Қазақстан Республикасында сот билігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 ҚАЗАҚСТАНДА СОТ БИЛІГІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ СИПАТТАМА ... ... ... ..6
1.1 Қазақтардың дәстұрлі құқықтарына негізделген сот өндірісі ... ... ... ... ... .6
1.2 Қазақстанның Ресейге қосылғаннан кейінгі сот жүйесіне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.3 Шетел мемлекеттерінің сот төрелігіне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ...19

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА СОТ БИЛІГІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2.1 Сот билігі: ұғымы, белгілері және басқа билік тармақтарымен ара.катынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2.2 Судьялардың конституциялық.құқықгық мәребесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.3 Судьялар жұмысын ұйымдастыру және сот билігінің қағидалары ... ... ... 46
2.4 Қазіргі сот билігінің кейбір өзекті мәселелеріне сипаттама ... ... ... ... ... ...61

3 СУДЬЯЛАРДЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ . СОТ ӘДІЛДІГІНІҢ БАСТЫ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КАҒИДАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78
3.1 Сот пен судьялардың тәуелсіздігі: мәселелері және оны қамтамасыз ету шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78
3.2 Судьяның тәуелсіздігі қағидасын камтамасыз ету кепілдіктері ... ... ... ... .81

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...91

ПАЙДАЛАҒАН ҚАЙНАР КӨЗДЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...98

АННОТАЦИЯ (АНДАТПА) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 102
Сот әділдігін жүзеге асыруға байланысты туындайтын мәселелерді қараудың өзектілігі қоғамдағы бірқатар объективті факторлардың орын алуымен байланысты. Бірінші кезекте, казіргі кездегі сот билігі ұғымының өзектіленуі және жалпы билік бөлінісі тұжырымдамасының әлеуметгік мәнін түсінудің маңыздылығы ҚР Конституциясында Қазақстанның демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде бекітілуімен байланысты. Құқықтық мелекеттің дамуы мыкты, әрі тәуелсіз сот билігінің болуын көздейді, өйткені мұндай сот билігі мемлекет пен азаматтық қоғамның бірлесіп өзара әрекет жасауының қағидалы кеплідігі болып табылады.
Құкыктық мемлекетті тек идея ретінде ғана емес, сонымен бірге «Қазақстан-2030» Бағдарламасын жүзеге асыру шеңберіндегі әлеуметтік тәжірибесі ретінде қарастыра отырып, қазіргі таңда саяси, ақпараттық, экономикалық және өзге де процестердің ғаламдануының барысында сот әділдігін құқықтық талдау мәселесі негізгілердің бірі деп санаймыз.
Осы зерттеудегі Қазақстанның сот жүйесінің конституциялығымен байланысты негізгі корытындылары мен сатылары, оның мемлекеттіліктің нығайтылануы және азаматтық қоғам институттарының ұйымдастырылуын-дағы рөлі Қазақстанның қазіргі объективті жағдайларын талдау және соттық реформалау динамикасын үғыну барысында негізделеді.
Ғылыми жұмыстың басты мақсаты - сот әділдігін жүзеге асырудың конституциялық-құқықтық негіздерін теориялық-құқықтық тұрғыдан зерделеу мен сот жүйесінде қалыптасқан өзекті мәселелерге талдау жасау арқылы, қолданыстағы сот билігінің қызметін реттеуші заңнамалық нормаларды жетілдіру мақсатында ұсыныстар әзірлеу.
Осыған орай келесі міндеттерді іске асыру қажет деп санаймыз:
- Қазақстанда сот билігінің даму тарихына қысқаша сипаттама беру;
- Шетел мемлекеттерінің сот жүйелерінің қызметіне шолу жасау;
- Сот билігінің конституциялық негіздері мен конституциялы-ғындағы мәселелерді теориялық-құқықтық зерттеу;
- Судьялардың күқықтық мәртебесіне сипаттама беру;
- Судьяның тәуелсіздігі қағидасы мен оны қамтамасыз ету кепілдіктерінің мәнін ашып көрсету болып табылады.
Зерттеудің нысанасы Қазақстан Республикасында сот жүйесінің тарихи аспектілері, конституциялық негіздері, сондай-ақ сот қызметін заңнамалық реттеу мәселелері болып табылады.
Жұмыстың бірінші тарауында ұлттық құқықтық жүйемізіді даралайтын билер институтының тарихы жайында баяндалады, яғни билердің құқықтық мәребесі, қызметі жөнінде сипатталады. Содан соң Қазақстанның Ресейге косылғаннан кейінгі сот билігінің қалыптасуына, дамуына сипаттама беріледі. Сондай-ақ шетел мемлекеттерінің сот жүйесіндегі соттар қызметінің ерекшеліктері туралы баяндалады.
1. Валиханов Ч. Записка о судебной реформе // Собр.соч. в 5 томах. Том 4. Алма-Ата: Наука,1985.-320 с.
2. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. Алма-Ата, Ан КазССР, 1955.-254 с.
3. Материалы по казахскому обычному праву. Сборник 1. Сост.: Культелеев Т.М., Масевич М.Г., Шакаев Г.Б. Алма-Ата, 1942.- 540 с.
4. Зиманов С.З. Проблемы обычного казахского права. Алматы: Наука, 1999.-229 с.
5. Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины XIX века. Алма-Ата, 1958.-285 с.
6. Киргизская степная газета.Человек, общество, природа. 1888-1904. Сост.: У. Субханбердина. Алматы: «Ғалым», 1994.- 183 с.
7. Алимжан К.А. Суд биев как обычно-правовое учреждение и институт обычного права // Право и государство. Алматы: КазГЮУ, 1988.№3(11).-С.62.
8. Древний мир права казахов / Под ред. Зиманова С.З. Алматы: Жеті Жаргы, 2001. Т.1.-450 с.
9. Кожахметов Т.З. Государственная дума и народы степного края в 1905-1917гг. Караганда, «Болашақ-Баспа»,1999.- 210 с.
10. Алиев М.М. Деятельность суда биев и казиев в Казахстане. В сборнике: Суды и их роль в укреплении государственной независимости. Астана, 2001.-284 с.
11. Др.Инго Риш. Распределение дел в суде и независимость судей // Усиление роли месных судов: независимость судей, обеспечение доступности правосудия. Материалы международной научно-практической конференции (г.Астана, 25-26 марта 2004г).-Астана. 2004.-272 с.
12. Монтескье Ш.Л. О духе законов и об отношениях, в которых законы должны находиться к устройству каждого правления, к нравам, климату, религии и т.д.-СПб., 1900.- 650 с.
13. Адам құқықтарының Декларациясы (26.08.1789) / Бюргенталь Т. Халықарлық адам құқықтары: Қысқаша шолу.-/Ағылш. аудар.-Алматы: Ғылым, 1999.-320 6.
14. Италия. Конституция и законодательные акты / По ред. Туманова В.А.Вступительная статья и перевод с итальянского Васильевой Т.А., Попова Н.Ю. Сост.: Попов Н.Ю., 1988.- 390 с.
15. Уолкер О. Английская судебная система.-М., 1980.- 280 с.
16. Судебные системы западных государств / Под ред. Туманова В.А.-М., 1991.-221 с.
17. Конституции 16 стран мира.-М., 1999.- 400 с.
18. Адам кұқықтарының жалпыға бірдей декларациясы ( 1948 жылы БҰҰ Ассамблеясында қабылданған) // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
19. Мәми Қ. Қазақстандағы сот реформасының даму кезеңдері.-Астана, 2003.-264 6.
20. Ожегов СИ. Словарь русского языка // Под ред. Н.Ю.Шведовой.- М.: Русяз., 1985.-797 с.
21. Божьев В.П. Правохранительные органы Российской Федерации. - М.: «Спарк», 1996.-315 с.
22. Суды и их роль в укреплении государственной независимости. Материалы международной научно-практической конференции (15-16 марта, 2001 г.). Астана, 2001.-С.268.
23. Лазарева В.А. Судебная власть и уголовное судопроизводство // Государство и право.-2001.№5.-С50.
24. Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан (теоретическое и уголовно-процессуальное исследование). Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук. Алматы, 1998.-С.9.
25. Абенов Е. Президент в Коституционной системе Республики Казахстан // Фемида.-1997.№3.-С8.
26. Познышев СВ. Әлементарный учебник русского уголовного процесса. М., 1913.-350 с.
27. Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының конституциялық құкыгы: Академиялық курс.-Алматы: Жеті жарғы, 2004.-480 б.- 450 с
28. Петрухин И.Л. Проблема судебной власти в современной России // Государство и право.-2000.№7-С15.
29. Баглай М.В. Конституционное право Российской Федерации.Учебник. М.: Норма-Инфра, 1998.- 750 с.
30. Гуценко К.Ф., Ковалев М.А. Правоохранительные органы.-М.:Зерцало,1997.-345 с.
31. Жекебаев У. Место и роль суда в системе органов государственой власти и проблемы реализации судебно-правовой реформы в постсоветских государствах: опыт и суждения.-Астана, 1998.- 619 с.
32. Бобров В.К. Правоохранительные органы Российской Фердерации.-М., 1998.-290 с.
33. Халиков К.Х, Проблемы судебной власти в Республике Казахстан: Дисс.док.юр.наук.-А., 1998.- 319 с.
34. Мами К.А. Становление и развитие судебной власти в Республике Казахстан.-Астана: Елорда, 2001.-300 с.
35. Савицкий В.М. Организация судебной власти в РФ.-М., 1997.-250 с.
36. Сулейменова Г.Ж. Суд и судебная власть в Республике Казахстан. -Алматы, 1999.-250С.
37. Конституцион-ное (государственное) право зарубежных стран // Под ред. Страшун Б.А..-М., 1996.-420 с.
38. Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран.-М., 1997.-350с.
39. Палеев М.С, Пашин С.А., Савицкий В.М. Закон о статусе судей в РФ.-М., 1994.-258 с.
40. «ҚР сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заң, 25.12.1995ж. // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі.
41. ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 13.12.1997ж //«Юрист» акпараттық құқықтық жүйесі
42. Алиев М.М. Қазақстан Республикасының сот және құқық қорғау жүйесі.-Астана, 2004.-402 б.
43. Лапин Б.Н. Принципы и тенденции реформирования судебно-правовых систем в Содружестве Независимых Государств. Материалы заседания «круглого стола» на тему «Судебно-правовая реформа в государствах -участниках Содружества Независимых Государств» // Вестник Межпарламентской Ассамблеи.-1998.№1 .-С. 13.
44. Лапин Б.Н. Принципы и тенденции реформирования судебно-правовых систем в СНГ // Российская юстиция.-1997.№2.-С.67.
45. Сапаргалиев F.C. Қазақстан Республикасының Конституциялық кұқығы. Алматы: Жеті жарғы, 1998.-305 с.
46. Дмитриев Ю.А., Черемных Г.Г. Судебная власть в механизме разделения властей и защите прав и свобод человека // Государство и право.-1997.№8.-С. 33-35.
47. Судоустройство и правоохранительные органы в Российской Федерации / Под общ.ред. В.И. Швецова.-М.,1997.-210 с.
48. Баишев Ж. Конституционное право Республики Казахстан: Учебно-метод. пособие.- Алматы: ЖетіЖарғы, 2001.- 3926.
49. Сравнительное конституционное право.М., 1996.-420 6.
50. Ржевский В.А., Чепурнова Н.М. Судебная власть в РФ.-М., 1998.-345 с.
51. Петрухин И.Л. Правосудие в системе государственных функций // Правоведение.-1983.-№3.-С.40-41.
52. Жайылганова А.Н. Функции судебной власти // Юридическая газета.-2000.-5 января.
53. Ударцев С.Ф. Суд и правотворчество.Сборн.Законотворческий процесс в Республике Казахстан: состояние и проблемы.-А., 1997.-1896.
54. ҚР Конституциясы.-Алматы: Жеті Жарғы, 1998. - 98 б.(өзг. және толык.)
55. ҚР-ның «Мемлекеттік қызмет туралы» заңы, 23.07.1999ж // ҚР Парламент Жаршысы.1999.№21.(өзг. және толық.)
56. ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі, 13.07.1999ж // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
57. ҚР «Қазақстан Республикасының Әділет біліктілік алқасы туралы» Заңы, 12.06.2001 ж // «Юрист» ақпараттық кұқықтық жүйесі
58. Судья әтикасы кодексі, судьялардың I съезінде 19.12.1996ж қабылданған // Сб. материалов I съезда судей РК.-Алматы, 1997.-С.75-78.
59. Конституция Росийской Фередации: проблемный комментарий / Отв.ред. Четвернина В.А.-М., 1997.- 492 б.
60. Коғамов М.Ч. Депутатская неприкосновенность в уголовном процессе. Парламентаризм в независимом Казахстане: состояние и проблемы. Материалы международной НПК, 30.11.2001.-Астана, 2002.- 285 с.
61. Четвернин В.А. Демократическое конституционное право: введение в теорию.-М., 1993.-356 с.
62. Словарь иностранных слов.-М., 1988.- 400 с.
63. Конституционное право. / Отв. ред.Козлов А.Е. -М.: Бек, 1996.-355 с.
64. Чудаков М.Ф.Конституционное (государственное) право зарубежных стран. Учебное пособие.-М.: Новое знание, 2001.-576 с.
65. Халиков К.Х.Проблемы судебного права.-М.: Юридическая литература, 1990.-350 с.
66. Конституции стран СНГ / Сост.: Булуктаев Ю.-Алматы: Жеті Жарғы, 1999.-416 с.
67. Кириченко М.Г. Конституционные основы судебной системы в ССР.-М.:Юридическая литература, 1979.- 420 с.
68. ҚР «Қоғамдық бірлестіктер туралы» заңы, 31.05.1996ж // Парламент Жаршысы.1996.№8-9.-С324. (өзг. жәнетолық.)
69. ҚР «Саяси париялар туралы» заңы, 15.07.2002ж // ҚР Парламент Жаршысы.2002.№16. (өзг. жәнетолык,)
70. Зиманов С.З. Независимость судьи - фундаментальный принцип правосудия // Состояние и перспективы развития судебно-правовой реформы в РК И РФ. Международная НПК (9-10 октября 2003г., Москва, Россия).-С.24-28.
71. ҚР Қылмыстық-атқару кодексі, 13.12.1997ж // «Юрист» ақпараттық құкыктық жүйесі
72. ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 14.05.1998ж «Қазақстан Республикасында сот билігі туралы заңдарды колданудың кейбір мәселелері туралы» қаулысы // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
73. С.С. Молдабаев, Б.Ә. Бекназаров. Сот құжаттары. Практикалық оқу құралы. Алматы, 2003. - 256 б.
74. ҚР Жоғарғы Сотынын 06.12.2002 жылғы «Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізу жариялылығы принципін соттардың сақтауы туралы» нормативтік қаулысы // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
75. Юридический әнциклопедический словарь.-М., 1984.-515 с.
76. Шишкин С.А. Состязательность в гражданском и арбитражном судопроизводстве. М.: Юрист, 1997.- 415 с.
77. Жалыбин С. Состязательность как принцип уголовного процесса // Право и государство.-l 997.№5.-С. 10-11.
78. ҚР «Алқа билер туралы» зацы, 01.01.2007 күшіне енеді // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
79. ҚР «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» заңы, 11.07.1997ж // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
80. Коған В., Панкратов В., Сокольский О. Суд народных представителей // Советская юстиция. -1988. №10. -С.12-14.
81. Чельцов М.А. Уголовный процесс- М., 1969. С.8
82. Аубекеров С. Правда и слухи о суде присяжных // Юридическая газета.-2003. №12.
83. Бекжанов Ж. Сот реформасы зацды жалгасын табуда // Зац.2005. №10.

84. Дүйсембиев Қ. Соттар әкімшісінің қызметі - бұрынғы жүйенің қателіктерін қайталамау // Заң.2005.№7.
85. ҚР «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңы, 30.06.1998 ж //«Юрист» аклараттық құқықтық жүйесі
86. Сназаров Е. Қазақстан Республикасында судьялар тәуелсіздігш нығайту мәселелері // Жергілікті соттардың рөлін күшейту: судьялардың тәуелсіздігі, сот төрелігіне қол жеткізуді камтамасыз ету. Халыкаралык ғылыми-практикалық конференцияның материалдары (Астана қаласы, 25-26 наурыз 2004ж).- 99 б.
87. ҚР Президентінің 01.09.2000ж «Қазақстан Республикасында сот жүйесі тәуелсіздігін күшейту шаралары туралы» Жарлығы // Казахстанская правда.-2000.№146, 2 сентября.
88. Терехин. Судебная власть должна быть сильной и авторитетной // Российская юстиция.-1999.№2.-С. 11.
89. Питер Г. Соломон мл. Судебная реформа Путина: Не только независимость, но и подотчетность судей // Конституционное право: Восточноевропейское обозрение.-2002.№2.-С23.
90. Чернявский В. Судебный департамент - исполнительный орган судебной власти // Российская юстиция.-2000.№3.-С.27.
91. Назарбаев Н. Правосудие - әто справедливость // Юридическая газета.-2000. 11 июня.
92. Куцова Ә.Ф. Гарантии прав личности в советском уголоном процессе. М.: Изд. МГУ.-1972.-112 с.
93. Ахпанов А.Н. Проблемы уголовно-процессуального принуждения в стадии предварительного расследования. Алматы: «Жеті Жарғы», 1997.-174 с.
94. Кол бая Г. О. Независимость суда // Вестник Верховного Суда СССР,-1991.-№3.
1. 95. Мәми Қ. Сот билігіндегі басты тұлға - судья. // Егемен Қазақстан.-6 маусым 2001.
95. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан судьяларының ІП-съезіндегі сөзі. //Егемен Қазақстан.-8 мауысым 2001.
96. Қазақстан Республикасының сот жүйесінің даму тұжырымдамасы (жоба) // Заң газеті.- 8 тамыз 2001.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
................................... .............3
1 ҚАЗАҚСТАНДА СОТ БИЛІГІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ СИПАТТАМА..............6
1.1 ... ... ... ... ... Қазақстанның Ресейге қосылғаннан кейінгі сот ... ... ... ... сот ... жалпы
сипаттама...........................19
2 ... ... СОТ ... ... Сот билігі: ұғымы, белгілері және ... ... ... ... ... ... ... жұмысын ұйымдастыру және сот ... ... сот ... кейбір өзекті мәселелеріне
сипаттама.......................61
3 ... ... - СОТ ... ... КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ
КАҒИДАСЫ....................................................................
..78
3.1 Сот пен судьялардың тәуелсіздігі: мәселелері және оны қамтамасыз ету
шаралары....................................................................
................................................78
3.2 ... ... ... ... ету
кепілдіктері.................81
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
...........................91
ПАЙДАЛАҒАН ... ... ... ... ... асыруға байланысты туындайтын мәселелерді
қараудың ... ... ... ... ... орын ... Бірінші кезекте, казіргі кездегі сот ... ... және ... ... ... тұжырымдамасының әлеуметгік мәнін
түсінудің маңыздылығы ҚР Конституциясында ... ... ... және әлеуметтік мемлекет ретінде бекітілуімен байланысты.
Құқықтық мелекеттің дамуы ... әрі ... сот ... болуын
көздейді, өйткені мұндай сот билігі мемлекет пен азаматтық ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Құкыктық мемлекетті тек идея ретінде ғана емес, сонымен бірге
«Қазақстан-2030» ... ... ... ... ... ... ... отырып, қазіргі таңда саяси, ақпараттық,
экономикалық және өзге де ... ... ... ... ... талдау мәселесі негізгілердің бірі деп санаймыз.
Осы зерттеудегі Қазақстанның сот жүйесінің конституциялығымен
байланысты ... ... мен ... оның ... және азаматтық қоғам институттарының ұйымдастырылуын-дағы рөлі
Қазақстанның қазіргі объективті жағдайларын талдау және ... ... ... ... ... ... басты мақсаты - сот әділдігін жүзеге асырудың
конституциялық-құқықтық негіздерін теориялық-құқықтық ... ... ... ... қалыптасқан өзекті мәселелерге талдау жасау ... сот ... ... ... ... ... мақсатында ұсыныстар әзірлеу.
Осыған орай келесі міндеттерді іске асыру қажет деп санаймыз:
- Қазақстанда сот ... даму ... ... ... ... ... мемлекеттерінің сот жүйелерінің қызметіне шолу жасау;
- Сот ... ... ... мен ... мәселелерді теориялық-құқықтық зерттеу;
- Судьялардың күқықтық мәртебесіне сипаттама беру;
- ... ... ... мен оны ... ... ... ашып көрсету болып табылады.
Зерттеудің нысанасы Қазақстан Республикасында сот жүйесінің тарихи
аспектілері, конституциялық негіздері, сондай-ақ сот ... ... ... ... табылады.
Жұмыстың бірінші тарауында ұлттық құқықтық жүйемізіді даралайтын билер
институтының тарихы жайында баяндалады, яғни билердің құқықтық мәребесі,
қызметі жөнінде ... ... соң ... ... ... сот билігінің қалыптасуына, дамуына сипаттама беріледі. ... ... сот ... ... ... ерекшеліктері
туралы баяндалады.
Екінші тарауда Қазақстан Республикасындағы сот ... ... ... атап ... сот ... ұғымы, оның
белгілері, функциялары және ... ... ... ... ... ... ... заңнамаға сәйкес судьялардың
мәртебесі, олардың ... ... және сот ... қағидалары
зерделенеді. Сондай-ақ сот ... ... ... ... сот ісін ... мен сот шешімдерін орындауға байланысты
туындайтын теориялық және тәжірибелік мәселелер зерттеледі.
Жұмыстың ғылыми және ... ... бұл ... сот ... асыруға байланысты сот тәжірибесінде орын алған мәселелік сұрактарды
кешенді ... ... ... қолданыстағы заңнаманы жетілдіруге
бағытталған ... ... ... ... Сот ісін ... және ресми тілдерде, сондай-ак көпшілік
халыктың тілінде жүргізу қағидасы Конституцияның 7-бабының және ... ... тіл ... ... ... ... Бұл нормалар бойынша Қазақстан Республикасында сот ісі
мемлекеттік тілде ... ал, ... ... ... сот ... орыс тілі ... басқа тілдер мемлекеттік тілмен тең қолданылады.
Біздің ойымызша, ҚР АІЖК-нің 14-бабының 2-тармағында көзделген «Сот
ісін ... тілі ... ... арыз ... ... ... ... сот
үйғарымымен белгіленеді» деген нормасы назар аударуды кажет етеді. Себебі,
осы құкыктық норманы тура ... ... ... ... ... қай тілде талап арызбен жүгінсе, сот ісі сол ... ... ... егер талап арыз қытай тілінде берілсе, онда іс
қытай тілінде қаралуға тиіс пе? - ... ... пай да ... ... жағдайларды болдырмау мен алдын алу мақсатында, біздің ойымызша,
аталған ҚР АІЖК-нің нормасын келесі редакцияда баяндау ... «Сот ... тілі ... (арызданушының) талап арызда (арызда) білдірген
өтінішіне сәйкес тек ... ... орыс ... ... ... бір азаматтық іс бойынша іс ... тілі ... ... ... бір ... ... ... мен заңды тұлғалардың ... ... ... орындау міндеттерін заң ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, салық органдары
мен банкілер борышкерлерге қатысты ақпараттар беруден бас тартатын
жағдайлар көптеп кездеседі. Сот ... ... ... ... сот ... ... ... кедергілер келтіреді
деп санаймыз. Сол себептен салық пен банкілер туралы заңдарға
өзгерістер ... ... ... негізінде сот орындаушыларына барлык
мемлекеттік ... мен ... ... ... козғалған
борышкерлерге катысты мүліктік және қаржылық жағдайлары туралы кез ... ... ... ... және өзге де ... беруші
мекемелеріндегі есеп шоттары бойынша операцияларына токтам салуға
уәкілеттіктер беру қажет, сонымен қатар сот ... ... ... ... ... оң ... береді деп ойлаймыз.
Мысалы, сот орындаушыларына күштік демеу көрсететін, борышкерлерді
іздестіретін, оларды мәжбұрлеп әкелетін сот полицияларын құрып оны ... ... ... ... еді ... ... ғылымында сот билігінің ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің құрамдас бөлігі
ретінде карасатырылып кеткен. Мемлекеттік биліктің жеке тармағы ретінде сот
билігі мынадай ... ... ... ... Қ.Х. ... А.Т. ... Б.А. Галкиннің, М.П.
Евтеевтің, А.К. Кацтың, В.А. Кириннің, М.Г. ... Н.В. ... ... И.В. ... В.М. ... М.Сапарғалиевтың,
В.И. Семеновтың, Л.М.Смирновтың, Е.А. Смоленцевтің, А.Я. ... ... Н.А. ... К.С. ... С.З. Зимановтың, М.Т.
Баймахановтың, 3.0. Ашитовтың, А.Т. ... O.K. ... ... М.С. ... Ғ.С. ... Н.А. ... ... Е.М. Абдрасуловтың, Б.Ж. Абдраимовтың, А.Қасымованың, М.Ч.
Коғамовтың, М.К. Қуандықовтың, А.А. Матюхиннің, Г. ... және ... ... ... ... ... және жеке әдістерін
қолдану негізінде жүзеге асырылады. Бұл ... ... ... ... жатады: ғылыми-диалектикалық, нақты-тарихи, тарихи-құкыктық,
формальды-заңи және салыстырмалы- ... ... ... үш ... қорытындыдан, пайдаланған
қайнар көздерден, аннотациядан (аңдатпадан) тұрады, жалпы көлемі - 102 бет.
1 ҚАЗАҚСТАНДА СОТ БИЛІГІНІҢ ДАМУ ... ... ... дәстұрлі құқықтарына негізделген сот өндірісі
Қазақстанның сот өндірісі кез келген ұлттық құрылым сияқты ... ... ... келген еді. Қоғамның және оның ... ... ... ... құқығы да дамып, жетілдіріліп
отырды. Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін оның ... ... ... екі түрі ... ... қазақтардың дауларды,
күқықбүзушылықтарды және қабылданған ... ... ... ... ... ... кұқық бойынша сот өндірісін жүргізу,
екіншісі, Қазақстанда тұратын орыстардың мүддесіне қатысты ... ... ... ... Сот ... ... түрі бойынша іс жүргізу орыс
тілінде және Ресей заңдары негізінде жүргізілді.
1917 жылғы Қазан төнкерісі елдегі ... ... тап ... көшкендігін әйгілі етіп берді. Революция жасактаған өкімет органдары
Қазақстандағы бұрынғы соттарды жойып, олардың орнына ... құра ... сот ... құрылуы және оның дамуы Қазақстан заңнамасының
өркендеуіне және ... ... ... ... ... ... Сот ... қатысты зандық негіздердің калыптасуына
орай, Кеңестік ... ... ... ... ... ... мынадай
кезеңдерге бөлуге болады:
1. Революциялық трибуналдардың декреттері, нүсқаулықтары, ... сот ... (1917 ... ... - 1923 ... РСФСР сот құрылысы және сот өндірісі ( 1923-1959 жылдар);
3. 1960 жылғы Қазақ ССР ... іс ... ... ... ... және оның ... қарау институттары.
Кеңестік дәуірде Қазақстанның мемлекеттік ... ... екі ... атап ... ... РСФСР құрамында Қазақстанның автономиялық республика мәртебесін
алуы;
2. КСРО құрамында ... ... ... ... болуы.
Әрине, Қазақстанның сот құрылысы мен сот өндірісі әрқашанда жоғарыда
аталған мәртебелерге сәйкес ... 1917 ... 25 ... ... ... ... ... жұмысшылар мен солдаттар депутаттары
кеңестерінің Екінші Бүкілресейлік съезі барлық ... ... ... ... мен шаруалар депутаттары кеңестеріне берілгендігін
жариялады. Қазақстандағы кеңестік билік осы күннен бастау алады.
1920 ... 26 ... ... ... Аткдру Комитеті мен
РСФСР Халық Комиссарлар Кеңесі «Қырғыз Автономиялық Советтік Социалистік
Республикасын құру туралы» ... ... 1937 жылы ... ... Қазақ Советтік Социалистік Республикасы болып аталды. КСРО-ның
ыдырауына байланысты 1991 жылдың 16 ... ... ... тәуелсіздігін жариялап, Қазақстан Республикасы деп аталатын
болды.
Осы айтылған жағдайларға байланысты біз де ... сот ... сот ... ... сөз ету үшін ... пайда болуы мен дамуын
мынадай тарауларға бөліп қарастырғанды жөн көрдік:
1. ... ... ... ... сот ... Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының сот жүйесі.
Дәстұрлі құқық туралы сөз қозғау үшін, біріншіден, оның қүрамы жағынан
біркелкі болмағанын атап өткеніміз жөн. Ол ... ... әр ... ... ... ... ... Әйтсе де, бұлар өмірде бір-бірінен тым
алшақ емес, қайта іштей ... ... біте ... ... еді. ... ... ... жатқан кейбір нормалар мен институттардың күні ... ... ... ... ... тарих куә. Бәлкім, сондықтан да болар,
қазақтың дәстұрлі құқығындағы қайсыбір ... ... ... ... ... айту оңай ... ... дейін қазақтардың дәстұрлі кұқығында қылмыстық және
азаматтық құқықбүзушылық ұғымдарының арасындағы шектеулер білінер-білінбес
қана болды. Қазақтардың ... ... ... ... XIX ... ... ғалымы, шығыстың ғаламат зерттеушісі Ш.Уәлиханов былай дейді: «қылмыс
пен тәртіпсіздік жөніндегі жан дүниесі бөлек, түрмыс-салты ... ... ... ... ... ... ... бірдей
көзқарасты талап ету дұрыс емес» [1, 5136.].
Қазақтың белгілі ғалымы, заңгер Т.Культелеев те өз ... ... ... ... ... термин болмаған, оның орнына «жаман іс» немесе
«жаман қылық» деген сөздер колданылған» деп ой ... [2, 1546.]. ... ... ұғымы жаман іс-әрекетпен астасып, ол қоғамға ... ... ... немесе оның туыстарының наразылығы ретінде
бағаланады. Ал, ... ... ... ... ... ... ... жақтан сыйақы төлеуді талап етуімен аяқталатын.
Сондықтан, тіпті, адам өліміне байланысты істе екі ... ... ... ... шешімін табатын. Бұл кісі ... ... ... өтем деп ... Осы жөнінде А.Крохалев былай дейді:
«Қырғыздарда ... деп ... ... қаны үшін ... ... мезгілсіз
қиылған өмірі үшін төленетін өтемді айтады. Сондай-ақ дәстүр ... ... ... ... дене ... үшін ... туған-туыстарына
да төленеді» [3, 3046.] Мұны сөз жоқ, қоғамның даму ерекшелігімен, әсіресе,
алғашқы қауымдастық пен феодалдық ... ... ... ... ... еді. ... тұсында қоғамдық катынас жеке ... ... та ... ... ... Сол үшін де
жауаптылық жасалған ... ... ... емес, ашығын айтқанда,
жәбірленуші мен кінәлінің қай қоғамдық ... ... ... ... ... ... қылмыспен азаматтық тәртіп бұзушылық
ұғымдарының арасында нақты шектеулер болған жоқ. ... - ... ... - ... деп ... Қылмыстық іс-әрекеттің де, ... ... та ... ... зиян деп ... [4, 146; ... ... атап өткендей, қазақтың дәстұрлі құқығы ... ... ... ... ... ... шаруашылық негізінде дамып
келді. Бұл әрине, дәстұрлі құқықтың қайсыбір жекелеген күкықтық ... ... ... ... XIX ғасырдың ортасына дейін дәстұрлі
кұқық жөніндегі жазбалардан тауар-ақша қатынастарын реттейтін ... ... сот ісін ... ... жазбаша дәлелдемелерді талап
етпеді. [5, 194-1956.] Кінәлі адамнан кек алу, тергеусіз сот жүргізу сиякты
көне әдет-ғүрыптар көп ... ... ... ... қалпына келтіру
тәсілі ретінде қолданылып келді.
Қазақ кұқығының тарихында Тәуке ханның «Жеті ... ... ... Бұл ... XIX ғасырдың басында аса қүнды еңбектері үшін көзінің
тірісінде мойындалған орыстың шығыстанушы, ғалымы А.Левшин ... деп ... ... ... ... ... ... тыныштықта өмір сүрген кез
де болған, бізде тәртіп те орнықты болған ... ... [6, ... ... заңдар жинағында көптеген кылмыстық және азаматтық
құкыктық нормалар және ... ... ... болды. Қазақтың дәстұрлі
күкық жүйесін ... ... онда ... ... бар екендігін
байқаймыз:
1. әдет-ғүрып;
2. билер сотының іс-тәжірибесі;
3. билер ... ... үш ... ... ... ... ... сотының іс - тәжірибесі
немесе сот ... ... ... құрылтайының ережесі қолданыстағы
күкықтық дәстұрлерді тұракты түрде толыктырып, өзгертіп отырды.
Заң күші бар ... ... ... еш жерде жазылмаған, олар
кысқа кайырылған накыл сөздер, мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... хан ... осылардың бәрін жинап,
бір заңдар жинағының - «Жеті жарғы» аясына жүйелеп топтастырған.
Билер сотының іс-тәжірибесі қазақтың ... ... ... ... ... ... ... жекелеген нақыл сөздері немесе үкімдері сондай
үқсас істерді ... ... үлгі ... ... ... бұлар дами
келе заңдық күшке ие болды[7, ... ... ... ... ... ... шешімдері еш жерде
қағазға түсірілмеген. Олар қалайда ауызша таратылып отырған. Тек XIX
ғасырдың екінші жартысынан кейін ғана билер кітабіна ... Он да ... ... ... ... ... ... жазылды. Кейбір
жағдайларда билер сотының үкімдері жазба құжат ретінде жеке рәсімделді.
Қазақтардың қылмыстық дәстұрлі ... ... ... ... ... ... ... саяси жағдайына назар аударудың
мәні ... ... ... дейін мұнда ең жоғарғы мемлекеттік билік
ханның қолында болды. Ханның билігін қорғау тек сұлтанға тапсырылды. ... ... ... ... жатқызылған. Сот және заң ... хан ... ... ... ... қазақтардың дәстұрлі күкығы
негізінде жүзеге асырды. Егер дәстұрлі құқықта қайсыбір құқықтық жағдайды
реттейтін ... жоқ ... хан сол ... ... өзінің заң шығарушылық
қызметімен ыңғайластырды. Мұндай кезде ханның соттық шешімі ... ... ... толықтырылу деп есептеліп, соның негізінде жаңа
құқықтық норма жасалынды. Хан жүргізген соттық талқылау ең ... сот ... деп ... ... мен сұлтандар ықпалды билерді ... аса ... ... ... және ... ... ... арнайы орган - билер соты
болды. Қазақстан Ресейге қосылғанға дейін билер сот ... ... ... ... ... атқарды. Академик С.Зиманов
билердің әлеуметтік рөлі мен қызметін үш бағытта ... ... - ірі ... ... ... екіншіден, билер көшпелі халыққа
басшылық жасап, олардың іс - ... ... ... отырды;
үшіншіден, олар судьялар болған [5, 194-1956.].
Ежелгі дәстұрлі құқық нормалары бойынша билерді ақсақалдар ... би ... ... және ... заңдық әдет-ғұрпын жақсы білетін
тәжірибелі, білімді, көреген адамдарды ... Бұл ... 1864 ... ... ... қарасты кырғыздардағы сот реформасы туралы
жазбалар» деген еңбегінде Ш.Уәлиханов былай дейді: «Тек сот әдет - ... ... ... шешендік өнермен үштастыра білген қазақтарға ғана
би деген кұрметті атақ берілді [1, 1516.].
Билер сотында каралатын істердің бір ... сол, ... ... ... ... ... ... Ал, дауды қарау
процесі қарапайым және жұрттың бәріне түсінікті ... Істі ... ... ... екі ... ... ... Шығарған
шешімдерінің түпкілікті, әрі талапкерді де, жауапкерді де ... соты іс ... ... ... Екі жак ... үшін өздеріннің қалаулары бойынша сөздерін бір биге ... ... ... ... ... қатысты дәлелдемелерді тапсыру міндеттелді.
Жауапкерге өзін ақтайтын барлық ... ... ... берілді.
Бүдан басқа, егер тараптар арасында келісім орнаса, кылмыстық процесті кез
келген сатыда ... ... ... Соттық тергеу ісі басынан аяғына
дейін ешқандай жазбасыз ауызша жүргізілді.
Қазақтардың дәстұрлі құқығы билер соты ... ... ... ... ... атап өткеніміз жөн. Бұл институттың
өзіне тән ерекшеліктері болды. Шағымдану құқығына ешқандай шек ... ... ... ... ... бір биге ... хан ... шағымдануға
ерік берілді. Шешім жарияланғаннан кейінгі шағымдану мерзіміне де ... ... ... калауы бойынша, өзі сенім білдірген кез
келген биге өтініш білдіруге құқылы болды. Би талапкердің, ... ... ... сүйеніп, істі өндірісіне қабылдаған. Істі қараған хан (би)
шығарылған шешімнің әділдігіне ... ... бұл ... арызданушыға
хабардар етті. Егер хан (би) алдыңғы шешімді ... ... ... жала ... ретінде айыпталып тиісінше жазаланды. Ал, егер шағым
орынды деп табылса, хан (би) ... ... ... биге ... ... мен жәбірленушінің көз алдында істі қайтадан карады. Шешімнің
әділетсіздігі дәлелденген жағдайда, хан (би) жаңадан шешу үшін ... биге кері ... Сол ... егер ... ... біржақтылығы әшкерленсе, онда хан (би) істі баска биге ... ... ... ... ... ... ... сот
құрылысына бірден ерекше назар аударып, ... үшін ... ... ... ... негізін табу ең бір қиын мәселе болатындығына
ешбір күмән жоқ» деп Т.М. ... ... ... [2, ... Ресейге қосылғаннан кейін, көп уақытка дейін хан билігімен
қатар жергілікті жерлерде басқарудың ... мен ... ... де ... Тек XVIII ... 80 - ... Игельстром реформасы бойынша алғаш
рет жергілікті басқару жүйесін өзгертуге қадам жасалды. ... ... ... арасындағы даулы істі шешу үшін Орынбор ... сот ... Оған Кіші ... ... ... - сот ... Кейін 1787 жылы Кіші жүз көшпенділерінің арасында ... ... Ол ... ... ... ... асырумен айналысты. Алайда,
Игельстром реформасы оң нәтиже бермеді, өйткені, қазақтардың ісі шекаралық
сотқа жолданбады, ал ... ... ... ... рет
жиналмады.
Қазақстаннның басқару жүйесіне елеулі ... XIX ... ... ... 1822 ... 22 ... ... өкіметі М.Сперанскийдің
жетекшілігімен дайындалган «Сібір қырғыздары туралы ережені» бекітті. ... ... ... ... ... мүмкін барлық сот істері мынадай
топтарга бөлінді: қылмыстық, талап ету, баскаруға шағымдану. Қазақтар ... ... ... ... ... мемлекеттік сатқындық, тонау
мен барымта, кісі өлтіру, билікке ашық түрде ... Осы ... ... патша соттарында жалпы империялық заңдар негізінде сотталуға тиіс
болды. Сөйтіп, билер сотында қаралуға жататын ең маңызды деген істерді ... Ал, ... ... ... баска да істер: дене жарақаты, төбелес,
балағаттау, парақорлық және т. б. билер сотында дәстұрлі ... ... ... ... [5,1056.]
1822 жылғы Жаргы билер соты қабылдаған үкімдерге шағымдану тәртібін де
белгіледі. Бұл ... ... деп ... риза ... ... ... ... мүмкіндік берілді. Билердің үкімін
бекіту немесе бекітпеу облыстық бастықтың еркінде ... ... ... ... жаңа ... ... ... іс жүзінде
олардың рөлін едәуір төмендетіп ... [7, ... ... билер сотының қызметіне шек қою үшін 1844 жылы «Орынбор
қырғыздарына басшылық жасау туралы» ... ... ... алға бір
қадам жасады. Осы ережеге сәйкес Орынбор ведомствасына қарасты қазақтардың
кылмыстық істерінің барлық негізігі тұрлері билер сотының ... ... ... ... ... Орынбор ведомствосы
қазақтарының кылмыстық ... ... ... ... тиіс ... ... басқарма мен шекаралық комиссияда, мұнда істер жалпы
қылмыстық заңдар негізінде талқыланды;
2. Әскери сот ... ... ... ... ... қылмыстық заңдар негізінде сарапталды.
Облыстық басқармада және шекаралық комиссияда қазақтардың ұрлық
туралы, зорлық-зомбылықтың алуан тұрлері ... ... ... ... шекарадан өту туралы қылмыстық істері қаралды.
Әскери сотта сатқындық туралы, кісі өлтіру туралы, барымта ... ... алу ... ... ... шығу туралы істер каралды.
Империяның заңы бойынша тұрған жеріне қарай қазақтардың істерінің ... ... де әр ... ... Мысалы, жоғарыда аталған қылмыстарды
жасағаны үшін Кіші ... ... ... ... ... ал дәл осы
кылмыстары үшін Орта жүз казақтары империя заңдарының негізінде ... ... XIX ... 50 - ... Орта жүздің қазақгары
Ресейге қосылғаннан кейін осы ... ... ... кісі өлтіру, тонау
сияқты қылмыстары үшін әскери ... ... ... ... ... аса маңызы жоқ қылмыстарға байланысты
істер ғана қалдырылды. ... іс ... ... соты ... жасаған
қылмыстық істердің басым тұрлерін қарауды сол бұрынғыша жалғастыра берді.
Патша өкіметі 1867 жылы ... ... және ... ... ... уақытша ереженің, сондай-ақ 1868 жылы қабылданған Дала облыстарын
басқару жөніндегі уақытша ереженің негізінде билер ... ... ... ... ... ... ережелердің қабылдануына байланысты
Қазақстанда сот өндірісінің жаңа жүйесі бекітілді. Ол ... ... ... және облыстық басқармадан құрылды.
Облыстық басқармалар халық судьялары құрылтайының, ... ... ... ... ... иелене отырып, империяның жалпы
заңдарының ... ... ... Облыстық басқарамада әкімшілік және сот
міндеттері қатар атқарылды. Басқарма үш бөлімнен түрды: сот, ... ... ... ... ... ... ... уездік судьялардың қызметіне бақылау жасап, уездік судьялардың
шешімдері үшін ... ... ... танылды. Елде ... ... ... ... ... ... қазақ
даласын халық судьяларымен қамту үшін олардың санының тым көп ... әрі оған өте мол ... ... ... Ал, 1864
жылдың 20 қарашасындағы Жарғыда қарастырылған округтік соттар, ант берген
алқа ... ... ... ... ... жоқ. ... ... құқығын иеленген облыстық басқармалар лауазымдық кылмыстар
туралы істерді қарады.
Алайда, қазақ ауылдарында билер сотының әлі де ... ... ... жөн. ... уақытша ережеге сәйкес, ол Қазақстан ... ... ... ... ... Жаңа сот бұрынгы билер сотынан едәуір
өзгеше болды. Патша өкіметі оны заман талабына сай ... ... ... ... жіберген еді. Шамамен XIX ... ... ... отырықшы саналатын Қазақстанның Оңтүстік
облыстарында билер сотымен қатар қазылар соты да ... ... ... бір ... ... соты ... шешу кезінде дәстұрлі құқық
нормаларын басшылыққа алса, қазылар соты тек ... ... ... ... ... міндетін молда атқарды. [8, 1056.]
Уақытша ережелердің жаңа тәртібі бойынша билер қызметі ... ... ... ... ... ... ... сайлаушылардың
жиналысында өткізілді. Билер саны әр облысқа 4-8 адамнан ... ... ... ... ... ... ... жеңіп
шыққандарды губернатор қызметке бекітті. Мұндай сайлау қазақ даласы үшін
жаңалық еді. ... ... ... сәйкес, билер сотының қызметі
катаң түрде уақытпен белгіленіп, патша әкімшілігінің ... ... ... ... ... азаматтық және қылмыстық істер империя
соттарының еншісіне берілді. Аса үлкен ... ... ... ... ... ... ... өлтіру, т.б. ) әскери соттар
( әскери сот комиссиялары) қарап, кінәлілерді әскери заң бойынша соттады.
Әскери сот ... ... ... қадағалауға жатқызылмады.
Олар бірден әскери бастықтардың және Бас әскери ... ... ... ... ... ... ... - губернаторына қажет деп
табылған жағдайда дала сотын тағайындау кұқығы берілді. Әскери - ... ... ... ... істерді, сондай-ак полицейлерді,
шенеуніктерді өлтіруге, қазына ... ... ... байланысты
істерді карады. Уездік соттар жасаган қылмыстары үшін әл-ауқатынан ... және ұзақ ... ... жабуды қарастырмайтын істерді, сонымен
қатар екі мың ... ... ... ... ... ... әскери соттың қарауына жатпайтын қылмыстық және азаматтық істер
талқыланды. ... ... ... екі мың ... асатын талап -
арыздарға, уездік соттардың үкімдеріне және шешімдеріне жасалған ... ... ... ... жалпы империялық соттарда қаралуы тиіс
істерден басқа ... ... ... және ... ... ... ... мынадай қылмыстұрлеріне байланысты істер
жаткызы лды:
- жеке және отбасы саласындагы қылмыстар;
- ... ... ... жеке ... карсы қылмыстар;
- ... ... ... ... ... ауыл
старшиналары мен билерінің қызметтеріне ... ... ... істерді дәстұрлі құқық нормаларының негізінде жеке-дара карады.
Халық судьясының отыз ... ... ... ... ... шешімдері
түпкілікті деп есептелді. Билер сотының шешімдерін болыстық басқару-шылар
жүзеге асырды. Далалық облыстарды басқару ... ... ... ... екі ... да ... ... еткен жағдайда
олардың көшірмесі қолдарына тапсырылды. ... ... емес ... ... ... үшін ... басқарушыға бұл жөнінде сипаттама
ұсынылды. Сипаттаманы тапсыруға шешім жарияланған ... ... екі ... ... [6, 1836.]. ... ... ... және төтенше
құрылтайларының болғанын атап өткеніміз жөн. Болыстық құрылтайда бес жүз
рубльге дейінгі талап-арыздар ... ... ол ... ... ... ... ... бойынша
екінші инстанциядағы соттың міндетін аткарды.
Билердің ... ... ... ... ... ... оған сот ... араласуға тыйым салынды. Болы стық
кұрылтайлардың өткізілу уақыты мен орнын жер ыңғайына және жыл ... ... ... ... ... ... ... емес шешімдері жөнінде, яғни бес жүз рубльден жоғары бағаланатын
істер бойынша шешім жарияланғаннан кейін екі аптаның ішінде уездік ... ... ... беріледі. Сипаттамаға шағымдалатын шешімнің
көшірмесі қоса тіркелуі тиіс. Өз ... ... ... ешқандай
кешіктірусіз сипаттаманы облыстық басқармаға жолдауға міндетті ... ... ... ... ... ... төтенше
кұрылтайының қарауына жібереді. Билердің ... ... бір ... ... ... ... дауға байланысты істерді қарады.
Төтенше құрылтайлар кажет деп табылған жағдайда уезд ... ... Олар ... ... ... ... істер үшін екінші
инстанция болды. Егер дау ... ... ... ... әскери
губернатордың рұқсатымен сол уездер билерінің төтенше құрылтайы шақырылды.
Билер соты шығарған барлық шешімдер мен үкімдерді уезд бастығы, кейбір
жағдайда ... ... ... - губернатор бекітуі тиіс болды.
Судьялар өз қызметтері үшін ... ... ... ... ... де,
биліктен түскен қаржының есебінен сыйлық алуга рұқсат етілді. Мәселен, ... ... ... ... ... ереженің 138 параграфында былай
делінген: «Би ... ... ... ... Оларға жалақы
төленбейді. Бірак, олар істі шешкені үшін халық дәстүріне ... ... айып ... ... ... ... мөлшері мүліктік шағым бойынша
талап кұнының оннан бір бөлігінен аспауы тиіс, ал жеке ... ... ... ... ... шешкені үшін билік үлесі салт-дәстүрге
байланысты тағайындалады [6, 1846.].
Билер сотының қызметін шектеп, ... ... ... ... ... қайсыбір қосымша шаралар 1886 жылы кабылданған
Түркістан ережесі және 1891 жылы ... ... Дала ... негізінде
жүзеге асырылды. Осы ережелер енгізген ... ... ... ... ... тікелей катысы болмағанмен, олардың заңдық күшін
едәуір әлсіретіп тастады. Мәселен, кісі ... ... ... аса ... ... ... сот жүргізу ісі билер сотының қарауынан алынып,
жалпыимпериялық соттарга берілді. Жеке судья 30 рубльге ... ... ... ... ... ... құқықбұзушылық үшін 7 күнге дейін қамау
жазасын тағайындай алды. Болыстық талап-арыз бойынша 300 ... ... ... ... ... 1 жыл 6 ай ... ... абақтыға қамау
туралы үкімдер шығарды. Төтенше құрылтай жазасын өтеу үшін ... ... ... өлке ... ... ... ... туралы істерді қарады
[9, 1126.].
Билер сотында қаралатын істердің қатарына кісі өлімі үшін құн талап
ету, мал ... ... да ... ауыр дене ... ... үрып-соғу,
әйел
ұрлау және т.б. жатқызылды. Сонымен, қорыта айтқанда, 1917 жылға дейін
Қазақстанның құқықтық жүйесінің кұрылымда қазақтардың дәстұрлі ... ... ... ... ... дәстұрлі күқығы, оның нормалары және институттары үрпактан-
ұрпакка жалғасып, дамытыла отырып, қоғамдық қатынастарды реттеуші, пәрменді
нормативтер ретінде мейілінше нығая ... Оның өн ... ... ... ... ... ұстанымдар, институттар, нормалар аз
емес [4, 1606.].
Аймакты отарлаудың тамыры тереңдеген ... ... ... ... ... қайсыбір бөлігін өзгертіп, оның орнына орьгс
мемлекетінің мен ... ... ... қайсыбір бөлігін өздерінің
мүдделеріне сәйкестендіріп пайдаланудың арнайы саясатын жүргізді. Әйтсе де,
дәстұрлі ... ... ... ... реттеудегі ықпалының
шектеулі екендігіне карамастан, олар ... ... ... ... ... ... құқыққа қараған шариғат нормалары ел
арасында біршама аз таратылды. Бұл негізінен халықтың ... өмір ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамына тигізген
әсерінің төмендігіне байланысты еді. Сондықтан да ... ... ... ... салаларын ғана камтумен шектелді [9, 1056.].
Империялық ... пен оның ... ... ... ... ... өкіметі өзінің отарлау саясатын әрі қарай қапысыз
жүргізу үшін, ең алдымен осы ... ... ... ... ... отырды.
Сонымен, зерттеулерімізді тұжырымдай келіп, Қазан төнкерісіне дейінгі
қазақ ... ... ... ... ... мәнінің өте зор болғандығын байқаймыз. Дәстұрлі ... ... және ... қатынастарды қуаттаушы басты құралдардың
бірі болды, әрі ол осы өлкенің құқықтық ... ... ... ... ... ... өндірісті қарастырмады, дәлірек айтқанда, көп
елдердегі сиякты оның жүйеленген түрін кездестіру қиын.
Қазақстан Ресейге қосылғаннан соң, ... ... ... ... ... ... бастады. Бұл, шын мәнінде, Ресейдегі
апелляция тұрлерінің көшірмесі секілді. 1917 жығы Қазан ... ... ... институты барлык кеңестік республикалардың сот
өндірісінен мүлдем жойылып кетті. Бұл ... ... ескі ... ... арылу саясатынан туындаған жаңғыру еді.
1.2 Қазақстанның Ресейге қосылғаннан кейінгі сот жүйесіне жалпы
сипаттама
1917 ... 25 ... ... Жаңа ... - ... өкіметі
жарияланды. Осы кезеңдегі сот ... ... ... ... қайта қарау мәселелері шешімін ... ... ... ... Кеңес өкіметі өзінің сот құрылысы және сот өндірісі ... ең ... ескі сот ... ... жаңа ... талабы мен
мұратына сай келетін жаңа сот жүйесін күруға бағыттағанын атап өткеніміз
жөн. Осы бағытта алғашқы ... ... 1917 жылы «Сот ... №1 декреттің
қабылдануымен басталды. Міне, осы декрет арқылы революцияға дейінгі
колданыста ... ескі сот ... ... ... ... еді. ... осы және ... қабылданған сот туралы №2 және №3 декреттер арқылы сот
шешімдерін қайта қараудың жалғыз нысаны - кассация белгіленді. «Сот ... ... ... ... сот ... ... ... апелляцияны
да жоюмен қатар жаңа сот жүйесін ... Ол ... ... ... трибуналдардан құралды.
1918 жылдың 7 наурызында жарияланған «Сот ... № 2 ... ... ... ... және сот шешімдерін кайта
қараудың жалғыз нысаны кассация екендігі нактылана түсіп, ... ... ... ... негіз болатын жайттар атап көрсетілді. 1918 жылдың 20
шілдесінде қабылданған «Сот туралы» № 3 декрет ... «Сот ... ... №2 ... ... ... кассациялық өндіріске катысты
нормаларды нактылап берді. Осы декретке сәйкес сот ... 500 ... ... өтем ... және 7 ... ... бас ... айыруға жаза
тағайындалған істер бойынша кассацияға рұқсат етілмеді.
Осы жерде Кеңес өкіметінің «Сот туралы» №1, №2 және №3 ... жаңа ... ... ... 1917 ... дейін Қазақстан
аумағында колданыста болтан билер және казылар соты ... ... да ... аудармағанын атап өткеніміз жөн [9, 1106.].
Билер сотына ... ... ... ... ... ... ... қатаң бақылауда ұстау саясатын ұстанған. Билер соты аралық
сот ретінде ... ... ... ... мәселені шешу үшін өздері
калаған, өздері сенім артқан кез келген биге ... ... ... ... ... тарап жергілікті халық сотына жүгіну құқығын
иемденді. Билер ... ... ... ... ... ... алуға тыйым салынды. Кеңестік өкіметгің басты мақсаты - біртіндеп
билер сотын жойып, олардың орнына ... ... ... еді. ... 21 ... мен 3 сәуірі аралығында ... ... ... ... 1 ... өткізіліп, ол Қазақстанда кеңес өкіметін әрі карай
орнықтыра түсуде үлкен рөл ... ... ... ... ... ... ... қабылданған шешімдері мен іс-шаралары
негізінен сот ... ... ... ... ... бағытталды[10,
986.].
Сот туралы кеңестік өкіметтің декреттері негізінде съезд өзінің
шешімдерінде соттар Азаматтық және ... ... ... ... ... ... да, ... өкіметтің декреттерін де катар
колдануға тиіс ... атап ... ... №1 ... сәйкес Қазақстан аумағында азаматтық және
қылмыстық істердің басым көпшілігі жергілікті халық соттарында ... ... ... ... ... ... рұқсат етілді. Ал, революцияға
қарсы бағытталған, социалистік меншік ірі көлемде ұрланған және т.б. осы
сиякты қиын ... ... ... ... Олар өздерінің
үкімдерін тек Кеңес өкіметінің декреттері негізінде шығарды [9, 1156.]
Қазақстанда революциялық трибуналдар бірінші рет ... ... Бұл ... ... ... трибунал 1917 жылдың ... ... ... ... ... Алғашқы айларда Қазақстандағы
трибуналдар негізінен жергілікті халық соттарына тиесілі қылмыстық істердің
басым бөлігін ... ... 1918 ... 4 ... ... ... «Революциялық трибуналдар туралы» декрет кабылдап, соның ... және ... ... қарауына жататын кылмыстық істер
революциялық трибуналдың құзырынан алынып тасталды. Ал, сол уақыттарда ... деп ... ... ... ... ... трибуналдардың
қарауына берілді.
1918 жылдың 20 сәуірінде Түркістан кеңестерінің V ... ... ... ... Республикасының құрылғанын жариялады.
Оның құрамына екі ... ... - ... мен ... ... ... ... кеңес өкіметі Қазақстанға Кеңестердің ... ... кұру ... ... еді. ... 1918 жылдың 12
мамырында Ұлттық Халык Комиссариаты жанынан қазақ бөлімі ашылып, ... ... ... ... ұйымдастыру және Қазақ Автономиялық
Советтік Социалистік Республикасының күру ... ... ... ... 10 ... Қазақ өлкесін баскару жөніндегі
Революциялық комитет қүру ... ... ... Осы ... сот ... құрамына мынадай соттарды енгізді: қазақтар мен жергілікті
баска ұлт өкілдерінің арасындағы мүліктік дауларды ... ... ... ... соттары, округтік соттар, революциялық трибуналдар [8, 836.].
Уездік халық сотының құрылымы тұрғындардың құрамына байланысты болды.
Мәселен, ... және орыс ... ... ... ол екі ... яғни,
тиісінше орыс және қазақ бөлімдерінен құралды. Ал, тұрғындары бірынғай
ұлттан шоғырланған уездердегі соттарда ... ... ... жоқ. ... дауларды шешу үшін әрбір мүдделі ... ... ... теңдей алынды. Егер қылмыстық және азаматтық істерге әр тұрлі ұлт
өкілдерінің қатысы бар ... онда олар ... ... сотының қазақ және
орыс бөлімдерінің бірлескен ... ... ... ... ... ... ... халық судьясының және ... ... ... екі ... ... талқыланды. Мұнда бірыңғай
қазақтар арасындағы істер каралған кезде қазақтардың дәстұрлі ... ... ... ... ... ... ... күшін революция
әлі жойған жоқ болатын.
Уездік соттың қазақ бөлімі ... ... ... ... ... және ... инстанциясы болып танылды. Уездік ... ... ... ... соттың дұрыс емес үкімінің күшін жойып, істі
сол сотка, бірак басқа кұрамда қарауға жібері құқығын ... ... ... қаралған істер бойынша кассациялық инстанция
ретінде Өлкелік революциялық комитет жанындағы округтік халык соты ... ... ... ... ... ... ... декрет сол уақыттарда жұмыс
істеп жатқан Халык судьялары жергілікті кеңестерінің орнына Қазақстанда
бірыңғай ... ... ... ... түтқан еді.
Революцияға қарсы бағытталған қылмыстар туралы істерді қару ... ... ... жүктелді. Сонымен, Қазақ өлкесін басқару
жөніндегі революциялық комитет құру ... ... ... екі
тармакты сот аппараты жүйесін: бірыңғай халық соттарын және революциялық
трибуналдар құруды ... ... қиын ... ... Осы ... ... ... аумағында 1919 жылдың 12 сәуірінде
қабылданған «Революциялық трибуналдар туралы ... ... ... ... ... ... революциялық трибуналдар революцияға қарсы бағытталған
іс-әрекеттер туралы істерді қарау үшін барлық ... ... ... ... ... трибуналдарды жергілікті Кеңестер сайлады. Трибуналдың
кұрамында төраға және екі мүше болды. Оның сот ... ... ... және ... ... ... ... шығарған үкімі жөніндегі БОАК жанындағы кассациялық трибуналға
шағымдануға, яғни наразылық білдіруге мүмкіндік берілді.
1919 ... 1 ... ... ... ... комитетінің
құрамында юстиция бөлімі жұмыс ... ... Ол ... ... ... ... сот ... жұмысына басшылық жасады.
Декрет бойынша әрбір уез үшін ... ... ... оған ... ... ... жататын едәуір үлкен қылмыстық
істерді алдын-ала тергеу, сондай -ақ революциялық ... ... ... ... ... істер бойынша тергеу жұмыстарын
жүргізу жүктелді.
Кейбір деректерге жүгінсек, Қазақстандагы тергеу комиссиясы ... ... ... да ... болады. Мәселен, оларға тек алдын-ала
тергеу жұмыстарын ғана емес, кейде, ... сот ... ... ... ... 1919 ... 29 қазанында Өлкелік революциялық
комитеттің төрағасы мен ... ... ... ... тергеу
комиссиясына өздерінің мынадай мазмұндагы өкімін жіберген.
«Жергілікті жерде революциялық трибунал әлі ұйымдастырылмаған-дықтан,
Ревком тергеу ... ... және т. б. осы ... ... ... 50 000 ... ... көлемде айып төлету, оларды 3 ай
мерзімге дейін мәжбұрлі жұмысқа салу ... бере ... ... ... ... ... мүмкіндіктерінің бар екендігін
ескертеді»[10, ... ... ... ... ... ... 1919 жылдың
желтоқсанында Өлкелік Ревкомның юстиция бөлімі «Халык ... ... ... Ол барлық негізгі мәселелер бойынша 1918 жылдың 30
қарашасында кабылданған РСФСР халық соты ... ... ... еді. ... бойынша халық соты мынадай үш қүрамда жұмыс істеді:
1) халық судьясы жеке-дара;
2) құрамында халық судьясы мен екі ... бар ... ... уездік халық сотының құрамындағы алты заседателі бар халық
судьясы. Уездік ... соты ... аса ауыр ... ... ... Бұл істер бойынша сараптау жұмыстарын тергеу комиссиялары жүргізді.
Комиссия ... ... ... ... ... қылмыстық және
азаматтық істерді учаскелік халық ... ... ... үкімдері мен шешімдері жөнінде олар ... бір ай ... ... ... ... ... шағымдануға рұқсат
етілді. Аталмыш Кеңес халық соттары үшін кассациялық инстанция ... ... ... ... ... және ... істерді қарау
үшін екі алқа (кылмыстық, ... ... ... ... ... екі ... және ... үш халық судьясы (олар Халық
судьялары кеңесінің жұмысына кезекпен шақырылды) болды [5, 1936.].
1920 жылдың 26 ... ... ... Атқару Комитеті мен
Халық Комиссиялар Кеңесі «Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік
Республикасы туралы» декрет қабылдады. Ал, 1920 ... ... ... ... бүкілқазақстандық сьезі өткізілді. Сьезде
тұңғыш рет Қырғыз (Қазақ) ... ... ... ... Сондай-ак сьезде елдің жоғарғы билік және баскару
органдары - ... ... ... мен ... ... ... ... біріңғай халық соттарын дамытуға және ... ... ... маңызды мәселелер талқыланды. Сьезд кұрған әділет бөлімі
республикадағы сот ... ... ... ... ... ... ... сонымен катар, ҚазақСР-нің Юстиция Халык Комиссариятын құрып,
оған ... сот ... ... жасауды жүктеді.
Кеңестердің бүкілқазақстандық І-сьезі Қазақстан аумағында бірыңғай сот
жүйесін құру жөніндегі жұмыстарды тезірек аяқтау қажеттігіне баса ... еді. ... 1920 ... ... қарай бүкіл республика
көлемінде халық соттарының бірыңғай жүйесі мен ... ... ... ... жылы ... ... Атқару Комитеті билік және атқару
органдарының құрылымын, уәкілеттігін, міндетін айқындайтын біраз декреттер
мен ережелер қадылдады.
1.3 Шетел мемлекеттерінің сот ... ... ... ... қазіргі сот жүйесіне, сот ... ... ... ... ... мемлекеттерінің сот жүйелеріне сипаттама
беріп кету дұрыс болады деп санаймыз.
Судьялардың тәуелсіздігі мәселесі судьяның құзыры ... ... ... тығыз байланысты. Әрбір жеке жағдайда судья қарайтын істерді
үлестіруге ықпал ... ... ... көп ... ... ... ... Сондықтан, Германияда «заңды судья» деген ... ... іс ... ... ... дейін ол бойынша шешім қабылдайтын
судья белгілі болады. Демек, ... бір ... адам ... ... ... колға түссе, бұл істі судьяның қарайтыны алдын- ала шешілген.
Нақтылай түссек, процесті жүргізетін судья, не ... ... ... ... Бұл азаматтық процестерге де катысты. Мысалы,
егер жалға беруші және жалға алушы арасында дау ... оның ... ... ... ... ... ... аты алдын-ала белгілі
болады. Бұл сотқа келіп түсуі мүмкін ... ... ... ... ... ... соттардың судьяларына үлестіріп кою
арқылы жүргізіледі[11, 776.].
Осы ... ... үшін ... ... ... ... қалыптасуын, оның әділет аппаратына енуін, иерархия мен тәртіптің
мәнісін, сондай-ак істерді үлестіру жүйесін қарастырған ... ... ... ... ... кезіндегі судьяның тәуелсіздігі
-Конституцияда бекітілген принцип (қағида). Бұл лауазымы бойынша ... ... ... судья қабылдайтын шешімдердің мазмұнына әсер
етуге ... жок ... сөз. Сот ... мазмұны бойынша дүрыс болмаса да,
бұл судьяға қарсы тәртіптік шара қолдануға негіз бола ... ... ... ... ... тәуелді болатын мемлекеттік қызметші
мен судьяның қағидалы айырмашылыгы осында жатыр. ... шара ... және ... шара ... ... ... бұл ... нүсқау бойынша емес) судьяның шығарған үкімін, не шешімін жоғары
сатыдағы судьялар ... ... Бұл ... ... шешім бойынша нақты
сын айтылуы мүмкін.
Ашық, демократиялық қоғамда бұкаралық ақпарат құралдарында жекелеген
сот шешімдеріне сын айтуға жол ... ... бұл ... қолданатын
тәжірибеге айналган. Бірақ, бұл жағдайда да қызмет бойынша жоғары тұрған
лауазымды тұлғалар сынның ... не ... ... ... шара қолдана алмайды.
Әрбір судья заңға ғана бағынады және ... ары ... ... ... ... шара қолдану билігі берілген лауазымдар болса
да, бұл ... шара сот ... ... ... таралмайды.
Неміс судьясы үшін қызметі бойынша жоғары саналатын лауазым иесі ... өзі ... жаза ... ... ... кезде гана (мысалы,
көпе-көрнеу әділетсіз шешім шығару) немесе ... ... ... болған ретте ғана өз кұзыры шеңберінде шара ... ... ... ... ... ... тәртіптік құқық шеңбері
шектелген.
Германия университеттерінің бірінде тиісті заң білімін алғаннан кейін
судья болуға ... адам ... ... ... тапсыруы тиіс.
Екі жыл референдарий (тәжірибе жинақтаушы) болып қызмет істегеннен
кейін ... ... ... Егер ... ... ... болса, судья лауазымына өтініш білдіруге мүмкіндік бар.
Германияда соттылықтың тиісті саласы болады. Яғни, еңбек даулары үшін
еңбек дауларын қарайтын соттар бар, ал ... ... ... ... және т.е.с ... және ... ... жалпы юрисдикциядағы
соттар да қаралады.
ГФР-дің федералдық ... ... ... ... 16 ... ... Федералдық жердің қызметшісі болып
табылады (сонымен катар, Федералдық соттардың судьялары да бар, ... саны онша көп ... ... ... ... берілген өтінішті тиісті федералдық
жердің әділет ... ... ... ... ... оны сынақ
мерзімінен судья қызметіне тағайындайды. Осы ... ... ... ... қызметін атқарады. Сынақ мерзімі кезінде судья өз ... ... ... ... қызметтен босатылуы мүмкін. Үш жыл сынақ
мерзімі өткеннен кейін, судья белгілі бір соттағы ... ... ... ... Егер оның ... оң ... ... сол жердің әділет
министрі оны өмірлік судья қызметіне ... Ол ... ... өз ... тыс баска қызметке ауыстырылуы және зейнеткерлік жасқа
жетпей жатып қызметтен босатылуы мүмкін.
Германияның сот ... ең ... ... ... ... ... жұмыс істейді (біріші сатыдағы соттар аудандық ... ... ... жер ... ... ... соттарға сәйкес
келеді) және жерлердің жоғарғы соттары бар.
Әдетте, жер сотының президенті учаскелік және жер ... ... ... ... ... ... Одан жоғары жердің жоғарғы сотының
президенті тұрады. Судья үшін ... ... ең ... ... тұлға
тиісті федералдық жердің әділет министрі немесе оның ... ... ... ... федералдық соттар мәселелерін карайды және
оның президент немесе бундесканцлер сиякты жергілікті жерлердің әділет
органдарына ыкпал ету ... ... ... аталған жоғары лауазымды тұлғалардың ешқайсысы
және әрине, ешбір саясаткер сот ... ... ... ете ... ... өзі қылмыстық жауапқа тартуға жататын іс-әрекет жасаса,
ол әдеттегі кылмыстық сот өндірісіне сәйкес кудаланып, ... ... ... ... ... ... ... тіпті, судья қызметінен босатылуы
да ыктимал. Бұл - қызметтегі теріс әрекеттер, маскүнемдік, қүмар ойындарға
бейімділік немесе осыған ... ... ... ... ... ... тұлға қай судьяның белгілі бір
істі ... тиіс ... ... ... онда бұл, бір ... ... ... болар еді, ал екінші жағынан, істерді ... ... ... ... ... ... ... әсер етуге жол береді.
Қызметі бойынша жоғары тұрған адам белгілі бір судьяға қандай да бір ... оның ... ... болатынына сенім артып қояды(«Тез арада ерекше
шешім шығарасыз деп күтемін» ... «Бұл ... ... ... үшін біраз
уакыт керек» яки «Бұл жерде қатал үкім шығару керек» болмаса «Бұл ... ... ... т.е.). ... ... қабылданады деген үміт
артып отырған адам бұл тілекті астарлап, жанама түрде білдіреді немесе
жекелеген ... ... ... бұл іс ... ... қабылдау үшін
берілді» деген үранға салып, осылай қабылдауы мүмкін.
Егер белгілі бір судья өз ... ... ... неғұрылым көп
болса, онда осындай үлестірудің реттеуші сипатын байқауға болады.
Осындай келеңсіздіктерге жол бермеу үшін Германияда жекелеген істердің
әр ... ... ... бір ... ... ал ... ... соттарда істерді үлестіру жоспарымен реттеледі.
Сот құрылысы туралы, сотта іс ... ... ... ... іс ... ... және қылмыстық іс жүргізу кодексінде),
еондай-ақ, соттар туралы заңда қандай ... ... ... өзі, ... ... ... судьядан тұратын сот корпусы қабылдауға тиіс екендігі
соттардың қүзыры көрсетілген (мысалы, сауда туралы істерді қарауға арналған
сауда ... ... ... ... ... соты ауыр
қылмыстарға байланысты қозғалған істерді карайды).
Жеке судьяның азаматтық немесе қылмыстық істерді қарауға тиіс екендігі
және бүның қай ... ... ... оған қандай жекелеген істердің
келіп түсетінін Германиядағы тиісті сот ... ... ... дұрыстығы
үшін жауапкершілік көтереді.
Бұл ретте сот алқасы әріптестерінің тілектерін, бейімі мен ... ... ... ... алуға тырысады. Дегенмен, жағдай ... бола ... ... ... беру ... бір ғана ... ие ... бірақ
тәжірибе жүзінде позициясы басым болатын сот төрағасы кіреді. Алқаның ... ... ... судьялары белгіленген мерзімге сайлайды.
Сонымен, сот алкасы қай судьяның қандай материал алатынын, мысалы,
кәмелетке толмағандардың ... ... ... қылмыстық істерін
қарайтынын ... ... ... ... ... істерді үлестіру
жоспарымен қатар, қай судьяның кандай накты ... ... ... ... жауапкердің (азаматтық істерде) немесе сотталушының (қылмыстық
істерде) аты-жөндерінің әліпби тәртібі бойынша орналасуының шешуші ... ... ... ... ... осы сотқа келіп түскен, ересек ... ... ... ... ... істерді қарайды, бұл
адамдардың аты-жөні «А», «Д» ... «Ф» ... ... ... делік.
Қалған судьялар үшін де басқа әріптер катары белгіленеді. Бірнеше жауапкер
немесе сотталушы болған ретте әдетте, көп жағдайда жасы ... ... ... қай ... басталатыны шешуші болады.
Сот судьяларының жүктемесі мейлінше теңдей болуын ... ету ... ... ... ол келесі жылы ... ... ... ... ... әкелуі мүмкін.
Судьялардың тәуелсіздігі заң үстемдік құратын, ... ... ... ... ... кағидасы болып табылады. Биліктің
бөліну кағидасының негізін XVIII ғасырда Монтескье калаған.Ұлы ... ... рухы ... атты ... (11-кітап) былай дейді: «Егер
судьяның билігі заң шығарушы және ... ... ... ... ... ... Егер сол бір адамдар, сол бір органдар бүкіл билікті:
заң шығаруды, оларды орындауды және ... мен жеке ... ... ... ... ... шығаруды өз қолына шоғырландырса, үміттің
үзілгені...»[12, 1566.].
1789 ... 26 ... ... ... Адам ... ... «Егер қоғамда адам құқықтарына кепілдік
берілмесе ... ... ... ... онда бұл ... Конституцияның
болмағаны» деп көрсетілген[13].
Судьялардың тәуелсіздігі әділдік іздеген адамдардың құқықтарын
қорғауға қызмет етуге ... Бұл ... ... ... ... ... ... немесе иерархиялық тұрғыдағы тәуелділікке мойынсүнған
судьялардың тыныш өмір ... ... ал ... ... ... пікірлер қайшылығы, әрқашанда халыктың назарында
болу міндеті жүктеледі. Бұл күштің ... ... ... ... ... ... пен ... шеберлікті қолданып, шешім
қабылдау деген сөз.
Екінші ... ... ... ... мемлекеттік
қызметшілерден бөліп қарауға мүмкіндік жасайтын ерекше мәртебе береді. 1948
жылы күшіне енген Италия Конституциясын ... ... ... ... ... ... ... Горло былай деп жазады: «Судьяны
мемлекеттік қызметшілермен бір деңгейге қоюға болмайды. Судьяларды әдеттегі
мемлекеттік ... ... кою ... ... іс ... ... тәуелді болмайды, қайта мемлекеттің конституциялық органдарының
бірінде мемлекет ретінде әрекет етеді; олар ... ... емес - ... ... жеке ... іс ... символы. Олардың жеке өмірлері де осы ... ... ... ... тиіс»[14, 2546.].
Соттың тәуелсіздігі принципімен тікелей байланысы бар биліктің ... ... күні ... әр ... құқық және сот ... ... ... ... ... сот жүйесінің соттардың
толық және идеалды тәуелсіздігінің үлгісі ... ... ... фактіні
ешкім жоққа шығара алмайды. Бірақ та бұл елдің сот жүйесі - оны ... ... ... қатар әділет министрі, Лордтар палатасының
спикері және ... ... ... ... аткаратын жүйе[15,
1586.].
Әрбір елдің құқықтық жүйесінде заң жүзінде болса да, сот билігінің заң
шығарушы және атқарушы ... ... ... ... ... құрлықтың әр жерінде мұндай тәуелсіздікке толығымен қол жетті ... ... ... кепілдік беретін шараларды енгізу қажетгігіне
орай, судьялардың мәртебесіне қатысты көптеген ... ... және ... ... ... ... ... білімі, мансабы, ауыс-
күйіс, тәртіптік шара қолдану және ... ... ... ... ... ... билік органдары өзін өркениетті деп
санайтын кез келген қоғамның (белгілі ... ... әр ... ... ... ... ... үшін қолданған амалдары мен ішкі
және халықаралық стандарттардың тиімділігін, ара-қатынасын ... ... ... сот ... ғана емес, сол сияқты ... ... ... пен ... ... ... болатынын атап
өткеніміз жөн. Дәл сол себептен, сот жүйесінің автономдылығын судьялардың
тәуелсіздігінен ажырата білу ... ... әр ... ... сот ... мемлекеттік органдарға қатысты тәуелсіздігіне ғана ... ... және ... ... ... қырларына қатысты және тіпті сот
жүйесінің ішінде де ... ... ... ... ... кететіні, казіргі кезде сот жүйесінің «ішкі» тәуелсіздігі жөнінде
қызық пікір-талас жүріп жатыр. Атқарушы билікті немесе оның ... ... ... жергілікті үкіметті, полицияны және т.с.с.)
ұйымдастыру кезінде болатын иерархиялық ережелердің бұл ... ... ... ешкайсысына бүйрегі бұрмайтынына нүқсан келтіретіні
анық.Осы проблеманы ... ... ... ... тиіс ... ... беру арқылы шешу мүмкіндігі бар. Сөйтіп, бұл ... ... ... жетуге болады. 1) сот жүйесінің «сыртқы» ... ... ... ... ... 2) судьялардың «ішкі»
тәуелсіздігін (әсіресе, бағыныстылыққа катысты) қамтамасыз етуге болады.
Судьялардың экономикалық және қаржы органдарынан тәуелсіз болуы туралы
шексіз ... ... кету ... Ла ... ... ... шалдыққан
жануарлар» атты еңбегінде «Сен Ұлы Сәр Джон ... ... Джек ... Осыған карай соттың шешімі сенің пайдаңа немесе ... деп ... ... ... ... ... ... немесе барлық
жерде дерлік судьялар туралы заңдар бойынша ... ... ... ... ... ... ... тыйым
салынатынын атап өткен жөн. Дәл осы ... ... ... ... ... ... беріліп, оны сыртқы күштердін ыкпалынан
қорғайтын ерекше мәртебе берілуі тиіс.
Сот тәуелсіздігінің тағы бір түрі - ... ... ... ... Осы мәселеге орай, Еуропада екі тұрлі пікір бар: ... ... және ... ... ... ... ... партияның
өкілдері болатын дәстүрге қарсы ... ... ... ... да бір партияға мүше болуына тыйым салады; ал, екінші жағынан, Жалпы
күкьіқ және Солтүстік Еуропа елдері судья тұлғасында ең ... ... ... деп, оны ... ... мүше болу ... ... 1966.].
Осыган ұксас шешім баска елдерден де табылады. Мысалы, ... ... ... заң ... ... ... мүше ... шектеу койылуы мүмкін деп көзделген[17, 3266.].
Бірак, іс жүзінде мұндай заң ешқашан да қабылданған емес. Солай бола
тұрғанымен, Италия ... ... ... ... Сот ... судьялардың сот төрелігін атқаруға немесе судьялардың абыоройына
кері әсерін тигізуі мүмкін атқарушы ... ... ... ... бас тартуын талап етеді. Ал, осы ел ... ... ... ... кауымдастықка мүше.
Енді сот тәуелсіздігінің мүлдем жаңа екі түріне ерекше назар аударсақ,
Біріншіден, судьялардың бұкаралық ақпарат құралдарына қатысты ... ... ... ... ... бұл ... ... істерге
байланысты жиі кездеседі. Бұл, әсіресе, ... ... тән. ... ... ... мен Испанияда, АҚШ-та әйгілі саяси тұлғаларға
бірқатар айыптың тағылуын айтсақ болады (О. Дж. Симпсонның ісі, боксшы ... ісі). ... ... ... ... ... ... жетемін
немесе ол Жоғары сот кеңесіне сайланатын жағдайда, судьяның іс-әрекетіне
баспасөз ықпал етіп отыратын болады деген катер ... ... ... түрі - бұл ... азат ... Ла
Фонтен айтқандай «Егер судья ештеңеден хабарсыз болса, онда оның мантиясына
ғана кұрмет көрсетуге болады». Егер осы ... ... ... бар судья
ғана киіп жүрсін және ол шешім шығарған кезде бәрінен де ... ... онда бұл ... ... өзек ... ... бүге-шүгесіне дейін
білуге тиіс. Жан-жақты білімі бар ... - бұл ... ... ... ... ... кеңестің министрлері комитетінің Р 9412
нөмірлі ұсынысына сәйкес, ... ... ... судьяның негізгі
құқықтарына тренинг жатқызылады. Осы кұжаттың 3-1-а кағидасы ... ... ... және ... ... ... ... сотта және
мүмкіндігінше бас органдарда арнайы тәжірибеден өту мүмкіндігіне ие болатын
судьялар саны ... ... ... ... ... және ... мен ... жағдайларға негізделуі тиіс. Сонымен қатар, осы
оқу процесінде ... ... және ... ... ресми органдары
мен соттарына баруы мүмкіндігінше қамтылуы керек.
Егер сот, прокуратура және сот төрелігі процесіне қатысатын ... ... ең ... ... ... ... ... болмаса,
тәуелсіз судьяның іс жүзінде тәуелсіз болуы мүмкін емес.
Қоғамдық прокурорлар азаматтардың заң ... ... ... ... ... өз ... тәуелсіз түрде атқаруы тиіс.
Сол сияқты, қызмет бабында заңды ғана ... алу ... ... да, ... да ... болу ... ғасырдың екінші жартысы судьялар тәуелсіздігі маңыздылығының
халықаралық деңгейде мойындалғанын көрсетеді. Бұл ... 1948 жылы ... Адам ... ... ... ... ... Құжаттың 10-бабында: «Әрбір адам оның құқықтары
мен міндеттері ... ... және оған ... ... ... ... оның ісінің тәуелсіз және бейтарап сотта каралуына»
кұқылы деп көрсетілген[18]. Осыған ... ... 1950 жылы ... Адам ... мен негізгі бостандықтарын қорғау ... ... да да ... жылы БҰҰ ... ... ... ... қағидаларының
ішінде мыналар ерекше маңызды:
1. Судьялардың ... ... ... ... ол ... немесе заңнамасында бекітілуі тиіс. ... ... мен ... ... судьялардың тәуелсіздігін құрметтеу
және сактау болып табылады;
2. ... ... ... ... ... ... негізінде
және заңға сәйкес қарауға тиіс, бұл ... ... да ... ... және ... да ... ... шектеу, орынсыз ықпал ету,
ынталандыру, қысым жасау, ... ... ... ... жанама түрде
іске араласу болмау керек.
3. Судьяның құзырына соттылық сипатына ие барлық мәселелерді қарау,
сондай-ақ оның ... ... ... заң ... оның құзырына
жататынын, не жатпайтынын анықтау үшін ерекше өкілеттік кіруге тиіс;
4. Сот өндірісіне орынсыз ... ... ... да ... тиіс;
5. Судьялардың тәуелсіздігі принципі сот төрелігінің әділ атқарылуы
және ... ... ... ... ... сақталуы үшін
судьяларға өкілеттік береді және талап кояды;
6. ... ... ... ... ... ... ... әрбір қатысушы-мемлекеттің міндеті болып табылады[19, 1536.].
Италияда судья және прокурор мамандығына Конституцияның 1-параграфының
106-бабы ... ... ... ... ... кол ... болады.
Бірнеше жыл бойы бұл ережелер өзгеріп отырды. Мұндағы ... - ... ... және ... екіншіден, құкыктық коғамдастықтың барлық
мүшелеріне ортақ мәдениеттің ... ... ... ... заң
шығарушылар заң факультеттерінің түлектеріне арналған заң ... ... ... ... ашуды көздеді.
Судьялар мен прокурорларға арналған конкурстық емтихан жазбаша түрде
қабылданатын үш ... ... ... және әкімшілік құқық
бойынша және негізгі құқықтық тақырыптар ... ... ... ... ... ... аныктайтын Жоғары сот кеңесінің шешімі бойынша
Әділет министрлігі конкурстық емтиханның өткізілетіні туралы хабарламаны
баспасөз бетінде ... ... сот ... ... ... ... сот ... судья/прокурор басқарады. Емтихан
комиссиясына апелляциялық сот деңгейінен томен болмайтын 22 судья(прокурор)
және 8 университет профессоры кіреді. Емтихан комиссиясы ... ... - 32 ... Комиссия жалпы дауыс беру негізінде әрбір тест ... ... ... ... ... ... соң ... Жоғары сот кеңесі
бекітеді.
Батыс Еуропалық өлшемдер бойынша, Жоғары сот кеңесі дербес, өзін-өзі
басқаратын, судьялар тәуелсіздігінің ... үшін ... ... орган
болуға тиіс. Оған көбінесе судьялар мен коғамдық прокурорлар кіру керек.
Жоғары сот
кеңесінде судьялар мен қоғамдық ... ... ... қызметі бойынша көтеру, ... мен ... ... ... тарту жөнінде өкілеттік болуға тиіс. Оның ... ... заң ... ... ... ... ... шектелмей,
жоғарыда аталған барлық мәселе ... ... ... ... ... 1947 ... Конституциясының 104-бабында былай делінген:
«Соттар - тәуелсіз органдар. Олар мемлекеттің ... ... ... ... ... сот ... төрағасы болып табылады. Жоғарғы
кассациялық соттың жоғарғы судьясы және осы соттың ... бас ... ... бұл ... мүше болады» [14, 2456.]. ... ... ... ... әр тұрлі санаттағы барлық судьялар ... ... бірі ... ... бірлескен мәжілісінде жұмыс тәжірибесі
15 ... кем ... заң ... ... қатарынан
сайланды.
Жоғары сот кеңесі судьялар коғамдастығының өзін өзі басқарушы органы
болып табылады. Сот ... ... ... ... Жоғары сот кеңесіне
судьялар мен қоғамдық прокурорларды тағайындау, үйлестіру, қызметі бойынша
көтеру, тәртіптік жауапқа тарту өкілеттігі ... сот ... ... ... ... ... өкілеттігіне
қатысты айта кететін, бұл кеңес ... істі ... ... ... Әділет министрі мен Бас прокурордың күзырына жатады және ... ... ... ... ... ... асырылды. Істі жоғары сот
кеңесінің арнайы ... ... ... 2002 ... 28 наурызда
кабылданған заң бойынша бұл ... ... ... бөлімді баскаратын
Жоғары сот кеңесінің вице-президенті, Парламент сайлайтын ... ... ... ... мен ... ... ... мүше,
өзінің функцияларын бірінші саты немесе апелляциялық саты деңгейінде
аткаратын прокурорлардан сайланатын ... ... ... ... жоқ, ... ... іріктеу
және судьяларды оқытуда Жоғары сот кеңесі айтарлықтай зор рөл атқарады.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ СОТ ... ... ... ... ... сот ... жалпы сипаттама
Билік түсінігі туралы орыс тілінің сөздігінде былай делінген: «бұл
құқык және өкім ету ... [20, ... ... ... ғалым Ш.Л. Монтескье үш билікті атай келе,
олардың әркайсысының қызмет саласын ... деп ... ... шығарады, оларды өзгертеді және күшін жояды. ... ... ... және ... ... мәселелерін шешеді. Ал, үшіншісі
қылмыстар үшін жазалайды және жеке ... ... ... ... 5646.].
Профессор В.П. Божьев «Сот билігі құқыққа негізделеді және соттың
араласуын қажет ететін, ол ... ... шешу ... ... ... - деп ... [21, 2266.].
Мемлекеттік биліктің ең маңызды белгісі оның құқықпен ... ... ... ... қоғамдық қатынастардың мемлекеттік реттеушісі болып
табылады. Тек ғана мемлекет жалпыға міндетті ... ... ... ... ... ... сондай-ак оны сактауға мәжбұрлей алады.
Сот билігі мемлекеттік биліктің бірлігі мен ... бола ... ... және ... ... ... қарастырылады.
Бұл оның мазмұнын құрайтын маңызды әлементтерін ... ... ... біріншіден, ол биліктің тармактарға бөлінудің өнімі болып табылады;
екіншіден, өзінің функционалдық белгілері бойынша ... ... ... ... өзінің нысаналық мақсаты бойынша ол сот әділдігінің
жүйесі ретінде ұйымдық тұрғыдан ресімделген ... ... ... ... [22, 526.].
«Сот», «Сот әділдігі», «Сот билігі» ұғымдары терең зерделеуді қажет
етеді. Сот, сот әділдігі және сот ... ... ... ... да, ... ... сот ... сот әділдігінде іске асады,
ал сот әділдігі тек сотпен жүзеге асырылады[23, ... ... ... ... ... бекітілген сот билігі
ұғымы бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырумен және оның идеологизациялаумен
түсіндірілген болатын, ... ... ... да бұл ... ... ... таралғандықтан, бүгінде адамдардың кұкыктарын камтамасыз ету
тұрғысынан алғанда, бұл ұғымның ... ... ... етуде» деген
ескерту айтылған[24, 96.].
1993 жылғы Конституция қабылданға дейін сот билігі ұғымы ... ... деп айта ... жөн, себебі сот іс жүзінде таза әкімшілік орган ретінде
қарастырылған.
Кеңес Одағы ыдырап тоталитарлық жүйе қирағаннан кейін, сот ... мен ... арта ... ... ол заңи ... толыққанды
объектісіне айнала бастады.
Республикада билік моделінің жаңа түрін біртіндеп қүру екі сатыдан
тұрады: біріншісі, 1990 ... ... 1993 ... ... дейін, бұл
кезеңде Жоғары Кеңестің ХП-шақырылымның өзін-өзі таратуы ... ... ҚР ... ... ... ... күкықтық
реформаның тиімділігін арттыру бойынша шаралар туралы» Жарлығы қабылданған
кезінен бастап бүгінгі күнге дейін. ... осы ... ... және ... процестерге ықпал етудің тұрақтылығын және
тиімділігін қамтамасыз ету ... ... ... ... қызмет етуін қамтамасыз ... ... ... ... ... дамып келеді[25, 86.].
Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде
жариялады. Сондықтан мемлекеттің басты міндеті адам мен ... ... ... мен ... болып табылады.
Революцияға дейінгі ғалым С.В. Познышев былай деп ... ... ... ... ... бір тармағы болып табылады, ол әкімшілік және
заң шығарушылық функцияларды атқармайтын, ... іске ... ... ... ... бекітетін, зорлық-зомбылыққа қарсы
күресетін жекелеген органдармен жүзеге асырылуға тиіс»[26, 2696.].
Қазіргі авторлар сот ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық, әкімшілік) арқылы жүзеге
асырылатын мемлекеттік биліктің арнайы тәуелсіз билігі ретінде қарастырады.
Мұндай түсінікте сот ... ... мен ... ... ... және ... асырылу нысандары көрсетіледі.
Белгілі ғалым, академик Ғ.С. Сапарғалиевтың ... ... ... сот ... ... ... ... болып
табылады және заңнаманы бұзуға байланысты қоғамда туындайтын ... ... ... ... ... ... ала отырып,
шешуді мақсат тұгады. Әділ сотты сот тек республиканың атынан, қандай ... ... ... ... лауазымды адамдардың, коғамдық
бірлестіктердің, әлеуметтік топтардың, азаматтардың еркінен тәуелсіз ... [27, ... ... да ... ... ... келеді, алайда оның берген
аныктамасы кеңірек болып табылады. Оның ойынша, «Сот билігі - заң негізінде
мемлекет пен ... ... ... ... тұлғалардың
арасында әлеуметтік дауларды немесе қарама-қайшылықтарды ... ... ... ... ... күқықтарын атқарушы
органдармен және лауазымды тұлғалармен өзара қарым-катынастарында қорғау,
сондай-ақ ... ... ... және жедел-іздестіру шараларын
жүргізу кезінде құқықтарының сакталуына бакылау жасау мақсатында ... ... ... және ... ... ... ... Бұл аныктамада сот билігінің функциялары айкын көрінеді.
М.В Баглай соттардың рөлін ... ... мен ... ... ... мен міндеттерін қорғауға, заңдылық пен әділеттілікті
бекітуге бағытталған ... ... ... ... ретінде ерекше
атап өткен. Оның айтуынша, ... сот ... ... ... ... жүрегі, халық бостандығының басты кепілі ... [29, 3266.]. Мына ... сот ... ... ... ... Бұл ... В.И. Раученко, В.П. Кашенов, К.Ф. ... ... ... және тағы ... ... ,276.].
Кейбір авторлар сот билігінің ұғымы мен максатын тек сот төрелігін
жүзеге асырумен баштаныстырады. Мәселен, У. ... және В.К ... ... сот ... іске асырылады деп пайымдайды[31, 2566.; 32, 1296.].
К.Х. Халиков сот төрелігі ... ... оны ... сот билігі ретінде
жеке (тар) және кең мағынада қарастырады[33, 1536.].
Сот билігінің мәні соттың сот төрелігін жүзеге ... ... ... сот ... осы ... бір ... іске ... болып табылатын бір
сот төрелігін жүзеге асырумен ғана ... ... ... Қ. Мәми ... «сот ... ұғымының мәнін және мазмұнын неғұрлым толык ... ашу ... оның ... ... яғни ... ... рөлі мен
орнын, биліктің басқа тармактарынан айырмашылығын көрсететін ерекшеліктері
мен кырларын анықтау ... 1986.]. «Сот ... - ... В.М.
Савицкий, - құқықтық мемлекеттің негізгі құрылымдарының бірі ... ... ... ... ... ... істерді қараумен
шектеуге болмайды. Мұндай көзқарас өзін жояды... Қазіргі сот билігі бұрын
әдетте ... ... деп ... ... ... сапалы жаңа функцияларға
ие болуы нәтижесінде туындауы мүмкін»[35, 206.].
Сот төрелігі саласынан басқа сот ... ... ... да функцияларын
жүзеге асыруы кезінде іске асырылады, атап айтқанда:
- анықтау, ... ... ... және ... ... мен іс-әрекеттерінде зандылықты бақылау;
- азаматтардың ... мен ... ... ... ... ... ... бұзылған құқықтарға және бостандықтарын
бүзган іс-әрекеттер мен шешімдерге шағымдарды қарау;
- ... ... мен өзге ... құкыктық актілерді қолдану
тәжірибесін зерделеу және жинақтау;
- жеке ... ... ... мен ... қылмыс
жасауға ықпал еткен себептер мен жағдайларды жою жөніндегі шараларды іске
асыру;
- ... ... ... жалпы отырысында сот тәжірибесі
мәселелері ... ... ... ... жоғары тұрған соттардың төменгі тұрған соттардың іс ... сот ... ... ... және т.б.[36, 96.].
Сот билігі істі қарау кезінде кімге тиесілі - нақты ... ма ... ... ... сот ... ме деген сұрақ талқыға ... ... және Л.А. ... «сот билігі құқық қоғамдық қатынастарға ықпал ету
құралы ретінде барлық сот ... ... ... әрбір сот
органы сот билігін ұстанушылар болып ... деп ... [37, ... ... ... «сот билігі сот мекемесше емес, сот ... ... ... іст карайтын сот алқасына (немесе тек
судьяға) тиесілі»[38, 195,1966.]. Осындай пікірді С.А. ... де ... «сот ... ... ... және өз құзыреті шегінде істерді қарайтын
органдарды ... ... ... ... ... басшылыққа
алынатын түсіндірмелер беруші және істің соттылығын өзгерту туралы мәселені
шешуші құқық ретінде соттарға тиесілі. Жеке ... егер ол ... ... ... ... ... іс жүргізу тәртібімен істі қараса немесе
жекелеген мәселелерді ... сот ... ... іске ... жылы 25 ... ... ... Республикасындағы сот
жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» ҚР Конституциялық ... ... ... заң) ... «Қазақстан Республикасында сот билігі
тұрақты судьялар, сондай-ақ заңда көзделген ... және ... сот ісін ... ... алқа ... ... ... тиесілі», деп айқындап көрсетілген талқылауларға нүкте қойды[40]. Заң
шығарушы сотты істі алқалық немесе жеке карайтын сот ... ... ... көрсеткен жөн (ҚР ҚІЖК-нің 7-бабының 1-тармағы) [41]. Заңда
белгіленген ... ... ... ... ... ... сотта жұмыс істейтін және өз өкілеттігін кәсіпқой ... ... адам ... ... табылады. Жоғарғы Соттың, облыстық және оларға
теңестірілген соттардың төрағалары мен тұрақты ... ... ... және ... ... ... сот ... төрағалары,
сот учаскелерінің аға судьялары судьялар болып табылады.
Соттардың заң шығарушы билік органдарынан айырмашылығы заң шығармайды.
Алайда олардың қүзыреті ... ... сот ... мен ... ... ... колдануға және оларды басшылыққа алуға)
бағынуға тиіс. Бұл ... сот ... мен өзге де ... құқықтық
актілерді дұрыс қолданумен катар, олардың Конституцияға, сондай-ак жалпы
танылған халықаралык қағидалар мен ... ... ... да ... ... Олардың ҚР Конституциясына сәйкессіздігі жағдайында сот іс
бойынша іс жүргізуді тоқтатуға және ... ... осы ... емес деп тану ... ұсыныспен жүгінуге міндетті; осы аркылы
соттар заң шығару процесіне белгілі бір ... ... ... заң ... ... ... (соттарды ұйымдастыру
және олардың қызметін регламенттейтін заңдарды қабылдаумен қатар) ... ... ... ҚР ... Сотының судьялар корпусы н қалыптастырады;
- Судьяларды осы ... ... ... туралы мәселені шешеді;
- ҚР Конституциясының 55-бабының 3-тармағында ... ... ... ... ... ... береді
және т.б. Соттар мемлекеттік биліктің ... ... ... ... және атқарушылық-өкімгерлік
қызметпен айналыспайды. ... ... ... ... ... ... олардың лауазымды адамдарын осы органдардың іс-
әрекеттері мен шешімдеріне шағымдарды қару арқылы бақылау құкығы ... ... ... билік тармағының органы ретіндегі әділет министрлігі
Коституциялық Заңның 31-бабына сәйкес аудандық соттың ... ... ... ... ... ... ... соттардың қызметін
кадрлык қамтамасыз етуді жүзеге асыруға тиіс. Сонымен бірге Әділет
министрлігі мен оның ... кез ... ... ... ... сот
төрелігін жүзеге асыру бойынша олардың қызметін баскаратын және ... ... ... Олар ... ... және тек ... ... бағыну, әрі сот ... ... ... ... ... ... ... сақтау жағдайында заңмен берілген функцияларды
жүзеге асырады.
Осылайша, сот билігі ҚР Конституциясында ... ... ... ... ... тепе-теңдік пен тежемелік жүйесі арқылы олармен
өзара ... ... ... заң шығарушылық және атқарушы биліктің
шешімдеріне әсерін тигізеді. Осындай мәртебемен сотқа құқық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... «сот» ұғымын үш аспектіде қарастырады: оның ... ... ... ... ... және құкықтық
институт ретінде. Маңызды әлеуметтік институт ретінде ол компромисс ... ... ... ... орын ... ... басады, адам
мен қоғам арасындағы катынастарда болатын дауларды шешеді. Әлеуметтік-
психологиялық аспектіде сот ... ... ... жағдайға қатысты
крлданып, адамның еркін әрекет ... ... ... ... ... ... сыйлаушылықтың болуына алғышарттар жасайды. Ең
соңғысы, құқықтық аспектіде сот ... мен ... ... қорғау
туралы талаптарды тікелей қарап, шеше отырып, конституциялық құқықтық
тәртіпті қамтамасыз ететін мемлекеттік-биліктік ... [43, ... ол ... сот ... мен сот ... ... ... Сөйтіп, ол «сот әділдігін» соттардың қарауына жатқызылған ... ... және ... ... ... орындалуы міндетті болып
табылатын заңмен белгіленген рәсім ретінде түсінеді. «Сот билігі» ұгымы оны
соттар мемлекеттік-биліктік органдар ретінде аткаратын, сот ... ... ... ... ... ... анықтайтын конституциялық-
құқықтық нормалардың мәнінен шығады[44, 676.].
Сот билігі ... мәні мен ... ... және ... етіп ... оның белгілерін аныктап алу кажет.
Зерттеушілердің көбі сот билігінің жалпы белгілеріне келесілерді
жаткызады: сот ... ... ... ... ... жүзеге
асырылуы, оның азаматтардың, заңды түлгалардың және мемлекеттің құкьіқтары
мен мүдделерін қорғауға багытталуы, Конституция мен заңдардың ... ету, оның ... ... және ерекше рәсімдер арқылы жүзеге
асуы, сот билігінің тәуелсіздігі, оқшауланғандығы және ... мен ... ... ... ... ... ... бағынушылық [45, 277-2806.].
А.А. Дмитриев пен Г.Г. Черемныхтың көзқарастары бойынша, сот ... ... ... ие, ... болып, іс бойынша шындықты ... және оған заңи күш бере ... ... ... ... ... «Бұл ... тек сот билігі органдарына тиесілі ... ... және ... ... ие; ... ... ... тәртіппен
белгілеудің легитимділігінен ... ... ... әкішілік айыппүлдар, тәркілеулер)», сондай-ак ... ... рөлі ... атап ... ... ... ... өзі айналымға 1995ж ҚР Конституциясымен және
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьялардың мәртебесі ... ... ... ... айта кеткен жөн.
1995 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясының ережелеріне сүйене
отырып, Қ.Ә. Мәми сот ... ... ... ... бөліп көрсетеді:
Бірінші белгі - бұл билік конституциялық бекітілген ... ... ... ... табылады. Осыған байланысты оны
мемлекеттік қызметтің түрі деп ... ... ... не ... органдар билік тармағының (мысалы, ... ... ... келе ... ... ... ... - сот билігінің тек арнайы мемлекеттік ... ... ... ... соттарға тиесілі.
Үшінші белгі - оны өз кезегінде Конституцияда көзделген тәртіппен
құрылатын арнайы мемлекеттік органдарда күруда, сот ... жеке ... ... ... және ... жеке ... бөлуде, сондай-ақ
мемлекеттік бюджеттен жеке қаржыландыруда көрінетін ұйымдастырушылық,
функционалдық және ... ... ... сот ... ... ... оның басқа мемлекеттік органдарға - ҚР
Президентіне, ҚР Парламентіне, ҚР Үкіметіне ... ... ... ... ... тәуелсіз соттар да болмайды, өйткені олар
ҚР Конституциясы мен баска да заң ... ... ... ... ... ... ... тек сот жоя алады, ал басқа ... ... ... белгі - бұл мемлекеттің атынан сот билігін жүзеге ... ... ... ... мен ... өзге де ... ету (ҚР ... 76-бабының 1-тармағы).
Бесінші белгі - сот төрелігін, яғни күқықтық даулар мен ... ... ... ... ... - осы ... Конституция, заңдар, өзге де нормативтік
күқытық актілер, республика халықаралық шарттарының негізінде ... ғана ... Сот ... ... ... әдеп ... ... жанжалдарды қарамайды және шешпейді.
Жетінші белгі - осы билікте оның қызметіне тән іс жүргізу (талап ... ... ... ... және корғауға қатысу).
Сегізінші белгі - осы биліктің құкық қорғаушылық сипаты, ... ... екі қыры ... шығады: құқық пен заңның ... ... ету, ... ... мен ұйымдардың күқықтарын,
бостандықтары мен заңды мүдделерін ... ... - оның ... ... мәжбұрлеу күшімен
камтамасыз ету[19, 2456.].
В.И. Швецов сот билігінің мынадай ... ... 1) оны ... ... ... ... 2) оның біртүтас сот
жүйесін құрайтын соттарға тиесілілігі; 3)коғамда ... ... ... ету; 4) оны ... құқықтық нысандармен жүзеге асыру; 5) оны іс
жүргізу заңдарының негізінде және ... ... ... 6) ... ... болып табылатын соттың тәуелсіздігі, дербестігі және оның оқшаулығы;
7) айырықшалығы; 8) сот өкілеттігінің биліктік сипаты; 9) сот ... ... ету және оның ... ... ... ... ... Ж.Баишевтың көзқарасына сәйкес сот әділдігі дегеніміз
құқық нормасын қолдануға байланысты қарама-қайшылықтарды шешу ... ... бір түрі ... ... Сот ... келесі
белгілер ерекшелендіреді:
1) ол мемлекет атынан Конституция мен заңдардыц негізінде жүзеге
асырылады;
2) сот ... ... ... өзге де ... ... республиканың халықаралық ... ... ... істер мен дауларға таралады;
3) сот ... тек ... ғана ... ... ... сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және Конституция
мен заңға ғана бағынады;
5) соттар шығарған шешімдер ... ... ... ... ... сондай-ақ азаматтармен орындалуға
міндетті.Оларды орындамау және өзге түрдегі сотка құрмет
көрсетілмеушіліктің орын алуы заң бойынша жауапкершілікке ... ... сот ... ... ... ... ... сондай-ақ оны жүзеге ... ... ... ... сияқты белгілерді атайды.
Енді сот билігіне тән функцияларды қарастырайық.
Сот билігінің функциялары тұрғысында ғалымдар арасында біркелкі пікір
жоқ. Мысалы, В.К. Бобров пен ... ... бұл ... тек ... ... ... ... тән деп есптесе, басқалары, мысалы, Г.Ж.
Сүлейменова аталған функциядан тыс соттың басқа да ... ... ... ... Г.Ж. ... ... ... органдарының
прокурордың қабылдайтын шешімдері мен ... ... ... ... және заңмен қорғалатын мүдделерді корғау туралы заңдарды,
азаматтардың құқыктары мен бостандықтарын бүзатын әрекеттер мен шешімдерге
келтіретін ... ... ... ... мен өзге де ... ... ... зерттеуі мен түсіндіруін; мемлекеттік органдар
мен ұйымдардағы қылмыстың жасалуына себеп-салдарын ... ... үшін жеке ... ... Жоғарғы Сот Пленумының тарапынан сот
тәжірибесі мәселелеріне байланысты ... ... ... соттардың төменгілерінің процессуалдық қызметіне сот қадағалауын
іске асыруын жатқызады [36, 156.].
Мұндай пікірмен толық келісуге болмайды деп ... ... ... ... қарастырылған біраз мәселелер сот ... ... ... ... мен шағымдарды ... ... ... мен ... заңдылығын бақылау т.б.
Атап айтсақ, сот өндірісіндегі ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық іс жүргізу нысанына сәйкес,
арыз болмайынша, іс те жок деген сөз. Мемлекеттік органдардың және ... ... ... мен ... ... баға ... ... болып табылады. Әрекеттер мен ... ... ... баға беру ... ... ... өзі, ... ақтау үкімін
шығаруы, бұл мәселені аса бір құлшынып дәлелдеп жатуды талап етпесе керек.
Ғ.С. Сапарғалиевтың пікірі бойынша, сот билігінің маңызды, ... ... әділ ... ... ... ... ... Соттардың Конституция меи
заңдар белгілеген өкілеттіктері оларға құқықтық, демократиялық мемлекет
қалыптастыру мен ... ... ... ... кабілетті дербес
мемлекеттік билік қасиетін береді. Сот қоғамдық өмірдің құқықпен ... ... ... қоғамның жекелеген мүшелерінің арасында ә олар мен
мемлекеттің, оның ... ... ... ... ... ... ... асыруға арналған. Осындай төреліктің негізі
Конституция, заң ... ... ... ... сот ... ... мен ... бұзушылықтың орын алғаны жашты
кіәрат-талаптардың заңдылығы мен ... ... ... ... ... атынан накты қылмыстық, азаматтық, әкімшілік, шаруашылық істер
мен дауларды қарастырады. Сот билігі Конституцияның, ... өзге ... ... ... халықаралық шарттарының
негізінде туындайтын барлық ... мен ... ... Осы ... әділ сот бірінші кезекте Конституцияның негізінде жүзеге
асырылатыны көрсететіні назар аударуға ... ... ... мен ... ... болмауы және оның ережелерін тура және тікелей
қозғамауы да мүмюн. Бірақ кез ... істі ... ... ... ... ... ... сәйкес келетінін-келмейтінін
тексеріп отыруға тиіс.
Екінші бір елеулі сәт - Конституцияның сот ... ... ... ... ... және ... ... қорғау,
Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық ... ... ... орындалуын қамтамасыз ету үшін
тағайындалатыны туралы ережесі болып табылады. ... ... ... ... ... және бостандықтарын қорғау қойылады. Сөз ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік орган туралы
неге айтылмайды, олардың құқықтары мен заңды мүдделері бұзылмай ма ... ... ... ... ... ... және өзге де нормативтік
құқықтық актілер ... ... ... сот камтамасыз етуге тиіс[27,
3746.].
Кейбір зерттеушілер сот билігінің азаматтардың Конституциялық және
өзге де ... ... ... ... сияқты функциясы бар деп
есептейді[49, 1646.]. Бұл ... ... ... жалғасы болып
табылады. Азаматтар дың құқық субъектілігін шектеу ... ... ... ... ... ... мен ... шектеуді көздейді. ҚР Конституциясы адам
мен азаматтың .құкықтары мен ... ... ... ... ... ... ... мен имандылығын сактау
максатына кажетті шамада ғана және тек ... ... ... деп
белгіленген. Мысалы, бұкаралық ақпарат құралдары туралы заң теледидар
бойынша азаматтардың ... мен ... ... да бір ... жол бермейді. Демек, сот азаматтардың құкықтары мен бостандықтарын
шектейтін заңды колдану кезінде бүкіл ... ... ... ... ... ... сүйенуге тиіс. Егер сот колданылатын нормативтік
құқықтық ... ... ... ... онда сот
Конституцияға карсы шешім шығаруы ... ... И.В. ... В.А. ... Н.М. ... сот
билігі құқық корғау функциясын атқарады деп көрсетті[50, 44-486.; 51, ... ... ... олар сот ... ... қорғау функциясымен
сабақтастыру арқылы түсіндіреді. Алайда, мұндай көзқарспен келісуге
болмайды. ... ... ... ... мен сот ... ... теңбе-
тең деп есептеуге, оларды сабактас ұғымдар деуге болмайды. ... ... ... тек ғана сот ... тиесілі, арнайы функция. Оны сот
билігіне тән әдістермен іске ... сот ... ... корғау түсінігінен
әлдеқайда кең, дәрежесі биік екендігін білдіреді. Тағы айта кететін бір
мәселе, ... ... ... ... ... ... қарсы күрес, заңдылық пен құқық ... ... ... мемлекет және қоғамдық құрыльшдардың кұрамына енгізуге болмайды.
Ондай мәселелермен, яғни бір ... ... ... ... ... арнайы өкілетті органдары: прокуратура, ұлттық
қауіпсіздік, ішкі ... ... т.б. ... ... ... тыс, ... пікіріміз бойынша, сот билігіне
конституциялық бакылау функциясын жатқызуға болады.
Соттың ... ... ... ... ... ... кезінде қалыптастырылған болатын. 1923-1933 жылдары Орталық атқару
комитетінің Төралқасының (Президиум ЦИК ... ... ... ... Соты ... ... OAK мен халық комиссиариаты кеңесінің
қаулылырының ... ... ... жөнінде қорытынды
беретін[52, 36.].
Кеңес одағында қайта құру кезінде де ССРО-ның Конституциялық Қадағалау
Комитеті құрылып, ол өзінің ... ... ... ... ... ... ... республикаларда құрылған болатын.
Қазақстанда 1992-1995жылдары Конституциялық сот қызметін атқарып,
республикада демократиялық институттардың қалыптасуына ... ... 1896.]. ... ... бакылауды соттан тыс орган
Конституциялық кеңес атқарады.
Қазақстан ... Ата ... ... ... егер сот қолдануга
тиісті заң немесе өзге де нормативтік ... акті ... ... адамның күкықтары мен бостандықтарына нұксан келтіреді деп ... ... ... түруға және осы актіні конституциялық емес деп тану
туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті[54, 436.].
Біздің заңымыз екі ... ... Бір ... сот ... заңдар мен өзге де нормативтік кұқықтық ... ... ... ... ... тапса, бәрібір
Конституцияның ережелерін басшылыққа алуға тиіс. Тағы бір жағы, жоғарыда
көрсетілген ... ... ... емес ... ... ... ... міндетті. Мұндай конституциялық бақылаудың мағынасы,
біріншіден, Конституцияға қайшы актіні соттың өзі колданбайтынын ... ... емес деп тану үшін ... ... жүгінуі
аркылы оның күшін жоюға бастама жасауын түсіндіреді. ... ... ... емес ... ... жоюға бастама жасап, ... ... жол ... ... іске ... сот ... ... отырғандай, сот тарапынын болатын
конституциялық бакылауды іске асыру барысында кейбір ... ... ... істі ... ... ... бір ... құқықтық
актіні Конституциялық нормаларға қайшы деп тапса, ол бұл ... сай ... ... өз ұсынымын әзірлеп, оны сот
төрағасының ... ... ... ... сот төрағасы судьяның ұсынымымен
келіспей, колын қоймаса, онда судьяның ұсынымы қараусыз қалады ... ... ... бұл ... ... ... ... конституциялық
кағидаға кайшы келіп отыр. Сондықтан бұл мәселе ... оң ... ... деп ... ... ... - ... Президенттің,
Үкіметтің, министрліктер мен комитеттердің және т.б. актілерін ... ... ... ... ... емес деп тану үшін ... ... оларға катысты конституциялық бакылауды ішінара ... ... ... ... ... үшін ... рөлін
атқарады, ал жергілікті өкілді және ... ... ... ... мен нормативтік актілерін сот тәртібімен өздері
бұза отырып, оларға ... ... ... ... және толығымен
атқарады. Айта кетерлік ... ... ... ... ... ... ... дауларды қарамайды.
Сондай-ак, соттың конституциялық ... ... ... да ... жүргізілмейді. Бұл Конституциялық Кеңестің күзыреті
және ол осы ... ... ... ратификациядан өткенге дейін
пайдалануы керек.
Сот билігі, біздің пікіріміз бойынша, мемлекеттің тәрбиелеу функциясын
да ... ... ... ... - ... тәрбиелеудің ерекше түрі.
Мұндай тәрбиелеу өзінің ерекше әдіс-тәсілдермен тәрбиеленушінің мінез-
кұлқына ... ... ... ... оны ... қатысты жүргізіледі. Бірақ, оның
әсері жай, заңға бағынушы адамдар мен азаматтарға да ... ... оның ... мақсаты - құкық ... ... ... ... ... билігінің тәрбиелеу функциясы нақты сот істерін қарау аркылы
материалдық және ... ... ... жағдайда, мемлекеттік
мәжбұрлеу шараларын қолданумен іске асырылады. ... сот ... мен ... ... тұлғалардың атынан қылмыстың құкык
бұзушылықтың болу себебін, салдарын ... ... жою ... үшін жеке ... ... ... ... құқықтық мәребесі
ҚР Конституциясында судьялардың құқықтық мәртебесін айқындайтын
бірқатар құқықтық нормалар бар. Оларға төмендегілер жатады: 1) ... мен ... ... ... 2) ... ... ... 3) судьялар үшін саяси, жас және білім
шекетлімдері; 4) судья лауазымының негізгі ... және ... ... ... 5) ... материалдық, тұрғын үймен
каматамасыз етілуі; 6) судьялардың тағайындалмалығы (сайланбалылығы); ... заң ... ... басшылыққа алуға тиіс қағидалар (77,79,80,82-
баптар).
Конституциялық кағидаларға ... ... ... ... ... ... бөлім бар. Судьялардың мәртебесі үш бөлімнен
тұрады. Бірінші бөлім - төменде ... ... ... ... ... ... ... соттардың судьялары біртүтас мәртебе ие және ... ғана ... ... ... ... ... жағдайынан және тұрлі сот буындарында - аудандық,
облыстық және Жоғарғы Соттағы жұмысынан ... ... ... ... ... асырады, тұрақты негізде өздерінің міндеттерін атқарады және
сот билігінің иелері болып табылады. Судьяларға заңда ... ... ... мен міндеттемелер жүктеле алмайды. Судьялар қылмыстармен,
заңдылық және құқыісгық тәртіп сақтау үшін ... ... ... ... ... ... құқықтық жағдайының маңызды ... ... ... ... ... қызметке ... ... және осы ... ... сәйкес
сайланады немесе тағайындалады және тұрақты негізде өкілеттіктерге ие
болады. Судьяның өкілеттігі тек қана осы ... ... ... мен ... ... ... немесе тоқтатыла түруы мүмкін
(Конституциялық Заңның 24-бабы). Сонымен ... ... ... ... ... болу ... ... көзделмеген,
өйткені судья өкілеттігін тоқтату негіздерінің бірі оның белгілі бір ... ... ... ... Мұндай жас бүрын 60 жас болған, кейбір
жағдайларда ол 65 ... ... ... ... еді. Бұл ... алынып тасталған.
Мемлекеттік қызметкерлер үшін зейнеткелік жасына келу мемлекеттік
қызметін токтатудың негізі ... ... [55]. ... оларға мерзімді
еңбек шартын жасау аркылы мемлекеттік қызметте болу мерзімін бір ... ... ... Мұндай ереже мемлекеттік қызметке жас ... ... ... ... бағытталған.
Судьялар ерекше конституциялық мәртебеге ие болғандықтан, оларға ҚР
«Мемлекеттік қызмет туралы» ... ... ... ... ... ... ... қызметін жалғастыруға кедергі болып саналмайды.
Соттар ... ... ... 1997ж ... сай ... ... ... шекті жасы Конституциямен және
Қазақстан Республикасының заңнамасымен аныкталады. Алайда, не Конституция,
не соттар ... ... Заң ... ... ... анықтамайды.
Біздің ойымызша, судья лауазымына тағайындау немесе сайлау өмірлік болатын
кағиданы енгізу қажет.
Судьяның тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен ... ... ... жүзеге асыруы кезінде тәуелсіз және Қазақстан Республикасының
Конституциясы мен ... ғана ... ... сот төрелігін жүзеге асыру
ісіне араласуеа және судья мен алқа ... ... да ... ... ... жоқ. ... әрекеттер заңмен қудаланады.
Судья қаралған немесе каралып жатқан сот істерінің мәні жөнінде қандай
да бір түсінік беруге ... ... ... бөлмесінің қүпиясы барлык
жағдайларда қамтамасыз етілуге тиіс.
Соттарды қаржыландыру, судьяларды ... ... ету, ... ... ... үй беру сот ... толық, әрі тәуелсіз жүзеге асыру
үшін жеткілікті мөлшерде республикалық бюджет ... ... ... ... 25-бабы).
Заң судьяның тәуелсіздігінің кепілдіктерін белгілейді. Ол заңи, ... ... ... Заңи ... 1) сот төрелігін ... ... ... рәсімінен көрінеді. Ол Азаматтық іс жүргізу және
Қылмыстық іс жүргізу кодекстерінде ... 2) ... ... іске ... ... ... араласқаны үшін, сондай-ақ сотты
және судьяларды сыйламағандық үшін заңда жауаптылық белгілеуден; 3) ... ... ... Конституцияның 79-бабына сәйкес судьяны ... ... ... қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің
келісімінсіз, не Конституцияның 55-бабының ... ... - ... ... ... ... күштеп әкелуге, оған сот
тәртібімен белгіленетін әкімшілік жазалау шараларын ... ... ... ... ауыр ... ... реттерді қоспағанда, кылмыстық
жауапқа тартуға болмайды. Судьяға ... ... істі тек ... ... ғана ... ... 4) ... және Конституциялық заңда
белгіленген судьяны қызметке сайлау, тағайындау, судьяның өкілеттігін
токтату және ... түру ... ... орнынан түсу күқығы кұкығы
белгіленген; судьяның лауазымына кандидаттарға тегінен, ... ... ... ... және ... ... ... саяси
көзқарастарынан, діни нанымдары мен өзге де ... ... ... тең ... ... етіледі.
Ұйымдық кепілдіктер судьяның лауазымына кандидаттар іріктеудің ерекше
тәртібін белгілеуден көрінеді. Аудандық соттың судьясы ... ... ... ... ... заңның 29-бабының 1-тармағының
талаптарына сай келетін адамдар, сондай-ак ... ... бос ... ... ... ... ... жүрген судьялардың арасынан
конкурстық негізде ... ... ... жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасын, алқаларының
төрағаларын және ... ... ... ... ... ... ... негізделген Республика Президентінің ұсынуымен
Сенат ... ... және ... ... ... төрағаларын,
алқаларының төрағаларын және облыстық соттар мен оларға теңестірілген
соттардың судьяларын, Республиканың ... Сот ... ... ... ... қызметке тағайындайды. Республиканың баска
соттарының төрағалары мен судьяларын ... ... ... (ӘБА)
кепілдемесіне негізделген Әділет ... ... ... Республика
Президенті қызметке тағайындайды (ҚР Конституциясының 82-бабының ... ӘБА ... ... және ... ... тәртібі
ҚР «Қазақстан Республикасының Әділет біліктілік алқасы туралы» ... ... ... ... қабылданған және оларды
қайталайды. Заңға сәйкес ... ... ... ... болып
табылады: 1) аудандық және оларға теңестірілген соттардың ... ... бос ... ... ... ... ... және ұсыныстамалар; 2) судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету.
ӘБА төмендегідей түрде ... ... ... ... екі депутат жолдайды, жеті ... ... және ... ... ... ... ... отырысы сайлайды;
прокурорды Бас Прокурор тағайындайды; Әділет министрлігі құқык ... ... ... Алқа мүшелерінің өкілеттік мерзімі - екі жыл.
Заң алқа мүшелігіне кандидаттарға қойылатын талаптарды айқындайды.
Олардың юриспруденция саласында терең ... ... ... ... ... ... және кіршіксіз беделі болуға тиіс. Заң ӘБА
өкілеттіктерін және оның мүшелерінің өкілеттіктерін айқындайды.
ӘБА өкілеттіктеріне ... ... ... ... оған ... ... сондай-ақ жоғары
тұрған соттардың судьялары болып жұмыс істеуге тілек білдірген азаматтардан
біліктілік емтихандарын қабылдау және аудандық немесе оларға теңестірілген
соттың ... және ... ... тағайындау туралы
ұсыныстамалар беру;
2) судьяның лауазымын ... ... ... ... есепке алуды жүргізу;
3) аудандьщ немесе оған ... ... ... ... қызметтен кетуі немесе қызметтен ... ... ... тергеу және аудандық немесе ... ... ... және ... ... босату туралы ұсыныстама шығару.
Заңда ӘБА төрағасының, хатшысының ... және ... ... ... ... ӘБА ... ұйымдастырады, ал хатшы оның
мүшелерінің ұсынысы бойынша оның ... ... ... ... ... жұмыстар атқарады. ӘБА мүшелері оның
қарастыруына табысталған материалдармен танысуға, оларды ... ... ... ... ... ... өтінімдер мәлімдеуге,
уәждер мен дәлелдер келтіруге, дауыс беру аркылы шешім қабылдауға қатысуга,
ӘБА шешімдеріне қол қоюға ... ... ... кем ... бір жылда төрт мәрте өткізеді. Оның
отырыстары ашық және жариялы түрде өткізіледі, ... ... ... ӘБА шешімдері жазбаша түрде баяндалады және оның ... ... ... ... шешіммен келіспеген
жағдайда, ӘБА мүшесі ерекше ... ... ... ... ... ... тәртібін көздейді. Біліктілік
емтихандарын қабылдау судьялыққа ... ... ... ... жүзеге асырылады. Ондай тексерудің мақсаты ... ... ... іріктеу болып табылады. Біліктілік ... ... ... бір ... ... ... ... атқару кезінде кір
келтіретін қылықтар мен ... ... үшін ... ... ... ... немесе мемлекеттік қызметтен босатылған адамдар
жіберілмейді. Біліктілік емтихандарына сондай-ақ заң қоятын талаптарға ... ... ... да ... Ол ... «Сот жүйесі мен
судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық заяда белгіленген. ӘБА туралы
заңда конкурстық комиссия өткізу ... ... ... ... ... ... үшін ... көзделген.
«Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі» туралы Конституциялық заңда
аудандық соттың судьясына кандидаттар үшін төмендегідей талаптар ... ... ... ... ... ... болып тек ҚР азаматы
тағайындала алады. Екіншіден, жасы ... ... ... 25 жаска жеткен
болуға тиіс.Үшіншіден, бұл білім, практикалық және моральдық шектелімдер:
азаматтың жоғары заңгерлік білімі, заңгерлік кәсібі бойынша кем ... ... ... стажы, кіршіксіз беделі болуға ... ... ... ... кандидат біліктілік емтиханын тапсыруға сотта сынак
мерзімін табысты өткеруге және соттың ... ... оң ... ... ... баска, барлык тізілген талаптар Конституцияның 79-
бабында көзделген.
Облыстық соттың судьясының бос лауазымына кандидатты іріктеуді ... ... бос ... ... арыз ... ... ... конкурстық
негізде жүзеге асырылады. Ол азаматтар аудандық ... ... ... ... сай ... және заңгерлік мамандығы
бойынша кем дегенде бес жылдық жұмыс стажы болуга тиіс.
Судьяларга өкілеттіктер беру ... ... ... 31-бабында
көзделен. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьяларын ... ... ... Сот ... ... негізделген
ұсынуы бойынша Сенат сайлайды. Облыстық ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті
тағайындайды. Аудандық соттың ... ... ... ... біліктілік
алқасының кепілдемесіне негізделген ұсынуы бойынша ... ... ... ... ... ... мен осы
соттың алқаларының төрағаларын Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуы
бойынша тиісті қызметтерге бес жыл ... ... ... ... төрагалары мен алқаларының төрағаларын Жоғары Сот Кеңесінің
кепілдемесі бойынша Қазақстан Республикасының Президенті бес жыл ... ... ... төрағаларын Әділет біліктілік
алқасының кепілдемесіне негізделген Әділет министрінің ... ... ... ... бес жыл ... тағайындайды. Жоғарғы
Соттың Төрағасы мен алқаларының төрағалары, облыстық соттың төрағасы мен
алқаларының ... ... ... ... ... ... ... егер олар бүрынғы қызметтеріне немесе баска соттағы
осындай ... ... ... ... ... тағайындалмаған
болса, тиісті соттың судьясы өкілеттігін жүзеге асыруды жалғастырады.
Судья лауазымына алғаш рет сайланған немесе ... адам ... ант ... "Өз міндеттерімді адал және абыройлы атқаруға, сот
төрелігін Қазақстан Республикасының Конституциясы мен ... ғана ... ... асыруға, судья ретіндегі борышым міндеттегендей бейтарап және
әділ болуға салтанатты түрде ант етемін". Жоғарғы ... ... ... алқаларының төрағалары мен судьялары Қазақстан Республикасы Парламенті
Сенатының отырысында ант береді. Облыстық соттардың ... ... ... отырысында ант береді. Облыстық соттар алқаларының төрағалары
мен судьялары, аудандық соттардың төрағалары мен ... ... ... ... ... ант ... кепілдіктер судьяларға мемлекеттің ... ... ... ... сала ... оған ... ... және
әлеуметтік қамтамасыздық беруден көрінеді.
Судьялар, олардың отбасы мүшелері мен ... ... ... оның тиісті органдары судьялар мен ... ... ... ... ... оларға тиесілі мүлікті сақтауға, егер
судьядан немесе оның отбасы мүшелерінен тиісті өтініш ... ... ... және барлык шараларды қолдануға міндетті. Судьяға және оның мүлкіне
кәсіптік қызметіне байланысты ... зиян ... ... ... ... ... талаптар Конституциялық заңда көзделген. Олар әділ
сотты ... ... ... туындайтын мінеттер ... ... 1) ҚР ... мен ... бұлжытпай ұстануға;
әділ сотты атқару бойынша өзінің конституциялық міндеттерін атқару кезінде
сондай-ақ қызмет бабынан тыс ... ... ... ... және ... ... ... кір келтіруі мүмкін немесе оның
объективтілігі мен бейтараптылығына күмән келтіру мүмкін ... ... ... 1996 ... 19 ... ҚР Судьяларының бірінші съезі
судьялардың негізі жүріс-тұрыс ... ... Сот ... ... судья қазылықтың тәуелсіздігін және оған деген құрметті
нығайту үшін жоғарғы жүріс-тұрыс стандарттарын белгілеуге және оны ... ... ... ... ... қоғамның ажырамас әлементі болып
табылатын сот билігінің тәуелсіздігі мен намысын ... ... ... ... ... және ... иесі болып табылады. Сот әтикасы
кодексінің ережелері аталған ... орай ... ... ... бұзу ... ... үшін ... болып
табылады; әділ сотты атқару ... ... кез ... ... ... ... ... тиіс; судьялардың мәжілісінің
құпиясын сақтауға тиіс.
Судьяның лауазымы депутаттық мандатпен, ... ... ... ... ... қоспағанда, өзге де ақы ... ... ... ... ... ... ... ұйымның басшы
органының немесе байқаушы кеңесінің кұрамына кірумен сыйыспайды. Судьялар
партияларға, кәсіптік одактарға кіре ... ... да бір ... ... ... оған карсы сөз сөйлеуіне болмайды.
Судьяның құқықтық ... ... ... қағида судьяларға
ешкімнің тиіспеушілігі болып табылады. Конституциялық заңның ... ... ... ... ... ауыр қылмыс жасаған жағдайларды
қоспағанда, тұтқынға алуға, күштеп ... оған сот ... ... жазалау шараларын колдануға, Жоғары Сот Кеңесінің
корытындысына ... ... ... ... ал ... ... ... белгіленген
жағдайда, Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының келісімінсіз ... ... ... болмайды. Судьяға қатысты қылмыстық істі
Қазақстан Республикасының Бас ... ғана ... ... ... ... ... ... тәртіппен куәлік беріледі».
Судьяларға ешкімнің тиіспеушілігі оларды негізсіз қудалаудан, жеке
кектен алшақтатады және ... ... мен ... ... ... болып саналады,
«Судьяларға ешкімнің тиіспеушілігі судья мәртебесіне ие тұлғаның жеке
артықшылығы емес, жария мүдделерді корғаудың, ең ... сот ... ... құралы болып табылады. Сонымен қатар судьялық жұмыстың
арнайы режимін, жоғары кәсіби тәуекелін және т.б. ескеру кажет»[59, 3296.].
Қазақстандық заң ... ... ... ... ... айта кеткеніміз жөн. Негізінен, бұл сұрақтар
депутаттардың қызметіне катысты зерттелген болатын»[60, 338-3436.].
Әдебиеттерде білдірілген пікірлерге ... ... ... ... ... ... индемнитет» те кіреді. Судьялық
идемнитет деп ... ... ... міндеттернін атқару барысында
білдірген пікірі, ойы үшін заңмен кудалаудың ешкандай ... ... ... ... егер ... сот ісін жүргізу кезінде күқыққа қайшы
пікірлерін білдірсе, егер касакана түрде қарама-қайшы ... ... онда ол ... ... ... дейін индемнитет институты тек ... ... ... болатын. Біздің ойымызша, оның судьяларға
катысты олардың ... ... ... қосымша құрал ретінде
колданылуы өзін-өзі ... ... ... ... ... іс ... ... айқан пікірлері үшін және осы ойлар, пікірлер
көрініс тапқан шешімдер үшін де жауап береді.
Конституциялық ... ... ... «аудандық соттың судьясы болып:
1) ҚР азаматы; 2)жиырма бес жаска толған; 3) жоғары заң ... бар, ... жолы ... 5) заң мамандығы бойынша кемінде екі жыл ... ... 6) ... ... ... 7) ... тағылымдамадан ойдағыдай
өткен және соттың жалпы ... оң ... ... ... ... тағайындалуы мүмкін. Осы баптың ... сай ... 3as ... бойынша кемінде бес жыл жұмыс стажы
бар, соның ... ... ... екі жыл ... ... азамат жоғары
тұрған соттың судьясы бола алады.
Сот реформасын жүргізу бағытында сот ... ... сот ... ... ... жақсарту мәселелеріне баса
назар аудару керек. Соңғы жылдары судьялар біліктілігін көтеруде көптеген
жұмыстар аткарылды. Қай ... ... ... назарға ілінетіні бұл сапа.
Сапа дегеніміз жұмыстың қорытындысы. Демек, оны атқаратын судья білікті,
білімді, тәжірибелі, ... ... ... ... мен түйген бар,
мәдениетті жан болса, оның ... ... да ... ... ... жоғары білімі бар, қолданыстағы заңдар бойынша сынактан және сот
ұжымында тағылымдамадан өткен, ... ... ... ... оң
корытындысын алған үміткер конкурсқа түседі. О дан ... ... ... мен ... Сот ... іріктеуінен өтіп, сол кеңестің ұсынысымен
Елбасы тағайындайды. Судья деген мәртебелі атаққа лайықсыз адамдардан ... ... ... ... сай келмейтіндерге қатаңырақ қарап, кажет
болса, оларды қызметтен алуға дейін шара ... ... ... ... ... үміткерлерді біліктілік сынактан ғана емес, батыс елдеріндегідей,
психологиялық, физиологиялық сынақтан өткізу керек шығар. Себебі ... ... оның ... ... мен ... ... ... тұрғаны абзал.
Әзірге судьялыққа үміткер азаматтардың мінез-құлыктарын зерттеп-
зерделейтін, оған байыпты баға ... ... ... қасы.
Сондай-ақ 2005 жылы маусым айының басында Астанада өткен республика
судьяларының кезекті IV ... ... ... ... қолданыстағы
тәртіп бойынша 25 жастан емес, 30 ... ... ... жөн деген
ұсыныс айтылды. Сонымен қатар судьялық қызметке тағайындаудың төменгі шегін
ғана ... ... жас ... де ... жөн деп ... және ол жас ... болғаны дұрыс. Себебі судьяларға әлеуметтік ... ... ... жасы ... асқан, зейнеткерлікке шығуына 10-12 жыл
қалған адамдар тек қана сол ... ... алып калу үшін ... корпусына ағылуы мүмкін. Оларға жаңа лауазымның кыр-сырын меңгеру үшін
2-3 жыл кететінін ескерсек, ар жағында толыққанды судья болып ... ... үшін 10-ақ жыл ... ... ... ... ... жол ашатын
болашакта алдан шығуы мүмкін үрдістің жолын кесу үшін ... ... жас ... де ... жөн деп ... ... ... заң саласындағы еңбек өтілінің екі
жыл емес, кемі 5-6 жыл етіп белгілеу тиімді болар еді. Себебі ... ... сот ... ... ... ... ... келген
судьялардың жұмыс сапасьг жоғары және олар жаңа қызметті тез меңгеретіні
байқалады.
2.3 Судьялар жұмысын ұйымдастыру және сот ... ... - ... ... ол ... ... ... ереже
ұғымдар-ын білдіреді. Сондықтан сот билігінің кағидаларын (принциптерін)
заң әде-биеттерінде басқаша, сот әділдігінің, сот әділдігінің ... ... ... ... сот ... туындайтын, онымен сабактас ұғым болған-
дықтан, қағидаларды сот билігінің немесе сот ... деп ... ... керісінше, бұл екеуі бір мағыналы ұғымдар.
Заңи әдебиетте сот билігінің ұйымдастырушылық-құқықтық ... ... ... ... ... Жал пы лама ... ... олардың қатарына Конституция мен оның нормаларынан шығатын
құқықтық идеялар мен ... ... ... мен сот ... асыратын мемелекеттік органдардың ұйымдастырылуы мен қызметін
анықтайтын ... осы ... ... ... ... ... ... пен жиынтығында олар бір жүйені қалыптастырады, ал
бұл созылмалы жиынтықтың әрбір бөлігі сот әділдігінің арнайы ... ... ... ... заңи ... арнаулы негізін, фундаментін
көрсетеді[21, 556.].
Бірак сот әділдігі сот ... ... ... ... белгісі емес.
Бұнда сот билігінің ұйымдастырушылық-құкықтық қағидалары жайлы сөз ... Сот ... ... мәні ... сот ... ... білдіреді, себебі сот әділдігінің өзі - құқықтық дауларды шешу
жөніндегі ... ... ... ... Ұйымдастырушылық қызмет, яғни
сот жүйесінің құрылуының ... сот ... ... ... ... табылмайды. Сонымен бірге барлық құқықтық идеяларды, соның ішінде
судьялардың құқықтық жағдайын ... ... ... ... сот ... ұйымдастырушылық-құқықтық қағидалары осы
принциптерге сәйкес сот органдарының жүйесі ұйымдастырылатын және ... ... ... ... мен ... Сот ... мен
судьялардың кұкықтық жағдайы» туралы ... ... ... ... ... ... коғамдық бірлестіктерге,
заңдарды бұзудан қорғайтын мемлекеттік органдар мен ... ... ... ... ... ... Конституциянын мызғымастығының, адам және
азамат қуқықгары мен бостандықтарының кепілі болатын, сот ... мен ... ... ... ... сот әділдігі
аясындағы қалыптасқан демократиялық талаптарды заңды жасау немесе өзгерту
кезінде ескеретін Парламентке, сол сияқты сот ... өз ... ... ... ... ... болып табылады.
Ұйымдастырушылық-кұқықтық қағидалар тек Конституция мен Конституциялық
заңда ғана бекітілмей, сонымен катар қылмыстық іс ... ... ... ... ... тапкан.
Сот билігі құрылатын негізгі ... ... ... ... ... ... қылмыстылықтың алдын алу ... ... ... ... ... ҚҚ ... ... тәуелсіздігін және БҰҰ-ң мүше елдерінде оны ... ... ... Негізгі кағидаларды қабылдаған. Солардың ішінде мына
қағидалар бар:
- сот органдарының тәуелсіздігінің ... мен оның ... ... да ... ... ... ... тапсырылған істерді кедергісіз, заңдар мен
фактілер негізінде кемсітушілік, қысым немесе қол ... ... ... сот ... ... ... ... заңсыз
араласпау, сот ... ... ... тиым ... жол ... әр ... заңи ... колданатын жай соттағы немесе
трибуналдағы сот таласына құқығы мен жай соттардың құзыретін
- ... ... ... ... жол ... сот ... ... жүргізу;
- сот өздерінің қызметін жүзеге асыруы үшін кажетті кұралдар мен
қаражаттар ... ... ... көбі ... мен ... бекітілген, оларды сот әділдігін жүзеге асыратын соттар басшылыққа
алады. Ұсынылған тізбе ... ... ... ... топтастыруға
онша келмейді.
Көбінесе қағидаларды 2 топқа бөлу кеңінен қолданылады:
1) сот ... ... ... оның ... ... жасауының қағидалары. ... ... ... тек ... ... етілген соттармен жүзеге асырылуы;
судьялардың тәуелсіздігі;
же дел соттарға тыйым ... ... ... ... ... асыруда халық өкілдерін сот төрелігіне тарту (сот
билігін
іске асыруда кәсіби және ... ... ... ... ... ... (сот ... жоғары тұрған сотқа
шағымдану құқығы)
сот билігін төрт тұрлі сот ісін жүргізу нысанымен іске асыру. Дәстұрлі
түрде сот қызметінің кағидаларына:
сот отырыстарының ... мен ... ... ... мен ... ... қарастырылған реттерді қоспағанда, ... ... ... жол ... ... алқа ... катысуы және т.б. жатқызылады[63, 3556.].
Шындығында, кағидаларды топтарға жатқызуға қатысты сұрактарда авторлар
арасында келіспеушіліктер туады. Мысалы, кейбір авторлардың ... ... ... ... ... қағидасы болып есептелсе,
екінші көзқарас бойынша, соттар мен ... ... ... коса ... ... ... Сонымен катар,
сот билігі мен азаматтардың арасындағы ... ... ... (қол ... сот ... ... ... алка билерді
катыстыру құқығы және т.б.) ретінде қалыптастырылған кағидаларды бір топқа
жинактау ұсынылады[63, 3576. ] ... ... ... ... сот ... ... ... қамтиды деген ойда [64, 2566.].
Сонымен қатар сотты ұйымдастыру мен сот төрелігін ... ... ... ... ... ... сынға алынған. Бұндай бөліністің
формальдығы мен сөз жүзінделілігі ... ... сот ... ... ... істеуінің сипаты мен тәртібі оның арнайы ұйымдасуының
тәртібін мақұлдайды, ал бұл өз ... сот ... ... ... ... ... ... жайлы О.А.Шварц та өз пікірін білдірген. Сот
төрелігін тек соттың жүргізуі ... бөле ... ол ... қағидаларды
әділетті соттық таласқа құқықтың әлементтері ретінде үш бөлікке бөлген. Ол
өзінің көзқарасын ... ... ... және ... ... ... ... 6-бабының 1-тармакшасымен негіздейді.
Оның ойынша, бұл құқық үш әлементтен тұрады:
1) сот ... қол ... ... (соттық қорғалуға құқық,
соттылығы заңмен белгіленген сотта істі кдрауға құқық және т.б.);
2) сотты ұйымдастыруға талап қою ( сот ... мен ... және ... ... заң ... сот пен
ұйымдардың арасындағы байланыс)
3) сот талқылауын өткізу мен соттық тиісті ... ... ... ... (ашықтық, сот ... ... ... сот ... ... ... оның ... байкау қиын емес. Сонымен қатар, ол судьялар тәуел-сіздігінің
кепілін толық ... ... ... ... Атап ... ... есеп ... олардың саяси бейтараптылығы.
Профессор К.Х. Халиков өзге ... ... Оның ... ... мен қызметінің қағидаларының жүйесі жайлы тек
олардың ... мен ... ... ... ... ғана сөз қозғау
керек. Себебі қағидалар бір кағидаға бағынады немеесе олардың ... ... ... ... ... ... ... кағидалар -
демократизм, заңдылық, объективті шындықты қалыптастыру, заңды ... ... ... ... сот ... ... ұйымдастырушылық-күкьіқтық қағида-лары
бір-бірімен тығыз байланысты. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... іске асуының кепілі болып табылады. ... тек ... ... ... ... сот ... ... сот төрелігін жүзеге асырудың демократиялық және ізгіліктілік
сипатын көрсетеді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... бір ерекшелік, сот іс ... ... адам мен ... ... ... ... бекітілсе, біздің
Ата Заңымыздың ұксас бөлімде соттық корғалуға ... ... заң ... заң мен сот ... ... ... бекітілген.
Заңды қолдану кезінде судья басшылыққа алуға тиіс қағидалар, «Соттар
және сот төрелігі» бөлімінде бекітілген. ... ... ... ... ... ... ... адамның сотта
тыңдалуға құқыгы, қылмыстық заңды ... ... ... ... ... және т.б). ... ... Негізгі Заңында біздің
Конституциямызда жоқ құқықтық идеялар орын ... ... ... органдардың әрекеті, не әрекетсіздігінен немесе лауазымды
тұлғамен келтірілген зиянды мемлекет ... ... ... ... соттың
шешімді қайта қарау кұкығы, жазаны жеңілдету мен жазадан босатуды сұрау
күкығы.
Кейбір қағидалардың қалыптасуында да өзгешеліктер бар. Олай ... ... көбі ... келеді, себебі оларды Конституцияға енгізу жалпылама
әлемдік қауымдастықпен мойындалған демократиялық идеялар мен қүндылықтардан
бастау алған және олар екі ... ... ... ... ... көзіне байланысты кағидалар келесілерге бөленеді:
1) Қазақстан ... ... ... ... ... сот ... мен ... ... ... ... ... ... Іс жүргізушілік заңнамада бекітілген қағидалар (ҚР ... ... бұл ... шартгы сипатқа ие, ... ... көбі ... ... да және ... кодекстерде де көрініс тапқан. Сонымен бірге қағидаладың
кейбіреулері сот ... ... ... ... ... ... барлық органдарға қатысты қағидалар (принциптер) айқындалған.
Сонымен бірге кейбір қағидалар бір немесе екі бапта көрсетілмеген, бүкіл
Конституцияда, ... ... ... ... ... (заңдылық
қағидасы).
Сот билігінің функциясы бойынша келесі қағидаларды бөлеміз:
1) сот әділдігі;
2) ... ... ... және ... да ... ... ... талкылау;
4) сот үкімдерінің және өзге де сот ... ... ету және ... ... ... сот ... аясына
катыстылығын танытады, сондықтан оларды көбіне сот әділдігінің қағидалары
деп те ... ... сот ... ... да осы ... ... бұл судьялардың тәуелсіздігі, ол судьялардың кұқықтық норманың мәні
мен мазмұнын үғынуда, оның ... ... ... сәйкес
екендігі жөнінде сұрақты шешкенде, заңнаманы жетілдіруге өз ... және т.б. ... ... ... ... ... сот төрілігі мен сот билігіне тән жалпылыма кағидалар
жекелей функцияларына арнайы түрде әсер етеді. ... ... ... ... бақылауды жүзеге асыруы кезінде конституциялық
заңдылық қағидасына айналады, ал судьялардың Конституция мен заң ... ... - ... алдындағы жауаптылық қағидасына
өзгереді. ... ... және ... да ... ... ... Кеңес қызметіне араласпауы тиіс, себебі бұл орган
Конституцияның ресми ... ... ... мен ... орындау
кезінде атқару мерзімдерін сақтау және атқарудан мемлекеттік органдардың,
азаматтардың, ұйымдардың жалтара алмау қағидасы жүзеге асуы ... ... ... асыру ешбір заңда бекітілмеген сот ... ... жеке ... ... ... негізделеді.
Мысалы, ешбір нормативтік құқықтық актілерде сот тәжірибесі ... ... мен ... ... ... төрелігін жүзеге асыратын субъекті мен оған қатысты сот жүргізіліп
жаткан тұлғаны ... ... ... ... болады:
1) судьялардың жұмысын ұйымдастыратын қағидалар;
2) ... ... және ... ... қағидалар;
3) сот процесіндегі адамның құқықтық жағдайын анықтайтын қағидалар.
Судьялардың ... ... ... - ... кұкықтық
жағдайын аныктайтын бастамалар. Олар ҚР Конституциясының 77-ның 1,2-
тармақтарында және 79-бабында бекітілген.
Судьялардың тәуелсіздігі ... ... ... ... ... ... құқықтық жағдайын анықтайды және сот билігіне толыктай негіз
болады.
Кеңес кезеңінде сот жүйесі, атқару ... ... ... ... негізделген, себебі ... ... ... ол тек ... ... мен ... дау
механизмі ғана емес, сот төрелігінің қағидаларынан алыс коммунистік
партократия саяси еркінің ... ... ... тәсілі болған. Осы максаттар
үшін ол мына қағидаларға сай тізбектелген: судья тек ... ... ғана ... ... ... катар сот процесін ұйымдас-тырады
және камтамасыз етеді, соттың жұмысының ұйымдастырылуына жауапты болады. ... пен ... ... ... ... ... бұзылуына алып келген.
Судья шешім шығару кезінде тек бір жағдайда ғана тәуелсіз бола алған
(оның ... ... ... ... ... Бұндай көзқарас
кезінде судьялардың тәуелсіздігі кағидасы іс жүзінде жүзеге ... ... бұл тек бос ... ... ... ... сот төрелігін жүзеге асыруда тәуелсіз және
тек Конституция мен заң ... ... ... - деп ... Бұл негіз
қалаушы ереже оның жүзеге асуын қамтамасыз ... ... ... Судьялардың тәуелсіздігі олардың қылмыстық, азаматтық және т.б.
істерді қарау кезіндегі басқа ... ... ... ... ... жүреді. Ешкімнің сот төрелігін жүзеге асырып отырған
судьяға ешкандай да бір бұйрык беруге құкығы жоқ. ... ... ... сот төрелігін жүзеге асырғанда араласуға тыйым салынып, ол
үшін жауапкершілік белгіленген.
Коснтитуциялық заңда бұл қағида нактыланған. ... ... да ... жасауға, оған соттық емес қызметтер жүктеуге, қылмыстылықпен күрес
сұрактарына байланысты ... ... оны ... тиым ... ... ... нақтылы іс бойынша қоғамдық пікірмен жүзеге
асуы мүмкін. Сондықтан заң ... ... ... ... ... ... ... сөз қозғауға немесе басқа да тәсілдер арқылы
соттың шешіміне әсер етуге тиым ... ... ... және ... мен ... ерекше қорғауында болатындығымен камтамасыз етіледі. Қылмыстық
Кодексте сот төрелігін жүзеге асыруға қандай да болмасын нысанда ... ... сот ... араласуға, судья өміріне шабуыл жасауға,
судьяны ... ... зиян ... ... жою мен ... ... ... оған жала жабуға және т.б. тыйым салынған және ... ... ... ... ... ... судьялардың тек Конституция және
заңмен байланыстылығы, олардың сот ... ... мен ... ғана ... ... көрсетеді. Ал заңға негізделген
актілерге катысты айтатын болсақ, осы саланы реттейтін нормативтік құқықтық
актілер ... және бұл ... ... мен ... қайшы
болмағанда ғана қолданылады. Сонымен қатар Елбасымыз заң күші ... ... ... болғандықтан, судьялар осы ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды күқықтық ... аясы ... ... ... кеңейіп келеді. Бұл Парламенттің заң
шығару қызметін шектеу мақсатында жасалған. Конституцияның 61- ... ... заң ... ... тиім мәселелердің шеңбері айқындалған.
Осыған байланысты судьялар ... ... ... ... ... Соттар заңдардың өзін олар Конституция нормаларына сәйкес болғанда
ғана қолданады. Судья адам мен ... ... ... ... сәйкессіздікті байкаған болса, ол іс бойынша іс жүргізуді
тоқтата түрып, Конституциялық Кеңеске жүгінуге тиіс.
ҚР-ның 1995 жылғы Конституциясында әр іс ... ... ... ... ... Бұл ... өз ... жайлы тұтастай есеп
беруі тиістілігін көрсете ме? Сот ... ... әсер ... - ... пен ... күзыреттеріне анализ жасау олардың
өкілеттігіне соттардың қызметі жайлы есеп ... ... ... ... ... ... құқык атқару органдарында да жоқ. Заң
шығарушы сот ... ... де есеп ... ... ... ... ... және оған теңестірілген соттардың, Жоғарғы Соттың сот
алқаларының төрағаларына бұндай ... ... Сот ... ... ретіндегі қызметі мен судьялар алқасының қызметі ... ... ... ... ... алканың жұмысы толықтай ... ... ... ... осы ... ... салынады. Сот алқасы
төрағасының ұйымдастырушылық қасиеттері, алқа жұмысын ... ... ... ... Бұл кейінірек есептіліктің дүрыстығына ... ... ... ... етуінде нактылықты қамтамасыз етуде маңызды
болып саналады.
Конституциялық заңда белгіленген Судьялардың есеп бермеушілік ... ... ... болған нақты іс бойынша судьяның жауап
беруге міндетті еместігін көрсетеді.
Соттық ... ... ... ... пен ... байланысты жүзеге асырылады. Бұл қағида КСРО ... ... ... ... ... Әр тұрлі деңгейдегі
судьялар тікелей немесе ... ... ... ... ... ... ... және оларға теңестірілген соттың судьяларын
қатаң қойылған рәсім ... ... ... Тек Жоғарғы Соттың
судьялық құрамы Парламент Сенатымен сайланады. Оның ... ... ... ... ... ... ұсынылмайды. Тек, егер Сенат
ұсынылған кандидатураларды кабылдамаған жағдайда ғана, ... ... жаңа ... ... ... мүмкін. Бұндай қағида, яғни
судьяларды өкілеттілікпен жүктеу олардың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге де
бағытталған.
Судьялардың ауыстырылмайтындығы, ... өз ... ... ... яғни олардың тағайындалуы мен сайланушылығы қандайда бір
мерзіммен шектелмеген. Судьялардың ... ... түру мен ... белгіленге негіздерге сәйкес жүзеге асырылады. ... ... өмір бойы ... республикалык заңнамамен белгіленбеген, яғни
нақты жастық шекке жеткенде судьялық қызмет тоқтауы тиіс. Бұл жас шегі ... ... ... ... кей ... 65 жасқа дейін созылуы мүмкін.
Бүгінгі ... бұл ... ... ... ... ... үшін ... жасқа жету мемлекеттік
қызметтің тоқтауының негізі болып табылады. Бірақ бұл ... ... ... бойынша же дел еңбек шартын 1 жылға ұзартуға ... ... ... ... иеленуді ротациялау мен ... ... ... ... ... үшін ... ... мәртебеге ие судьялар «мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... токтау үшін
зейнеткерлік жаска жету негіз болып табылмайды. 1997 жылғы Президенттің
соттар ... ... ҚР -да ... ... жас шегі ... мен
заңға сәйкес шешіледі деген өзгеріс енгізілген. Бұнда созылмалы шеңбер
калыптасады, себебі не Коснтитуцияда, не ... да ... ... ... жас шегі ... та, ... қызметінің жас шегі ... ... ... ... ... ... міндетті емес.
Біздің ойымызша, бұндай жас зейнеткерлік ... да ... ... Судьяларға талаптарды қатаңдату келешекте өмір бойылық қызметке
тағайындау мен қызметке судьяларды сайлау қағидаларына жалғасуы ... қол ... ие. ... ... бұндай құқықтарды
Республика Президенті, Парламент депутататары, Конституциялық ... мен оның ... Бас ... ... ... тек ... толык иммунитетке ие, яғни қандай да болсын жағдайда ... және ... да ... кол ... шектеулі
сипатқа ие. Бұл судьяның қамауға алына алуын, үкімге үшырауын, әкімшілік
шараға түсуін білдіреді. Ол Президенттің келісімінсіз ... сот ... ... ал ... Сот судьялары үшін - Сенат келісімінсіз
Жоғарғы сот кеңесінің шешімі негізінде ... ... ... ... іс тек Бас ... козғала алады.
Судьялардың иммунитеті негізсіз қудалаудан және жеке кек ... ... ... ... ... соттық шешімдердің
тәуелсіздігі мен әділеттігіне кепіл болады.
Соттардың барлык судьяларының ... ... ... ... көрсетілмейді, бірак ол әр ... ... ... тең ... ... Сөз соттар
кұзыреттілігінің ... ... ... ... ... әр ... белгіленген. Жоғары тұрған соттар төмен тұрған соттардан
артықшылыққа ие, ... ... ... ... ... ... ... сот төрелегін іске асыру кезінде судьялар тең құкыктар мен
міндеттерге ие. Судьялардың тең күкылылығын ... да ... ... ... және ... ... ... иммунитет, есеп беру тәртібі,
мемлекет тарапынан тең әлеуметтік қорғалу және тағы басқалары.
Қүзыреттілік пен кәсібилілік қағидасы ... ... ... ... Сот билігінің кағидасы ретінде оны бөлу республикада
сот төрелігін кәсіби судьялар жүзеге асыруға тиіс ... ... ... ... ... өлім ... жаза ... тағайындайтын
істер бойынша сотта іс жүргізуге алқа билер қатысады.
Бұл кағида судья лауазымына нақты ... және ... ... ... ... ... етіледі.
Қүзыреттілік пен кәсібилілік басқа да аспектілерге ие: жоғары
теориялық дайындық, заңнаманы жақсы ... ... ... ... ... ойлау және т.б.
Судьяның бейтараптылығы қағидасы - оның іс ... ... ... Бұл қағида Молдова республикасы Конституциясының 116-бабында к-
әрініс тақпан[66, 2536.]. Қазақстан Республикасының Ата ... ... ... да, ол ... ... мен реттелуін Конституциялық
заң мен қылмыстық іс жүргізу заңнамасында тапты. Мәселен, ... ... ... 2-тармақшасына сәйкес, судья сот төрелігін
іске асыру жөніндегі өзінің конституциялық міндетін орындаған кезде, сондай-
ак қызметтен тыс ... ... ... талаптарын сактауға және
судьяның беделі мен қадір-касиетін түсіретін ... оның ... ... ... ... ... ... аулақ болуға міндетті.
Адам құқықтары бойынша Еуропалық сот соттың бейтараптылығын анықтаудың
«объективті» және ... ... ... ... «бұл істе өзінің жеке сенімділігін бағалауға тырысуды»
көздесе, ал объективті көзқарас «ол оған қатысты кез ... ... ... тастауға мүмкіндік беретін жеткілікті ... ... да, ... де, ... мүшелеріне де, Конституциялық
Кеңес мүшелеріне де, әкімдерге де қатысты жалғыз қағида судьяның ... ... ... қағидасы.
Судьяның қызметі депутаттық мандатпен, оқытушылық, ғылыми немесе өзге
шығармашылық қызметтерді қоспаеанда, өзге де ақы ... ... ... ... ... ... ... органының
немесе байқаушы кеңесінің құрамына кірумен сыйыспайды (ҚР Конституциясы 79-
бабының 4-тармағы). Алайда судьяның бұл қызметпен ... оның ... зиян ... тиіс және, әдетте, судьяның бос уақытында шарттық
негізде жүзеге асады.
Жергілікті басқаруды реформалау ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органдары құрылатын болады.
Мемлекеттік функциялардың бірсыпырасы ... ... ... ... судья лауазымының жергілікті өзін-өзі басқару органдарында мүше
болумен сыйыспайтындығы туралы мәселе өзекті бола ... ... ... органы ретінде өзінің экономикалық, ... ... ... ... асырады.
Бейпартиялылық қағида ретінде судьялардың саяси бейтараптылығын талап
етеді. Бұл қағида кеңес әдебиеттерінде көп уақыт орын ... ... ... ... келген. Бұл тұжырымдамаға сәйкес судья заңға
және заңнамада көрініс ... КПСС пен ... ... ... 656.]. ... болып, тек КПСС мүшесі бола алатыны да құпия емес.
Конституцияның 23-бабының ... сай ... ... одактарда болмауға, кандай да бір саяси партияны колдап сөйлемеуге
тиіс.
Әлемдік заң ғылымында сот ... мен ... ... ... ... Сот ... ... құрылысы да, оған саяси қысымды
болдырмауды ... ... ... ... ... және саяси
дауларды шешеді, барлық оның барлығын заңи нысандарда жасайды, яғни ... ... тек ... ... көмек көрсетеді. Соттар саяси
ықпалдың өткізгіші бола ... ... олар ... ... беделін жойып,
құқықтық мемлекеттік фундаментіне нұқсан келтіреді[29, 2106.].
Судьялар саяси мақсат көздейтін қоғамдық бірлестіктерде ... бола ала ма? ... жоқ. Олар ... ... ... қызметпен
айналыса алмайды. Бірақ теориялық тұрғыда Конституцияның 23-бабы оларға оны
жасауға мүмкіндік береді, өйткені ол тек ... ... ... мүше ... ... да бір партияны қолдап сөз сөйлеуге тыйым
салады. Бірақ соңғысы өзге қоғамдық бірлестіктерден, тек ... ... және ... ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, мәдени күқықтар
мен бостандықтарды қорғау мен жүзеге асыру мақсатымен ... ... ... сипаттағы қоғамдық бірлестік саяси партия нысанында құрылуы міндетті
емес. Бұл бір облыстың аумағында құрылатын және азаматтар аз санын ... ... ... ... ... оның ... ... Қазақстанның барлык
облыстарынан 50 000 азамат кіргенде ғана тіркеле ... Бұл ... ... ... ... та ... ... Сондықтан Конституцияның
аталған нормасы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» заңның нормасы ... ... ... ... коғамдық бірлестіктерде болуға жол
бермеу туралы және оларды ... сөз ... жол ... ... толыктыруды
қажет етеді. Сот билігі тармағын толык деосаясаттау, оны идеологиялық
догмалардан тазарту күқықтық ... ... ... ... ... ... ... қағидасына, яғни ... және ... ... ... ... заңда арнайы
бөлім арналған. Онда судьялардың ... ... ... , әлеуметтік
қамтамасыз етілуі, ... ... ... ... сондай-ак
медициналық. шипажайлық, зейнеткерлік және өзге де қамтамасыз ... ... ... әлеуметтік қорғалуы ең бастысы судьялық
ортада сыбайластық ... ... ... ... жауапкершілігі Конституциялық заңда бекітілген. Алайда
кейбір шетел мемлекеттерінде, мысалы, Испанияда, ол ... ... ... ... ... сөз болғаны өз міндеттерін орындамау немесе тиісті ... үшін ... ... ... ... болып отыр.
Біз бұл қағиданың жағымсыз әсері бар деген пікірмен келісеміз. ... ... ... ... ... ішкі ... еркін білдіруінің
салдарларынан корқып, жоғары тұрған сот сатысының ... ... яғни ... ... ... Бүны ... деп ... алайда мұндай жағдайлар сот тәжірибесінде болып тұратыны рас.
Академик С.Зиманов судьяны «құқықтық жүйедегі құқыққұраушы тұлға деп
атаған, себебі оған мемлекет ... ... ... мен ... ... әсер ететін казустық және төтенше істерді қарау ... және заң ... ... ... айтуға сенім білдірілген, сонымен қатар
судья заң нормаларын қолдану барысында оларды талқылау құқығына және ... мен ... ... ерікті судьялық қаулыларға ие, сондай-ак
әділет органдарының өзге ... ... ... және ... құқықтық
жүйенің әпицентрі сияқты байланысты болады»[70, 24-286.].
Құқық ... ... ... ... ... ... қоғам мен
мемлекетіміздің өміріндегі судьяның орнын ... әрі ... ... ... ... ... ... оның күнделікті өміріндегі басшылыққа
алатын алтын ережесі болуға тиіс.
Соттардың қызметі мен ұйымдастырылуын қамтитын белгілі бір ... ... ... сот ... ... сот ... функциялары жүзеге
асырылады. Сол себептен бұл қағидалар сот ... ... ... және әкімшілік іс ... ... ... ... ... сот ... қызмет етеді, ал ... ... сот ... дейінгі сатыларда да (аныктау мен алдын-
ала тергеуде) ... ... ... ... әр ... ... ... табу
деңгейі әр алуан болуы мүмкін. Олардың әр ... ... орын ... іс ... ... тұрған көптеген мән-жайлар мен міндеттерге,
процестің белгілі бір сатысында мемлекеттік органдар мен ... ... ... [21, ... ... бұл ... ТМД ... Конституцияларында
бекітілген Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот кана жүзеге
асырады деген ... ... ... оның ... нормада
бекітілуі көптеген уақыт аралығында тоталитарлық режим басым болып келген
мемлекеттер үшін ерекше ... ие. ... ... ... ... болмайды, себебі корольдік абсолютизм ыдырағаннан
кейін, бұл қағида өзінен-өзі орынды болып саналады.
Заңмен құрылған Республиканың ... Соты және ... ... ... ... ... ... Республиканың сот
жүйесі Республика Конституциясымен және Конституциялық заңмен белгіленеді.
Қандай да бір атаумен арнаулы және төтенше соттарды ... жол ... ... ... ... ... ... қағидасы Қазақстан Республикасының унитарлық
құрылысынан туындайды және ҚР Конституциясы мен ... ... ... ... ... сол ... деңгейіне тән
қүзыреті бар бірдей органдар құрылады.
Конституциялық ... ... ... ... ... сот
жүйесінің бірлігі:
1) Конституцияда, осы Конституциялық заңда, іс жүргізу және өзге ... ... ... ... мен ... үшін ортақ және бірыңғай
сот төрелігі принциптерімен;
2) сот билігін барлық соттар үшін сот ісін ... ... ... ... арқылы жүзеге асырумен;
3) Қазақстан Республикасының барлық соттарының қолданыстағы ... ... ... ... ... баянды етумен;
5) заңды күшіне енген сот ... ... ... ... ... ... барлық соттарды тек кана Республикалық ... ... ... ... ... сот ... азаматтық, қылмыстық сот өндірістері арқылы
жүргізіледі. Мамандандырылған соттардың ... ... бір ... ... сот ... өзге де нысандарының сот ... ... жол ... ... ... ... қолданыстағы күкықты пайдалануы
объективті түрде унитаризм қағидасымен байланысты. ... мен ... ... қабылдау қүқьіғы халыққа, ... ... ... Президентке тиесілі. Қалған мемлекеттік
органдар, соның ішінде Үкімет, заңға негізделген актілерді шығарады.
Заңды ... ... сот ... (шешімдерін, актілерін, үйғарымдарын,
қаулыларын, үкімдерін) өндіріп алулар бөлігінде орындау ҚР ... ... сот ... ... ... жүйесіне кіретін сот
орындаушыларымен қамтамасыз етіледі. Қылмыстық ... ... ... ... ... органдардың тізімі мен қүзыреті Қылмыстық-
атқару кодексімен белгіленген [70].
Жоғарғы ... ... ... ... жылғы каулысында
азаматтардың, мемлекеттік органдардағы және ... ... ... ... ... сот ... ... түрде орындаудан
жалтарған жағдайында ол ... ... ... тартылатынын
түсіндірілген. Занды күшіне енген сот қаулысын қасакана түрде орындамау,
сондай-ақ оның орындалуына кедергі ... ... ... ... мен ... Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ... ... ... ... ... ... ... автономдылығы олардың ұйымдастырылу мен қызметінің кағидасы
ретінде ... не ... не ... ... ... ... түрде көптеген басқа нормалардан туындайды. Автономия әр
тұрлі деңгейдегі соттардың арасында іштей ... ... ... яғни оларға атқарушы органдардың жүйесіндегі тігінен қатынастары
(төмен тұрған органдардың жоғары тұрған органдарғаиерархиялық ... ... ... сот ... ... ... бұл оның соттардың
жүйесіне тұтастай тән мемлекеттік механизмдегі ... мен ... онда ... ... - бұл оның сот ... ... мен окшаулығы.
Құкыктық жүйе үшін жоғары маңызға ие, негіз қалаушы, әмбебап қағида
-заңдылық.
Заңдылық - мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... жетекші қағидасы. Жалпы
әмбебап кұқық қағидасы бола отырып, заңдылық азаматтардың, лауазымды ... ... ҚР ... мен оның ... ... және өзге ... ... актілерді қатаң және бұлжытпай орындауды, әрі сақтауды
білдіреді.
Сот төрелігін жүзеге асырған ... ... ... ... сот ... заң ... және ... сәйкес ұйымдастырудан,
судьяларды заңға сәйкес тағайындаудан, ... сот ... ... ... оның ... ... жолға қоюдан және т.б.;
> сот төрелігін заңды құзырет шегінде және іс жүргізу ... тура ... ... сот ... іс жүргізу нормасын қатаң
сақтап жүзеге асыруынан;
> соттың сот кұжаттарында (үкім, қаулы) заңның ... ... және ... ... көрінеді, соның негізінде кылмыстық іс шешімін
табады[73, 316.].
Заңдылық қағидасы судьяның сот әділдігін іске ... ... ... мен ... ... білдіреді. Соттар сот төрелігін жүзеге
асырғанда ... және іс ... ... ... ... сактауға міндетті.Заңның елеулі (өрескел) ... сот ... ... ... ... шешімді қабылдаған немесе шығаруға
қатысқан судьяның тәртіптік жауапкершілігіне әкеледі.
Сот ісін жүргізудің жариялылығы деп тек ашық сот ... ... ... сонымен бірге оған тараптардың, сондай-ақ қылмыстық іске ... өзге де ... ... ... ... ... ... принципі
процеске қатысушылардың істің барлык материалдарымен, соның ішінде жедел-
іздестіру ... ... ... ... және ... тергеу
барысында берілген прокурор нүсқауларымен (заңда көзделген шектеуден ... ... ... қатар бұл принцип сот шешімінің көпшілікке жария
етілуін, тараптардың процеске қатысушы басқа адамдардан түскен ... ... ... және ... мүмкіндігін, кез келген сот сатысында
істі қараудың уақыты мен орны туралы хабардар болуды, занды ... ... ... мен ... ... ... ... қүруды және
олармен, сот актілерінің орындалуы жөніндегі ақпаратпен ... ... ... және ... бәсекелестігі сот істі қараған
кезде тең негізде екі тарап кдтысады: айыптау және қорғау ... ... - бұл ... функциясы қорғау функциясы мен істі шешу
функциясынан ... сот ісін ... ... сот ісін жүргізу
кағидасы; сот процесінде басты орын алады; сот ісін қарауға басшылық етеді
және істің мән-жайын ... ... және ... ... іс бойынша
шындықты анықтауға заңда көзделген барлық шараларды қабылдауға, іс бойынша
заңды және ... ... ... ... сот ісін ... ... ... айыптаушы мен айыпталушы тең іс жүргізу кұқықтарына ие ... ісін ... ... ... және ... ... (ҚР
ҚІЖК-нің 23-бабы) сот ісін қарау кезінде оның қатысушыларына сот алдында өз
күқықтары мен занды мүдделерін қорғау үшін тең іс ... ... ... үш ... ... ... ... судья;
2) тараптар мен іске қатысушы өзге тұлғалардың ... ... ... және ... ... іс ... ... сотты процеске қатысушылардың шеңберінен ... және ... ... мен ... ... басқа, қандай да бір
ықпалдың болмауы ... іске ... ... ... мен ... ... негізделіп, бәсекелестік негізінде сотты белгілі бір ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырыла алмайды. Процестің бәсекелестік негізінде құрылуы істің мән-
жайларын толық, жан-жақты зерттеуін жүргізуге мүмкіндік ... ... ... ... және ... ... салмактауға мүмкіндік
береді [77, 10-116.].
Сот іс жүргізуінде алқалылық пен жеке-даралыкты ұштастыру қағидасы сот
іс жүргізуіндегі алқалылық дегеніміз бірлесіп шешім қабылдайтын және ... ... ... ... сот әділдігін іске аске асыруын
айтамыз. ... бір ... ... көздейді.
ҚР Қылмыстық іс жүргіу кодексінің ... сай ... ... ... ... ... судья жеке өзі немесе үш судьядан
тұратын алқа жүзеге ... Әділ ... ... ... сот ... асырған
кезде олардың бірі төрағалық етуші болып табылады. Жаза шарасы ... ... ... ... болатын қылмыс жасаған адамдарды айыптау жөніндегі
қылмыстық істі қарауды бірінші сатыдағы сот үш ... ... ... ... ... ... ... соттың судьялары жеке-дара қарайды.
2007 жылдың 1-қаңтарынан күшіне енетін ҚР «Алкд билер туралы» заңына сәйкес
мұндай істерді алқа ... ... ... ... ... ... аппеляциялық тәртіппен, кадағалау тәртібімен, жазадан ашылған
жағдайлар бойынша қарауды және сот ... ... ... кемінде үш
судья қүрамындағы сот жүзеге асырады.
ҚР Азаматтық іс жүргізу кодесінің ... ... ... ... азаматтық істерді соттың атынан әрекет ететін судья жеке-дара
қарайды. Істерді апелляциялық ... ... ... ... ... соттың алқалы кұрамы жүзеге асырады. Іс алқалы түрде қаралған кезде
соттың қүрамына саны так (кем дегенде үш) ... ... ... ... ... етуші болып табылады.
Істерді соттың алкалы құрамы караған және ... ... ... ... құқыктарды пайдаланады. Істі алқалы түрде қараған және шешкен кезде
туындаған барлық ... ... ... ... ... Әрбір
мәселені шешкен кезде судьялардың ... ... ... ... ... ... ... етуші ұсыныстарды енгізеді, өз пікірін айтады және
соңынан дауыс ... ... ... ... ... осы ... ... міндетті және ерекше пікірін ... ... ... ... ... ... тапсырылады және мөр басылған ... іске ... ... пікірмен апелляциялық және қадағалау сатыларындағы сот
осы істі тиісті сатыда қарау кезінде ... ... ... ерекше
пікірінің бар екендігі туралы іске қатысушы адамдарға хабарланбайды және
ерекше пікір соттың отырыс залында ... (ҚР ... ... ... ... ... ... бірінші сатылы және
жоғары тұрған сатыдағы соттарда каралуын білдіреді. Бірінші сатыдағы сотқа
іс үшін негіз болып табылған ... шешу ... ... ... ... сот шешімдері апелляциялық сотпен қайта қаралуы мүмкін. Ал
заңды күшіне енген шешімдер қадағалау тәртібінде қаралуы мүмкін.
Сот ісін мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... қағидасы Конституцияның 7-бабының және ҚР ... тіл ... ... ... ... ... ... бойынша Қазақстан Республикасында сот ісі мемлекеттік тілде
жүргізіледі, ал, қажет болған жағдайда, сот ісін ... орыс тілі ... ... мемлекеттік тілмен тең қолданылады.
Біздің ойымызша, ҚР АІЖК-нің 14-бабының 2-тармағында көзделген «Сот
ісін жүргізу тілі сотқа ... арыз ... ... тілге қарай сот
үйғарымымен белгіленеді» ... ... ... ... қажет етеді.
Себебі, осы кұқықтық норманы тура талқылағанда туындайтын ... ... ... қай ... ... ... ... сот ісі сол тілде
жүргізілуге тиіс. Мысалы, егер талап арыз ... ... ... онда ... ... ... тиіс пе? - ... сауал пайда болады. Бұндай келеңсіз
жағдайларды болдырмау мен алдын алу мақсатында, біздің ойымызша, аталған ... ... ... редакцияда баяндау қажет: «Сот ісін жүргізу тілі
талапкердің (арызданушының) талап арызда ... ... ... тек ... немесе орыс тілінде жүргізілуі мүмкін. Белгілі бір
азаматтық іс бойынша іс жүргізу тілі судьяның ... ... ... сот ... ... ... мәселелеріне сипаттама
Жоғарыда атап өткеніміздей сот жүйесі саласында қалыптасқан ... және ... ... бар. Осы ... үш ... ... ... Республикасының сот жүйесіне алқабилер институтын
енгізу, тұтқынға алу санкциясын сотқа беру және сот үкімдері мен шешімдерін
орындау ... Осы ... ... ... ғалымдар арасында
көптеген көзқарастар қалыптасқан.
Енді, аталған мәселелерді тікелей қарастыруға көшелік.
Алқабилердің қатысуымен болатын іс жүргізу сот өндірісінің ерекше түрі
болып ... Оған ... ... ... ... ... мен ... құқықтық пайымдаулары оңтайлы қиысып жатады. Бүгінгі
күнгі алға жетелеуші демократиялық, әлеуметтік-саяси үрдістерді сақтау және
дамытудың Қазақстан қоғамы үшін ... зор. ... ... ... ... ... институтты енгізу әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету,
қоғамда әлеуметтік келісім табу қажеттілігінен туындап ... Шын ... сот ... сот ... ... өкілді органына айналады.
Алқа заседательдерінің сот өндірісіне катысу мүмкіндігі 1998 жылы
Қазақстан ... ... ... ... ... ... алқа заседательдерінің қатысуымен өтетін сот
процесінің моделін ... ... ... ... ... ... континенталдық және англо-американдық ( немесе англо-саксондық)
деп аталатын екі модель (үлгі) бар.
Англо-америакандық модель ... сот ... ... ... ... ... ... мен он төрт алка заседательдерінен ( оның он екісі ... ал ... - ... ) ... Істі ... аякталғаннан кейін алқа
заседательдері кесім (вердикті) шығару үшін ... ... ... ... ... ... әсер ете алмайды және ол тек кана сол
шешімнің негізінде үкім шығарады. ... ... ... ... модель кеңінен колданылады. Бұл модельге сай құрылған сотта
судья мен алка ... бір ... ... ... ... ... ... зерттеушілер алқалы сотты оның классикалық ... яғни ... ... ... алка ... жеке
алкасы отандық сот әділдігінің толғағы жеткен барлық проблемаларын шешуге
ықпалдасатын ерекше ... деп ... Ал ... ... ... алқа заседательдерімен бірлескен алқасы түріндегі нысаны туралы
сирек айтылады. Жекелеген ғалымдар алкалы сот ... ... ... ... ... ... елімізде оны жүзеге асыру мүмкін емес[82].
Алқабилер сотын енгізуге қарсы тұратын топ нарыктық ... ... ... ... ... ... көп ... қажет деп
тұжырымдайды. Әрине, алқабилердің қатысуымен сот процесін ... үшін ... ... ... ... қажет, сонымен қатар, олардың қызметіне акы
төлеу керек, бірақ та жоғарыда аталған шығындар мөлшері, ... ... ... ... ... ... ... тәуелді болады.
Сонымен қатар, кейбір ғалымдар алкабилер кабылдаған шешімдерді қайта
қарау жүйесін енгізбеу керек ... ... ... алқа ... ... ... ... түрде ұзак уақыт бойы алқалы сотты қолданып
отырған елдердің тәжірибесінде ... және де оны ... ... ... ... ... ... дейді. Бірақ та ХХғ. ... ... ... ... ... ... жүйесінен бас тарту
жаңадан енгізілген институтты колдану практикасының дамымауына әкелді.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... мен сот процесіне мемлекеттік ... ... ... ... ... білдіру принципі бір-бірімен байланысты болу
керек [30].
Алқабилер сотый сот жүйесіне енгізуге карсы ... ... ... ... ... емес ... ... оларды сатып алу немесе
корқыту арқылы итермелеуге болады дейді. Бірақ жоғарыда аталғанға кедергі
ретінде алкабилерді тандау ... алка ... ... ... істі ... кезінде оларды оқшауландыру және оларды қорғау
тәсілдерін ... бола ... ... ... ... ... ... болдырмау
үшін, көптеген елдердің заңнамаларында белгілі бір ... ... ... ... ... істі ... жюри ... келмесе, онда
актау үкімі шығарылмайды да, алқа құрамы ... ... іс ... ... ... ... катар, сот құрамындағы алка заседателін
корқыту ... ... ... ... үшін, алқа заседательдері сотының
сотылығынан наркомафиямен, террористермен және ұйымдасқан ... ... ... ... сот ... алқа ... қатыстырудың кажеттілігі
Ата Заңымыздың талаптарынан туындайды. Бұл арада керағар ... ... емес деп ... ... ... ... ... Қазақстан үшін
неғұрлым оңтайлы үлгіні таңдап алу болды. Осы мәселе ... ... ... ... ... бұкаралык акпарат құралдарында
сансыз мақалалар жарық көрді.
Біз шет ... ең ... ... бұл ... ... 2002 кдрашасында және 2004 жылдың ... шет ... ... ... Қазақстанда алқабилер институтын ... ... ... ... ... ... елдердің тәжірибелерімен танысып, жан-жақты зерттеу жүргізудің
нәтижелерін және шетелдік сарапшылардың ұсыныстары мен пікірлерін ... ... ... ... ... сот ... алқабилерді
қатыстырудың континенттік үлгісін енгізу жөніндегі тұжырымдама дайындалды.
Бұл жоба шетелдік жетекші құқықтанушы ... ... ... ... ... ... ... болатын. Осы арада айта кететін жай,
қылмыстық істерді қараған сот өндірісіне континентгік үлгіге ... ... ... ... ... заң ... ... және еліміздің өз ішінде құқықтық сараптаудан толык өткізілді.
Алка заседательдері институтын кезекпен енгізу керек. ... ... ... ... Мұндай тәжірибені Ресей колданған. Алғашкы кезде
алқа заседательдері институтын Ресей 9 ... ғана ... ... ... жыл ... кейін 2003 жылдың 1 қаңтарынан бастап федерацияның көптеген
субъектілеріне, ал Мәскеу мен 8 аймаққа 2003 ж. 1 ... ... алқа ... соты ... және ... ... ... карайды. Оларға: ауырлатылған мән-жайлармен кісі
өлтіру, терроризм, қаракшылық, шпионаж және басқа да ... ... ... 12 ... мен жалпы құзыреті бар федералдық соттың судьясынан
тұрады. [32.Б.14]
РФ Қылмыстық іс жүргізу кодексіне сәйкес ... ... ... ... ... айыпталушы танысқаннан кейін, ол істі алка
заседательдердің қарауына беруді талап ете ... Егер бір ... ... алка ... сотынан бас тартса, онда ... ... ісін жеке іс ... бөлу ... ... ... жүзеге асыруға мүмкін болмаса, іс алқа ... ... ... Сот ... ... ... судьяның көмекшісі немесе
хатшы соттағы жалпы және қосымша тізімдер ... алқа ... ... ... ... ... Кез келген заседатель сот
отырыстарына алка заседатель есебінде жылына 1 рет кана ... ... ... алқа ... ... ... істің негізгі
бөлімдерімен, іс жүргізудегі тараптардың өкілдерімен таныстырып, олардың
сот отырысындағы міндеттері мен мақсаттарын түсіндіреді. Алка ... ... үшін ... ... жағдайлар болған жағдайда ол
самоотвод жариялауға құқылы. Қалғандар іріктілініп, 12 алқа ... іс ... ... ... ... Олар ... ... дауысқа салу жолымен көпшілік ... алка ... ... істі сот ... ... алка ... ... кіретін үш мәселені аныктауы тиіс:
1) Шын мәнінде сотталушы жасады деп танылып отырған әрекет ... ... Сол ... шын ... ... ... ... Жасалған қылмыста сотталушының кінәсі бар ма?
Сотталушы ... деп ... ... алқа ... оның
жазасын жеңілдету жолдарын іздестіреді. Алқа заседательдердің қатысуымен
өтетін сот ... ... тән ... бар. ... заңнамасы
бойынша сот процесінде заседатель алқа заседательдердің старшинасы аркылы
төрағалык етушіге жазбаша нысанда ... ... ... ... ... ... ... Бұл сұрақтарды төрағалық етуші
судья тиісті іске қатысушы тұлғаға қояды немесе оларды іске ... ... тани ... Алқа ... ... ... сот процесінде
олардың қүзыретіне ұсынылған фактілерді зерттеу кіргенде ғана, сол фактілік
деректер зерттелінеді. Ерекше атап ... ... заң алқа ... сотталушының бүрынғы соттылығының фактілерін зерттеуге, оны белгілі
бір фактілерге сүйене отырып, оны ... ... ... деп ... ... алка заседательдерде сотталушы туралы теріс ойлар қалыптастыратын өзге
де ... ... ... зерттеуге тыйым салады.
Сотталушының жасалған қылмыс бойынша кінәлі немесе кінәлі еместігі
туралы шешімді алқа ... ... ... ... Алқа
заседательдер кеңесу бөлмесіне кеткенге дейін ... ... ... төрағалық етуші жазбаша нысанда істің негізгі ... Онда ол ... ... ... ... ... дәлелдемелер туралы еске сала отырып, оларды бағалау тәртібі мен
олардың міндеттері туралы ескертеді. Одан ... алқа ... ... ... Онда олар 3 ... дейін бола алады, көпшілік дауыспен
қабылданған да ғана кеңесу бөлмесінен ертерек шығуы мүмкін. Айыптау үкімі
алқа ... ... ... ... Актау үкімі оған 6
заседатель дауыс ... ғана ... деп ... ... ... заседательдердің шығарған шешімінде қарама-қайшылықтар жоқ деп таныса,
старшина сол шешімді ... ... Егер ... ... ... болса, онда төрағалык етуші алқа заседательдерін қайтадан
кеңесу бөлмесіне шығарып салады. ... сот ... ... ... ... тарқатылып, сот тараптардың қатысуымен құқыққа қатысты
талқылауларды жүзеге асырғаннан кейін ғана үкім шығару үшін судья кеңесу
бөлмесіне ... ... ... мен кәсіби судьяның
арасында өкілеттіліктің ... алқа ... ... ... моделінің негізгі артықшылығы болып табылады.
Үзак уақытқа созылған талқылаулардан кейін, заң ... ... ... моделін тандап, заң ретінде бекітті. «ҚР алқабилер
туралы» заң 2007 ... ... ... ... Бұл ... ... ... өтсек.
Алқабилерді іріктеу процесіне Қазақстан Республикасы азаматтарыньш
қатысуын қамтамасыз ету ... ... ... ... жыл ... ... іріктелетін жыл алдындағы жылдың 1 ... ... ... ... және ... ... ... атқарушы органдар мемлекеттік органдардан, ұйымдар мен
азаматтардан осы ... ... ... алқабиге кандидаттарға
қойылатын талаптарга азаматтардың сәйкес келуін ... үшін ... ... құқылы. Жергілікті атқарушы органдардың сауалдарына
жауаптар сауал алынған күннен бастап үш жұмыс күнінен кешіктірілмей олардың
мекен-жайына ... ... ... тізімдері әліпбилік тәртіппен жасалады.
Тізімдерде ... ... ... аты, ... аты, ... жылы (жасы
жиырма бесте болса - қосымша күні мен айы) және ... ... ... ... бірыңғай және косалқы тізімдеріне
енгізілетін азаматтардың саны тиісті облыстық және оған теңестірілген ... жыл ... ... ... ... санына негізделеді
Тиісті облыстық және оған теңестірілген сот ... ... ... ... үшін ... кандидаттардың тізімдері бойынша
алқабилерді іріктеу жүргізілетін жыл ... ... 1 ... ... ... ... бар ... астананың)
жергілікті аткарушы органына жіберілуге тиіс.
Облыстың ... ... бар ... ... ... органы жыл сайын, облыстық және оған теңестірілген сот төрағасының
ұсынуын ... ... ... үш күн мерзімнен кешіктірмей, әрбір ауданнан
(облыстық маңызы бар қаладан) алқабиге кандидаттардын санын айқындайды және
ауданның ... ... бар ... ... ... ... кандидаттардын саны туралы хабардар етеді.
Алкабиге кандидаттардын бастапқы тізімін жасау үшін ауданның (облыстық
маңызы бар қаланың) жергілікті атқарушы органы:
1) ... ... ... саны ... хабарламаны алган
күннен бастап бір ай мерзімде әкімшілік-аумақтық ... ... ... ... ... ... (облыстық маңызы бар қаланың)
сайлаушылар ... ... осы ... 10-бабында белгіленген
алкабиге кандидаттарға қойылатын талаптарға сай ... ... ... ... тастау арқьшы алқабиге кандидаттардын
алдын ала бастапкы тізімін жасайды;
2) алкабиге ... ... ала ... ... ... кезден бастап жеті күн мерзім ішінде ... ... ... ... ... кандидаттардын алдын ала бастапқы
тізімімен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етеді, тізімдегі ... ... ... ... ... және оған ... өзгерістер енгізу
туралы мәселелерді шешеді;
3) тиісті облыстың ... ... бар ... ... ... ... ... санда, жеке-жеке әр аудан (облыстық
маңызы бар кала) ... ... ... ... ала ... ... ... тандап алуды жүргізеді;
4) кездейсоқ тандап алу нәтижелері бойынша алкабиге кандидаттардын
бастапкы тізімін жасайды, оны жергілікті аткарушы ... ... ... ... ... маңызы бар қаланың, астананың) жергілікті
атқарушы органына жібереді.
Ауданның (облыстық маңызы бар каланың) ... ... ... ... 1-тармағының 2) тармакшасына сәйкес жүзеге ... ... ... ... ... азаматтардың алкаби
ретінде қылмыстық сот ісін жүргізуге катысу үшін іріктеу ... ... ... ... (әрекетсіздігіне) Қазақстан
Республикасының заңнамасына сәйкес алкабиге кандидаттардын алдын ала
бастапкы ... ... ... мерзімі аякталған кезден бастапкы
жеті күн мерзімде сотка шағым жасалуы мүмкін.
Осы ... ... 3) ... ... ... ... ... бар қаланың) жергілікті аткарушы органының шешімдеріне
шағым жасау мерзімі аяқталғаннан кейін ... ... ... рәсімдерді жүргізудің жалпы мерзімі ауданнан
алкабиге кандидаттардың саны туралы хабарлама алған күннен бастап екі ... ... ... ... ... ... үшін облыстың
(республикалық маңызы бар қаланың, астананың) ... ... ... ... ... (республикалык маңызы бар қалада, астанада)
тұракты тұратын азаматтар катарынан алқабиге кандидаттардың саны ... және оған ... сот ... ұсынуын алған күннен
бастап бір ай мерзімде облыс орталыгында не ... ... ... маңызы бар каланың, астананың) соты тұрақты орналасқан жерде
тұрақты тұратын ... ... ... ... негізінде, осы
Заңның 10-бабында белгіленген алкабиге кандидаттарға койылатын талаптарга
сай келмейтін адамдарды сайлаушылардың мұндай ... ... ... ... ... ... ала косалкы тізімін жасайды;
2) ... ... ... ала ... тізімін жасау
аякталған кезден бастап жеті күн мерзім ішінде ... ... ... ... ... ... алдын ала қосалқы
тізімімен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етеді, тізімдегі ... ... ... ... ... және оған ... өзгерістер енгізу
туралы мәселелерді шешеді;
3) алқабиге кандидаттардың алдын ала қосалқы тізімінен алқабиге
кандидаттардың бірыңгай ... ... ... ... ... санда азаматтарды кездейсоқ таңдап алуды жүргізеді;
4) кездейсоқ тандап алу нәтижелері бойынша ... ... ... ... оны ... (республикалык маңызы бар
қаланың, астананың) жергілікті атқарушы ... ... ... ... ... бар ... ... жергілікті
аткарушы органының осы баптың 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес жүзеге
асыратын ... ... ... ... ... бар
қаланың, астананың) жергілікті атқарушы ... ... ... қылмыстық сот ісін жүргізуге ... үшін ... ... ... бұзатын әрекеттеріне ... ... ... сәйкес алкабиге кандидаттардың алдын ... ... ... таныстыру мерзімі аякталған кезден бастап
жеті күн мерзімде ... ... ... ... ... ... 3) ... көзделген рәсім облыстың
(республикалык мақызы бар қаланың, астананың) ... ... ... шағым жасау мерзімі аякталғаннан кейін жүргізіледі.
Осы бапта көзделген рәсімдерді жүргізудің жалпы мерзімі облыстық ... ... сот ... ... ... маңызы бар
қаладан, астанадан) ... ... саны ... ... алған
күннен бастап екі айдан аспауға тиіс.
Облыстың (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) жергілікті
аткарушы ... ... ... бастапқы тізімдерінің негізінде
алкабиге кандидаттардың бірыңғай тізімін жасайды;
1) алқабиге кандидаттардың бірыңғай және ... ... ... және оған теңестірілген сотқа жібереді.
Осы баптың 1-тармағында көзделген рәсімді облыстың (республикалық
маңызы бар қаланың, астананың) ... ... ... ... ... теңестірілген сот төрағасының облыстан (республикалық маңызы бар
каладан, ... ... ... саны туралы ұсынуын алған
күннен бастап үш ай мерзімнен кешіктірмей жүргізеді.
Алқабиге кандидаттардың бірыңғай және косалқы тізімдерінің ... ... ... ... және оған ... ... ... Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасымен келісе отырып,
облыстың (республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... талап етілетін қосымша саны туралы және осыған
байланысты алқабиге кандидаттардың ... ... ... ... ... ... құкылы.
Облыстың (республикалык маңызы бар каланың, ... ... ... облыстық және оған теңестірілген сот төрағасының ұсынуын
алған күннен бастап он күн ... осы ... ... 1 -тармағы 3)
тармакшасының талаптарына сәйкес азаматтардың талап етілетін саны на ... ... ... тізімдерін жасайды және оларды ... және оған ... ... жібереді.
Алқабиге кандидаттардың тізімдеріне:
1) алқабилердің тізімдерін жасау кезінде жиырма бес жасқа толмаған;
2) өтелмеген не ... ... ... сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі ... ... ... ... ... ... мен ... қызметшілер, сондай-ақ кұкык коргау органдарының
қызметкерлері;
5) наркологиялық немесе психоневрологиялық ... ... ... ... ... тізімдеріне азаматтарды енгізуге шыгу тегіне,
әлеуметтік, лауазымдық және ... ... ... нәсіліне, ұлтына,
тіліне, дінге көзқарасына, нанымына тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез
келген өзге ... ... ... да бір шек ... жол берілмейді.
Алқабиге кандидаттардың тізімдерінен: 1) кылмыстық іс бойынша сот ісі
жүргізілетін тілді білмейтін адамдар; 2) өздерінің дене ... ... ... ... алқабидің міндеттерін атқаруға кабілетсіз
адамдар; 3) ... бес ... ... адамдар; 4) діни қызметшілер ... ... ... алып ... осы ... ... ... алқабиге кандидаттардың
тізімдерімен танысуга құкылы. Азаматтар жергілікті атқарушы ... ... ... ... ... тізімдерін жасау үшін қажетті
ақпаратты оларға беруге міндетті.
Алкабиге кандидаттардың тізімдерін ... үшін ... ... ... ... емес ... бергені үшін азаматтар Қазақстан
Республикасының заңында белгіленген ... ... ... орны мен ... уақыты туралы хабарлама алған
азаматтар алқабилерді іріктеу рәсіміне ... үшін ... ... ... ... ... келмей қалуы Қазақстан Республикасының
заңында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.
Азаматтар ... ... ... ... ... ала ... ... ала қосалқы тізімдеріне заңсыз енгізу немесе енгізбеу не
оларды осы тізімдерден ... ... ... ... ... жөніндегі деректерде жіберілген дәлсіздіктер туралы өтінішпен
жергілікті атқарушы органдарға осы Заңда белгіленген ... ... ... органдар келіп түскен өтініштерді бес күн мерзімде
қарап, шешім қабылдайды, оларға ... ... ... ... ... шағым жасалуы мүмкін.
Жергілікті аткарушы органдар алқабиге кандидаттардың алдын ала
тізімдерін үнемі ... және осы ... ... ... ... ... ... шығарып тастай отырып, кажет болған ... ... ... ... адамды алқабиге кандидаттардың тізімінен шығарып тастауды талап
ететін мән-жайларды анықтаған жағдайда, бұл туралы облыстың ... бар ... ... ... ... ... ... 1) өзінің ішкі нанымы бойынша істің мән-жайын өз бетінше
бағалауға және алқабилер алқасының алдына ... ... ... беруге
мүмкіндік алу үшін сотта каралатын дәлелдемелерді зерттеуге қатысуға; 2)
процеске ... ... ... ... ... ... 3) заттай
дәлелдемелерді, құжаттарды тексеріп қарауға, жерді және ... ... ... сот ... ... ... да ... 4) төрагалық етушіге заңнама нормаларын, сондай-ақ сот ... ... ... ... және іске қатысты, өзіне түсініксіз
басқа да мәселелерді түсіндіруді ... ... ... 5) сот ... жазбалар жасауға құқылы.
Алқаби: 1) сот отырысында тәртіп ... және ... ... ... багынуға; 2) алқабидің міндеттерін атқару үшін, сондай-ақ,
егер сот ... ... ... ... істі ... ... жағдайда, сот талқылауын жалғастыру үшін сот көрсеткен уакытта
келуге; 3) сотқа келуге мүмкіндігі болмаған ... ... ... ... ... ... ала хабарлауга міндетті.
Алқаби: 1) істі тыңдау кезінде сот отырысының залынан кетуге; 2) ... ... сот ... кірмейтін адамдармен төрағалык етушінің
рұқсатынсыз іс бойынша ... 3) істі ... ... ... ... тыс ... 4) жабык сот отырысына катысуына байланысты өзіне
белгілі болған мән-жайлар туралы мәліметтерді жария етуге, сондай-ақ ... ... ... ... ... өз ... ... сондай-ақ осы бапта көзделген
шектеулерді сақтамауы Қазақстан ... ... ... сондай-ақ төрағалық етушінің алкабиді істі қарауға одан әрі
қатысудан шеттету мүмкіндігіне әкеп соғады.
Істі қарауға ... үшін ... ... ... қажетті санын
шакыртуды алқабилердің қатысуымен қылмыстық істі қарайтын соттың ... ... ... ... сот отырысының хатшысы жүзеге асырады.
Азаматтар сотта алқабидің міндеттерін атқаруға күнтізбелік жыл ішінде
көп дегенде бір рет, қылмыстық іс каралатын ... ... ... ... ... ... алқасының кұрамына іріктеп алынбаған
адамдар басқа сот отырысына алқаби ретінде қатысу үшін тартылуы мүмкін.
Алқабиге облыстық және оған ... ... ... материалдық-
техникалық және өзге де қамтамасыз етуді ... ... ... ... нақты іс қаралып болғаннан кейін, ал егер істі ... ... ай ... ... ... ... облыстық және оған
теңестірілген сот судьясының ... ... ... ... ... ... қатысу уақытына (жұмыс күнінің санына) барабар, оның
негізгі жұмыс орны бойынша орташа жалақысынан кем емес ... ... ... ... іссапар шығыстары республикалық бюджет
каражаты есебінен ұсталатын мемлекеттік мекемелердің қызметкерлері үшін
Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... ... ... уакыты еңбек стажын есептеген кезде
есепке алынады.
Алкабидің ... ... ... оның ... ... орны
сақталады. Алқабидің сотта міндеттерін атқаруы кезінде оны ... ... ... ... ... ... төмен жұмыска ауыстыруға жол
берілмейді.
Алкаби сотта өз міндеттерін ... ... оған ... ... ... ... қолданылады.
Сотта міндеттерін атқару кезінде алқабидің ... 1) ... ... асырудың заңда көзделген рәсімімен; 2) сот төрелігін
жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... да
араласуына жауаптылық каупі аркылы тыйым салумен қамтамасыз етіледі.
Алкаби, оның отбасы мүшелері және олардың ... ... ... Қылмыстық істі жүргізетін орган, егер сотта ... ... ... өтініш келіп түссе, сондай-ак аталган ... ... ... ... ... ... төнудің басқа
да айғақтары анықталған жағдайларда, алқабидің, оның отбасы мүшелерінің
қауіпсіздігін, ... ... ... ... ... ету ... шараларды колдануға міндетті.
Алқабиге міндеттерін аткаруына кедергі келтіретін тұлғалар Қазақстан
Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылықта болады.
Сот билігін ... ... тағы бір ... ... ... пен ... Обьективтілік талабы істі Караганда сотқа
міндетті түрде сотталушыны ... ... оған ... айыпты
жеңілдететін дәлелдерді бірдей ескереді. Ал сот билігіндегі бейтараптылық
дегеніміз заң негізінде ... ... ... ... ... мүдделері өзара қайшы келетін тараптарды алаламай, екі жаққа да
сотта өз ... ... үшін ... ... жағдай туғызуы, яғни, бұл
- фундаменталдық құқықтық талаптар жиынтығынан тұратын заңи ұғым.
Жалпы сот жүйесі әр уакытта қоғам қажеттілігне сай ... және ... ... Сот ... ... меселесінде жүзеге асырылып жатқан
реформалар ... да сөз жоқ сот ... оның ... ... ... мемлекеттің заңды құқықтары мен мүдделерін заң
шеңберінде әділетті қорғалуының жүзеге асырылатына ... ... ... жоқ.
Дегенмен сот реформасын жетілдіру мәселесін ең алдымен Қазақстан
Республикасы Конституциясында соттарға тиесілі ... ... ... асырудан бастаған жөн.
Оның ең біріншісі: Қазақстан Республикасы Конституциясының 16-бабының
2-тармақшасында айтылғандай, заңда көзделген ... ... ... ... ... Ата ... тура атап ... сотка күзырет
беретін осындай заңды өкілеттіктер бізде әлі күнге дейін жүзеге асырылмай
келеді.
110-нан астам мемлекеттерде тұгқынға алу ... ... сот ... 17 ... ғана ... ... ... берілген. Тәуелсіз елдер
достастығына кіретін Ресей Федерациясы, ... ... ... ... мемлекеттерінде түткындауға санкция беру сот органдары
арқылы жүзеге асырылады. Ал Тәжікстан, Өзбекстан, Кыргызстан, ... ... ... ... ... түтқындауға санкцияны
прокурор береді.
ҚР Конституциясында ... ... ... ... анық ... бұл ... ... жүзеге асырылмай келеді. Оның ... ... ... іс ... ... Конституция талаптарына сәйкес
соттың немесе прокурордың түткындауға санкция беру ... ... ... яғни бұл ... әлі ... ... шешілмеген
проблема коп.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 83-бабына сәйкес прокуратура
мемлекет атынан ... ... ... нормативтік құқықтық
ақтілердің, республика ... ... ... ... ... іздестіру қызметінің, аныктау мен тергеудің, әкімшілік
және орындаушылық іс ... ... ... ... ... ... кез ... бұзылуын анықтау мен жою жөніндегі шаралар
қолданады. Конституция мен заңдарға қайшы келетін заңдар мен басқа ... ... ... сонымен бірге прокуратура сотта мемлекет
мүддесін білдіреді. ... ... ... ... аткаратын қызметінің өте аукьшды екендігін, оның басты
функциясы еліміздегі заңдардың біркелкі, әділ ... ... ... ... түсінікті. Прокуратзфаның осындай сан қилы ... ... ... ... ... құзыретінен алдын-ала тергеу жүргізу
қызметі аланып тасталғаны баршаға аян.
Біздің пікірімізше, прокуратура органының өзіне тиісті функциясын ... ... үшін ... түтқындауға санкция беру құқығын тиісті ретке
келтіру қажет сиякты. Прокурорға күдікті адамды ғана 10 тәулікке ... ... ... беру ... калдыру керек, ал ... ... ... ... ... бойынша кылмыстық
істерді жүргізу заңы негізінде айыпты деп ... ... ... ... ... тұтқындауға санкцияны соттың бергені дұрыс.
Мұның өзі азматтардың ... ... мен ... ... бірден-бір әділетті жүзеге асыруға накты мүмкіндік туғызады.
Егер сот ... ... ... онда бұл қылмыстық істің
тағдырының заңға сәйкес әділ шешілуіне кері әсер ... ... ... ... ... ... осы ... байланысты
жинакталған өркениетті елдердің озық тәжірибесі теріске шығарады. ... ... беру ... ... ... қылмыс
қүрамының белгісіне, істелген іс-әрекеттің қылмыстың белгілі бір ... және ... іс ... ... оны ... негіздердің
барын есепке алады. Тұтқындауға санкция беру кезінде сотта судья төрағалық
етеді, сонымен бірге сот процесіне сот мәжілісінің ... ... ... қорғаушысы, айыпкердің өзі қатысады. Мұның өзі адамның құкығын
шектеуді ... ... ... ... баршаға ортак
стандарттарына толық сәйкес келеді. Егер тұқындауға санкция беру ... ... ... ... разы ... онда ... немесе айыптаушы
заңда белгіленген тәртіппен мұндай қаулыға шағым, ал прокурор наразылық
келтіруге құқылы болады.
Демек, ... ... ... ... ... көрінісінің өзі-ак
адам құкығын корғау кепілдігін күшейтеді. Бұл ... тағы бір айта ... бар. Егер ... ... ... ... санкция беріп, қаулы
шығарса, онда ол айыптау қорытындысымен келіп түскен осы істі ... ... ... үкім ... ... ... Бұл да сот ... әділ
жүзеге асрырылатындығының бір көрінісі болмақ. Соттың түтқынға алуға
санкция ... ... заң ... қүықылы екенін Қазақстан
Республикасы Конституциялық Кеңесі 2003 жылгы 13 ... ... ... атап ... орай соттың түтқындауға санкция беру құқыгын Қылмыстық іс
жүргізу ... ... ... ... ... ... Кейбір галымдардың
пікірінше күдіктіні, айыпкерді түткынға алуға санкциясы беру тек прокурорға
тән функция сияқты. Расында да, кеңестік, ... ... ... ... ... тым ... ... прокурор жеке өзі тұтқынға алуға,
қамауға санкция ... ... ... ісін ... ... ... ... ретінде жаза мөлшерін белгіледі. Прокурор заңда белгіленген
реттерде сот шешімдерінің, ... ... ... ... ... ... жүйе ... заңдылықтың сакталуын, жүзеге асырылуын
қадағалайтын органы прокуратура ... ... бұл ... ... келген еді, ал тоталитарлық жүйеге қажет болды.
Қазір біз демократиялық, зайырлы, кұқықтық, әлеуметтік мемлекетті
орнықтырудамыз, оның ең ... ... - адам және ... ... мен ... екені баршаға аян. ... ... ... біз өмір ... ... мемлекеттер үлгісінен алшақтамай,
сот реформасының басты тетігі - соттарға тұтқындауға санкция беру жөніндегі
конституциялық кұығын толык жүзеге асыруға ... ашу жөн ... ... ... ... сот билігі
Қазақстан Республикасы атынан жүзеге асырылады және өзіне азаматтар ... ... ... мен заңды мүдделерін корғауды,
республика Конституциясының, ... өзге ... ... халықаралық шарттардың орындалуын камтамасыз етуді максат етіп
кояды деп атап көрсетілген. ... өзі ... ... алу ... ... азаматтың істеген іс-әрекетінің қылмыснемесе қылмыс ... ... ... ... пен жеке адам ... ... мәселені
алдын-ала шешуінің бір көрінісі екендігін білдіреді. Ал Конститутциясының
77-бабының ... ... ... ... ... ... кінәлі деп тану тек заңды күшіне енген сот үкімі бойынша ғана ... ... ... ... тұжырымдардың өзі-ак соттың
түтқындауға санкция беру мәселесін шешуі конституциялық ... ... ... ... ендігі жерде екі үшты ой, тұжырым болмау керек. Ата
Заңымызда көрсетілген соттың өз өкілеттігін нақты іске ... ... ... ... үшін өте ... [83, ... үш тармағының бірі - сот билігінің дербес тәуелсіз сот
жүйесін қалыптастыру ... ... ... ... қол ... тікелей кепілі болып табылады. Қазіргі таңда
еліміздің әрбір азаматының өмірі мен қызметін кұкықтық ... ... ... ... ... ... Біріншіден, сот жүйесінде үлкен
өзгерістер болды. Жан-жақты жүргізілген сот құқықтық реформаның нәтижесінде
сот саласының тәуелсіздігін қамтамасыз ... ... ... ... Сот ... жаңа ... құру, судьялыққа кадрларды
іріктеу механизмін жетілдіру арқылы сот жүйесі о дан әрі ... ... одан әрі ... ... ... сот күру - ... сот реформасының басты мұраты. 1995 жылғы 30 ... ... ... ... мен 2000 ... 25 желтоксанда
кабылданған «Қазақстан Республикасының сот ... мен ... ... ... заң оған ... кепілдік береді. Конституциялық заң,
сот ... ... ... айрықша оқиға, реформаның басты
кезеңдерінің бірі болып саналады. «Қазақстан Республикасының сот ... ... ... ... ... 2000 ... 1 кыркүйегінде
қабылданған сот жүйесінің ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... барлық
тармағымен келісіп жұмыс істеуін және Үкімет органдарының халық алдындағы
жауапкершілігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... Президентінің Жарлығымен Қазақстанда ... ... - ... және ... ... ету жөніндегі уәкілетті
орган ретінде Қазақстан ... ... соты ... Сот ... комитет құрылды. Соттар әкімшісінің барлық қызметі ... ... ... асыруға бағытталған :
- сот каулыларының орындалуы;
- соттарды нормативтік құқықтық актілермен, заң ... ... ... ... камтамасыз етілуі;
- жергілікті соттардың ... және ... ... ... ең ... әрине, сот шешімдерінің
орындалуын ұйымдастыру болып табылады.
Материалдық - ... ... ... ... жинағының енгізілуі
судьялар мен сот қызметкерлерінің заңцармен толыктай камтамасыз етіліп,
соттың ... ... ... оң ... тигізуде.
Құқықтық мемлекет құруда сот билігінің жетекші рөлге ие ... да ... ... ... ... ... тұжырымдамасына сәйкес
«2005-2007 жылдардағы сот ... ... ... мемлекеттік
бағдарлама» жасалды. Елімізде тәуелсіз сот жүйесінің негізі қаланып, заңның
үстемдігі дәйекті қамтамасыз етіліп келеді. ... сот ... ... ... ... кадап айта келе, «Біз демократиялық
коғамдастықтағы ... ... ... ... келетінін кең аукымды
сот жүйесі реформасының қарсанында түрмыз», - деді. Алайда,осы ... ... сай ... сот ... ... ... ... шараларды іске асыруды талап етеді.
Сот реформасын жүргізуде назар аударатын тағы да бір ... ... ... шешімдерінің орындалу деңгейін көтеру. Сот жұмысына халық ... беру ... ... ең ... ... - бұл сот ... ... Сот шешімін орындаудың пәрменді тетігі қалыптаспайынша, оның
ешкандай күші болмайды. ... сот ... ... ... талап
етеді. Сот орындаушылары атқару күжаттарын орындау қажеттігі мәселесіне
қүлыксыз қарайды деп ... ... ... Сот ... процессуалдық сот бақылауын колдану аясын кеңейту керек. Атап
айтқанда, сот орындаушыларының жекелеген ... ... ... ... ... алып, сотка беру қажет деп санаймыз.
Сот каулыларының орындалуы, негізінен кез келген қылмыстық, азаматтық
және әкімшілік істердің аяқталуы ... ... сол ... ... соттармен тығыз карым-қатынас жасауы кажет. Қолданыстағы
іс жүргізу ... ... сай ... ... берілген
өкілеттігі шегінде шығырған сот қаулыларының орындалу барысын ... ... ... күкылы. Алайда, сот шешімдерінің орындалуына
жүргізілетін бақылау тек кана ... ... ... ... ... сот ... ... бакылау жүргізудің бұдан баска
шаралары заңдармен қарастырылмаған. Сот істі негізінен қарап шешумен ... ... ... ... жедел түрде накты шаралар ... ... ... ... ... тыйым салуына, т.б. сол
сияқты әрекеттердің алдын алуы қажет. Соттар талап қою ... ... ... ... беру ... ... ... [84, 36.].
Істі негізінен сотта қарауға дайындық жүргізу ... ... ... ... және ... жағдайын анықтайды. Міне осы
сатыда, бұл жағдайда сот орындаушыларын қатыстыра ... ... ... сот ... одан кейін де жылдам орындалуына ықпалын тигізері сөзсіз.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... және ... бір
әрекет жасауға міндеттеу туралы шешімдер қабылдаған ... ... ... олар үшін ... ... санкциялармен ұштасатынын
түсіндіруі қажет. Он ... ... ... өндіруде төменгі
көрсеткіштерінің болу себептері мен ... ... ... ... ҚР ... өндірісі және сот орындаушыларының мәртебесі туралы»
заңның 77-бабына енгізілген өзгертулер мен ... ... ... ... бұл баптың талабы бойынша орындау санкцияларын өндіру
үшін ... ... ... Көп ... ... соттар да сот
орындаушыларының он пайыздық санкция өндіру ... ... ... дыры лады ... ... ... қанағаттандырылмайтын
жағдайлар да кездеседі. Ұсыныстардың қанағаттандарылмау себептерін ... ... ... ... ... ... мәжбұрлеп орындату
шаралары жүргізілмеген деп дәлелдейді.
Құкықтық қамтамасыз ету мәселесін шұғыл шешу, яғни ... мен ... сот ... заңды талаптарын орындау міндеттерін заң
жүзінде бекіту кажет. Тәжірибемізде салық ... ... және ... ... ... ақпараттар беруден бас тартатын жағдайларда
кездеседі. Мұндай жағдайлар сот ... ... ... ... Сол ... ... пен банкілер туралы заңдарга өзгерістер
енгізіп, сол ... сот ... ... ретінде косып, барлык
мемлекеттік органдар мен ұйымдардан ... ... ... ... ... және ... ... туралы кез келген
ақпараттар алуға, борышкерлердің банктегі және ... ... ... есеп ... ... операцияларына тоқтам салуға құқықтар
беріп, сонымен катар мәжбұрлеу шараларын қолдану өкілеттігін кеңейту дүрыс.
Мысалы, сот ... ... ... ... ... ... еріксіз әкелетін сот полицияларын құрып оны заң жүзінде
бекітсе нәтижелі ... ... ... ... көтеру мақсатында курстар
ұйымдастырылып, оған заңгер ұстаздармен катар ... ... ... да ... қоргау органдарының қызметкерлерін шакыру мәселелерін шешу
қажет. Сот орындаушыларының ... ... ... көтеру мәселесін де
ескеру қажет. Заңның он пайыздық орындау санкциясына ... ... ... осы өндірілген соманың жартысын, сот ... ... ... көрінген сот орындаушыларына сыйақы ретінде
аударылса жұмыс нәтижелі болады деп ойлаймыз.
Сот шешімдерінің орындалмауына сот ... өз ... ... ... білімсіздігінен болып жатса, сот орындаушыларын
кінәлау дұрыс. Бірақ сот ... сот ... ... ... талап қою үшін, алдымен, сол ... ... ... ... әлеуметтік, материалдық-техникалық жағдайын көтеру қажет. Сот
шешімдерінің уақытында ... ... ... ... бар: біріншіден,
заңнамалық база жетілмеген, екіншіден, сот орындаушылардың шешімді ... ... ... орындауға ыкпал ететін материалдық ынталандыру,
әлеуметтік және жеке басын қорғау ... ... Заң ... ... ... да ... басқа құқық қорғау органдарымен
бірлесіп, тығыз байланыста жұмыс ... ... ... ... да олар
көлікпен қамтамасыз етілмеген, жолсапарға қаржы мәселесі ... ... ... ... ... жолға койылмағандықтан білікті,
тәжірибелі мамандар барғысы келмейді, көбіне тәжірибесі аз ... ... осы ... ... шешу механизмін ойластыру
керек.
Сонымен қатар атқарушылық іс жүргізу заңдылығын ... ... асы ... келгенде сот шешімі немесе өзге ... ... ... ... қол ... ... ... Өйткені, азаматтарға
келтірілген залалдың нақты өтелуі ғана ... ... ... ... келуі мүмкін. Прокуратура және сот органды жұмысы тиімділігінің бағасы
соның ішінде ... ... мен ... ... ... ... ... беделі тек қабылданған шешімдердің саны мен сапасына
катысты емес, ол, ең алдымен, азаматтар мен ... ... сот ... ... және ... мүдделерінің накты қалыпқа келтірілуіне де
байланысты. Прокуратура ... бұл ... ... ... әу
бастан азаматтар мен ... ... ... және ... ... ... заңдар мен өзге де нормативтік
актілердің орындалуын қамтамасыз етуге жұмылдырылған. Сондықтан да ... ... ... іс ... заңдылығына прокурорлық
кадағалаудың тиімділігін арттыру жолында жүйелі жұмыстар ... ... Бас ... ... ... алқа ... 10-бабы 4-
тармағы, 10-бабы 5-тармақтары және 25.07.2003 жылғы алқа шешімінің ... ... ... іс ... ... ... ... ету прокурорлар қызметінің басым бағыты болып табылады. Осыған
орай, облыстық прокуратурасының ... ... ... назары
қаржының бюджетке мейлінше мол құйылуы бойынша прокурорлық ... ... ... ... Сонымен катар, сот орындаушылардың жұмысына
жасалынған талдау барысы ... ... ... ... ... сот
актілерін атқаруға қатысты бірқатар проблемалар бар. Аумактық учаскелердің
материалдық-техникалық базасы ... сот ... ... ... ... төмен, кадрлардың жетіспеушілігі мен жұмыста
тұрақтамаулары орын алуда. Көп ... сот ... ... бес ... ... ... бір мыңнан аса атқарушылық құжаттардың
жинақталып ... жиі ... ... бірге, сот орындаушылары Сот
әкімшісі ... ... ... сот ... атқару процесінде
кездесетін көптеген мәселелер мен ... ... Бұл ... столдар, сот шешімдерін атқару процесіне жиі араласатын ұйымдар
мен мекемелер өкілдері ... ... ... ... мұндай
бастамалар көбінесе облыс прокуратурасы тарапынан жүзеге асырылап келеді.
Атқарушылық істің жургізілу ... ... ... асыру
кезінде облыс прокуратурасы сот актілерін атқару заңдалағын қадағалауды
жүзеге асыруға, облыс соттары әкімшілерінің ... ... ... ... заңнама нормаларының бұзылуын айқындауға ерекше назар
аударылуы тиіс. Өйткені, ... ... ... ... ... құқықтарын жүзеге асыру жолында еселенген ... ... ... тура ... Талап коюшының пайдасына шешілген сот
қаулысы талабының ... ... ... олар ... ... одан да ... тап болып, табандарынан таусылады.
Сот шешімдерінің орындалмауының басты себептерінің бірі ... ... сот ... ... жазалаудың тиімді
жүйесінің болмауы. Сот шешімдерін ... ... сот ... үш мекемеге
- жылжымайтын мүлік орталығына, жол полициясына және банкіге сұрау салып,
одан жауап күтумен ауқыт өткізеді. ... ... ... ... ... созып жүргенде он бес күн өте шығады. ... ... ... үшін сот ... сұрауларына аталған мекемелер дер кезінде
жауап беругеміндетті болуы және оның орындалуы тек сотр ... ғана ... ... мемлекеттік жүйенің күшімен камтамасыз етілуі
қажет.
Қазіргі таңда жеке сот ... ... ... ... ... Алайда жеке сот орындаушылар институтын жаппай ... ... ... ... аудандарға енгізіп көрген дүрыс. Сот ... ... ... ... ... бір ... сот ... өздері
алса, мүмкін осындай жағдайда сот шешімдерінің орындалу мәселесі толыктай
болмағанмен де белгілі бір деңгейде ... ма еді. Бұл ... ... елінің тәжірибесінен үйрену кажет. Ресейде сот шешімдерін орындау
аткарушы-приставтарға жүктелген, оларды ... ... ... ету ... оң ... тапқан және олар өздері өндірген
өтемнің 7 пайызын сыйақы ретінде алады, 30 пайызы ... ... ... ... ... ... ... үшін құрылған қорға
түседі.
3 СУДЬЯЛАРДЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ - СОТ ӘДІЛДІГІНІҢ БАСТЫ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ
КАҒИДАСЫ
3.1 Сот пен ... ... ... және оны ... шаралары
Судьялар дың тәуелсіздігі - құқықтық мемлекеттің негізгі қағидасы. Әр
тұрлі мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... әрі ... сот тәуелсіздігін елестету мүмкін емес.
Сот - азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілі,
сондықтан әрбір мемлекет ... ... және ... қамтамасыз етілген
тәуелсіз сот жүйесі қызмет ... ... ... ... ... ... 77-бабына сәйкес судья сот төрелігін іске асыру кезінде
тәуелсіз және Конституция мен заңға ғана ... Сот ... іске ... ... ... қандай да болсын араласуға жол берілмейді, және
ол заң ... ... әкеп ... ... ... бойынша судьялар
есеп бермейді.
Әйгілі академик С.Зиманов былай деп атап көрсеткен екен: ... ... ... ... секілді құрмет пен мәртебе ие емес. Осы
шаралардың негізінде судьялардың функционалдық тұрғыда өз ... ... ... және ... шарты ретінде судьялардың тәуелсіздігін
қамтамасыз ету мүдделері, сонымен ... ... еркі мен ... қүндылығына нүкеан келтіретін, сырттан болатын жағымсыз ықпалдан
ал астату мүдделері жатыр. Судьяның тәуелсіздігі - оның ... ... ... ... тәуелсіздігі» [70, 276.].
Судьялардың тәуелсіздігі дегеніміз - ... сот ісін ... ... ... ... ... кез келген жолмен араласуына
және ықпал ... жол ... Бұл - сот ісін ... ... ... мен ... ... болып табылады.
Мемелекет атынан сот билігін жүзеге асыру тек судьяларға жүктелген міндет
болғандықтан, олар көптеген ... ... ... ... ... ... - ... артықшылығы емес, қоғам мен мемлекет
алдындағы жауапкершілігі. Тәуелсіздіктің ... ... 1985 жылы ... ... ... «Судьялар тәуелсіздігінің ... орын ... Бұл ... сот ... тәуелсіздігі
мемлекетпен қамтамасыз етілетіндігі және мемлекеттің Конституциясы мен ... ... ... ... ... ... ... адам
құқықтарының Жалпы декларациясында жарияланған және азаматтық және саяси
құкыктар туралы халықаралық ... ... ... ... әділ
сотқа кұқығын» қамтамасыз етуге бағытталғандығы туралы назар аударылған.
Демек, судьялар тәуелсіздігі үшін күрес - ... ... үшін ... азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін, конституциялық
құрылысты қорғау үшін күрес[86, 996. ... ... ... ... ... сот ... күшейту шаралары туралы» Жарлығы мен 25.12.2000ж «Сот ... ... ... ... ... заңы
кабылданбай түрып, ... ... ... атап ... ... мен ... аумақтық бөлімшелеріне тәуелді болып келді.
Әділет органдары сот жұмысын ұйымдастырумен ... олар ... ... ... ... ... ... алған, яғни атқарушы
билік сот билігін бақылауға алды деген сөз. ... ... ... адамның қорғалу деңгейі жоғары демократиялық мемлекеттерде ... ... ... сот ... ... ... бақылау жасайды.
Бұл мәселе бірнеше рет ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференцияларда
көтерілген болатын. ... ... ҚР ... ... Республикасында сот жүйесі тәуелсіздігін күшейту шаралары
туралы» Жарлығының негізінде ҚР ... соты ... ... ... ... құрылған[87,5б.]. Бұл биліктің тармактарға ... ... ... іске ... ... берді.
25.12.2000ж «Сот жүйесі және судьялардың ... ... заңы ... ... негізгі кепілдіктерін бекітті.
Мәселен, 26-бап бойынша судьяныңтәуелсіздігі:
1) сот төрелігін жүзеге асырудың заңда көзделген ... ... сот ... іске ... жөніндегі қызметіне араласқаны
үшін, сондай-ақ сотты және судьяларды ... үшін ... ... ... ешкімнің тиіспеуімен;
4) Конституцияда және осы Конституциялық заңда белгіленген судьяны
қызметке сайлау, ... ... ... тоқтату және токтата тұру
тәртібімен, судьяның орнынан түсу құқығымен;
5) судьяларға ... ... ... ... сәйкес
материалдық жағдай жасау және әлеуметтік қамсыздандыру, сондай-ак ... ... салу ... ... ... ... қосымша кепілдігі ретінде осы баптың 2-
тармағын атауға болады, яғни судьялар, олардың отбасы ... мен ... ... ... оның ... ... ... мен олардың
отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, оларға тиесілі мүлікті
сақтауға, егер судьядан немесе оның отбасы мүшелеріне ... ... ... дер ... және барлык шараларды қолдануға міндетті. Сондай-ақ,
судьяға және оның мүлкіне, кәсіптік қызметіне байланысты келтірілген ... ... ... ... ... ... ... сот әділдігін іске асырудың бірыңғай рәсімі
ҚР ҚІЖК-сі мен ... ... Ол сот ... қатысушыларының кұрамын,
олардың кұқықтары мен міндеттерін, істерді қарау мен шешім ... ... ... Бұл ... ... өзін оның қызметіне заңсыз
араласудан, оған құрмет көрсетілмеуден қорғайды, оған заң мен ... ала ... іс ... ... дәлелдемелерді бейтараптылық
және жан-жақты бағалау нәтижесінде калыптасатын ішкі сеніміне сәйкес ... ... ... ешкімнің тиіспеушілігі судья тәуелсіздігін қамтамасыз етудің
маңызды құралы болып табылады. Бұл судьяның жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ... ... түрде атқару үшін қажет. Судья
мәртебесінің елеулі әлементі ... ... ... ... жөнінде
ереже конституциялық құрылыстың негіздерін, биліктің бөлінуін, сот
билігінің ... ... ... бағытталған[88, 116.].
Кейде сот төрелігін іске асыру кезінде судьяның қызметіне араласу,
оның өндірісіндегі нақты бір іс ... ... ... ... ... ... ... орын алып жатады. Сондықтан заң шығарушы
орган бұкаралык ақпарат ... сот ... мен мен ... ... енгенше, сот талқылауының нәтижелері туралы алдын-ала өз пікірлерін
айтуға рұқсат бермейді.
Сот билігінің тәуелсіздігі, судьяның ауыстырылмаушылығы қағиадаларын
қамтамасыз ету - ... ... ... бұл, ең ... сот ... ... ... арналған. Әйгілі ғалым және саясаттанушы
Мартин Шапироның пайымдауынша, «континенталдық құқық әлемінде ... ... ... ... кең ... көзкарас сот
бюрократияларын құрудан тұрады. Бұл өз кезегінде аймактық ... ... ... тарапынан соттарға «демеушілік көрсетуге», жекелеген
судьялар үшін «өтемақылық пакеттердің» тәжірибесінің ... ... Бұл ... ... ... ... көріенеді. Сот жүйесінің өз ішінде
болатын ықпалдарды да ескеру қажет, алайда, сырттан болатын ықпал неғұрлым
қауіті деп ... ... ... ... ... ... асыруға жетудің,
соттардың беделін арттыруға орталық рөлдің соттардың қаржылық каматамасыз
етілуіне, олардың калыпты ... ... мен ... ... берілуі кездейсоқ жағдай емес. Бұл идея ... ... ... ... ... ... табылған. Судьяның қамтамасыз
етілуі оның орындайтын күрделі және жауапты жұмысына сәйкес болуға тиіс, ол
жақсы ... ... ... және ... жағдайларды иеленуге
тиіс. Бұл оның тәуелсіздігінің ең мықты кепілі болып саналады. Көп ... ... ... ... ... ... ... ішінде адамның
Конституцияда бекітілген ең басты ... - ... ... дың ... ... және ... қарждылық қамтамасыз
ету, материалдық базаның нығайтылуы мен дамуы - сот жүйесінің ... ... ... ... ... 276.].
Елбасы судьялардың ІІІ-съезінде сөз сөйлегенде, былай деп ... ... - ... ... олардың азаматтық және кәсіби
парыздарын лайықты атқарушының құралы. Кімде-кім мұны түсінбесе, ... ... алып ... ... ... Зимановтың пікірі бойынша, судьялардың тәуелсіздігі жолында екі
қауіптілік кездеседі: біріншісі - оның өзіне судья ретіндегі ... - ... ... ... ... қайсысы қауіптірек? -
деген сұраққа бір жауап қайтару қиынға соғадьг.
Жалпы алғанда, судьялардың ... ... ... ... ... ... ... судьяның ішкі тәуелсіздігі, өте күрделі мәселе деп айтуға болады.
Себебі, «судьялардың тәуелсіздігіне, оның іске асу ... ... яғни оның ... ... мен ... әсер ... ... деп сот жүйесінің ішінде қалыптасқан сот тәжірибесінің ... ... ... жоғары тұрған сот сатысы беделінің психологиялық
қысымы, судья ... ... ... әкімшілік көзқарастың
сакталуы сиякты біркелкі көзқарастарға иммунитетті түсінуге болады.
Біздің пайымдауымызша, ... ... ... ... оның ... жаткан іс (қылмыстық, азаматтық немесе әкімшілік) бойынша әділ
шешім шығару болып ... ... ... мұратты санат болып
есептеледі, алайда, оған жетуге талпыну ... ... ... ... адамның табиғатында тумысынан бар, тек оны өмірде жүзеге
асыра алуға қабілетті болу керек. Адамның ... ... ... - ... ... ... ... жоқ жерде, әділдік те
болмайды» - деп айтылған екен. Яғни, ... ... ... ... ... мол, халқының болашағын ойлайтын адам болуға ... ... ... жөнінде сөз қозғаудың қажеттілігі болмайды. Аталған
факторларға негізделе ... ... ... ... ... ... ... үстінде болады деген ой-қорытынды айтуға болады.
Қорыта айтқанда, судьялардың тәуелсіздігі - ... ... ... ... ... ... заң мүдделерінен баска ... ... ... сот ... демократиялық конституциялық
қағидаларының бірі. Бұл қағиданың іске аспауы көптеген адамдардың заңды
мүдделері мен ... ... ... ... ... атап ... ... негізі міндеті - адамдардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ойымызша, мемлекетімізде
теориялық және тәжірибелік деңгейде сот ... ... ... ... ... әлі ... ... атқарылуға тиіс деп санаймыз.
3.2 Судьяның тәуелсіздігі қағидасын қамтамасыз ету кепілдіктері
Ә.Ф. Куцова: «Қылмыстық процессуалдық ... деп ... ... ... ... ... құралдарды түсінуге
болады. Бұл құралдардың құқықтық ... ... және олар ... ... және ... ... ... жол бермейі тиіс,
мұндай құралдардың қатарына тұлғаның құкыктарын және оларды қамтамасыз
ететін органдардың ... ... ... ... жатқызуға болады»-
деп көрсетеді[92, 8-96.].
Осыған үксайтын түсінікті А.Н. Ахпанов та: ... ... ... және занды мүдделерін жүзеге асыруды қамтамасыз
ететн құралдар. Бұл ... ... ... және өздері қамтамасыз етуге
тиісті мәселелерімен толық гармонияда болулары тиіс»,- деп сипаттайды
[93,986.]
Конституциялық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі:
1) сот төрелігін жүзеге ... ... ... ... ... сот ... іске асыру жөніндегі қызметіне араласканы
үшін, сондай-ақ сотты және судьяларды ... үшін ... ... ... ешкімнің тиіспеуімен;
4) Конституцияда және осы Конституциялық заңда белгіленген судьяны
қызметке сайлау, тағайындау, судьяның ... ... және ... тұру
тәртібімен, судьяның орнынан түсу құкығымен;
5) судьяларға мемлекет есебінен олардың ... ... ... ... және әлеуметтік қамсыздандыру, сондай-ақ оны
нашарлатуға тыйым салу арқылы қамтамасыз ... ... ... ... мен ... мемлекеттің корғауында
болады, оның тиісті органдары судьялар мен олардың отбасы мүшелерінің
қауіпсіздігін ... ... ... ... ... сақтауға, егер
судьядан немесе оның отбасы мүшелерінен тиісті өтініш түскен жағдайда, дер
кезінде және ... ... ... ... және оның ... кәсіптік қызметіне байланысты келтірілген
зиян республикалық бюджеттің қаражаты ... ... (сот) ... ... а) ... ... ... б) әлеуметтік экономикалық кепілдіктер деп жіктеуге
болады. Енді осы ... екі ... ... ... тәуелсіздігін қамтамасыз ететін ... ... бірі сот ... ... ... ... көзделген рәсімі
болып табылады. Осыған байланысты сот әділдігін іске асыру процессуалдық
заңдарда белгіленген тәртіптердің «қағидалардың» ... ... ... ... да ... бұзу мен дұрыс қолданбау негізінде қабылданған
сот ... ... ... (ҚР ҚІЖК-нің 414,415-баптары).
ҚР ҚК-нің 370-бабына сәйкес үкім кеңесу бөлмесінде сотка кандай да
болмасын әсер ету ... ... ... ... ... ... ... кеңесу бөлмесінде тек сот құрамына кіретін
судьялар ғана болуы тиіс. Бөтен адамдардың, ... ... ... жол ... Судьялар үкімді қаулы ету ... ... ... пікірлерді жария етпеуге тиіс.
Бір сөзбен айтканда, сот төрелігін ... ... ... ... бойынша, біріншіден, ешкімнің судьяның қызметін атқаруына нүскау
беруі немесе басқаша ықпал ету ... ... ... сөз. ... да өз ... ... ... істі шешу, яғни, ауытку мүмкіндігі
болмайды.
Судьяның сот әділдігін іске асыру ... ... ... ... ... және ... ... үшін заңда жауаптылық
белгілеу тұрғысындағы құқықтық кепілдіктің негізінде ... сот ... ... ... және ... мен алқа билеріне қандай да ... ... ... жоқ. ... ... ... ... кепілдікті бірден-бір қолдап қуаттайтын ҚР ... ... ... сот ... жүзеге асыруға кедергі жасау ... ... ... да ... ... ... - 200 ... есептік
көрсеткіштен 300 айлық есептік көрсеткішкі ... ... ... ... екі ... бес айға ... ... жалақысысының немесе
өзге табысының мөлшерінде айыппүл салуға, не үш айдан алты айға ... ... не екі ... ... ... бас ... ... иммунитеті оның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін нағыз
құқықтық кепілдіктердің біреуі ... ... ... Осы ... бұл мәселе
судьяға берілетін жеңілдік немесе артықшылық деп есептелуге ... ... ... заң ... ... қағидасы оған жол
бермейді. Екіншіден, судьяға ... ... түп ... ... ... яғни ... жасау үшін оның жеке ... қол ... ... ... ... ... тарапынан. Яғни, судьяны қылмыстық
жауаптылыққа тарту, түткынға алу, ... ... ... ... шешу үшін әр ... айырқша ойланып, қарастыру ... ... екі ... ... ... ... тікелей
қылмысүстінде ұсталғаны, екіншісі о л жасаған қылмыс ауыр қылмыстардың
тобына ... ... ... ... ... жауаптылыққа тарту және
оны тұтқынға алу, күштеп әкелу, оған сот тәртібімен белгіленетін ... ... ... ... шешу ҚР ... және ... Сенатының келісімдері болмайынша іске аспайды ... сөз. ... ... ... ... байланысты Елбасы, Жоғарғы Соттың
судьяларына ... ... ... ... ... ... ... болып саналады. Осы жағдайды судьяларды
жауаптылықтан мүлде сактап ... ... деп ... ... ешкімнің тиіспеуі жоғарыда айтылған ерекше мәселелермен қатар,
оған карсы қылмыстық істі тек кана Қазақстан Республикасының Бас ... ... ... де ... ... тағы да судьяның
тәуелсіздігіне кездейсок нүксан ... паш ... ... істің қозғалуының өзі бірқатар саралаудан өтетіні, мұндай шешімді
кабылдауды ойланып-толғанудың нәтижесі береді деген сөз.
Судьяның тәуелсіздігін қамтамасыз ... ... ... -Конституцияда және Конституциялық заңда белгіленген оны қызметке
сайлау, тағайындау, өкілеттігін тоқтату мен ... ... ... оның
орнынан түсу күкығы болып табылады.
Бұл аталған мәселелерге байланысты заңдардағы тәртіптердің ерекшеленуі
судьяның тәуелсіздігін нығайта, ... ... ... ... ... соттардың судьялары мемлекеттің жоғары лауазымды
тұлғалары деңгейінде Елбасшысының Жарлығымен өкілетке ие болады. Мұның ... ... бір саты ... ... күмән
келтірмейді.
Судьяның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін кұқықтық кепілдіктердің
қатарында - судьяны тәртіптік ... ... ... ... ... ... ... деп отырған бұл кепілдіктің басты мақсаты судьялар үшін
заңда ... ... ... ... мен ... ... тұрғыда қатаң сақталуын қамтамасыз ету. Бастысы, ... ... ... ... тек ... ... мен ... түсіндіруге жатпайтындығында. Екіншіден, тәртіптік істі қозғау
құқысы бар тұлғаларды, ол ... ... ... бар ... ... ... ... осы айтылған мәселелерді реттейтін Конституциялық заңның
нормаларына жүгінетін болсакұ, оның 39-бабына сәйкес, судья:
1) сот ... ... ... заңдылықты бұзғаны үшін;
2) суңдья әдебіне қайшы келетін теріс кылық жасағаны үшін;
3) ... ... ... ... үшін ... жауапкершілікке
тартылуы мүмкін.
Сот төрағалары және сот алқаларының төрағалары Конституциялық заңда
көзделген лауазымдық міндеттерін тиісінше ... үшін ... ... ... ... ... жою ... өзгерту, егер бұл орайда заңды өрескел
бұзуға жол берілмеген және ол ... ... ... сот ... ... ... болса, өздігінен судьялардың жауаптылығына әкеп
сокпайды.
Айтып кеткендей, ... ... ... бұл ... ... кеңейтіп талдауға рұқсат етілмейтіндігін ... ... ... ... ... ... заң
күші бар Жарлығында қарастырылған (52 - ... ... ... ... ... іс ... мерзімдерін өрескел бұзғаны үшін»-
деген ... жаңа ... ... қарастырмауын дүрыс емес деп
түсінеміз. Себебі, көпшілікке әйгілі сот ісіне бірден-бір ... ... ... ... мерзімдерінің бұзылуымен тікелей
байланысты. Орынсыз ... ... ... ... ... сот ісіне
катынасушылардың да қарсылығын туғызады деген сөз.
Аталған баптың бірінші - «сот істерін қарау кезінде заңдылықты бұзғаны
үшін» - ... ... ... жағдайда, мән-жайы оншалықты ескерілмей,
қолданылып кетпеуі үшін, Конституциялы заңда ... ... ... ... Оған ... сот актісінің күшін жою
немесе өзгерту, егер бұл орайда заңды өрескел ... жол ... және ... ... ... сот ... сот актісінде ... ... ... әкеп ... ... ... ... бойынша қолданылатын жазалардың
тұрлеріне тоқталсақ, олардың қатарына Конституциялық заң: ескерту, сөгіз,
біліктілік ... ... ... ... ... ... сот ... немесе сот алкасының ... ... ... ... ... ... ... судьяны қызметінен босату
тұрлерін жатқызады.
Судьяларға ... ... ... ... ... деп
атағанда бірден судьялардың қандай да ... ... ... ... ... болмайды. Нақты айтқанда, бұл ұғымды тікелей
мағынасында кабылдау жағы қарастырылып отырған жоқ.
Керісінше, судьялардың ... ... ... ... ... ... ... сәйкес, еліміздің Ата Заңының 23-бабы
«... судьялар партияларда, ... ... ... ... да бір ... ... ... тиіс»- деп белгілейді.
Конституцияның судьялардың бәріне катысты осы ережесі конституциялық
заңның 28-бабының 2-бөлігінің ... ... - ... ... ... кіре ... қандай да бір саяси партияны
қолдап ... оған ... сөз ... ... делінген. Демек, сот
билігін жүргізуші - судьяның ... смот ... іске ... ... ... ... үшін қажеттікпен түсіндіріледі.
Алайда, бұл айтылған мәселе судьяны адам және азамат ретіндегі ... мен ... ... немесе ондайы жоқ ретінде танылған
деп түсінуге мүлде негіз болмауға тиіс.
Мұның өзі ... ... ... көрінісін табады. Мысалы,
судья Қазақстан республикасының Президенттігіне, Қазақстан республикасы
Парламентінің немесе маслихатының депутаттығына ... ... ... тоқтатыла тұрады деген рұқсатымен белгіленеді. (Конституциялық
заңның 33-бабы).
Себебі, сайлау алдындағы жарыста оның ... бір ... ... ... ... іздеу қажеттілігі тууы мүмкін. Екіншіден,
оның алға қойған ... іске ... ... сот ... сыйыспайтындығы ескеріледі. Үшіншіден, бастысы Конституцияның
жоғарыда көрсетілген судьяларды саясаттан ... ... ... ... болса, қағидалы түрде судьяларды саясаттан алыстату мәселесі
олардың ... ... ... одактардан тәуелсіз болуын камтамасыз
етуге тиіс. Сондықтан бұл ... ... осы ... ... салу
тұрғысында қойылады. Яғни, рұксат етпейтін нысанды.
Бұқаралық ақпарат құралдарының өз хабарларында шешімдер немесе үкімдер
заңды күшіне енгенге ... ... іс ... ... күні бұрын үйғаруға
немесе өзге жолмен сотқа ыкпал ... ... ... ... бұл ... қазіргі уакытта шарттьт түрде биліктің
төртінші тармағы деп ... - ... ... ... ... өз
деңгейінде сақталмауда. Осыған орай, ... ... бен ... ... ... ... ... қандай да бір ықпал ету ... ... ... ... ... ақпарат құралдарында
жариялағаны үшін санкция енгізу керек деп ұсынады [94,36.].
Қазіргі басылымдарда сот реформасы, судьялар беделі, мәртебесі, ... ... ... гөрі жеке ... ... ... байқалады
- деп ҚР Жоғарғы Сотының төрағасы Қ.Мәми көрсете келе, сол ... ... ... бір ... бар дейді. Ол сот реформасындағы
оң қадамдар жайлы сараптама мақалалар, тәжірибелі судьялармен ... ... ... әр ... ... ... ... отырса, дұрыс болар болар еді. Әрине, соттар да, ... де ... ... ... ... отыруы
тиіс деп атайды[95,1-26.].
Демек, бұкаралық ақпарат ... ... ... сакталуы мен жариялылық принципінің де ... іске ... ... мәселе. Жоғарыда көрсеткеніміздей, қоғамдық
деңгейде төртінші ... ... ие болу ... ақпарат құралдарымен
байланыста тепе-теңдік және тежемелік жүйесі қалыптастырылуға тиіс.
Судьяның тәуелсіздігін қамтамасыз ететін кепілдіктерінің ... ... рөлі бар ... кепілдіктерін сипаттап өту қажет деп
санаймыз.
Судьяларды ... ... ету оның ... сай ... ... ... толық, әрі тәуелсіз жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге
тиіс және оны азайтуға болмайды (Коституциялық заңның 47-бабы).
Судьялардың ... ақы ... ... ... ... ... ... Президенті белгілейді.
Елбасы Қазақстан Республикасы судьяларының 3-ші съезінде: «Біз
соттарды ... ... ... ... ... ... Сот
әкмшілігі жөніндегі комитетін қүрдық. Енді соттар қызметін қамтьамасыз ету
мәселесі сіздердің өз қолдарыңызда. Судьялар ... ... ... да, әділ деп ... ... енді мемлекеттік қызметкерлердің жалақы
ең көп төленетін санатына ... ... ... - деп ерекше атап
өткен болатын[96, 26.].
Объективті және сот ... ... ... ... материалдық
камсыздандыру мәселесі толық, әрі жеткілікті түрде іске асырылуы тиіс.
Мұның ішіне кіретіндері ең алдымен судьяларды материалдық ... ... үй беру ... жыл ... демалыстары, оларды судьялық
мантиямен қамтамасыз ету және т.б.
Сонымен, ең бастысы ... ... ... ... ... ... ... заңда оның нақгы мөлшері, яғни ... ... заң күші бар ... ... ... Егер ... біліктілік сыныптарын
Конституциялық заң ... ... соң, сол үшін ... қосқаны
судьялардың материалдық жағдайын жақсартуға оңынан ... еді. ... ... ... жалақысын өсіру мәселесі судьялардың бұл тұрғыда өкпелі
болуларына ... ... ... ... судьяларға атқарып жүрген қызметіне
кәсіби даярлығының деңгейіне, еңбек сіңірген жылдарына және өзге де ... ... ... ... ... тыс, ... сауығуы үшін лауазымдық екі айлықақы мөлшерінде
жәрдемақы төлене отырып, күнтізбелік отыз ... жыл ... ... ... Қазақстанның бір аймағынан екінші аймағына ... және ... ... ... ... байланысты шыкқан
шығыстарының көлемінде төленеді.
Материалдық тұрғыдағы басты бір мәселе бұл ... үй ... ... ... ... ету ... ... есебінен
жүргізіледі.
Судьяға және оның отбасы мүшелеріне кезектен тыс, бірак қызметіне
кіріскен күнінен ... алты ... ... ... жер ... қарай,
мемлекеттік тұрғын үй қорынан, ... ... үй ... ... ... ... жатқызбайтын нормалар бойынша тұрмысқа жайлы
тұрғын үй ... ... он ... ... уақыт жұмыс ісеген
судьялардың тұрақты тұруға арналған қызметтік тұрғын үйі, оның ... қүны ... ... ... ... ... босатылғанда, оны және отбасы мүшелерін басқа тұрғын
бермей тұрып, қызметтік тұрғын үйден шығаруға болмайды ... ... ... ... мен ... ... судьяға сот төрелігін іске
асыру қызметіне әрқилы тәсілдермен араласуға әрекеттенетін және ... ... үшін ... ... ... Бұл ... пәтер беру немесе бермеу, осылайша оларға ... ... ... да ... не ... ... ... камтамасыз ету бар еді.
Барлық соттардың судьялары республикалық ... ... ... ... ... ... және олармен бірге тұратын отбасы мүшелері тиісті мемлекеттік
денсаулық сақгау мемкемелерінде медициналық қызметкөрсетумен ... ... ... ... медициналык қызмет көрсетудің
тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... сәйкес республикалык
бюджет қаражатының есебінен міндетті сактандырылуға тиіс.
Осыған орай, ... ... келе ... бір ... ... жөн. Бұл, ... ... камтамасыз ету жағдайларының
барлығына қатысты қаражаттың республикалык бюджет ... ... ... ... ... қаржыландырылған жағдайда оларды
жергілікті мәслихаттар мен әкімдерге ... етіп ... ... ... еді. Ал ... ... ... ашық, жария тұрғыда істелінуіне
байланысты бұл жағынан қандай да болмасы ... ... ... ... жоқ. Оған дәлел Конституциялық заңның 57-бабы республикеа
соттарының ... ... ... есебінен жү.зеге асырылатынын
орнықтырып, соттардың бюджеті олардың конституциялық өкілеттіктерін
орындауын ... ... ... тиіс деп ... ... Бұл
мәселеге байланысты елдің сот жүйесін басқарушы Жоғарғы Сот ... сот ... ... ... ... ... және бекіту барысына қатыса алатын мүмкіндігін көрсетіп енгізсе,
тіпті жақсы болар еді. ... ... ... ... ... айтылған мәселені нактыландырып, қосымша етіп
белгілеуі дұрыс болар еді.
Әлеуметтік кепілдіктерінің қатарына Конституциялық заңның 55-бабында
көрсетілген ... де ... ... Осыған сәйкес, қайтыс болтан немее
каза тапқан судьяға судьялар мен судья қызметінен ... ... ... ушін ... ... ... ... тиісті лауазымы
бойынша судьяның үш айлық жалақысы мөлшерінде біржолғы ... ... жеке ... ғана қатысты материалдық қамтамасыз ету мәселелері
осы тұргыдагы олардың тәуелсіздігінің кепілдігі ... ғана ... ... маңыздылығы кем емес соттардың қызметін ұйымдық және ... ... ету де ... зор. ... ... ҚР Жоғарғы сотының
қызметін ұйымдық және материалдық-техникалық қамтамасыз етуді ... ... ... ... соттардың қызметін ұйымдық және ... ... ҚР ... ... ... ... ... жүзеге
асырады. Уәкілетті органдардың бірыңғай жүйесін тиісті оратлык мемлекеттік
орган және облыстардағы, ... мен ... ... бар ... ... ... Бұл ... қызметі соттың тәуелсіздігі мен
судьялардың қызметіне араласпау принциптері сактау жағдайында ... ... ... құзыреті мен қызметінің ұйымдастырылуы ... ... ... ... Ендеше уәкілеттік орган деп
аталып отырған ҚР Жоғарғы сотының жанындағы Сот ... ... ... ... берілгендігін талдайық.
ҚР Жоғары сотының жанындағы Сот әкімшілігі жөніндегі ... ... ... ... ҚР Жоғаргы сотының төрагасымен келісімде:
- ... ... ... ... ... және ... судьялардың
жалпы штаты сандарын белгілеу мәселелерін ҚР Президентінің қарауына әзірлеу
үшін әзірлейді;
Үкіметке жергілікті ... ... пен ... ... ... ... ұсынады;
2) Сот төрагалары ұсыныстарының негізінде жергілікті соттар үшін
судьялардың санын белгілейді;
3) ... ... ... және олардың аппарат
қызметкерлерінің
біліктілігін арттыру шараларын қарастырады, сот қызметі саласындағы
ғылыми
зерттеулерді ... және ... ... ... ... ... анықтайды, ... ... ұй ы м д ... ... ... ... судьяларының әрекеттеріне азаматтар мен
ұйымдардан
түскен арыздарды сот төрағаларының қарауларына жәрдемдеседі.
5) ... ... ... ... ... жұмыс
көлемінің нормативтерін жасайды.
6) Заңдарды жүйелеу жұмысын атқарады және нормативтік құқықтық
актілермен ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
8) Жергілікті соттар судьяларының және ... ... ... ... жеке ... ... ... және акпарат органдарымен сот статистикасын жүргізу
мәселелеріне байланысты бірге ... ... ... ... ... мен ... жұмысын ұйымдастырады.
10) Азаматтар мен ұйымдардың арыздарын карайды.
11) Әкімшілерді материалдық-техникалық және ... ... ... соттар мен комитеттің ведомствасындағы ғимараттар мен
кеңселерді салу, ... және ... ... ... ұйым
дастырады.
13) Бюджет қаражаттарын соттар мен әкімшілерінің жұмсауын бакылап,
олардың қаржы-шаруашылық қызметіне ... ... ... ... соттар мен әкімшілердің және әділет біліктілік
алкасының ... ... да ... және ... ету шараларын іске асырады.
Осыған ұқсаған өкілеттіктер комитеттің жергілікті әкімшілеріне де
берілген.
Судья тәуелсіздігінің ... да ... ... ... ... ... судьяға және оның мүлкіне, кәсіптік
қызметіне байланысты ... зиян ... ... ... ... материалдық-техникалық қамтамсыз ету мәселелерін кеңірек
қарастырсақ, олардың бүкіл қызметін толық және ... ... ... ... бастап, яғни ғимараттармен, кеңселермен ... сол ... мен ... ... ... байланыс құралдармен
кеңсе жабдықтарымен, ... ... ... ... ... ... сот билігінің рәміздерімен ең аяғы кеңсе
жабдықтары - қағаз-қаламға ... ... ... ... ... материалдық-техникалық кажеттіліктерге байланысты
алаңдамай, ешқандай мұктаж болмай, осының арқасында, әрине, тәуелді ... ... ... ... ... ... бейтарап күйінде аткаруына
жорл ашылады деген сөз [97,36.].
ҚОРЫТЫНДЫ
Сот билігі ... ... бір ... ... және ... ... қоғам мен мелекеттің өмірінде ... ... ... ... Сот ... іске ... ... мақсаты
азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтарын және занды мүдделерін
қорғауда , сондай-ақ Конституция мен өзге де ... ... ... ... ... көрініс табады.
Жүргізілген зерттеудің нәтижесінде келесі негізгі ... ... ... мүмкіндік береді.
1. Сот әділдігі дегеніміз құқық нормасын қолдануға байланысты
қарама-қайшылықтарды шешу ... ... ... бір түрі ... Сот ... ... белгілер ерекшелендіреді: 1)ол ... ... мен ... ... ... ... 2) сот билігі
Конституцияның, заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... істер мен
дауларға таралады; 3) сот әділдігі тек ... ғана ... ... ... сот ... іске ... кезінде тәуелсіз және Конституция мен заңға
ғана бағынады; 5)соттар шығарған шешімдер барлық ұйымдармен, ... ... ... сондай-ақ азаматтармен орындалуға
міндетті.
2. Сот билігінің функциялары тұрғысында ғалымдар арасында ... жоқ. ... В.К. ... пен У.Жекебаев биліктің бұл тармағына тек
сот әділдігін жүзеге асыру функциясы тән деп есптесе, ... ... ... аталған функциядан тыс соттың басқа да ... ... ... катарына Г.Ж. Сүлейменова аныктама, тергеу
органдарының прокурордың қабылдайтын ... мен ... ... ... ... және ... ... мүдделерді
корғау туралы заңдарды, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын бүзатын
әрекеттер мен шешімдерге келтіретін шағымдарды қарау; соттардың заңдар ... де ... ... ... қолдануын зерттеуі мен түсіндіруін;
мемлекеттік органдар мен ұйымдардағы ... ... ... ... жою үшін жеке ... ... Жоғарғы Сот
Пленумының тарапынан сот тәжірибесі мәселелеріне ... ... ... ... ... төменгілерінің процессуалдық
қызметіне сот қадағалауын іске асыруын жатқызады.
Мұндай пікірмен толық келісуге болмайды деп ... ... ... ... ... біраз мәселелер сот әділдігі функциясымен
қамтылады. Мысалы, арыздар мен шағымдарды ... ... ... мен ... ... бакьілау т.б.
Атап айтсақ, сот өндірісіндегі істердің көпшілігі арыздар мен
шағымдардың негізінде ... ... ... іс ... ... сәйкес,
арыз болмайынша, істе жоқ деген сөз. Мемлекеттік органдардың және олардың
лауазымды ... ... мен ... ... баға беру
сот құзыреті болып табылады. Әрекеттер мен шешімдерге соттың заң тұрғысынан
баға беру арқылы шешім ... өзі, ... ... ... ... ... аса бір ... дәлелдеп жатуды талап етпесе керек.
Ғ.С. Сапарғалиевтың пікірі бойынша, сот ... ... ... ... әділ ... ... ... болып табылады. Соттардың
Конституция мен заңдар белгілеген ... ... ... ... ... мен дамыту бойынша мшдеттерді шешуге
қабілетті дербес мемлекеттік билік қасиетін береді. Сот ... ... ... кез ... саласында қоғамның жекелеген мүшелерінің
арасында, олар мен ... оның ... ... ... ... төрелік функциясын жүзеге асыруға ... ... ... Конституция, заң болып табылады, ... ... ... ... ... мен бостандықтарын бұзушылықтың орын
алғаны жайлы кіәрат-талаптардың заңдылығы мен ... ... ... зерттеушілер сот билігінің азаматтардың Конституциялық және
өзге де ... ... ... ... сиякты функциясы бар деп
есептейді. Азаматтардың құқық ... ... ... ... ... Конституция азаматтардың кұкыктары ... ... ... ҚР ... адам мен ... мен ... ... құрылысты қорғау, қоғамдық
тәртіпті, халыктың денсаулығы мен ... ... ... ... ғана және тек ... шектелуі мүмкін деп белгіленген. Мысалы,
бұкаралык акпарат құралдары туралы заң ... ... ... мен ... ... да бір ... ... жол бермейді.
Демек, сот азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... ... әрекет ететін тиісті конституциялық
ережелерге сүйенуге тиіс. Егер сот қолданылатын ... ... ... ... ... онда сот Конституцияға
қарсы шешім шығаруы мүмкін.
Бірқатар авторлар И.В. Петрухин, В.А. Ржевский, Н.М. ... ... ... ... ... аткарады деп көрсетті. Мұндай тұжырымды олар
сот әділдігін құқық қорғау функциясымен сабақтастыру ... ... ... ... ... ... болмайды. Себебі құқық корғау
функциясы мен сот ... ... ... деп ... ... ... деуге болмайды. Өйткені сот әділдігі функциясы тек ғана
сот билігіне тиесілі, арнайы функция. Оны сот ... тән ... ... сот ... ... ... ... әлдекайда кең, дәрежесі биік
екендігін білдіреді. Тағы айта кететін бір мәселе, Конституциялық заңның 23-
бабының 2-тармағына сәйкес судьяны қылмыска қарсы ... ... пен ... ... мәселелері жөніндегі мемлекет және қоғамдық құрылымдардың
кұрамына енгізуге болмайды.
Ондай мәселелермен, яғни бір ... ... ... ... ... ... өкілетті органдары: прокуратура, ұлттық
қауіпсіздік, ішкі істер органдары т.б. ... ... ... тыс, біздің пікіріміз бойынша, сот билігіне
конституциялық бақылау ... ... ... ... ... 78-бабына сәйкес егер сот
колдануға тиісті заң немесе өзге де нормативтік ... акті ... ... ... ... мен ... ... келтіреді деп
тапса, іс жүргізуді тоқтата тұруға және осы ... ... емес ... ... ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті.
Сот тәжірибесі көрсетіп отырғандай, сот ... ... ... іске ... ... ... мәселелер туындайды.
Мәселен, судья істі қарау барысынада белгілі бір ... ... ... ... ... деп ... ол бұл құжаттың
Конституцияға сай емесетігі жөнінде өз ... ... оны ... ... ... ... Яғни, сот төрағасы судьяның ұсынымымен
келіспей, ... ... онда ... ... ... ... деген сөз.
Біздің ойымызша, бұл ереже судьяның тәуелсіздігі туралы ... ... ... Сондықтан бұл мәселе болашақта шешілуге табуға тиіс деп
санаймыз.
3. Судьялар ерекше конституциялық мәртебеге ие ... ... ... ... ... ... ... таралмайды. Сондықтан
судьянын зейнеткерлік жасқа келуі ... ... ... ... Соттар туралы Конституциялық Заңға 1997ж ... сай ... ... болудың шекті жасы Конституциямен
және Қазақстан Республикасының заңнамасымен ... ... ... не ... ... ... Заң ... бұндай жасын
аныктамайды. Біздің ойымызша, судья лауазымына тағайындау немесе ... ... ... енгізу қажет.
4. Әлемдік заң ғылымында сот билігі мен саясат ара-қатынасының
мәселесі кең талқылануда. Сот ... ... ... да, оған саяси
қысымды болдырмауды немесе әлсіретуді көздейді. Соттар әлеуметтік және
саяси ... ... ... оның ... заңи ... ... ... даудың катысушыларының тек заңды қүқьщтарына көмек көрсетеді. Соттар
саяси ... ... бола ... ... олар ... алдында беделін
жойып, кұкыктық мемлекеттік фундаментіне нүксан келтіреді.
Судьялар саяси ... ... ... бірлестіктерде немесе
козғалыстарда бола алмайды. Олар ешбір нысанда ... ... ... Бірақ теориялық тұрғыда Конституцияның 23-бабы оларға оны жасауға
мүмкіндік береді, өйткені ол тек саяси ... ... ... ... ... да бір ... ... сөз сөйлеуге тыйым салады. Бірак
соңғысы өзге қоғамдық бірлестіктерден, тек ... ... және ... ... өзгешеленеді.
Қоғамдық бірлестіктер саяси, экономикалык, әлеуметтік, мәдени құқықтар
мен бостандықтарды қорғау мен жүзеге асыру ... ... ... [68].
Саяси сипаттағы коғамдық бірлестік саяси партия нысанында ... ... Бұл бір ... аумағында құрылатын және азаматтар аз санын қамтитын
ұйым болуы мүмкін. Саяси партия оның қүрамына кемінде ... ... 50 000 ... кіргенде ғана тіркеле ... ... ... ... ... ... та ... мүмкін. Сондықтан
Конституцияның аталған нормасы «Қоғамдық бірлестіктер ... ... ... ... ... мақсаттарды көздейтін қоғамдық бірлестіктерде
болуға жол бермеу туралы және оларды қолдап сөз сөйлеуге жол ... ... ... ... Сот ... тармағын толық деосаясаттау, оны
идеологиялық догмалардан тазарту күкықтық мемлекет күрудың негізі ретінде
танылады.
5. Сот ісін ... және ... ... ... ... ... ... кағидасы Конституцияның 7-бабының және ҚР
«Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» ... ... ... Бұл ... бойынша Қазақстан Республикасында сот ісі
мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал, кажет ... ... сот ... орыс тілі ... басқа тілдер мемлекеттік тілмен тең қолданылады.
Біздің ойымызша, ҚР АІЖК-нің 14-бабының 2-тармағында ... ... ... тілі сотқа талап арыз ... ... ... қарай сот
үйғарымымен белгіленеді» деген нормасы назар аударуды қажет етеді. Себебі,
осы құқықтық норманы тура ... ... ... ... сотка қай тілде талап арызбен жүгінсе, сот ісі сол ... ... ... егер ... арыз қытай тілінде берілсе, онда іс
кытай тілінде қаралуға тиіс пе? - деген сауал ... ... ... ... ... мен ... алу мақсатында, біздің ойымызша, аталған ҚР
АІЖК-нің нормасын келесі ... ... ... «Сот ісін ... ... ... талап арызда (арызда) білдірген өтінішіне
сәйкес тек ... ... орыс ... ... ... Белгілі бір
азаматтық іс бойынша іс жүргізу тілі судьяның үйғарымымен белгіленеді».
6. Алқабилердің ... ... іс ... сот ... түрі ... ... Оған халық өкілдері қатысып, мемлекеттік
институттардың мүдделері мен халықтың құқықтық пайымдаулары ... ... ... ... алға ... ... ... сактау және дамытудың Қазақстан қоғамы үшін маңызы зор. ... ... осы жаңа ... ... ... ... ... ету, қоғамда әлеуметтік келісім табу қажеттілігінен туындап
отыр. Шын мәнінде, алкалы сот ... сот ... ... ... на ... тиіс ... ойдамыз.
7. Жүз оннан астам мемлекеттерде түтқынға алу туралы санкцияны сот
береді, тек 17 мемлекетте ғана мұндай қүзырет ... ... ... достастығына кіретін Ресей Федерациясы, Әзірбайжан, Украина, Литва,
Әстония, Грузия мемлекеттерінде түтқындауға ... беру сот ... ... ... Ал Тәжікстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан,
Беларусь елдерінде, сонымен бірге Қазақстанда ... ... ... Конституциясында соттың түткындауга санкция беруі анық көрсетілсе
де, бұл ... ... ... ... ... Оның ... себебі
қолданыстағы Қылмыстық іс жүргізу кодексінде Конституция ... ... ... ... ... санкция беру құзыретінің ара-
жігі ашылып көрсетілмеуінде.
Біздің ойымызша, прокуратура органының өзіне тиісті ... ... ... үшін ... ... санкция беру құқығын тиісті ретке
келтіру кажет сиякты. Прокурорға күдікті адамды ғана 10 ... ... ... ... беру ... ... керек, ал баска
жағдайларда аныктамаса, тергеу органдарыныңы ... ... ... ... заңы негізінде айыпты деп танылған белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... дұрыс. Мұның
өзі азматтардың заңды құқықтары мен бостандықтарын, мүдделерін қорғаудың
бірден-бір ... ... ... ... ... туғызады.
Егер сот түтқындауға санкция ... онда бұл ... ... ... ... әділ ... кері әсер етеді деген ... ... ... ... осы мәселеге байланысты
жинақталған өркениетті елдердің озық тәжірибесі теріске шығарады. Сот
тұтқындауға ... беру ... ... ... ... ... істелген іс-әрекеттің қылмыстың белгілі бір санатына
жататындығын және қылмыстық іс жүргізу заңына оны тұтқындауға ... ... ... Түтқындауға санкция беру кезінде сотта судья төрағалық
етеді, сонымен бірге сот процесіне сот мәжілісінің хатшысы, ... ... ... айыпкердің өзі қатысады. Мұның өзі адамның қүкьіғын
шектеуді жүзеге ... ... ... ... ортақ
стандарттарына толык сәйкес келеді. Егер түқындауға санкция беру туралы сот
шешіміне ... ... разы ... онда ... ... ... белгіленген тәртіппен мұндай қаулыға шағым, ал ... ... ... ... ... түтқындауға санкция берудің осындай көрінісінің өзі-ақ
адам құқығын қорғау кепілдігін күшейтеді. Бұл жерде тағы бір айта ... бар. Егер ... ... ... туралы санкция беріп, каулы
шығарса, онда ол айыптау корытындысымен келіп түскен осы істі ... ... ... үкім ... ... ... Бұл да сот билігінің әділ
жүзеге асрырылатындығының бір ... ... ... түтқынга алуға
санкция беруге конституциялық заң ... ... ... ... ... ... 2003 ... 13 желтоксанындағы өз
каулысында арнайы атап ... ... орай ... ... ... ... ... іс жүргізу кодексінде арнайы реттейтін уақыт жетті
деп ойлаймыз. 8. Сот реформасын жүргізуде назар аударатын тағы да бір ... - сот ... ... ... ... Сот ... ... баға беру критерийлерінің ішіндегі ең негізгі ... - бұл ... ... ... Сот ... орындаудың пәрменді тетігі
қалыптаспайынша, оның ... күші ... ... сот орындаушылардың заңды талаптарын орындау
міндеттерін заң жүзінде бекітілмеу олардың жұмысына едәуір зиян ... ... ... салық органдары мен банкілер борышкерлерге
қатысты ақпараттар беруден бас тартатын жағдайлар көптеп кездеседі. ... ... ... ... ... сот ... орындалуына кедергілер келтіреді деп санаймыз. Сол себептен салық
пен банкілер туралы заңдарға өзгерістер мен толықтырулар ... ... сот ... ... ... ... мен ... өндірісі қозғалған борышкерлерге қатысты мүліктік және қаржылық
жағдайлары туралы кез келген ақпараттар алуға, ... ... өзге де ... беруші мекемелеріндегі есеп ... ... ... ... ... беру кажет, сонымен катар сот
орындаушыларының мәжбұрлеу шараларын қолдану ... ... оң ... деп ... ... сот орындаушыларына күштік демеу көрсететін,
борышкерлерді іздестіретін, оларды мәжбұрлеп әкелетін сот ... оны заң ... ... ... болар еді деген ойдамыз.
Сондай-ақ сот орындаушыларының біліктілігін көтеру мақсатында курстар
ұйымдастырылып, оған заңгер үстаздармен қатар тәжірибелі ... ... да ... ... ... ... ... мәселелерін шешу
қажет. Сот орындаушыларының еңбекке ... ... ... ... ... ... ... он пайыздық орындау санкциясына қатысты бөлігіне
өзгерістер енгізерде, осы ... ... ... сот ... барысында айырыкша көрінген сот орындаушыларына сыйақы ретінде
аударьшса ... ... ... деп ... 9. ... тәуелсіздігі -
құкықтық мемлекеттің негізгі қағидасы. Әр тұрлі мемлекеттердің ... ... ... құқықтық мемлекетсіз шынайы, әрі мықты сот
тәуелсіздігін елестету мүмкін емес.
Сот - азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... ... тұрақты, күшті және жақсы қамтамасыз етілген
тәуелсіз сот жүйесі қызмет етуінің ... ... ... ... Конституциясының 77-бабына сәйкес судья сот төрелігін іске асыру кезінде
тәуелсіз және Конституция мен ... ғана ... Сот ... іске ... соттың қызметіне қандай да болсын араласуға жол берілмейді, ... заң ... ... әкеп ... ... істер бойынша судьялар
есеп бермейді.
Әйгілі академик С.Зиманов былай деп атап көрсеткен екен: «Қоғамдағы
бірде-бір лауазымды тұлға, ... ... ... пен мәртебе ие емес. Осы
шаралардың негізінде судьялардың ... ... өз ... ... міндетті және маңызды шарты ретінде судьялардың тәуелсіздігін
қамтамасыз ету мүдделері, сонымен қатар ... еркі мен ... ... ... ... ... болатын жағымсыз ықпалдан
аластату мүдделері жатыр. Судьяның тәуелсіздігі - оның ... ... ... ... ... [70, ... тәуелсіздігі - судьяның шешім (үкім, каулы, ... ... заң ... басқа ешбір мүдделермен баштаныспағандығын
білдіретін сот әділдігінің демократиялық конституциялық қағидаларының ... ... іске ... ... адамдардың занды мүдделері ... ... ... мүмкін. Жоғарыда атап өтілгендей, сот
қызметінің негізі міндеті - ... ... мен ... әділ
шешім шығару аркылы корғау.Сондықтан, біздің ойымызша, мемлекетімізде
теориялық және тәжірибелік деңгейде сот ... ... ... ... ... әлі ... ... атқарылуға тиіс деп санаймыз.
10. Біздің көзқарасымыз бойынша, судьялық қызметке 25 ... ... 30, ... жастан бастап тағайындаған дүрыс болар еді. ... ... ... ... төменгі шегін ғана емес, жоғарғы жас шегін ... жөн деп ... және ол 45 жас ... ... Себебі
судьяларға әлеуметтік кепілдіктер пакеті қабылданған жағдайда, жасы 45 -
тен ... ... ... 10-12 жыл ... адамдар тек қана сол
әлеуметтік жеңілдіктерді алып қалу үшін ғана сот ... ... ... жаңа ... ... ... үшін 2-3 жыл ... ескерсек,
ар жағында толыққанды судья болып жемісті жұмыс ... үшін 10-ак ... ... ... ... шығындарға жол ашатын болашакта алдан ... ... ... кесу үшін ... ... ... жас ... де
белгілеген жөн деп ойлаймыз.
Сондай-ақ судьялыққа үміткерлердің заң саласындағы еңбек өтілінің екі
жыл емес, кемі 5 жыл етіп ... ... ... еді деп ... сонымен
катар олардың міндетті түрде ҚР Президенті ... ... ... Сот ... институтының магистратурасында 2 жылдық окудан
өтуін императивті ... ... ... ... ... қажет. Өйткені,
біздің ойымызша, судья мәртебесін иеленуге талпынған тұлға, тек теориялық
емес, сонымен катар сот ... ... ... ... ... ... КӨЗДЕР ТІЗІМІ
1. Валиханов Ч. Записка о судебной реформе // Собр.соч. в 5 томах. ... ... ... ... ... Т.М. ... ... право казахов. Алма-Ата, Ан
КазССР, 1955.-254 с.
3. Материалы по казахскому обычному ... ... 1. ... Т.М., ... М.Г., ... Г.Б. ... 1942.- 540 с.
4. Зиманов С.З. Проблемы обычного казахского права. ... ... ... ... С.З. ... ... казахов первой половины XIX века.
Алма-Ата, 1958.-285 с.
6. Киргизская степная ... ... ... ... У. ... ... «Ғалым», 1994.- 183 с.
7. Алимжан К.А. Суд биев как обычно-правовое учреждение и ... ... // ... и ... ... КазГЮУ, 1988.№3(11).-
С.62.
8. Древний мир права казахов / Под ред. ... С.З. ... ... 2001. ... ... Кожахметов Т.З. Государственная дума и народы степного края в 1905-
1917гг. Караганда, «Болашақ-Баспа»,1999.- 210 с.
10. Алиев М.М. ... суда биев и ... в ... ... Суды и их роль в ... государственной
независимости. Астана, 2001.-284 с.
11. Др.Инго Риш. ... дел в суде и ... ... //
Усиление роли месных судов: ... ... ... ... ... ... ... (г.Астана, 25-26 марта 2004г).-Астана. 2004.-272 с.
12. Монтескье Ш.Л. О духе законов и об ... в ... ... ... к ... ... правления, к нравам,
климату, ... и ... 1900.- 650 ... Адам ... ... ... / ... Т.
Халықарлық адам құқықтары: Қысқаша ... ... ... 6.
14. Италия. Конституция и законодательные акты / По ред. ... ... и ... с итальянского Васильевой Т.А.,
Попова Н.Ю. Сост.: Попов Н.Ю., 1988.- 390 ... ... О. ... ... ... 1980.- 280 ... ... системы западных государств / Под ред. ... ... ... Конституции 16 стран мира.-М., 1999.- 400 с.
18. Адам кұқықтарының жалпыға бірдей декларациясы ( 1948 жылы ... ... // ... ... құқықтық жүйесі
19. Мәми Қ. Қазақстандағы сот реформасының даму ... ... ... СИ. ... ... ... // Под ред. Н.Ю.Шведовой.- М.:
Русяз., 1985.-797 ... ... В.П. ... ... ... ... - М.:
«Спарк», 1996.-315 с.
22. Суды и их роль в ... ... ... ... научно-практической конференции (15-16
марта, 2001 г.). Астана, 2001.-С.268.
23. Лазарева В.А. Судебная власть и ... ... ... и право.-2001.№5.-С50.
24. Халиков К.Х. Проблемы ... ... в ... ... и ... ... Автореферат
диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук.
Алматы, ... ... Е. ... в ... ... ... ... Фемида.-1997.№3.-С8.
26. Познышев СВ. Әлементарный учебник русского уголовного процесса. М.,
1913.-350 с.
27. ... Ғ. ... ... ... ... ... Жеті жарғы, 2004.-480 б.- 450 с
28. Петрухин И.Л. ... ... ... в ... России //
Государство и право.-2000.№7-С15.
29. Баглай М.В. Конституционное право Российской Федерации.Учебник. ... 1998.- 750 ... ... К.Ф., ... М.А. ... ... ... Жекебаев У. Место и роль суда в системе органов государственой
власти и ... ... ... ... ... государствах: опыт и суждения.-Астана, 1998.- 619 с.
32. Бобров В.К. ... ... ... ... с.
33. Халиков К.Х, Проблемы судебной ... в ... ... 1998.- 319 ... Мами К.А. ... и ... ... власти в Республике
Казахстан.-Астана: Елорда, 2001.-300 с.
35. Савицкий В.М. Организация судебной власти в РФ.-М., ... ... ... Г.Ж. Суд и судебная власть в Республике ... ... ... (государственное) право зарубежных стран // Под
ред. Страшун Б.А..-М., 1996.-420 с.
38. Чиркин В.Е. ... ... ... стран.-М., 1997.-350с.
39. Палеев М.С, Пашин С.А., Савицкий В.М. ... о ... ... в ... ... ... «ҚР сот ... және судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық
заң, 25.12.1995ж. // «Юрист» ақпараттық ... ... ҚР ... іс ... кодексі, 13.12.1997ж //«Юрист» акпараттық
құқықтық жүйесі
42. Алиев М.М. Қазақстан Республикасының сот және құқық қорғау жүйесі.-
Астана, 2004.-402 б.
43. ... Б.Н. ... и ... ... ... в ... ... Государств. Материалы заседания
«круглого стола» на тему ... ... в ... Содружества Независимых Государств» // Вестник
Межпарламентской ... .-С. ... ... Б.Н. ... и ... ... судебно-правовых
систем в СНГ // Российская юстиция.-1997.№2.-С.67.
45. Сапаргалиев F.C. Қазақстан Республикасының Конституциялық ... Жеті ... ... ... ... Ю.А., ... Г.Г. ... власть в механизме разделения
властей и защите прав и ... ... // ... и ... ... ... и правоохранительные органы в Российской Федерации /
Под общ.ред. В.И. Швецова.-М.,1997.-210 с.
48. Баишев Ж. ... ... ... Казахстан: Учебно-метод.
пособие.- Алматы: ЖетіЖарғы, 2001.- 3926.
49. Сравнительное конституционное право.М., 1996.-420 6.
50. Ржевский В.А., ... Н.М. ... ... в ... ... ... И.Л. Правосудие в системе государственных функций //
Правоведение.-1983.-№3.-С.40-41.
52. ... А.Н. ... ... ... // Юридическая газета.-
2000.-5 января.
53. Ударцев С.Ф. Суд и правотворчество.Сборн.Законотворческий процесс в
Республике Казахстан: состояние и проблемы.-А., ... ҚР ... Жеті ... 1998. - 98 ... ... ҚР-ның «Мемлекеттік қызмет ... ... ... // ... ... және ... ҚР ... іс жүргізу кодексі, 13.07.1999ж // «Юрист» ақпараттық
құқықтық жүйесі
57. ҚР «Қазақстан Республикасының ... ... ... туралы»
Заңы, 12.06.2001 ж // «Юрист» ақпараттық кұқықтық жүйесі
58. Судья ... ... ... I ... 19.12.1996ж
қабылданған // Сб. материалов I съезда судей РК.-Алматы, 1997.-С.75-
78.
59. ... ... ... ... ... / ... ... 1997.- 492 б.
60. Коғамов М.Ч. Депутатская неприкосновенность в уголовном процессе.
Парламентаризм в ... ... ... и проблемы.
Материалы международной НПК, 30.11.2001.-Астана, 2002.- 285 с.
61. Четвернин В.А. ... ... ... ... ... ... ... Словарь иностранных слов.-М., 1988.- 400 с.
63. Конституционное право. / Отв. ред.Козлов А.Е. -М.: Бек, ... ... ... ... ... ... Учебное пособие.-М.: Новое знание, 2001.-576 с.
65. Халиков К.Х.Проблемы судебного права.-М.: Юридическая ... ... ... стран СНГ / Сост.: Булуктаев Ю.-Алматы: Жеті ... ... ... М.Г. ... основы судебной системы в ССР.-
М.:Юридическая литература, 1979.- 420 с.
68. ҚР «Қоғамдық ... ... ... ... // Парламент
Жаршысы.1996.№8-9.-С324. (өзг. жәнетолық.)
69. ҚР «Саяси париялар туралы» заңы, 15.07.2002ж // ҚР ... (өзг. ... ... С.З. ... ... - ... принцип
правосудия // Состояние и перспективы развития судебно-правовой
реформы в РК И РФ. ... НПК (9-10 ... 2003г., ... ҚР Қылмыстық-атқару кодексі, 13.12.1997ж // «Юрист» ақпараттық
құкыктық жүйесі
72. ҚР ... Соты ... ... ... ... ... ... заңдарды колданудың кейбір мәселелері туралы»
қаулысы // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
73. С.С. ... Б.Ә. ... Сот ... ... ... ... 2003. - 256 б.
74. ҚР Жоғарғы Сотынын 06.12.2002 жылғы «Қылмыстық істер бойынша сот
ісін жүргізу ... ... ... сақтауы туралы»
нормативтік қаулысы // «Юрист» ақпараттық құқықтық жүйесі
75. Юридический әнциклопедический словарь.-М., 1984.-515 с.
76. Шишкин С.А. ... в ... и ... М.: ... 1997.- 415 с.
77. Жалыбин С. Состязательность как принцип уголовного процесса //
Право и государство.-l 997.№5.-С. 10-11.
78. ҚР ... ... ... ... ... күшіне енеді // «Юрист»
ақпараттық құқықтық жүйесі
79. ҚР «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» ... ... ... ... құқықтық жүйесі
80. Коған В., Панкратов В., Сокольский О. Суд народных представителей
// Советская юстиция. -1988. №10. ... ... М.А. ... ... М., 1969. ... ... С. Правда и слухи о суде присяжных // Юридическая газета.-
2003. №12.
83. Бекжанов Ж. Сот реформасы ... ... ... // Зац.2005. №10.
84. Дүйсембиев Қ. Соттар әкімшісінің қызметі - ... ... ... // ... ҚР ... іс ... және сот орындаушыларының мәртебесі
туралы» Заңы, 30.06.1998 ж ... ... ... ... Сназаров Е. Қазақстан Республикасында судьялар тәуелсіздігш нығайту
мәселелері // ... ... ... ... ... сот ... қол жеткізуді ... ... ... ... ... ... 25-26 наурыз 2004ж).- 99 б.
87. ҚР Президентінің 01.09.2000ж «Қазақстан Республикасында сот жүйесі
тәуелсіздігін күшейту шаралары туралы» Жарлығы // ... 2 ... ... ... ... должна быть сильной и авторитетной //
Российская юстиция.-1999.№2.-С. 11.
89. Питер Г. ... мл. ... ... ... Не только
независимость, но и подотчетность судей // Конституционное ... ... ... В. ... ... - ... ... судебной
власти // Российская юстиция.-2000.№3.-С.27.
91. Назарбаев Н. Правосудие - әто справедливость // Юридическая газета.-
2000. 11 июня.
92. Куцова Ә.Ф. Гарантии прав ... в ... ... ... Изд. ... с.
93. Ахпанов А.Н. Проблемы уголовно-процессуального принуждения в стадии
предварительного расследования. Алматы: «Жеті Жарғы», 1997.-174 с.
94. Кол бая Г. О. ... суда // ... ... Суда ... 95. Мәми Қ. Сот ... басты тұлға - судья. // Егемен
Қазақстан.-6 маусым ... ... Н.Ә. ... ... ... ... //Егемен
Қазақстан.-8 мауысым 2001.
96. Қазақстан Республикасының сот жүйесінің даму ... ... Заң ... 8 ... ... ... вопросов, связанных с осуществлением
правосудия, обусловлена целым рядом ... ... ... ... ... ... ... значимости самого феномена
судебной власти и ... ... ... ... ... с реальным закреплением в Конституции Республики фундаментального
положения о Казахстане как демократическом, светском, правовом и ... ... ... из ... трех ... ... списка
использованных источников, аннотации.
В первой главе работы ... ... ... судебной власти и дается правовая характеристика судебной
власти зарубежных стран.
Во ... ... ... конституционные основы
функционирования правосудия , ... ... ... и ... ... судебной системы, ... ... ... ... третьей главе рассматривается принцип независмости судей, проблемы и
меры ее обеспечения, а также раскрывается сущность правовых, ... ... ... независимости.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 137 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Иліктің бөліну теориясындағы сот билігі түсінігі, мазмұны, функциясы31 бет
Конституция және сот билігі9 бет
Сот билігі126 бет
Сот билігі жайлы16 бет
Сот билігі және оның ұғымы34 бет
Сот билігі және судьялар16 бет
Сот билігі туралы66 бет
Сот билігінің ұғымы34 бет
Шет елдердегі сот билігінің конституциялық құқықтық негіздері82 бет
Қазақстан Республикасы конституциясындағы сот билігі және сотпен қорғану құқығы87 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь