Саяси құндылықтық бағдарлары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.6

I ТАРАУ. САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ САЯСАТТАНУЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

1.1. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық негіздері ... ...7.13

1.2. Саяси құндылықтық бағдарлардың саяси құбылыстармен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13.26

II ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫНЫҢ САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ

2.1. Жастардың саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар (салыстырмалы талдау) ... ... ... ... ... ... ...27.35

2.2. Жастардың саяси құндылықтық бағдары қалыптасуының негізгі жолдары мен әдістері (социологиялық зерттеу нәтижесі бойынша) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35.60

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61.63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64.67
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан - әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономикасы бар егеменді мемлекет. Қазіргі мемлекетіміздің қалыптасуының экономикалық қиындықтары аз болған жоқ, алайда егемен ел болу үшін басты мақсаттар қатарынан саяси-рухани мәселелерді де көре аламыз. Олардың ішінде даралап айтып кетер бір - саласы жастардың саяси ой санасы мен құндылықтар жүйесінің, саяси бағдарларының қалыптасуы.
Жас ұрпақтың дүниетанымындағы өзгерістердің мәнін ой елегінен өткеріп, зерделеу теориялық міндеттер тұрғысынан қалай зәру болса, өмірлік мақсат-мүддеден де солай маңызды. Қоғам дамуының жаңа арнаға түсуі, яки еліміздің егемендік алуы – тәуелсіздігіміз қаншама құндылықтарға жол ашты. Қоғамның күллі бағыт-бағдары, ізгі мұраттары, қажеттіліктері мен себеп-салдарлары түбегейлі өзгерді, мұның өзінің жастардың ой-санасына, өмірлік ұстанымдарына әсер-ықпалы болмай қалған жоқ.
Жастар – еліміздің жарқын болашағы, әрі әлемде өзіне баса назар аударатын халықаралық жастар қауымдастығының бір бөлшегі болып табылады.
Жастар Қазақстан халқының жартысынан артығын құрайды және қоғамның бұл өзгермелі, белсенді және ″тәжірибесіз″ бөлігі ел болашағында шешуші рөл атқарады. Н.Ә.Назарбаев осы мәселеге ерекше назар аудара отырып: ″Кез келген ел өзінің келешегін өскелең ұрпағымен байланыстырады. Әр буынның өзіндік тағдыры бар. Сіздерде де ол өздеріңіздікі. Сіздерге осындай уақытта өмір сүру үлесі тиді. Және сіздер елді көтере аласыздар... Қуатты күш болғандықтан Қазақстан Республикасы кері бағытта жүргісі келмейтіндігін нық жариялай отырып, жастар жүргізіліп жатқан реформалар бағдарын қолдай алады″ /1/. Тиімді әрі пәрменді әрекет ету үшін жастарда әрі озық, әрі еліміздің түбегейлі мүдделеріне сәйкес саяси құндылықтар жүйесін қалыптастыру міндеті айқындалып тұр.
1. Назарбаев Н.Ә. Жастар – Қазақстанның нұрлы болашағы //Егемен Қазақстан, 2005ж, 6 қыркүйек.
2. Назарбаев Н.Ә. Рухани байлық және мәдениет – қоғамның басты құндылықтары. //Егемен Қазақстан, 2000ж, 18 ақпан.
3. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /179/.
4. Современная буржуазная философия. М.: Мысль, 1978. Гл. 1 (7-15)
5. Виндельбанд В. Философия культуры и трансцендентальный идеализм //Культрология ХХв. Антология. М., 1995. (57-68 с).
6. Хайдеггер М. Бытие и время. М., 1997. (261-451).
7. Автомонова Н.С. Философские проблемы структурного анализа гуманитарных наук. М.: Прогресс, 1977. 135с.
8. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /180/.
9. Фарукшин М.Х. Политическая культура общества //Социально-политические науки. –М., 1991. №4 –С. 106-108.
10. Политология. Учебник. //Под. Ред. А.Н.Нысанбаева, Алматы: Ақыл кітабы, 1998. – 367б. /212/
11. Политология. (под. ред. А.Н. Нысанбаева) –С. 215б.
12. Ядов В.А. Междисциплинарный подход изученю соотношения между ценностными ориетациями и наблюдаемым поведением //Международный конгресс в г. Варны. –Л., 1970. -340 с. (11-16)
13. Алтаев Ж. және т.б. Философия және мәдениеттану – Алматы: Жеті жарғы. 1998. – 272б. /32/
14. Вебер М. Избранные произведения М.: прогресс 1990, -804с. /636/
15. Хайек Ф. Пагубная самонадеянность. //Ошибка социализма. –М.: Новости. 1992. -304с.
16. Этика юриста. (Под. ред. Габитова Т.Х.) –Алматы: Данекер, 1999. -127с.
17. Вебер М. Избранные произведения. М.: Прогресс 1990. -804с. /689-706/
18. Политология. Учебное пособие. (под. ред. А.Нысанбаева) – С. 120.
19. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /147/.
20. Сонда /148/.
21. Сонда /149/.
22. Тәжітаева Р.С. Қазақстан азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу процесі. Автореферат. Алматы: 2001ж. 14б.
23. Балгимбаев А.С. Институты гражданского общества и правового государства как механизмы борьбы с коррупцией. //Саясат. -1999. -№4. –23-24.
24. Нысанбаев Ә. Адам және ашық қоғам. –Алматы: Қазэнциклопедия, 1998 -272б. /15/
25. Нысанбаев Ә. Адам және ашық қоғам. Алматы:, 1998ж. 16б.
26. Бабосов Е.М., Борковская Е.А., Веэрманн Р.К. Нрнавственный облик советской молодежи (опыт социологического анализа). М.: Наука и техника, 1985. С72.
27. Розенталь Э. Это вечная тема. М.: Новости, 1990 С49.
28. Султанов К.Поступь молодых. Алма-ата: Жалын, 1981. С33.
29. Розенталь Э. Указ. соч. С.173
30. Әбдірайымова Г. Жастар жаңарып жатқан қоғамда: кеше, бүгін, ертең //Саясат, -2004. №9. 37б.
31. Сонда /38/.
32. Чурбанов В. Непризнанные гении: Социологические заметки о юношестве. М.: Молодая гвардия, 1997. С 62.
33. Ortega-y-Gasset I7 Der Aufctland deer massen. Stuttgard. 1930. S.140.
34. Смирнов Г.Л. Советский человек. Формирование социологического типа личности. М., 1971. С 295-296.
35. Афанасьева А.И. Исторический процесс и смена поколений как социологическая проблема. М., 1973. С 28.
36. Әбдірайымова Г. Жастар жаңарып жатқан қоғамда: кеше, бүгін, ертең //Саясат , -2004. № 9. 38б.
37. Аңламасова М.Қ. Жастарды саяси әлеуметтендіру. //Оңтүстік Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуы атты ғылыми-практикалық конференцияның материалдар жинағы. 2006ж. с 126б.
38. Тұрғынбаев Ә.Х. Социология. Алматы: Білім, -2001ж, 76б.
39. Қаныбекова Қ. Ауыл жастары және мәдениет //Ақиқат, -2004. №5. 60б.
40. Кратки словарь по социологи. –М.: Политиздат, 1988. -477с. /148/
41. Психология. Словарь. М.: 1990. -373с.
42. Андреева Г.М. Социальная психология. –М.. Изд-во МГУ, 1988, -429с. /334/
43. Смелзер Н. Социология. –М.: фенникс, 1994. -687с. (гл 14,)
44. Исаев Ә.Ү. Саяси білім – жастардың саяси мәдениетін қалыптастырушы фактор //Вестник КазНУ. Серия культуралогия. -2004ж, №2, 22б.
45. Назарбаев Н. "Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында". Ел президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. 2006ж. 2 наурыз 7б.
46. Қазақстан Республикасының гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы. –Алматы: Қазақстан, 1994. 40б. /14/
47. Исаев Ә.Ү. Саяси білім – жастардың саяси мәдениетін қалыптастырушы фактор //Вестник КазНУ. Серия культуралогия. -2004ж, №2, 22б.
48. Жамбылов Д. Саясаттану. Алматы: 2000ж. -178б.
49. Саханова А. Жастар тәрбиесіндегі – патриоттық тәрбиенің қоғамдағы алатын орны. //Ақиқат, -2005ж. №4. 182б.
50. Сонда /183/.
51. Көшербаев Қ.Е. Этносаяси ахуал: жай-күйі мен даму үрдістері. //Саясат, 1997. №2 67-72б.
52. Абдірахманов С. Тәуелсіздік шежіресі. Астана: Елорда, 2001ж,
53. Назарбаев Н. Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігі. Алматы: қазақстан ХХІғ. 1993ж, 25б.
54. Ертысбаев Е.К. Выборы и демократия: сущность и основное содержание. //Казахстан – спектр. -1999. №4 /10/. С.3-40.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..............................................................................................................3-6
I ТАРАУ. САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ САЯСАТТАНУЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық негіздері.......7-13
Саяси құндылықтық бағдарлардың саяси ... ... ... ... ... ... ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ
Жастардың саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар (салыстырмалы талдау)...........................27-35
Жастардың саяси ... ... ... ... ... мен ... ... зерттеу нәтижесі бойынша)...............................................................35-60
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................................................61-63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ..........................................64-67
Кіріспе
Çåðòòåó òàқырыбының өзектілігі. Қазақстан - ... ... ... ... бар ... ... ... мемлекетіміздің қалыптасуының экономикалық қиындықтары аз болған жоқ, алайда егемен ел болу үшін басты мақсаттар қатарынан саяси-рухани мәселелерді де көре ... ... ... даралап айтып кетер бір - саласы жастардың саяси ой санасы мен құндылықтар жүйесінің, ... ... ... ... дүниетанымындағы өзгерістердің мәнін ой елегінен өткеріп, зерделеу теориялық міндеттер тұрғысынан қалай зәру болса, өмірлік ... де ... ... ... ... жаңа ... түсуі, яки еліміздің егемендік алуы –тәуелсіздігіміз қаншама құндылықтарға жол ашты. Қоғамның күллі бағыт-бағдары, ізгі мұраттары, қажеттіліктері мен себеп-салдарлары түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... әсер-ықпалы болмай қалған жоқ.
Жастар –еліміздің жарқын болашағы, әрі әлемде өзіне баса назар аударатын ... ... ... бір ... болып табылады.
Жастар Қазақстан халқының жартысынан артығын құрайды және қоғамның бұл өзгермелі, белсенді және ″тәжірибесіз″ бөлігі ел ... ... рөл ... Н.Ә.Назарбаев осы мәселеге ерекше назар аудара отырып: ″Кез келген ел өзінің келешегін өскелең ұрпағымен байланыстырады. Әр ... ... ... бар. ... де ол ... ... осындай уақытта өмір сүру үлесі тиді. Және сіздер елді ... ... ... күш болғандықтан Қазақстан Республикасы кері бағытта жүргісі келмейтіндігін нық жариялай отырып, жастар жүргізіліп жатқан ... ... ... ... /1/. ... әрі ... ... ету үшін жастарда әрі озық, әрі еліміздің түбегейлі мүдделеріне сәйкес ... ... ... қалыптастыру міндеті айқындалып тұр. Бұл істі әлеуметтік стихияға беріп қою дұрыс емес. Өйткені бос қалған орын міндетті ... ... қиын ... ... да ... үшін ... болып қала беретін даусыз құндылықтар әрдайым болған және бола ... ... ... ... ... ... ... пен мәдениет осылардың қатарына жатады. Мүмкін осы қиындыққа толы қым-қуыт жылдарда өзіміздің құндылықтарымызды сақтап қала білгендігіміз біздің басты жетістігіміз болар" деп ... ... ... құндылықтар объективті жүріп жатқан саяси процестің даму үрдісінің мән-мағынасы мен бағыт-бағдарын айқындап отырады /2/. Ол адамның қоғамда қалыптасқан адамгершілік, ... ... ... ... ... өмірлік құндылықтар мен талғамдарды, рухани байлықтарды бойына ... ... ... ... ... нәтижесінде адам бойында өзінің мінез-құлқын, жасаған іс-әрекетін басқа адамдардың ... ... ... салыстыру, соған байланысты баға беру, сөйте келе өзінің кім, қандай екенін түсіну, яғни адамның өзін-өзі ... білу ... ... Адам ... өз ... ... оған ... келтіруге тырысады.
Қоғамның саяси өміріне қажетті әрі озық игіліктерге жол аша ... ... ... ... пен ... ... ... өмір үлгілерімен қосылу тетіктерін зерттеу күн тәртібінен түспейтін өзекті мәселеге жатады. Көп ұлтты Қазақстан ... әр ... ... ... арасында бірлік пен татулық болса, елдің экономикалық және әлеуметтік салаларын жөндеуге, дағдарыстан шығуға мүмкіндігі ... Бұл ... ... ... ... ... жүргізілетін саяси-тәрбие жұмысындағы ұлтаралық құндылықтар жүйесін үйлесімді ету үлкен маңызға ие болады. ... ... үшін ... ... ... дамуы, таралуы процестерінің үлкен маңыздылығы бар. Өйткені құндылықтар өзінің ішкі қабілеті бойынша не оң, не ... ... ... қоғамды біріктіруге, не болмаса ыдыратуға септігін тигізуі мүмкін. Бұл жастардың саяси ... ... ... әсер ... ... Сондықтан бұл құбылысты саясаттану ғылымы тұрғысынан жан-жақты зерттеудің өзектілігі мол.
Қазақстан жастарының саяси құндылықтарын зерттеу мәселесі тек теориялық жағынан ғана емес, ... ... ... жағынан маңыздылығы бар мәселе.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі Қазақстандағы саяси тұрақтылықты, ұлтаралық келісімді, ... ... ... ... мәселелерімен астасып жатады. Қазақстан жастарының демократиялық құқықтарын кеңейту, олардың саяси процеске нағыз саяси субъект ретінде ... ... ... саяси ахуалы үшін нақты мүмкіндіктер.
Зерттеудің мақсаты. ... ... ... ... ... ... ... анықтау, саяси зерттеулер арқылы жастардың саяси құндылықтық ... ... ... ... саяси құбылыстарды тұжырымдау.
Бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... алға ... саяси құндылықтарды зерттеудің саясаттанулық аспектілерін, теориялық негіздерін анықтау;
саяси құндылықтардың ғылыми құбылыс ретіндегі мәнін ашып, оның ... ... ... ... ... ... мәдениетпен байланысын анықтау.
саяси құндылықтардың қалыптасу процестерін айшықтау, қазіргі қоғамымыздағы саяси құндылықтардың түпкі бастауларын анықтау;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... жастардың саяси құндылықтарының ерекшеліктері этникалық талдау арқылы сарапталады. ... ... ... мынандай ғылыми нәтижелерге қол жеткізілді:
құндылықтар теориясының ауқымында саяси аксиологияға негіз болатын теориялық ұстанымдар айқындалады;
жастардың ... ... ... ... ... принципі анықталынады;
саяси құндылық феноменінің саясаттанудағы категориялық келбетіне жан-жақты сипаттамалар ... ... ... ... басымдылықтар анықталынады.
Зерттеу обьектісі ретінде жастардың саяси құндылықтық бағдарларын айқындау, саяси құндылықтардың қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... жұмысы саясаттанудың жүйелілік, салыстырмалы, нақты-тарихи, құрылымдық-функционалдық зерттеу әдістеріне сүйенеді. Сондай-ақ социологиялық ... ... ... ...
I ... САЯСИ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАҒДАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУДІҢ САЯСАТТАНУЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. Саяси құндылықтарды зерттеудің теориялық негіздері
Құндылықтар әлемі кеңінен алғанда адам әлемі, мәдениет ... бұл ... ... ... ... маңызды алғышарты. Өйткені, адам баласы өз санасының, дүниетанымының арқасында қошаған ортадағы әрбір құбылысқа баға беруге тырысады. Міне, содан келіп құндылықтардың жеке ... ... ... ... ... Әрбір әлеуметтік субьектіге сәйкес келетін қасиет –ол әлемді қарастырғанда, оған міндетті түрде құндылықтық ... ... ... ... ... ... адамның өзінде, оның мәдениетті, өркениетті қалыптастыруға, дамытуға ... ... ... мәселесі ғылыми объект ретінде ХІХ ғасырдың ортасынан бастап жан-жақты зерттеле бастады. Әрине, оған дейін құндылықтарға ғылыми мәселе ... ... ... ... деп айта ... ... идеализмді ұстанған Платон мен Гегель сияқты философтар аксиологиялық ... ... мен ... ... ... ... Ал ... соңғы ғасырларындағы философтар мен саясаттанушылар мәселесінің жігін ашып, аксиологияның өзіндік ерекшелігі бар екеніне тоқтала ... ... ... ... ... зерттеушілер кезінде адамның табиғи қажеттіктері мен импульстерінен құндылықтардың себептерін іздеді /4/. Канттың ізбасарлары –жаңа кантшылдар ... ... ... таза сананың құндылық-қалыптық компоненттері туралы айта бастады /5/. Экзистенциялизмдегі М.Хайдеггер, Сартр сияқты зерттеушілер құндылықтардың қоғамдық маңызына мән беру ... ... /6/. ... ХІХ ... бастап, этика, эстетика, социология, философия және саясаттану салаларымен айналысқан зерттеушілер өздерінің ілімдерін, ... ... ... ... ... құндылықтар әлемімен байланыстырып келді. Деррида сияқты зерттеушілер аксиологиялық мәселелерден бас тартуға шақырғанымен, ... сол ... ... ... ... тұжырымдаумен болады /7/.
ХХ ғасырдың басында саяси ғылымдар толық мағынада қалыптаса бастады. Ал оған дейін ... ... ... ... түрінде әлеуметтік ғылымдар ауқымында қарастырылып келді. Позитивистік бағыттағы ағымдардың басымдық таныта бастауы (ХХғ. 20-30-жылдары) философиялық ... ... ... ... бастаған болатын. Бұл құндылықтық тұрғының уақытша әлсіреп, көбінесе дерекке сүйенетін жаратылыстану мен ... ... ... ... ... еді. Бұл ... ... шынайы да тұтас табиғатын түсінудегі қиындықтарға әкеліп тіреді. Г.Алмонд пен С.Джинкоудың пікірлерінше, көптеген тәжірибелердің нәтижесі тек формаларды қамтыды., зерттеуге ... ... мәні ... ... қойды.
ХХ ғасырдың 60-шы жылдары шыққан еңбектердің кейбірінде саясатты құндылықтардан ... ... ол тек ... ғана ... ... болу ... деген қағида көрініс бере бастады. Ал, кейбір зерттеушілер (Дж.Роулс, Н.Нозик) қоғамдық өмірдің жылдам техникалануымен қатар ... да ... ... деген пікірді білдірді.
Қазіргі кезеңдегі дамыған елдердегі саяси құндылықтарға мән берушіліктің демократиялық сипатта болуы –азаматтардың билік пен беделдің, ... пен ... ... ... ... ... ... Әрбір азаматтың өзіндік "Мені" экономикалық, саяси, заңи тұрғыдан қорғалуында. ... ... ... мен ... ... ... бағдарлардың бір-бірінен айырмашылығы осы базистік деңгейден басталады. Біріншісі тұлғаны ... паш ... ... іздеуді мақсат етсе, екіншісі тіршілік үшін күрестің жолдарын іздеумен болады. ... ... ... ... үш-төрт жылдарға дейін де әзірге саяси құндылықтар құбылысы ғылыми зерттеу обьектісі ретінде ... ... ... ... Оған, бір жағынан, кешегі кеңес үкіметінің мұраға қалдырған қоғамдық өмірді идеологияландыруы, саяси санадағы инерттіліктер мен стереотиптер кедергілерін ... ... ... ... ... ғылымдар гуманитарлық пәндер ішінде өзінің еншісін соңғы жылдары ғана толық ала бастады. Міне, осындай объективті процестер жағдайында құндылықтар ... ... ... ... ауқымында қарастырылып келді /8/.
Әрине, құндылықтар теориясын дамытуда барлық концепциялардың қосқан ... ... ... ... ... аксиология тұлғадан жоғары тұратын нормалық сана болуын айтса, натуралистік психологизм адам қажеттіліктерінің маңыздылығын басшылыққа алады. Персоналистік онтологизм әрбір құндылық Құдайға ... ... ... ... ... ... айтса, социологиялық концепция әрбір әлеуметтік субъектіге маңыздылығы бар норма ... ... ... ... ... түрде анықтайды және көп мәселелерді үндестікпен талқылайды.
Саясаттану ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар саяси мәдениеттің ішкі өзегі, әлеуметтік қауымдастықтар мүдделері мен сұраныстарының қорланған рухани көрінісі (Смелзер); адамзат мінез-құлқының ... ... ... құндылықтар айырмашылығы мәдениетті түсіну негізі (Гидденс); құндылықтар әлеуметтік іс-әрекеттің жоғарғы қағидалары (Парсонс);
Сонымен саяси құндылықтарға саясаттану ... ... ... категориясы, ұғымы ретіндегі сипатына анықтама беруге тырысып көрелік. Саяси құндылықтар дегеніміз қоғамның ... ... ... ... әр ... ... ... маңыздылығын айқындап, оларды өздерінің көзқарастары мен іс-әрекеттерінің негізгі іргетасына айналдыруы. Саяси құндылықтардың азаматтардың бағалауларынан ... ... ... ... ... объективті сипатты иемденуінде.
Саяси құндылықтар табиғатына келетін болсақ, онда бұл жерде негізінен саясаттың ... ... ... сөз ... ... бұл ... тек қана саясат саласында ғана көрініс бермейді, ол барлық мәдени кеңістікті қамтиды.
Қоғамдағы саяси құндылықтар жүйесінің қалыптасуының, өзгеруінің ... ... атап ... мәселен:
сұраныстар мүдде ретінде қайта құрылған өз кезегінде құндылыққа ″айналады″;
құндылықтарды жоғарыдан нұсқау ... ... ... тоталитарлы қоғам кезінде кездеседі;
құндылық қоғамның саяси мәдениеті жетістігінің жемісі.
саяси мәдениеттің бірден-бір қызметі қоғамдық ... ... ... ... ... және ... саясаттан тыс пайда болады, болмыстың түбегейлі салалары: мораль, дін, экономика өнімі;
құндылықтар жүйесіндегі түбегейлі өзгеріс тапшылық гипотезасы мен ... ... ... ... шығармашылық таңдауы, бағалауы негізінде пайда болады, әрі ... ... ... ... ... құндылықтарға қоғамдық өмірдегі белгілі бір әлеуметтік саяси қызметтер тән. Олардың ішіндегі маңыздыларына мыналар жатады:
біріктіруші (консолидация) қызметі, саяси жүйенің ... жол ... және ... сол ... жүйені қолдауына қол жеткізу;
бағалау қызметі саяси өмірдегі іс-әрекетті, адамның ... ... ... ... ... пікірлерді ақтау немесе қаралау;
легитимдеу қызметі, билік құрылымын ... ... ... ... бағдарларымен сәйкестендіру, заңдастыру;
жұмылдыру, іске тарту. Қоғамдағы саяси іс-әрекеттерге, қимылдарға түрткі болып, адамдарды саяси билікпен ... ... ... ... ... ... ... қатысуын, яғни саяси әлеуметтенуін белсендіру болып табылады;
мерзімдік, қоғамда өткізілетін әр түрлі саяси оқиғалар мен процестерге байланысты (сайлау, референдум) қызметі;
локальді, әрбір ... ... ... бар ... ... деңгейдегі жұмыстар.
Жекелеген адамдарды қоғамдағы саяси билікпен не байланыстырады? Ең алдымен, социомдағы саяси құндылықтар ... ол ... ... мен ... ... қатынас ережесін анықтап, белгілі бір мағынада олардың әрқайсынан саяси ... ... ... ... құндылықтар саяси қызметтің маңызды бағыт беруші құрылымдарының ядросы болып табылады:
идеология –құндылықтар жүйесі және топтық таңдаулар, сенімдер;
саяси мәдениет –саясаттағы бағдар мен ... ... ... таным, көңіл-күй, бағалауды қамтушы және саяси мәліметтерді таңдау өлшемі қызметін атқарушы;
саяси жүйе ... ... ... ... ... мен ... ... авторитарлы тәсілмен белгілеу және тарату.
Мемлекет көп құндылықтарды азаматтарының орындауын талап етеді. Бірақ қоғамдық ... ... даму ... демократиялана түскен сайын авторитарлы тәсіл өз күшін ... ... ... мұнда қоғам мен мемлекет арасындағы қатынас өзара келісімге негізделеді.
Құндылықтарды жіктеудің өзінде көптеген тұрғылар байқалады. ... ... ... ... құндылықтарды оң және теріс, салыстырмалы және абсолютті, объективті және субъективті десе, мазмұны бойынша мәңгілік (рухани), логикалық, ... ... ... ... бұл ... қоғамдағы құндылықтар типологиясының әр түрлі тарихи кезеңіңде ғана емес, әр ... ... ... ... ... ... ... орнын ауыстыратынын айта аламыз. Тіптен, қысқа тарихи кезеңнің өзінде ... ... ... ... ... ... ... Оған қарағанда адамның түпкі мәнімен байланыста болатын жоғарғы ... ... ... ... ... қасиетін сақтай алады. Өйткені қоғамда ондай тұрақты өзек болмаса жалпы әлеуметтік дүние күйреп кетуі ... ... ... ... ... құндылықтар және құрал құндылықтар деп жіктеу кездеседі. Мақсат ... ... ... ... ... ... ... маңыздылықтар болса, құрал құндылықтарға көбінесе күнделікті өмірде уақытша қолданылатын объектілер, нәрселер жатады. Ал енді саяси құндылықтар қандай құндылықтардың ... ... Бұл ... ... ... ... ... бұл негізгі құндылықтардың сипаттамасын бере аламыз. Мәселен, тәуелсіздікке жете алмай жүрген халық үшін бұл құбылыс мақсат-құндылықтардың рөлін атқарса, ал ... ... бар ел үшін ол ... ... ... асырудағы құрал болып саналады.
Әлемдегі теңдікті іздеген саяси қайраткерлер, тарихи тұлғалар стихиялы эгалитаризмді нақты әлеуметтік ... ... ... жүйесі ретінде бұқара халыққа ұсынып келді. Олардың кейбірі қабылданды, ... ... ғана ... үстемдігін білдіріп, тарих сахнасындағы сыныққа шыдамай, орнын басқа құндылықтық қатынастарға босатқан ... ... енді бұл ... ... ... ... ... үшін саяси құндылықтардың негізгі белгілеріне сүйенеміз. Ал саяси құндылықтар 3 белгісімен сипатталынады: оларды ... ... ... әрекеті нәтижесінде ғана тарату мүмкіндігі; мемлекеттік билік механизімінің барлық аспектілеріне белсенді ықпал етуі; әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бірге саяси аксиологияның негізгі заңдылықтары да қоғамдағы құндылықтар жүйесін зерттей отырып, ондағы стратегиялық бағыттар мен басымдылықтарды анықтайды, негізгі ... ... ... ... Бұл ... ... ... негіз болатын саяси философия принциптерін ғана емес, сонымен қатар социология, психология, мәдениеттанудың әдістемелерін ... ... ... ... үшін ең алдымен субъект оны бағалау кезеңінен өткізуі керек. Сондықтан бұл ... ... ... үшін ... ... ... Құндылықтар субъектісі- адам, әлеуметтік топтар; құндылықтар объектісі- нәрсе, процесс, құбылыс, дерек; ... ... ... ... ... ие ... тұжырымдардың жасалуы.
Сонымен, саяси құндылықтар мәселесіне қазақстандық саясаттанушы ғалымдар да көңіл бөле ... ... ... ... ... мәселесі тек теориялық жағынан ғана емес, мемлекеттік тұрғыдан, практикалық жағынан да маңыздылығы бар мәселе.
1.2. Саяси ... ... ... құбылыстар мен байланысы
Саяси құндылықтар саяси саланың саяси мәдениет, саяси қалыптар, стереотиптер, саяси ... ... ... діл ... ... ... талданады.
Саяси мәдениеттің әлеуметтік-психологиялық жақтарын білдіретін ұғымдар ... ... ... мен ... ... мен құндылық бағдарлары, ұстанымдар мен сенім-нанымдар ерекше рөл атқаратындығы белгілі. Аталған құрылымдарда саясаттың тұлғалық және субьектілік ... ... ... ... ... қоса олар ... ... рәміздік табиғатын ерекше айқындап көрсетеді /9/.
Саясаттың субъектілік және ішкі ... ... ... ... және ... ... көбірек қарастырады. Саясаттануда жоғарыда аталған құрылымдар негізінен саяси қатынастар мен процестер арқылы айқындалады. Яғни құндылықтар ... ... ... мәдениет үшін ауқымда болып шығады. Оған байланысты бірнеше ұғымдардың мазмұның анықтап ... ... ... қарастыратын ілімді аксиология (грек тілінен- ″аксе″ - құндылық , ″логос″ - ілім деп аударылады). Жалпы алғанда, құндылық нәрселер мен ... адам ... ... ... ... яғни, өзімен өзі бейтарап нәрселер адамдық әрекетпен қамтылып, пайдалы, әдемі, ... ... т.т. бола ... ... ... ... мен ... әлеуметтік функциялары болып табылады. Құндылықтар әлемі сан алуан.
Саяси құндылықтардың табиғаты мен түрлері, олардың өзара қатынасы, қоғамдағы ... ... ... жеткіліксіз зерттелген. Оның бірнеше себептері де бар. Біріншіден, бұрынғы тоталитарлық қоғамда саяси аксиологияға мән берілмеген. Өйткені саяси құндылықтар жоғарыдан ... ... және олар ... ... халық арасында таратылып, олар туралы пайымдаудың қажеті болмаған. Екіншіден, Қазақстанда саясаттану ... енді ... келе ... жас ... және ... ... енді ғана ... талдаудың обьектісіне айналып отыр. Ә.Нысанбаевтың жетекшілігімен жарияланған ″Саясаттану″ оқулығында адамдардың үш түрлі саяси құндылық бағдарлары аталып ... 1) ... ... ... 2) қоғамның басқа мүшелеріне байланысты 3) өзінің саяси белсенділігіне қатысты /10/.
Аталған үш түрлі саяси ... ... ала ... оқулық авторлары құндылық бағдарлары мен саяси мәдениеттің типтік ерекшеліктерін айқындауға ұмтылды. Осыдан ... ... үш типі ... патриархалдық (саяси енжар), мақұлдаушы және азаматтық. Біріншісі көбінесе дәстүрлі қоғамға, екіншісі –тоталитарлық ... ... ... ... тән. Ең ... оқулық авторларының құндылықтар мен саяси мәдениеттің байланысын кесте –модель арқылы көрсетуі.
Саяси мәдениет модельдері ...... ... ... ... ... ... ... ... ... бойынша, Қазақстан үшінші және төртінші топқа жақын келеді. Әрине осындай үлгінің танымдық жақтары жеткілікті болуы ... ... ... ... мәселесі басқада ілімдерді ескеруді қажет етеді. Мысалы, бірінші бағанға дамыған Батыс елдерді, екіншісіне ... ... ... ... ... ... ... төртіншісіне –экономикасы төмен елдер жатсын дейік. Бірақ, барлық демократиялық елдерде жоғарғы саяси белсенділік бар деу ... ... ... ... ... ... сайлауға халықтың бірталай мөлшері қатыспайды. Сосын дамыған елдерде белсенділіктің бұқаралық мәдениетпен тығыз байланысты екендігін ескерген жөн. ... ... ... сананы манипулациялау әрекеттерін бекерге шығара алмаймыз. Жарнама арқылы әсереленген, имиджмейкерлер ″ойлап″ әдеміленген саяси тұлғаны қолдауда ... ... бір ... ... ... ... ... саяси құндылықтарды біз аксиома ретінде тұжырымдай алмаймыз, оларды саяси қатынастарды эмперикалық талдау ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде төмендегідей саяси қатынастарға басты назар аударылады:
жалпы саясат пен саяси билікке ... бір ... ... мен ... қатынас;
жеке саяси құрылымдар (мемлекет және оның институттары, саяси партиялар мен қозғалыстар) мен олардың күнделікті әрекеттеріне қатынас;
саяси тұлғаларға (елбасы, саяси ... ... ... т.т.) ... құндылықтарға қатынас.
Осы қатынастардың саяси өмірдегі жиі әрі орнықты кездесетін ... ... ... ... ... ... ... санада құндылық бағдарлары ретінде көрініс табады. Құндылықтардың өзі бұқаралық санада саяси ұстанымдармен тұтасып әрекет етеді. Егер ... ... мен ... ... ... онда олардың әлеуметтік өмірде саяси мұраттар және мақсаттар, басым мүдделер және өмірлік ... ... ... ... де ескеру қажет. Осыған дейін айтылғандарды және нақтылық әлеуметтік ... ... ... ... саяси-әлеуметтік құндылықтарды атап өтейік. Мысалы, оларға мыналар жатады: ″азаттық″, ″еркіндік″, ″еріктілік″, ″әділеттілік″, ″тәртіп″, ″жауапкершілік″, ″теңдік″, ″адамгершілік″, ″ынтымақтастық″, ″отан″, ″қауіпсіздік″, ... ... ... , ... қоғам″, ″демократия″, ″лидер″, ″шығармашылық азшылық″, ″билік″, ″мемлекет″, ″отбасы″, ″адам құқықтары″ т.т.
Саяси-әлеуметтік құндылықтар жеке дара әрекет етпейді. Олар басқа да ... ... ... күнделікті өмірде тіршілік стилі (келбеті) арқылы көрініс табады. Ғылыми әдебиетте өмір стиліне әртүрлі анықтамалар беріледі. ... оны ... ... ... ретінде қарастырады. (әлеуметтік диспозиция) /12/.
Қазақстан сияқты өтпелі мемлекеттерде жоғары саяси мәдениетті ... үшін ... ... ... жан-жақты зерттеу табысты әрі тиімді саяси ықпалдың алғышартына ... Осы ... ... ... мен ... ... сана ... көрінуі де маңызды болып табылады.
Саяси бағдарлар мен ... ... ... ... атап ... ... ... Бұл элемент қоғамдағы саяси саланың рационалдық даму деңгейін білдіреді. Қоғамдағы әртүрлі идеологиялық ағымдар мен жүйеленр өз құндылығын парасаттылық өлшемдерімен ... ... ... және ... ұмтылады;
сезімдік-тылсымдық бөлік. Саяси құндылықтар адам мүдделерімен тікелей байланысты болғандықтан, олар тұлғалар үшін ... ... ... ... ... ... сезімдік қуат тудырса, басқалары халықтың ашу-ызасын келтіруі ... беру ... Кез ... ... ... не ... шығуды талап етеді. Мақұлданған саяси құндылықтар нағыз жасампаз күшке айнала ... ... ... ... ... олардың қоғамдағы орны мен беделі айқындалады;
іс-әрекеттік компонент. Шынайы саясат осыдан басталады. Мотивтік талдау құндылық потенциалын ғана көрсетеді, саяси қайраткерлер алуан ... ... ... өз ... ... ... ... құндылық негіздерін қарастырғанда туындайтын маңызды мәселе олардың басты типтік түрлерін ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарға бағытталған жалпылама типтер аталып өтеді:
консерваторлық бағдар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ″әдеп″, ″дін″, ″отбасы″, ″патриоттық″, пен ″күшті мемлекет″ т.т. жарияланды. Консерваторлық саяси бағдардың мәдени өлшемдеріне архаистік сана, фундаменталистік бағыт, партикуляризм, жаңа ... мен ... ... ... ... ... адам ″ата-бабалар жолы″ дегенді тым әсерелендіріп жібереді және болашақтан гөрі өткенді көбірек мадақтайды.;
либералдық бағдар. Оның ... ... ... ... ... ″азаматтық қоғам″, ″азшылық құқықтарын қорғау″, ″демократиялық мемлекет″ сияқты батыстық үлгілер жатады;
эгалитарлық бағдар. Бұл тип өзін бұқараның ірі ... деп ... Ол үшін ... құндылықтарға ″теңдік″, ″біркелкілік″, ″әлеуметтік әділеттік″, ″халық мүддесі″, ″интернационализм″, т.т. жатады;
анархистік бағдар. Әдетте девианттық мінез-құлыққа тән және жалпы тәртіпті ... ... ... Бұл ... ... ... адам ... жоғары қойылады. Оның басты принциптеріне ұлттық мәдениеті, тілді, ділді, мемлекетті т.т. әсірелеу ... ... ... бұл ... ... ұштасып келеді /13/.
Әрине, бұл саяси құндылықтар әр елде өз ерекшелігімен байқалады. Тіпті, АҚШ ... ... ... ... деп ... ... болар. Тіпті, консерваторлық бағдардың да ұнамды жақтары болуы мүмкін. Өйткені толассыз модернизм адамда мигранттық болмыс қасиеттерін қалыптастыруы ... ... ... пен ... ... ... ... (соның ішінде –саяси дамудың) алғышарты.
Жоғарыда келтірілген саяси аксиологиалық ... ... ... ... ... қатынасы жеткілікті ескерілмеген. Сол себепті кейбір әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар ... ... ... ... таксономиялық өлшем ретінде алады. М.Вебер саяси бағдарларды анықтауда үш нәрсеге назар аударуды маңызды деп есептейді /14/. Оларға билеуші топ пен ... ... ... ... шектері мен функциялары және биліктің бөлінуі жатады. Осыған баиланысты ғалым үш түрлі саяси билік бағдарын атап өтеді: 1) дәстүрлі; 2) ... 3) ... ... ... ... оның шектері мен функцияларына қатысты этатистік, либералдық және анархистік құндылық диспозицияларын ... ... ... бағдарлама мемлекеттік биліктің қоғамның барлық салаларын қамтуын қолдайды. Бұл ... ... ... ... реттеуші тетік және әділеттіліктің кепілі деп түсінеді, мемлекет билігі әке ... ... ... қоғамнан ″еш нәрсе істемесе де болады, әйтеуір ... ... ... ... ... ... ... либерализм мемлекеттің билік аймағын функцияларын шектеуді қолдайды. Мемлекет азаматтардың құқығын, тәртіпті және қауіпсіздікті қорғайтын ... ... ... Бұл ... Батыс елдеріне тән. Келесі бағдар анархизм мемлекеттік билік пен тәртіпті мүлдем ... ... ... ... бір ... ... ... субъектінің ұйымдасу типі мен бөлінуіне байланысты қойылады. Ежелгі ... бері ... ... мен ... ... Аристотель), билеу формалары ретінде сарапталып келеді. Осы мемлекеттік ұйымдасу түрлеріне байланысты үш түрлі саяси бағдар мен ... атап ... ... 1) авторитарлық; 2) элитарлық; 3) демократиялық.
Саяси субъектілердің құндылық бағдарларын қарастыру тек саяси ұстанымдар типологиясымен аяқталмайды. ... ... ... оның ... негіздері мен әдептік ахуалы үлкен рөл атқарады. Бұл саяси этос мәселесін алдыңғы қатарға шығарады.
Саяси этос деп ... ... ... мен ... ... тікелей әсер ететін, саяси мәдениеттің ішкі бөлігі болып табылатын - әдеп нормаларының тұтастығын айтамыз. Егер ... ... ... ... ... болса, онда саяси этос осы стратегияны жүзеге асырудағы нақтылы моральдық факторларды қолданумен қатысты.
Саяси этос мәселесін айқындап алмай саяси құндылықтардың табиғатын ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген ″капитализм″ мен ″социализм″ сияқты ... өз ... ... ... Мысалы, белгілі ғалым Ф.Хайектің тұжырымдамасы бойынша қазіргі өркениетті елдерді капиталистік деп ... еш ... жоқ. ... ″адамдық ынтымақтастық пен келісімнің кеңейтілген тәртібі″ анықтайтын елдер деп ... жөн /15/. ... ... мен ... ... ішкі ... ... құқықтық мемлекетті қалыптастыру мақсаттарынан да байқалады. Өйткен құқықтың нормалары моральмен ... ... әдеп ... ... құқық нормаларына айналады. Құқық дегеніміз зұлымдық пен жамандықтың ... бір ... тиім ... ... ... ... саясаткер мораль талаптарынан тыс тұратын, есеппен ғана әрекет ететін тұлға деген түсінік кездеседі. Әрине ... ... мен әдеп ... ... қайшылықтың болуы мүмкін. Айталық, таза мораль тұрғысынан кез келген күш ... тыс ... ... әдеп күнделікті өмірден гөрі мұрат –идеяға жақын. Алайда нақты әлеуметтік саяси қатынастарда заң ... ... ... ... ... тура ... ... қоса саясаткерлер көптеген жағдайларда (негізінен саяси күресте) тиімділік және ... ... ... жиі ... алып ... ... мүдделер өз әрекеттерінде мүдделері қарама-қарсы топтарды өз жағына шығару үшін жиі ымыраға барады.
Саяси этос мәселелері Т.Парсонстың ″әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... типтер″ ілімдерінде жан-жақты қарастырылған. Мысалы, М.Вебер қаншама саясатты айыптағанымен, саясаткер үшін жауаптылық, әділеттілік сезімі дипломатия қажет деген. Оның ... ... ... ... ... ... әмбебаптылық, сын көзбен қарау, келісімділік, үйлесімділік, тағы-тағылар жатады /17/.
Саяси құндылықтар әдеп әлемімен қоса ... ... де ... ... ... ... мен саяси мәдениеттің өзара байланысы саяси саланың саяси ... ... ... ... идеология, саяси діл, сияқты құбылыстары негізінде талданады.
Саяси мәдениеттің категориялық келбетін ғалымдар әр қилы ... ... ... ... ойымызша саяси мәдениеттің ұғымдық мәнін барынша дәл бере ... ... ... Д.С.Клементьевтің редакциялауымен дайындалған ″Политология″ оқу құралындағы анықтама жатады. Ол еңбекте: Саяси мәдениет –азаматтардың қоғамдағы саяси іс-қимылдарын ... ... ... мен ... ... мен дәстүрлердің жиынтығы және ол жалпы мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады /18/.
Саяси ... ... ... және әр ... ... ... ... саяси санасындағы көптүрлі аспектілердің жиынтығы. Оған тарих пен саясатты субъект түрде қабылдау, саяси білім мен мінез-құлық ... Бұл ... ... ... мәдениетінің деңгейіне ықпал етуші факторлар, жағдайлар және ... ... ... ... ... бағалауларын бір арнаға жинақтаудағы маңыздылығы анықталынады /19/.
Тұрғындардың саяси мәдениетінің ... ... ... ... бірі –азаматтардың жеке белсенділігі, қызығушылығы және біліктілігі. Бұл қызығушылықтың жойыла бастаған кезеңінде саяси аномия құбылысы пайда болады, яғни ... ... ... ... жоя ... дәстүрлі саяси құндылықтарға теріс көзқарастардың қалыптасуы жатады. Ол жағдай біздің елімізде посттоталитарлы кезеңде көрініс береді. ... ... ... бойы ... ... ... құрап тұрған құндылықтар жүйесі, өзіндік тұрақтылығы бар экономикалық және әлеуметтік қатынастар ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан соққы болды. Тәуелсіздікпен қоса адамдарға жаңа дем беретін, рухтандыратын жаңа құндылықтар келді. Бірақ осымен орай азаматтардың саяси ... сыни ... ... ... де ... ... ... халықтың бір бөлігі саяси енжарлық позициясына ауысып, нарық жағдайындағы қайшылыққа толы тіршіліктің ортасына қосылып кетті. ... ... ... ... дүниетанымында терең болғандықтан жаңа құндылықтар жүйесіне ауыса қою өте қиын ... ... ... айналады.
Өтпелі қоғамда нағыз конструктивті типтегі саяси құндылықтар әлеуметтік тұтастықты сақтауға, саяси, экономикалық, ... ... ... дамуына, азаматтардың бағалау жүйесінде жоғары үлгілердің қалыптасуына әсер етеді. Адамдар ... ... ... ... ... талаптарына сай қоя білуді осы құндылықтар жүйесі арқылы үйренеді. өйткені, құндылықтар арқылы әлеуметтік, саяси, мәдени өмірдегі құбылыстардың маңыздылықтарын анықтауға ... ... ... ... субъектілерінің іс-қимылының мотиві (ниеті) /20/.
Әлеуметтік және саяси құндылықтар ... ... ... құрайды. Ол екеуі де белгілі бір дүниетанымның ауқымында пайда болып, өмір ... ... ... ... ... мінез-құлқын білдіретін, саясат субъектілерінің іс-қимылын реттейтін, белгілі бір саяси мәдениет ауқымындағы саяси құндылықтарға сәйкес келетін саяси өмірдегі құбылыстар ... ... ... ... шығармашылық бағалауы арқасында пайда болады, ол дәстүрмен, дүниетаныммен тікелей байланысты. Ал, қалыптар болса қоғамдағы стандарттанған ереже, мінез-құлықтың орташа ... ... ... түрде енгізіледі. Ол қоғамдағы белгілі бір өлшемде тұрақтандыратын құбылыс. ... ... ... үлгілерге қарағанда өзгергіштеу келеді. Сондықтан саяси құндылықтарды абсолютті, салыстырмалы, қажетті, кездейсоқ деп ... ... Бұл ... ... ... ... басымдылықтар болып табылады. Құндылық ақиқатқа жақындаған сайын жоғары деңгейге көтеріле түседі.
Сөйтіп саяси құндылықтар саяси құбылыстарды қабылдау тәсілі ретінде саяси ... ... ... факторы болып саналады. Ал саяси мәдениет болса әлеуметтік ... ... ... ... ... іс-әрекеттерінің қоғамдағы азаматтарының саяси мінез-құлқына әсерін қамтиды /21/.
Саяси кеңістікте ... ... бірі ... діл, ол- ... геосаяси, тарихи-мәдени, әлеуметтік, саяси факторлардың әсерінен қалыптасады және ол ... ... ... бағалаудың, басымдылықтар мен құндылықтардың, саяси мінез-құлық стереотиптерінің жүйесі. Саяси ділдің негізгі сипаттамасы –бұл құндылықтарды қабылдауға, ұстануға бейімділіктерін ... Ал, ... өмір ... ... әртүрлі кедергілерден өтуге мәжбүр етеді. Міне, осыған орай ... ... ... пен өзгерістер бірін-бірі ауыстырып тұратын жағдайда саяси құндылықтардың бағыт-бағдары әрбір адамның жеке тағдырына өз ісін қалдырады /22/.
Елімізде саяси мәдениеттің ... ... ... ... ... ... жоғарылығы, көптеген қалалардың индустриялануы, кең байлығының молдығы, халықтар ... ... көп ... ... ... ... ... негіздері бар. Бірақ, Қазақстан үшін саяси мәдениет дамуы күрделі құрылымға ие, ол –патриархалданудың басымдық танытуы. Бұл ... ... жоқ, ... ... даму ... этникалық-мәдени дамуда маңыздылығы бар құндылықтарға мән бермей келді. Міне, сол жүзеге аспаған мүдделер өз ... ... ... ... ... ... енді бұл заңды процестердің тиімді шешімін тауып қана жылжудың реті келеді. Азаматтардың ... ... ... ... түсуі саяси жүйенің халықтан оқшау тұруына, демократиялық құндылықтарды қабылдау мен ... ... ... ... ... ... /23/.
Саяси құндылықтар, ұстанымдар және мәдениет туралы жалпы саясаттанулық қағидалармен танысып ... ... ... ... республикасы жағдайындағы ерекшеліктеріне қысқаша тоқталып өтейік.
Адамзат тарихында авторитарлық немесе тоталитарлық кейіптегі биліктің түрлері басымдық танытқаны ... ... өз ... ... ... ... тоталитарлық биліктің қыспағында болып келді. Сол заманға сай азаматтардың саяси мәдениетінің деңгейі болды. Ал қазіргі кезеңде елімізде демократиялық ... ... бола ... жалпы саяси бағдарына көшсек, мемлекеттің негізгі заңында ол құқықтық мемлекет құру және ... ... деп атап ... ... ... ... халқы егемендіктің иесі, республикадағы мемлекеттік биліктің қайнар көзі болып ... /24/. ... ... ... Қазақстан көпұлтты мемлекет болып қалыптасты. Осы ұлт өкілдері өздерін Қазақстанның толыққанды азаматымын деп есептеуі елдегі саяси тұрақтылық үшін өте маңызды ... ... яғни ... ... ... ымыраға келуі тиіс. Оны күшпен емес, демократиялық саяси келісім арқылы ғана жүзеге асыруға ... ... да ... аз ... ... ... шектеу біз орнатып жатқан құқықтық демократиялық мемлекет мұратымен мүлдем сыйыспайды. Бүгінгі демократиялық жағдайда негізгі қазақ халқы мен басқа ұлт өкілдері ... ... ... ... ... ... қалыптасу процесіне кері әсерін тигізеді. ″Сондықтан да ұлттық мемлекет құру мүддесін көздеген қазақ халқы өз ... ... ... ең ... ... ... ... пайдалана отырып, жас мемлекетіміздің тыныштығын, оны одан әрі нығайтуды ойлауы тиіс″ /25/. Бұл ... ... пен ... ... ... ... ... етеді, ал ол үшін елдегі құндылықтар бағдарларын да ... ... ... ... құндылықтардың ішіндегі ең маңыздысы –еліміздің тәуелсіздігі екенін жасыруға болмайды. Өйткені, бұл басқа құндылықтардың бәрін ... ... ... өзек ... ... ... Қазақстан азаматтарының бәріне ортақ құндылық –саяси, әлеуметтік, мәдени, рухани, экономикалық тәуелсіздікті ... ... ... Ал, бұл ... ... ... әрбір адамның еркін дамуына, тұлғалық жетілуіне жағдайларды қалыптастыру мақсаты жатыр.
Сонымен, жалпы бағдармен ел ерекшелігін ескеру қажеттігі анық болғанымен, Қазақстандағы ... ... ... ... мен әрекет етуі саясаттану ғылымында әлі жеткіліксіз зерттелген.
Жалпы азаматтарымыздың бағдарларына төмендегідей ... ... ... ... жалпы құндылықтар жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады;
Қазақстан Республикасында құндылық бағдарлары өтпелі қоғамға тән игіліктерді ... ... ... ... келеді;
саяси құндылықтардың дәстүрлі сипаты ұрпақтар сабақтастығы арқылы этникалық ділдің ″қатпарларында″ терең ... ... ... ... ... ... мен өмір сүру ... біте қайнасып келеді. Саяси ұстанымдар посттоталитарлық жағдайға жоғарыдан таңылғанымен, күнделікті өмірде этникалық және отбасылық құндылықтар алдыңғы қатарға шығады.
ІІ ТАРАУ. ... ... ... ... БАҒДАРЛАРЫ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ ПРОЦЕСІ
2.1. Жастардың саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтар
Жас ... ... ... мәнін ой елегінен өткеріп, зерделеу теориялық міндеттер тұрғысынан қалай зәру болса, ... ... де ... ... Қоғам дамуының жаңа арнаға түсуі, яки еліміздің егемендік алуы ... ... ... жол ... Қоғамның күллі бағыт-бағдары, ізгі мұраттары, қажеттіліктері мен себеп-салдарлары түбегейлі өзгерді, мұның өзінің жастардың ... ... ... ... ... ... жоқ.
Біз ешкімді енжар қалдырмайтын қызық та таң-ғажайып уақытта өмір сүріп отырмыз; қоғам өмірінде, адам санасында, жастар дүниетанымында ... ... ... зор ... оқымыстылар ортасында ғылыми талас үшін таптырмайтын азыққа айналды. ХХ ғасырдың ... ... ... мен адамзат баласы естіп-білмеген неше алуан оқиғалармен ... ... ... ... ... арасында елең етерліктей айырмашылық еріксіз қайран қалдырды.
Олар, шынында да, қандай еді? Өткен ғасырдың алпысыншы- жетпісінші жылдарындағы ... ... ... - ... орнату идеясына алаңсыз сеніп өсті, олардың санасында күллі ... ... ... ... ... құндылықтардың негізі мықтап орныққанды. Дәлірек айтқанда, ол заманда жас ұрпақтың рухани әлемі еңбек үстінде қалыптасты. Ұжымдық өмір ... ... ... тән ... әрі ... ... әрі ... ретінде тек біріккен қоғамдық пайдалы еңбек жағдайында ... ... ... жастардың алдыңғы қатарлы отряды, анағұрлым белсенді және саналы бөлігі комсомол маңына топтастырылды; екіншісі, әлеуметтік тұрғыдан ... әлі ұйым ... түсе ... ... ... ... ... келе жатты. Е.М.Бабосов пен М.Х.Титма атап көрсеткеніндей, қоғамдық белсенді топ өз қатарына тартатын жекелеген ... ... ... ... ... тапсырмалар алып отырады, қоғамдық-саяси жұмысты және қоғамдық істі бәрінен де маңызды деп санауға тиісті /26/.
Жастардың моральдық бет-бейнесі ең басты шарт еді, ... ... ... бағаланатын, қоғамның бар сипатындай көрінетін. Сол жылдардағы жастар өздерінің еңбегі неғұрлым жемісті болса, ... ... өмір ... ... ... ... қоғамда жас адамның тұлға ретінде қалыптасуы –кісінің ұжымдық форманың кең дамуын және оның тікелей ықпалы жағдайында қалыптасуы ... ... еді, ... өзі оның ... ... көрсететін.
Басқаларға қарағанда жастар әлеуметтік топ ретінде өзгеше қасиеттерге ие екені белгілі. Бұл не ... Ең ... ... ″рухының беймазалығы″, болмысқа сын көзбен қарайтындағы, ешкімге кіріптар болғысы келмейтін ″өзімшілдігі″ ... ... ... ... аулақ салуға ұмтылуы, саяқ жүріп, қара басының қамын ... биік ... ... ... ... –көк дөнен, өз ерік-жігерінен қиялы ұшқыр.
Жастар қанша өзгеше қасиеттерге ие болмасын, ол таптан, әлеуметтік топтан ... өмір сүре ... ... да ... ... ... ... қозғау салатын кең көлемдегі әлеуметтік проблемалардан да ауқымды һәм ... ... ... ... ... ... жастар арасында ″өмірді түсіну түйсігін жоғалту″ деп аталатын дерттің тез ... ... ... ... дабыл қақан-ды. Сол жылдары американдық журналдың бір ... осы ... әр ... ... 200 ... ... АҚШ жастары мен студенттерінің Декларациясы жарияланды. Содан үзінді: ″Біздің ең бір қиын проблемамыз –қоғамнан өз орнымызды табу. Бәрі ... ... ... ... жөні жоқ: білімдісіңдер, таланттысыңдар деп иландырады. Бірақ қоғамның бізді шеттеткенінен емес, сол қоғамды біз қабылдай алмаймыз ба деп ... /27/. ... ... ... ... ... қарсылығы саясбырси бастады. Оны тек босқа шабуылдан шаршау және, 60-70-жылдардағы жеңілістерден көңілдері қарадай қылып, түңілуден немесе еңсе басқан еріншектіктен ғана деп ... жөн ... ол ... тән ... жоқтығынан, әйтсе де, бәрінен бұрын, күллі жүйедегі бұрынғы құндылықтың алмасуынан.
″Менің зауытым!″, ″Менің бригадам!″- бұл Совет жастарының асқан шабытпен ... ... еді. ... ... ұжымшар шаруаларының сапында жүргенін мақтаныш ету, өзі қалаған кәсіпке деген ... ... жас ... парызы болды. ″Біздің елімізде мемлекет пен қоғамды басқару істеріне барша мамандық пен барлық ... ... аса ... пен қатысады. Комсомолдар мен жастар үлкен істер тындыруда... Біз бұдан былай да ... істе ... ... бұрынғыдан да бетер арқа сүйейтін боламыз, оларды лениндік халықтар достығы, советтік патриотизм, ... кез ... ... ... рухта тәрбиелей береміз″ /28/. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Д.А. Қонаевтың осынау сөздерінде әрбір жас жігіт пен қыз өздеріне ... ... пен ... ... ... ... және өздерінің бір біріне деген жауапкершілікті; талап-тілекті анық сезінетін еді. Бұл ... ... ... ол ... ақиқаты.
Бүгінгі жастарға, олардың ата-аналарына қарағанда, әлдеқайда қиын. Батыстағы замандастарына көбірек еліктейді, кертартпа ақпарат ағынына әуестігі басым. Батыстың әуейі саздарының, ″ужас″, ... ... ... зор ... бәрі ... ... оның ... сол –албырт та аңғал жастардың санасын улайды. Осы арада мынадай сұрақ туады: көптеген жас Батысқа ... ... ... құдіретті? Оған табына еліктейтіндей жігіттер мен қыздардың осы тұсы неде? Сайып келгенде, Батысқа қайдағы бір рухсыздыққа ... ... ... мүдделері қара бастың қамынан аспайтын жүйеге қарсы наразылық ретінде, жастар ... мен ... ... ... ... Социалистік жүйе өзінше ондай наразылық қозғалысын өткізе алмады. Кез келген елдің заңы, оның ішінде социализмге де жат ... өз ... ... ... қоюы екіталай болатын, ондай шаралар адамдардың нақты істері арқылы ғана жүзеге асатын, ал ол адамдар –үлкендер, жастарды былай қойғанда, сол ... өзі ... ... өз ... ... қарайтын /29/. Балалар, жас жеткіншек әлеуметтік мұратты, ең ... ... ... ... ... ... бар, әке көрген оқ жонып, шеше көрген тон пішетінін ескерсек, қорғасындай балқып тұрған жастың қалыптасу барысында қырық құбылатыны анық. Комсомол ... мен ... ... ... жат пиғылды жастар санасына сіңірмеу үшін әкімшілік жолмен және даңғазалау ұрандармен тоқтатуға әрекет жасап бақты. Өскелең ұрпақтың тегіне ұлтық ... ... ден ... ... ... ... тәрбиелеудің комунистік идеологиясы ұраншыл патриотизмге жол беріп алған еді.
″Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі″. Тәрбиелік мәні де, философиялық ... да мол ... ... ой тарқатар болсақ, бауырындағы балапанына жөн-жосық, өнеге көрсете алмаған ата-ана уысынан баланың қалай шығып ... ... да ... ... көруге, білуге құштар жас басқа бағытты, басқа құндылықты тез қабылдамайды. Мұның өзі де ... ... ... ... ... ... /30/. ... жас адамдардар бір кездері ата-аналары пәлендей бой алдыра қоймаған ақшаға әуес, тіпті мол ... ... ... Бұл ... ... пәлендей сөлекеттік те жоқ. Әйтсе де, бір ... ... жан сол мол ... көзін маңдай ақы, адал терден емес, ″көзірлі″ мамандыққа ие болу ... ... ... бұл алаңдатпай қоймайды. Тағы да еріксіз еліктеу мәселесі алдымызды орағытады. Өйткені Батыста әркімнің жеке ... ... ... ... пара пар, ... осыны көріп, біліп өскен бала өмір өзегіне айналған шындықтан ... кете ... ... Батыстың осы психологиясы біздің жастарымыздан байқалады, уақыт озған сайын бұл олардың санасынан берік орын алып ... ... ... ... бар ... тіпті талап-талғамын жүзеге асыру принципі бойынша емес, керісінше, қайда ақыны көп төлесе, сонда ұмтылады. Сондықтан да оған ... ... олар ... ... ... ... саладағы мамандықтарға қарағанда шаштаразы, даяшы, менеджерді әлдеқайда жоғары бағалайды, тесік қалтадан гөрі ... толы ... ... ... ...
Қалай болғанда да, жастардың бір толқынынан екіншісінің өзгешелігі неде? Өмір тәжірибелерінің артықшылығы қайсы? Ең ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... ... экономикалық жүйесіне, әрине, оның әртүрлі кезеңдегі нақты даму артықшылықтарына тікелей байланысты /31/. ... ХХ ... ... ... үш толқынан даралап көрсетеді. Оның ойынша, біріншісі- романтикалық. Бар болмысы идеалистік философияға негізделген бұл ұрпақта ең әуелден адамға тән ... ... және ... ... ... болды. Екіншісі- уайымшыл деген шартты атқа ие болған ұрпақ. Жастардың бұл ... әр ... ... бірлестіктерде, қозғалыстарда, партияларда өздерінің құқықтарын қорғау үшін саналы түрде бірігін, алға ... ... ... ... ... ... үшінші ұрпақ- қоғамдық мұраттар мен құндылықтарға деген сенімсіздікті бойына сіңіріп өскен ... ... ... ... ... кең ... ... ұсынған ғалым- Хосе Ортега-Гассет. Оның ойынша, бұқара мен жеке адам арасында ырымшылдық бар: қандай болса да биологиялық бастаудан айырылған ... бар. ... ... ... деп ... адамдардың атымен атайды, ұрпақ жалғастығын 15 жылмен есептейді. Ұрпақтың дау-шарғысы дәстүрлі ... ... ... ... пен ... ... төндіреді-мыс. Ортега-и-Гассет қоғамды мырзалар мен бағыныштылар, яки мықтының айтқанына көніп, айдағанына жүретіндер деп бөлу көзқарасында тұрғаның ашық ... ... ... ... ... емес ... байламға келеді /33/.
Бір кездегі немесе осы заманғы жас толқын өмірдің ең ... ... ... ... сияқты шамамен ұрпақ аражігін білдіретін схемалық кезең-кезеңге бөлу үрдісі бар.
Осы кезең-кезеңге бөлу үрдісіне сай, ... ... ... ... өмірі 1905ж революциямен, азамат соғысымен, социалистік құрылысытың басталуымен тікелей байланысты. Екінші- ұрпақ ХІХ ғасыр ... ... ... ... ... Қазан революциясына және азамат соғысына қатысу кееңдерімен айқындалады. Жастық жастары Ұлы Отан соғысының ауыр ... ... ... және ұжымдастыру- әлеуметтік белсенділіктің шыңы. Үшінші ұрпаққа шамамен 1910 жылдан 1929 жылды қоса есептегенде туғандар –Совет өкіметі тұсында өсіп, тәрбиеленген ... ... Ұлы Отан ... ... ... қираған халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңі солардың екіншісіне тиеді. Төртінші ұрпақ- 30- шы және 40- шы ... ... Олар тың ... ... жіне ... ғарышқа ұшу жылдарында қалыптасты. Субъективизм, жеке басқа табынушылық, қоғамдағы күрделі саяси және экономикалық өзгерістер- олар, міне, осындай өмір ... ... ... тура ... ... ... 1950ж. ... туғандар /34/. Бұл- жастарды шаруашылық және мәдени құрылыс жоспарын жүзеге асыру жолындағы күреске жұмылдыру жылдары. Бүгінгі жастар- алтыншы ұрпақ. Тұзы ... ... ... ... құндылықтан жұрдай, тек техникалық жетістіктерге ғана малданып отыр деп текке жазғырады. Барға бөлену –ойсыздыққа, ... ... ... ... Қайта алаңсыз ізденуге, білім іздеп, өнер қууға мүмкіндік береді. Рас, ... ... ... ... ... тәжірибе, ақыл-парасат бұларда жоқ шығар, бірақ бұл жастардың ешкімге ұқсамайтын саналығын, өз ой пікірімен жүріп-тұратындығын, максимализмін ... ... ... және оны алдыңғы буынға қарсы қою жараспайды. ... ... ... ... ... ... ... білемдіктеріне″ күддікпен қарауда ойлануды қажет етеді.
А.И.Афанасьева былай деп көрсетеді: ″Мирасқа қалғанды әрқашан жалғасын табу үшін, не қалды деп ой елегінен сын ... ... оның ... іріктеп алу, алғаныңды жаңаша іске асыру керек және т.б. Ендеше, ... ... ... ... бола ... ... бірге ұрпақтардың саналы түрдегі қызметі қосатын субъективті жағдайда болады″ /35/.
Ұрпақ алмасуына орай ... ... ... ... ... ... Қазіргі жастар, сөз жоқ, қоғамдық өмірде батылда ашық, алайда оларда тәжірибе және ... ... ... ... көп еңбектене отырып үйренуді қажет етеді. Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... меңгеру үшін уақыт бар, өткеннің сабақтарын үйрену осы заманды дұрыс түсіну деген сөз. М.Мит ұрпақтардың мәдени сабақтастығы мәселесін зерделей отырып, ... ... ... ... ... үш түрі ... атап ... бейнелі мәдениет, ең бастысы, болашаққа бағдар береді. Дәл осы мәдениетте үлкендер өз балаларынан үйренеді. Жас адамдар қазір өз ... мен ... ... мен шешелері білмейтінді біледі.
Жастар үлкендердің айтқан ақылдарынан ғибрат алып қана қоймайды, өздері де ... бар ... ... ... ... ... ... мәдени және білім деңгейі, саяси мәдениеті, әлеуметтік шындықты түсініп, зерделеуде жаңа ұрпақты, оның кемшіліктеріне қарамастан, әрине, аға ... жас ... ... ... ... сөз ... ... талдай келе, біз сеніммен былай дейміз: жас толқын- бұл бүгініміз, ал біздің балаларымыз-болашағымыз. Мына біздер- жастар өз балаларымыға не бере ... олар ... өмір ... мен ... ... ... салт-санамыз бен әдет-ғұрпымызды мирас етпек?
Біз балалар мен жас жеткіншектердің интелектуалдық өрісі өздерінің жас деңгейінен асып түсіп жатқанын жақтап ... ... ... ... бәсеке″ жолында өз балаларын жекеменшік арнаулы мектептерге орналастыруға ұмтылуда. Әлбетте, балалар, жастар жан-жақты, мол мағлұматты болып ... ... бұл ... адамзат баласы білімпаз болып отыр, білім беру жүйесі нығайып, кең қанат жайды, ақпарат көлемі ұлғайды, демек , бұл ... ... тыс ... ... ... бола ... тәрбиесінде мына мәселеге мән берілмей барады: жақсылыққа сүйеніп, жамандыққа күйіне ... ... ... ... қайырымдылық, қарапайымдылық; үлкенді сыйлап, кішіге ізетпен қарау; мейірбандық сияқты кісілік, адамгершілік қасиеттерді баланың тал ... ... ... ... ... ... ... өмірде күтпеген тосын жағдайлар –парадокстар алдымыздан орағытып өтеді. Балалар ... шет ... ... ... ... ана ... ... немесе білмегеннен бетімен жер басады /36/.
Қазіргі кездегі жастардың құндылықтарына келетін болсақ олардың білімге ... ... ... ... білім –ертеңгі болашағың" деген қағида саяды. Олар білімнің сапасына, оқытушылардың біліктілігіне көңіл аудара ... Олар ... ... ... өз ойларын білдіруде. Тәжірибе көрсетіп отырғандай жастардың жаңа әлеуметтік концепциялары болып өзін-өзі тану, өзін-өзі анықтау, өзін-өзі бекіту, ... ... ету ... ... Бұл концепциялар жастар үшін маңызды. Өйткені жастар Қазақстан қоғамында өзі қандай орын алатынын анықтап, өзінің Қазақстан азаматы ... ... ... ... ... ... танып білуі қажет /37/.
Бүгінгі таңда балалар көзді ... ... ... да ... дер ... нақты өмір шындығы туралы ақиқат сабағын бер, дер ... өз ... ... және ... ойымен санасып, түйген пікіріне құрметпен қара. Жас мемлекетімізге ... ғана емес ... де ... ауадай қажет.
Өз өміріңнің өткенінен бас тартуға болмайды, онсыз бүгіннің, ... ... жоқ. ... арасындағы түсінбестіктің көптеген себебі сол жылдардың әлеуметтік жағдайын терең білмеуден туындайды. Өмір тарихын және оны заман ... мен ... ... баяндағанда, біз сол дәуірге оның замандастары қандай көзбен қарады деген психологияны жиі назардан тыс қалдырамыз.
2.2. ... ... ... ... ... негізгі жолдары мен әдістері
Қазіргі жастарымыздың жеке тұлға ретінде қалыптасуы үшін оларға бүгінгі нарықтық экономикаға тән жаңа құндылықтарды меңгерту, сондай-ақ, олардың ... ... ... ... пен ... ... ... ықпалы сияқты объективті және субъективті факторлардың маңызы зор. Социология ғылымында бұл факторларды әлеуметтендіру ... деп ... ... пікірінше, адамның әлеуметтенуі белсенді түрде өтетін процесс болғанымен, ол бүкіл өмір бойына созылмайды. Ол тек жеке ... ... ... нормалық нысандарының жиынтығы ретіндегі тұрақты орнығу, әлеуметтік ой-пікірлері мен дүниеге көзқарасы, яғни адамның өзіндік жеке басының ... ... ... керекті уақытқа ғана созылады. Ол шамамен орта есеппен алғанда 25-30жасқа дейінгі аралық /38/. Ал ... яғни ... ... ... ... бір әлеуметтік ақуалдан екіншісіне ауысуына байланысты жаңа рухани құндылықтар мен мінез-құлық нормаларын меңгеруіне келсек, мұны әлеуметтену процесі емес, өмірге ... ... деп ... ... сияқты. Баланы әлеуметтендіру процесін, әдетте, үш кезеңге бөліп қарастырады:
бастапқы әлеуметтену немесе баланың әлеуметтенуі;
аралық әлеуметтену немесе ... ... ... ... ... ... ... отбасында және балалар бақшасында тәрбиелену кезеңімен, екінші кезең 17-18 жасқа ... орта ... ... ... ... ... Ал үшіншісі жасөспірім шақтан ересек шаққа өту кезеңін, яғни 23-25 жастар аралығын қамтиды. Бұдан кейінгі әлеуметтенген, ... ... ... әрі ... ... мен ... ... Демек, қазіргі заманғы адамның әлеуметтену дәуірі, негізінен, оқу арқылы білім мен тәрбие алу кезеңіне сәйкес келеді. Жас ... ... ... ... ... ... баулудың тәрбиелік мәні зор. ″Тәрбие басы –тал бесік″, яғни ... ... ... ... негізі отбасынан басталады. Одан әрі бұл үрдіс, яғни ... ... ... ... ... жол ... ... жалпы білім негізі қаланатын орта мектепте жүргізілуі тиіс /39/.
Жастардың ... ... ... әлеуметтанулық ілімдер де арнаулы зерттеу объектісіне айналып отыр. Әлеуметтендіру теориясы адамды тұлғалық қасиеттер ... ... ... ... рөліне, олардың тетіктеріне және адам мен қоғам үшін маңыздылығына басты ... ... АҚШ ... бұл процестегі адаммен коммуникациялы байланысқа түсетін әлеуметтік ортаның нақтылы бөліктерін атап өтеді (рөлдер мен ... ... ... ... ... т.т.).
Әлеуметтену процесіндегі ең негізгі мәселе –оқу ... ... оқу ... жастардың әлеуметтендірудегі қызметін анықтап, талдаудың маңызы айрықша. Осы ретте жастардың саяси ... ... ... орын ... ... ... не, соны ... алайық.
Дүнижүзілік ғылыми әдебиетте ″әлеуметтендіру″ ұғымының мазмұны туралы ортақ пікір жоқ. Әр ... ... ... бұл ... ... өзінше түсіндіреді. Айталық, необихевиоризм өкілдері ″әлеуметтендіру″ ұғымның ... ... ... ... ... ... ... интеракционизм мектебінің мүшелері оны "әлеуметтік қарым-қатынас нәтижесі" деп біледі. Ал, гуманистік психология ... ... ... ... мазмұнын "мен" ұғымның баламасы ретінде пайымдап, "дайындалған болашаққа қатысты көзқарастың" өзіндік маңызды мәселелерін құрайды деп ... ... ... ... орыс ... "әлеуметтендіру" терминінің мазмұны, әлеуметтік тәжірибені меңгерту арқылы жеке тұлғаның өмірлік позициясын қалыптастыру мәселелері құрайтындығына баса ... ... ... ... ... жылы жарық көрген "Қысқаша социологиялық сөздікте" "әлеуметтендіру" ұғымына төмендегідей анықтама берген. ... ... ... қалыптасуы, оның белгілі бір қоғамда, әлеуметтік ортада, топта қабылданған ... ... ... ... ... меңгеруі /40/. 1990 жылы шыққан "психология" атты түсіндірме сөздіктеде жоғарыда аталған "әлеуметтендіру" ұғымына пара-пар анықтама берілген /41/.
Профессор Г.М.Андреева мұндай ... ... ... ... ... ашып көрсете алмайтындығын айта отырып, "әлеуметтендіру" дегеніміз екі жақты процесс, ол өзінің ... бір ... ... ... бір ... ... еніп, онда жинақталған әлеуметтік тәжірибені меңгеруін, екінші жағынан индивид өзінің белсенді іс-әрекетінің ықпалымен әлеуметтік қарым-қатынастар жүйесінің ... ... ... ... ете ... ... ... белсенді түрде қосылуы деп түсіндіреді.
"Егер", - дейді ол.- "әлеуметтендіру процесінің бірінші жағы - әлеуметтік тәжірибені меңгерту –бұл ... ... ... ... ... онда ... жағы әлеуметтенген адамның өзінің қоршаған ортаны өзгертуге бағытталған белсенділігін танытады. Адам тек әлеуметтік тәжірибені меңгеріп қана қоймайды, қажетіне жаратады" ... түп ... ... бойламай сырт көзбен қарағанда "әлеуметтендіру" термині "тәрбие" ұғымына пара-пар сияқты болып көрінуі мүмкін. Дей тұрғанмен, бұл екі ұғым ... ... ... бар. ... ... ... өз ... саналы түрде арнайы жоспарланған мақсатта тәрбие беруін білдіреді. Ал, ... ... ... ... мазмұнына мемлекеттік тәрбие жүйесіне тән белгілерден де басқа қоршаған нақты әлеуметтік ортаның ықпалымен жиі кездесіп отыратын тәрбиелік мүмкіндіктерді ... ... ... ... ... ... мектепте, жоғарғы оқу орнында берілетін білім, өзге де ... ... ... ... ... құрбы-құрдастарының тигізетін әсерін әлеуметтендіру факторы ретінде алып қарауға болады.
"Білім беру" және "оқыту" ұғымдары да "әлеуметтендіру" терминінің негізгі құрылымдық компоненттерінің қатарынан ... орын ... ... ... ... ... яғни ... әлеуметтендірудің негізін оларға өмір бойы қызмет ететін, олардың дүниеге ... ... ... және ... ... ... ұлттық, жалпы адамзаттық мәдениетті игеруге мүмкіндік беретін, ... ... ... ... ... қабілетін дамытуға, алда тұрған өмірлік, бағыт-бағдарлық және өндірістік міндеттерді өз бетінше шешуге, елдегі саяси жағдайдың ... ... тез ... ... ... ... кезеңдегі тұрмыс-тіршілікте қолдана білуді қажет ететін қазіргі заманғы күрделі техникамен және ... ... ... ... ... ... болатын кәсіптік білім негіздерін, дағды-іскерліктер мен біліктілікті меңгерту ... ... ... ... беру ... бойына өз ұлтына тән құндылықтарды сіңірумен қатар, олардың жалпы адамзатқа тән қазыналардан сусындауын қамтамасыз етеді. Жастардың жан-жақты қабілеттерінің дамуына жағдай ... ... ... ... және қоғамдық қызмет дағдыларын сіңіру, қоғамдық қарым-қатынас жүйесіне енгізе отырып, өтіп жатқан саяси құбылыстарға сындарлы қарап, талдай білу және ... ... ... ... қалыптастыру, білім берудің, оқыту мен тәрбиелеу процесінің басты міндеті болып табылады.
Осында аталғандарды талдай келіп, ... ... ... анықтама беруге болады. Әлеуметтендіру дегеніміз –жеке тұлғаны ... ... ... ... мен ... ... белгілі бір тәртіпке келтіріліп, жинақталған қажетті әлеми білімдерді, дағды-іскерліктерді және ... ... ... ... мен ... ... тағылымдар мен салт-дәстүрлерді, әдет-ғұрыптар мен жөн-жоралғыларды, адамгершілік пен ... ... ... ... ... ... өздері өмір сүріп отырған қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылысына сәйкес әлеуметтік рөлдер жүйесіне қосу.
Жастардың ... ... ... ие ... тағы бір мәселе, ол жастардың дүниеге ғылыми көзқарасын қалыптастыру болып табылады.
Оқу-ағарту жүйесі үш ... ... ... тәрбиелеу және жетілдіріп дамытуды атқарады.
Білім беру –ақыл-ойдың дамуына тікелей әсер ете отырып, адамның дүниеге ... ... ... ғылыми негіз болады. Ал дүниеге ғылыми көзқарасы адамның толыққанды қалыптасуының ең негізгі арқауы. Сондықтан ... ... ... ... ... оларды оқытудың, тәрбиелеудің және жетілдіріп дамытудың бөлінбес бөлігі ретінде оқу процесі бойынша жүзеге асырылса ... ... ... жеке ... әлеуметтік-саяси көзқарасын дамытып, дүниетаным аясын кеңейтетін маңызды факторлардың бірі. Ол жеке тұлғаның әлеуметтік статусын айқындауда, сондай-ақ қоғамда саяси келісім мен ішкі ... ... ... ... ... ... рөл атқарады.
Білім –біздің қоғамымыздың ХХІ ғасырдағы басым бағыттарының бірі. Білімсіз Қазақстанның қоғамдық-саяси жүйесін өркениетті дамыту мүмкін емес.
Білім –мемлекеттің ... ... Қай ... де адамзат қоғамының білім деңгейі аса маңызды мәселе болды. Көрнекті ғалым Э.Дюркгейм білім берудің ... ... ... ... етіп ... ... құндылықтарды ел арасында тарату деп тапса, американдық социолог –Н.Смелзер білімді институционалдандырылған процесс, яғни ... ... ... бір ... жеке ... топ, қауымдастық арасында орнықтыруды жүзеге асыратын құрал ретінде анықтайды /43/. Бұл ыңғайда қос ... да ... бір ... тоғысып жатыр.
Сонымен, аталмыш міндеттерді негізінен іске асырушы рухани мәдениеттің қайнар көздерінің бірі ... оқу ... Ол ... ... интелектуалдық потенциялының жас буының қалыптастыратын орын. Оның мақсаты егеменді ... ... ... ... ... ... өнегелі, өрісі биік азаматты дайындап, тәрбиелеу десек, екіншіден ол –білім ордасы. Жастардың бойындағы талантты ашып, жетілдіріп ... ... бір ... ... ... әрбір жоғарғы оқу орнының міндеті. Келешек маман иесін толыққанды тәрбиелеуде білім ... ... тек қана ... бір ... ... қана ... ... қатар сол мамандықтың кәсіби ой жүйесін, сананың кәсіби этикасын, кәсіби мәдениетін ... ... ... ... ... және бүкіл адамзат өркениетіндегі ортақ рухани, саяси құндылықтар тұрғысынан да жүйелі білім беру қажет. Мұның ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда маңызы зор. Бұл жайында белгілі ғалым Э.Дюркгейм ... ... ... ... ... ... қоғам өмірін реттеуде үлкен рөл атқарады деп көрсеткен. Ол адамдардың мінез-құлқында ортақ нормалар мен ұстанымдарға ... ... ... Ал, ... ... және ... ... беделді әлеуметтік күш қызметін атқармақ. Осындай күш бүкіл экономикалық-әлеуметтік, рухани-мәдени және қоғамдық-саяси тіршіліктің тұтқасы, ... ... ... ... ... ... адам мінезінде әртүрлі ауытқулар мен тұрақсыздықтар орын алуы мүмкін.
Орта ғасырлық ойшыл Ж.Баласағұн ″Құтты білік″ еңбегінде: ″Мемлекеттік ойлауды ... ... ... ... немесе әмірші заңдар арқылы қанша мықты бола тұрып, ғалымдарсыз елді ... ... ... ... мемлекетіміз өз бағытын айқындаудың стратегиялық мақсат-міндеттері қатарына жас ұрпақтың білімі мен тәжірибесін алға шығаруы ... ... Ел ... ... ... ... жолдауындағы төртінші басымдылығында: ″Осы заманғы білім беруді дамыту, кадрлардың біліктілігі мен оларды қайта даярлауды ұдайы арттыру және Қазақстан ... ... одан әрі ... ... ... ... білім беру саласындағы реформалар арқылы жастар арасында демократиялық саяси мәдениеттің қалыптасуы мен таралуы жүзеге асады. Республиканың білім жүйесіндегі жүріп ... ... ... ... ... ізгілендіру. Президенттің тікелей нұсқауымен 1994жылы 25-ші тамызда Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы ... ... ... ... бекіткен гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы қабылданды. Аталмыш құжатта: ″Жоғарғы мектептегі гуманитарландыру қоғам дамуының алғышарттарын қалыптастыруға, жастарды нарықтық ... ... ... ... ... тиіс болғандықтан, қоғамда болып жатқан өзгерістерді алдын ала анықтап, оларды бейнелеп отыруға тиіс. Кез келген жастың жоғарғы оқу ... ... ... ... негізгі жеке қасиеттер, адамгершілік өлшемдер мен гуманитарлық бағдарлар жиынтығы ретінде мыналар танылады:
философиялық даярлық (өйткені дүниетану мен түйсінудің негізін құрайтын да, ... ... ... ... ... ... ... экономиканың әлеуметтік бағытталуы туралы қазіргі түсініктердің негізінде қалыптасатын ... ... ... тарихындағы неғұрлым мәнді идеялар мен тұлғаларды білу; мәдениеттің ... ... ... ... даму ... ... ... тарихи жылнамаға талдай жасай білу; қазіргі өркениет ... ... ... ... ... құрылымы мен функциялары жайында нақты түсініктің болуы; тарих субъкетілері, оның ішінде осы заманғы әлеуметтік күштер, қазіргі қоғамның әлеуметтік құрылымы туралы кең ... ... ... ... даму ... ... ... бағдар ұстау″ /46/- деп білім жүйесін ізгілендірудің мақсат-міндеттері ... жеке ... ... ... ... кәсіби жетілген танымның болуы үшін ең алдымен, адам ... тек ... ғана ... өмірдің барлық саласында алдыңғы қатарға шығуын талап етеді.
Білім саласын гуманитарландыру ... ... ... адамның ішкі жан дүниесінің, адамгершілік қасиеттерінің, жеке басының ... ... ... ... сай) ... ... ... Адам мен қоғам туралы білім жүйесін қалыптастыратын білім берудің адамгершілік жағын дамыту.
Осыған байланысты жоғарғы оқу орындарының негізгі міндеті ... тек қана ... ... ... сонымен қатар олардың жеке басының жан-жақты қалыптасуына, дамуына, ... ... ... кәсіби және саяси мәдениеттің, саяси құндылықтарының қалыптасуына өз дәрежесінде ... бөлу ... ... ... ... өмірдің қыр-сырын түсіне бастаса және оның адамгершілік принциптеріне сүйенген негізі болса, онда қоғамда ... ... ... ... саяси мәдениет жылдамырақ қалыптасары сөзсіз. ... ... ... оның ... ... білім беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымынан, мәдеи құндылықтарынан ұлттық дәстүр, рухани ... бөле жара ... ... ... азаматқа өмір сүріп отырған қоғамдық және саяси құрылыста, мемлекеттегі өз орны мен рөлін, ... мен ... ... ... жете ... көмектеседі. Саяси білім беру арқылы –адамды күрделі әлеуметтік-саяси жағдайда өз орнын таба білуге, ... ... ... мен ... ... ... өз мүддесін қорғай білуге үйрету. Сонымен қатар ол ... ... ... және оны ... ететін мемлекеттік, қоғамдық ұйымдарды сыйлауға баулиды.
Бүгінгі таңда кімнің қандай кәсіппен ... ... ... және ... ... әр ... қажет. Өйткені ол қоғамда тұрып, тіршілік еткендіктен басқа адамдармен, ұйым, мекемелермен және мемлекетпен қатынаста болады. Ал құқықтық-саяси ... жоқ ... ... да бір саяси істерде амал-айла, қулықтың жетегінде кетеді. Адамдардың ... ... ... да ... Саяси сауаттылық қоғамды деспоттық басқарудан, адамгершілік құндылықтарға қарсы ... ... ... ... сұраныс - өз ісіне мығым, жұртшылықпен араласуда жеке басындағы барлық шынайы жағымда қасиеттерін байқата алатын жеке тұлғаны тәрбиелеуді талап ... Сол ... ... өз ... ... ... ... әдетке айналдыру бейімділігін дамыту, оған бөгет болатын факторларды өз бетімен жеңе білуге үйретуге бағытталған саяси мәдениетке баулу қажеттілігі туындап отыр. ... ... ... ... құбылысымен астасып жататын қоғамда тарихи, табиғи құбылыс.
Саяси әлеуметтенудің ... ... ... ... ... ... ... жұмыс орны, діни ұйымдар, мәдени ошақтар, БАҚ, мемлекеттік мекемелер және т.б ... ... осы - ... ... ... арқасында саяси мәдениет пен саяси құндылықтар бір ұрпақтан ... ... ... Сөйтіп тұлғада бірте-бірте әлемнің саяси келбеті қалыптаса бастайды. Міне, осындай саяси топтар мен ... ... ... ... өркениетті бағытта болуы үшін өз азамттарының саяси әлеуметтенуіне көңіл аударған абзал.
Саяси әлеуметтену процесі индивидтің бүкіл өмір бойы ... ... ... ең ... ... басталады. Ал, бұл процесс біздің қоғамымызда қалай жүріп жатыр? Меніңше өте баяу. Себебі, көптеген ата-ана балаларымен Қазақстан, ... ... ... мәні мен мағынасы туралы, мемлекет басшысы және оның жүргізіп отырған саясаты жөнінде әңгімелеспейді. Пікір алмаспайды. Тіпті, кейбір үлкендердің ... ... бұл ... білу ертерек екен. Шынымен де, жаңағы кейбір ата-аналар жоғарыда аталған жәйтттерді баланың санасына кішкентай ... ... ... ғана жас ... бойында біз жағымыз талмай айта беретін патриоттық, отан сүйгіштік сезімдерді қалыптастыратынын ... ме, әлде ... ... ме?... Ал олар ... іште ... тәрбиелеу керектігін және оларды санасына жоғарыда аталған құндылықтарды енгізу қажеттігін түсінбейді. Мәселен, бүлдіршіндердің қоршаған ортаға ... ... өте ... ... болады. Олар әр нәрсені көріп, қызығып не екенін білуге ұмтылады. Ал, кейбір ... ... ... жауап беруі, оның ақ-қарасын ажыратып көрсетуі парызы екенін ұмытып кетеді. Әлеуметтену процесіне АҚШ халқы өте көп мән ... ... ... Д.Истон мен Дж.Денис 12 мың балаға сұрақ-жауап арқылы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Нәтижесінде олардың саяси әлеуметтенуін 4 ... ... ... яғни ... ата-ана билігінен де жоғары саяси билік барын ұғынуы;
жекелеу. Мұнда бала ... ... жеке ... ... (Президент, полиция) сезінуі;
дәріптеу. Саяси қайраткерлерді тек жақсы қасиеттері арқылы тану;
институционалдандыру. Яғни, ... ... жеке ... ... емес, саяси институттар арқылы (Парламент, партия, сот, әскер және т.б.) қабылдау /48/.
Жастардың саяси ... ... ... ... ... мәні зор. Қазақ халқы "Отан" ұғымын бала бойына ерте сіңіруге тырысқан, оны туған жер, ата-мекен, ел-жұрт ұғымдарымен байланыстырған. Қазақ баласы үшін отан ... ата ... туып ... ... ... Бұны қазақ халқының мына мақалынан айқын аңғаруға болады. "Малым –жанымның, жаным –арымның садағасы". Осылайша халық ар –намысты жоғары қойған. Қазақ ... ... ... ең бір ... ... үлкенді құрметтеу т.б. ұғымдар қабысып- отаншылдық, елжандылық ұғымдарына алып келеді. Мұндай ұғымдар негізінде тәрбиеленген ... ... ... ... ... ұрпаққа адамзат тарихында ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан осы патриоттық тәрбиені, отаншылдықты, елжандылықты, жасұрпақ бойына дарыту бүгінгі ... ... ... бірі болып отыр /49/.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 –стратегиялық бағдарламасының "Қазақстан мұраты" деп аталатын бөлімінде- еліміздің ... оның ... яғни ... ... ... ... да болмасын ішкі және сыртқы күштерден сақтау міндетінің өзі, жастарымызды отаншылдық, ... ... ... ... ... Қазақ халқының бір туар ұлдарының бірі, Б.Момышұлы: "Патриотизм Отанға деген сүйіспеншілік, жеке адамның аман-саулығы, қоғамдық, мемлекеттік қауіпсіздікке ... ... әр адам ... мемлекеттке тәуелді екендігін, олай болса мемлекетті нығайту жеке адамдардың күшейту екендігін мойындау", - деген болатын. Міне, жас ... ... ... ... қалыптастыру, ол үшін патриоттық іс-әрекет ұйымдастыру, бұл шараны іске асыру үшін ... ... ... тәрбие беру қажеттігі туындап отыр. Олай болса, жастарға патриоттық тәрбие беруде - өткені мен ... ... және ... байланыстыру қажет. Осылайша, жастар бойында "ұлттық патриотизмді" қалыптастыруға болады. Ұлттық патриотизм –жеке адамның өз халқына деген ... ... ... территориясы, тарихи дәстүрі т.б. жағынан дербес белгілеріне байланысты. Міне, осы рухани ... ... оны ... ... ... негізгі мақсаты. Патриоттық сезім тәрбие арқылы қалыптасып, ол жетіліп патриоттық сана түріне айналады. Сонда ғана жеке адам өз ... тән ... ... ... өз ... ... ... бойына сіңіреді /50/.
Жалпы қай тәрбиенің де бастауы отбасынан бастау алатын сияқты, патриоттық тәрбие де отбасынан қалыптасып, одан әрі ... ... оқу ... ... ... ... кезде өтпелі кезеңдегі халықтың әл-ауқатының төмендеуінің салдарынан патриоттық сезім, рухани сананың ... ... ... ... бұл ... ... уақытша қиындықтары екендігін түсініп, болашақ ұрпақты өркениетті елдердегі ойлау мен рухани мәдениет деңгейіне сәйкестендіріп ... ... ... отырған саясаты кең ауқымды процесс, оның ішінде әсіресе мемлекеттік жастар саясаты және жастардың саяси құндылықтық бағдарлары ең ... ... бірі ... табылады. Өйткені, жастар қоғамның қозғаушы күші және еліміздің ертеңі.
Жастар халықтың ерекше бір әлеуметтік- демографиялық тобын құрайды. Қазақстан Республикасында жастарға 14-29 ... ... ... ... Бұл ... топ өзінің білімділігімен, жаңашылдығымен, белсенділігімен, ашықтығымен, оптимистік көзқарасымен, болашаққа бағытталуымен белгілі. Бірақ жастар өмірлік тәжірибесінің аздығынан, елігушілігінен, құмарпаздығынан ... ... ... ... де ... ... саяси көзқарастарының, саяси мәдениетінің қалыптасуының негіздерін жан-жақты ... ... мен ... зор. ... ... жоғары (жетілген) жастар қоғамда көбейген сайын ол елде шынайы демократиялық құрылымдардың мүмкіндіктері ұлғаяды. Әрбір жас азамат саяси ... ... ... сайын әлеуметтік дүниедегі саяси ахуалдық өркениетті жолмен өрбуіне жол ашылады. Міне, осы себептерге байланысты бұл мәселенің ... ... үшін де, ... тәжірибе үшін де маңыздылығы зор.
Барлық елдерде жастар экономикалық дамудың, техникалық ... және ... ... ... жол бастаушылыары болғандықтан, "Қазақстанның болашағы жастар", "Жастар ... ... және тағы ... ... ... ... жастардың саяси белсенділігі қай деңгейде деген сұрақ туындайды. Жастардың саясатқа қызығушылығы қандай? ... жас ... өзін қай ... ... ... Кіммен ұқсастырады немесе етенелестіреді? Осы сұрақтар елім деп жүрген азаматтардың барлығын толғандырып жүр. Бұл ... ... ... ... ... ететін мәселе. Өйткені жастардың саяси құндылықтық бағдарларын анықтап отыру керек /51/. Осы тақырыпты зерттеудің басты мақсаты жастардың ішіндегі студент ... ... ... бағдарын айқындау болып табылады.
Студенттер жастардың белгілі бір әлеуметтік тобына жатады. Және жас шамасы ... ... ... ... ... ... тобымен ортақ белгілері жеткілікті болғанмен, студенттердің өзіндік ерекшеліктері бар. Қоғамның ... ... ... ... көзі ... ... ... төмендегідей әлеуметтік маңызды міндетті орындайды: жоғарғы кваликациялы кәсіби ой еңбегінің әр түрлі мамандықтарын атқару ... ... бір ... ... мен ... дағдыларды меңгеру. Студенттердің басты әрекеттерін былай жіктеуге болады: оқу процесі, ғылыми зерттеу, қоғамдық-саяси, мәдени еңбек, спорт-дене ... ... және ... ... ... ... ... оқу ең маңызды мақсат болып есептеледі. Оқу процесі болашақ мамандыққа дайындық болып есептелгенімен өзінің ... ... ой ... ... ... кем ... Студенттің қоғамдағы орны әр уақытта жоғары бағаланған. Бірақ ол мамандық диапазонында ... ... ... шешілмеген мәселелері жеткілікті. Ең маңыздысы олардың оқуы мен өмір талаптарын қаржыландыру қиындықтарынан басталады. Бір жағынан алғанда, 17 мен 24 ... ... жас адам әрі ... алып, әрі отбасы құрып, әрі өзінің мұқтаж-тілектерін орындауы тиіс. Бірақ қаншалықты талантты болғанымен барлық жастардың қолы оған жете ... ... ... ... ... процесінің төмендегідей ерекшеліктерін атап өтуге болады: бұл ... ... ... ... ұзақ ... әрі ... ... болмайды. Өйткені ол қысқа мерзімде (4-5 жыл) ... ... ... өзінің әлеуметтік уақытында екі түрлі адаптациядан (икемделуден) өтуі қажет: ата-аналық және мектеп бақылауынан салыстырмалы дербестілік жағдайындағы өзін-өзі ... ... және ... ... ... өмір салтына алдын ала икемделу; болашақтағы мамандығы қаншама беделді, абыройлы болғанымен, студенттік уақытында ол аз қорғалған, материалдық жағынан ... оқу ... ... көп тәуелді.
Менің Шымкент қаласындағы оқу орындарындағы студенттер арасындағы жүргізген әлеуметтік зерттеуім, олардың таза саяси құндылықтық бағдарларын ... ... ... ... ... ... ... қолдандым. Анкета ішіне кіретін сауалдарды орналастыру барысында ... ... ... қамтуға тырыстым.
Адамдардың саяси бағдарының үш түрі бар: бірінші, билік құрылымдарына, екінші, қоғамның басқа мүшелеріне, үшінші ... жеке ... ... ... ... ... айтылған мәселелердің бәрін зерттеу барысында ескере отырып, студенттердің саяси құндылықтық бағдарларындағы басымдылықтарды анықтауға бағытталған он екі ... ... ... Енді мен ... ... мен ... оларға білдірген жауаптарын ұсынбақпын
Зерттеу Ќ.А.Ясау атындаѓы Халыќаралыќ Ќазаќ-Тџрікуниверситеті Шымкент ... ... ... ... ... ... 63 пайызы студент ќыздар, 37 пайызы студент жігіттер.
.
. Сіз өзіңізді Қазақстанның патриотымын деп санайсыз ба?
а) ия-86%
б) жоқ-6%
в) ... ... ... Сіз ... таңда Қазақстандағы саяси жағдайды қалай бағалар едіңіз?
а) қолайлы-23%
б) тұрақты-52%
в) ... ... ... ... өте ... ... ... тыс шиеленісті-0%
ж) дағдарысты-2%
з) жауап беруге қиналамын-0%
. ... ... өмір ... ... ... ... ... Сіз үшін бүгінгі таңда қандай саяси құндылықтар маңызды рөл атқарады?
а) Қ.Р. Конституциясын құрметтеу және билік тиімділігі-20%
б) азаматтардың құқықтары мен ... ... ... тіл ... ... ... ... келісім және интернационализм-2%
ж) БАҚ-тың бостандығы-3%
з) қоғамдық тәртіп-8%
л) жауап беруге қиналамын -2%
м) басқа-0%
5. Президент ... ... ... ... ... ... ... қиналамын-9%
. Өзіңіздің саясатқа деген қызығушылығыңызды анықтаңыз.
а) қызығушылық жоғары-84%
б) қызығушылық төмен-6%
в) қызығушылық жоқ, немқұрайлылық-2%
г) жауап беруге қиналамын -8%
7. Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... мен үшін бәрбір-20%
г) білмеймін-7%
. Өзекті саяси оқиғалар туралы мәліметтерді қайдан аласыз?
а) газет-журналдардан-34%
б) дәріс пен семинар сабағынан-11%
в) ... ...
. Сіз ... ... ... жатасыз?
а) Отан-31%
б) Асар-16%
в) Ақ жол-8%
г) Ауыл-3%
д) Аграрлық-1%
ж) басқа-2%
з) жатпаймын-39%
. Сіздің пікіріңізше мүдделеріңізді, ... ... ... ... қандай құрамдас бөлшектері қорғайды?
а) президент-43%
б) парламент-14%
в) сот-21%
г) прокуратура-12%
д) білмеймін-10%
. Қазақстандағы жастар ұйымдарының жұмыстарына қанағаттанасыз ба?
а) қанағаттанамын-33%
б) қанағаттанбаймын-53%
в) білмеймін-14%
. Сіз мүше ... ... ... ... ... ба?
а) өте белсене-6%
б) белсене қатысамын-19%
в) аса белсенді емеспін-42%
г) қатыспаймын-33%
Қазақстанның тәуелсіздік алуы қоғамтанушылардан патриотизмнің жаңа бағытын қалыптастырып, тәрбиелеуді талап етті. Патриотизм ... ... ... ... ... ... Осы ... елбасы Н.Ә.Назарбаев 1993 жылы 11-мамырда Алматыда өткізілген мемлекеттің идеологиялық қызметінің мәселелері жөніндегі республикалық кеңесте ... ... ... ... ... ... маңызды бағыттардың бірі қазақстандық патриотизм болуы тиіс. Біз Отанға деген сүйіспеншілік-қара шаңыраққа деген сүйіспеншілік қана ... осы ... қиын ... ... ... терең құрметтеу екенін де есте ұстауымыз қажет. ... ... ... ... бен аналарымызды, соғыс және еңбек ардагерлерін қастерлеуден биік ешнәрсе жоқ. Әлемдік өркениеттің үздік жетістіктерін, басқа ... ... ... ... сіңіру қаншалықты маңызды болса да, біздің әрқайсысымыз өзіміздің терең тамырымыз, туған жеріміз туралы есте ұстап, қандай елдің азаматтары екендігімізге есеп ... ... деп атап ... ... ... жүгінсек. Сіз өзіңізді Қазақстанның патриотымын деп санайсыз ба? деген сұраққа: ... ... ... ... Қазақстанның патриотымын деп санайды екен. Яғни, 86 пайызы ия ... 6 ... жоқ, 8 ... ... беруге қиналған. Яғни студенттер арасында қазақстанның патриоты емеспін деген жастарда болғанын байқауға ... ... ... ... ... халықтың әл-ауқатының төмендеуінің салдарынан патриоттық сезім, рухани сананың төмендеуі айқын байқалуда. Дегенмен, бұл өтпелі кезеңнің уақытша қиындықтары ... ... ... ... өркениетті елдердегі ойлау мен рухани мәдениет деңгейіне сәйкестендіріп тәрбиелеу қажет. Менің ойымша, студенттерге оқу ... ... ... ... ... ... ... керек. Мұнда жоғарғы оқу орындарында, орта мектептерде ... ... ... ... ерекше назар аудару қажет.
Сіз өзіңізді Қазақстанның патриотымын деп санайсыз ба?
Сіз бүгінгі таңда Қазақстандағы саяси ... ... ... ... ... ... студенттердің көпшілік бөлігі тұрақты деп бағалаған (52), ал 23 пайызы қолайлы деп ... ... ... 75 ... ... ... ... студенттердің жартысынан көбі Қазақстандағы саяси жағдайды қолайлы да тұрақты деп жауап беріп отыр. Сондай-ақ сұралғандардың 15 пайызы саяси жағдайды ... ... ... емес деп ... ... 2 ... дағдарысты деп жауап берген.
Студенттердің 74 пайызы қандай қоғамда өмір сүргіңіз келеді деген сауалға ... ... 5 ... ... ... 21 ... жауап беруге қиналған. Студенттердің көпшілігі отбасында әкелері мен аталарынан кешегі "қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған заман" туралы тамсана, ... ... ... ... ... басым бөлігі капиталистік қоғамды, нарықтық экономиканы қалаған. Мұны ашық қоғамның адамзатқа ұсынатын еркіндігімен байланыстырған жөн.
Сіз үшін бүгінгі ... ... ... құндылықтар маңызды рөл атқарады?
Кесте № 3
Жауаптары
ҚР Конституциясын құрметтеу және билік ... ... мен ... ... туралы заңның енгізілуі
%
Бүкілхалықтық келісім және интернационализм
%
БАҚ-тың бостандығы
%
Қоғамдық тәртіп
%
Жауап беруге қиналамын
%
Бұл зерттеу нәтижелерінен байқайтынымыз, студенттердің көпшілік бөлігі ... ... мен ... ... ... қояды, одан кейінгі орында Қ.Р. Конституциясын құрметтеу және билік тиімділігі (20%), сондай-ақ студенттер үшін ... ... ... ... және тіл ... ... ... (10%).
Ал, сіздің мүдделеріңізді, құқықтарыңызды Қазақстанның саяси жүйесінің қандай құрамдас бөлшектері жақсы ... ... ... студенттердің көпшілігі президентті атаған. Бұл президентіміздің жеке басының, атқарып жатқан іс-әрекетінің жетістігі ... ... ... ... жатқан іс-әрекетінің жетістіктеріне мыналарды жатқызуға болады:
Н.Ә.Назарбаев Қазақстан мемлекетінің ... ... ... ... ... мәдениетімен, ядролық қаруға қарсы күресімен, ұлттар мен ... ... ... мен ... ... танытты;
елімізде саяси тұрақтылықтың орнауына қол жеткізді. Қоғам өмірінің кез келген саласына жүргізілген реформа нәтижесі қоғамда қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ахуал, яғни саяси тұрақтылық реформа тиімділігінің негізгі кепілі. Біз қазіргі кезде қоғам өмірінің кез келген саласында ... ... ... ... ... ... экономика содан соң саясат деген принципті ұстану, экономикада оның заңдылықтарының үстемдік етуіне қол жеткізді. Экономикада нарықтық ... ... ... ... ... Осы жылы жан ... шаққандағы жалпы өнім 3 мың доллар болады деп болжам жасалып отыр. Сыртқы сауда айналымы 33 млрд. АҚШ долларына жетті, ол 1994 ... 3 есе ... ең ... жетістігі, Қазақстанды әлеуметтік мемлекет деңгейіне жеткізуі деп санаймыз. Соңғы "Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ... атты ... ... Жолдауы әлемге әлеуметтік бағдарламасы күштілігімен танымал болды. Әлеуметтік саладағы тиімді жүргізілген реформаларды көрші елдер үлгі ретінде алуда, әсіресе ... ... ... үй, ... ... ... ... Реформалаудың қазақстандық үлгісі деген ұғым ғылым мен практикаға ... еніп ... ... ... ... ... ... етті. Президент, парламент және парламентаризм, көппартиялық жүйе, саяси ... ... ... ... ... дамуына үлес қосты;
1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы саяси жүйе институттарының орнықтылығы, ... ... және ішкі ... кезінде тиімді жұмыс істеу мүмкіндігін қалыптастырды. Негізгі Заңымыз қоғамымызды саяси және мемлекеттік тұрақтылықты қалыптастыруға ... ... ... ... ... Оны жүргізу және қолдану саяси лидердің бойында ... ... ... ... етеді. Жекелеген саяси лидерлердің әлсіздігі бүкіл бір мемлекетті тоқырауға ұшыратып отырғандығын көрші елдерден көріп отырмыз. Н.Ә.Назарбаев харизматикалық лидер ретінде танымал. Оның ... ... біз ... ... Азия ... ... ... шешуші рөлінен де байқап отырмыз;
ұлттық валюта, Астананың көшірілуі, көрші ... ... ... ... қол ... беру саласындағы реформалар, оның ішінде Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің ашылуына ... үлес ... ... біздер ұмытпауымыз керек. ... ... ... ... ... ... үшін ең ... де өткір тақырыптардың бірі болып табылады, жалпы сайлау дегеніміз не?
сайлау ең алдымен қоғамның алдыңғы қатарлы өкілдерін билік құрылымдарына ... ... ... мен ... ... ... ұсыну мүмкіндігі.
Сайлау нәтижелі болуы экономикалық, әлеуметтік және рухани факторларға тәуелді. Сайлаудың рухани факторына –халықтың патриотизмді сезінуі, заңға деген құрметі, ... ... ... ... ... ... маңызды нәрсе халықтың жоғарғы саяси мәдениеті мен білімділігі болып табылады. Осы аталған факторлардың барлығы біздің елімізде бар.
Президент сайлауына қатыстыңыз ...... ... ... жауаптардан байқайтынымыз студенттердің сайлауға деген қызығушылықтарының жоғары, төмендегінде біршама өзгерістер бар. 1999 жылы болған президент ... ... 45 ... ... 55 ... қатыспадым деп жауап берген. Бұл олардың аталмыш сайлауға аса құштарлық таныта қоймағандығын ... Ал, 2005 ... ... ... ... ... 91 пайызы қатыстым, 9 пайызы қатыспадым деген. Бұдан шығатын қорытынды, студенттер президент ... өз ... ... ... ... Бұл, ... өте ... жайт.
Өткен президент сайлауына қатыстыңыз ба?
"Қазақстанның болашағы-қоғамның идеялық ... ... ... ... ... ... "әрбір адам біздің мемлекетімізге, оның бай да даңқты тарихына, оның болашағына, өзінің қатысты екенін мақтанышпен сезіне алатындай іс-қимыл ... ... ... ... ... ... да, келешегі де барлық адамға жақын әрі түсінікті болуы тиіс... Әрбір адам бала кезінен: ... ... ... оның мен үшін ... ... сияқты, мен де ол үшін жауаптымын, деген қарапайым ойды бойына сіңіріп өсетіндей іс істеген жөн"- деп атап көрсеткендей өзіміздің ... ... есте ... оның ... ... артайық дегім келеді /53/.
Өзіңіздің саясатқа деген қызығушылығыңызды анықтаңыз?
Кесте № 5
Жауаптары
Қызығушылық жоғары
%
52%
%
Қызығушылық төмен
%
%
%
Қызығушылық жоқ, ... ... ... ... ... азаматтардың саясатқа деген қызығушылықтарының артып жатқанын байқауға болады
Зерттеу 2004 жылы Ќ.А.Ясауи атындаѓы Халыќаралыќ Ќазаќ-Тџрікуниверситеті Шымкент институтыныњ аѓа оќытушысы ... ... ... ... Алдыңғы жылдарда сұралғандардың 52 пайызы саясатқа жоғары ... ... ... ал 6 пайызы қызығушылық төмен деп жауап берген. Соңғы жылдағы зерттеулерде керісінше 84 пайызы қызығушылық жоғары деп жауап берген. ... ... 6 ... ... ... ал 10 ... жауап беруге қиналған.
Егер бүгінгі Қазақстанды осы көрсеткіштер тұрғысынан бағаласақ, алдыңғы жылдармен салыстырғанда студенттердің саяси белсенділігінің, ... ... ... біршама артқанын байқауға болады.
Ол ең алдымен, елдің экономикалық, әлеуметтік жағдайына, сондай-ақ, бұқаралық ақпарат құралдарының жұмысына, азаматтардың ... ... ... ... жаңа ... ... бет ... қоғамдық қозғалыстар мен саяси партиялардың пайда болуына бірқатар факторларға ... ... ... қалай қарайсыз деген сауалға 35 пайызы қалаймын, 38 ... 7 ... мен үшін ... ... ... ... көрсеткендей студенттердің көпшілігі Отан, Асар, Ақ жол ... мүше ... ... 39 пайыз студенттер саяси партияға мүлдем мүшелікке кірмеген. Бұдан ... ... ... саяси партиялардың жұмыстары қанағаттанарлық емес.
Сондықтан да болар партияның жұмысына белсене қатысасыз ба деген сауалға студенттердің 42 ... аса ... ... 33 ... ... деген.
Сауалнама нәтижесі көрсеткендей өзекті саяси оқиғалар туралы мәліметтерді негізінен студенттер ... ... ... ... ... ... 55%) ... алатын көрінеді. Одан кейін дәріс пен семинар сабақтары алады. Ол 11 пайызды құрайды. Бұдан шығатын ... ... ... ... біліктілігін қалыптастыруда үлкен рөл ойнайтынын байқауға болады. Жалпылай алғанда студенттердің үштен екісі елдегі іргелі ... ... ... ... деп айтуға болады. Солай бола тұрса да, олардың осы оқиғаларды салқын ой, сындарлы ақылмен талдап, таразылауда әлі де ... ... ... ... ... Менің ойымша, оқу-тәрбие процесінде бұл бағыттағы жұмыстарды мақсатты түрде жандандыра жүргізу қажет.
Қазіргі таңда Қазақстанда көптеген жастар ұйымдары жұмыс істейді. Қазақстандағы ... ... ... қанағаттанасыз ба деген сауалға студенттердің көпшілігі қанағаттанбаймын деген. Яғни қазіргі кезде жастар ұйымдары жастардың қажеттіліктерін қанағаттандырмай, өз ... ... ... жатқанын байқауға болады.
Сондықтанда жастар ұйымдарының жұмыстарын төмендегідей деңгейде көтеру керек:
жас белсенді саяси мәдениетті жоғары лидерлерді ... ... ... талап мүдделерін жинақтау, талдап зерттеу қажет;
студент жастармен жұмыс жүргізудің жаңа формаларын қолдану қажет;
студент жастардың құқықтарын белсенділік ... ... ... ... өзінің тәуелсіздігін нығайту мақсатында қоғамдық дамудың әр түрлі салаларында өркениетті елдердің үлгілеріне сәйкес келетін іс-әрекеттерге, стратегиялық ... көшу ... ... Болашақтағы даму бағыттарын саралап, өз стратегиясын белгіледі. Содан бері он бес ... жүзі өтіп ... ... ... ел ... ... табалдырығын аттады. Осы орайда, саяси өмірде болып жатқан процестерді әсіресе, қоғамның ең белсенді, қызу жас ... ... ... ... сай ... ... қатынастарға бейімделу ерекшеліктері мен саяси бағдарларын зерттеп-зерделеу нақты заман талабы. Қоғамдағы этносаяси процестердің қалыпты дамып отыруы, олардың этносаралық ... ... оңды ... ... тұрақтылық пен бірлікте болып отыр. Құндылықтар жүйесінің қоғам үшін маңыздылығы жайлы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаев зиялы қауыммен кездесуде былай ... ... ... ... да ... үшін ... ... қала беретін даусыз құндылықтар әрдайым болған және бола береді. Қоғамның адамгершілік деңгейін анықтайтын рухани ... пен ... ... ... ... ... осы қиындыққа толы қым-қуыт жылдарда өзіміздің басты құндылықтарымызды сақтап қала білгендігіміз біздің басты жетістігіміз болар " .
Міне, осы құндылықтар жүйесінде ... ... орны ... Өйткені, біздің еліміздің қазіргі кезеңі қоғамдағы саяси процестердің күрделене түскен, өмірдің барлық салаларының трансформациялану, өзгеру шағына сай келіп тұр. Бұл ... ... ... ... ... ... әлі де ... әсерін тигізіп отыруымен, нақты демократиялық құндылықтарды бойына сіңіріп ... ... ... ... партияларымыздың әлсіздігімен, саяси элитаның басқару ісіндегі негізінен әкімшілік арқылы ұйымдастыру әдісіне ... ... мен ... ... ... ... ... бола алмай келе жатқандығымен астасып жатады /54/.
Сонымен ... ... ... ... ... ... атты диплом жұмыста осындай игі ниет, өмір қажеттілігіне орай жазылып отыр. Диплом жұмыстың құрылымы негізгі екі тарауды қамтиды. Алғашқы тарауда ... ... ... ... негіздері, сондай-ақ саяси құндылықтық бағдарлардың саяси құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... "саяси мүдде", "саяси діл" сияқты ұғымдардың мән мазмұны тексеріледі. Ал жұмыстың екінші тарауы Қазақстан жастарының саяси құндылықтық бағдарлары және әлеуметтендіру ... деп ... ... ... ... ... және жастарды заман талаптарына сай саяси бағдарларын қалыптастыруының негізгі жолдары мен ... ... ... ... ... арттыруда, жаңа құндылықтарын қалыптастыруда қажетті ресурстар мен тетіктерге ие мемлекеттің орны ерекше. ... жаңа ... ... қажет. Тек, достық қарым-қатынаста емес, сонымен қатар ұйымшылдықпен жұмыс ... ... ... ... ... және ... өз ... кең көлемде жүзеге асыру үшін жеткілікті ресурстарға ие емес. Сондықтан мемлекет және мемлекеттік органдар өз кезегінде ... ... ... ... қажет. Ал Қазақстан жастары үшін саяси, әлеуметтік, экономикалық тәуелсіздікті нығайту құндылықтары басым тұруы қажет. Сонда ғана елдің ертеңгі тірегі болатын ... ... ... ... ... ішіндегі ең маңыздысы –еліміздің тәуелсіздігі екенін жасыруға болмайды. Өйткені, бұл басқа құндылықтардың ... ... ... ... өзек ... құбылыс. Сондықтан Қазақстан жастарының бәріне ортақ құндылық –саяси, әлеуметтік, мәдени, рухани, экономикалық, тәуелсіздікті нығайту басымдылық танытуы. Ал, бұл ... ... ... ... ... ... дамуына, тұлғалық жетілуіне жағдайларды қалыптастыру мақсаты жатыр.
Қорытындылай келе айтарымыз, қоғамымыздағы саяси процестердің жүйесін жетілдіре түсу үшін әрбір ... ... ... ... ... сипатта қалыптасуы шарт. Бұл әлеуметтік, этникалық, мәдени проблемаларды өркениетті тұрғыда шешуді талап етеді, адам жеке тұлға болып дамуына ... ... ... ... өзі ... сананың жаңа ғасырға сай келетін қоғамдық сипатта қалыптасуымен байланысты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... Н.Ә. ... ... ... ... //Егемен Қазақстан, 2005ж, 6 қыркүйек.
Назарбаев Н.Ә. Рухани байлық және ... ... ... ... ... Қазақстан, 2000ж, 18 ақпан.
Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /179/.
Современная буржуазная философия. М.: Мысль, 1978. Гл. 1 (7-15)
Виндельбанд В. ... ... и ... ... //Культрология ХХв. Антология. М., 1995. (57-68 с).
Хайдеггер М. Бытие и время. М., 1997. (261-451).
Автомонова Н.С. ... ... ... ... ... наук. М.: Прогресс, 1977. 135с.
Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент: Нұрлы-бейне, 2003ж. -202б /180/.
Фарукшин М.Х. Политическая ... ... ... науки. –М., 1991. №4 –С. 106-108.
Политология. Учебник. //Под. Ред. А.Н.Нысанбаева, Алматы: Ақыл кітабы, 1998. –б. /212/
Политология. (под. ред. А.Н. ... –С. ... В.А. ... ... ... ... между ценностными ориетациями и наблюдаемым поведением //Международный конгресс в г. Варны. –Л., 1970. -340 с. (11-16)
Алтаев Ж. және т.б. ... және ... ... Жеті ... 1998. –б. /32/
Вебер М. Избранные произведения М.: прогресс 1990, -804с. /636/
Хайек Ф. Пагубная самонадеянность. //Ошибка социализма. –М.: ... 1992. ... ... (Под. ред. ... Т.Х.) ... Данекер, 1999. -127с.
Вебер М. Избранные произведения. М.: Прогресс 1990. -804с. /689-706/
Политология. Учебное пособие. (под. ред. А.Нысанбаева) – С. 120.
Тәжітаева Р.С. ... ... ... 2003ж. -202б ... ... ... Р.С. ... азаматтарының саяси құндылықтарының қалыптасу процесі. Автореферат. Алматы: 2001ж. 14б.
Балгимбаев А.С. Институты гражданского общества и ... ... как ... ... с ... ... -1999. -№4. –23-24.
Нысанбаев Ә. Адам және ашық қоғам. –Алматы: Қазэнциклопедия, 1998 -272б. /15/
Нысанбаев Ә. Адам және ашық ... ... 1998ж. ... Е.М., Борковская Е.А., Веэрманн Р.К. Нрнавственный облик советской молодежи (опыт социологического анализа). М.: Наука и техника, 1985. С72.
Розенталь Э. Это ... ... М.: ... 1990 ... ... ... Алма-ата: Жалын, 1981. С33.
Розенталь Э. Указ. соч. С.173
Әбдірайымова Г. Жастар жаңарып жатқан қоғамда: ... ... ... //Саясат, -2004. №9. 37б.
Сонда /38/.
Чурбанов В. Непризнанные гении: ... ... о ... М.: ... ... 1997. С 62.
Ortega-y-Gasset I7 Der Aufctland deer massen. ... 1930. ... Г.Л. ... ... ... ... типа личности. М., 1971. С 295-296.
Афанасьева А.И. Исторический процесс и смена поколений как социологическая проблема. М., 1973. С 28.
Әбдірайымова Г. ... ... ... ... ... ... ... //Саясат , -2004. № 9. 38б.
Аңламасова М.Қ. Жастарды саяси әлеуметтендіру. //Оңтүстік ... ... ... және ... ... атты ... конференцияның материалдар жинағы. 2006ж. с 126б.
Тұрғынбаев Ә.Х. Социология. Алматы: Білім, -2001ж, 76б.
Қаныбекова Қ. Ауыл ... және ... ... -2004. №5. ... словарь по социологи. –М.: Политиздат, 1988. -477с. /148/
Психология. ... М.: 1990. ... Г.М. ... психология. –М.. Изд-во МГУ, 1988, -429с. /334/
Смелзер Н. ... –М.: ... 1994. -687с. (гл ... Ә.Ү. Саяси білім –жастардың саяси мәдениетін қалыптастырушы фактор //Вестник КазНУ. ... ... -2004ж, №2, ... Н. ... өз ... жаңа серпіліс жасау қарсаңында". Ел президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. 2006ж. 2 наурыз 7б.
Қазақстан Республикасының гуманитарлық білім беру ... ... ... 1994. 40б. ... Ә.Ү. ... ... ... саяси мәдениетін қалыптастырушы фактор //Вестник КазНУ. Серия культуралогия. -2004ж, №2, 22б.
Жамбылов Д. ... ... 2000ж. ... А. ... ... –патриоттық тәрбиенің қоғамдағы алатын орны. //Ақиқат, -2005ж. №4. 182б.
Сонда /183/.
Көшербаев Қ.Е. Этносаяси ахуал: ... мен даму ... ... 1997. №2 ... С. ... ... ... Елорда, 2001ж,
Назарбаев Н. Қазақстанның болашағы –қоғамның идеялық бірлігі. Алматы: ... ... 1993ж, 25б. ... Е.К. ... и ... ... и ... содержание. //Казахстан –спектр. -1999. №4 /10/. С.3-40.
14

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан балаларының құндылықтық бағыт жүйесіндегі дүниетанымдық, саяси, адамгершілік сенімдері48 бет
Қазақстан жастарының саяси құндылықтық бағдарлары және әлеуметтендіру процесі62 бет
Саяси құндылықтар жүйесі55 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Мәдени мұра бағдарламасы арқылы ұлттық-мәдени құндылықтарды білім мазмұнында дамыту5 бет
Нарықтық-экономикалық жағдайындағы тұлғаның құндылық бағдары мен өмірлік мағына бағдарының өзара байланысы100 бет
Оқушылардың білімге құндылық бағдарын қалыптастырудың теориялық негіздері41 бет
Қазіргі заманғы қала жағдайындағы жастардың құндылықты бағдарлануы74 бет
Білім мазмұны 10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь