайтын институттардың бірі ... ... ... ... институтқа арналған жұмыстарының
көпшілігінде осы институттың ұлттық ... ... ... ... ... ... билікке айналдырылған
күшті билік қалыптастырудағы рөліне баса көңіл бөледі. Осы тұрғыда «Жаңа
тәуелсіз мемлекеттердегі президенттік институт» ... ... ... ... [3], Е. ... [4], М. ... [5] және ... атап көрсеткен жөн. Қазақстандық саяси әдебиеттерде президенттік
институттың ... ... ... ... ... та ... қасы.
Қазіргі әкімшілік басқаруды зерттеу жұмыстарында мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру мәселесін талдауға көбірек мән ... ... бұл ... ... ... алғашқы сатысында жүр.
Қазақстандық саясаттанушылар ішінен ... ... ... жүрген С. Абдуллаев [6], Ж. Әлжани [7], А. Беліспаев [8],
Р. Кадыржанов [9], және басқалардың ... атап ... ... ... ... ... мен ... басқарудың орталық деңгейінен аймақтық және ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік басқаруды казіргі ... ... ... саяси-әлеуметтік процесс ретінде кеңірек түсінуді талап етеді.
Бұлайша ... ... ... мен ... ғана ... ... бірге бірқатар мемлекеттік функцияларды
этатсыздандыру мен қазіргі қоғамның ... ... ... бизнес
және азаматтық қоғамның әлеуметтік серіктестігі жатады.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір шамада, соны болып табылады.
Отандық саясаттануда мемлекеттік басқаруды ... ... ... ... ... қасы. Қазақстандағы мемлекеттік
басқаруды орталықсыздаңдырудың жекелеген аспектілерін ашатын ... ... ... ... ... Қазақстандағы жергілікті өзін-
өзі басқаруды қалыптастыру ... ... ... Бүл ... ... және ... да ... ғылымдарда кеңінен
талқыланатын өзекті мәселелер қатарына жатады. Республикадағы ... ... ... ... ... барысында саясаттану
және құқықтық саладағы жүмыстар ... ... ... ... Байгелді [10], А. Жанүзақова [11], Г. Илеуова [12], К. Қазкенов [13],
К. ... [14], Р. ... [15], П. ... [16], Г. ... [17], К.
Шәріпбаев [18] және басқалардың еңбектерін атап айтқан жөн. 2002 жылы ... ... ... ... ... ... ... басқару» тақырыбындағы ғылыми конференция материалдары
қызығушылық туғызды. Ғалымдар, мемлекеттік орындар, саяси партиялар, ҮЕҰ
өкілдері, ... ... ... ғалымдар қатысқан бұл ... ... ... өзін-өзі баскарудың қалыптасуы мен
дамуы жөнінде елеулі мөлшерде талдаулар береді [19].
Жергілікті өзін-өзі басқаруды ... біз ... ... қоғамның негізгі секторларының мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандырудағы өлеуметтік ... ... ... де ... бизнес және кәсіподақтардың әлеуметтік-еңбек мәселелерін шешудегі
өзара ... ... ... ... ... А.Жүсіпованың
«Қазақстан Республикасындағы өлеуметтік серіктестікті институттаудағы
кәсіподақтардың рөлі» [20] деген тақырыбындағы және ... ... ... ... және ... ... [21] деген
тақырыбындағы кандидаттық ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы мәдениет,
акдараттар және қоғамдық келісім ... ... кең ... онда ҮЕҰ ... ... пен ҮЕҰ-дың бірқатар мемлекеттік
әлеуметтік бағдарламаларды ... ... ... мәселелері бойынша өзара ықпалдасуы жөнінде тәжірибелер бөлісіп,
пікірлерін білдірді [22].
Автордың Қазақстандық саясаттанушылардың ... ... ... ... ... ... басқарудың орталықтандырылуы
мен орталықсыздандырылуы балансына қол ... ... ой ... оның ... жөне ... ... жолдарын ұсынуына
көмектесті.
Зерттеудің негізгі мақсаты: бүгінгі Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың
күйіне кешенді талдау жасап, орталықтандыру мен орталықсыздандыру балансына
қол жеткізу қажеттігін ... ... ... ... ... ... ретінде Қазақстандағы әкімшілік реформасы аясындағы
мемлекеттік ... ... ... ... пәні ... ... Республикасындағы әкімшілік реформасының
басты басымдылықтарының бірі және посткеңестік қоғамдағы әкімшілік ... ... ... ... ... ... орталықтануы және орталықсыздануы балансы табылады.
Зерттеу мақсатынан туындайтын негізгі міндеттерді:
орталықтандыру және орталықсыздандыру балансына қол ... ... ... әкімшілік реформасының басымдылықтарының бірі
ретінде негіздеу;
Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықтандырудың тарихи, экономикалық
және этносаяси алғышарттарын ашып ... ... ... ... орталықтанған жүйесінің
ядросы болып табылатын орталықтың құрылымын ... ... ... ... негізгі бағыттарын
ашу;
Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру және азаматтық
қоғамды ... ... ... қазақстандық қоғамның негізгі
секторларының әлеуметтік серіктестігін ... жөне ... ... ... ... және ... ... эволюциясының негізгі
басқыштарын анықгау және осы негізде оның ... ... ... және ... ... ... мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру үлгісін ... және ... ... қол ... ... ... басқарудың орталықтандырылуы мен ... қол ... ... ... әкімшілік реформасы
тұрғысында ғылыми-тәжірибелік ұсыныстар жасау.
Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқаруды
орталықтандыру және орталықсыздандыру балансына қол ... ... ... Қойылған мәселелерді зерттеу барысында төмендегідей
нақты ғылыми нәтижелерге қол жеткізілді:
мемлекеттік басқаруды орталықтандыру және ... ... ... ... ... ... ... реформасы мен
қазіргі индустриялы қоғамдағы әкімшілік басқарудың басымдылықгарының бірі
ретінде негізделді;
Қазақстандағы мемлекеттік ... ... ... және ... алғышарттары анықталды;
Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың орталықтанған жүйесінің ... ... ... ... мен
орталықсыздандырылуының өзара байланысындағы дисбалансты орталықсыздандыру
пайдасына қарай анықтайтын орталықтың ... ... ... ... ... ... ... түсінігінің негізінде оның негізгі бағыттары ашылып және
оның Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... қол жеткізудегі рөлі анықталды;
мемлекет, бизнес және үкіметтік емес сектордың әлеуметтік серіктестігінің
Қазақстандағы ... ... ... жөне азаматтық
қоғамды дамытудағы рөлі мен маңызы ашылған;
федеративті және ... ... ... басқарудың әлемдік
төжірибесіне талдау жасау негізінде мемлекеттік басқарудың орталықтануы ... ... ... ... сатылары, сонымен бірге
осы балансқа жетудің саяси және үйымдық заңдылықтары ашылды;
Қазақстан Республикасындағы әкімшілік ... ... ... ... балансына қол жеткізудің әдісі ретіндегі орталықсыздану
мен жергілікті өзін-өзі басқарудың ... ... ... ... ... ... әкімшілік басқару мемлекеттік басқаруды орталықтандыру
мен орталықсыздандыру балансын білдіреді. Қазіргі индустриялық ... мен ... ... ... ... ... ... да әкімшілік басқарудың әлемдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ықпал жасайды. Мемлекеттік басқаруды орталықтандыру және
орталықсыздандыру ... қол ... ... ... ... ... бірі болуы тиіс.
2. Бүгінгі ... ... ... ... дисбалансының өзіндік тарихи, экономикалық және этносаяси
алғышарттары бар:
– Қазақстандағы мемлекеттік басқару жүйесі кеңестік кезеңде де, ... ... да ... ... сипатта болды. Кеңестік кезеңнен
бұрын қазақ этникалық қоғамында жергілікті ... ... ... олар ... ... ... орталықтанған жүйесіне кірді
және қоғамды басқаруды орталықтандыру және орталықсыздандыру балансын
қалыптастыруға ықпал жасамады;
– Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жылдардағы
экономикалық кеңістігіндегі дезинтеграция қаупімен және осы ... ... де, ... ... ... ... нарықгық экономиканы
институттау үшін де биліктің орталықтануын ... ... ... ... ... ... алғышарттары қазіргі
Қазақстанда ұлттың ... ... мен ... ... шешуші факторы ... ... ... ... байланысты.
3. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқару жүйесіне
«орталық-периферия» методологиялық ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы орталықтың шешуші рөлін көруге болады. Барлық билік
тармақарынан жоғары тұрып, ... ... ... ... ... білдіретін президенттік институт мемлекеттік басқару орталығы
құрылымының ядросы болып табылады. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... билік орындары президенттік
институтпен тығыз байланыста. ... және сот ... ... ... ... ... ... (шеткерілік) жағдайда қалып
отыр.
4. Мемлекеттік басқаруды орталықтандыру және ... ... және ... ... орындары арасындағы функциялар мен
өкілеттіктердің әкімшілік бөлінуіне ... ... ... ... ... ... Кең ... ретіндегі мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың негізгі
бағыттары мыналар:
– орталық және жергілікті ... ... ... ... мен ... бөлінуі;
– бірқатар мемлекеттік функцияларды ... ... ... ... ... қоғамның негізгі секторлары арасындағы әлеуметтік серіктестік
және бірқатар әлеуметтік бағдарламалар мен ... ... ... үкіметтік емес сектор пайдасына бөлу;
– аймақтық өзін-өзі басқару;
– жергілікті ... ... ... мәселелерін шешуге негізделген мемлекет, бизнес
және кәсіподақтардың ұшпартиялығы түріндегі әлеуметтік серіктестік ... ... ... серіктестікті Қазақстан қоғамының негізгі
секторлары мемлекет, бизнес және азаматгық қоғамның әлеуметтік ... ... және ... мемлекеттік функцияларды орындау
жауапкершіліктерін мемлекеттен үкіметтік емес ... беру ... ... деп түсіну қажет. Қазақстандағы мұндай мағынадағы әлеумеітік
серіктестік әлі де бастапқы сатысында жүр және де ... ... және ... балансына жетуге мүмкіндік бере
алмайды.
6. Федеративті және унитарлы ... ... ... индустриялы қоғам дамуының әр ... ... алып ... ... ... және ... ... мән алатынын көрсетеді. Қазіргі кезде федеративті болсын,
унитарлы ... ... және ... мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыруды күшейтуді талап етеді.
7. Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды ... ... ... басқаруды дамыту үлгілерін жасауда осы процесті жүзеге
асырудың әлемдік тәжірибесін талдау нәтижесінде анықталған саяси, ұйымдық
және ... ... ... ... Сонымен бірге, бұл үлгілерді жасау
және жүзеге асыру барысында Қазақстандағы әкімшілік ... ... де ... ... ... ... және ... негіздері. Саяси жүйелер
теориясы, әкімшілік басқару, федерализм, азаматтық ... ... ... негізін құрайды. Біздің жұмысымыздың барлық негізгі
мәселелерін шешу барысында қолданым ... ... ... ... ... негізгі методология болып табылады. ... ... ... да методологиялық әдістер қолданылды. Олардың ішінде
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың ... ... ... ... ... әдісі Қазақстандағы мемлекеттік
басқару жүйесі орталығының құрыпымын талдау және ауқымды ... ... ... ... болды. Зерттеудің келесі тиімді әдістері
федеративті және ... ... ... ... және орталықсыздандырылуы ... ... ... ... посткоммунистік қоғамдардағы биліктердің
орталықсыздандырылуының саяси және ұйымдық заңдылықтарын ашуда қолданылатын
салыстырмалық, ... ... ... болды. Қазақстандағы
мемлекеттік басқаруды орталықтандырудың алғышарттарын зерттеуде нақты-
тарихилық әдіс маңызды рөл ... ... ... басқаруды
орталықсыздандыру жөне жергілікті өзін-өзі басқаруды қалыптастыру үлгісін
жасауда үлгі жасау әдісі қолданылды.
Диссертацияның ... мәні оның ... мен ... ... ... ... бағытындағы әкімшілік
реформасының ұлғаюы мен тереңдеуі кезінде мемлекеттік орындардың пайдалануы
мүмкіндігімен түсіндіріледі. Диссертацияның қағидалары мен ... ... ... ... ... ... және
жергілікті өзін-өзі басқару жөнінде арнайы мамандар даярлау курстарында
пайдалануға болады.
Зерттеудің ... қоры ҚР ... ҚР ... Н.Ә.
Назарбаевтың Қазақстандағы әкімшілік басқару мәселелері жөніндегі еңбектері
мен сөйлеген сөздері, ҚР ... ... ... әр ... ҚР ... ... ... жөніндегі заңы, мемлекеттік
басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктер мен ... ... ... қатынастарды жетілдіру Концепциясы және басқа да мемлекеттік
құжаттар құрайды. Қазақстандағы орталықсыздану және жергілікті ... ... ... ғылыми конференциялар материалдары, Азаматтық
форум (Астана, 2003 ж.) материалдары, Ұлттық ... ... ... ... ... БАҚ ... ... екінші тобын құрайды. Әкімшілік басқару және мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру мәселелері жөніндегі Казақстан, Ресей және ... ... ... ... ... ... жатады.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі және мақұлдануы. Диссертациялық ... ... ... ... ... университетінің философия,
әлеуметтану және саясаттану кафедрасының мәжілісінде талқыланды және аль-
Фараби атындағы ... ... ... ... және саясаттану
факультетінің саясаттану кафедрасының ... ... ... ... ... мен қорытындылары бірнеше халықаралық
ғылыми практикалық конференцияларында өзінің көрінісін ... ... ... ... 75 ж. ... ... ғылыми-теориялық
конференция (Алматы-Павлодар, 2003); «Бірінші Ержанов оқулары» халықаралық
ғылыми ... ... 2004); ... и образование – ведущий фактор
стратегии “Казахстан – 2030”»: ... ... ... 2005); ...... ... ... научно-практическая конференция, посвященная 10-летию
Конституции Республики Казахстан (Экибастуз, 2005); ... және ... ... ... – тар жас, ... ... ... ғылыми-
практикалық конференция (Павлодар, 2005).
Диссертацияның құрылымы мен көлемі. ... ... ... ... және ... ... диссертацияның келесі ... ... үш ... ... және ... ... Диссертацияның көлемі 124 беттік компьютерлік терімдегі мәтіннен
тұрады.
1 ҚАЗАҚСТАНДА МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ
ОРТАЛЫҚ-ТАНДЫРЫЛУЫ МЕН ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРЫЛУЫ ТЕПЕ-ТЕҢДІГІН ЗЕРТТЕУДІҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 Әкімшілік ... ... мен ... ... ... ... мен ... жатқан жері үлкен және біртекті емес ... ... ... басқаруда орталық және жергілікті ... ... ... айналып отыр. Қазақстан мынадай ... ... ... Оңтүстік-Қазақстан, Қызылорда облыстары);
– Батыс (Маңғыстау, Атырау, Батыс-Қазақстан, Ақтөбе облыстары);
– Солтүстік ... ... ... ... ... ... облысы);
– Орталық аймақ (Қарағанды және Ақмола облыстары);
– Оңтүстік-Шығыс (Алматы облысы, ... ... ... бөлінуді қатаң бөліну деп қарастырмаған жөн, олар өзара
шектесу ... ... ... өтеді. Дегенмен, бұл аймақтарды
экономикалық, ... ... ... ұлттық-этникалық тұрғыдан
қарастырғанда олардың бір-бірінен айырмашылығы білініп тұрады. Бұл жөнінде
жеткілікті жазылып жүргендіктен біз қайталап айтуды жөн ... ... ... ... орталық биліктің
жергілікті билікке елеулі ықпалы арқылы сипатталады. Бұл жағдай Қазақстан
ғана емес ... ... ... да тән, яғни ... ... қатаң орталықтандырылған.
Кең тұрғыда алғандағы мемлекеттің біртекті еместігі оның шекараласу
өңірлерінде кіші ... яғни ... ... ... ... ... Бұл ... әкімшілік деп белгілі бір ұлттық мемлекет
шеңберінде өмір сүріп, қоғамды ... ... ... ... ... ... ... объективті себептегі біртекті
еместігінен оның қоғамды басқарушы институты ... ... ... ... ... келіп шығады.
В.А. Халипованың пікірінше орталық билік, біріншіден, мемлекеттің
орталығында, яғни, астанасында жүзеге ... ол ... ... ... ... ... ... және лауазым иелеріне билігі
болып табылады. Екіншіден, орталық билік елдің ең ... ... ... ... ... ... ... елдің біртұтас саяси-әлеуметтік өміріне, дербестігіне,
ұлттық қауіпсіздігіне, аймақтық тұтастығына, қоғам ... ... ... ... ... жауап береді. Орталық биліктің
жоғарғы орындары заң шығарушы, өкілетті, атқарушы және сот ... ... ... олардың өзара қарым-қатынасы саяси ... және ... ... ... әр ... елде әр ... болып
келеді. Осыған байланысты мемлекеттерді парламенттік, президенттік,
парламенттік-президенттік ... түрі деп ... ... ... ... ... және басқа тұрғыдағы
маңыздылығы мен аймақтық біртекті еместігіне орай орталық ... ... ... те болады.
Жергілікті билік аты айтып тұрғандай, жергілікті ... ... ... ... ... атқаратын билік болып табылады [24].
Жергілікті билік белгілі бір дәрежеде орталық билікті толықтырып, оның
ықпалы мен беделінің елдің түкпір-түкпіріне таралуын ... ... ... ... өзі ... ... елді ... және
саяси бүтін тұрғыда ... ... ... өзі әрекет жасайтын
аймақтың экономикалық, ... ... ... және ... орай ... биліктің орталық билікке қарағанда нақтылы бір бағыт ұстанымы
болатынын ескеру қажет. Мемлекет орталығы жүзеге асырып отырған ... ... ... ... табылады, ол елдің ұлттық мүддесін көрсету
және қорғауға бағытталған. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
геосаяси аумағында өмір сүріп жатқан ұлттың мүддесін ... ... ... ... ... өмір сүреді.
Географиялық жағынан алғанда орталық билік пен ел ... ... ... ... ... бір ... бар. Бұл тұрғыдан
қарағанда жергілікті билік ел тұрғындарына етене жақын болып ... ... ... өзінің саяси-әлеуметтік қызметіне, яғни басқару
әрекетіне сай ұлттық мүдде емес, ... ... ... ... жергілікті билік толық мемлекеттік сипат алуы мүмкін (бүгінгі
Қазақстанда орын алатындай), немесе ... ... ... ... мемлекеттік және мемлекеттік емес биліктердің үйлесімі мен өзара
әсері түрінде көрінуі мүмкін.
Біз тақырыбымызды зерттеу ... ... ... ... ... билікті орталықтандыру деп нені түсінеміз?» - ... ... ... ... А.Н. ... ... ... бұрынғы бірнеше
автономиялық бірліктердің бір орталықтың айналасына бірігуінен ... ... деп ... Бұл ... ... ... қоғамдағы мүдделері және мақсаттарының жаңа ... ... ... тән ... ... және ... бар саяси жүйе мен жүйе бөліктерінің тұтастығын қамтамасыз ету
қажеттігімен байланысты. Орталықтандыру – орталық пен ... ... ... ... ... және бағынушылық қатынастарының қалыптасуы
болып табылады [25].
Мемлекеттік басқарудың орталықтануын мемлекеттік ... ... ... ... ұйымдастыру тәртібі деп түсінеміз. ... ... ... ... элементтерінің өзінің деңгейінде
жоғарғы орындардан тәуелсіз ... ... ... да ... ... ... жоқ, олар ... орындарға толығымен бағынады.
Мемлекеттік басқаруды орталықтандырудың негізгі ... – оған ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Алайда, орталықтандырылу мемлекеттік басқаруды ұйымдастырудағы ... ... әдіс ... ... басқару жүйесінде оның
орталықсыздандырылуы да үлкен мәнге ие. Талдауымызды жалғастырмас ... ... ... орталықсыздандырылу деп нені түсінеміз деген сұраққа
жауап беру қажет. ... ... Г.В. ... ... ... ... ... функцияларын аймақтық және
жергілікті билік орындарының құзырына бөліп беру процесі деп ... ... мен ... ... де ... және ... ... бірін-бірі болдыртпайтын түрлері емес
екендігін атап көрсеткен жөн. Мемлекеттік басқарудың барлық салалары ... ... ... ... ... да және
орталықсыздандырылуының да элементтері бар ... ... ... да ... басқаруды реформалауды жүзеге асырудағы басты
мәселе елдегі нақты жағдайлар мен ... ... ... ... ... сай ... орталықтандырылуы мен орталықсыздандырылуы
арасындағы қалыптасатын тепе-теңдікте болып отыр.
Біз жоғарыда мемлекеттік басқарудағы Қазақстанға және басқа посткеңестік
мемлекеттерге тән ... оның ... яғни ... ... аймақтық және жергілікті орындарға үстемдік ... ... мен ... ... ... орындарының қызметінің тиімсіз
жүруіне алып ... ... ... ... ... көрсеткендей, орталықтандырылған басқару ... ... ... ... оны орталықсыздандыру болып
табылады.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың әлемдік ... ... ... ... ... ... ... және басқа ерекшеліктердің әр
алуандығынан келіп шығатын үлкен көпжақтылығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... беретіндей бірқатар заңдылықтарды, типтік сипаттарды
бөліп алуға болады.
Орталықсыздандыру процестерінің заңдылықтары, типтік сипаттары ... ... ... ... ... әкімшілік реформалардың
негізгі мақсаттарымен және бағыттарымен байланысты. Әкімшілік реформалардың
мақсаттары мен бағыттарының өзі келесідей негізгі ... ... ... ... ... үш ... яғни ... бизнес және азаматтық ... ... ... ... ... ... пен ... арасындағы шекара қалай жатыр;
– әкімшілік бостандыққа қандай шектеу жасалады;
– мәдени азшылықтың мүдделері мен ... ... ... етіп қоғамдық институттарды қалай жобалауға болады;
– орталықтандыру мен орталықсыздандыру тепе-теңдігінің мәні қандай;
– бір атқарушы бір ғана басшылыққа қызмет жасағаннан ұйым ұта ... ... ... сектор құрайтын формальді түрдегі көптеген ... ... ... тәуелсіз ұйымдардың жұмысын қалай
тиімді реттеп отыруға болады;
– биліктің атқарушы орындарының ... ... ... өлшеуге болады;
– мемлекеттік қызметкерлердің парызы мен жауапкершіліктері қандай [27].
Аталған сұрақтардың ішінде ... ... ... ... мен ... балансы жөніндегі сұрақ бізді
бірінші ... ... ... ... ... ... басқару жүйесінде орталықтандырылу мен орталықсыздандырылу
арасында баланс болу керек ... ... ... ... ... барлық
деңгейдегі мемлекеттік басқарылуы толық ... ... ... ... басқару жүйесі реформасының
басты мақсаттарының бірі болуы тиіс.
Бұл жерде мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... көтеріледі. Басқаша
айтқанда, қоғамды басқарудағы орталықтық және ... ... ... ... ... Әрине, орталықтандырылу және
орталықсыздандырылу арасындағы баланс мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... бөлінген дегенді
білдірмейді.
Мемлекеттік басқару жүйесіндегі орталықтандырылу мен орталықсыздандырылу
элементтерінің қатынасы жөніндегі мәселеге саяси ғылым мен ... ... ... ... ... басқару теориясындағы ауқымды
мәселелер жатады. Диссертациядағы қойылған міндеттерді шешу тұрғысынан
түсіну үшін ... ... ... ... ... ... мен ... басқару теориясындағы алғашқы кездесетін ұғым
мемлекет жөніндегі ұғымнан бастаған жөн. ... деп ... бір ... ... ... ... ... жүйесін түсінеміз [28].
Мұнда, әрине адамдар ... ... ... ... ... отыр.
Мемлекеттік аумаққа тиістіліктің өзі ондағы тұрып жатқан адамдарды белгілі
бір етенелесуді ... және ... ... ... ұлт, ... деп ... ... әлеуметтік қауымдастыққа біріктіреді.
Жоғарыда айтылғандай мемлекет ұғымы саяси ғылым үшін алғашқы және ... ... ... да оның ... ... ғылыми пікірталас
тақырыбына айналып жүр. Макс ... ... ... ... деп ... ... мемлекетке берген анықтамасы көпке танымал болып отыр.
Ол мемлекеттің негізгі үш сипатын бөліп ... ... бір ... ... ... ... жүзеге асырушы мекемелер мен
арнайы орындардың ерекше жүйесі болуы, сонымен ... ... ... ... қажет. Вебер берілген аумақтағы күштерді заңды түрде ... ие ... ... ... болмаған жерде анархия
билейді деп тұжырымдайды. Вебер ... ... ... ... ... сұрақ қоя отырып, мемлекет қызметінің басты мазмұнына –
билік жүргізуге заңды ... ... ... ... ... ... бір қатар ішкі және сыртқы маңызды қызметтер ... ... ... қол жеткізу, қоғам жетістігіне қызмет ету ... ... ... ... ... ... мүдделердің тартысы
кезінде бас төреші ... ... ... ... ... бейбіт жағдайда шешуге ұмтылады. Мемлекет сонымен бірге мынадай ішкі
қызметтерді атқарады:
– экономикалық процестердің бас үйлестірушісі және ... ... ... әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ете отырып,
әлеуметтік мәселелерді;
– ұлттық ғылым мен мәдениетті ... және ... ... ... ... ... басты кепілі бола отырып, мәдени-ағарту мәселелерін;
– өз аумағындағы қоршаған ... ... ... бере отырып, экология
мәселелерін.
Мемлекеттің сыртқы қызметтері оның халықаралық аренадағы мүдделері ... ... ... ... негізгілері мыналар: ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету,
халықаралық ұйымдарда ... ... ... ... ... бірлескен
қызметтерді дамыту, ауқымды мәселелерді шешуге қатысу.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Бұл қызметтер орталықтық деңгейде де, сол
сияқты аймақтық және жергілікті деңгейлерде де ... Бұл ... ... да ... та қызметтерді орындайды дегенді көрсетеді.
Соған орай ... ... ... саяси жүйесіне де әкімшілік-басқару
жүйесіне ... ... ... да ... билік жүзеге асырып
отырған саяси басқару, және мекемелер мен қызмет ... ... ... ... аппараты жүзеге асырып отырған ... ара жігі ... ... етуге болады.
Мемлекеттік билік пен мемлекеттік басқарудың көрсетілген айырмасы
заманауи қоғамда қоғамдық ... ... үшін де, ... ... ... ... мен ... балансын зерттеу үшін
де маңызды.
Бұл айырма қоғамның саяси ... мен оның ... ... ... ... ... орай ... жүйе мен әкімшілік жүйенің ара
жігі барлық кезде анық бола бермейді. Бұл айтылып отырғандар ... ... ... ғана ... сонымен бірге заманауи қоғамның ... ... ... ... Д. ... қоғамдағы саяси және экономикалық
жүйелердің арасындағы айырмашылықты ажыратып ... көп ... ... ... Бұл заманауи адамның бір уақытта ... ... ... ажырағысыз бірнеше тұрғылары болуымен
байланысты [30].
Осы жағдай қоғамның саяси және әкімшілік ... де ... ... ... ... ... ... басшысының, премьер-
министрдің, министрлердің, еліміздегі аймақтық билік жетекшілерінің
қызметкерлеріндегі ... және ... ... ... өте ... ... И.А. ... мемлекеттік элита қызметіндегі саяси
және басқарушылық қызметтерді ажырату үшін ... ... және ... ... ендіреді. Мемлекеттік басқару – бұл өмірде мемлекеттік -
әкімшілік аппарат арқылы жүргізілетін саяси және ... ... ... ... табылады. Саяси басқаруға саяси шешімдер ... ... ... ... басымды бағыттары бойынша мемлекеттік
саясат және ... ... ... ... [31].
Мемлекеттік басқару мемлекеттік-әкімшілік басқару аппараты көмегімен
жүзеге асырылса, саяси басқаруға ... ... ... ... ... және ... ... саяси және әкімшілік шешімдерді кім,
қандай субъектілер қабылдағанына да байланысты.
Біздіңше, ... және ... ... ... ... саяси
режім түрімен, сонымен бірге қоғамдағы қабылданған мемлекеттік ... ... ... ... ... ... авторитарлық және
демократиялық болып екіге бөлінетіні белгілі.
Авторитаризм саяси оппозицияны болдыртпайтын, бірақ сыртқы саяси аймақта
жеке тұлға мен қоғамның автономиясын ... бір ... ... ... ... құруы деп түсіндіріледі [31, 72 б.]. ... ... ... ... ... жоғарғы басшының
немесе онымен ресми (институттық), әлде бейресми (отбасылық, жеке жақындық
және т.б.) қатыстар арқылы байланысқан, оған ... ... мен ... іс ... ... мемлекеттік орындар басшылары, атқарушы, заңдылық және сот биліктері
жетекшілеріне келетін болсақ, олар шын мәнінде саяси тұлғаларға ... ... ... ... ... ... емес, мемлекеттік басқару
қызметіндегі мемлекеттік билікке жатады. ... ... ... ... ... ... ... ие бірнеше кісінің ғана қолында.
Мемлекеттік басқару ... ол ... ... ... және ... Бұл авторитарлық қоғамның барлық басқа да жүйелеріне тән.
Демократия ... ... ... аз ғана ... ... орын
алмайды. Оған көптеген саяси субъектілер – ... ... ... ... ... және ... ... басқару орындары, саяси
партиялар, БАҚ, азаматтық қоғам институттары және т.б. ... ... ... ... ... және мемлекеттік басқару тұрғысынан алғанда
салмақтары бірдей емес, сонда да олардың саяси процестердегі ... ... ... ... ... ... режімдер парламенттік және президенттік басқару деп
негізгі екі түрге бөлінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... пен ... басқару (әкімшілік жүйе) айырмасына ... ... бір ... бар. ... бұл ... ... режімдегі саяси
партиялар атқаратын рөлмен анықталады.
Парламенттік ... ... ... заң ... толық құқық
берілген ең жоғарғы билік орны болып ... ... ... билік орны ретінде негізгі атқарушылар
саяси партиялар болатын парламенттік ... ... ... ... ... ... ... тұрғысына ие болады, яғни өз
бетінше, ... ... ... ... отырып атқарушы биліктің ең
жоғарғы орны үкіметті құруға құқық алады. Жетекші ... ... ... яғни ... атқарушы билігінің басшысы
болады.
Жеңген партияның басқа басты қайраткерлері ... ... ... ... ... ... экономикалық, сауда,
құқықтық, мәдени, білім ... ... ... және ... ... отыруға мүмкіндік алады.
Парламенттік басқаруда үкімет министрлері, ең ... ... ... ... өз ... ... ретінде, саяси тұлғалар
болып табылады. Сондықтан да олар өз қызметінде партияның ... ... ... ... ... алды ... ... алады. Парламент
сайлауындағы жеңісі қоғамның осы тұғырнаманы қолдап, ол тұғырнаманы қоғамды
жақын болашақта, яғни парламенттің осы құрамы ... ... ... да ... ... дамытудың бағдарламасы ретінде жүзеге асыруда
партияға сенуі ... ... ... ... ... ... партияның өкілдері ретінде
ең алдымен саяси тұлғалар болып табылады, ... ... ... бірге олар өз партиялары билік басында тұрған уақытта ... ... та ... Егер ... ... ... сайлауында
жеңіліп, үкіметті қалыптастыру мандатынан ... ... онда ... парламент депутаты ретінде саяси тұлға болып ... ... ... ... ... ... жағдайындағы елдерде жоғарғы мемлекеттік
басшылықтағы – премьер-министр, министрлер және мемлекеттік басқармалар ... ... ... ... басында қандай партия отырғанына
тәуелсіз өз ... ... ... ... ... мен
шенеуніктердің үлкен армиясы да ... ... ... ... ... ... ... қолдана отырып мемлекетке қызмет
ететін саяси бейтарап өкілдер [32].
Осылайша, парламенттік басқару түріндегі саяси режімде ... ... ... ... ... ара жікті жеткілікті ажыратуға болады.
Бұл сол қоғамның ... және ... ... ... ... үлкен рөл
алатындығымен байланысты.
Президенттік басқару түріндегі ... ... ... ... ... аз рөл ... ... Бұл жерде президент біруақытта
мемлекетті де басқарады және атқарушы билікке де жетекшілік етеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... сайланады. Оның
саяси тұғырнамасы негізінен оны ... ... ... идеологиясымен
сәйкесті келеді, сонымен бірге оның ... де жеке ... ... із ... ... тұрады.
Бұл айтылғандар президентті ұсынушы партияның өкілдерінен жинақталатын
үкіметті президенттің ... да ... ... да көп мәселе
президенттің өзінің жеке қолдауына байланысты. Парламентпен бірге президент
те мемлекеттік биліктің ... және ... ... ... табылады,
яғни өз қызметінде саяси функцияларды да және мемлекеттік ... да ... ... ... келетін болсақ, олар да саяси
тұлғалар болып ... ... ... ... ... төменгі
деңгейде. Мысалы, АҚШ-та кабинет мүшелері өз тұрғысы бойынша сәйкесті ... ... ... ... ... ... министрлік немесе
басқарманы басқарушы болып табылады [33]. Олар ... ... ... президентке байланысты, сондықтан сәйкесті саладағы олар ... ... мен ... ... ... ... келмесе, президент
оларды министрлік қызметінен түсіре алады. Қайсыбір кеңесші немесе көмекші
болмасын қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... уақытта соңғы сөз президентте қалады.
Президенттік басқаруда министрлер ... ... ... ... ... болып келеді. Сонымен бірге оларда саяси функциялар
болмайды, немесе аз болады деп тұжырымдау да қате ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік орны қызметінде
саяси да және әкімшіліктік те ... ... ... ... ... ... ... реформасы
министрліктер мен басқармалардың қызмет әрекеттерін саяси және ... ... ... Біз ... ... реформасын
мұқият талдауға кіріспес бұрын жалпы әкімшілік реформасының бізге қажетті
теориялық аспектілерін ... ... ... аппараттық жұмысының тиімділігі мен
қабылданған шешімдердің сапасының жетілуін арттыруға бағытталған құрылымдық
өзгерістер процесі деп ... ... ... ... ... жылдары
жүргізілген әкімшілік реформасының әсіресе ... ... ... ... ... ... ... үдей дамуы мемлекеттік ... ... ... ендірумен байланысты елеулі құрылымдық өзгерістерді
қажет етуі;
– мемлекеттік басқаруды ... ... ... ... ... ... ... әсіресе корпоративті менеджменттен қалыс
қалуы;
– мемлекеттік бюджет дефицитінің өсуі және ... ... ... ... күнге сай қамтамасыз етуге қажетті
тетіктер жетіспеуі;
– ақпараттық технологиялар мен менеджментті үздіксіз жетілдіру ... ... ... ... ... техника және өндірісті дамытудағы жаңа бағыттардың ... ... ... құрылымның шектен тыс ұлғаюы, осының
салдарынан мемлекеттік аппарат ішінде бірін-бірі қайталайтын ... ... ... ... алып ... оппозициялық саяси партиялардың мемлекеттік аппаратты орталықсыздандыру
және «жергілікті бостандықты қорғауды» талап ... ... ... ... ... ... ... өз міндеттеріне қатынасындағы қызғаныштық сезімнің
көбірек ... ... ... ... ... ... және ... мемлекеттік аппарат құруға ұмтылу – қолда ... ... ... ... жету, немесе азырақ шығын жұмсап
сондайлық ... алу [1, 1 ... ... реформасы 2004 жылдың қыркүйек айында бастау
алды. Оның басты бағыттары мыналар:
1. Басқарудың орталық ... ... ... ... ... деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі және
жергілікті мемлекеттік басқару құрылымын реформалау.
3. Мемлекеттік басқаруды бюрократсыздандыру.
4. Мемлекеттік қызметті ... ... ... ... ... ... реформада аталғандардың алғашқы екі бағытына ... ... ... ... ... ... құрылымын жетілдіруге
келсек, әкімшілік реформасының бастамашысы, Президент Н. ... және ... ... ... саясатты құру, оны орындау және
бақылау функцияларын дәл ажыратуға байланысты анықталады деп есептейді. Бір
ғана орынның өзі ... ... өзі оны ... асырып, содан соң өзі оған
бақылау жасауы болмауы тиіс [1, 2 ... ... ... ... мемлекеттік орындар
қызметтеріндегі саяси функциялар мен әкімшілік функцияларды ажыратуға
ұмтылу ... ... ... көрсеткендей, осы функцияларды дәл ажыратпау
мемлекеттік билік орындары қызметінің тиімсіз жүруіне алып келеді.
Қазақстан Президенті әкімшілік реформасының әлемдік ... ... ... ... ... функциялардың келесі бөлінулерін
ұсынды. Министрліктерге стратегиялық функцияларды, яғни ... ... ... ... ... тапсыру. Олар осымен қатар жүзеге
асырушылық және бақылау-қадағалау ... ... ... Бұл
функциялармен министрліктер құрамына кіретін комитеттер айналысулары ... орай ... екі ... ... қажет. Бірінші топқа функцияларды
орындауға, яғни мемлекеттік бағдарламаларды, мөлшерлік ... ... ... ... мемлекеттік меншік нысандарын басқаруға және
басқаларға жауапты комитеттер жатады.
Екінші топты бақылаушы және ... ... яғни ... ... ... ... бақылау және қадағалау, лицензиялау,
сертификаттау, ... және ... ... ... ... комитеттер
құрайды. Мемлекет басшысының пікірінше мәселеге осылай келу ... ... ... дәл ... ... ... ... салмақ жүйесін жасауға, министрліктер жауапкершілігін күшейтуге
мүмкіндік береді. Функциялардың барлығын да қанағаттандырарлықтай жіктелу
болған ... ... ол ... реформалардың стратегиялық бағыты болады [1, 2
б.].
Қазақстандағы әкімшілік реформаның екінші маңызды бағыты мемлекеттік
басқаруды ... ... ... Бұл ... ... ... ... тенденцияларына толық жауап береді,
себебі бүкіл әлемдегі саяси ... мен ... ... ... ... ... ... Басқаша
айтқанда, билікті орталықтандыру мен ... ... ... ... ... басқарудың негізгі жүйесі және басты
шарттарының бірі ... ... ... ... ... ... әкімшілік реформалары осы балансқа қол ... ... ... ... ... ... ... мақсатты көздейді деп айтуға болады.
Президент Н. Назарбаев Қазақстанда мемлекеттік ... ... ... алып келе ... ... рет ... ... кодекс пен «Жергілікті мемлекеттік басқару» Заңына
өзгерістер ... ... ... ... кезеңі жүзеге
асырылғанын білдіреді. Бұл кезеңде жергілікті деңгейге барлығы жүзден аса
функцияларды беру көзделген. Бұл ең ... ... және ... ... ... табиғи монополия субъектілері қызметі және т.б. аясындағы
реттеу функциялары болып табылады. ... да ... ... ... ... тағы да жүзден аса функция беріледі.
Биліктің орталық деңгейінен жергілікті деңгейге ... ... ... ... ... қызметін қайта құруды талап етеді,
алайда мемлекет ... ... ... ... ... бұл
басқару деңгейінде бірқатар шешілмеген мәселелердің бар екенін көрсетті.
Біріншіден, жергілікті атқарушы орындар саны өсуі мен ... саны әр ... ... ... ... ... ... көлеміне сай келмейді. Егер 1997 жыл мен 2001 жыл
аралығында, әлі де болса ... ... ... ... ... ... істеп тұрған кезде облыстық деңгейде 9 өзіндік жергілікті
атқару орындары жұмыс істесе, 2004 жылы олардың саны ... ... 28-ге ... ... ... ... ... ұйымдық-құқықтық келбеті
тәртіптелмеуі және олар ... ... ... ... ... және ... деңгейлердегі басқару сызбасы
арасында корелляция болмады.
Төртіншіден, жергілікті мемлекеттік басқару құрылымы тұрақсыз. Әдетте
әрбір әкім ... ... ... ... ... алмасады және құрамы
өседі.
Міне сондықтан да жергілікті басқарудың тиімді құрылымын ... ... ... ... ... ... айналып отыр. Әкімшілік
реформа шеңберінде ... ... шешу үшін ... ... келесідей бір түрдегі құрылымын (әкім аппаратын қоспағанда)
қарастыру ... ... – 20 ... ... ... ... ... – 20 департамент (басқарма), (мұнда қала
ерекшелігін ескеру керек); ауданда және облыстық деңгейдегі, тұрғын саны ... ... ... қалаларда – 9 бөлім, 50 мыңнан аспайтынтарында – ... ... ... Үкімет пен жергілікті мемлекеттік басқару құрылымын
реформалау барысында жергілікті де, орталық та билік ... ... ... ... ... [1, 3 б.].
Қазақстандағы әкімшілік реформаның жүзеге асырылу жолы мен жалпы
мазмұнын ... ... оның ... ... де ... ... ... басқаруға ғана қатысты екенін ескеруге болады. Ол реформадағы
ендірілген, мемлекеттік басқарудың орталық деңгейінен жергілікті ... ... ... ... ұғымына да қатысты. Алайда
реформада жергілікті өзін-өзі ... ... ... бұл заманауи
әлемдегі әкімшілік реформаның ... сәті ... ... ... өзі ... ... ... ғана емес,
сонымен бірге жергілікті өзін-өзі ... да ... ... ... ... жұмысымызда орталықтандырылу және орталықсыздандырылу
балансына ... ... ... мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру
ұғымына да талдау ... ... ... басқаруды орталықтандыруды қалыптастырудың
тарихи-әлеуметтік алғышарттары
Билікті орталықтандырудың маңызды сипаты орталықтың елдегі ... ... ... ... болып табылады. Орталық сол ... ... ... және шешуші субъекті болып ... ... және ... ... ... ... ... рөлін
атқарады.
Орталықтың саяси билікке монополиясы жағдайында орталық пен жергілікті
жердің ... ... және іс ... ... яғни ... ... ... болмайды. Қазақстанда жергілікті жердегі билікке ие болып
отырған жергілікті атқару орындары Қазақстан Республикасы Конституциясының
87 ... сай ... ... ... ... ... кіреді, сәйкесті аймақтың дамуының мүдделері мен талаптары
ұштасуында атқарушы ... ... ... ... етеді» [34].
Қазақстанда орталықтанған билік жүйесі 1980-90 жылдары оның ... ... ... ... ... ... басқару
жүйесінің қалыптасуы жөнінде айта отырып, біз оның әлеуметтік-экономикалық
және саяси бастауларын, сонымен бірге осы жүйенің өмір ... ... ... ... жасайтын институттарды қарастырамыз.
Бүгінгі Қазақстанда орталықтандырылған ... ... өмір ... ... ... этносаяси сипаттағы алғышарттар бар. ... біз осы ... ... ... Тиісті талдаулар жасамай
қазіргі Қазақстандағы орталықтандырылған биліктер жүйесінің өмір ... және ... ... ... мүмкін емес.
Еліміз Ресей империясы құрамында болған революцияға дейінгі ... ... және ... ... ... белгілі бір
алғышарттар орын алады. Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... ... 130 ... ... Ресей қүрамына Кіші және Орта жүз хандықтары ... ... ... мен он ... ... ... жиырма жылында бұл
хандықтар мен ... ... ... ... ... ... Ресейдің отарына айналдыру бағытын ұстанғанына қарай вассалитет
пен ... ... ... ... Бұл ... 1822 жылы
«Сібір қырғыздары Жарғысынан» және 1824 ... ... ... ... Қазақстанның Ресейге кірген бөлігіндегі хан билігі жойылған,
реформадан соң жедел жүзеге асырыла ... 1822 және 1824 ... ... ... ... және ... басқару аппаратын құрды, оның барысында негізінен,
қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... ... және ... ... мықты билерді пайдаланды.
Қазақстандағы бұл басқару ... ... ... жүйесі деп
аталды. Ол жартылай отарлық сипат алды. Бұл сол ... ... ... ... ... ... ... басқаратындай өздеріне
тиімді отарлық басқару аппаратын үстап түруға экономикалық, әкімшілік және
саяси ... ... ... Осы ... де ... ... бар әкімшілік-соттық лауазым орындарына қазақтың белгілі
феодалдық-әулет өкілдерін тағайындап, оларға әскери және азаматтық ... ... ... ... жылғы реформа нәтижесінде облыс, аймақ (округ), болыс, ауыл сияқты
әкімшілік-территориялық бірліктер жасалды. Оларды «кең ... ... және ... өкілеттігі» бар генерал-губернатор билейтін
отарлық әкімшіліктің тармақталған аппараты басқарды [35, 27 б.]. Одан соң
иерархия ... ... ... отарлау саясатын тікелей жүргізуші
облыстық аппарат келеді. Облыстық аппаратты басқарушылардың дені ресей
шенеуніктері болды.
Қазақ ... ... ... ... әкімшілікте аға-сұлтандар жүзеге
асырса, ал облыстық басқарманы старшиндер басқарды. Бұл ... ... ... және ... ... ... және ... бойынша билік
жүргізіп келе жатқан ... ... ... құрайтын сұлтандық топ
өкілдерін дәріптеп келді. Аға сұлтандар ... ... ... алып ... округтерді басқарды. Округтер болыстардан
құралса, болыстар тиісінше ауылдарға бөлінді.
Көрсетілген барлық лауазым орындары сайланбалы ... Аға ... ... ... ... сайлады. Дегенмен, көп жағдайда сайлаулар формальді
сипат алды, себебі аға сұлтандыққа үміткер округтың ... ... ... ... ... ... әуелден белгіленіп қойылатын.
Сайланған аға сұлтанды облыс басшысы бекітті [35, 28 б.].
1822 жылғы Жарғы ... аға ... ... ... ... ... тапсырған «земский шенеунігі» деп аталды. Аға сұлтан
округтық бұйрықтың төрағасы болды және ол ... ... ... осы орын
арқылы жүзеге асыруға тиіс. Коллегиалдық орын түріндегі округтық бұйрық
құрамына «міндетті болуға тиісті мүшелер» ... екі орыс ... ... кісі «құрметті қазақтар» ретінде қатысты. Орыс шенеуніктерінің
қатысушыларын (заседатель) облыс ... ... ... ... ... ... ... қоса сайланды. Округтық ... ... ... сот ... ... ... жасаған қылмыстық
істерді қарады. Сонымен бірге, округтық бұйрық елдің ... ... ... ... ... [35, 102 ... басқарушы (волостной управитель) «болыс басы» ... ... 1822 ... ... тәртібі бойынша ол округтық бұйрық ... ... Осы ... ол ... «жалпы және жеке қауіпсіздікті
сақтау» және жалпы тыныштықты сақтау шараларын жүзеге ... ... ... ... сол ... ... адамдары жүргізіп, оны
округтық бұйрық бекітіп отырды. Ауыл старшині тікелей болысты ... оның ... ... дәл орындауға тиіс болды. Ауыл старшині
өзіне сеніп ... ... ... пен ... ... ... оның ең басты міндеті ясак жинау болды, сол ... өзі де ... 107 ... ... ... ... ... қазақ халқын әкімшілік
басқарудың орта және кіші буындары дәстүрлі ... ... ... ... ... ... атқарған қызметтер сайланбалы негізде
болды, ол жергілікті халықты басқаруға демократиялық сипат беруте тиіс еді.
Алайда, 1822 жылғы ... ... ... ... басқару демократиялық түр
алды деу қате болатын.
Біріншіден, ага сұлтандарды, болыс ... және ауыл ... өзі ... талаптарын бұза отырып жүргізілді, еркін және әділ
сайлау болмады. ... ... ... ... ... ... Қазіргі тілмен айтқанда қазақ басқарушыларын сайлау ... ... орыс ... ... ... ... қолдауы
нөтижесін анықтайтын сайлауды тіпті де демократиялық деп атауға болмайды.
Олар ... ... ... ... ал егер ресейдің ... ... ... ... ... себептермен бекітпей тастады.
Сонымен бірге, қазақ қоғамындағы жергілікті басқаруда ең ... ... ... басқару жүйесінің кез келген буынындағы сайланған басшының
автономиялығы принципі ... ... ... ... ... сайланған басшы өзінен жоғарғы буында тұрған басшыға толығымен
бағынышты болды. Сайланған басшы өзі басқаратын әкімшілік ... ... ... ... басшының мүддесін ойлады. Сондықтан жергілікті басқару
тиімді атқарылмады, ол ... ... ... т.б. ... ... ... жұмыста XIX ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... ... оны ... негізінде құрылды деп түжырымдама жасаймыз. Орта (округ) және
төменгі ... ... ... ... басшыларын сайлау принципі сайлау
нәтижесін ... ... ... ... толықтырылды, ол
басқару жүйесін орталықтандыруға барынша ықпал жасады. Отаршылдық ... ... ... ... ... бақылауға алуға бағытталған
орталықтандыру сипатын ұстанды.
Он ... ... ... жылдары аяғында самодержавие
Қазақстандағы ... ... ... ... жасады. Оған Кіші
жүздегі орыс шенеуніктерін ... ... ... ... ... болады. Сол сияқты патшалық бақылауға ыңғайлы деп
есептеген, Орта жүздегі феодал-ақсүйектердің орта буын ... ... ... ... ... лауазымды орын ретінде әскери
губернаторлар институтын жасау да осының ... ... ... ... ... өкілдерін ірі әкімшілік лауазым орындарынан, оларды
тіпті, даладан түпкілікгі ығыстырып жіберуге бірыңғай ... еді. ... ... жаңа әкімшілік басқаруды ендіріп, тек қана
орыс шенеуніктері отыратындай әкімшілік ... ... ... ... еді [35, 108 б.].
Қазақстанда жергілікті басшылықтың орта буынынан ... ... ... та жойылды, себебі орыс шенеуніктеріне лауазымдық
қызметтер тағайындау жолымен ... Бұл ... ... ... ... одан сайын күшейгендігін білдіреді.
Орталықтандырудың ... ... ... ... ... ... ... ішкі провинциясына айналдыру еді.
Қазақстанда басқару реформасын жүргізген 1867-1868 ... ... осы ... бағытталған еді. Бұл реформа Қазақстанды Ресейдің үш
- ... ... ... және Түркістан генерал-губернаторлықтарына бөлді.
Барлық осы ... үшін ... ... ... бір ... (тәртіп)
белгіленді. Қазақстанның оңтүстік облыстарында бұл режім 1867 жылғы Жетісу
және Сырдария облыстарын ... ... ... ... ... ... және солтүстік-шығыс облыстары, сол сияқты
Маңғышлақ жартылай аралы үшін режім 1868 ... дала ... ... ... ... ... ... реформа нәтижесі бойынша Қазақстанда келесі сипаттағы
басқару режімдері ... ... ... ... және ... ... ... орыс шенеуніктері, немесе жергілікті этностан басқа ұлт
өкілдері болды. Тек қоғамдық басқару орындары деп аталатын төменгі ... ғана ... ... ... ұлты ... бола алды.
Екіншіден, режімге тән бір ... ... ... ... метрополиядағы
жоғарғы билікке тікелей бағынып және өз әрекеттері үшін тек соларға ғана
жауап беретін генерал-губернатор, ... ... және ... болды. Үшіншіден, режім әскери-бюрократиялық сипатта болды, себебі
ондағы маңызды орындарда әскерилер болды [36].
Қазақстандағы ... ... ... орталықтан- дырылуы
режімнің әскери-бюрократиялық сипатын одан сайын ... ... ... қай кезде де өзінің иерархиялығымен, бірыңғай басқарылуымен, қатаң
тәртібімен, төменгі шенділердің өз ... ... ... ... ... ... және ... биліктің
болмысы, адами түрі болды. Қазақстанда барлық биліктің генерал-губернаторға
жинақталуы «Қырғыз ... ... ... сене ... ... ... бақылауды, оның ішінде азаматтық емес, әскери бақылауды қажет етеді»
деп айтылған пікірлермен де ... [36, 290 ... ... ... ... ... ереже қазақтардан жергілікті
басқарудың округ түріндегі орта буынын, одан соң отаршылдық ... ... ... болып есептелетін буын - ... алып қана ... ...... пен ... да көз сала бастады. Бұл ... ... ... пен ... ... ... жиын мен ... тұратын екі буынды басқару жүйесі енгізілді. Қоғамдық өзін-өзі
басқару орындарының сайланбалы жүйесі «болыстық және ауыл басшыларын ... деп ... 1867 ... Уақытша ереженің 85-99 баптары және 1868
жылғы Уақытша ереженің 62-67 ... ... ... [36, 291 б.].
Жергілікті өзін-өзі басқарудағы сайланбалылықтың бел алуын тек феодалдық
– әулет өкілдеріне ғана сайлау ... ... ... 1822 ... ... ... халқының көп бөлігінің ... ... ... ... ... 1867-1868 жылғы Уақытша ереже бойынша
кибиткаиеленген барлық ерлер ... ... ... пайдаланды. Ауылдың
маңызды істерімен бірге старшинін сайлайтын ауыл жиыны десятниктерден, яғни
он кибиткаиеленгендерден бір өкіл ... ... ... ... ... ... әрбір ауыл қалаулы- ларынан, әрбір елу кибитіктен
біреуден ауыл съезінде сайланған елуліктерден қүралды [36, 326 б.].
Уақытша ... сай ... ... ... ... ... өзін-өзі басқарудың басты реттеуші орны болса, ауылда - сайланған
ондықтардың (десятник) ауылдық жиыны басты орын болып ... ... ... ... ... ... лауазымды орындарына, сот-
билерді сайлау; жер мәселелері ... ... ... ... ... және жер салықтарын бөлу жөніндегі таластарды шешу
істері кірді. Ауыл ... ... ... ... ... ... және қыстауларды қайта бөлу, ауылға бөлінген кибиттік
жинау сомасын бөлумен айналысты. Болыстық ... ... ... ... ... ... т.б. орын алды. Келеңсіз істер болыстық
басқармадағы орын үшін әулеттік ... әр ... ... арасындағы
бәсекелестікке байланысты болатын. Уақытша ереже бойынша 2000 ... ... ... әр қайсысы өз үміткерлерін өткізуге ұмтылған бірнеше ұсақ,
территориялары жақын әулеттер болды. Болыс басқармасын сайлау алдында ... одан да көп ... ... пайда болып, билік үшін топтар
арасында күрестің шиеленісуіне алып келді [36, 327 ... ... ... ... ... басқарудың
жоғарыдағыдай шектеулі тәжірибесі бүгінгі жағдайда да қолданылуы мүмкін. Ең
әуелі, қазақстан қоғамының саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... процесі жүріп жатқан жаңа түрдегі
ұлттық мемлекетке айналды.
Қазақтардың революция алдындағы ... ... ... ... ... ... әкімшілігінің қажетіне қызмет етті. Патша
үкіметі қазақтардың қоғамдық өзін-өзі ... ... ... ... мен ауыл ... орталықтан ақы алмайтын, өз
басшылығының тапсырмаларын сөзсіз орындайтын әкімшілік ретінде пайдаланды.
Дербес жағдайда патша ... ... ... өз ... жұмсамай-ақ
қазынаға салық жинап отырды [35, 129 б.].
Бүгінгі Қазақстанда дербес мемлекет ретіндегі қоғамды басқару жүйесін,
оның ішінде жергілікті ... ... ... қоғамды модернизациялаудың
тиісті шарттарына сәйкес, ... жаңа ... ... ... ... ... қоғамдық өзін-өзі басқаруы Ресей
империясының отаршыл әкімшілігінің ... ... ... ... ... бір ... айналдыру көзделді. Сондықтан
қазақтардың қоғамдық өзін-өзі басқаруы ... ... ... ... ... болғандықтан өзі де мемлекеттенген және
орталықтанған сипат ... ... ... алдындағы Қазақстанда жергілікті өзін-өзі
басқару сол кездегі қазақстан қоғамына сай тұйық сипатты көп ... ... ... да атап ... жөн. Оның ... ... ... ереже негізінде Қазақстандағы бекітілген отаршылдық режімдегі
басқару сипатына сай, жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... ... ... себебі басқарудың жоғарғы сатыларында орыс
және басқа да ... емес ұлт ... ... ... ... ашық сипатты Қазақстан
қоғамында бұл түрдегі жергілікті өзін-өзі басқару қолданылуы ... ... де ... ... саралай келе полиэтникалық Қазақстанның
жергілік өзін-өзі басқаруына сол аумақта өмір ... әр ... ... ... ... ... өкілетті орындар енуі тиіс деп
қорытынды жасауға болады.
Сонымен, Қазақстандағы мемлекеттік басқару, оның ... ең ... ... ... ... ... ... талдаулар
оны бүгінгі жағдайға қолдануға оның ... және ... ... ... өзін-өзі басқару шектеулі аумақта (Қазақстандағы
басқаруда) пайда бола ... ... ... орталықтанған жүйесінде
әрекет жасады, сондықтан онда орталықтанған ... ... ... ... Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқарудың
көрсетілген шектеулі элементерінің өзі елеулі ... ... ... ... түрдегі өзін-өзі басқаруы жағдайында нақты билік
коммунистік партия мен мемлекеттік ... ... ... ... ... өзін-өзі басқаруының шектеулі элементтері толығымен
жойылды. Бүгінгі күні қазақстан ... ... жаңа ... тән ... өзін-өзі басқаруын жаңғырту мәселесі тұр.
Бұл айтылғандардан, Қазақстан өзінің ұлттық ... ... ... ... ... үш жүз ... бойында, мемлекеттік басқарудың өз
дамуында, орталықсызданған жүйені емес, көбірек ... ... ... ... деп ... ... Осы ... өмір сүріп келе
жатқан биліктің орталықтанған жүйесі жоқ ... ... ... жоқ. ... түп тамыры кеңестік кезең емес, одан да әріде жатыр. Сондықтан ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен ... ... ... және ... да өлшемдерді қажет ететін
күрделі ... ... ... ... алғанда орталықтанған басқару жүйесін тандау
Қазақстанда меншік институтының және нарық инфрақұрылымының болмауымен жөне
біртұтас ... ... ... ... түсіндіріледі.
Қазақстанда кеңестік кезенде ұлттық ... ... ... ... ... ... кеңістік болмады.
В.И. Ленин кеңестік социалистік экономиканы бір орталықтан басқарылатын
біртұтас социалистік фабрика деп ... Осы ... ... ... ... шикізат цехының рөлі ... ... ... ... шикізат пен оның ауылшаруа-шылығының өнімдері ... ... ... ... ... ... аймақтарда,
орналасқан біртұтас социалистік фабриканың ... ... ... ... ... ... әдісі Қазақстанның өзінің әр түрлі
аймақтарына ғана емес, КСРО-ның өзге ... да ... ... алып ... ... ... көмірінің негізгі тұтынушысы Уралдың
энергетикалық бекеттері (стансалары) болды. ... ... Урал ... ал ... металдары Украина мен Сібірге жөнелтілді. Қазақстанның
ауыл шаруашылығы өнімдері де осылайша ... ... ... ... ... басқа республикаларында өңделіп
жасалып, кейін республикаға дайын өнім күйінде қайтып оралды. ... бұл түрі ... мен ... ... ... цехы ... Орта Азияның басқа да ... үшін де ... ... пен ... өнім арасындағы баға диспаритетін (теңсіздікті) жеңілдету
үшін орталық басшылық бұл республикаларға ... өмір сүру ... ... ... ... ... ... отырды.
Алайда мүндай экономикалық саясат Қазақстан мен Орта ... ... ... консервация жасады. Қазақстан Республикасы
мен Орта Азиядағы ... ... ... ұзақ мерзімді сипатта
болды, оны игеру мемлекет пен қоғам үшін үлкен күшті қажет ... ... де ... Азия ... ... ... бағыты
бұлыңғыр болып қалып отыр. Бұл посткеңестік ... осы ... ... ... артта қалуына әкеліп соқтыруда.
1980 жылдар соңы мен 1990 жылдар ортасындағы экономикалық кризис елдің
жағдайының төмендеуіне алып келіп қана ... жаңа ... ... да ... ... кеңістігін қауіпті жағдайға душар етті. Бағаның
көтерілуінен қауіптенген ел ... ... ... ... көтеріп
кетті, нәтижесінде 1980 жылдың аяғы 1990 жылдың басында орын ... ... ... ... ... Осы ... облыс басшылары өздері
басқарып отырған аймақтардан сыртқа тамақ өнімдерін алып ... тиым ... ... ... басшылары өз аймақтарынан дәнді дақыл
алып шығуға тиым салса, оған ... ... ... ... ... да ... ... алып шығуға тиым салды. ... ... ... ... ... туып, одан әрі жағдай Қазақстан мен ... ... жаңа ... ... ... дезинтеграциялауға бағыт алды.
Одақтық мемлекеттің орталық билігі әлсіреуі нәтижесінде экономикалық
кеңістіктің ... ... ... бола ... Бұл жағдайда
экономикалық дезинтеграцияға қарсы әрекет жасауға өз билігін және ұстанымын
сақтап қалған ... ... ... ... ... ... орасан болды. Олар өз қолдарына елеулі әкімшілік
ресурстарын сақтап қалып, оны экономикалық бөлшектену ... ... ... ... ... ... ... қаупін туғызып, ол
сәйкесті территориялық бөлшектенуді туғызу қаупі ... ... ... мұндай қауіп Молдавия, Тәжікстан, Грузия және бірнеше бұрынғы
кеңес республикаларында шындыққа айналды. Мұның ... ... ... ... ... ... ... билеуші элитаға қарсы
қойған жергілікті ... ... ... еді. Бұл ... ... ... әлсіреуі және алмасуы аймақтық және
жергілікті элитаның республиканың орталық ... ... ... ... алып ... ... Ресей Федерациясында болған жағдай басқа посткеңестік
мемлекеттердегідей ... және ... ... ... ... қарсы тұруымен сипатталды. Ресей зерттеушісі ... ... ... орталықтың саяси жігерінің жоқтығы емес, оның саяси ... деп ... ... ... ... ... ... ой-өріс
кеңістіктігінің тарылуына, аймақтық биліктің елдің саяси ... ... ... ... ... алып ... Бұл ... орталықтың
кәсіпорындарды тікелей қолдаудан, бағаға және әлеуметтік субсидияға бақылау
жасаудан бас тартып, бүл қызметтердің елеулі ... ... алып ... [38].
1990 жылғы Ресейдегі орталық жөне аймақтық элиталардың бір-біріне қарсы
тұруы көп жағдайда ... ала ... ... Оған 1980 ... аяғы мен ... ... ... және ресей республикасы элиталарының ... куә ... Бұл ... республика элитасы аймақтық
элитаға сүйенді, сонымен бірге оларды күшейтіп отырды. КСРО-ның ыдырауымен
Ресейдегі аймақтық ... одан ... ... ... және өзге де ... ... көңіл-күй өсе бастады.
Бұл тұрғыдан алғанда кеңес дәуірінің өтіп бара ... ... ... басқаша болды. Қазақстанда Ресеймен салыстырғанда
одақтық және республикалық орталықтардың ... ... жоқ. ... ... және бұл ... ... ... элиталардың бәсекелесуіне алдын
ала тойтарыс беріліп отырды.
КСРО-ның ыдырауына байланысты қоғам ... ... ... ... ... тым ауыр ... ... қойған жоқ.
Дербестену барысы Қазақстанның барлық ... ... ... және
жергілікті жердегі билік элиталарының ... ... ... ... ... ... ... көп жағдайда, республикалық басшылыққа бағдар
алуына ... ... ... ... ... ... билік
вакуумын, биліксіздік синдромын тудырған жоқ.
Қазақстандағы биліктің үзілмеуі ... ... ... ... ... Орталықтағы және жергілікті жерлердегі ... ... ... жоқ. ... ... ескі ... ... революциялық жолмен өзгертіп, элиталарды ... ... жоқ, ол ... ... тұрақсыздандыруға әкеліп
соқтырған болар еді.
Республиканың орталық билігі бүкіл ... пен ... өз ... ... элитаны жергілікті жердегі істің жайы ... ... ... ... аймақтық элита жаңа орталықтағы
биліктің икемсіздігін көре тұрса да өз ... ... ... ... ... ... уақыттағыдай республика басшылыгына сөзсіз бағынуды
ұстанды.
Осылайша Қазақстанда аймақтық элиталар ... ... ... ... ... ... жоқ. ... сияқты территориясы үлкен
елде мемлекеттіліктің қалыптасуы тәжірибесі орталықтан қашық аймақтардың
жетекшілерінің ... ... ... ... ... ... Мысалы, Австралия жиырмасыншы ғасырдың бас жағында Оңтүстік
Австралия (1906 ж.), ... ... (1906 ж.), ... (1908 ... ... ... алдында тұрды [39].
Қазақстанда тәуелсіздік алу кезеңінің басындағы орталық және периферия
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... сақталғанын көрсетеді. Мемлекеттік
басқару тәжірибесінде бұл жүйенің нығайып, бекімделуіне аймақтық атқарушы
билік орындарының ... ел ... ... ... ықпал
жасады. Ал кейін аймақтық элиталардың орталық ... ... ... ... ... ... ... орталықтанған жүйесі
осындай тарихи бастау алады. Бұл жүйе көп жағдайда мемлекетті және қоғамды
орталықтанған ... ... ... ... болып табылады.
Кеңестік әкімшілік-командалық жүйедегі мемлекеттік басқаруды үйымдастыру
қатаң ... ... ... және ... байланысқа үстемдік жасауымен ерекшеленеді.
Мемлекеттік басқарудың кеңестік жүйесінде ... ... ... ... ... тән, жергілікті басқару орындары бір
жағынан жергілікті партия комитеттеріне, екінші жағынан ... ... ... мен ... ... ... комитеттеріне бағынудың негізі номенклатура болды, онда ... ... ... ... ... ... ұсынып және бекітіп
отырды. Бақылау жүйесі, ... бөлу және ... ... жергілікті билік орындарының одақтық-республикалық министрліктер мен
ведомстволарға бағыну негізін құрады. Жергілікті ... ... ... пен қарым-қатынас формальді (сөз жүзіндегі ғана)
сипат алып, жергілікті бю-рократияның жағдайын нығайтуға ... ... ... ... ... ... заңды түрде
кеңес одағының басқару жүйесінің, оның билеуші тобының бюрократиялануына,
оның сыбайлас жемқорлығына, ... ... ... ұлғаюына алып
келді. Кеңестік саяси жүйе эволюциясының жетекші тенденциясының бірі ... ... ... ... ... саяси жүйенің жеткілікті мықты тірегі болды, ... ... ... ұзақ ... өмір ... ... ... Алайда, уақыт өте келе тіректер әлсірей берді, бұл 1970-1980 жылдары
халықта әлеуметтік апатия күрт өскен кезде әсіресе біліне бастады.
Саяси жүйе ... ... ... ... ... ... талаптар мен оның тіректерінің тепе-теңдігімен анықталады [40].
Жүйе күшті талаптармен бірге күшті тіректер болған жағдайда да ... қала ... ... ... демократиялы саяси жүйе солардың
қатарына жатады.
Кеңестік саяси жүйе оған қойылған талаптардың төмен болуынан ... және ... ... ... Ол ... да ... аз
қолдаудың өзінде тұрақты болып қала ... ... ... жүйе ... бір тенденция сол, уақыт өткен сайын оның тіректері ... ... ... ... ... кеңестік әкімшілік-командалық жүйені заңды
түрдегі күрделі тоқырауға алып келді.
М.С. Горбачев пен оның үзеңгілестері қабылдаған ... ... ... құру ... ... тоқырауды жеңуге талпыныс ... ... ... құру ... ... ... ... деңгейде
басқарудағы өкілетті билік орны ретіндегі рөлін көтерумен, жергілікті жерде
басқару функцияларын партия орындарынан алып өкіметтің ... ... ... ... мен ... ... баламалы негізде жаңа сайлау жүйесін енгізумен байланысты болды.
Саяси жүйе теориясы терминдерінде қайта құру кеңестік ... ... ... ... ...... ... қолдау, кері байланыстарды
бекіту бағытында реформалау дегенді білдіреді.
Реформаланған саяси жүйенің кірер ... ... оған ... ... ... нығайту дегенді білдіреді. Талаптар саяси жүйеге қысым
жасаумен байланысты және де ... ... ... ... бірінің
екіншісіне қосылуы жүйенің қалпының бұзылуына алып ... ... Ж.М. ... ... ... ... лықтар
жинақталған кезде саяси жүйеге қауіп төнеді. Егер әлеуметтік және этникалық
айырмашылықтар, немесе ауытқушылықтар сәйкес ... онда ... ... ... ... және кеңес орындарының қызметтерін шектеу, оларды кеңестік жүйені
реформалау деген желеумен партия орындарынан алып ... ... ... ... ... вертикаль (тікелей) байланыстардың ... ... ... ... алып ... Басқаша
айтқанда, қайта құру кезеңінде кеңестік ... ... ... ... ... ... жөнінде әңгіме болды.
Алайда, кеңестік саяси жүйені орталықсыздандыру процесі ... ... ... ... жүйе ... ... ... бағынудың вертикалдық байланысының үстемдік етуіне сүйенді. Вертикаль
байланыстарды әлсіретуге, жүйені орталықсыздандыруға тырысу оның ... ... ... ... ... ... күш әсерінен
күйреуіне алып келді.
СОКП-ның рөлінің әлсіреуі және осыған байланысты вертикаль байланыстың
әлсіреуі және кеңестік саяси ... ... оның ... барлық одақтық республикалардағы этникалық мобилизацияның өсуіне алып
келді. Олардың дербестенуі процесі ақырында КСРО-ның ыдырауына ... мен Орта ... ... ... ... ... ашық сипат алған жоқ. Бұл аймақтарда өзінің дербестігі
жөнінде ... ... ал ... ... орындарынан кеңес
орындарына көшуі барысында республикаларда президент орны енгізілді. Бұл
республикалар президенттері ... ... ... ... ... хатшылығын да өздерінде қалдырды.
Бұдан көретініміз, Қазақстанда және Орта Азия ... ... ... ... ... ... құру
барысында іске бақылау жасауды сақтап қалды. Осы мақсатта бұл республика
басшылары одақтық басшылықтың кеңестік саяси жүйені ... ... ... ... ... асыруға әрекет жасағансынды.
Бұл, Қазақстанда тәуелсіздік жарияланғаннан кейінгі мемлекет басқарудың
орталықтанған жүйесін сақтап ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мәселесіне орала отырып оны
шешуді мемлекет, Қазақстан экономикасының біртұтас ... ... ... ... ... Н.Ә. ... осы ... көңіл аудара отырып, Қазақстанда модернизацияланған процестердің
мемлекеттік реттелуі қалыптасқан меншік ... және өзін өзі ... ... кең ... қабаттары жоқ жағдайда жүріп
жатқандығын атап өтті [42].
Қазақстан ... ... ... ... ... сияқты нарық
инфрақұрылымы және ... жаңа ... ... ... ... ... шаралар кешенін жүзеге асырды. Әлемдік тәжірибе бүған әр
түрлі елдің әрқалай нәтижемен жеткендігін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... асыруда алда келеді. Қазақстанды
2002 жылы Еуропалық Одақ пен ... ... ... ... ... нарықтық экономикалы ел ретінде тануы кездейсоқ емес [43].
Мемлекетті нарықтық өзгеруді реттеуші және жүргізуші десек те ... ... ... ... ... оның саяси өдістері мен
ресурстары екендігін ескерген жөн. ... ... ... ... ... билік орындары арқылы экономикалық реформалау субъекті
ретінде әрекет жасайды. Ал ... ... ... ... ... ... тиіс. Бүлар мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Қазақстанның тәуелсіздігі
жарияланғаннан бірнеше ... ... ... ... ... «Қазақстанның
дербес мемлекет ретіндегі қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» ... ... ... ... негізінен қосалқы түрде, әлеуметтік-
экономикалық процестерді реттеуші қызметін сақтайды, экономикалық ... ... ... ... ... ... ... пропорция қолдау
көретін болады. Өтпелі ... ... ... ... бағыты
сақталады, онсыз іс жүзінде экономиканы реформалау мүмкін емес» деп атап
көрсетті [44].
Тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... және ... экономика жоқ кезде әкімшілік ... ... ... ... Бұл жағдайда орталықтанған режім қатаң
әкімшілік реттеу арқылы ұлттық экономиканың бүкіл республика ауқымында өмір
сүруін қамтамасыз етті.
Әкімшілік аппаратқа бұл ... ... және ... да ... ... көмегімен экономиканы реттеу кеңес уақытынан бері таныс іс еді.
Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... күйзеліспен басталған нарықтық экономикаға ... ... бас ... ... ... шара ... ... саяси-әлеуметтік және экономикалық салаларда жедел шешім
қабылдаудың маңызы үлкен болды. Демократиялық жүйелерде шешім қабылдау
процесі ... ... ... және аймақтық деңгейлері және басқа
субъектілер сияқты әр түрлі билік ... ... ... үзақ ... ... табылады. Осындай қол жеткізілген келісім
арқасында қабылданған шешімдер қоғамдағы орнықтылықтың ұзақ ... ... ... ... ... ... ... қабылдау көбіне орталық
элитаның және атқарушы билік орындарының тапсыруымен ... ... ... ... қол ... ол өз ... ... қоғам
жағдайында көбіне шешуші мәнге ие болады. Бұл жерде маңызды шарттардың бірі
биліктің орталықтанған жүйесі ... ... ... орталық шешім
қабылдарда аймақтармен келісе бермейді. Орталық шешімді бір өзі қабылдайды,
ал аймақ басшылығы оны орындауға ... ... ... ... ... өткеннен қалған мұра болып табылады.
Шешім қабылдау ғана емес, сонымен бірге өтпелі кезендегі Қазақстандағы
барлық әлеуметтік-экономикалық жөне ... ... ... ... ... шеңберінде өтті. Бұл процесте орталық реформа
архитекторы болса, ... оны ... ... ... Орталықтың қоғамның
барлық ресурстарына билік жүргізуі реформаның жүзеге асуында ... ... ... ... басым бөлігі политэтникалық қауыңдастыққа жатады.
Шекараның отарлық бөлінуі нәтижесінде көптеген ... ... ... өр түрлі жаңа пайда болған мемлекеттер құрамына енді. ... ... ... көп ... ... ... ғана қалып, ал
этникалық топтар одан ... өтіп ... ... ... ... ... ... күшті
центрдентепкіштік тенденциясы, сепаратистік көңіл-күй бар. Осының арқасында
жер бетінің саяси картасында жаңа тәуелсіз мемлекеттер ... ... ... ... ... көпшілігінде басқарушы элиталар әдетте, сол елде
орналасқан ең үлкен этникалық ... ... ... ... ... ... арасындағы баланс (тепе-тендік) негізінде ... ... бұл ... өте ... ... оны дамушы елдердегі, оның
ішінде африка елдеріндегі жиі болатын ... ... ... ... ... ... бір этникалық топ өкілдерінің басқа
этникалық топ ... ... ... ... ... деп ... ... болады.
Полиэтникалық қоғамда этникалық топтар шекараласу ... ... ... ... жағдайда билеуші элита елде орталықтанған басқаруды
енгізуге ... Ол үшін ... ... жергілікті жердегі шешім қабылдау
істеріне де араласады. Әдетте, полиэтникалық дамушы қоғамда орталықтанған
мемлекетті басқару ісі бір ғана ең ірі ... ... ... ... топтар ... ... ... ... ... тырысады. П. Брасс өзінің ... және ... ... ... ... ... келтіреді [45].
Биліктің орталықтанған жүйесін әлеуметтік тұрғына қарастыра ... ... ... ... ... құрылымына жауап беруге болады,
елде екі этнос – қазақтар мен орыстардың саны басым, ал ... ... ... ... ... 1999 ... халық санағына сай қазақтар саны
8 млн. адам, немесе жалпы халықтың 53,4 пайызын құрады. Орыстар саны ... яғни ... ... 30 ... жуық, қалған 16,6 пайыз
халық украиндар, өзбектер, немістер, татарлар, ... ... жөне ... ... ... ... ... соңғы бірнеше ондаған жылдардағы халықтың саны ... ... ... ... ... – ондағы қазақтар санының
тұрақты өсіп, орыстар және ... ... ... үлесінің кемуі болып
табылады. Бұл Қазақстанда және басқа ... ... ... ... ... сөз. ... әдетте,
мемлекеттегі бір айтулы ... ... ... ... ... және ... ... үстем болған кезінде пайда
болады.
Әлемдік тәжірибеде жергілікті этаос елдегі жалпы халық санының 70 немесе
одан да ... ... ... онда ол елді ... немесе
моноұлттық деп ... Бұл ... ... ... ... болады деу қиын. Шамасы 20-30 жылдай уақыт елде биэтникалық
құрылым өмір сүреді.
Осындай ... ... бар ... ... қатынастарды реттеу
мемлекеттік билік қызметіндегі қиын сала ... Бұл ... ... ... ... ... және т.б. орын ... болуы мүмкін. Қазақстанда көрсетілген аумақтағы әлеуметтік өмір
орталықтанған басқару ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікке этникалық тұрғыда қауіп төнген жағдайда
аймақтар ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылымына этникалық тұрғына
қарасақ, онда оның ... ... ... ... қарамастан
федеративті мемлекет болуға ешбір негізі жоқ екенін көруге болады. Себебі,
Қазақстанда қазақтар мен ... ... ... ... ... ... этностардан саны елеулі артық болатындай жинақталған топ
болып өмір сүріп жатқан жоқ.
Ешқандай ... ... ... ... ... ұлттық
мемлекеттік құрылымын жасауға ... ... ... жоқ. Қазақ ССР-і
Кеңестер Одағының құрамында болған кезінде РСФСР, ... ... және ... сияқты федеративті республикалар қатарына жатқан жоқ. Сондықтан КСРО
тарап, Қазақстан Республикасы өз ... ... соң ... ... ... мемлекеттік болып қалды.
1.3 Орталық билік Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқару
жүйесінің ядросы
Алдыңғы ... біз ... ... ... ... ... мен ... ықпал жасайтын негізгі
алғышарттарды қарастырдық. Бұл параграфта еліміздегі орталықтанған басқару
жүйесін басқа тұрғыда ... ... ... жүйенің өмір сүріп
жаңғырып отыруының басты себебі болып табылатын негізгі ... ... Біз ... институттарға тоқтала отырып бір ... ... бар ... ... ... Республикасының Конституциясына да
тоқталамыз.
А.М. Беліспаевтың пікірінше бүгінгі Қазақстандағы мемлекеттік ... ... ... ... ... институттарға мыналар
жатады:
Қазақстан Республикасының Конституциясы және оған қатысты орталықтағы,
сонымен бірге жергілікті жерлердегі мемлекеттік ... ... ... және ... ... атқарушы және өкілетті билік
орындарының өзара ... ... ... ... түрі және президенттік институт;
– биліктің атқару орындары жетекшілерін тағайындау принципі;
– қоғамды басқарудың бүкіл жүйесінің мемлекеттік сипаты;
– мемлекеттік құрылымның унитарлық түрі [8, 53 ... жүйе ... пен ... ... бір қарым-қатынас
түріне негізделгендіктен тақырыбымызды ашуға Қазақстан Республикасындағы
мемлекеттік басқару жүйесі орталығының институттық құрылымын ... ... ... институт және президенттік басқару түрінен
бастаймыз, себебі бұл ... ... ... ... ... ... ... маңызы бар. Бұл ең алдымен,
Қазақстандағы қалыптасып жұмыс істеп жатқан ... ... ... аймақтық және басқа да мемлекеттік басқарудың барлық деңгейлерін
бағындыратын күшті ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, президенттік басқару түріндегі институттық
негіз еліміздегі мемлекетгік басқарудың ... ... ... ... басқару түрі 1995 жылғы 30 тамыздағы бүкілхалықтық
референдумда ... ... ... Конституциясымен
институттық-құқықтық тұрғыда бекітілген. Еліміздің Негізгі заңына сай
«Қазақстан Республикасының ... ... ... мемлекеттің ішкі
және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын анықтайтын және Қазақстанның ел
ішіндегі және ... ... ... ... ... ... болып табылады» [34, 15 б.].
Қазақстанда Президент институты Қазақ ССР-і Конституциясына 1990 ... ... ... ... қызметін бекіту жайлы» Заң ... ... ... ендірілді. Бұл қызмет орнын енгізу Қазақстанның
дербестік алуы процесінің занды жалғасы болып ... және осы ... ... ... да орын ... ... осыған байланысты
дербес мемлекет президент тұлғасы арқылы командалық-өкімшілік жүйе ... ... оның ішкі ... ... және ... ... ... қызметті енгізбеген күнде республика ... ... ... ... ... ұстану мүмкін
еместігі жөнінде айтқан болатын [47].
Осыдан да «Одақтық орталық ... ... ... ... ... ... ... республикалардағы
президент билігінің қуатының ұлғаюына барынша қарсы әрекет ... емес ... ... ... [48]. ... ... ... Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесі бұл орынға Н.Назарбаевты ... ... ... бір ... Қазақстан Компартиясы ОК-нің бірінші хатшысы
қызметін қоса атқаруы республикада презңдент институтының ... ... ... ... ... республикаларда дербестену және этникалық
жұмылу процестері президент ... ... ... ... ... күштердің өкілдерін келтіргендігі белгілі. Бұл екі ...... ... мен ... ... ... тұрып, қайсыбір жерлерде арты қайғылы жағдайларға әкеліп ... ... ... кең де ... ... ... ... республикаларда
коммунистік партия шебінде әлсіздік білінсе, ... мен Орта ... ... бұл процестер соншалықты терең сипат ала қойған
жоқ. Көп жағдайда бұл ... ... ... ... ... өз ... ұлттық қозғалыстарға қатысты да, сол ... ... ... да ... ... сай ... қажетті арнаға
қарай бұрып отырды.
Қазақстан мен Орта Азияның ... ... қос ... бір ... ... ... ... басқа бөліктерінде орын
алғандай бұл орталықтардың билік үшін ... ... ... ... ... ... республикаларда бұл тұрғыдағы қарама-
қарсы тұрулар азамат соғысына (Тәжікстан), аймақтық тұтастығын жоғалтуға
(Әзірбайжан, ... ... ... ... ... және ... ... теріс салдарларға алып келді. Қазақстанда КСРО-ның
тарқап, елдің дербес дамуы кезеңдеріндегі жағдай тұтастай ... ... және ... ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Компартиясы ОК-нің
бірінші хатшылығы мен ... ... ... ... біріктіруі
республикада орталықтанған билік ... ... ... ... ... да ... жерлерде де осындай, бір қолға партия
және ... ... ... ... ... орын алды,
Қазақстанның облыстарында обкомның бірінші хатшылары бір уақытта облыстық
кеңес төрағасы қызметін ... ... орай ... ... ... ... ... тәртіп арқылы қолдау тауып отырды. 1991 жылғы
тамыз айындағы тиым салынғанға дейін ... ... ... шебі
өте күшті болып келді.
Кейін коммунистік партия саяси аренадан кетіп, ... ... ... ... ... ... ... республикада орталық
пен аймақтардың өзара қарым-қатынастары өзгермей ... ... ... ықпалы сақталды. Қазақстандағы қоғаңды басқару әдістерінде
мұрагерлік сақталды деуге болады, бұл жөнінде М. ... ... ... ... ... және ... элитаның кеңестілігі
және басқарудың социалистік кезенде қалып ... ... ... сталиндік-брежневтік шекпеннен шықты» [49].
Орталықтанған билік рухында басқару ... жаңа ... ... ... дами бастады. Коммунистік партияның саяси аренадан
жоғалуы жағдайында қоғамды орталықтанған ... ... ... ... ... институты іліп алды. Қазақстан
президенті кеңестік кезендегі коммунистік бас ... ... ... ... ... ... институттың өзі ... ... ... да ... ... кеңестік мемлекеттілік ... ... ... ... ... ... аралас, тіпті
эклектикалық сипатта болуына алып келді. В.Н. ... ... әр ... ... бағытты жағдайлар жиынтығы 1991 жылғы Россиядағы бекітілген
президенттік жүйенің ерекшелігін, эклектикалығын анықтады. Ол ... ... ... ... ... және аралас түрінің
құрамдарымен бірге кеңестік мемлекеттік түрінің де елеулі белгілерін алды
[50].
Президенттік институт, ... ... ... ... ... кезендегі саяси-әлеуметтік өзгеру жағдайында
әлеуметтік өмірдің түрлі салаларындағы маңызды шешімдер ... ... ... ... ... ие болып отырған жағдайда көп нәрсе бұл
қызметті атқарып ... ... да ... ... Т.С. ... «Конституцияда көрсетілгендей президент билігінің қуатын іс жүзіне
асыру мемлекет басында кім отырғанына да көп байланысты. Осыны ... ... ... институтының табысты жұмыс істеуі ең ... ... ... Республикасының бірінші Президенті
Н.Ә. Назарбаевтың еңбегі» [48, 56 б.].
Осылайша Қазақстанда пайда болып дамыған президенттік басқару ... ... ... президенттік билік, өр түрлі билік деңгейлері арасында
вертикаль байланыс үстемдік жасаған мемлекет басқарудың қатаң орталықтанған
жүйесі ... ... А. ... ... ... ... болдыртпау, саяси кеңістіктің атомдануы тенденциясының алдын алу
мақсатында ... ... ... ... ... ... ... күшті билік орталығы қажет болды» [51].
Президенттік институт осындай күшті ... ... ... ... ... өмір ... ... саяси жүйенің
«горизонтарына» «вертикальдардың» үстемдігін нақты көрсетіп ... ... ... ... ... мен ... ... отыр. Мұндағы «вертикальдың» «горизонтальға» үстемдігі транзитті
(өтпелі) қоғамдағы вертикаль ... мен ... ... мен ... ... ... ... бұл жерде объективті өмір сүріп отырған саяси ... түрі мен ... ... ... ... байланыстар мен ... ... ... ... отырмыз. Саясаттанушылар билеуші
элитаның қоғамды басқару ... мен ... ... ... ... ... көбірек аудара отырып, жоғаррыдағы аталған өзара
байланысқа тиісінше мән бере ... ... ... ... ... өтпелі жағдайында, белсенді жақ басқарушы элита болатыны сөзсіз.
Солай болса да ... ... осы ... белсенділігі мен
еркіндігін абсолюттендіре беру де ... ... ... саяси режім
түрін таңдаудағы белсенділігі мен еркіндігінің әлеуметтік, саяси, мәдени
және басқа сипаттағы ... ... бар. Бұл ... ... ... ... ... жасап отырған әлеуметтік қатынастар мен
байланыстар сипаты болып табылады.
Т.С. Донаков ... үшін бұл ... ... ... аша ... ... басқарудың президенттік түрінің тандалуының бірнеше
себептерін атап көрсетеді. Дербес ... ... ... ... ... ... танып келген біздің ... ... мен ... ... (ментальность) де ескерген жөн.
Өтпелі кезеңнің нақтылы жағдайларында бұл даралай тану ... ... мен ... ... ... ... ... қатар атқарған Н. Назарбаевпен де байланысты ... [48, ... ... ... ... ... және ... Еуропаның бұрынғы
социалистік елдеріндегі, сол сияқты ... ... ... де басқару түрін таңдауға қатысты зандылыққа ... ... ... ... сол, ... процесінде реформаланған компартия, немесе
оның қатарынан ... ... ... ... рөл ... ... ... мықты; соншалықты бұрынғы ... ... ... ... парламент күштірек болды дегенді
білдіреді [52].
Т. Донаков Қазақстандағы ... ... ... ... бір себебі ретінде біздің елдің алып жатқан аумағының ... ... ... ... мен ... ... географиялық және демографиялық ... ... ... ... және ... болуы тиіс, ал ол, ... ... ... ғана қол ... ... [48, 60 ... жағынан бұл айтылған пікірдегі мемлекеттік басқарудың қатандығы ... және ... ... ... ... түрі арасындағы
байланысқа көңіл аудару қажет. Қазіргі Қазақстандағы өтпелі кезеңдегі
нақтылы жағдайда ... ... ... ... бұл екі ... ... білдіріп және өзара бірін-бірі жүзеге асырып отырады.
Мемлекеттік басқару және ... ... түрі ... өмір
сүруі және олардың арасындағы байланыс, сол сияқты оның көрініс ... ... куә бола ... ... ... деп
Қазақстандағы және басқа посткеңестік мемлекеттердегі қоғамды мемлекеттік
басқару түрін ... ... ... ... атқару билігінің төменгі
орындарының жоғарғы орындарға қатаң бағынуына негізделіп ... ... рөлі ... ... ... тиесілі болып келеді. Төменгі атқарушы
билік орындарының жоғарғы ... ... ... ... ... жоғарғы орындар алдындағы жауапкершілігі, сол сияқты төменгі
тұрған орындар жетекшілерін жоғарғы ... ... ... ... ... ... терминінің синонимі ретінде «атқару вертикалі»
термині қолданылады, ол да ... ... ... ... ... ... ... жағдайын көрсетеді. Бұл екі термин де
1995 жылга дейін, президент мемлекет басы ... ... бір ... ... де ... ... ... жиі қолданым тапты. Осы уақытта
президенттік ... ... ... табылатын президент әкімшілігі және
атқарушы билік институты больш табылатын министрлер ... ... ... ... орны ... ... емес.
1995 жылдан кейін «президенттік вертикаль» терминінің бұрынғынан ... 1995 жылы ... ... ... Республикасының
Конституциясы қабылданғаннан кейін еліміздің президенті билік ... ... ... ... байланысты болуы мүмкін. Жаңа
Конституция Қазақстанда ... ... ... ... ... президент билік тармақтарына қатысты олардың әрқайсысының ... жаңа ... ... ... Ж.Х. Жүнісова «Қазақстан Республикасының
Президенті жаңа Конституция ... ... ... ... ... болып
табылады, билік тармақтарынан жоғары тұрып, президенттік басқару түріндегі
мемлекетке сай келеді» деп көрсетті [3, 118 ... ... ... мемлекеттік билік тармақтарынан жоғары
тұруын Қазақстан қоғамының әлеуметтік-экономикалық ... мен ... ... ... ... өзара қарым-қатынасын реттеп отыруы
үшін қажет деп есептейді. М.С. ... ... ... ... ең алдымен, мемлекеттік биліктің барлық
тармақтарының келісімді ... ... ... жүргізудің конституциялық
тетігінің мықты болуын қамтамасыз ету тапсырылады. Ол саяси координация
және саяси ... ... екі ... ... әдістер арқылы
қамтамасыз етіледі [5, 171 б.].
Билікке және ... ... ... ... ... ... ... президенттің монархтық рөлі жөнінде және
президенттің мемлекеттік билік тармақтары шешуі тиіс кез ... ... ... өз ... ... шешетін құқы жөнінде сөз болып
отырған жоқ деп ... ... М.С. ... ... ... мемлекеттік
саяси институттардың өз міндеттерін тиімді ... ... ... мемлекеттік орынның басқаларының ісіне қол сұқпауы, ... ... емес ... иемденбеу, немесе өзгенің биліктік өкілетін
иемденбеуіне президенттің бақылау жасауы жөнінде болып отыр [5, 175 ... ... ... қатысты президенттің басшылық тұрғысы
Қазақстандағы орталық билік ... да ... ... тиіс. Президенттік
билеуші саяси режімдердің өмір сүруінің әлемдік тәжірибесінен билік
тармақтарының бір-бірімен және ... ... және ... ... ... яғни елдің орталық билігімен, қарым-қатынастарының
бірнеше түрлерін көруге ... ... ... ... ... (1995 жылдан
кейін) әлемдік президенттік тәжірибемен салыстыра келе еліміздегі саяси
режімге анықтама береді. М.С. ... ... ... ... ... ... ... конституцияларда көрініс
тапқандай (Полынада, француз тілдес Африка елдерінде, ТМД елдерінде және
басқаларда) басқарудың жартылай президенттік түріне ... ... ... ... ... ең ... үкіметтің беріктігін қамтамасыз етіп
қана қоймай, тұтасымен мемлекеттік жүйенің тұрақтылығын, ... ... ... құрылымның қорғалуын, мемлекеттің
дербестігі мен тұтастығын ... ... ... ... билікке
келеді [5, 178 б.].
Өкінішке орай, бұл анықтамада басқарудың президенттік түрінің оның өзіне
тән сипаттағы ... ... ... ... өзара
әрекеттесу және өзара қарым-қатынас әдістерінен туындайтын өзіндік
белгілері ашып ... ... ... ... басқарудың кез
келген түріне, соның ішіне монархиялық және ... ... ... ... болуы мүмкін. Саяси ғылымда жартылай президенттік режім түсінігі
басқарудың президенттік және парламенттік түрлерін және ... екі ... де ... ... ... ... сипатын қатар қою
негізінде пайда болады. Жартылай ... ... ... сол ... да ... ... ... тән басқарудың аралас түріне жатқызуға
болады.
Жартылай президенттік режімге атқару билігінің жалпыхалықтық дауыс беруі
барысында белгілі бір ... ... ... (мемлекет басы) пен
кабинеті парламенттік көпшілік қолдауы негізінде қалыптасып, оның сенімінен
шыққанға дейін ... ... ... ... ... ... ... тән. Елбасының парламентті таратып, жаңа сайлау өткізуді
белгілеуге құқы бар. Бұл жүйенің ... ... екі ...... жөне ... өмір сүріп және өзара сайыста болады,
алайда, олардың арасында келіспеушілік орын ... ... ... ... Мұндай жағдайдан Конституциялық жолмен шығу ... ... ... ... анық ... ... партиялардың ұстанымдарына байланысты [53].
Осыдан, бүгінгі Қазақстандағы саяси ... ... ... ... ... деп ... ... болады. Біріншіден,
Қазақстандағы атқарушы билік ... пен ... ... ... ... ... өз тұрғысына сай билік
тармақтарының үстінен қарайда және ол ... ... ... ... Үкіметін басқарушы премьер-министр атқарушы билік
басшысы болып табылады. ... ... сай ... ... басқа да орталық және жергілікті атқару
орындарына басшылық ... ... ... бірге зандардың орындалуын
қамтамасыз етужүктеледі [34, 44 б.].
Қазақстандағы және ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы сол, Қазақстанда
үкімет президент алдында жауапты болса, жартылай президенттік ... ... ... ... ол ... ... ... қалыптасады. Қазақстанда «парламенттік басымдылық» ... ... ... ... ... негізде емес, тәуелсіз
кондңдаттардың бір мандатты аймақтардан ұсынылып сайлануымен қалыптасады.
Парламент премьер-министрлікке президент ұсынған үміткердің ... ғана бере ... ... ... екі ... ... жағдайда президенттің парламентгі таратуға құқығы бар [34, 43 б.].
«Үкімет бүкіл қызметі бойынша ... ... ... ... ... ... біріншіден, шынтуайтқа келгенде, үкімет басы
болып табылатын ... ... ... ... ... көрсетті. Ол басшылық президентке тиесілі, себебі премьер-
министрді президент ұсынып, ал қалған үкімет ... мен ... ... ... басшыларын президент өз жарғысымен тағайындай
алады.
Екіншіден, үкімет, Қазақстандағы ... ... ... ... билік орны болып табылады. Сондықтан ... ... пен ... ... ... ... айту ... Осындай
жағдай Россияда және бірқатар ТМД ... орын ... Бұл ... республикаларында премьер-министр техникалық тұлға, өзіндік
мемлекеттік менеджер болып табылады, ол ... ... ... ... ... неліктен соңғы кезде баспада және публицистикада ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудағы маңызын сақтап қалды. Бұл маңыздылық
атқарушы ... ... ... ең ... ... ... ... деңгейлерінде нақты билікті игерген жетекші,
президентпен анықталады.
Парламент жөнінде айтар ... ҚР ... оның ... ... ... ... жоқ. Бұл түсінікті де, себебі,
президент сияқты парламент те ... ... орны ... табылады,
сондықтан да нақты бір лауазымның, немесе ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Алайда, Қазақстан
парламентінің қос палатасының ... ... ... ғана өз
сайлаушыларының тікелей дауыс беруімен сайланады. ... ... ... – сенат қосалқы түрде сайланады, яғни оларды
жергілікті билік орындары өкілдері – маслихат сайлайды.
Осынан ... ... ... ... ... ... біреуі ғана – Мәжіліс – президенттің зандылығы деңгейіне сай
келеді. Тұтасымен алғанда, екі палатадан тұратын ... ... ... ... ... ҚР Парламенті өзінің зандылығы деңгейі жөнінен ... ... ... ... Бұл ... Конституция бойынша
президенттің сенат құрамына өзінің басқару түрлеріне де ... ... ... ... жартылай президенттік режім түсінігі басқарудың
президенттік және парламенттік түрлерін және өзінде екі басқару ... ... ... ... ... ... қатар қою негізінде
пайда болады. Жартылай президенттікті Латын Америкасы, сол сияқты ... ... ... елдеріне тән басқарудың аралас түріне жатқызуға болады.
Жартылай президенттік режімге ... ... ... ... беруі
барысында белгілі бір мерзімге сайланған президент (мемлекет басы) ... ... ... ... ... ... оның сенімінен
шыққанға дейін билік басында болатын премьер-министр арасында атқарушы
биліктің бөлінуі тән. Елбасының парламентті ... жаңа ... ... құқы бар. Бұл ... ... ... екі ... – президенъ және парламент, өмір сүріп және өзара сайыста болады,
алайда, олардың арасында келіспеушілік орын алған ... ... ... Мұндай жағдайдан Конституциялық жолмен шығу билік
тармақтары арасындағы ... ... анық ... ... ... ... байланысты [34, 44 б.].
Осыдан, бүгінгі Қазақстандағы ... ... ... ... жатқызуға болмайды деп түйін ... ... ... атқарушы билік президент пен премьер-министр арасында
бөлінбейді. Конституция бойынша ... өз ... сай ... ... қарайда және ол тармақтардың ешқайсысына жатпайды.
Қазақстан Республикасының Үкіметін басқарушы премьер-министр атқарушы ... ... ... ... ... сай ... комитеттерге, басқа да орталық және жергілікті ... ... ... Үкіметке, сонымен бірге заңцардың орындалуын
қамтамасыз ету жүктеледі [34, 45 б.].
Қазақстандагы және ... ... ... ... бөлінбеуінің арасындағы принципті айырмашылығы сол, Қазақстанда
үкімет президент алдында жауапты ... ... ... республикада
парламент алдында жауапты, ... ол ... ... ... қалыптасады. Қазақстанда «парламенттік басымдылық» түсінігі
қолданылмайды, себебі парламент негізінен партиялық негізде ... ... бір ... ... ... ... ... премьер-министрлікке президент ұсынған үміткердің тағайындалуына
келісім ғана бере алады. ... ... екі ... ... жеті ... ... құқығы бар екендігін ескеру
қажет.
Бұл президенттік жетілік Үкімет ... ... ... ... ... ... болып табылады. Өкілетті биліктің жоғарғы орны ... ... ... бұл ... ... мандатты нақты
сайлаушылар емес, немесе жергілікті қауымдастық өкілдері ... ... ... ... зандылығы жөнінен президенттен тәуелсіз бола
отырып, кейбір ... оның ... ... ... ... ... президенттік республикаға қарағанда Қазақстан президенттік
республикасында парламент президент сияқты занды ... ... ... одан ... ... ... билік тармағы болып табылмайды. Міне,
неліктен қазіргі Қазақстанда жартылайпрезиденттік республиканы бекіту үлкен
күдік туғызады.
Мұндай жағдайда қазіргі ... ... ... сипатына әсіресе
қандай анықтама сәйкес келеді? Біздінше, 1995 жылғы ... ... ... ... ... сатысы басталып, Кеңестер билігі
жойылды және атқарушы ... ... мен ... ... болып
билік тармақтары жіктелді деп Е. Ертісбаев дұрыс айтады. Бұл процесс үш
бағытта жүреді: ... ... ... әрі ... ... ... Жоғарғы Кеңесті кәсіби парламент етіп қайта құру
жолымен; үшіншіден, билік ... ... ... жаңа ... жолымен [4, 113 б.].
Біздің саясаттанушылар «суперпрезиденттік республика» терминін кездейсоқ
қолданбаңды. Ол ... мен ... да ... ... ... қолдарына жинақталған мемлекеттегі жоғарғы ... ... Осы ... ... «жартылай президенттік
республика» термині ондай республика президенті саяси және ... ... да ... ... орны – ... ... ... Басқаша айтқанда, жартылай президенттік республикада президент
суперпрезиденттік республикадағы мемлекет басы игерген ... ... тек ... ... дәлірек айтқанда азды-көпті бір бөлігіне ғана
ие болады.
Олай ... ... елде ... ... ... сипаты үшін
президенттің парламентпен қарым-қатынасы сипатының мәні үлкен. Ең ... ... ... ... ... ... ... орнынан кетіруге мүмкіндік беруі жөнінде сөз болып
отыр.
Қазақстандағы президент пен парламенттің өзара қарым-қатынасын қарастыра
отырып президенттің парламентке ... ... ... ... үш
жағдайда парламентті таратуға құқылы: парламенттің ... ... ... ... ... тағайындалуына екі
мәрте келісімін бермеген жағдайда, парламент ... ... пен ... ... ... тармақтарының арасындағы
келіспеушіліктердің ... ... ... орын ... жағдайда.
Президент науқастығына байланысты өз міндеттерін орындай алмаған
жағдайда, сол сияқты ол мемлекеттік сатқындық ... ... ... ... ... ... президенттің өкілеттігін уақытынан бұрын
тоқтатуға құқылы. Алайда, ... бұл ... ... ... ... ... ... себебі Конституция бойынша
президентті биліктен аластату үшін арнайы ... ... ... ... ... жөніндегі Конституциялық Кеңес қорытындысы
негізінде әрбір палата депутаттарының жалпы санының төрттен үшінің ... ... ... [34, 17 ... ұқсас жағдай Ресей мен ТМД-ның басқа да бірқатар елдерінде ... А.В. ... осы және ... да ... ... отырып жоғарыда
суперпрезиденттік деп сипатталған президенттік ... бұл ... деп ... Ресейлік түрдегі президенттік жүйе Қазақстанда,
Белоруссияда, Өзбекстанда, ... ... және ... ... [52, 131 ... басқару түріне жасалған талдаулар Қазақстандағы мемлекетті
басқару жүйесі орталығының құрылымын зерттеуге мүмкіндік береді. ... біз ... ... ... ... ... ... ретінде танылған институттық тұрғыдағы зертгеуге сүйенеміз.
Институттық тұрғыдағы зерттеу рационалды ... ... ... және мыналардан келіп шығады:
– басты акторларда тұрақты ықыластың реттелген жинағы болады;
– саяси және әлеуметтік тәжірибелер ресурстармен басқарылады;
... ... ... ... сол жаңа ... қалыптастырады;
– саяси-әлеуметтік ресурстарды бөлу өмір сүріп отырған институттық тәртіп
шеңберінде жүзеге асырылады;
– акторлар ұстанымы орын алып ... ... ... мен ... ... ... ... тұрғы негізіндегі орталықтың құрылымын зерттеуде біздің осы
құрылым бөлшектері және оның акторлары ретіндегі ... мәні ... ... ... құрылымының негізгі бөлшектері және ... ... деп біз ... ... ... ... оның
шешуші бөлігі – ҚР президентін түсінеміз.
Автор деп мақсаты, оған жетуге ресурстары мен ... бар ... ... ... Біз ... ... шеңберінде
негізгі акторлардың мынадай түрлерін – президентті, атқарушы билікті,
өкілетті билікті және сот билігін ... ... ... ... және ... ... Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың
орталығының құрылымын анықтайды.
Жоғарыда аталғандай ТМД елдері сияқты Қазақстандағы суперпрезиденттік
республика ... ... ... жүйесі орталығының құрылымында ең
жоғарғы орын алатын бөлшек және ... ... ... ... табылады. Оның
әлеуметтік басымды ұстанымдарын шешуші рөлі ... ал ... ... ... оған ... және оның ... ... қатаң орталықтанған мемлекеттік басқару жүйесіне сүйене ... ... ... жүргізуге ұмтылу деуге
болады.
Президент ... ҚР ... сай ... кең ... ... Олар президенттің мемлекет басы, ... ... ... ... және ... ... қарым-
қатынасының төрешісі, басты заң шығарушы, басты дипломат, қарулы күштердің
Жоғарғы қолбасшысы, Соттық ... ... ... және ... ... ... және жаңғыртылған, яғни оның ... ... ... институтталған рөлдерін орындауын және ондағы
ұстанымдарын анықтайды.
Суперпрезиденттік ... ... ... бөлу
мәселесінде шешуші рөл президентке тиесілі болады, себебі ... ... ... ... ... бағынатын институттық төртіп
шеңберіндегі ойын ережесін белгілейді. Осындай ... ... ... ... ... ... ... үш тармағы үшін
тәжірибе түйіндейді.
Саяси-әлеуметтік ресурстар, ұстаным және тәжірибе нұсқалары әр ... және ... әр ... ... әр ... ... ... алғанда саяси-әлеуметтік ресурстар деп саясат субъектінде бар
тұтқалар мен ... сол ... ... ... ... ... ... мен әріптестер ортасындағы жағдайға
жеңілдіктер алу үшін ... ... мен ішкі ... ... Басқаша айтқанда, саяси-әлеуметтік ресурстар – бұл ... ... ... ... ... ... ел бюджетін
қабылдау, халықаралық және басқа келісімдер ратификациясы және т.б.) ... ... ... ... қол ... ... оны
қолдауда стратегиялық және тактикалық ... ... ... ... және ... мүмкіндіктер болып табылады [55].
Мемлекеттік басқару ... ... ... ... деп ... ... позицияларды (тұрғыларды) және басқа да
барлық әлеуметгік, экономикалық, ... ... және ... және өзге ... яғни ... тармақтарымен және
тұрғындармен ... ... және ... ... жүзеге асырылып
отырады) өзара әрекеттесу әдістерін түсінеміз.
Акторлардың өзара және ... ... ... ұстаным
нұсқасы институттық тұрғыда, сол сияқты тарихи, мәдени, психологиялық және
басқа алғышарттармен беріледі. ... ... де ... өз ... ... нұсқаларын жүзеге асырудың тарихи қалыптасқан және ... ... ... ... ... Дербес жағдайда
акторлар тәжірибелері оның өз қарамағындағы ресурстарды қаншалықты білікті
игере білгендігіне тәуелді болады [55, 355 ... ... ... ... басқару жүйесінің
негізгі акторларының ұстаным және тәжірибе ... ең ... ... ... ... ... анықталады. Президентке қайсыбір
актор қаншалықты жақын болған сайын, мемлекет басы акторға қаншалықты
көбірек ... ... ... ... оның ... ... жүзеге
асыруға қарамағында саяси-әлеуметтік ресурстар көп болады. Бұл жоғарыда
айтылғандай, ... ... ... ... ... және ... ... ресурстарды бөлуші
президент екендігімен анықталады.
Суперпрезиденттік республикада президентке ең ... ... ... орындары, яғни Үкімет, облыстық және төменгі тұрған
әкімдер болып табылады. Атқарушы билік орындары ... ... ... саяси-
әлеуметтік салаларында президент саясатын ... ... ... ... ... ... президент тарапымен ерекше көңіл бөлу, ықылас
орын алады. Президенттің атқарушы билікке ... ... ол үшін ... ... ... ... ... барлығын беретін анықтаушы ресурс
болып табылады.
Қазақстанда президент пен ... ... ... ... жақындыгы
екіжақты байланыстағы сипат алады. Егер атқарушы ... үшін ... болу ... ... ... ... президент үшін
атқарушы орындар оның өз тәжірибелерін жүзеге асырудағы басты ресурсы ... ... да ... ... орнын өзіне тарту президент үшін де
өте маңызды.
Өзіне тарту жоғарыда ... екі ... ... ... ... ... ... тартылуының институттық
әдістерінің бірі атқарушы орьшдардың президент алдындағы барлық ... ... ... тәртібінде жатыр. Бұл тартылу,
жоғарыда аталғандай, атқарушы билікті президенттік ... түрі ... ... ... болып келеді.
Егер, Қазақстандағы билік көзі халық болып табылады деген конституциялық
принципке сүйенсек, онда атқарушы билік ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікте болуы тиіс. Демократиялық
мемлекеттердегі халық мемлекеттік билік ... ... ... ... яғни ... және оның тағдырын күнделікті билеуді жүзеге
асыру құқығымен ... ... ... концепциясы көпшілік еркін
ұстанады. И. Шумпетер айтқандай, демократия принципі бесекелес индивидтер,
немесе топтардан кімнің қолдауы мықты болса ... ... ... берілуі
керек дегенді білдіреді [56].
Қазақстан халқы ... пен ... ... отыра оларға ез
дербестігін бөледі. Біз ... ... ... ... президенттегі заңдылық деңгейі парламенттегіден жоғары болады,
себебі парламенттің бір бөлігін ғана ... ... ... ал өзінің
қалыптасуы және қызметі тұрғысынан ол президентке тәуелді болады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... дербестігінің
өкілдері ретінде көрінеді. Қазақстан Республикасында ... ... ... ... білдіруші президент болып табылады. Осыған сай атқарушы билік
орындарының бүгінгі Қазақстан ... ... ... ... ... ... деп түсінуге болады және керісінше.
Мемлекеттік тұлға ретіндегі президенттің дербестігі ... ... ... ... ... орын ретіндегі парламенттің дербестігі
ұжымдық сипат алады. Онда да парламенттің депутаттық корпусының ... ғана сөз ... ... жоқ. ... елдердің көпшігінде
парламент партиялық негізде жасақталатындықтан және негізгі партиялардың
барлығы парламентте де орын алатындықтан мемлекеттік орын ... ... ... ... алады.
Осы жағдайларға байланысты қазіргі демократиялық елдердің ... ... ... жауапты және парламенттік көпшілік, яғни
парламенттік ... ... ... ... ... ... партия,
немесе партиялық топтар қолдауымен жасақталады. Өтпелі, посткеңестік қоғам
ретіндегі Қазақстанда ... ... ... ... және ... пісіп жетілмеуі және ... да ... ... үкімет
парламенттің емес, президенттің алдында жауапты болады.
Біз билікті даралау процесі президенттік басқару түріндегі мемлекеттерде
ғана емес, сонымен ... ... ... ... де тән
екендігін көрсеткіміз келеді. Басқаша айтқанда, билікті даралау қазіргі
қоғамның ең ... ... ... ол дербестікті бөлісудің
дараланған сипат (президент), немесе ұжымдық сипат алғанына ... ... ... ... ... ... демократиялық
институттардың, сонымен бірге сайланбалы үкіметтің ... ... ... ... ... мәселелердің шешілуі жолы қатардағы сайлаушының
түсінбей, оны шешуді өзі сенетін кісіге өткізуге ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарының, оның ішінде, әсіресе, мемлекет басшылары мен ... ... ... ... ... рөлі ... ... Сайлаушылар ел
басшыларына өз көзқарастары тұрғысынан баға береді. ... ... ... ... ... ... президенттік және
аралас республикаларда ондай тұлға ел президенті болып табылады. Биліктің
дара тұлғалануы (персонофикация) саяси идеологияның, ... ... ... ... тұлғасының алға шығуына алып ... Бұл ... ... мемлекеттік өміріндегі өзінің зандық тұрғысы негізіндегі
атқаратын рөлінің жоғалуына алып келеді [57].
Атқарушы билік орындарының ... ... ... ... ... ... үкімет мүшелерін және Қазақстанның аймақтарындағы
атқарушы билік орындары ... ... ... ... табылады.
Әдетте, тағайындау процесі тағайындалушының тағайындаушыға ... ... ... ... ... ... ... үкімет формальді
түрде сайланады, ... ... ... ... ... Өкілеттік орындарға сайлау партиялық негізде өтетін ... ... ... ... орын алады, яғни атқарушы ... ... ... ... ... ... тағайындалады.
Сондықтан мемлекеттегі орталық атқарушы биліктің қандай да бір партия,
немесе партиялар коалициясы ... ал ... ... ... ... ... ... арқылы қалыптасып құрылуы жағдайлары жиі орын
алатын болуы мүмкін.
Бұл жағдай ... ... ... ... бар елдерде
тұрақты көрініс тауып жөне сол жүйедегі демократияның жеткілікті жоғары
деңгейінің көрсеткіші болып жүр. Шын ... ... және ... ... орындарының өкілетті биліктің сайланбалы орындарына
тәуелділігі және жауаптылығы атқарушы ... ... ... ... қарауына ықпал жасайды. Халық өз кезегінде өзінің саясатқа,
мемлекет пен жергілікті қауымдастық істеріне көбірек араласуын ... да ТМД ... ... Қазақстанда да президенттің орталықтағы
және аймақтардағы атқарушы билік жетекшілерін тағайындауы бірегей ... ... ... ... немесе «атқарушы
вертикальдің» қатаң орталықтанған жүйесін жасайды. Атқарушы ... ... ... басқару жүйесінің басынан аяғына дейін өтетін
президенттік басқарудың өзегі, ядросы болып табылады.
Атқарушы орындардың ... ... ... ... орны
Қазақстан ғана емес посткеңестік кеңістікке де тән, қазір ... ... ... ... ... ... ... билікті болашақтың тарихында және үлкен ауқымда
қарастыра отырып ... ... ... ... ... екінші
дүниежүзілік соғыстан кейін атқарушы биліктің тұрғысын түбірінен қайта
қарау жүргізілді деп көрсетеді ол. ... ... ... ... қоғам
өмірінің барлық салаларында, ең алдымен, экономикалық салада өсуімен,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... оларды тез шешу талаптарымен және дамыған
мемлекеттердегі ... ... ... ... ... ... билік динамикалы болғандықтан жағдайлардың өзгерісіне
тез қалыптаса алады. Атқарушы билік орындарының сандық құрамы ғана ... жоқ, ... ... бұл ... тұрғысы сапалық жағынан да өзгерді [57,
7 б.].
Институттық тұрғыдағы көзқараспен қараса, ... ... ... ... ... ... өміріндегі рөлінің күрт өсуіне байланысты
атқарушы билікке тиесілі болады. Қазіргі Қазақстандағы қоғамның ... ... жүйе мен ... ... ... ... ... мәселелерді шешудегі рөлі арта түсті. Соған байланысты
біздің елімізде ... ... ... қоғамға қарағанда
экономикалық, әлеуметтік, саяси және басқа да маңызды ресурстардың атқарушы
билік қолына ... ... орын ... ... ... ... болсақ, Қазақстанда, керісінше зандылық және
өкілеттік билік дамыған демократиялы мемлекеттердегіге қарағанда әлдеқайда
аз ресурстарды иемденеді. Біз жоғарыда атап өткендей, ... ... ... ... пен ... тәуелсіз деп саналады, алайда нақты
жағдайға келсек, парламент өзінің барлық әрекеттерінің тұрғысынан осы билік
орындарына тәуелді болып келеді.
Қазақстан ... ... бұл ... қазіргі қоғамның саяси
өміріндегі орталық атқарушы билік пен ... ... ... ... ... ... бөлу процесіндегі парламент рөлінің төмендеуі
тенденциясымен ішінара түсіндіруге болады. Парламент пен үкімет ... ... ... ... ... ... демократиялық жүйелі
елдер үшін де, сол сияқты өзінің саяси жүйесінің демократиялануы кезеңінде
тұрған өтпелі мемлекеттер үшін де тән ... ... ... ... заң ... ... көрініс тапқандай зандылық деңгейде де,
сол сияқты мемлекеттік билік тармақтарының өзара қарым-қатынасының ... де орын алды деп ... В.В. ... ... ... заң
шығару саласында үкімет пен ел президенті басты ұыныс көздері ... Бұл ... ... ... ... зандылық тұрғыда реттеуді
қажет ететін күрделі техникалық сипаттағы мәселелермен ... ... ... ... және ... ақпараттарды иемдене
отырып, үнемі, жылдың ең маңызды заң жобасын – жаңа қаржы ... ... ... жобасын дайындайды. Мемлекеттің экономикалық саладағы
жаңа рөлі үкіметтің экономиканың жоспарлануы мен оның реттелуінің шараларын
ұсынып, осы ... ... ... анықтауына алып келеді. Парламент
тиісті актілерді қарастыра отырып оларды тек қолдайды, немесе қарсы болады
[57, 9 ... және ... ... ... президент және үкімет арасында
парламент есебінен құзырлылықты қайта бөлу бүгінгі Қазақстанда да ... ... ... бұл ... ... ... дәстүрлі
парламентаризмі бар елдерге қарағанда парламентті одан әрі әлсіретеді.
Бұл ... ... ... заңшығарушы орын ретіндегі тұрғысынан
айырып, оның өкілеттігін елеулі ... 1995 ... ... ... ... ... ... Қазақстанды зерттеуші
американдық Марта Олкоттың айтуынша жаңа Конституция президент ... ... ... ... парламентгі басты кеңес беруші
орьшға айналдырды, себебі заңшығарудағы басымдық түгелімен ... ... ... ... ... ... алғанда мемлекеттік басқару
жүйесінің акторы ретінде үкіметке қарағанда ... аз ... ... ... ... пен ... арасындағы құзырлылықты қайта ... ... ... ... ... осының есебінен
Қазақстанның атқарушы билігінің ресурстарын көбейтуі процесі байқалады.
Парламенттің мемлекетті басқару саласындағы ... ... ... ... бірі ... ...... мемлекеттік
басқарудағы негізгі акторларының ішінде өзінің төменгі ... және ... ... ... Парламенттің қалыптасқан ұстаным нұсқасы мен
тәжірибесін нақты дербес ұстанымының болмауы және президент пен ... ... ... ... деп ... ... Мұндай
жағдайдың басты себебі сол, парламентте мемлекеттік басқарудың саяси ... ... ...... ... ... жоқ.
Бұл азаматтық қоғамның әлсіз және оның негізгі институттарының, бірінші
кезекте, ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі күшті саяси партиялардың қолдауынсыз парламенттің
қалған ресурстары мемлекеттік басқару жүйесіндегі оның ... ... және ... мемлекеттік билік тармақтарына қарсы тұруына
жеткіліксіз болады.
Осы себепті де ... ... ең ... ... бірі – парламент
қабылдаған мемлекеттік бюджеттің орындалуы және басқа да заңшығару ... ... ... ... үстінен бақылау жасауды жүзеге асыра
алмайды. Бұл ресурсты жүзеге асырмай ... ... ... ... төменшіктеу жағдайында болады. Бұл, бүгінгі Қазақстанда саяси ... ... ... ... ... ... тәуелсіз бола
түрса да атқарушы билікке қарағанда төменгі орында болатындығын көрсетеді.
Осындай жағдай Қазақстандағы мемлекеттік ... ... ... акторы, биліктің үшінші тармағы – сот билігіне қатысты да орын
алады. Сот билігі ... ... ... ... ... және
осыған сай саяси және мемлекеттік орталық құрылымында ... бір ... ... ... саяси аспектілері жеткіліксіз
зерттелгендігін атап айту керек. Әлемдік саясаттануда сот ... ... ... ... төрт ... тақырып қарастырылады:
1. Атқарушы, немесе заңшығарушы биліктердің өздерінің минуттық
қажеттіліктері үшін ... ... ... ... ... Соттарға заңшығарушы биліктің қабылдаған зандарының
конституциялылығын анықтауға ... ... ... ... ... болуы.
3. Атқарушы билік әрекеттеріне соттық бақылаудың болуы.
4. ... ... ... Соттық биліктің бұл аспекті
жағдайлары жақсартылған ... ... ... ... мен этникалық азшылыққа қатысты ... әділ ... күту оңай ... олар ... ... әр ... әлеуметтік қабаттарының өкілдері де судья
болуын білдіреді [28, 614 б.].
Принципті түрде соттық биліктің көрсетілген саяси ... ... ... ... ... бөлімнің 75-84
баптары соттар мен еліміздегі әділсотқа ... ... ... бұл ... баптары мен ережелері Қазақтандағы мемлекеттік
билік тармақтары арасынан соттық ... ... ... ... ... тиіс. Алайда, суперпрезиденттік республика жағдайында ... ... пен ... ... тармағына тәуелді болып отыр. Парламент сияқты
соттық билік те ... ... ... бола түра іс ... ... ... ... аталған билік тармақтарынан төмен тұрады. Бұл
біздіңше, соттық биліктің өз ... ... ... саяси-әлеуметтік
ресурстарды игере отырса да, мемлекеттік басқару жүйесінің акторы ретіндегі
өзінің ең басты ресурсы – заңның жоғарғы билігінен ... ... ... ... ... ... ... билікті бөлу
жүйесінде соттық билікке лайықты орынды қамтамасыз етеді.
Егер қоғамда заңның жоғарғы ... ... ... яғңи ... ... ... қалыптасу деңгейінде болса, онда соттық билік
тәуелсіз бола ... және ... ... билік тармақтарына қатысты,
бірінші кезекте атқарушы ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы соттық билік тармағы іс-әрекетінің нақты тәжірибесі
куә бола алады.
Бөлімді қорытындылай келе, біз оның ... ... ... ... жүйесі орталығы құрылымының нұсқасын ұсына аламыз. Бұл
құрылым еліміздегі ... ... ... түрімен анықталады,
оның басқа билік тармақтарымен өзара ... ... ... ... ... ... негізгі акторларына жүргізілген
институттық талдау бұл жүйенің ядросы, оның басты және ... ... ... ... көрсетті, қалған билік тармақтары, яғни
мемлекеттік басқару жүйесінің ... ... оған ... ... ... иерархиясында келесі кезекте атқарушы билік келеді, ол
бір жағынан, қазіргі мемлекеттегі атқарушы билік ... ... ... ... Екінші жағынан, атқарушы тармақтың көтеріңкі
жағдайы ... ... ТМД ... ... ... супер-
президенттік республиканың ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Парламент пен
соттық билік, ... ... ... бола тұрса да, нақты жағдайда
Қазақстандағы мемлекеттік билік ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ ОРТАЛЫҚСЫЗДАНУЫ
ТАРИХИ-ӘЛЕУМЕТТІК ПРОЦЕСС
2.1 Қазақстан ... ... ... ... бағыттары
Мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы және оның негізіндегі жергілікті
өзін-өзі басқарудың дамуы қазіргі уақытта Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік өміріне бұл институттарды ... ... бір ... және ... сипаттағы алғышарттар ықпал жасауы
қажет.
Егер қоғамда бұл алғышарттар болмаса, онда елімізде орталықсыздану және
жергілікгі ... ... ... нәтижеге жете алмайды. Осы уақытқа дейін
отандық саясаттану әдебиеттерінде бұл алғышарттарды талдауға ешқандай ... жүр. ... ... бүтіндей, орталықсыздану жөне жергілікті
өзін-өзі басқару мәселелеріне де жеткілікті көңіл бөлінбей келе ... ... ... ... ... және жергілікті
өзін-өзі басқарудың саяси алғышарттарьш қарастыра отырьш олардың ішіндегі
ең бастысын байқауға ... Ол – ... ... жүйесін түбегейлі
өзгерту, коммунистік жүйеден кетіп, Қазақстанның саяси ... ... ... ... ... көшу ... ... көшіру нәтижесінде республикада орталықсыздандыру және
жергілікті өзін-өзі ... ... ... болады. Бұл процестер еліміздің
саяси жүйесін демократияландырудың құрамдас бөлігі болуы тиіс.
М.С. Әшімбаев ... ... ... ... жүйенің
демократиялануына жалпы сипаттама бере отырып, ... ... ... демократиялық векторының бекуі түгелімен, әлемнің бірқатар
посттоталитарлық және ... ... ... ... ... ... шеңберінде өтті деп ... ... ... кешудің ТМД-ның басқа да елдеріндегідей өзіндік
ерекшеліктері бар. ... бола ... ... ... ... ... ... демократияға қарай жылжудағы өзінің ерекше, үшінші жолын
қарапайым тандауы болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... демократияланудың диверсификацияланған нұсқаларының
бірі ретінде қарау дұрысырақ [60].
Жаһани демократиялану процесі соңғы екі-үш ... ... ... ... мемлекеттерді қамтыды. Ол күрделі де ... ... ... ... оның жүру ... ... ғана ... бірге әлемнің әр түрлі аймақтарындағы мемлекеттерде өмір сүріп
жатқан мәдени, ... ... және ... ... ... ... ... процесінде бұрынғы коммунистік елдердегі саяси
көшу оқшауланып көрінеді. Бұл мемлекеттердің бұрынғы коммунистік ... ... ... ... ықпал жасайды. Кейбір мамандардың
пікірінше бұл елдердегі саяси көшуді қазіргі әлемдегі демократияланудың
ерекше ... ... ... Бұл түр ... ... және ... жатқан көптеген саяси процестердің бұлыңғырлығымен ерекшеленеді.
Осы тұста ағылшын зерттеушісі Г. Шопфлин коммунистік ... ... ... ... нәрсеге кристалданды деп дұрыс ... Ол ... ... бір ... ... саяси жүйелерге ұқсап
және олардың ... ... ... ... өзінің ішкі
динамикасын көрсететін ерекше күй болып табылады [60, 146 б.].
Бұрынғы социалистік мемлекеттердегі, сонымен ... ... ... ... негізгі бағыттарының бірі мемлекеттік
басқаруды орталықтандырмау және жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту ... Бұл ... ... толқынына тартылған басқа
аймақтардағы мемлекеттерге қарағанда бұрынғы ... ... ... мен ... жүйе ... өзін-өзі басқарусыз, басымды
шоғырланған сипатта болғандығымен байланысты.
Коммунистік кезеңдегі өмір ... ... ... шьш ... өзін-өзі басқару болды деп есептелмейді. Ол бірпартиялық саяси
жүйенің ... ... ... ... барлық басқару функцияларын
жаппай мемлекеттендірудің ... (көз ... ... ... ... кезіндегі елді экономикалық және саяси басқаруды орталықсыздандыруға
тырысу ақырында, коммунистік жүйенің ... ... ... ... ... коммунистік елдердің ... ... ... ... акцияларының бірі қоғамды басқару жүйесіне
жергілікті өзін-өзі басқаруды өндіру болуы кездейсоқ емес. Мысалы, ... жылы ... ... Мазовецкий басқаратын коалициялық үкіметтің
келуінен соң ... ... аз ... 1990 ... ... ... ... орындарына жаңа акт бойынша дауыс беру өткізілді. Екі ... соң, ... 27 ... осы ... ... рет ... ... жүргізіліп бүкіл
Польшада автономды жергілікті билік құрылды. Алайда, посткоммунистік
Польшада ... ... ... және ... ... ... ... 1990 жылдары бұл процесте аялдау, ал аудандық және ... ... ... ... мәселелерінде кейін шегіну
байқалды. Бұл мәселе 1999 жылы ... ... ... ... ... ... келген соң шешімін тапты [61, 73 б.].
Осы сияқты мемлекеттік басқаруды шоғырлындырмау процестері орталық және
шығыс европадағы басқа да ... ... ... орын ... ... ең ... орталық және шығыс европа, сол ... ... ... ... мемлекеттік басқаруды
орталықтандырмауға және жергілікті өзін-өзі басқаруды ... ... ... Бұл, ең ... коммунистік жүйенің күйреуі
Қоғамдағы ... және ... ... ... түрін игеруге ықпал жасағандығымен байланысты.
Бұл тұрғыда қоғамды басқару қатынастарын мемлекеттендіруге қол жеткізудің
маңызы үлкен, ол ... ... ... және ... ... ... ... мүмкін болды.
ІІІығыс және орталық ... ... ... ... ... және құқықтық құжаттарда, бәрінен бұрын, осы
мемлекеттердің конститутцияларында ... ... ... ... ... тұрақты элементі ретіндегі жергілікті
билік орындарының ... ... ... ... өмір ... ... ... субсидиарлық принциптеріне сай орталықсыздандыру;
– жергілікті орындардың өз аттарынан жергілікті қауымдастықтарды
басқаруын ... ... және осы ... ... ... болу;
– жергілікті басқару орындарының тәуелсіз тұрғысы (статусы) және олардың
сотта қорғану құқығы;
... ... ... ... басқа
институттары қамтымаған барлық облыстарға таралу презумпциясы [61, 74
б.].
Қазақстан және басқа да ... ... ... ... ... басқаруды орталықсыздандыру тиісті дәрежеде ... жөн. ... жөне ... ... басқарудың дамуы
процестері әлі де алғашқы сатыда жүр. Қазақстан Республикасының президенті
Н.Ә. ... ... ... ... мәселелері
жөніндегі кеңесте айтуы бойынша бұл мәселеде ... тек ... ... ... отырмыз [62].
Қазақстанда және басқа да бірнеше посткеңестік елдердегі мемлекеттік
басқаруды орталықсыздандыру процесі ... жөне ... ... ... осы ... (аналогиялық) процестерден
елеулі қалыңқы деп тұжырым жасауға болады. Бұл, тек ... ғана ... ... ... Қазақстан мен тағы басқа кейбір
посткеңестік елдердің саяси жүйелерінің ... ... де ... ... ... ... қарағанда Қазақстандағы
демократиялану процесі созылмалы сипат алатындығын ... ... ... (транзиттің) бүгінгі келбеті демократиялық көшудің
классикалық концепция стандарттарына ... сай ... ... ... ... ... ... ерекше қиындықтар мен кедергілердің болуының
куәсі деп түсіндіреді М.С. Әшімбаев. Бұл қиындықтар ... ... ... ... факторлар рөлінде көрінуі мүмкін. Қазақстандағы
саяси көшудің созылмалы сипаты саяси өзгерудің нәтижесінің әркелкі болуына
жағдай жасады [60, 146 ... ... ... және ... ... өндірудің созылып кетуі біздің еліміздегі саяси ... ... ... ... ... ... Республикасындағы
саяси транзиттің созылмалы сипаты елдегі демократиялану процесінің біршама
күрделі және ... өтіп ... ... басқарудың орталықсыздануы мәселесін Қазақстанның саяси
жүйесінің демократиялануының осы күрделі де ... ... жөн. Бір ... ... ... ... ... жүзеге асыру қажеттігін жақсы түсінеді, және де бұл ... ... ... алды да. ... ... орталықтағы және
аймақтардағы әр түрлі элиталар қысымы бұл процесті кедергісіз іске асыруға
саяси басшылыққа кедергілер жасауда. ... ... ... ... ... ... ... саяси күштеріне қоғамды басқаруды
орталықсыздандыруға мүмкіндік бермейтін тарихи, мәдени, психологиялық және
басқа ... мен ... ... біршамасы жөнінде жоғарыда
айтылды) қуатты инерциясын ескерген де жөн.
Қазақстандағы ... ... ... ... біз ... бүгінгі уақытта суперпрезиденттік режімде орын тауып отыр.
Биліктің бір қолға шоғырлануын ... ... ... ... ... ... режім мықты орталықтың қалыптасуына саяси-
құқықтық жағдай жасайды. ... ... ... ... ... және ... орталыққа тағайындалу жүйесі арқылы бағынышты болып ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру қызметтерін
алады.
Саяси жүйенің демократиялануынсыз Қазақстанда жақын уақытта және алыс
болашақта тұрақты саяси-әлеуметтік және экономикалық даму ... ал ... ... ... ... де, ... басқарудың орталықсыздануы
мәселесін табанды түрде қояды. Өйтпеген күнде, яғни орталықсыздану болмаған
жағдайда, демократиялану тиімсіз жүріп және де жүйелік ... ... ... ... басқарудың орталықсыздануы әр түрлі
деңгейдегі бір ғана биліктің шеңберіндегі ... мен ... ... ғана ... ... ... саяси-
әлеуметтік процесс ретінде, қоғамды басқару және халыққа қызмет көрсету мен
әлеуметтік бағдарламалардың орындалуы ... ... ... емес ... ... ... демократияланушы өтпелі қоғамдағы, Қазақстандағы мемлекеттік
басқаруды ... ... ... ... биліктің
орталықсыздандырылуы жөніндегі кең түсінікті ... ... ... ... өкілеттіктер мен міндеттерді орталықтан
перифериге беретін әкімшілік процесс деп ... тар ... ... ... онда ол өмір ... ... ... негізіне жуыспайды да.
Мемлекеттік басқарудың орталықтанған режімінің пішінін біршама өзгерту
жөнінде ғана ... ... ... ал оны орталықсыздандыру бағытында
өзгерту, яғни қазір мемлекеттік ... ... ... келе жатқан кейбір
функциялардың тиімді атқарылуы үшін азаматтық ... ... мен ... қосу ... ... ... айта алмаймыз.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру күрделі де ұзақ саяси-әлеуметтік
процесс болып табылады. Бұл жерде қоғамды басқару әдістері болып ... мен ... ... ... қою қате ... еді. ... мен ... әкімшілік және саяси
ұйымдастырулардың ... ... ... ... жатпайды деп
тұжырым жасайды А.М. ... ... ... ... ... ... ... да, орталықсыздандырудың да
элементтері бар болады. Міне, сондықтан да жергілікті ... ... ... және басы ... тиіс ... ... орталықтандыру мен
орталықсыздандыру арасының алтын ортасын, яғни жергілікті басшылық ... ... мен ... ... ... сай ... арасындағы
балансты (тепе-теңдікті) табуда болып табылады [2, 22 б.].
Біз мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың Қазақстандағы жүзеге
асырылуы мен ... ... ... оның кең ... ... ... Оның ... сипаттагы негізгі бағыттары мынадай:
1. Мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... өкілеттіктері мен функцияларының
бірқатарын оларды ... ... беру ... ... ... ... ендіру;
4. Бірқатар әлеуметтік бағдарламаларды орындаудағы жауапкершілікті
мемлекеттік ... ... ... ... ... Аймақтық өзін-өзі басқаруды ендіру.
Бұл келтірілген мемлекетті басқаруды ... ... ... толық емес деп есептейміз. Сонда да, мемлекеттік
басқаруды ... ... ... ... бұл процесс
жөнінде мемлекет пен азаматтық қоғамның қоғамды ... оның ... ... ... ... ... әрекеттерінің қалыптасқан
әдістерінің өзгеруі тұрғысында жеткілікті анық ... ... ... басқаруды орталықсыздаңдыру процестерін одан әрі
талдауларымыз орталықсыздандырудың көрсетілген бес ... ... ... ... ... орталықсыздандырудың
алғашқы екі негізгі бағыттарын зерттеу көпшілігінде ҚР Үкіметінің 2003 жылы
ақпан айында ... ... ... ... ... мен ... қатынастарды жетілдіру Концепциясына сүйенеді
[63].
Аталған Концепция негізінде ... ... ... алғашқы екі бағытын талдамас бұрын Концепцияның өзі
жөнінде орталықсыздандырудың өзіміз ұсынған кең түсінігі тұрғысында біршама
пікір ... жөн ... Оның ... ... ... және жарық көруі
кездейсоқ емес деп ойлаймыз, себебі 2000 жылдан ... ... ... ... ... ... ... күшейді деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... қажеттігі мәселесінің қойылуы нәтижесінде
мемлекеттік басқаруды ... ... ... ықыласы артты.
Басқаша айтқанда, оппозиция лидерлері Қазақстанда жергілікті өзін-өзі
басқаруды ендіруді ғана емес, сонымен бірге, ... ... ... де көтерді. Оппозиция лидерлері әкімді, аймақтық атқарушы билік
басшыларын сайлауды аймақтық өзін-өзі басқаруға жасалған маңызды қадам ... ... ... ... ... өзін-өзі басқаруды өндіру
мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудағы ... ... ... ... демократиялық саяси жүйенің және жергілікті өзін-өзі басқарудың
өмір сүруіне қарамастан Италияда ... ... ... ... конституциялық реформа тек 1970 жылы ғана жүргізілді. Одан
да кейін, 1982 жылы ... ... ... ... Польшада 1997 жылы парламенттік сайлаудан кейін құрылған
оңшылорталық үкімет 1999 жылы ... ... ... және үшінші
деңгейлерін (аудандық және аймақтық) сайламалы негізде жасақтауға барғаннан
кейін мемлекет елеулі дәрежеде орталықсыздандырыла бастады [64].
Қазақстанның ... ... ... басқаруды орталықсыздандыру
қажеттігін назарға ала отырып, атқарушы билік басшыларын төменгі ... ... ... ... ... ... Қазақстанның саяси жүйесінің
демократиялануының бір бағыты ретіндегі ... ... ... Н.Ә. ... 1998 ... ... ... халықтарына
жылсайынғы жолдауында айтылған болатын. Біз барлық деңгейдегі басшыларды
сайлап қоюдың ауқымды бағдарламасын жасауға тиіспіз.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... революциялық шыдамсыздық көрсету орынсыз, бірақ бұл мәселені
айтпауға да болмайды. Мен жақын уақытта сатылары мен ... ... ... ... ... ... қажет деп есептеймін [64,
2 б.].
1999 жылы әлеуметтік сынақ ретінде Шамалған ауылының өкімін ... ... одан әрі бұл ... ... ... атқару билігі орындары басшыларын сайлап қоюды ендіруге қарсы деп
айыптауына ... ... ... ... ... әкімдерді сайлап қоюга
қарсы болуды биліктің біздің еліміздегі жергілікті өзін-өзі басқаруға ... ... ... ... ... қарсы болуы деп
көрсетті.
Қазақстан Республикасындағы орталықсыздандыру және ... ... ... ... деп ... 2002 жылы 18 ақпанда Алматы
қаласында өткізілген Қоғамдық форумда Сенат ... С.О. ... ... депутаты Т.М. Сисинбаевтар атқарушы ... ... ... ... мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың басы ашық
мәселесі болып табылады деді. Т.М. ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруге асығар емес деген ой қалыптасады
[65].
Қазақстанның саяси басшылығы өзінің ... ... ... және бұл ... ... оның жалпы ыңғайының
жоқтығын теріске шығарады. Сенатор ... ... ... ... отырып өткен жылдардағы биліктің әсіре ... деп ... ... ... ... ... ... елдің
дербестігін нығайту, және де осының салдары ретінде мемлекеттік ... ... ... ... ... деп ... ол. ... қазіргі
сатыда билікті әсіре орталықтандыру елдің дамуын кідіртеді. Сондықтан да
елбасы Н.Ә. Назарбаев ... ... даму ... ... жүйесін қалыптастырудағы негізгі принциптердің бірі мемлекеттік
функцияларды орталықсыздандыру деп көрсетті. Бұл жөнінде ол 2001 ... ... ... ... алдында шығып сөйлеген жылсайынгы
Қазақстан халқына үндеуінде, сонымен бірге ... ... 10 ... арналған баяндамасында мәлімдеді. Осыған
байланысты ... ... ... ... жасау міндеті өткір қойылуда [66].
2002 жылдың басында елбасының тапсырмасы бойынша осындай ... ... ... ... ... ... ... құрылды.
Бұл комиссияның негізгі мақсаты мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы
өкілеттіктерді шектеу және бюджетаралық қатынастарды жетілдіру Концепциясын
жасау, оның ... ... заң ... ... және осы ... ... да заңдарға өзгерістер енгізу болды.
Осылайша, билік мемлекеттік ... ... ... ... бұл ... ... қарағанда басқаша келетіндігін
түсіндіргісі келді. Билік, ... ... ... ... ... және аймақтық басқаруды тиімділендіріп әкетпейді деп
есептейді. Қазіргі деңгейде басқару тиімділігін арттыру үшін ... ... ... ... мен ... шектеу және
олардың арасындағы бюджетаралық қатынастарды жетілдірудің ... ... ... ... ... ... мен ... және олардың арасындағы бюджетаралық қатынастарды жетілдіру
Концепциясын ... ... ... ... ... ... Концепцияда мемлекеттік басқару
жүйесінің негізгі мәселелерінің ішінде орталық және жергілікті ... ... ... ... ... ... ... деңгейлер арасында өкілеттіктер мен қызметтер анық ... ... ... орын ... ... басқарудың жекеленген секторларында ... ... яғни ... іс және ... байқалады.
Ұқсас бағыттарда жұмыс істеп жатқан мемлекеттік орталықтың аймақтық
бөлімдері мен мемлекеттік басқарудағы ... ... ... ... ... орын ... Бұндай тәжірибе орталық
және жергілікті билік деңгейлері ... ... ... ... ... орын ... [63, 1 ... істердің сәйкес келуінің, функциялардың қиылысуының
мемлекеттік басқару жүйесі үшін ... ... бар, ол ... қоғамға және тұрғындарға теріс әсерін жасайды. Сондықтан да
Концепцияда жауапкершілік және есеп беру мәселелеріндегі дәйексіздік ... ... ... ... ... ... ... мен көрсетілген қызметтердің сапасының төмендеуі
көрсетілді. Соңғысы жергілікті ... ... ... ... ... ... тетіктерді қамтамасыз етпей жекеленген
мемлекеттік функцияларды беруінен жиі орын ... [63, 1 ... ... және ... ... басқару деңгейлері
арасындағы өкілеттіктер мен функциялардың жіктелуіне талдау жасалады.
Бүгінгі ... ... ... ... деңгейлеріндегі айналысу
істерін және өкілеттіктерді ... ... ... ... ... ... ... деңгейінде өкілеттіктерді бөлу
бірыңғай және ... ... ... ол іс ... ... ... берілген. Облыстық, аудандық және ауылдық деңгейлерде бшгікті
жіктеу ... ... ... ... кескінін алды. Бұл,
орталықтың әуелде берген өкілеттіктері облыстық деңгейде ... ... ... толық тұрғыда сәйкес келмегендігін білдіреді [63, 2 б.].
Алдыңғы бөлімде біз Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... құрайтын орталық анықтайтынын
көрсеткенбіз. Бұл режім орталық пен периферияның өзара ... ... ... ... ... да ... периферияны алмастыра
алмайды. Сондықтан, орталық өзінің өкілеттіктері мен функцияларының бір
бөлігін 1990 жылы ... ... ... ... ... ... ... барлық деңгейлерінде
орталықтанған режім құрды. Тәжірибе көрсеткендей, аймақ-аудан ... және ... ... болмауы себепті облыстық деңгейде
орталық деңгейге қарағанда да ... ... ... орын ... ... ... реттеудің болмауы өзара қатынастарды
билік деңгейлері ... ... ... негізінде, стихиялы түрде
реттеуге алып келді. Бұл, ережені заң емес, мемлекеттік басқару сатысында
жоғарырақ ... ... ... білдіреді.
Бұған мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктер ... ... және ... қатынастарды жетілдіру Концепциясында
көңіл аударылды.
Бүгінгі күні аймақтардағы жергілікті билік орындарының қызметтік
құрылымы әр ... және ... ... бірліктер алмасқан
сайын өзгеріп отырады. Кейбір аймақтарда облыс ... ... ... басқару буындары облыстық, аудандық (қалалық) бөлімдермен
біріктіріліп, облыстық атқару орындарына бағындырылған [63,
3 б.].
Жергілікті ... ... ... құрылымына мұндай
өзгеріс жасау Қазақстан сияқты орталықтанған ... ... ... ... ... ... құрылымының мұндай көп түрлілігі
субъектілері белгілі бір әкімшілік өзіндік үлеске ие ... ... ... ... бірыңғай басқару тән. Орталық, аймақтық
және жергілікті биліктердің мұндай өзара қатынастары унитарлы мемлекеттегі
біртұтас зандылықпен ... ... ... ... ... деңгейінде де
Қазақстандағы мемлекеттік басқару деңгейлерінің өзара ... ... ... ... ... Бұл қызмет көрсету
жауапкершілігі аудандық (қалалық) буында болып, ал ... ... ... және бақылауды жүзеге асыру мемлекеттік басқарудың
жоғарғы буыны ретінде, облыста қалатын ережеден келіп шығады.
Қазақстанда аймақтық ... ... ... жүйесі, аймақтардағы
мемлекеттік басқару деңгейлерінің ... ... мен ... ... қақтығыстарга (конфликт), оның ішінде, олардың
арасындағы мүдделер қақтығысына алып ... Бұл ... ... ... ... қажеттігіне байланысты туындайды. Осының салдарынан
кейбір аймақтардағы жергілікті мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... жауап беріп қана қоймай, олар облыстық билік
орындарының территориялық бөлімшесі қызметін атқарып, ал ... ... ... айналады. Сонымен бірге төменгі тұрған билік орындарына
кейбір өкілеттіктерді қаржылай ... ... ... беру орын ... 3 ... Қазақстандағы мемлекеттік басқару жүйесінің үш деңгейі бар:
орталық, аймақтық (он төрт ... және ... ... ... аудандық.
Дегенмен, нақты өмір сүріп отырған ... ... ... ... ... ... деңгейінің өзіндік мемлекетті басқару деңгейі
жоқ.
Мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы ... мен ... және ... ... ... ... ... басқару жүйесінің негізгі басы ашық мәселелерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерінде
мемлекеттік басқарудың толыққанды институттары мен ... жоқ. ... ... ... ... бойынша бүкіл Республиканың 6,6
миллион адамы тұратын жерде жағдай әсіресе күрделі [67].
Аудандық деңгейдегі қалалар, ... ... ... болып, оларда сол
қалаларда мемлекеттік басқаруды қамтамасыз ететін аудандық деңгейдегі билік
орналасады, өйткені аудандық басқармалар бір ... ... ... да ... Осы ... Қазақстандағы аудан орталығы болып
табылмайтын селолардың көпшілігінде белгілі бір билік вакуумы байқалады.
Селодағы ... ... ... ... ауыл ... ... Алайда,
бірқатар себептерге байланысты оның нақты өкілеттіктері мен функциялары өте
шектеулі. ... ... ... ең ... ... ... ... мемлекеттік басқару буыны жоқ, село әкімінің
өз басқару аппараты жоқ. Ол ... ... бір өзі ... ... бүл ... ... ... бірге
село тұрғындары мүддесін қорғауда жауапкершіліктің бір ... ... ... те ... ауыл ... ... құқықтық тұрғысы бойынша аудандық әкімшілік
қызметкері болып табылады. Ол өз ауылын басқара отырып, шын мәнінде, сол
ауыл орналасқан ... ... ... ... ... ... ... әкімінің шаруашылық және экономикалық салаларда өз бетінше шешім
қабылдай ... ... Оған ... жоқ, ... ауыл ... ... ... болғандықтан ең әуелі аудан ... ... ... қаржылық міндеттерді орындау мүмкіндігінің шектеулілігі және
сәйкесті бюджеттің болуы, әкімшілік қызмет тежірибесінің болмауы бүл билік
деңгейінде ... ... ... ... ... ... ... қүні республиканың көптеген аудандарының
бюджеттің кіріс бөліміне жеткілікгі дәрежеде түсім болуын қамтамасыз ... жоқ, ол село ... одан ... ... [63, 3 ... аталған және басқа да басы ашық ... ... ... ... ... шешу үшін ... келесі негізгі төрт
мәселені шешуге бағытталған жолдар мен тетіктер ұсынылады:
1. ... ... ... ... ... анықтау,
олардың жүйеленуі және жіктелуі.
2. Барлық ... ... ... ... ... және ... анық жіктелуі.
3. Мемлекеттік басқарудың барлық деңгейлерін оларға жүктелген ... ... үшін ... ... құралдарымен қамтамасыз ететін
бюджетаралық қатынастардың тиімді үлгісін жасау.
4. Мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... ... және функционалдық тұрғыда бекіту [63,
3 б.].
Мемлекеттік басқару ... ... ... мен
функциялардың анық бөлінуі сияқты ... ... ... шешу ... ... ... функцияларды жіктеудің келесідей критерийлері
мен шарттары қарастырылады:
1. Жалпы ... ... ... оның ... ... сүру ... және ... қамтамасыз ету (қоғамдық төртіп
және қауіпсіздік, ... ... ... заң ... ... ... ... мен бостандығын
сақтау, азаматтардың мемлекет кепілдендірген минимум ... ... ... ... орталық деңгейінің
құзырлығы болып табылады. Мемлекеттік басқарудың, оның орталық
деңгейіне бекітілген бұл мәселелері бүгінгі ұлттық ... ... ... ... ... ... табылады. Берілген
жағдайда ұлттық ұғымы этникалық мағынада емес, азаматтық мазмұнда
түсіндіріледі.
2. Жергілікті мазмұндағы мәселелерді ... ... ... өздігінше шешіп, реттеп отырады. Олар, сонымен бірге,
заңдылықтың орындалуы, ... ... ... ... ... ... ... және
қызмет көрсетуде биліктің жоғарғы тұрған деңгейлерінің бақылауында
және олардың алдында жауап ... ... ... ... ... ... ... территорияға (аумаққа)
жалпы әкімшілік басшылық жасау, бүкіл аймақ көлемінде барлығы
бірдей қол ... ... ... ... көрісетуді
қамтамасыз ету, сол сияқты, жергілікті басқарудың төменгі буындары
шеңберінде қамтамасыз ... ... ... шешу ... ... [63, 3 ... ... мәселелердің көбісі жалпы мемлекеттік мазмұндағы
мәселелерге жатпайды, себебі олар ұлттық мүдделердің ... ... ... яғни ... және ... деңгейдегі қауымдастық
мүдделері болып табылады. Міне, неліктен көптеген ... ... өзі ... ... ... ... және жергілікті өзін-өзі басқарулар шешеді.
Жергілікті деңгейде жалпы мемлекеттік деңгейге ... ... ... Әдетте, бұл ... ... ... ету, ... және т.б. ... Оларды шешуге аймақтық және
жергілікті өзін-өзі ... ... ... басқарудың
территориялық орындары құрылады. Бүгін Қазақстанда ... және ... ... ... ... ... ... және жергілікгі
мазмұндағы жергілікті деңгейдегі мәселелерді мемлекеттік басқару орындары
шешеді.
3. ... ... ... мен ... ... қайсы деңгейіне жатқызуды шешеді. Басқару жүйесін ұтымды
(рационалды) ұйымдастыру тұрғысынан алғанда, ... ... ... ... ... ... өкілеттігі мемлекеттік басқару деңгейлерінің
қай тиімді атқаратынына бекітіледі. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... оның барысындағы қаржылық
шығынды барынша азайта отырып, жақын орналасқан өкімшілік деңгейдегі ... ... ... ... ... тиіс [63, 4 ... басқару деңгейлерінің арасындағы өкілеттік және функция
жіктелуінің бұл ... шын ... ... өзін-өзі басқарудың белгілі
субсидиарлық принципі болып табылады, ол 1985 жылы 15 ... ... ... басқару жөніндегі Европалық ... ... ... принципі орта ғасырларда европалық әлеуметтік философияда
бекітілді, бірақ теоретиктер мен ... ... оны ... қолдануға
жиырмасыншы ғасырда ғана кірісе бастады. Жергілікті өзін-өзі басқарудың
Европалық хартиясының ... ... бұл ... былайша
өрнектелген: Мемлекеттік өкілетті жүзеге асыру, ... ... ... ... ... ... жүктелуі тиіс. Бұл өкілеттіктердің қандай да
бірін басқа билік орнына беру оның ... мен ... ... ... ... ... пен ... ескере отырып жүргізілуі тиіс [68].
Сонымен, субсидиарлық принципі төменгі, жергілікті деңгейдегі шешілуі
мүмкін мәселелерді одан ... ... ... ... жоқ ... ... ... қоғамдарға басқару міндеттерін
мүмкіндігінше көбірек сеніп беру ... ал ... ... ... ... жағдайда ғана қажет болады.
Субсидиарлық принципі жергілікті өзін-өзі басқару жүйесіне ... ... ... ... Концепцияның Қазақстанда мемлекеттік басқару
жүйесінде қолданылуы тең құқықтық көрініс ... жүр. Бұл ... ... ... ... деңгейлерінің арасындағы қатынастарды
да реттей алады. Сонымен бірге, оның қолданылуы мемлекеттік басқарудың
тиімді орталықсыздандырылуына, одан ... ... және ... ... ... ендірілуіне ықпал жасайды.
Концепция авторлары мемлекеттік басқару деңгейлерінің арасындағы
өкілеттіктер мен ... ... ... тағы да екі ... ұсынады. Олар да Қазақстандағы мемлекеттік ... ... мен ... ... ... ... Бір әкімшілік-территориялық бірлік шеңберінде ... ... ... ... ... ... ... функция мемлекет басқарудың бір ғана орны, ... ... ... ... тиіс. Сонымен бірге, мемлекеттік
биліктің вертикалі бойынша да, ... ... да ... ... қиылысуы барынша азайтылуы қажет [63, 2 б.].
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекеттік басқарудың өкілеттіктері ... ... ... ... ... асыруға қол
жеткізу тіпті де оңай емес. Әлемнің ешбір елівде бұл критерилер ... ... ... жоқ деп ... ... Алайда, оларды жүзеге асыруға
ұмтылыс белгілі бір ... ... ... ... ... ... әрі қарай негізгі бағыттардың екіншісін, мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандырудың мемлекеттік басқару өкілеттіктері мен ... ... ... берумен байланыстысын қарастырамыз.
Орталықсыздандырудың бұл ... ... мәні оның ... кезенде
қалыптасқан, қоғамды басқару жүйесінің жаппай ... ... бірі ... ... ... ... қатынастарының мемлекеттенуінің түрлерінен
шығу нарықтық қатынастардың ... ... өтіп ... Нарықтық
экономика жекешелендіру, меншік қатынастарын мемлекетсіздендіруді
білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... корпорация, біріккен кәсіпорын және т.б.
жеке кәсіпорындарға айналды.
Экономика саласындағы ... ... ... ... да салаларда,
мысалы, сауда, көлік, білім, мәдениет және басқа ... да ... ... алып ... бір ... бұл ... мемлекеттік басқару саласын да жанап
өтті. Бұл ... ... ... ... ... қазіргі уақытта
жеке, бәсекелес секторға берілгендігінен көрінеді.
Кеңестік кезенде тұрғындарға ... ... ... ... ... ... ету, сол ... жалғыз, мемлекеттік меншік
түріндегі кәсіпорындармен жүзеге асырылды. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... аймақтық басқармалар
жүргізді. Бұл, тұрғындарға қызметті мемлекетгік ... ... ... ... ... мемлекеттік кәсіпорындар акционерленіп,
жеке кәсіпорындарға айналды. Министрлік және агенттіктер ... ... ... бұл ... ... басшылық жасамайды.
Олардың тұрғындарға көрсетер қызметі кеңестік кезеңдегідей ... ... ... ... ... айтқанда, көптеген қызметгер ... ... ... ... ... ... ... мемлекет орындары ұйымдастырған тендерлер арқылы
тұрғындарға қызмет көрсету құқығына таласады. Сонымен бірге, ... жеке ... өз ... ... бір ... береді. Мысалы,
кеден орындары кеденнен өткізілетін тауарларды бағалауға байланысты әр
түрлі операцияларды ... жеке ... ... Мұндай тәжірибені
басқа да мемлекеттік орындар қолданады.
Алайда, бұл мәселелер қажетгі жүйеліліктерсіз шешіледі, нәтижесінде
бөсекелес ... ... ... ... кейін мемлекетке қайтарылуы жиі
орын алады. Концепцияда алдыңғы ... ... ... ... бөлігі конкурентті секторға берілді деп көрсетіледі. Бірнеше функциялар
мемлекеттік тапсырыс ... ... ... болып берілді. Кейбір
жекелеген функциялар мен ... ... ... ... қайтаруын қажет ететіндігін тәжірибе көрсетті [63, 3 б.].
Мемлекеттік ... ... жеке ... беру және ... мемлекеттік басқару саласына кері қайтару жайлары мемлекеттік
орындардың өздері өз құзырлылықтарына ... ... ... ... дәл
түсіне бермейтіндігін көрсетеді. Басқаша айтқанда, қандай ... ... ... ... ал ... ... ... емес
құрылымдар атқаруы тиіс екендігін.
Тәжірибеде бұл істер мемлекеттік басқару ауқымын тарылтпайды, ... ... ... ... ... ... ... функциялар мен процедуралар, коммерциялық және жеке ... ... және ... процедураларды жасау түріндегі әкімшілік
ресурстарды, кеңестік кезеңдегідей экономиканың ... ... ... және реттеу тәжірибелерін жалғастырып келеді. Бұл жөнінде концепция
мемлекеттік басқару саласында ... ... ... ... ... ... ... жоқ деп көрсетеді. Мемлекеттік
функцияларды бөлу ... және ... ... ... ... ... зандылықтарда түпкілікті бекімеген. Нәтижесінде
мемлекеттік орындардың функцияларын бақылаусыз ұлғайтуы орын ... [63, ... ... ... өмірінің көптеген салаларының әлі ... ... Бұл ... А.С. ... ... жүйенің эволюциясьшың ерекшелігі саяси реформаның
жүруінің тарихи ... ... ... ... 1995-98 ... ықпалының күшейгендігі байқалды, оған этатизация ... ... ... деп ... [51, 13 б.]. Қоғамды ... ... ... ... ... биліктің қалыптасып және
әрекет жасауына саяси-әлеуметтік негіздердің бірі болып табылады. Егер
қоғамды ... ... ... билік орындары алатын, мемлекетгік орындар
басқарса, онда ондай басқару жүйесі орталықтандыруға оңай беріледі. ... ... ... субъекті бюрократия болып табылады, ол үшін қызметтік
иерархия өмір сүру мен ... ... ... ... болады.
Қоғамды басқаруға мемлекеттік орындар ғана ... ... ... ... ... жеке ... ... қоғам және басқа
әлеуметтік субъектілер тартылғанда жағдай ... ... Бұл ... басқарудағы мемлекеттік емес субъектілер басқару мен бағынудың
бюрократиялық ... ... ... ... ... басқару жүйесі
орталықтанған емес, орталықтандырылмаған ұйымдар мен құрылымдарды ... ... ... басқарудың орталықтандырылмаған жүйесінде
мемлекеттік те, мемлекеттік емес те ... ... ... ... ... ... тек мемлекеттік орындар ғана болғандағынан
тиімділігі ... ... ... Бұл ... тұрғындарға басқару
қызметін көрсетудегі тиімділіктер, басқару субъектілерінің тұрғындарға
жақын болуы, бұл ... ... ... дер ... ... ... сөз болып отыр.
Концепцияда қоғамды басқару ... ... ең ... ... ... ... ... конкуренттік орындарға беру тәжірибесін
жетілдіру бағытындағы шаралар белгіленген. Әзірге бұл мәселеде кемшіліктер
мен басы ашық мәселелер көп, оның ... ... ... Бұл
мәселелер мемлекеттік функцияларды жүйелеу және ептестірудің аяқталуына әлі
қашық ... ... ... да ... тән – емес, конкурентті
секторға беруге жататын жекелеген функцияларды жүзеге ... ... одан әрі ... ... [63, 3 ... ... шешу ... қоғамның жалпы жүйесіндегі саяси, экономикалық
және басқа жүйе бөліктерінің жіктелуінің ... ... ... Қазіргі қоғамды, мұндай жүйелік ыңғайдан келсек, саяси,
экономикалық, ... ... және ... әр ... жүйе бөліктерінен
тұратын жүйе деп қарауға болады. Бұл жүйе ... ... ... ... тұратын жүйе болып табылады.
Екі әлеуметтік жүйе шекарасын жүргізу бір жүйедегі ... ... ... ... функциялар, институттар және
құрылымдардан ажырата білуге мүмкіндік ... ... табу ... ... бұл ... ... сипат алады, алайда, қоғамды басқару
жүйесін жаппай мемлекеттендіруден өту ... шешу ... ... ... тәжірибелік сипат алады. Біздің жағдайда ... ... ... жүйелердің арасындағы шекараны анықтау, ол кең ... ... және ... емес жүйелердің арасындағы шекараны ... ... ... ... ... шекараны жүргізу мүмкін емес, себебі ондай
қоғамда саяси жүйе басқа әлеуметтік жүйелерге үстемдік жасап, ол ... ... ... алып ... ... ... ... болмайды, сондықтан да басқа жүйелердің функцияларын,
құрылымдарын және институттарын анықтап, ... ... ... басқа
әлеуметтік жүйе жоқ.
Аталған аспектідегі тоталитаризмнен демократияға өту ... ... жүйе ... ... ... ... ... жүйеден жүйе
бөліктері арасында анық шекаралары бар жүйеге өту ... ... ең ... ... бірі тар, ... ... түсінілетін
орталық және төменгі биліктер деңгейлері арасындағы өкілеттіктер ... ... бөлу ... қоғамды басқаруда мемлекетгік ... ... кең ... ... ... мемлекеттік
басқарудың орталықсыздандырылуы болып табылады.
Кейбір функцияларды мемлекеттік орындардан конкуренттік секторға беру
тәжірибесін жетілдіруді орталықтандырылмаудың ... ... ... ... ... ... бұл ... жетілдіруге
бағытталған нақты шаралар белгіленген. Ол мемлекеттік функциялардың
ептестірілген ... ... мен оны ... ... ... ... ... жүйесін оның экономикалық және басқа әлеуметтік
жүйелерінен ... ... ... ... ... ... ... үшін өмір сүріп тұрған мемлекеттік
функцияларга функционалдық ... ... ... ... ... салыстыру қажет. Функционалдық талдау барысында ... ... ... ... ... ... мемлекеттік орындарға тиесілі емес, конкурентті орындарға беруге
жататын функциялар;
– конкурентті секторларда жүзеге асыруға мақсатты емес, мемлекеттік
басқару ... ... ... ... және ... ... ... функционалдық талдау негізінде мынадай жіктеу
(классификация) қарастырылады:
– саясатты қалыптастыру функциясы (мемлекеттік саясаттың ... ... ... ... ... ... саясатты жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету функциялары (тұрғындар мен жеке ... ... ... ... ... ... функцияларды классификациялаумен бір уақытта оларды
міндетті, негізгі және қосымша ... ... ... ... ... Міндетгі қызмет көрсету тізіміне Қазақстан Республикасы
Конституциясы және конституциялық зандармен кепілдендірілген, мемлекеттің
тұрғындарға ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Зандылық актілері мен мемлекеттік бағдарламаларға
сәйкес, мемлекет дамуының қазіргі ... ... ... мен ... туындайтын, мемлекет өзіне қабылдаған
функциялар негізгі болып табылады. Қосымша функциялар негізінен ... ... ... асырылуынан, сол сияқты уақытша, немесе
бірмәртелік сипат алатын бірқатар ... ... және ... ... ... ... құрылымдау тұтасымен алғанда барлық
деңгейдегі мемлекеттік ... ... және ... ... ... асыру кезінде күшін жүмылдыруды қамтамасыз етуге,
қосымша функциялар үлесін оларды ... ... беру ... бағытталады [63, 4 б.].
Мемлекеттік функцияларды олардың басымдылық дәрежесіне қарай топтастыру
мемлекеттік емес басқарудан бөліп алуға мүмкіндік ... ... ... ... конкурентті секторларға берілуі мүмкін. Бұл, ... ... ... басқару шеңберінде орындалады
дегенді білдіреді.
Көптеген міндетгі функцияларды мемлекеттік басқару секторы ... Бұл ... ... ... ... ... сыртқы саясат,
азаматтардың құқығы мен ... ... ... ... ... ... тартылған мемлекеттік басқару орындары, әдетте,
орталықтанған тәртіп негізінде ... ... ... ... ... мен ... территориялық бөлімшелері арасындағы
қатынастардың орталықтанған сипаты ... ... ... ... ... алу ... денсаулыгын қорғау және тағы басқа
конституциялық құқықтарын орталықсыздану негізінде ... ... ете ... Мысалы, АҚШ-та және басқа ... ... ... беру және ... сақтау жүйелері
орталықтандырылмаған сипатта болады.
Қазақстанда білім және денсаулық сақтау жүйелері толығымен облыстық және
аудандық ... ... ... ... жеке ... ... Бұл жүйелер өз министрліктері мен басқа да ... ... ... және ... ... қажет етеді. Дегенмен, ... ... ... нығайту барысында олар көбірек
орталықтандырылмаған сипат алып және оған ... емес ... ... Бұл ... негізгі функцияларды атқару қатынастарында
әділетті. Қазіргі уақытта барлық мемлекеттік функцияларды, ... ... ... атқарады. Бұл жағдай Қазақстандағы
мемлекеттік басқару жүйесінің елеулі дәрежеде ... ... ... ... ... ... конкурентті
секторға және азаматтық қоғамға өтеулері ... Бұл, ... ... орталықтанған құрылым үлесі қысқарады, бірақ ешқашан жоғалып
кетпейді дегенді білдіреді. ... ... ... басқаруда өз
орны болады және қоғамды басқарудың орталықтандырылмаған құрылымымен ... ... ... ... ... мемлекеттік басқаруды
орталықтандыру әдастерінің бірі ретінде
Алдыңғы параграфта (бөлімшеде) біз кең ... ... ... ... оның бес ... ... ... Бұл түсініктің, айтылып өткендей, бұрынғы көптеген ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда қайта бөлінуі ретіндегі ... ... ... принципті айырмашылығы бар.
Орталықсыздандырудың өкімшілік тұрғыдағы түсінігі біз қарастырып отырған
мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру түсінігінің негізгі бес ... ... ғана ... ... ... басқару деңгейлері арасындағы
өкілеттіктер мен функцияларды жіктеу және ... ... ... ... ... биліктің орталйқсыздандырылуының
Қазақстан Республикасының жақын уақыттағы жүзеге асыруы тиіс бағытын ашты.
Концепцияда, сонымен бірге, орталықсыздандырылудың кейбір мемлекеттік
функцияларды мемлекеттік ... ... ... ... берумен
байланысты басқа аспекті (тұрғысы) ұсынылады. Бұл, Концепция авторларының,
белгілі бір ... ... ... ... тек ... тұрғыда бөлуге қарағанда, кеңірек түсінігіне
сүйенгендігін көрсетеді. Біз, ... ... ... тек ... ... және мемлекеттік сектордың міндеті ретінде
ғана емес, сонымен бірге мемлекеттік секторға жатқызуға болатын ... ... бірі ... қарастырылатынын көреміз.
Біз ұсынып отырған орталықсыздандырылу түсінігі қазіргі қоғамның үшінші
секторы – азаматтық қоғамды орталықсыздандырылудың бір субъекті ... ... одан ... кеңейе түседі. Әдебиетте қазіргі қоғамды үш
негізгі секторларға бөлу қабылданған: мемлекет, ... ... ... ... жеке ... ... қоғам, немесе үкіметтік емес сектор.
Үкіметтік емес секторды ... ... деп те ... қоғамы биліксіз өмір сүре алмайды, әйтпесе ол басқарусыз қалып,
хаосқа түседі. ... ... көп ... ... басқаруды, немесе билік
функциясын мемлекет, немесе үкіметтік сектор атқарады. Бұл үшін мемлекет
қоғамды басқаруға ... ... ... ... ... ... ... және тереңдету процестері жүріп жатқан қазіргі
әлемде мемлекет қоғамды басқаруда жетекшілік рөлін жалғастыруда.
Мемлекеттің ... ... ... ... көлемі және оны
атқару әдістері көбіне қоғамдағы өмір ... ... ... жүйе түрімен
анықталады. Демократиялық жүйеде мемлекет қоғамды анық белгілеген ... ... ... ... орындай отырып және сол
шеңберден шығып кетпей ... ... ... ... ... және
басқа қоғамдық секторлар арасындағы әлеуметтік серіктестік тетіктері арқылы
басқаруға бизнес және азаматтық қоғам инсти-туттары тартылады.
Керісінше, ... және ... ... ... ... ... ешкіммен бөліспейтін, мемлекет монополиясы болып
табылады. Бұл, жаппай саясаттандыру және идеологияландыру ... ... ... ... тән емес ... ... ене ... мемлекет үнемі өз функцияларын кеңейтіп отыратын
тоталитарлық жүйеге тән.
Алдыңғы дәуірлердің қазіргілерден айырмашылығы, ... ... ... ... ... ... ... уақытта мемлекетке қоғамның
үкіметтік емес секторына жататын бизнес-сектор және азаматтық қоғам сияқты
басқа да секторлары қосылады. Бұл ... ... ... ол ... ... ... ... шығады. Бұл, қоғам өзін басқаруды үкіметке,
мемлекеттік аппаратқа толығымен тапсыруға тиіс ... ... ... ... және ... ... ... қызметтердің бюрократталуы (төрешілденуі) қоғамды басқарудағы
мемлекеттік монополияның келеңсіз ... ... ... ... түбінде авторитаризмге және тоталитаризмге альш келеді.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ... ... ... ... ... әдістерінің бірі болып табылады. Осы
мақсатта қоғамды басқаруға қазіргі қоғамның басқа да секторлары ... ... ... ... ... ... бақылау
жүргізуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Қоғамды басқаруды жүзеге асыру үшін оның үш ... ... ... ... ... ... ... және азаматтық қоғамның
қоғамды басқару және ... ... шешу ... ... біз әлеуметтік әріпктестік деп атаймыз. Қоғамды әлеуметтік
әріптестік ... ... кең ... ... ... ... ... мемлекеттік орындар жүзеге асырып отырған
әкімшілік басқаруға қарағанда ... ... ... ... ... тәжірибеде, Қазақстанды қоса айтқанда, әлеуметтік
әріптестіктің үшпартиялық деп аталатын тарлау ... ... ... деп ... ... кең тараған, мемлекеттің, ... ... ... ... мен тартыстарын (келіспеушіліктерін) шешу
жөніндегі ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-еңбек қатынастары аясындағы бірлесе қызмет жасау
түрі деп қарайды. Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҮ) әлеуметтік ... ... және ... ... ... ... ... (компромисс) іздеу жолымен экономикалық және әлеуметтік саясаттың
барлық маңызды ... шешу үшін ... және ... ... ... ... ... деп санайды [69].
Соңғы уақытта ... ... ... ... өзінің бөлігі ретінде қабылдаған кеңірек ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік және
т.б. мәселелерді шешу үшін кәсіподақтың қосылуына ... ... ... ... ... бірі болса, ол еңбек
мәселелері қазіргі ... ... ... ... болып
табылады.
Міне, неліктен әлеуметтік әріптестіктің кең ... тек ... ... ... қоғамның барлық негізгі субъектілерінің, оның барлық
институттарының жиынтығының бірі ... ... Кең ... ... ... үшпартиялық кезінде орын алатындай, еңбек
мәселелері ғана шешілмейді, сонымен бірге әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде білім,
денсаулық сақтау, еңбек, гентер және ... ... ... ... ... мәселелер мемлекеттік ... ... ... ... ... саясатпен тығыз байланысты болып
келетін бұл функцияларды әлеуметтік ... ... ... қоғамның
басқа секторлары тартылады. Соған орай, мемлекет жауапкершілікті бөліп,
кейбір функцияларды ... ... оның ... ... ... ... Әлеуметтік әріптестік аясында әлеуметтік мәселелерді
шешудегі жауапкершілікті бөлудің жарқын мысалдарының бірі ... ... ... және ... ... ... келісім жасау
тәжірибесі болып табылады. Егер, ... ... ... ... ... ... шешуде мемлекеттік орындар басымдылық көрсетсе, қазір бұл
мемлекеттік функцияларды ... ... ... ... тартылады.
Әлеуметтік әріптестік аясында шешілетін мәселелер тізіміне ... ... ... ... ету және кепілдері
мәселелерін ендіру қажет. Алдыңғы ... бұл ... ... міндетті функциялары ретінде ... ... ... ... мемлекеттік орындардың басты ұстанымы болып табылады.
Алайда, бұл, осы мәселенің әлеуметтік әріптестік шеңберінен ... ... ... Әлемдік тәжірибенің айтуынша бұл ... ... ... ... мен оған ... ... бақылау
жасауына тиімді екен. Бұл үшін азаматтық қоғам жетілген және ... ... ... ... ... азаматтық қоғам тиімді әлеуметтік
әріптестіктің маңызды алғышарттарының бірі болып табылады. Бұл жөнінде И.М.
Модель және Б.С. ... ... ... ... ... ... көрсетіп айтқан. Олардың ... ... ... мен ... ... істеуіне қажетті негізгі
шарттардың ішінде демократия және азаматтық қоғам әсіресе маңызды. ... ... ... да деп қосамыз біз), онда тікелей осы түбірлі
шарттардың дамымағандығы ... ... ... ... аз ... ... жүрген негізгі кедергілер болып
табылады [70].
Дамыған азаматтық қоғам кең тұрғыда түсінілетін әлеуметтік әріптестіктің
басты алғышарттарының бірі бола отырып, ... ... кең ... ... ... ... ... да алғышарты
болып табылады.
Орталықсыздандыру процесін осы ... ... ... ... және ... ... ... мемлекеттер тәжірибесі
көрсеткендей, саяси жүйені демократиялану бағытында ... ... ... Посткоммунистік мемлекеттердегі саяси жүйені
орталықсыздандыру және ... ... ... ... ... ... оның бұл институттардың басқа
алғышарттарының пайда болуына ... ... ... еді. ... ... ... қазір Қазақстанда байқалуда.
Қазақстандағы орталықсыздандыру процестерінің маңызды саяси-әлеуметтік
алғышарттарының қатарына, ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Тәуелсіздік алғалы республикамыздың әр түрлі
аймақтарында азаматтық ... ... ... ... ... үкіметгік емес ұйымдар (ҮЕҰ), ерікті ассоциациялар және азаматтар
бірлестігі пайда болды.
Қазақстандағы мемлекет пен ҮЕҮ секторының өзара ... ... он ... бойы ... келе ... Г.Т. ... мен А.Д. Мұқанова азаматтық
сектор дамуының және олардың мемлекетпен өзара әрекеттесуінің үш ... ... ... ... емес ... ... ... 1980 жылдардың аяғынан 1994 жылға ... ... ... ... ... және ... сарапшылардың бағалауынша, 500-ге жуық
үкіметтік емес ұйымдар ашылды. ... ... ... ... қорғау
бағытында болды, бұл демократиялық жаңару процестерінің басталуымен
байланысты. Бұл сатының ... ... ҮЕҰ ... ... ... ... Бұл кезең мемлекеттің үкіметтік емес секторға қатысты жалпы
жолдар мен басымдылықтарды ... ... ... ... пен ... ... ... сирек болады [71].
Екінші кезең 1994-1997 жылдарға жатады. Бұл ҮЕҰ сапалық және сандық өсу
кезеңі бодды, олардың саны 1600-ве дейін өсті. БҰл ... ... ... ... ... өсіп қана ... ... қызмет түріне қарай жіктеу
де жүрді. ҮЕҰ сандық өсуін, ... ... ... ... ... есебінен және гранттар жүйесін ұйымдастыру арқылы түсіндіруге
болады. 1996 жылы қоғамдық ... ... ... (статусын),
құқығы мен міндеттерін анықтайтын, жаңа ҮЕҰ-дың көбірек ашылуына ... ... ... ... Қазақстан Республикасының заңы
қабылданды. Берілген кезең, түгелімен алғанда, ҮЕҰ құрылымдық және ... ... емес ... қатысты бірыңғай мемлекеттік
саясаттың жасалуымен сипатталады [71, 11 б.].
Үшінші этап 1998 жылдан ... күні ... ... ... ...... ... өзара әрекеттесу механизмін жүзеге асыру
мәселелерін нақтылы қоятындығымен сипатталатындай жаңа сапалық ... ... ... ... олар 3500-ге жетті. Олардың ішінде 35 мың адам
тұрақты, 50 мың адам ... ... ... ... ... ... 100-ден аса адам еріктілер бар. Қазіргі уақытта әр түрлі қызметтік
бағыт ... ... ... ҮЕҰ ... ... ... пен
үкіметтік емес сектордың өзара әрекеттерінің негізгі құқықтық әдістерінің
бірі 2001 жылы қабылданған коммерциялық емес ұйымдар ... заң ... ... емес ... тұлғалардың ұйымдастыру-құқықтық
тәртіптері (норма) мен түрлері, олардың құқықтары мен ... ... ... және ... тоқтату тәртіптері заңмен анық белгіленген [71,
12 б.].
Батыс ... және ... ... тәжірибесі азаматтық қоғам
институттары жергілікті өзін-өзі басқарудың қалыптасуы мен жұмыс істеуіне
ықпал жасайтындығын ... ... ... ... ... ... ретінде мемлекет көмегінсіз, өз ... ... ... ... кәсіби және әлеуметтік мүдделерді қорғауға
дағдыланады. Мұндай дағдылар азаматтардың біліктілігі мен ... ... ... ... және жергілікті, аймақтық өзін-өзі басқарулар
онсыз толыққанды өмір сүре алмайтындай ... ... ... ... қызмет етеді.
Қазақстанда, барлық посткеңестік кеңістіктегідей, азаматтық қоғамның
қалыптасуы әлі де бастапқы ... ... ... және де ... ... инстиуттарының қызметі батыстық қорлар мен донорлық
ұйымдардың ... ... ... ... ... қалыптасқан
ұйымдар мен ассоциациялар азаматтық қоғам институттары ретінде қарастырыла
алмайды. Олардың қызметтеріне тұрғындардың аз ... ... ... оның ... үлкен қалада тұратындар. Өмір сүріп отырған
азаматтық қоғам институптары Қазақстандағы ... ... ... процестерге қандай да болсын нақтылы әсер жасамайды. Әлеуметтік тұрғыда
азаматтардың ерікті ассоциациялары мен одағы ... ... ... ... ... ... ... маргиналдануын,
жаппай кедейлік және экономикалық тарылуды жеңуге көмектесе алмайды. Саяси
тұрғыда азаматтық қоғам институттары ... мен ... жүйе ... саяси шешім қабылдау, әлеуметтік салаларда ... ... және ... ... ... ... болмады.
Қазақстан қоғамының әлеуметтік, саяси және басқа да салаларында мемлекет
шешуші рөл ойнайды және оны жалғастыруда. ... ... ... қоғам өмір сүруі жайлы әңгімелеуге бола ма? Қазақстанда қазіргі
уақытта азаматтардың ерікті ассоциациялары мен ... ... ... ... азаматтық қоғамды құрмады деген тұжырым дұрыс
болып шығады.
Қазақстан бұл тұрғыда өтпелі ... ... бірі ... ... ... сияқты саяси-әлеуметтік институттардың болуы
оның ерекшелік сипаты болып табылады. Бұл саяси-әлеуметтік ... үлгі ... ... Алайда, бұл жағдайда, бұл институттар
батыстық қоғамда орындалатын рөлдер мен функцияларды ... ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару мен
мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру процестерінің ... ... ... ... оның мәнін әсіре бағаламау қажет. Сонымен бірге
бұл фактордың мазмұнын жергілікті ... да қате ... ... ... соңғы кездері ҮЕҰ қоғам өміріндегі рөлі өсіп, мемлекет пен үкіметтік
емес сектордың өзара әсерлесуінің тиімдірек түрі қалыптасуының тенденциясы
қалыптасуда. ... мен ... ... ... ... ... ... күрделі стратификациялық процестер болып
табылуда. 1990 жылы жүзеге асырылған экономикалық, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда қоғамның
жаңа әлеуметтік топтары мен қабаттары пайда болды.
Қазіргі Қазақстандық қоғамның ... ... ... ... конус немесе пирамида түрін алады. Ресейлік ... сай ... ... ... құрылымының конусқа
ұқсас түрі төрт негізгі қабаттарға ... ... ... ... мен ірі ... иелері – жаңа капиталистер кіретін элиттік және
субэлиттік топтар ... З.Т. ... ... бұл ... ... ... ... санының 5%-тін құрайды [72].
Жоғарғы қабатқа орташа топпен (класс) теңестіруге болмайтын, орталық
қабат жалғаса ... ... ... ... ... қабатына салыстырмалы түрде ауқатты және орнығып алған, кәсіпкерлер,
менеджер және жетік мамандардан тұратын, әр ... ... ... [73]. Ресей халқының ортаңғы қабаттағы үлесі 10-15% болады. РҒА
академигі Т.И. ... ... ... және ... посткеңестік
мемлекеттерде ең көпшілікті, негізгі, немесе базалық қабат, ... ... ... Оның ... негізгі қабат Ресей халқының 60-65
пайызын құрайды. Экономикалық жағдайы Ресейдегіден ... ... ... ... ... бұл ... одан да ... болады. Базалық
әлеуметтік қабат көпшілік зиялы қауымнан ... ... ... ... және т.б.), ... ... санаттағы (категориядағы) адамдарға дейінгі халықтың шектеулі ғана
мүліктік жетістіктері және саяси-әлеуметтік ықпалы бар барлық әлеуметтік-
кәсіптік топтарын ... Осы ... ... ... посткеңестік
кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық жаңарулар кезінде көп жоғалтты.
Ресейдің конус түріндегі әлеуметтік құрылымының ең ... ... деп ... қабаты тұрғындардың 12-15 пайызын құрайды. ... ең ... ... санатталынбаған еңбек өкілдерінен тұрса,
ең түбінде люмпеңденген, әлеуметтелмеген топ (7-9%) тұр [73, 30 б.].
Жалпы айтқанда, ... ... ... құрылымның іргелік
(базалық) және төменгі қабаттарының мүліктік (материалдық) жағдайларында
үлкен айырмашылық жоқ.
Адамдардың ... ... ... ... ... ... ... тұрғылықты жерінен көшкенде (ауылдан қалаға көшкенде) және тағы
басқа ... жиі орын ... ... ... қоғамдағы
әлеуметтік қоғамды зерттеушілердің көпшілігі бұл екі ... ... оны ... емес ... деп қарастырады.
Біз қазіргі ресейлік қоғамның әлеуметтік құрылымын жете қарастырдық,
себебі ол ... ... ... ... ... ... ... пікірімізше қазіргі қазақстандық қоғамның әлеуметтік
құрылымы да төрт негізгі қабаттарға бөлінеді. Оның ... ... ... ... ... саны ресей қоғамындағы сәйкесті
қабаттағылар санымен сәйкес келеді.
Біздің тұжырымымыз Қазақстан ... ... ... ... ... ... да ... әлеуметтік-экономикалық өлшемдері жөнінен
Ресейге жақын ... ... ... де бұл екі ... ... ... ... орта деңгейі жөнінен жоғарырақ тұр.
Екі ел ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Ресейде әлеуметтік-экономикалық жаңарулар өзара толық
теңестіріл-мегенмен, бір бағытта және ... ... ... егер біз ... мен ресей қоғамдарының ... көп ... ... ұқсас және бір-біріне етенелескен
(идентичный) дегенмен келіссек, онда біз бұл ... ... ... поляризацияланған және дифференциацияланған қоғамды
сипаттайтындығын ... ... Бұл, ... ... страттары жоқ, аз ғана жоғарғы қабат пен тұрғындардың негізгі
бөлігін құрайтын ... ... ... ... ... ... өтпелі елдердің әлеуметтік құрылымы. З.Т. Голенкова ... ... ... ... ... табанында орналасқан
пирамиданы еске түсіреді, 5 пайызды ... ... оның ... орта ... жоқ десе де ... [72, 17 б.]. ... себептер
бойынша, айтылған жағдай қазіргі Қазақстанға да тән.
Орталықсыздандыру және өзін-өзі басқаруды дамыту ... ... ... ... ... ... табылады.
Демократияның әлеуметтік негізі (базасы) қоғамдағы демократиямен қамтамасыз
етілген, саяси-әлеуметтік тұрақтылыққа мүдделі және ... ... ... ... ... күшті кедергі жасайтын, орта тап ... ... ... қоғамның демократиялануының белгілі сатысында
тұрақтылықты мемлекетті басқарудың орталықтануы қамтамасыз етсе, ... ... ... ... ... ... жағдайында
өмір сүре алмайды және қоғамды басқарудың орталықтандырылмаған ... ... ... ... ... ... тиіс.
Ресей мен Қазақстанның саясаттанушылары мен әлеуметтанушылары бұл
деректі сезіне отырып, өз ... орта ... ... ... зерттеуге көбірек мән бере бастады. Осы уақыттары ... ... жол ... ... Белгілі ресейлік
әлеуметтанушы, РҒА коореспондент-мүшесі Ю.В. Арутюнян қайта құру кезеңінен
кейін әлеуметтік құрылымын саналы түрде ... да орта ... ... ол біздің қоғамның нақты таптық поляризациясын сезінуге
кедергі жасайды, еңбек пен ... ... ... ... деп ... [73, 30 ... Арутюнянның пікірінше бұл мәселені ... ... мен ... шын ... ... ... дамыған орта таптың пайда болуы ... ... ... алып ... Олар көрген орта таптың шекарасы анық емес ... ... ... ... ел ... 15-тен 60-70 пайызына дейін қамтиды
[73, 30 б.].
Біздің пікірімізше, мұндай бағалаулар мен пайымдаулар Ресейде ... ... да орын ... экономикалық жағдайдың ... ... ... ... саны ... алып ... және оларды
осы негізде орта тап қатарына жатқызуға болады деген жорамалдардан тұрады.
Біз экономикалық өсу мен ... ... ... ... ... ... ... елдің әлеуметтік құрылымында дамыған орта
таптың пайда болуына ... және ... ... ... деп есептейміз.
Уақыт және кеңістік бойынша орнықты ... ... ... жағдайы
жақсартылган адамдар саны өсуінің қазіргі ... ... ... ... ... табылатын экономикалық өсіммен ғана анықталуы мүмкін ... ... ... ... ... ... қоғамда орын алатын,
капитал мен жалданбалы еңбек арасында меншіктің жіктелуі болып табылады.
Осы негізде пайда ... орта тап ... пен ... ... ... біріктіре атқара алады [73, 31 б.].
Егер Қазақстан мен Ресей жайлы айтар ... онда ... күні осы ... ... ... ... болар еді. Бұл елдердегі еңбек пен
капиталдың қарым-қатынасы ... ... ... тән ... (олар қалыптаспаған таптар мен бүтіндей қоғамдық сана арқылы
әлі де толыққанды ... да) ... Бұл ... жалданбалы
еңбек адамдарын капитал меншігі қатынастарына жатқызу жөнінде айту ертерек
болады.
Сәйкесті, біздің ... орта ... ... тиісті институттық
негізін алған жоқ. Бұл институттық негізді жасау жеткілікті ұзақ уақыт
алады деп ... ... ... ... Оның қалыптасуы қазіргі
қазақстан қоғамының ... ... ... ... Бұл
факторлар еліміздегі орта тап қалыптасуына да, азаматтық қоғам қалыптасуына
да ортақ ... ... ... ... ... ... тиімді жүйесін қалыптастыру мүмкін емес.
Қазақстанда, басқа да ... ... орта тап ... ... ... ... ғана орын ... Оның үстіне, ол
әлі өзінің мүдделері және, саяси жүйеге қояр талаптарымен ... ... ... жоқ. Бұл ... ... ... жергілікті өзін-өзі
басқару да болуы тиіс. Дегенмен, Қазақстанның экономикалық өсуінің шамасына
және ... ... ... ... қарай мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру және жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту ... ... ... ... деп ... тұжырымдауға болады.
Осыған байланысты Қазақстанның экономикасының жылдам өсуіне негізделген,
соңғы төрт жылдағы ... ... ... ... ... ... бірі ... көрсетеді. Президент
Н.Ә. Назарбаев 2004 жылғы 19 наурыздағы Қазақстан ... ... ... ... ... соңғы төрт жылда (2000-2003 ж.ж.) 50 пайыз құрағанын
атап өтті. 2004 ... ... ... ... ықпалды баспа «Дейли телеграф»
британдық «Оксфорд аналитика» компаниясының Қазақстанды өтпелі экономикалы
елдердің ішіндегі ең шапшаң ... ... бірі және ... ... бұл
жылдары лидерлік позициясын сақтайды деп көрсететін ... ... ... 2004 ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық дамуы елеулі шамада осы болжамды қуаттайды. ... ... ... ... агенттігінің мәліметтері
бойынша Қазақстандағы өндірілген ішкі жалпы өнімнің көлемі 2004 ... ... ... алдын-ала бағалау бойынша 2 триллион 333,7 миллиард
теңгені құрады. Оның нақты көлемінің өзгеру ... 2003 ... ... 109,1 ... құрайды [75].
Мемлекет пен жергілікті биліктің жылдам ... өсуі ... ... ... ... ... ... аймақтар мен жергілікті қауымдастықтар экономикалық; қатынастарда
әлсіз болса, онда олар сәйкесті территорияның ... ... ... ... білім берумен және т.б. байланысты көптеген мәселелерді
шеше алмайды. Бұл, жергілікті өзін-өзі ... өмір ... ... үшін ... ... жеткілікті берік
болмайтындығын білдіреді.
Экономиканың жылдам өсуі мемлекеттің, аймақтың және елдің ... ... ... ... ... ... негізін
ұлғайтуға алғышарт жасайды. Орталық пен ... ... ... ... ... ... жүйе мен анықтылық өмір
сүруі тиіс. Бұл ... ... ... ... 1998 жылы ... ... бөлу жүйесі қанағаттандырады.
Орталықсыздандыру және жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту процестерінің
бастау алуымен бюджетгі бөлу ... ... ... мен ... өзін-
өзі басқару орындары арасындағы функцияларды анықтау және одан ... ... ... өзін-өзі басқару орындары ... ... ... ... ... қызмет көрсету функциясын тиімді орындай
алмаңды. Жергілікгі бюджетті толықтыруға жергілікті жердегі кіші және орта
бизнесті дамыту да ... ... Кіші және орта ... өзі де ... жергілікті билікпен тұрақты және өзара ... ... ... ... көрсеткендей кіші және орта
бизнеске азырақ төрешілденген (бюрократтанған) және жергілікті мәселелерге
жақынырақ ... ... ... ... басқарумен істес болу
қажетірек.
Қазақстанда, Ресейде және ... ... ... кіші ... бизнестің қалыптасуы қиын жағдайда өтуде. Банк кредиттерінің ... ... ... орындардың өте көп тексерулері және т.б.
кіші және орта ... ... ... ... ... ... Екінші
жағынан, кіші және орта бизнестердің өзі жеткілікті ашық ... ... ... ... салықтан бой тасалау және т.б. жиі кездеседі.
Сондықтан ішкі ... ... және оның ... ... кіші және
орта бизнестің үлесі басқа ... ... ... ... ... кіші бизнестің 2004 жылдың бірінші жартысында,
алдыңғы жыллдардағыдай, жеткіліксіз тиімді ... ... ... ... мәліметері бойынша, көрсетілген кезенде бұл салада
дамудың экстенсивті факторлары басым ... Кіші ... ... ... тартылғандар саны өсе берді (тиісінше 6,4 және 4,1 пайыз). Сандық ... ... да бір ... алға ... ... ... кіші ... барлық субъектілері бойынша еңбек
өнімділігі артқан жоқ [75, 2 б.].
Қоғамдағы тұрақты жағдай және елдегі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы мен
жергілікті өзін-өзі басқарудың дамуының саяси тұрғыдағы ... ... ... Ішкі саяси тұрақтылық және этникааралық келісім болмайынша
елдің орнықты дамуы, ұзақ ... ... өсу және ... өмір сүру
деңгейінің көтерілуі, саяси жүйенің және ... ... ... ... ... ... Алматыдағы орталығының басшысы, елші А. Рупник 2003 жылдың
қазан ... ... ... қатынастардың үйлесімді
дамуындағы бұқаралық, ақпарат ... ... ... ... ғылыми-тәжірибелік конференцияда сөйлеген сөзінде: Қазақстан
бүгін үйлесімді мультимәдениетті және мультиұлттық ... ... ... ... тұта ... – деп атап ... Бұл, даму ... барлық
этникалық топтар өз үлесін қосатын қоғам және осы қосылған үлестермен ол
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... пен
көптүрлілікті алады [76].
Ішкі саяси тұрақтылық пен этникааралық келісім бір жағынан ... ... ... ... ... этностардың жоғары деңгейлі
толеранттығы және Қазақстандықтардың бейбітшілік пен келісімде өмір ... ... ... ... ... осы ... және мемлекеттің ішкі саяси тұрақтылық
пен қоғамдық келісімді қолдауы жөніндегі саясаты еліміздегі жергілікті өзін-
өзі басқаруды ... ... рөл ... тиіс. Қазақстанның барлық
аймақтарында, тіпті республиканың оңтүстігінде жергілікті ... ... ... ... ... ... Көп мөлшерде бұл
республика қалалары сияқты жергілікті қауымдастықтарға тән.
Тұрғындардың ... ... ... ... ... ... территорияларында өмір суретін барлық этникалық ... ... ... Бұл үшін, жергілікті ... ... ... әр ... ... топ ... сол ... барлық
этностарының өзара келісім мен мүдделерін құрметтеу негізінде шешім
қабылдаулары тиіс. Егер ... ... және ... ... онда ... ... ... басқаруға қол жеткізу мүмкін емес.
Жергілікті деңгейде этникааралық қатынастарды жетілдіре отырып жергілікті
өзін-өзі басқаруды дамыту бүкіл ел ... ... ... ... ... бекітуге ықтимаддық жасайды.
Этникааралық келісім бүгінгі Қазақстандағы мемлекеттік ... ... ... ... бола ... ... осы ... нәтижесіне тәуелді болады. Мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру мемлекеттің қолындағы Қазақстандағы этникалық топтардың
диалогының маңызды институттық әдістерінің бірі ... ... Бұл ... және ... ... өте ... ... болып табылады
деген пікірмен ... ... Ол одан әрі де ... ... ... қала береді деп сену ... ... ... ... ... ... топтардың құқықтарын кепілдендіретін
институттарды қолдау арқылы оның сақталуын үнемі назарына алып отыруы ... 11 ... және ... ... ... ... ... де әлеуметтік-психологиялық сипаттағы алғышарттарға сүйенеді.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... емес деп ... болады. Тұрғындардың әлеулі ... ... ... ... ... ... керектігін білмеу,
аномия күйінде қалып келеді. ... ... ... ... екінші онжылдыгында адамдарда алғашқы абдыраушылық,
тығырыққа тірелу, ... ... ... және осы ... ... және тіпті жек көрушілік қалған жоқ. Өмірге бүгінгі жүзеге
асырылып жатқан істер – ол ... ... жол, ал ... кезең келмеске
кетгі дейтін жаңа үрпақ келді. Жаңа ... ... жаңа ... ... емес, олар үшін үйреншікті құбылыс. Жас қазақстандықтардың
өмір танымында патернализм, мемлекетке жақсы өмірді тұдырушы көз ретінде,
масылдық қатынаста болу ... ... ... ... ... ... өздеріне, өз білімдеріне, өздерінің энергиялары мен күштеріне сенеді.
1990 жылдың басы мен ортасында ... ... ... ... ... Кедейлену бөсендеп (ресми бағалауда), адамдардың ертеңгі күнге
сенімі артты.
2000 жылдан бастап ... ... ... ... ... көңіл
бөліне бастады. Егер 2000-2002 жылдары кедейлікпен және ... ... ... ... орындарын кебейту арқылы азайту
көзделсе, 2003-2005 жылдардағы кедейлікті бәсендету ... және ... ... сонымен бірге елдің табысы аз белігіне
атаулы әлеуметтік көмек көрсету кедейлікті азайтудың елеулі ... ... Елде ... ... ... ... Егер 1998 ... 39 пайызының табысы ең төменгі табыс мөлшерінен аз болса, 2003
жылы бұл көрсеткіш 19,8 ... ... ... ... ... ... ... 25,3 пайыз болса, биылғы жылғы бірінші тоқсанда 19,1 ... [75, 3 ... ... ... ... тонусын көтереді.
Қоғамның мұндай әлеуметтік-психологиялық күйі еліміздегі орталықсыздандыру
және жергілікті өзін-өзі басқару процестерін ... ... ... ... ... ... адамдар күнделікті тамағын қиындықпен тауып
жүргендерге қарағанда өзі ... ... ... мәселелерін шешуте
жауапкершілікпен қарайды. Әлеуметтік әріптестіктің қалыптасуына және оның
негізінде мемлекеттік ... ... ... ... ... қазіргі Қазақстандағы қалыптасқан әлеуметтік және
экономикалық жағдайлардың кейбірі міне осындай. Бұл процестің тиімділігіне,
сөзсіз ... ... пен ... ... ... ... яғни ... негізгі секторларының әлеуметтік әріптестігі әсер етеді.
Әлеуметтік әріптестік бүгінгі ... ... оның үш ... ... ... ... ... рөлін ойнауы тиіс.
Қазіргі Қазақстанда азаматгық қоғам мен бизнес-сектор әлі де ... ... ... ... ... ... ... рөл мемлекетке тиесілі болады. Ж. Момынбаев осыған
көңіл бөле ... ... ... ... ... мемлекет
бұрынғыша жұмыс берушілер мен кәсіподақтардың тең құқылы әріптесі емес,
билеуші ретінде болатындығын айтады. Сондықтан, ... ... ... ... рөл ... тиесілі де, оның ... ең ... ... рөлі ... ... ... әріптестіктің қалыптасуына және оның негізінде мемлекеттік
басқаруды орталықсыздандыру ... ... ... ... ... қалыптасқан әлеуметтік және экономикалық жағдайлардың
кейбірі міне осындай. Бұл процестің тиімділігіне, сөзсіз түрде, мемлекет
пен ... ... ... ... яғни ... ... ... әлеуметтік әріптестігі әсер етеді. Әлеуметтік әріптестік
бүгінгі Қазақстан қоғамында оның үш ... ... ... әсері
реттеуішінің теңестіруші рөлін ойнауы тиіс.
Бұл үшпартиялық ретінде әлеуметтік әріптестікке ғана ... ... ... қоғамның негізгі секторларының өзара әсері ... ... ... да ... Принципінде, әлеуметтік
әріптестік субъектілерінің рөлі мен ... ... тең және ... Е. ... пен ... пікірлерінше мемлекет, бизнес және
азаматтық-қоғам ұйымдары әлеуметтік маңызды мәселелерді шешуге ... ... ... ... ... ... ... ол мәселелерді шешуге
қатысудағы өз жауапкершіліктерін әр ... ... ... ... шешуде
мүмкіндіктері мен ресурстары әр түрлі болады, үшіншіден, оларда әлеуметтік
мәселелер мен ... шешу ... ... жөнінде де түсініктері әр түрлі
болады [78].
Қазіргі Қазақстанда ... ... ... әріптестік
жөніндегі түсінік басым болып келеді. 2000 жьшы ... ... ... ... ... ... берушілер және кәсіподақ
атындағы ... ... ... ... ... реттеу жөнінде сөз
болып отыр. Бұл заңның ... ... ... азаматтық қоғамның
белсенділері, оның ішінде, Қазақстандағы ... емес ... заң ... ... және оған ... ... ... мен
үкіметтік емес ұйымдардың әлеуметтік әріптестігі бөлімін енгізуді үсынды.
Осылайша, азаматтық қоғам өкілдері осы ... ... ... ... ұғымын кеңейтуді ұсынды. Бұл әлеуметтік әріптестік
тәжірибесіне, ... ... ... мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру процесіне сөзсіз оң әсер жасаған болар еді. ... ... ... ... ... ... ұсыныстары бірқатар
себептерге байланысты ... да, ... да ... ... ... ... ... пісіп жетілуі тиіс, өйткені әңгіме жай ... ... ... ... болып отырған жоқ, заңмен ретгелетін
іскер механизмдер жайлы болып отыр [79].
Бұл үшін мемлекет пен ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай өзара әрекет деңгейіне мемлекеттік емес
ұйымдар және басқа ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге болады. Е. Әлиев пен Ж. Сағымбаева бүған мемлекет пен
азаматтық ... ... ... бірі ... ... ... институттарының белгілі бір ... ... ... ... ... ... мүдделілігін жасауға, өз
мүдделерін айқын білдіруге, оны ілгері апаруға және ... ... ... біз ... ... ... ... азаматтық қоғам
мен оның институттары әзірге жеткілікті пісіп жетілген жоқ. Бұл мемлекеттің
азаматтық қоғамды өлсіз ... бір ... ... табылады. В.А.
Сиврюкованың пікірінше Қазақстанда ҮЕҰ ... ... ... орындауға қажетті көмек алмайды, өз қаражаттары 10 пайыз
болса, шетелдіктер ... ... ... 90 пайызын құраңды. Бизнес-
сектор экономикалық тиімсіздіктен, ... ... ... ҮЕҰ ... ... ... [79, 53 б.].
Азаматтық қоғамның белсенділері мен ... ... ... әлсіз қолдауының, немесе тіпті қолдамауының себептерін түсінуге
тырысады. Мысалы, ... ... ... ... ... Г.А.
Нәбиева бұл құбылыстың келесідей себептерін көрсетеді:
– ҮЕҰ маңызын түсінбеу.
– Мемлекеттік орындардың ... емес ... ... болмауы.
– ҮЕҰ қызметін реттеуші заңнамалық базаның әлсіздігі.
– Басшының, ... жеке ... ... ... ... ... ... істей алмауы.
– Мемлекет пен азаматтық ... ... ... ... ... ... ... шенеуніктердің ҮЕҰ мүмкіндіктеріне сенбеуі.
– Шенеуніктердің құзырлы болмауы.
– Шенеуніктер түсінігіндей ҮЕҰ-дың ... ... ... ... қолдаудың себептерінің бұл тізімі Қазақстандағы
азаматтық қоғамның бір белсенді мүшесінің ... ... ... жеке тәжірибесін жалпыға тарату болып табылады. Дегенмен,
біз, бұл жерде біздің еліміздегі мемлекеттік ... мен ... ... ... ... ... жағдайы көрініс табады деп
есептейміз.
Бұны 2001 жылғы Қазақстан ... ... ... ... ... ... жүргізген әлеуметтік сауал нәтижесі көрсетеді.
Респонденттердің жартысының (50,3 ... ... ... ... кең ... жоқ. Респонденттердің 43 пайызы ҮЕҰ-ды мемлекеттің
қолдауын мемлекеттік емес сектордың дамуындағы ... ... ... 40 ... ... бүгінгі Қазақстанда әлеуметтік әріптестіктің
қажетті деңгейге көтерілмегендігін көрсетеді. Мұнда ... ... ... ... тек ... ... ... және оның
салаларын нығайтуға қажетті ресурстарды ... Бұл үшін ... емес ... мүмкіндіктері мен онымен әріптес болудың
болашағы жөнінде көбірек білу үшін оған бет ... ... ... ... іс атқарудың болашағы саяси-әлеуметтік тұрғыда мемлекет үшін шын
мәнінде өте тиімді болады. В.А.Сиврюкованың пікірінше, ... ... ... ... оның ... ... жасаушы себептерді
болдырмау, қоғам мен биліктің өзара әсерлесу нүктесін анықтау және оларды
сәйкесті ... ... ... ... ... қажетіне
қызмет көрсету процесін бірлесе атқара отырып қоғамнан сенім мандатын алуға
мүмкіндік береді [79, 54 б.]. Мемлекеттік орындар үшін ... ... ... ... бір ... ... ... қоғам институттарымен өзара әрекетте болу мемлекетке ... ... ... және ... ... ... ... функцшіларының азаматтық қоғам институттары әлдеқайда ... ... бере ... ... ... ... ... жағдайларда мемлекетке ҮЕҰ онсыз да атқарып жүрген
бірқатар әлеуметтік бағдарламалардың ... бөлу ... емес ... ... ... ... Оған тұрғандарды жұмыспен
қамтамасыз етумен, адамдарға жұмыс іздеу әдістерін, кәсіпкерлік негіздерін
және осы негізде микрокредиттер ... кем ... ... ерте ... коррекция, реабилитация жүргізумен айналысатын қоғамдық ұйымдар қызметі
мысал бола алады. Қант ... ... ... осы ... көмек
көрсету, сонымен бірге ... ... ... ... айналысатын
республикалық ауқымдағы ассоциация құрды [79,
54 б.].
Жоғарыда аталған және басқа әлеуметтік бағдарламалардың ... ... пен ... ... институттарының өзара әрекеті, олардың
орындалуы үшінгі жауапкершілікті мемлекеттік орыннан мемлекеттік ... беру ... ... ... ... ... ... білдіреді. Берілген жағдайда мемлекеттік
функциялардың орындалуындағы жауапкершіліктің ... сөз ... ... ... әріптестік шеңберіндегі мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру
мемлекеттік орындардан азаматтық қоғам институттарына көлденең өлшемде және
сонымен бірге орталық ... ... және ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың барлық деңгейлеріне
өндіру және жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... өзара әрекеттесу тетіктерін өмірге ендіру қажет. Орталық ... ... ... ... ... ұйымдар потенциалының
кедейшілікті, жұмыссыздықты жеңуге пайдалану, әлеуметтік қорғау жүйесін,
әсіресе атаулы ... ... ... ... ... ... жүйесін (әсіресе ауылдағы және т.б.) дамыту мәселелеріне аударуы
қажет [79, 54 б.].
Президент Н.Ә. ... ... ... ... ... ... маңызды бағыты ретінде азаматтық қоғамды қолдау
және нығайту міндетін қойып келе жатқанын атап ... жөн. 1998 ... ... ... ... ... ол: үкіметтік емес ұйымдардың
азаматтық қоғам қүрылысындағы рөлін нығайту ... ... ... ... ... деп көрсетті. Демократия азаматтар саяси
өмірге қатысуын ... ... өз ... ... ... өз
елінің өркендеуіне арнауға ықпал жасайтындай жеке ерікті институттардың
күрделі механизміне ... ... [64]. ... ... 2000 жылғы
Қазақстан халықтарына жолдауында ҮЕҰ-дың әлеуметтік маңызды жобаларының
мемлекеттік ... ... ... пен қоғамның өзара әрекеті
механизмін жасау мәселесін ... ... ... осы ... тағы ... ... ... өзінің соңғы, 2004 жылдың наурыз айындағы
жолдауында ... емес ... ... ... ... ... ... жоғарғы мәселені саяси-әлеуметтік ... тағы ... Ол ... мен ... ... ... ... және жеке
тұлғалар арқылы қаржыландыру ... ... ... ... ... ... деп ... Үкіметтік емес секторды қолдау жаңа сапалық
ауқым алуы тиіс. Қоғамды одан әрі ... ... ... ... ... ... жігерімен, Парламенттегі, ҮЕҰ-
дағы өз өкілдері арқылы, ... ... ... ... қатыса отырып
жүзеге асырылуы тиіс [81].
Н.Ә. Назарбаевтың бұл және ... да ... ... мен ... емес ... ... қолдауы бағдарламасын және осы негізде
Қазақстандағы әлеуметтік әріптестікті меңзеді. Бұл бағдарлама мемлекеттік
орындардың 1990 ... аяғы мен 2000 ... ... ... ... ... өзара әрекеттерін дамыту қызметінің негізінде
жатыр. ... 2002 жылы ... ... ... ... ... жөніндегі Мемлекеттік концепцияны» қуаттады; 2003 жылдың
наурыз айында «2003-2005 жылдардағы ҮЕҰ-ды Мемлекеттік қолдау бағдарламасы»
бекітілді; Үкіметтік емес ұйымдар ... ... ... ... ... ... 2003 ... қазан айында Астанада мемлекеттік
орындар өкілдері мен Қазақстандағы мемлекеттік емес ұйымдар лидерлері
қатысқан «Азаматтық ... ... ... ... ... ... ... мен үкіметтік емес ұйымдардың әзара әрекетін күшейту
мен нығайтуға бағытталған құжаттар ... ... пен ... ... өзара әрекетін жетілдіруте жоғарыда аталған, «2003-2005
жылдардағы ҮЕҰ ... ... ... ... ... ... ... рөл атқарды [82].
Бағдарламаның мақсаты, азаматтық қоғамның бір бөлігі ... ... емес ... орнықты дамуына мемлекеттік билік
орындары тарапынан әрекеттер мен қолдау негізінде жағдай жасауда ... ... ... емес ... ... орындардың қолдауының
маңызды бағыттарын айқындайды: құқықтық ұйымдастыру шаралары; ҮЕҰ ... ... ету; ... ... ұйымдық-техникалық
және басқа қолдаулар. ҮЕҰ-ды қолдаудың аймақтық аспекті Бағдарламаның басты
басымдылықтарының бірі болып табылады. Бұл ... ... ... ... емес ... өте бірқалыпсыз дамуымен
анықталады. ҮЕҰ басым бөлігі елдің басты қалалары Алматы мен ... ... ... облыс орталықтарында жинақталған. Мәліметтердің ... ... ... ... ҮЕҰ ... санының 8 пайызы ғана
жұмыс істейді. ... ... ... азаматтық
құлшыныстардың (инициатива) дамуына ерекше мән ... [22, 6 ... ... соң Қазақстанның аймақтарында ҮЕҰ мемлекеттік
қолдаудың ... ... ... онда ... ... ... ҮЕҰ ... мемлекеттік билік орындары мен үкіметтік
емес сектордың ... ... ... ... ... ... бағдарламаның негізгі бағыттары:
– аймақтардағы азаматтық құлшынысты дамыту;
– ҮЕҰ ... ... ... ету;
– ҮЕҰ консультативті қолдау;
– ҮЕҰ әдістемелік қолдау;
– ҮЕҰ ұйымдық-техникалық қолдау,»
– үкіметтік емес сектормен ... ... ... ... ... ... көтеріп отыру болып
табылады [22,
7 б.].
Аймақтық бағдарламаның аталған бағыттарын жүзеге ... ... ... ... емес ... ... әрекеттесу жөнінде
жұмыс істейтін, консультативті-кеңесуші тұрғысы бар кеңестер маңызды рөл
ойнауы тиіс. Бұл кеңестер ... ... ... ... ... өзара әрекеттеріндегі ептестірілген жолды іздеуіне ықтималдық
жасайды.
Кеңестер қызметінің негізгі бағыттарына:
... және ... емес ... ... ... және ұлғайту, оларға жүйелік сипат беру;
– бірлескен әрекеттерді реттеу және оларды жүзеге ... ... ... ... және ... ... ... Қазақстанның
мемлекеттілігін ... ... ... өзара ыңғайлы шешім іздеудегі қоғамдық
дамудың өзекті мәселесін бірлесіп талдауға ... ... ... ... ... жатады [22, 9 б.].
Әлеуметтік тапсырыс үкіметтік емес секторды мемлекеттік қолдаудың басты
және тиімді түрлерінің бірі болып ... ... ... бар әлеуметтік
мәселелерді шешуге бағытталған мақсатты әлеуметтік ... ... ... асыру әлеуметтік тапсырыс нысаны ... ... ... ... ... ... саясатының бір түрі болып
табылады, соның ... ... ... ... азаматтық қоғам
институттарына қоғамға қажетті мемлекеттік функцияларды тапсырады. Мемлекет
әлеуметтік тапсырыс арқылы, конкурентті сектормен болған ... ... мен ... ... ... асырады.
Қазақстанда әлеуметтік тапсырыс тәжірибесі енді туып жатыр. Мәдениет,
ақпараттар және ... ... ... 2003 жылғы бюджетіне
әлеуметтік тапсырыс арқылы ҮЕҰ жобаларын қаржыландыруға 12 миллион теңге
бөлінді. ... бұл ... цифр ... ... ... ... ... шығын тармағы тіпті де қарастырылмағанын ескеру қажет [22, 8 б.].
Аймақтық ҮЕҰ-ға барлық облыстық (қалалық) ақпарат басқармасында құрылған
ҮЕҰ-дың аймақтық ... ... ... ... ... ... ... бүкіл Қазақстан бойынша 400-ге жуық ... ... ... ... ...... ... жетілген
азаматтық қоғам құруға мүдделердің барлығымен бірлесіп жұмыс ... ... ... ... жұмыс істей бастағанына аз ғана уақыт болса да (көптеген
аймақтық ҮЕҰ Инфо-Орталықтары 2002 жылы және одан кейін ... ... ... орындар мен ҮЕҰ арасындағы диалог пен бірлескен
жұмыстарды жолға қоюда үлкен жұмыстар атқарылды.
Аймақтық ҮЕҰ Инфо-Орталықтары ... ... ... шетелдік
әріптестерімен тәжірибе алмасуына көмектеседі. 2003 жылдың сәуір айында
Тараз ... ... ... ... ... Инфо-Орталығының
қолдауымен облыста қырғыздық ҮЕҰ-дың ... ... ... Кездесу
кезінде Жамбыл облысы және Қырғыз ҮЕҰ-ның ... ... ... ... ... ... ... бірге жұмыс істеудің
болашағы жөнінде пікір ... ... ... қолдау олардың қызметінің БАҚ-та жарық көруі,
әлеуметтік ... ... ҮЕҰ ... ... Қазақстандағы
үкіметтік емес сектордың дамуы жайлы арнайы рубрикалар, тақырыптық ... ... ... ... білдіреді. БАҚ мәліметтерінде ҮЕҰ секторының
қолдауы мен нығайтуынсыз азаматтық қоғамның дамуы мүмкін емес деген ... ... Бұл ... «Казахстанская правда», «Панорама»,
«Юридическая газета», «Экспресс-К» ... ... ... ... және ... ... ... жүр.
Қазақстандық БАҚ-та 2003 жылы қазан айында өткізілген «Азаматтық форум»
кең ... ... ... ... ... ... президент Н. Назарбаев 2003
жылдың 4 сәуірінде Қазақстан халықтарына жолдауында ... ... ... ... мақсаты үкіметтік емес секторды мемлекеттік
қолдаудың басымдылықтарын, азаматтық ... ... ... үкіметтік
емес ұйымдардың орнықты дамуының шарттарын анықтау болды. Н. ... ... ... ... бәрінен бұрын ҮЕҰ мен мемлекеттік орындардың
қоғамдық реформаның стратегиялық ... ... ... ... ... деп ... ... коммерциялық емес ұйымдар құқықтық реформаны
жүзеге асыруға, өлім ... алып ... ... ... көрсетуге
белсендірек кірісе алар еді.
Елбасы ауыл шаруашылығын реформалауда қажетгі тәжірибесі, ресурсы және
потенциалы бар ҮЕҰ-ды ... ... ... ... ... ... аграрлық секторды қолдаудың жарияланған үшжылдығы шеңберінде ел
алдында үлкен мәселелер ... ... да ... атқаратын қызметтің үлкен аумағы түр.
Қазір отандық мәдениетті жаңғырту, жаңа туындылар жасау, көрнекті ... есте ... ... ... мұра» атты мемлекеттік
бағдарлама жобасы дайындалды.
ҮЕҰ мемлекетпен қоғамдық өзекті мәселелерді ... ... ... ... ... атап ... ... ортаны қорғау, денсаулық сақтау
және білім сапасын арттыру, тұрғын үй – коммуналды шаруашылықта, кедейлік,
нашақорлық, ... ... алып шығу жөне сату ... мемлекет пен ҮЕҰ арасындағы осы маңызды бағыттардағы өзара
әрекеттер жемісті болу үшін ... ... ... шешу ... ... пен ... бірлескен қызметінің заңнамалық негізін
жетілдіру. Бірақ ... емес ... ... заң ... ... полемика туғызды. Оның негізгі ережелерінің көмескілігі оның
интерпретациясында субъективизмге алып келер еді. Президент заң ... ... және оны заң ... ... ... алып тастауға шешім
қабылдады.
Екіншіден, ҮЕҰ-ды мемлекеттік қолдаудың түйінді механизмі мемлекеттік
әлеуметтік тапсырыс болуы ... оның ... ҮЕҰ ... әлеуметтік
маңызды жобаларды мақсатты қаржыландыру жүргізіледі. ... осы ... ... 42 млн. ... ... және ... таңдалған 20 үздік
жоба бюджеттен қаржыланатын ... ... ... ... заңды қабылдаған соң бұл жұмыс жүйелік негізге қойылады, ... ... ... ... ... ... ... жылма-жыл
артатын болады.
Мемлекетте оң тәжірибе қалыптасты және бүтіндей алғанда ҮЕҰ ... ... бір ... ... және әр ... деңгейлердегі
мемлекеттік құрылымдардағы жұмыс істеп тұрған консультациялық-кеңес ... ... ... ... маңызды. Олардағы ҮЕҰ-дың, президент
әкімшілігінің өкілеттігін кеңейту ... жөне ... ... ... ... қарап қажетті ұсыныстар беруі тиіс.
Парламентке жоғарғы өкілетті орын ретінде, ... ... ... ... қолдануға болады. Жергілікті жерлердегі ҮЕҰ потенциалы
баяу қолданылатындықтан облыстардың, Астана мен ... ... ... ҮЕҰ ... ... ... ... қажет.
Бұл жұмыстағы қол жеткізген жетістікгер көбіне мемлекеттік орындар мен
ҮЕҰ арасындағы ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы, донорлық жобалар ... ... ... жұмыс әдістерін алмасуға көмектесетін,
әлеуметгік және мәдени жобалар жәрмеңкесін ұйымдастырып ... ... ... ... құру ... ... ұлттық орталық құру
жөніндегі жобаны жүзеге асыру базасы бар және оны қаржыландыру ... ... ... ... ... тиіс [83].
3 МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫ ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРУДЫҢ ӘЛЕМДІК ТӘЖІРИБЕСІ
ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ БОЛАШАҒЫ
3.1 Биліктің орталықтандырылуы мен орталықсыздаңдырылуы тепе-тендігіне
қол ... ... ... заңдылықтары
Мемлекеттік басқарудың орталықтануы және орталықсыздануы арасындағы
балансқа қол жеткізген ... елде ол осы елге тән ... ... ... ... және басқа сипаттағы ұлттық ерекшеліктердің
бүтіндей ... ... ... ... табылады. Сондықтан да,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... болмайды. Әр елде мемлекеттік басқаруды орталықтандыру ... ... ... ... ... ... өмір ... істейді, ол билік жүйесіндегі орталықтық және ... тек осы елге ғана тән ... ... байланысымен
ерекшеленеді.
Сонымен бірге, адамзат қоғамының тарихи дамуымен бірге ... ... ... мен ... ... ... жөніндегі түсінік елеулі өзгереді. Тарихтың айтуы бойынша
билікті орталықтандыру мен орталықсыздандырудың ... ... ... үлгісі болмайды.
Орталықтандыру мен орталықсыздандыру ... ... ... ... мемлекеттік басқару жүйесін реформалау қоғамды
басқарудың жоғарыда аталған бүкіл ... ... ... ... Бұл ... осы ... жетудің қазіргі тарихқа белгілі екі
негізгі әдісін бағдарға алу қажет:
– орталықсызданған күйден ... ... ... және
мемлекеттік басқаруды орталықтандыру мен орталықсыздандыру арасындағы
балансқа қол ... ... ... ... ... қатаң орталықтанған режімінен орталықсыздануға қарай
даму және осы негізде мемлекеттік басқарудың ... ... ... балансқа қол жеткізу.
Мемлекеттік басқаруды орталықтандыру мен орталықсыздандырудың балансына
қол ... ... ... АҚШ, ... ... ... және ... да
бірнеше федеративті түрдегі мемлекеттерге тән. Бұл әдістің негізгі белгісі
орталықсызданған күйден федеративті мемлекет құру ... ... ... ... ... ... өту ... табылады.
Бұл мемлекеттер аумақтық, тарихи, лингвистикалық жақын құрылулардың орталық
үкіметі бар ... ... ... ... ... ... құрылымның алғашқы федерациясы мен ... ... ... қауымдастықтарда өмір сүріп, азаматтық, демократиялық
дәстүрлердің елеулі деңгейімен сипатталды.
Бұл ... ... ... түрі ... ... ол ... үкіметі және онымен әлсіз координацияланған штаттар, провинциялар,
немесе жергілікті жерлермен ерекшеленеді. АҚШ-та, осылайша 1776 жылдан 1787
жылға дейін, ... ... ... ... он бір жыл уақыт ... ... ... ... үкіметтің әлсіз және саны ... ... ол ... ... ... біртұтас армия жинақтай алмады және
т.б.
Дж. ... ... ... ... қол ... 1776 жыл мен
Конституция қабылданған 1787 жыл арасында өткен он бір жыл ... және ... толы ... ... мемлекетке біріккілері келген
он үш штаттың ұлтқа тәртіп пен ... ... сол ... ... ... болды. 1781 жылы Конфедеративті келісімге қол ... ... ... мен ... ... де өкілеттігі жетіспейтін
достық лигасы ғана құрылды. Әрбір штат өз дербестігі мен ... ... штат ... ... ... бір дауыс алды. Тоғыз
дауыс (он дауыстан) кез ... ... ... алды, дауыс беруге қатысқан
делегаттарды штаттар заңшығарулары сайлап, қаржыландырып ... ... ... ... ... ... ... бар деп байбалам
салып, тіпті өз талаптарын қолдарына қару алып орындауға ... ... ... ... және ... да тартыстарды шешуге үлттық заңдылық
жүйесі болмады [84, 17 ... ... ... мемлекеттік басқару жүйесінде
орталықтық емес элементтер белгілі бір ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару ... ... ... ... орын ... ... ... тұрғындарының және жеке штаттарға қарағанда әлдеқайда тиімді
болатын біртұтас мемлекетті жақтайтын саясаткерлердің үміттерін ... ... ... тиімсіздігін бірте-бірте түсініп,
штаттар қызметін біріктіріп, осылайша олардың біріккен күшін және ... ... ... орталық үкімет құру қажет деген шешімге келді.
Сонымен бірге, америка конституциясын ... ... ... ... ... құқығы мен бостандығын, сол сияқты ... мен ... ... мен ... ... деп ... үкімет тым күшті болмас үшін федерация, немесе ... ... ... да және ... ... де ... ... Негізін қалаушылар түсінгендей, жалпыұлттық және жеке штат
түріндегі басқаруының екі деңгейі де ерекше өкілеттікке ие, бірақ ... да ... ... бола ... Бұл ... тендесі жоқ,
толығымен жаңа жоспар болды. Негізін қалаушылар ... ... ... берген билікті ғана иемденетіні тұрғысынан қараса да, оның ... ... ... ... ... анық түсінбеді. Тек, басқа
емеуріндеріне қатысты үрейлерін басу үшін ғана ... ... ... онда ... ... ... ... өкілеттігі
және оның көмегімен шектелмеген штаттар құқығы штаттарға, немесе ... деп ... [84, 51 ... ... ... ондағы біртұтас мемлекеттің федеративті
құрылымына өтудің саяси-құқықтық негізін жасады. Федерацияда мемлекетті
басқару ... мен ... ... орын ... ... ... өтіп қана қоймайды, сонымен бірге ... да, яғни ... ... федерация субъектілеріне де ... да, ... ... қарағанда мемлекеттік басқарудың
көбірек ... ... ... ... ... ... әлем ... бірінші рет жалпыұлттық мүддені қорғап
және жүзеге асыратын күшті федераддық үкімет құрды. Осыған орай ... ... ... ... ... елеулі
нығайтылды. Алайда, орталықтандыру мен ... ... ... икемді тепе-тендікке қол жеткізу алыс болашақтың еншісіне қалды.
XVIII ғасыр аяғы мен XIX ... ... ... штаттар мүддесінің
ұлттық мүддеге үстемдік жасауы жалғасын тапты. Басқаша айтқанда, АҚШ-тың
мемлекеттік басқару жүйесінде орталықтану мен ... ... ... ... яғни орталықсыздық элементтері орталықтық
элементтерден басым болды.
Ақырында, бұл дисбаланс азамат ... алып ... ... ... ... ... зандардан басымды жақтары көрінді, мысалы
құлдық мәселелері ... ... ... оңтүстік штаттар біртұтас
мемлекет құрамынан шығамыз деп ... ... ... ... және ... ... ... кейінірек Жоғарғы сот
бекіткендей, конституцияға жатпайды деп айта алмайтындығын көрсетті [84, ... ... ең ... ... бірі ... ... штаттарға
қатысты ұстанымын елеулі күшейтуі болып табылады. Бұл, ... ... ... элементтердің күшеюі мен ... ... ... ... білдіреді. Бұл АҚШ-тың ... ... ... шегіну емес, бірақ ... өзі ... ... ... ... ... ... мен орталықсызданудың балансы жөніндегі түсінік
өзгерді.
Азамат соғысы біткеннен кейін бірнеше ондаған жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... федерализм атауын
алды. Екіжақты федерализм ... ... мен ... ... ... ... ... үстемдігін сақтайтын мемлекеттік басқару
жүйесін білдіреді. Бұл концепция ұстанымы бойынша бүтіндей үлт және ... штат тең, ... ... ... Бұл ... ... ... резервацияланған қүқықтық актілердің өкілеттіктері
мен үлттық үкімет өкілеттіктері шеңберінде заңды шектелген болып табылады
[84, 56 ... ... ... ... ... ... және орталықсыздандыру тепе-тендігі тұргысынан қарастырғанда
мынаны ескеруге ... ... ... мен ... ... ... ... дербестігін өзінің екіжақты федерализм ... ... ... де, ... емес ... де ... ... жоқ, бір-бірімен тепе-тең жағдайда болды дегенді білдіреді.
АҚШ-тағы және батыстық басқа елдердегі индустриялық ... ... ... ... ... ... ... етті. XIX ғасырдың соңғы үштен бірінде басталған бұл ... ... ... ... мен ... ... орталықтандырудың күшеюіне қарай өзгеруіне алып келді.
Индустриялық қоғамға капиталдың шоғырлануы мен монополизациясы ... ... ... ... ... ... ... содан соң
саяси және басқа да салаларында әсері ... ... ... Штаттар
деңгейінде іс-әрекеті мен мүдделері бүкіл елге тараған ірі ... ... ... отыру мүмкін еместігі белгілі болды. Осындай жағдай
еңбек қатынастарын реттеу басқа салаларда да, тұрғындарды әлеуметтік ... т.б. ... ... да істерде орын алды [85, 60 б.].
Индустриялық дәуірде ұлттық ауқым ... ... және ... шешу үшін ... үкіметтің өкілеттіктері мен функцияларын
күшейту қажет болды. Бұл күшейтулерге елдегі әлеуметтік-экономикалық және
саяси процестерді ... ... ... лииберализм идеясындағы
басымдылықтарды қолдайтын ... ... ... ... ... ... Оларға президенттер Ф. Рузвельт және В. Вильсон сияқты
реформаторлар қарсы тұрды, олар ... ... жүйе мен ... сонымен бірге федеративтік қатынастарға өзгеріс болуьш ... Ұлы ... ... ... өзгеруінде негізгі рөл ойнады.
Ф. Рузвельт АҚПІ тарихындағы ең күшті ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мәселелер тасқынына соқтыға отырып АҚШ-тың
саяси жүйесі келбетін түбегейлі ... ... ... жүргізді. Олар
басқарған демократиялық партия негізгі мәселелерді шешудің либералды-
этатистік әдісімен ... ол ... ... ... ... мен
принциптерін іргелі өзгертуге алып келді. Ф. Рузвельт пен оның ... ... ... ... ... пен ... ... өкілеттіктерді, соңғысының дербестік аясын қысқартып және шектей
отырып, ... ... ... ... ... жоқ. Федерация
организмівде өткен өзгерулерге мемлекеттік шығындар мен ... ... ... ... бола алады. 20-шы жылдар аяғы мен 40-шы жылдар
басында жалпы мемлекеттік шығындар ... ... ... ... ... 70 ... ... ессе, жергілікті билік орындарында ол 54 пайыздан
15 пайызға дейін ... Бұл ... ... ... әмір сүру ... кім нүсқап отыратынын көрсетеді.
Штаттар формальді-құқықтық тұрғыда өз ... ... ... ... ... ... ... федералдық көмек бағдарламасына
тәуелділігі үздіксіз арта бастады. Осының салдарынан Вашингтон ел ... ... ... әсер ... ... ... алы. ... диктат
жөнінде емес, штаттарды барлығына бірдей жалпы ... даму ... ... ... ... ол ... ... біртұтас саяси және әлеуметтік-
экономикалық ағзаға, ... әр ... ... ... ... [85, 62 ... жылы АҚШ-та үлттық үкімет пен штаттар күрделі ... ... үшін ... ... ... ... деп ... жаңа түрі орнықты. Кооперативті федерализмнің ... бірі ... ... ... ... ... Ол грантты
үлттық үкімет штаттарға әлеуметтік жүмыстар бағдарламасын, тұрғын үй
құрылысын, көпбалалы ... ... ... ... ... төлеугё бөледі. Штаттар, өз ... осы ... бұл ... кейбір бөліктерін қаржыландырып отырулары
тиіс.
ХХ-шы ғасырға дейін ... ... аз және ... ... ... ... 60-шы жылдардан бастап өсе бастады: 1960 жылдан 1966
жылға дейін штаттарға федералдық көмек екі есе өсті, 1960 жылдан 1970 ... тағы екі есе ... 1970 ... 1975 жылға дейін тағы да екі еселенді.
1985 жылы ол 100 миллиард ... ... 1998 жылы ... үкіметтің
штаттарға мемлекеттік субсидиясы 225 миллиард долларды құрап, 400 әр ... ... ... ... ... мен аймақтарға федералдық
көмектің жалпы сомасы өте ... ... ... ... оған ... тәуелсіз
болып қалды [84, 63 б.].
XX ғасырда кооперативті федерализм концепциясы тек ... ғана ... ... ... ... және ... ... Австралияда
1920 жылдың аяғында штаттар мен орталықтың бірлескен қызметі кооперативтік
федерализм кескінін алды. Федералдық орталық пен ... ... ... федерация субьектілері концепция арнасында Конституцияны
кеңінен талдай отырып сот шешімдерімен ... Осы ... ... өріс ... федерация субъектілері ... ... ... ... Нәтижесінде штаттар дербестігі ... ... ... бақылауымен күнделікті өмірді ұйымдастырумен
шектелді, оның қабілеттілігі жалпыұлттық мүдцені сақтаумен ... ... ... ... ... ... ... аймақтық серіктестеріне қысым жасау құралдарының бірі болды.
Федерация ... ... ... ... ... бір ... штаттар дербестігін ашықтан-ашық
елемеуіне мүмкіндік берді [86].
Осындай ... ... да орын ... Индустриялды елдер, принципінде,
экономикалық қана емес, сонымен бірге заңнамалық және өлеуметтік салаларды
орталықтандыру және унификациялауға көбірек тартылады. Осы сияқты ... де ... ... ... ... ... ескермеген,
ойластырмаған, елеулі эволюцияға ұшырады. Онда жергілікті ... ... ... орталықтың әкімшілік, мәдени, экологиялық басымдылықтары
күшейді. Федерацрія субъектілерінің орталық ... ... ... ... ... ... ... де, сол сияқты
федералдық орындардың өкілеттіктерінің нақты ... де ... ... ... субсидиясы және дотация жүйесі арқылы федералдық
үкіметке экономикалық төуелділігі барған сайын артып келеді. ... ... ... ... жөне ... ... ... унитарлы бастамасын күшейту процесі жүріп жатыр [87].
Батыстың федеративтік мемлекеттеріндегі кооперативтік ... ... ... ... және ... ... өзгеруіне алып келді. Федеративті мемлекеттерде орталық
үкімет өкілеттіктері мен функцияларын күшейту, яғни ... ... ... ... ... болуы тенденциясы
кооперативтік федерализм орнығуымен толық аяқталды. Федерализмнің бұл түрі
қазіргі қоғамның ... ... ... рөлін күшейтуді қажет ететін
индустриялық қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайларымен көп
мөлшерде сәйкес ... ... ... ... кезекте, осы елдердің ... ... ... ... ... үкіметті емес, орталық
үкіметті күшейтуді білдіреді. Орталық ... ... өз ... басқару жүйесінің барлық ... ... ... биліктің атқарушы орындарын күшейтті. Бұл, біз жоғарыда Қазақстандағы
мемлекеттік басқару жүйесінің орталық ... ... ... ... ... индустриялық қоғамның маңызды сипаттамаларының бірі болып
табылады.
Атқарушы билік қазіргі индустриялық қоғамның ... ... ... ... ... ... ... Алайда,
атқарушы билік орындарын күшейтуде басы ашық мәселелер ... ... ... ... және ... өмірдің көптеген жағының
төрешілдігі өседі. Қазіргі қоғамның дамуында бюрократия ықпалының өсуі
әмбебап және ... ... ... ... ... Бюрократия барған сайын
өз заңымен өмір сүретін, ... емес ... ... істейтін, өзіне-өзі
көңілі толып отыратын күшке айналды. Сол төрешілдік мемлекет пен қоғам
арасын алшақтатады. ... ... ... ... мүмкіндік беретін
жеткілікті тиімді рецепт жоқ [85, 75 ... ... ... пен ... ... ең ... орталық билік
орындарындағы бюрократияның ықпалының өсуіне қарсы күреспей отыр дегенді
білдірмейді. ... ... ... ... ... ... күресудегі маңызды құралдардың бірі мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру деп ... ... біз ... ... орталықсыздандырудың кең мағынасы жөнінде әңгіме болып отыр.
Кооперативтік ... ... ... ... ... ... ... федеративті ғана ... ... ... ... ... шегі 1960 жылдарға тура келді. 1970
жылдары батыс елдерде үкіметтер қоғамдық күштердің ... ... ... ... өкілеттіктері мен функцияларын төменгі билік
орындарына беру ... ... ... АҚШ ... Р.
Никсон 1973 жылы осы бағытта әрекет жасауға, яғни кооперативтік федерализм
үкімет ... ... және ... рөлін жарияланған жаңа федерализмнің
шеңберінде күшейтуге бағытталған шараларды жасауға тырысты. Бұл уақытта ... ... сөз ... ... ол ... ... өкілеттікті
штаттарға және жергілікті билікке беру ... ... ... ... ... барлық қатынастарда мақсатты грантты
алмастыратын біріккен гранттар ... ... ... ... ... ... ... беретін, федералдық үкімет беретін гранттарды
жөн санайды.
Презңдент Р. ... жаңа ... ... ... ол ... ... да ... бюджетті толықтыруда тым белсенді әрекет жасап
жүр, олардың екпінін басудың жалғыз жолы олардың қорларын ... ... ... ... бұл мақсатты шамалап қана жүзеге асыра алды.
Дотация жаппай қысқартылған жоқ, бірақ оның ... ... ... орын ... жылға дейінгі кезенде үш есеге дейін ескен штаттар субсидиясы ... ... ... жоқ. 1980 жылы федералдық төлемдер штаттардың және
қалалардың ... 26 ... ... 1986 жылы ол 20 ... ... мен мэрлер ездерінің ... ... ... ... ... ... олар федералдық үкіметтің жаңа саясатына
бейімделе бастады.
Штаттар жергілікті бюджеттердің кірістерін салықсыз ... ... ... ... соның бірі лотерея мекемесі көмегімен. ... ... ... ... ... ... құтылудың жолын
іздей бастады. Өкімет көптеген қалаларда қалдық жинау және ... ... ... ... ... жеке фирмаларға берді. Бірқатар
штаттарда жүмыс іздеп жүргендерге көмек керсету эксперименттері ... ... ... берілетін қосымша қаражат үнемделді ... ... ... жаңа федерализм шеңберіндегі мемлекеттік
басқаруды орталықсыздандыру процесі ... мен ... ... ... және ... билік орындарына әкімшілік
жолмен берумен ғана іске асырылып қойған жоқ, сонымен бірге ... ... де ... асырылды. Бұл жерде сонымен бірге, кейбір
функциялардың, мысалы қоқыс жинаудың, ... ... ... ... ... Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыруда
әлеуметтік әріптестік те белсенді қолда-нылды, бұл ... ... ... көрсету түрінде көрініс тапты. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... беру орын ... басқаруды орталықсыздандырудың екінші, әсіресе кең тараған
түрі ... және ... ... ... ... ... және жергілікті билік орындарына берілуімен сипатталады.
Орталықсыздандыруды осындай ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Кейіннен, біршама уақыт өткен
соң орталық үкімет орталықсыздандыруды жүргізуге келіп тіреліп, бүрын ... ... мен ... ... мен ... ... ... елдердің қатарына Ұлыбритания, Италия, Франция және басқа да
бірқатар дамыған демократиялы елдерді жатқызуға ... ... ... ... және ... ... посткоммунистік елдері, сол
сияқты Азия, Африка және Латын Америкасының дамушы ... ... осы ... ... ... ... тәжірибесіне
толығырақ тоқталғымыз келеді. Франция ... ... ... бұл елде ... ... барлық еуропалық одақтағыдай
жергілікті өзін-өзі басқарудың рөлінің артуы тенденциясы байқалды. ... жылы 2 ... ... ... және аймақтардың
құқығы, бостандығы жайлы заң қабылданып орталықсыздану процесі бастау ... заң ... ... ... ... ... кеңейтті.
Францияда 1789 жылғы революциядан ... ... ... деңгейі жоғары. Орталық биліктің жергілікті билікке
өкімшілік бақылау жүйесі жергілікті қауымдастық қызметінің ... ... ... ... ... ... ... рөл,
жетекшілігінде жергілікті қызмет бағыттары бар, ... ... ... ... ... ... және жергілікті билік қарым-қатынастары тұрғысынан алғанда
Франция елі Италия, ... ... ... ... ... бірге наполеондық елдер деп аталатын ... ... ... ... басқарудың құрылымы және қызметі ... ... ... тарихи және саяси реттегі критерилерінің ... ... бұл ... ... сипаттамаларын бөліп
көрсетеді:
– мемлекет контурының (шекарасының) анықтығымен және оның ... ... ... ... қызметінде жалпы қүқықтағы ерекше
орын алатын әр түрлі ережелерді қолданатын (ресми автономия); ... ... ... өрнектелуі санайтын, жеке саланың айрықша
мүдделерінен үстем ... ... ... ... ... ... ... дәстүрінен көрінетін әлеуметтік үстемдік,
яғни мемлекеттің қоғамдық өмірдің барлық ... ... ... ... ... екі тенденция арасындағы тұрақты қарама-қайшылық:
демократияның плебесцитарлық және ... ... ... [27, 376 ... ... өздерінің ұлттық мемлекеттерін құрғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жүйеде орталықтық элементтер елеулі мөлшерде орталықтық емес ... ... ... ... басқарудың ең төменгі ... ... ... ... ... коммуна мен қауымдастық (община)
деңгейіне ғана тиесілі болды. Әкімшілік басқарудың ... ... ... және ... ... ... Бұл айтылғандар
наполеондық елдердегі ... ... ... ... мен
орталықсыздану балансы анық орталықтану жағына ығысқанын көрсетеді.
Францияда екі жүз жылға жуық уақыт ... ... ... жүйесі өмір сүрді. 1983 жылы жүргізілген мемлекеттік ... ... ... ... өілеттігін елеулі арттырды,
жергілікті деңгейдегі мәселелерді өз бетінше шешуде оларға үлкен еркіндік
берілді. Сонымен бір ... ... ... ... орталық билік
орындары өкілдерінің жеткілікті күшті шебін (позиция) сақтады.
Жаңа үкіметтің аймақтық басқаруды орталықсыздандыру саясатын ... ... ... департамент, округ және мемлекет арасындағы
қүзырлық бөлу жөнінде және ... ... ... ... ... ... бұл ... аймақтардың жергілікті басқару
аппараттарының ұйымдық құрылымы, жергілікті ... ... ... ... ... жергілікті билік орындарындағы қызметі және
басқа мәселелерді қамтитын арнайы заңдармен тол ... ... ... ... ұзақ ... ... ... ол зерттеулер барысында жергілікті биліктердің жеткіліксіз
қаржыландырылуы және ... ... ... ... ... деңгейге ысыруы сияқты кең тараған тәжірибе жаңа, анық жіктеліп
көрсетілген өкілеттіктерсіз шешілмейтіндігін белгілі етті.
Жергілікті жауапкершілікті дамыту ... ... ... ... үшін ... ... ... субсидиарлық
принципін таңдады. Алдыңғы бөлімшелерде біз бұл принципті қарастырғанбыз.
Бұл принцип, сонымен ... ... ... ... ... ... қауқарсыз болып, таңдау жоғарғы деңгейлер пайдасына
орындалған жағдайда өкілеттіктерді орындау үшін ... ... ... ... ... мүмкін. Бұдан шығатыны, мемлекет жергілікті
биліктерге олар жоғарғы басқару ... ... ... ... ... ғана ... тиіс екендігі.
Қабылданған заңдарға сәйкес аймақтар, аймақтық және ... ... ... ... тең құқылы жергілікті
әкімшілік-аймақтық құрылым болды. Кеңестер жергілікті қауымдастықтардағы
өкілеттік ... ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттің, префектінің тағайындалған өкілінен кеңесуші
жиын-ның (ассамблея) сайланбалы төрағасына көшті.
Ассамблея актілеріне тұрақты өкімшілік бақылау жасау қабылданған ... ... ... ... ... ... ассамблеялар
қабылдайтын маңызды актілер жарияланып, мемлекет өкіліне берілген ... ... ... ... ... оны екі ай ... ... сотта
қайта қарауға болады. Жергілікті билік орындары актілерін әкімшілік емес,
соттық тәртіпте қайта қарау тәжірибесі жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... тең ... ... ... өзін-өзі
басқарудың маңызды принципі - оның автономиясының қалыптасуына ... және ... ... ... мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру жалпы ... ... ... ... ... реформаның негізгі себебі өсіп келе жатқан мемлекеттік
шығындарға әлеуметтік тұрғыдағы наразылықтар факторларының ... ... ... ... белсенді бөлігі тым азайып, зейнет-керлер саны
көбеюімен, жұмыссыздықтың өсуімен жөне өмірдегі жалпы стандарттарға қатысты
ғана емес, ... ... ... көрсететін қоғамдық қызмет стандарттарына
қатысты да тұрғындардың талаптарының тұрақты өсуімен ... еді ... ... беру ... ... ... ... деңгейлерінің
жауапкершілік ауқымы анықталды. Аймақтар деңгейіне мынадай ұзақ мерзімді
мәселелерді шешу жүктелді: экономикалық жоспарлау, инфрақұрылымды ... ... ... ... ... тұрғындарға қызмет көрсету,
әлеуметтік көмек көрсету, ауылдық жерді көркейту, мектеп көлігі сияқты
мәселелерді шешу ... ... ... яғни қызметтерді тұтынушыларға барынша
жақын және тұрғындармен тікелей байланыс жасаушы коммуна деңгейіне ... ... ... ... ... және басқаларды қамтамасыз ету
жүктелді. Басқарудың төменгі деңгейіндегілер қызметіне жоғарғы ... ... ... ... үшін ... ... төменгі тұрған әкімшілік-аймақтық құрылымдарға қандай түрдегі
болмасын қамқорлықтарды жасауға заң тиым салды.
Франциялық басқару жүйесінде еркін өзін-өзі басқару принципі ... ... ... бір өкілеттіктерді ... Бұл ... ... ... орталық билікке қатысты
белгілі бір автономия негізінде, бірақ жергілікті биліктердің әкімшілік
актілері мен ... ... ... мен ... бақылап
отыратын мемлекеттік және соттық орындардың бақылауымен жүзеге асыры-лады.
Мұнда, наполеондық ... бірі ... ... ... маңызды сипаттамаларының бірі болатын, жоғарыда аталган занды
автономия көрінеді. 1983 ... ... ... ... ... бөлінуіне қатысты екіжақты мағыналылығын болдырмау үшін әрбір
басқару деңгейіне өкілеттіктерді бөлу ... Бұл, әр ... ... асырудағы қатаң қүқықтық, немесе басқа ... ... ... ... ... ... ... жалпы мемлекеттік мүдделерді
жүзеге асыруда өз үлесін қосуга тиіс.
Ауқымды ... ... ... ... ... ... ... алып келді, ал мемлекет өзіне ... ... бір ... ғана ... қала ... 1983 жылғы
заңдардағы өкілеттіктер топтамаларын ... ... бөлу ... территорияны көркейту стратегиясы және кәсіби оқу, коммуналарға
берілген қала құрылысы саласындағы шешімдер, ... ... ... пен ... ... ... салаларды салыстырмалы түрде
айқындай түсуге ... ... ... салу, қалалық және қалааралық
көлік, теңіз және өзен ... ... ... өкілеттіктер әр түрлі
деңгейдегі өзін-өзі басқарулардың бірлесіп атқаруына қалдырылды.
Солай болса да, осындай шаралар нәтижесінде басқарудағы тиімділік ... ... ... ... Бұл, ... ... арасындағы дәл
жіктеулерін анықтауға қиын өкілеттіктер бар екендігімен байланысты. Дербес
жағдайда ... даму және ... ... ету ... ... міндеттерінің бірі деп есептелетіндіктен, бұл мемлекет
құзырындағы іс болса да оның ... ... ... ... ... көретініміз, Франциядағы мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру
барысы жоғарыдағы біз қарастырған орталықсыздану ... ... ... ... ... жүргізілді. Яғни, мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру әкімшілік ... оның ... ... ... ғана емес, сонымен бірге аймақтық өзін-өзі басқарудың қалыптасуын
да қамтыды. Сонымен ... ... ... ... мемлекеттік
орындарға міндетті және негізгі функциялардың бір бөлігін беріп, ал ... бір ... және ... қосымша функцияларды аймақтық және
жергілікті өзін-өзі ... ... ... конкурентті сектор мен
үкіметтік емес секторға беруге мүмкіндік жасады.
Францияда және басқа батыс елдерінде басқару тиімділігін оның ... ... ... ... ... ... басқаруды ресурстарды үнемдірек пайдалану және ... ... ... мақсатында реформалау шараларының
нәтижесінде қол жеткізілді. Мемлекеттік басқаруға және мемлекеттік ... ... келу оны ... ... саясаты болды. Реформа
барысының ортасында оның барлық экономикалық, ... ... ... арттыру мәселе-лері тұрды [27, 379 б.].
Әлеуметтік және экономикалық өмірдің әр түрлі секторларындағы өзін-өзі
басқарудың төменгі тұрған деңгейлерінде ... тура ... ... ... арттыру, сол сияқты олардың күрделілігін арттыру жоғарғы
тұрған мемлекеттік ... ... иек ... ... мен ... ... Бұл орындар, өз кезегінде, жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... жүзеге асырады.
Осылайша бүкіл Франция ... ... ... ... ... жергілікті биліктердің қаржылық шешімдерін атқарып және
бақылап отырады. Қала құрылысына жауап беретін ... ... ... ... ... жер учаскелерін
пайдалануға тапсырыстарды қарай алады.
Жергілікті өзін-өзі басқару функцияларын жүзеге асыру ... ... ... ... мен келісімділігін жиі талап
етеді. Сондықтан ... ... ... ... мен мақсаттарын
анықтау процесіне, әсіресе, мемлекет құзырындағы салалардағы жергілікті
саясатты қалыптастыруға белеенді қатысады. ... ... ... ... әр ... ... қаржылық қатысуын қажет ететін ірі
жобаларды жүзеге асыру барысында, сол сияқты жалпыұлттық ... ... ... ... ... ... ... қымбат тұратын жобаларды бірігіп қаржыландыру ... ... ... ... әкімшілік-территориялық құрылымдарга тікелей
байланыс жасап отырады.
Франциядағы жергілікті өзін-өзі басқару мен ... ... ... ... ... әкімшіліктен мемлекеттік
менеджментке көшу барысындағы әкімшілік реформаларға экономикалық тұрғыда
келу нәтижесінде қол жеткізілді. ... ... мен ... және шоғырландырмау мемлекеттік менеджменттің басты
бағыттарының бірі болып табылады. Бұл жерде мемлекеттік ұйымдардың ... ... ... ... ... бар ... жаңа
агенттіктерді құру арқылы құрылымдар мен функциялар плюрализмделуіне ... ... ... байланысты басқарудың ұлттық, орта және жергілікті
буындарының деңгейлерінің арасындағы қатынас өзгереді [58, 38 б.].
Жергілікті ... ... ... ... ... ... болжау сызбалары (прогнозы схем), өндіруші күштер
карталарын орналастыру ... ... оқу ... және т.б.) ... ... қатарындағы басымды әрекеттер бағдарламалары сияқты басқару
тетіктері арқылы жүзеге асырылады. Бұл ... ... ... ... емес ... ... ... сол сияқты тікелей
келісу негізінде жүзеге асырылатын келісімдік қатынастар саясаты үшін ... емес ... ... ... жасау әрекеттерді бірнеше
әкімшілік деңгейлердің қатысын қажет ететін өкілеттіктерге ... ... ... болды. Дербес жағдайда, бұл орта білім мекемелерінің
құрылысы және жұмыс істеуіне ... ... Онда ... ... бірінші деңгейі - колледждерге, ал аймақтар екінші ... ... ... Бұл екі ... ... жиі бір ... ол көптеген әрекеттердің, оның ... ... ... ... ... ... болатындығын білдіреді..
Жоғарғы оқу орындары білім деңгейін алып қарасақ, ол мемлекет ... ... да ... ... ... ... ... отырып, аймақтар, тіпті деператаменттер оларды көңілден тыс
қалдыра алмайды. ... емес ... ... ... ... ... жұмыс істейтін әр түрлі деңгейлермен (инвестицияны үйлестіру
жөніндегі жыл сайынғы конференция, ... ... ... ... атқару функцияларын департаменттік және аймақтық кеңестер
төрагаларына беруді келістіру ... ... ... ... ... әр түрлі комиссиялар арқылы жүзеге асырылады.
Францияның орталықсыздандырылған биліктерінің институтталған кепілдері
1982 жылдан 1986 жылға дейін қырықтан астам ... ... қоса 1982 ... ... ... департамент және аймақтардың құқығы, бостандығы
жөніндегі, сонымен бірге жергілікті ... ... ... мен ... жағдайлары жөніндегі үш жүз декреттердің
қабылдануымен орнықтырылды.
Францияда, басқа да ... ... ... ... ... пен жергілікті деңгейдегі сайланбалы орындар мүшелерінің
арасындағы көптеген тартыстардың ... ... ... ... ... өзекті күйінде қалып отыр. 1 миллион қызметкері бар ... ... ... ... ... 800 ... ... астамын
иемденеді, ол жалпы ішкі өнімнің 10 пайызын ... ... ... ... бюджеттер биліктің жоғарғы деңгейлерінің өкілеттіктерді беруі
процесінің ықпалымен өте қарқынды дамыды. Даму ... ... ... ... ... кең ... есебінен қамтамасыз етілді.
Қаржы тұрғысындағы осындай жағдай келесі наполеондық ел - Италияда ... ... 1970 жылы ... ... басқаруды орталықсыздандыру
нәтижесінде аймақтар құзырындағы қаржы көлемі елеулі өсті. Ол ... ... ... 1973 жылы 1 ... доллар, 1976 жылы 9 млрд. доллар,
1979 жылы 22 ... ... ал 1989 жылы 65 ... ... ... 90-шы
жылдардың басында аймақтық үкіметтер Италияның жалпы ұлттық өнімінің ... ... ... ... [27, 387 ... ... әкімшілік-территориялық құрылымдарының барлық
кірістерінің 90 пайызы жергілікті алым-салық, мемлекеттік ... ... ... ... ... түсімдердің ең көп бөлігін салымдық
түсімдер құрайды. Мемлекет өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... береді. 1982 жылдан бастап олардың
ресурстардағы ... әр ... ... мен ... жасалған
компенсацияларды ескергенде 31-ден 35 пайызға өсті. Алайда 1993 жылдан
мемлекет ... ... құрт ... 1996 ... ... ... ... кемуі тенденциясы байқалды. Қазіргі уақытта
қарыздар бүкіл ресурс көлемінің 10 ... ... ... 14 ... ... түсімдер мүліктерді коммерциялық пайдалану және ақылы
қызметтер есебінен қалыптасады [27, 388 б.].
Жуықтағы ... ... ... ... ... ... (әкімшілік-территориялық құрылымдардың салық орындарынан түсімге
теріс әсер еткен ұлттық деңгейдегі шараларға компенсациясы) ... ... ... салық төлеудің көп бөлігін осы сияқты реттеуі мұндай
жүйені салық төлушілердің түсінуін қиындатып ... ... ... ... салық төлеушілерді ұлттық салық төлеушілермен
алмастыру жергілікті салық ... ... өмір ... ... ... қалдыратындай ауқым алды. Француздық сарапшылардың есептеуінше ... ... ... ... ... ... бірі ... құрылымдардың еркін өзін-өзі басқару принципінің ... ... ... қазіргі уақытта мемлекеттік дотациялар саналы
түрде шектелуде.
Жоғарғы тұрған билік ... ... ... ... ... ... байланысты төлемдерді қаржыландыру жергілікті
әкімшілік-территориялық құрылымдардың ... ... және ... ... ... ... етілді.
Жергілікті әкімшілік-территориялық құрылымдар жүзеге асырмақшы
опреацияларды қаржыландыруға олардың ... ... ... ... ... Әкімшілік-территориялық құрылымдардың жиынтық қарызы 800
млрд.-қа жуық франкты құрайды. Бұл жалпы ішкі өнімнің 8 ... ... ... ... ... 7 пайыз, ал 1990 жылдары 9 пайызды құраған болатын.
Францияның әкімшілік-территориялық құрылымдарының ... ... ... ... ... тым ... ... жоқ. 1999 жылы заемдар арқылы
барлық инвестициялық шығыстардың 30 пайызға жуығы қаржыландырылды, ол ... 40 ... 1983 жылы 53 ... ... [58, 39 ... ... мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың француздық
тәжірибесін мамандар табысты деп ... ... ... ... ... ескі түрден, мемлекеттік басқару жүйесінің орталықтық
элементтері үлкен мөлшерде оның орталықтық емес элементтеріне ... ... ... ... ... көрсетілген баланстың
жаңа түріне көшті. Орталықтану кез келген индустриялық елде езінің ... ... ... ... да, жаңа ... баланста орталықтық
элементтер мәні елеулі өсті.
Мемлекеттік басқарудың орталықсыздануының француздық ... ... ... ... ... ол ... зерттеуді қажет
етеді. Бұл жерде Қазақстанның саяси-әлеуметтік өміріне бұл ... ... салу ... ... ... ... жоқ, мәселе оның әмбебап
мәндегі, ... ... ... ... ... ... және басқа
ерекшеліктеріне сай келетін элементтерді ... ... ... ... жағдайда, биліктің орталықтануы және ... ... ... бүгінгі Қазақстандағы жағдай Франциядагы және басқа
наполеондық ... ... ... орталықсыздануы процесінің
басталуына дейінгі кезеңдегі жағдайларымен көбіне сәйкес келеді.
Орталықсыздану және жергілікті өзін-өзі бақсарудың дамуы ... ... ... біз онда ... ... тәжірибелерге,
сол сияқты басқа елдердің озық тәжірибелеріне сүйендік. Бұл тәжірибелерді
талдай келе, ... ... ... ... ... ... бірқатар
себептерді беліп көрсетуге болады. Бұл көптүрлі себептерді топтастырып,
оның ... ... ... құқықтық, ұйымдық-
функционалдық, мәдени-әлеуметтік топтарды ... ... ... ... ... және ... өзін-өзі
басқаруды дамытудың саяси себептеріне талдау жасауға осы ... ... ... мәні бар және ... факторлардың мазмұны мен сипатын
анықтайтын процесс ретінде қараймыз. ... ... және ... басқаруды қалыптастыру процестерінің табысты болуының саяси
себептерінің ішінде еліміздің саяси режімі ... ... ... ... ... ... және ... өзін-өзі басқарумен
үйлеспейтіні белгілі. КСРО-дағы Кеңестер жүйесі ... ғана ... ... ... ... ал шын ... ... шексіз билігін көрсетті. Қайта ҚҰРУ кезіндегі Кеңес Одағының
әуелі экономикалық, ... соң ... ... ... ... ... мемлекеттің ыдырауына алып келді. ... ... ... ... ... әсіресе қоғамдық өмірдің саяси емес
салаларындағы үлкен плюрализм және толеранттығымен ... ... ... орталықсыздануы және жергілікті өзін-өзі басқару
қоғамның мемлекеттік-саяси құрылымына ... оны ... ... ... ... ... ... ешбір мысал жоқ.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру және
жергілікті өзін-өзі басқаруды дамытуды жүзеге ... көп ... ... ... ... ... ... орталықсыздануы тәжірибесі
көрсеткендей, мемлекет демократиялық жағдайдың өзінде орталықсыздану және
жергілікті өзін-өзі басқаруды ... ... ... ... ... ... алмайды. Демократиялық және азаматтық дәстүрге бай ел, ... ... ... 1970 жылдардан бастап қана жүзеге
аса бастады [88]. Бұл, осы және ... ... ... басшылығы үнемі
өзіміздікі деп есептеп келген бірқатар функциялар мен ... ... ... ... ... және ... сипаттағы саяси
алғышарттар қалыптасуы тиіс деп есептейтіндігін ... ... ... ... ... саяси еркінің және
мемлекеттік басқаруды ... ... ... маңызы үлкен. Орталық пен
аймақтың қатынастары ... ... ... ... осындай орталықтанған маңызды факторларсыз мемлекеттік
басқаруды орталықсыздандыру процесін іс жүзінде бастау ... ... ... оның ... ... еркі орталықсыздану процесін бастау үшін
ғана емес, сонымен бірге оның ... ... ... ... ... ... болады, ол процестің жүру барысында орталықтың және ... да әр ... ... ... де ... ... ... оның ішінде
орталықтық элитаның құрамдары бойынша біртекті болмайтындығын және оның
ішінде мемлекеттік ... ... және ... ... ... ... де, ... емес те топтар бар ... ... ... ... ... ... ... табысты жүзеге
асыруда еліміздің саяси жүйесіндегі әр түрлі элиталық топтардың ... ... мәні бар. ... ... ... және ... ... әсері жөнінде айту қажет. Бұл өзара әсерлер әр ... ... ... әр ... деңгейлердегі мемлекеттік орындардың өзара
әсерлерімен жүзеге ... ... ... деңгейлердегі мемлекеттік
басқару орындарының мұндайлық өзара әсерлері мен ... ... ... да, ... емес түрде де орын алды.
Осы өзара әсер мен әрекет координациясының басына ... ... ... ... және ... ... қалыптастырудың ішкі және ... ... ... ... ... осы ... ... болуының принципті
мағынасы бар. Саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар, ... ... ҮЕҰ, ... мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы
және жергілікті өзін-өзі басқаруға мүдделі бөлігі, әлеуметтік ... ... ... ... бола ... Азаматтық қоғамның
қолдануынсыз орталықтық және аймақтық ... ... ... ... ... өте қиын ... ... көрсеткендей, орталықсыздану саясатының басталуы және
табысты жүруі ішкі ғана ... ... ... ... ... ... ... айтылғандай, орталықсыздану және жергілікті өзін-өзі
басқарудың ... ... ... 1980 жылдары көрші ... ... ... ... ... ... ... 1970-1990 жылдардағы бұл процестердің үшінші толқынының
барысындағы демократияланудың ... ... бірі - ... ... ... ... Бұл тиімділік, ... ... ... мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы
және жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту ... ... ... ... ... ... ... [89, 46 б.].
Ұйымдық функционалдық факторлар қоғамды басқарудың орталықсыздануы және
жергілікті өзін-өзі басқарудың қалыптасуы багытында реформалауда тікелей
практикалық ... ие. Осы ... ... осы ... реформаны жүзеге
асыруға жауапты арнайы мемлекеттік орын құру қажеттігін атап айтамыз. Ондай
орын тұрақты негізде жұмыс істеуі және ... да ... ... ... ... ... Бұл орын мемлекеттік ... ... және ... ... көрсете отырып, республикалық көлемдегі бөлек
ведомствоны білдіруі, ал оның ... ... ... ... мүшесі
дәрежесін иемденгені жөн. ... мен ... да ... ... көретініміз, орталықсыздандыру және жергілікті өзін-өзі
басқаруды дамыту саясатына жауапты мемлекеттік орын ... ... бұл ... ... нәтижелі жүруіне ықпал жасайды.
Посткоммунистік елдерде мемлекеттік басқаруды демократияландыру ... ... ... өзін-өзі басқаруды қалыптастыру және
орталықсыздандыруға жауапты арнайы орындар құруды қамтыды. Мысалы, ... ... ... ... басына Т. Мазовецкий үкіметінің келуімен
жергілікті билікті реформалау ісі жөніндегі министрлік құрылды. 1994 ... ... ел ... ... ... өзін-өзі басқаруды
реформалау жөніндегі республикалық комиссия құрылды. ... осы ... ... ... ... және ... даму министрлігі
құрылды [89, 47 ... ... ... ... ... орталықсыздануды бір
жағынан мемлекеттік билік деңгейлері арасындағы ... ... ... жағынан жергілікті өзін-өзі басқаруды өндіру процестеріне жіктемей,
оларды синхронды жүргізу ... ... ... ... ... айтқанда орталықсызданудың біртүтас процесінің бір ... ... ... ... орталықсыздану орталық үкіметтің ... ... ... ... ... ... ... функциялар мен өкілеттіктерді жіктеу кезінде
қайсысы жергілікті өзін-өзі басқаруға өтіп қайсысы мемлекеттің жүргізуінде
қалатынын бірден анықтау ... ... ... ... билік ішіндегі
функциялар мен өкілеттіктерді ... ... соң ... ... өндірсе, онда оларды жергілікті ... ... ... ... басқару арасында қайта жіктеуге тура келеді. Бұл
қоғамды басқару реформасын ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы да кем емес. Билік деңгейлері арасында
функциялар мен өкілеттіктердің ... ... ... және даулы
процесті білдіреді. Шенеунік қолындағы функциялар мен өкілеттіктер ... ... ... ... ... ... оларды қайта бөлу
сияқты, ол экономикалық субъектілер арасында меншікті қайта ... ... не ... ... ... жағдайдағы процесті мүмкіндігінше
жылдам өткізгісі келеді.
Жергілікті өзін-өзі басқаруда функциялар және өкілеттіктермен бөлінуімен
бірге орталықсыздану процесінде олардың өздері өмір сүріп ... ... ... да маңызы үлкен. Осы жерде, тағы да әлемдік тәжірибе
көрсетіп отырғандай, жергілікті ... ... ... ... ... яғни оны ... ауыл тұрғындарының ... ... ... ... соң ғана ... ... ... Жергілікті
өзін-өзі басқару ауыл және қала сияқты ... ... ... бір ... өндірілуі қажет.
Мемлекеттік билік деңгейлері арасында өкілеттіктер мен функцияларды
жіктеу жергілікті өзін-өзі ... мен ... ... өзара қарым-
қатынас принциптерін түйіндеу арқылы жүруі ... ... ... ... өзін-өзі басқарудың саяси автономиясы болып табылады, яғни
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Бұл ... тұрғына бекітілуі керек. Сонымен бірге мемлекеттік ... ... ... оның қызметі бойынша көмектесуі тиіс, себебі
мемлекеттің қолында жергілікті өзін-өзі басқаруға қарағанда үлкен ... ... ... ... ... ... ... қоғамның
демократиялануына ықпал жасауы да маңызды.
Ресейде 1993 ... ... ... ... ... ... ... талқылау кезінде өткір және ұзақ ... ... бірі ... ... жетекшілерінің жергілікті өзін-өзі
басқарудың мемлекеттік ... ... ... және ... ... ... қатысты саяси автономияның конституциялық бекуін талап
етуі болды [90].
Мемлекеттік ... ... ... ... бұл
фактордың маңыздылығын жергілікті өзін-өзі ... ... ... олардың бір-бірімен өзара әрекетінің әдістері ретінде осы ... ... ... ... ... ... ... жергілікті қауымдастық сайлайды. ... ... ... ... бұл ... көптеген нұсқалар бар. Кез келген жағдайда
жергілікті өзін-өзі басқарудың институттық ... ... ... ие, ... ... ... ... қызметінің табысты, немесе табыссыздығын
анықтайды.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру оған етенелес, мемлекеттің
әкімшілік-территориялық бөлінуін ... ... ... бұл ... жергілікті өзін-өзі басқару мен
мемлекеттік өзара қарым-қатынасы мен өзара әсері аспектінде ... ... Егер ... режім шеңберінде қалыптасқан мемлекеттің
әкімшілік-территориялық ... ... ... ... ... ... онда ... билік алдында елдің әкімшілік-
территориялық ... ... оның ... және ... ... басқару талаптарына сәйкесті өзгерту міндеті тұрады.
Жоғарыда қарастырылған Францияның, сол ... ... ... ... елдердің мемлекеттік ... ... бұл ... әлеуметтік-экономикалық факторларының маңызын
ашып көрсетеді. Әңгіме меншік түрін және қаржыландыру ... ... ... ... ... ... ... болып отыр. Жергілікті
өзін-өзі басқарудың нормативті-құқықтық негізін қалыптастырумен байланысты
құқықтық фактор да ... ... ие ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және құқықтық
факторлары ... оның ... орыс ... жеткілікті әдебиеттер бар.
Бізді бұл процестердің саяси аспектілері көбірек қызықтыратындықтан біз бұл
мәселеге одан әрі тоқталмаймыз.
Әлемдік тәжірибе бір ... ... мен ... ... ... екінші жағынан демократия мен азаматтық қоғам арасында
диалектикалық ... ... ... ... жоғарыда
көрсетілгендей, мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру табысын барынша
қолдайтын саяси режім ... ... Өз ... ... ... ... өмірдің демократиялық принциптерін және азаматтық
қоғамды қалыптастыру мен дамытуды қолдайтын саяси режімнің ... бірі ... ... ... басқаруды орталықсыздандыру үлгісі
Диссертацияның бұл бөлімі барлық жүргізілген зерттеулердің өзіндік
қорытылуы болып табылады. ... ... ... жөне
жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту болашағына талдау жасау бүл ... ... ... ... диссертациядағы талдануы призмасы арқылы
жүзеге асырылады. Оған:
– Қазақстандағы билікті орталықсыздандырудың тарихи және ... ... мен ... ... ... ... орталықтанған жүйесінің
институтталуында анықтаушы мәні бар орталықтың құрылымы.
– Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың оның кең ... ... ... ... негізгі бағыттары.
– Мемлекеттік басқарудың орталық және төменгі деңгейлері арасындағы
өкілеттіктер мен ... ... ... ... ... мемлекеттік орындардан конкурентті
секторларға беру.
– Мемлекет пен үкіметтік емес ... ... ... және ... функциялар мен әлеуметтік бағдарламаларды орындау
жауапкершілігін қайта бөлу әдісі ретіндегі ... ... ... және унитарлы мемлекеттердегі ... ... ... ... ... ... ... Посткоммунистік мемлекеттердегі мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы
және жергілікті өзін-өзі басқарудың дамуының ... ... ... ... ... ... орталықсыздануы және
жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту саясатының үлгісі ұсынылады. ... ... ... мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы және
жергілікті өзін-өзі басқарудың өндірілуі ... ... ... ... ... және сонымен бірге мемлекеттік саясаттың этаптарын
ұсынады.
Мемлекеттік басқарудың орталықтануы мен ... ... қол ... осы ... ... ... ... табылады.
Қайталап айтсақ, үлгі, орталықсыздану мен ... ... ... ... ... талдауға негізделген, бірақ ол қаншалықты
қолданылады, сонымен бірге бұл ... ... ... шындыққа айналады, оны алдағы тәжірибе көрсетеді.
Ұсынылған нұсқада орталықсыздану және ... ... ... бөлімдерде анықталған, әлемдік тәжірибе зандылықтарымен тығыз
байланысты болатын компоненттеріне ... ... ... Осы ... ... ... орталықтануы және орталықсыздануы балансына
қол жеткізу принципті мәнге ие болады.
Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы және ... ... ... ... отырған үлгісінің негізгі
компоненттері мыналар болып табылады:
– концептуалды ... ... және ... ... база ... ... ... жасау;
– ұйымдастыру мәселесін шешу;
– жергілікті өзін-өзі басқару кадрларын ... және ... ... БАҚ-да, мектеп пен жоғарғы оқу ... ... ... және ... ... басқару идеялары мен
құндылықтарын насихаттау.
Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың орталықсыздануы және жергілікті
өзін-өзі басқаруды ... ... ... ... айтқанда бұл процестің
басталғанын ескеру керек. ... ... ... 2003 жылғы 10
ақпандағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің мемлекеттік басқару деңгейлері
арасындағы ... ... және ... ... ... оның бастапқы сатысы деп ... ... ... осы ... зандарды жасауға негіз болады.
Мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі және
бюджетаралық қатынастарды жетілдіру жөніндегі заңның қабылдануына экономика
және бюджеттік жоспарлау ... ... ... ... жұмысы
мұрындық болып, ол концепцияда қарастырылған ережені жүзеге ... ... Бұл ... заң ... ... ... Қазақстандағы өмір сүріп
тұрған мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... ... керектігі жөнінде әңгіме болып
отыр.
Қазіргі уақытта өкілеттіктерді жіктеу оның мемлекеттік ... ... ... елеулі қоспасымен сипатталады. Әлемдік
тәжірибе тұрғысынан алғанда Қазақстандағы ... ... ... мен ... ... орталықтану жағына қарай елеулі
дисбалансымен сипатталады.
Өкілеттіктерді жіктеу және осы ... ... заң ... ... ... ... ... бір топ өкілеттіктер орталықтан
аймақтарға және ... ... ... олар ... ... ... ... Мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы ... ... іс ... ... ... мен орталықсыздану балансы
өзгеруінің басы болуы тиіс.
Бұл, өкілеттіктердің жіктелуі жөніндегі комиссия қызметінің ... ... ... ... басқаруға емес, мемлекеттік
басқару ... ... ... принципі болуы тиіс ... ... ... ... мемлекеттік басқару ... ... мен ... анық және ... ... алып
келуі тиіс. Нәтижесінде бір билік деңгейіне ғана ... ... ... ... ... ... Өйтпеген жағдайда
мемлекеттік ... ... ... ... ... үйлеспеушілік орын алып, нәтижесінде Қазақстан қоғамы мен ұлттық
мүдделері жапа шегуі мүмкін.
Мемлекеттік басқару деңгейлері ... ... ... ... ... ... Бүгінгі бюджетаралық қатынастар орталық ... ... ... бөліну тәжірибесі шеңберінде жүйелік
негізде жүзеге асырылуы тиіс. Облыс-аудан деңгейіндегі өкілеттік жіктелуіне
келсек, бұл жерде ... да бір ... жоқ, бұл ... ... ... ... түрде берілуі байқалады.
Бюджетаралық қатынастардың жасалған заңға сәйкес қалыптасу ... ... ... асыратын билік деңгейінің бюджеттен қаржылану
мақсаттылығына ... ... ... ... Бұл ... ... сәйкес қажетті қаржылану мөлшерін дәл анықтаумен байланысты. Бұл
принципті ... ... осы ... орын алып жүрген бюджетаралық
қатынастардагы бұлыңғырлықты, ... ... ... қаржыны
мақсатсыз пайдалану мүмкіндігін және коррупцияны болдыртпауы тиіс.
Егер біз ... ... ... ... ... және ... ... жетілдіру Концепциясын қабылдауды
орталықсыздану процесінің алғашқы сатысы деп есептесек, онда ... ... және ... аяқталатын Концепция ережелерін жүзеге асыру оның
екінші сатысы деп есептеледі. Сондықтан, біз қазіргі ... ... ... ... ... және бюджетаралық
қатынастарды жетілдіруді аяқтауды қамтитын орталықсыздану процесінің ... ... деп ... ... ... деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі және
бюджетаралық қатынастардың жіктелуі жөніндегі заң осы сатының ... ... Бұл заң ... ... ... ... ол ... салықтық кодекстрмен ... ... ... ... ... ... құқықтық және шаруашылық-
экономикалық ... ... ... Қазақстандағы мемлекеттік басқару
жүйесінің орталықтық емес элементтері осы құқықтық негізде импульс алады.
Мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы ... ... ... ... ... ие бола ... әлемдік тәжірибе
көрсеткендей, орталықсызданудың өзі үшін дайындық сатысы болып табылады.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... бергенде ғана биліктің орталықсыздануы жөнінде айтуға
болады. Бұл мәселе жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... саяси, экономикалық және қаржылық аспектіде
тәуелсіздігі принципі контекстінде болады.
Басқаша ... ... ... басқаруды өндірмей мемлекеттегі
биліктің жүйелі және ... ... ... ... ... Осы
жерде, жергілікті өзін-өзі басқару жөнінде қабылданған заң Қазақстандағы
мемлекеттік ... ... ... сатысы болады ... ... ... ... ... ... жөніндегі
мемлекеттік комиссияның төрағасы, Қазақстан Республикасы экономика және
бюджетті жоспарлау ... Қ. ... ... ... еске
алсақ, ол, мемлекеттік билік деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің және
мемлекеттік басқарудың әр ... ... ... ... ... кейін екі жыл өткен соң ғана жергілікті ... ... ... ... жоспарланып отыр деген еді.
Жергілікті өзін-өзі басқару жөніндегі занды қабылдау, ... ... ... билікті орталықсыздандырудың төртінші, немесе бесінші
сатысы болып табылады. Үшінші сатысы, шамасы, ... ... ... ... ... жаңа ... ... басқару тәжірибесімен байланысты болады. Сонымен бірге, осы
кезенде еліміздегі жергілікті ... ... ... өндіруге ықпал
жасайтын басқа да шараларды қабылдау қажет болады.
Бұл шаралардың ... ... ... басқарудың
орталықсыздануы концепциясын дайындап және қабылдау шешуші мән алуы ... ... ... еліміздегі мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру мен жергілікті өзін-өзі басқаруды дамытудың принциптерін,
ыңғайларын, деңгейлерін, ... ... мен ... анықтауда болуы тиіс.
Бірінші кезекте, концепция орталықсызданудың, жергілікті ... ... ... ... ... ... нақтылы
түсініктемелер беруі тиіс. Бүгін өкінішке орай, отандық сарапшылар мен
мамандар ... ... ... ... ... ... ... осы принциптерді іс жүзіне асыруға онсыз мүмкін болмайтындай
бірыңғай және дұрыс ... жоқ. ... ... ... ... жүйесінің орталықтануы мен орталықсыздандырылмауы
балансының мәні үлкен.
Бұл мәселені бірыңғай ... ... ... ... ... негізгі түсініктері мен принциптері түсінігінсіз қоғам
өмірінің бұл маңызды ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жүргізілген басқа да реформалар сияқты, бұл
реформадағы шешуші сөз және шешуші рөл элитаға тиесілі ... ... ... ... және ... ... реформаторлар мен саяси
лидерлердің мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру саясатын және ... мен ... ... ... ... ... және орталықсыздану балансы принципі ... және ... ... ... ... ... бір-бірінсіз өмір сүреді ме деген мәселе ерекше мән алады. ... бұл ... ... ... ... және ... оны
белгілеуі керек екендігін көрсетеді. Концепцияда Қазақстандағы орталықтан-
дырылмау және жергілікті өзін-өзі басқарудың қалыптасуы процестерін өндіру
сатылары ... ... ... ... өндіру кезегі осы
процесс негізіне қойылған негізгі принциптерді бейнелеуі тиіс.
Қазақстандағы мемлекеттік ... ... ... ... мыналарды бөліп көрсеткен жөн:
– субсидиарлық;
– саяси, қаржылық және ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару орындарының сайланбалылығы;
– меншік;
– өзін-өзі қамтамасыз ету;
– өзін-өзі қаржыландыру;
– өзін-өзі реттеу;
– жергілікті ... ... (ЖӨБ) ... ... ... есеп
беруі;
– азаматтық қоғамның ЖӨБ-ға кеңінен тартылуы;
– ЖӨБ орындары мен ... ... ... ЖӨБ ... ... ... ... өзара әрекеті.
Кейін осы және басқа принциптер жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... қабылдағанға дейін мемлекеттік басқарудың
орталықсыздануы концепциясында ... ... ... әр ... ендіруге ықпал жасайтын бірқатар шаралар мен ... ... ... бұрын, концепцияда орталықсыздану процесінің
саяси аспектілері ескерілуі тиіс, бұл жерде ол процестің басқарушы элитаның
жаңа отряды ... ... ... және биліктік өкілеттіктер мен
функциялардың қайта бөлінуінің осы жөне,басқа да себептерімен, басқа ресурс
түрлерімен, оның ішінде йеншіктің де ... ... ... қажет.
Орталықсыздануды құқықтық және ұйымдық өзгерістер ғана деп түсінбеу қажет.
Оны күрделі және ... ... ... ... ... ... мен ... қайта бөлінуін әр түрлі билік деңгейлері
арасындағы, сол сияқты бір ... ... және ... ... пен ... жағынан жергілікті өзін-өзі басқарудың арасындағы болуы
мүмкін тартыстарды барынша азайтатындай етіп жобалаған дұрыс.
Мемлекеттік басқаруды ... ... ... ... ... өзгеруіне қоғамның қолдауын, тым болмаса,
келісімін алу ... ... ... ... ... болуы тиіс. Орталықсызданудың ... ... ... ... табу ... ... ... жергілікті деңгейде болсын,
мемлекеттік деңгейде болсын демократия жағдайында өмір сүруге тәжірибелері
жоқ. Жергілікті ... ... ... ... ... жеткілікті дәрежеде ұйымдастырылмаған.
Бұл жерде Е. Регульский атап айтқандай, посткоммунистік ... ... ... демократиялық жүйедегі елдердегі
сондай ... ... ... бар ... ескеру керек. Бұрынғы
социалистік елдердегі орталықсыздану процесі барлық ескіні жоя отырып, жаңа
саяси жүйе ... бір ... ... ... ... ... ... көпшілікте пайда болып тамырлайтын
әдеттер мен стереотиптердің болуы ... ... ... ... ... ... жоқ, ал
оның жасалуы ұзақ процесс. Бұл процесті жергілікті ... ... заң ... ... ... ... Жергілікті азаматтық
қауымдастықты дамыту шаралары ішінде тұрғындар арасында жергілікті өзін-өзі
басқару және ... ... ... дәріптеу жөніндегі БАҚ-тағы
кампанияны бөліп ... жөн. ... ... ... мерзімді емес, ұзақтық
сипат алуы тиіс. БАҚ-пен бірге жергілікті өзін-өзі ... ... ... орын ... ... ... мәселелері мектеп және ЖОО
бағдарламаларына өндірілуі қажет.
Жергілікті өзін-өзі басқару сияқты іске ... ... ... ғана
дайындау жұмысын жүргізу мүмкін емес, олар тәжірибеде де үйренулері қажет.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ... ... ... ... ... белгілеу және оларға мүмкіндіктеріне қарай
белгілі бір функцияларды беру ... ... ... жүргізу
қарастырылуы керек. Аталған орындар бұл функциялар- үшін ... ... ... ... ... ... бойынша,
толық жауапкершілік алулары тиіс. Сонда ғана адамдарда жергілікті өзін-өзі
басқаруды жүргізу үшін қажетті ... мен ... ... ... ... мүндай әлеуметтік сынақтың құндылығы оның аясында жергілікті өзін-
өзі басқарудың басқарушы мамандары даярлануында болып табылады. ... ... ... мемлекеттік басқару мамандарын даярлау жөнінде
оқыту ұйымдары ... ... ... ... ... ... еш жерде даярланбайды, өйткені жергілікті өзін-өзі басқарудың
институтының өзі де жоқ. ... ... ... мамандарын даярлаудың
мемлекеттік басқару мамандарын даярлаудан елеулі айырмашылығы бар, себебі
мемлекеттік басқару шеңберіне қарағанда ол ... ... ... сипатында болады. Осы түс мемлекетті ... ... ... ... ... қарастырылуы тиіс келесі маңызды ұйымдық шара Қазақстандағы
орталықсыздану саясатына тікелей жауапты болатын ... ... ... ... ... Бұл орын ... барлық аймақтарында бөлімдері
бар үкіметтік орган статусын (тұрғысын) алуы тиіс. Жоғарыда айтылғандай,
ондай ... құру ... ... ... әлемдік
тәжірибесінен келіп шығады.
Ұйымдық тұрғыдан алғанда жергілікті өзін-өзі басқарудың территориялық
шараларын, яғни ауылды ... ... оның ... ... маңызы үлкен болады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей мұның екі жолы
бар. Біріншісі жергілікті бірліктің өлшемі мен сипатының ... ... ... ... ... қол ... ... болып
табылуына негізделген. Бұл жағдайда бір ауыл (село) жергілікті ... бір ... ... ... ... ... ... әдісі қызмет көрсетуді
ұйымдастыруға басым көңіл бөледі. Бұл жағдайдағы жергілікті ... ... оның ... бірнеше ауыл (село) кіреді. Мұндай жергілікті
бірлікті де ауылдық округ деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... өмірінің шаруашылық және басқа
мәселелерін шешу үшін ... ... және ... ... ресурстарын
иемденеді. Алайда, бірнеше ауылдың ... ... ... ... ... билік жергілікті қауымдастықтың әрбір
мүшелерінен географиялық та, және одан да ... ... ... ... ... ... ... концепциясы Қазақстанға осы
жергілікті өзін-өзі басқарудың территориялық ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл әдістер бірін-бірі
теріске шығармайтынын ескеру қажет. ЖӨБ ... ... ... ... ... Қазақстанның территориясының үлкендігі және
оның тұрғындарының орналасу ... ... ... жерлердегі,
төмендігі ескеріле отырылып ... ... ... ... ... шешілуі тиіс.
Егер қандай да бір ауыл (село) басқа тұрғылықты ... алыс ... оның ... ... ... жасауларына мүмкіндіктері болмаса,
онда ЖӨБ-дың территориялық ұйымдасуының бірінші әдісіне көбірек мән беру
керек, онда ауыл ... ... ЖӨБ ... сәйкес келеді.
Өйтпеген жағдайда, біздіңше, ЖӨБ-дың территориялық ұйымының Қазақстандағы
әлеуметтік, экономикалық және басқа ... үшін ... ... ... мән берілуі керек. Қандай жағдайда ... ... ... мүддемен біріктірілген болуы тиіс.
ЖӨБ-дың нормативті-құқықтық базасын анықтау мемлекеттік басқаруды
орталықсыздандыру ... ... ... ... ... ... ... реформасы табысты өтуі үшін қандай ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
басқару жайлы және мемлекеттік ... ... ... ... және ... қатынастарды жетілдіру жайлы
зандармен бірге жергілікті өзін-өзі басқару жөніндегі занды да және сонымен
бірге мына ... да ... ... ... ... ... негізі жайлы;
ЖӨБ органдарын құру жайлы;
муниципалдық қызмет жайлы.
Әрине, ... ... ... ... бұл ... ЖӨБ ... ... басқа да заңдарды өндіруді талап етеді,
алайда, аталған зандардың ... ЖӨБ ... ... ... ... ... базасына келер болсақ, селолық округтер бюджетінің кіріс
бөлігін келесі салық ... ... ... жер ... ... құралдарына салық;
– мүлік салығы;
– жер учаскелерін пайдаланғаны үшін салық.
Мамандардың пікірінше көптеген ауылдық ... ... ... ... бұл қаржы жетпейді. Сондықтан жетіспейтін қаржыны жоғарғы
тұрған басқару ... ... ... ... ... ... пікірімізше, Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі басқару жөніндегі
заң қабылданғанға дейінгі ... тиіс ... ... ... ... ... осындай.
ЖӨБ жайлы заң қабылдау Қазақстандағы ... ... ... ... ... айтып өткендей, бұл биліктің орталықсыздануы
процесі шеңберіндегі алгашқы саты емес. ... ... ... ... басқаруды дамытуды біртүтас процесс деп қарастырсақ,
онда ЖӨБ жайлы заң ... ... ... ... ... ... Қоғамды басқару деңгейі бойынша бұл ... ... және ЖӨБ ... ... бір ... ... келесі сатылары бұл қатынастарды ЖӨБ
пайдасына ... ... саты – ... ... ... және аймақтық басқару
деңгейлері ... ... ... ... ... әкімдерін
орталықтан тағайындау жүйесін сақтай отырып күшті мемлекеттік билік құру.
Аудандық деңгейде облыстыққа ұқсас, ... және ... ... арасындағы өкілеттіктерді жіктеу шеңберінде әкімдердің
тағайындалуын сақтай отырып күшті ... ... ... ... ... ... басқарудағы әкім және ЖӨБ
бастамалары: өз әкімшілігіне және белгілі бір ... ... ЖӨБ ... ... ... ... ... әкім жанындағы,
соның құзырына кіретін мәселелер бойынша консультативті орын ... ... ... ... деңгейде принципті өзгерістердің болмауы.
Мұнда орталық пен ... ... ... мен ... ... ... билікті нығайту жалғастырылады.
Аудандық деңгеңде мемлекеттік басқару жүйесін сақтау, сонымен бір
уақытта мәслихатқа ... ... ... ... ... дайындық жұмыстары басталады.
Ауыл (село) деңгейіндегі әкімият ЖӨБ орны болады және ... Бұл ... ... ... ... саты – ... ... мемлекеттік басқару жүйесін сақтау.
Әкімият аудандық деңгейде мәслихат билігі органына ... ... ... ... және ... ... атқару үшін кейбір
мемлекеттік органдар (сотөндірісі, прокуратура, полиция және ... ... ... ЖӨБ ... орын ... мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың болашағы бізге
осындай болып көрінеді. Ол орталықсызданудың біз ұсынып отырган ... ... ... ... ... мазмұнын өзіне
сіңірген үлгісін жүзеге асырған жағдайда ғана шындыққа ... ... ... ... ... ... ... билік пен аймақтық мемлекеттік билік орындары арасындағы құзырлылық
аясы қатынасы маңыздылық және ... ала ... ... ... ... ... ... ала отырып орталық және жергілікті
биліктердің өзара қарым-қатынасын бір жағынан, мемлекетті ... ... ... ... ... ... ... ықпал жасайтындай етіп
құруға тырысады.
Тұрғындардың және элитаның қажетті саяси мәдениетінің ... ... ... тән ... да ... ... ... алғышарттармен
анықгалатын биліктің орталықтандырылуы құбылысы бүгінгі ... ... ... алып ... ... ... одан әрі орталықтандылуы нарықтық
экономиканың дамуы мен мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... бюрократияның күшеюіне,
мемлекеттік басқару мәселелерінде ведомстволық және ... ... алып ... ... орталықсыздаңдыру және жергілікті
өзін-өзі басқару саяси ... ... және ... оның
тұрақтылығының сақталуына ықпал жасайды.
Біздің диссертациялық тақырыбымыз шеңберіндегі зерттеулеріміз мынадай
ғылыми-тәжірибелік ұсыныстар түйіндеуімізге мүмкіндік береді:
1. ... ... ... ... және ... балансы қазіргі қоғамдағы әкімшілік басқарудың маңызды принципі
болып табылады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, бұл ... ... ... ... ... ... әр түрлі билік
деңгейлері арасындағы мүдделер ... ... ... ... алып ... ... тарихи, экономикалық, саяси, мәдени және басқа да
ерекшеліктерін ескеретін мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ... ... ... ... үлгісін жасау қажет. Сонымен бірге,
мұндай үлгі орталықсыздану мен жергілікті өзін-өзі басқаруды ... ... ... ... ... ... әмбебап занды-
лықтарын ескеруі қажет. Сол сияқты, Қазақстандағы саяси, экономикалық және
әлеуметтік процестерге жаһанданудың да ықпалын ... ... ... ... басқаруды орталықтандыру және
жергілікті өзін-өзі ... ... және ... ... ... жедеддету қажет.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру концепцясын, ... ... ... өкілеттіктердің жіктелуі мәселелері бойынша
кейбір заңдылық актілеріне ... мен ... ... туралы» занды
дайындау кезінде ҚР Конституциясына, халықаралық ... ... ... ... басқарудың Еуропалық партиясына және субсидиарлықтың
орталық ... ... ... ... ... ... ... мерзімін ойластырып, осыған байланысты ... ... ... ... ... дайындауға кірісуі
қажет.
4. Мемлекеттік ... ... және ... қол жеткізу қазіргі уақыттағы мемлекеттік орындар және бизнес пен
азаматтық қоғамның әлеуметтік серіктестігі ... ... ... ... ... ... ... функциялар мен
өкілеттіктерді жүзеге ... ... ... ... ... ... ... нығайту үшін мемлекет пен бизнес
тарапынан үкіметтік емес секторды қолдауды ... ... ... ... емес ... ... ... билік деңгейінде де,
сонымен бірге аумақгық және жергілікті билік деңгейлерінде де ... ... Бұл ... ... ... емес ... мемлекеттің
әлеуметтік саясаты аясында бірқатар әлеуметтік бағдарламаларды орындау
жөніндегі әлеуметтік тапсырыстар тәжірибесі маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... жағдайда «Үкіметтік емес ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... жеделдету,
сонымен бірге әлеуметтік серіктестік туралы заңға «. Атқарушы ... және ... емес ... ... ... ... ... ұлғайтқан жөн.
5. Тұрғындардың көзқарасы бойынша Жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... ие болмауы
себепті осы идеяларды қолдауға, Қазақстандағы жергілікті ... ... және ... құндылығын ашуға бағытталған БАҚ кампаниясын
жандандыру керек. Мұндай ... ... бір ... ... ... ... және құқықтық мәдениеті деңгейінің ... ... ... қауымдастық азаматтарымен оларды қоғамдық және жергілікті
өзін-өзі басқару дағдыларына үйрету ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
Госуправление: стартуют системные перемены // Казахст. правда. – 2001. – 18
сентября.
Белиспаев А.М. Становление централизованной системы власти в ...... ... ... – Алматы, 2000. – 27 с.
Джунусова Ж.Х. Республика Казахстан: Президент. Институты демократии. ... Жеті ... 1996. – 208 ... Е.К. Институт ... как ... ... транзитных обществ (на примере Республики Казахстан) // В
кн.: Институт президентства в новых независимых государствах. – ... – С. ... М.С. ... обеспечения Президентом Республики Казахстан
согласованного функционирования ветвей государственной ... // В ... ... в новых независимых государствах. – Алматы, 2001.. –
С. 171-182.
Абдуллаев С. Децентрализация ... ... ... ... ... и ... // Вестн. КазНУ. Серия
экономические наук. – 2002. – № 5. – С. ... Ж. ... ... к ... ... ... и
«местное самоуправление» // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – С. ... А.М. ... ... и развитие местного самоуправления в
Республике Казахстан // Саясат. – 2000. – № 4-5. – С. 53-58.
Кадыржанов Р.К. ... ... ... децентрализации и
местного самоуправления в Казахстане // аль-Фараби. – 2003. – № 3. – С. ... О. ... ... ... // ... – 2003. – 23 февраля.
Жанузакова Л.Т. Конституционно-правовые проблемы организации и ... ... ... в ... ...... ... – 342 с.
Илеуова Г. Выборы акимов сельских округов. Анализ. Выводы // Маслихат. –
2002. – № 1. – С. ... К.М., ... А.Н. ... ... ... в ... развития Казахстана // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – ... К.Е. ... ... ... и ... ... ... в Республике Казахстан // Саясат. – 2002.
– № 12. – С. 17-22.
Сакиева Р. ... ... ... уровень // Мысль. – 1994. – № 12. –
С. 19-21.
Своик П.В. ... ... ... и ... местного
самоуправления, приемлемых для реального ... в ... ... Алматы, 2001. – 28 с.
Телебаев Г.Т. Некоторые проблемы введения местного самоуправления ... ... // ... – 2001. – № 1. – С. 10-12.
Шарипбаев К.К. ... ... в ... ... ... и ... развития // Казахстан-Спектр. – 2001. –
№ 2. – С. 67-73.
Материалы Общественного форума «Децентрализация и местное ... ... ... выбор приоритетов». – Алматы, 2002. – 90 с.
Жусупова А. Роль профсоюзов в институционализации социального партнерства ... ... ...... полит. наук. – Алматы, 2002. – 25 с.
Моминбаев Ж.Б. Патернализм и социальная политика Казахстана в ... ...... полит. наук. – Алматы, 2002. – 20 с.
Ильясова Г.Т., Жакупов Н.Е., Шайназарова А.Б. ... ... НПО: ... ... ... ... – Астана: МКИОС РК,
2003. – 120 с.
Халипов В.А. Власть ... // ... ... в 2 т. – М.: ... – Т. 1. – С. ... В.А. Власть местная // Полит. энцикл.: в 2 т. – М.: Мысль, 2000. –
Т. 1. – С. 209.
Смирнов А.Н. ... // ... ... в 2 т. – М.: ... 2000. ... 591-592.
Каменская Г.В. Децентрализация // В кн.: Политическая ... – в ... – Т. 1. – М.: ... 2000. – С. ... Л.В. ... сравнительная политология. – М.: Мысль, 1998. –
С. 400.
Политика: Толковый словарь: ... – М.: ... Весь ... – 768 ... М. ... как ... и профессия // В кн.: ... / пер. с нем.; ... общ. ред. и ... Ю.Н. ... П.П. Гайденко. – М.: Прогресс, 1990. – 808 с.
Easton D. Systems Analysis in ...... Cliffs. – New ... Hall, 1960. – 202 p.
Василенко И.А. Государственное и муниципальное управление: ... / ... – М.: ... 2006. – 320 ... В.П., ... А.И. ... в ... учеб. для студентов
вузов. – 3-е изд., перераб. и доп. – М.: Аспект Пресс, 2000. – 447 с.
Schmidt S.W. American ... and Politics Today. – Belmont, ... 1999. – 699 ... ... ... (1995). Конституция Республики Казахстан:
официальное издание. – ... ... 1995. – 48 ... К.А. ... ... ... в ХIХ – начале ХХ веков. –
Алматы: Жеті жарғы, 1996. – С. 352.
Ерошкин Н.П. История ... ... ... ... ... 1968. – 75 с.
Материалы по истории политического строя Казахстана. – Алма-Ата, 1960. –
Т.1. – 340 ... Л.И. ... ... «переговорного федерализма»: политико-
экономический анализ // ... ... ... по ... Тр. ...
М., 1999. – С. 182-189.
Федерализм: теория и история развития (сравнительно-правовой анализ): учеб.
пособие / отв. ред. М.Н. ... – М.: ... 2000. – С. ... Д. ... ... ... // В кн.: Антология мировой
политической мысли: в 5 т. – М.: ... 1997. – Т. 2. – 650 ... Ж.-М. ... ... – М.: ... 1993. – 162 ... Н.А. На пороге ХХІ века. – Алматы: Онер, 1996 – 288 с.
Назарбаев Н.А. Стратегия развития Казахстана // ... – 2002. – 25 ... Н.А. ... ... и развития Казахстана как суверенного
государства // Казахст. правда. – 1992. – 19 ... P.R. ... and ... Treory and ... – L.: Sage,
1991. – 358 p.
Краткие итоги переписи населения. – Алматы, 1999. – 211 ... Н.А. Без ... и ... – М.: Молодая гвардия, 1991. –
С. 254.
Донаков Т.С. Модель президентской республики в ... // В ... ... в ... независимых государствах: материалы
междунар. конф. – ... 2001. – 6 апр. – ... КИЦ ... философии и
политологии МОН РК, 2001.
Козыбаев М.К. Эволюция ... ... от ... ... ... ... государственности // В кн: ... в ... ... государствах. – Алматы, 2001. – С. 35-45.
Суворов В.Н. Институт президентства: ... ... ... ... опыт // В кн: ... ... ... сб. ст. и оброзов. – М.: ИНИОН РАН, 1995. – С. 179.
Сарсенбаев А.С. ... ... в ... ... // В кн.: Институт президентства в ... ...... 2001. – С. 13-29.
Кынев А.В. Институт президентства в странах Центральной и ... ... ... ... ... трансформации // Полис. – 2002. – № 2.
– С. 126-137.
Переход от авторитаризма к демократии: ... ... ... сб. – М.: ... РАН, 1997. – С. ... ... ... и трансграничное сотрудничество в ... ... ... в зоне новых пограничных территорий
России. – М.; Волгоград, 2002. – С. ... В.В. ... ... // В кн.: ... ... в ... – 2000. – Т. 2. – С. 354-355.
Шумпетер И. Капитализм, социализм и демократия. – М.: Экономика, 1995. ... ... В.В. ... // В кн.: Исполнительная власть: сравнительно-
правовое исследование: сб. ст. и обзоров. – М.: ИНИОН РАН, 1995. – 212 ... Р. ... ... ... ... ... в ... – М.: Ad Marginem, 1996. – 288 с.
Олкотт М.Б. ... ... ... ... Центр Карнеги. – М.:
Гендальф, 2003. – 354 с.
Ашимбаев М.С. ... ... от ... к ... – Астана: Елорда, 2002. – 304 с.
Регульский Е. Предложения и рекомендации по ... в ... в ... ... // В кн.: ... ... ... и местное управление в Республике Казахстан: выбор
приоритетов. – Алматы, 2002. – С. ... Н.А. ... ... ... и ... политики на 2004
г: Послание Президента народу Казахстана // Казахст. правда. – 2003. – ... ... ... ... ... ... ... государственного управления и совершенствования межбюджетных
отношений: Постановление от 10 февраля 2003 года // ... ... ... – 10 ... Н.А. ... ... Казахстана – 2030: Послание Президента
Республики Казахстан народу Казахстана // Казахст. правда. – 1998. – 1 ... ... ... ... и ... управление в
Республике Казахстан: выбор приоритетов. – Алматы, 2002. – 92 ... Л.Н. ... ... законодательного обеспечения местного
государственного упраления и самоуправления // В кн.: ... ... ... и местное управление в Республике
Казахстан: выбор приоритетов. – Алматы, 2002. – С. 29-33.
Статистический ежегодник ... ... ... РК. –
Алматы, 2003. – С. 211.
Европейская ... ... ... и ее ... // Политич.
исслед. – 1998. – № 4. – С. 168-172.
Политология: словарь / под ред. В.И. ...... 1998. – ... И.М., ... Б.С. ... партнерство в России // Социолог.
исслед. – 1999. – № 9. – С. 42-49.
Ильясова Г.Т., ... А.Д. ... ... НПО: ... опыт,
перспективы: метод. пособие. – Астана: МКИОС РК, 2002. – 88 с.
Трансформация социальной ... и ... ... ... ... 1996. – С. ... Ю.В. О ... структуре общества постсоветской России //
Социолог. исслед. – 2002. – № 9. – 30 ... ... ... ... ... ... ... Президента народу Казахстана //
Казахст. правда. – 2004. – 20 ... ... ... ... РК в ... ... г. // Казахст. правда. – 2004. – 20 авг.
Рупник А. Роль ... ... ... в ... межэтнической
гармонии в Казахстане // Материалы междунар. ... ...... ... исслед., 2003. – 214 с.
Моминбаев Ж.Б. Патернализм и ... ... ... в ... дис. … канд. полит. наук. – Алматы, 2002. – 132 с.
Алиев Е., Сагимбаева Ж. ... ... и ... ... как ... ... деятельности ПРООН // В кн.:
Государственная поддержка неправительственных организаций: проблемы, опыт,
перспективы. – ... 2002. – С. ... В.А. ... ... ... и НПО – ... общества // В кн.: Гос. поддержка неправительственных
организаций: проблемы, опыт, перспективы. – Астана, 2002. – С. ... Г.А. ... и ... ... ... ... и
неправительственными секторами Республики Казахстан (на ... ... ... ... ... // В кн.: Гос. ... организаций: проблемы, опыт, перспективы. – Астана,
2002. – С. 55-58.
Назарбаев Н.А. К ... ... ... ... ... ... Казахстана // Казахстанская правда. –
2004. – 20 марта.
Республика Казахстан. Правительство. О ... ... ... ... ... Казахстан на 2003-2005 годы:
Постановление Правительства Республики Казахстан от 17 марта 2003 года ... // ... ... – 2003. – 18 ... Т. Глава государства считает необходимым обеспечить взаимодействие
госорганов и НПО на стратегических направлениях ... ... ... – 2003. – 17 окт.
Уилсон Дж. Американское ... / пер. с ... – М.: Изд. ... Универс, 1995. – 512 с.
Американский федерализм: образец ... ... или ... ... // В кн.: Федерализм: теория и ... ... ... – М.: Мысль, 2000. – 300 с.
Федеративное устройство ... ... ... проблемы,
перспективы // В кн.: Федерализм: теория и ... ... ... ... – М.: ... 2000. – 300 с.
Германский федерализм // В кн.: Федерализм: теория и история ... ... – М.: ... 2000. – С. ... R. What Is Europe? A Dynamic ... – L.: Sage, 1998. – 216 ... Т.Е. Местное самоуправление в Кыргызстане: итоги десятилетнего
развития // В кн.: Материалы общественного форума Децентрализации и ... в ... ... ... ...... 2002. – С.
46-53.
Гельман В., Рыженков С., Белокурова Е., Борисова Н. ... или ... ... ... в ... ... ... – СПб.; М.: Европ. ун-т
в Санкт-Петербурге: Летний сад, 2002. – 380 с.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 123 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарық жағдайында агроөнеркәсiп саласында майлы дақылдар iшкi кешенiн қалыптастыру және дамыту (Оңтүстік Қазақстан облысы агроөнеркісібі мысалында)23 бет
Мемлекетті басқарудың ұйымдастырушылық құрылымы(эссе)3 бет
Программаланатын логикалық интегральды сұлбалар туралы негізгі мағлұматтар8 бет
Саптан шығу18 бет
Электрлік ығысу4 бет
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу90 бет
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
Ақпараттық саладағы маркетингтік қызметтің қалыптасуы мен бүгінгі даму деңгейі54 бет
Ақтөбе облыстық музейлердің бүгінгі жетістіктері нарық заңдылықтарына бейімделген даму сатысының бірі112 бет
Банктік қызметтер нарығын кешенді зерттеу негізінде, отандық және шетел тәжірибесін талдай отырып, халыққа банктік қызмет көрсетуді жетілдіруге бағытталған әдістемелік және тәжірибелік ұсыныстары73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь