Шешендік сөздер жайлы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3.7

1 Шешендік сөздер мәтіні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.39
1.1 Тіл біліміндегі мәтін мен дискурс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.19
1.2 Шешендік сөздердегі дискурсивтік қатынас ... ... ... ... ... ... 20.26
1.3 Шешендік сөздер дискурсының типологиясы, сөйлесім,
ұйымдасу параметрлері, сөйлеудің типтері ... ... ... ... ... ... ... 26.38
Бірінші тарау бойынша тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ...38.39
2 Шешендік сөздер мәтінінің құрылымы және
сөйлеу мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40.78
2.1 Шешендік сөздер дискурсының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... 40.58
2.2 Шешендік сөздер дискурсындағы көркемдеуіш құралдар ... ... ..58.64
2.3 Шешендік сөздер дискурсындағы сөз этикеті (естірту, жоқтау,
көңіл айту, көңілін сұрау) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64.72
2.4 Шешендік сөздер дискурсындағы гендерлік жіктелім ... ... ... ... ...72.78
Екінші тарау бойынша тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
3 Шешендік сөздер дискурсындағы қолданылатын
амал .тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 79.112
3.1 Шешендік сөздер дискурсындағы суггестия құбылысы ... ... ... 79.86
3.2 Шешендік сөздер дискурсындағы қайталамалар ... ... ... ... ... ... 87.92
3.3 Шешендік сөздер дискурсындағы сұраулы сөйлемдер ... ... ... ... 92.98
3.4 Шешендік сөздер дискурсының аппелятивті қызметі ... ... ... ... 98.102
3.5 Шешендік сөздер дискурсындағы табу мен эвфемизмдер,
жұмбақтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 102.107
3.6 Шешендік сөздер дискурсындағы бейвербалды амалдар ... ... ..107.112
Үшінші тарау бойынша тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... ... 112.113

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 114. 115
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ...116.120
Ұзақ жылдар бойы тілдік жүйені зерттеуге ден қойып келген лингвистер кейінгі кезде тілдік жүйенің сөйлеу кезіндегі көрінісін зерттеуге бет бұрды. Антропологиялық ізденістердің нәтижесінде адам, оның іс-әрекеті бірінші кезеңде тұрды. Адам өзін қоршаған ортаны мәтін арқылы танып біледі. Өзіне қажетті ақпаратты мәтін арқылы алып, мәтін арқылы жібереді. Мәтін әрқашан коммуникативтік жағдайларға, сөзді айтушы мен тыңдаушыға байланысты болады. Ол адамдар қарым-қатынасының алғышарттары мен ұйымдастырылуын сипаттайды.
Мәтін лингвистикасы ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қалыптаса бастаған, соңғы жылдары қарқынды дамып келе жатқан тың сала. Ол барлық гуманитарлық, философиялық ойлаудың негізі болумен бірге мәтін лингвистикасы пәнінің шығуына түрткі болған. Мәтін лингвистикасы пәнінің филология ғылымдарының бір саласы болып қалыптасуы қазіргі лингвистиканың даму бағытын көрсетеді.
Қазірде мәтін ұғымы жаңаша сипатқа ие болды. Соның нәтижесінде, мәтін терминін дискурстық терминологияға, мәтіннің статикалық қалпынан динамикаға көшіріп, басқаша зерттеуді қолға алды. Ғылымда дискурс, дискурсивті талдау сияқты ұғымдар көрініс тапты. Екі негізгі бағыт белең алды. Олар: мәтін лингвистикасы және дискурс. Аталған дискурс терминін қолдануда осы кезге дейін бірізділік жоқ. Соған орай дискурске түрлі анықтамалар беріліп, тұжырымдар жасалуда.
Қазақ тіл білімінде дискурстың кейбір негізгі белгілерін Қ. Жұбановтың 30-жылдардағы зерттеулерінен аталмыш терминді қолданбаса да кездестіреміз. Ғалым: «Сөз бұйымын жасап шығару үшін де оның жасалу жолын, материалының сыр-сипатын білу керек. Сөзді дұрыс құраудың жолын білу – жазылатын сөзге ала-бөтен қарау. Өйткені, ауызекі сөйленетін сөздердің андай-мұндай қисығын елетпейтін басқа жағдайлар бар. Дауыстап сөйлеген сөздердің олқысы көбінесе ыммен толады. Дұрыс айтылмағанын сезсе сөйлеушінің өзі де сөзін қайта түзеп айтып, түсінікті қылады. Мұның бәрі де жеткіліксіз болса, ауызба-ауыз сөйлескен адам қайта сұрап алуына болады. Жазулы сөзде бұл кемшіліктердің бірі де жоқ. Кітаптың сөзі қисық болсын, дұрыс болсын, қалай жазылған болса, солай оқылады, солай түсініледі немесе түсініксіз күйімен қалып қояды. Мұнда жазған кісіден қайта сұрап алуға болмайды. Сөзді қалай құрудың тетігін білу ауызекі сөз үшін де аса керекті»,– деп көрсетеді [1, 148 б.].
Ал қазіргі қазақ тіл білімінде дискурс термині соңғы кезде сөйлеудің дәстүрлі ұғымын модификациялап, мәтін, диалог, стиль аясында тіл ғылымында ерекше орын ала бастады. «Шешендік сөздердің дискурсы» атты диссертациялық жұмысымыздағы шешендік сөздер табиғаты айырықша феномен болғандықтан, мәтін ретінде лингвистикалық талдауға негіз болады.
1 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 224 б.
2 Уәлиев Н Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. Фил. ғ.д ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертация. – Алматы,2007 .– 336 б.
3 Кубрякова Е.С. О связах между лингвистикой текста и словообразование // Лингвистические проблемы текста // Под ред. Е.С. Кубрякова. – Москва: Наука, 1983. – 355с.
4 Hartmann P. Text als Linguistisches Objekt. – In: Beitrage zur Textlinguistik. Munchen, 1971 – S. 456
5 Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования. – Москва: Наука, 1981. – 370 с.
6 Гиндин И. Что такое текст и лингвистика текста // Аспекты изучения текста: Сб. науч. тр. – Москва: Просвещение, 1981. – 295с.
7 Тураева З.Я. Лингвистика текста. – Москва: Просвещение, 1986. – 484 с.
8 Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста. – Москва: Финита, 2003. – 496 с.
9 Залевская А.А. Текст и его понимание: Монография. – Тверь: Тверский гос. университет, 2001. – 273 с.
10 Солганик Г.Я. Стилистика текста. – Москва: Наука, 2001. – 477 с.
11 Левицкий Ю.А. Лингвистика текста. – Москва: Финита, 2007. – 385 с.
12 Поповская Л.В.Лингвистический анализ художественного текста в вузе Ростов- на-Дону: Феникс, 2006.– 512 с.
13 Кожин М.Н. Стилистика текста в аспекте коммуникативной теорий языка // Стилистика текста в коммуникативном аспекте: Межвуз. сб. – Пермь: Пермский университет, 1987. – 254 с.
14 Шалабай Б, Ахметова М. Мәтін лингвистикасының негізгі мәселелері // Тілтаным,2002. – № 1. – 44-45 бб.
15 Сыздықова Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 224 б.
16.Серғалиев М, Мүсірепова Б. Күрделі синтаксистік тұтастық ( оқу құралы). – Алматы: ҚазМУ баспасы,1989.–35 б.
17. Шалабай Б. Текст лингвистикасы туралы // Қазақ тілі мен әдебиеті,1993. – № 1. – 60-63 бб
18. Смағұлова Г. Көркем мәтін лингвистикасы: Оқулық. – Алматы: Триумф «Т», 2007.– 152 б.
19. Әзімжанова Г. Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті.– Алматы, 2006.– 324 б.
20. Таусоғарова А. Өлең мәтінінің ситаксистік ерекшеліктері.– Алматы: Қазақ университеті,2004 – 184 б.
21.Жусанбаева С. Өлең мәтінінің семантикалық- құрылымдық сипаттамасы. Филол. ғыл. кандидаты дәрежесін алу үшін жазылған диссертация.– Алматы, 2004 – 125 б.
22.Момынова Б. Газет лексикасы: жүйесі мен құрылымы .– Алматы:Арыс 1999.– 228 б.
23. Есенова Қ . Қазіргі қазақ медиамәтінінің прагматикасы (қазақ баспасөз материалдары негізінде) . – Алматы,2007 – 450 б.
24. Құнанбаева С.С. Темпоральные отношение в казахском художественном тексте: Дисс. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1991. – 125 с.
25. Қайшығұлова Ж. Қазақ мәтінінің күрделі фразалық тұтастық: Абзац деңгейінде мүшеленуі: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2001. – 141 б.
26. Откупщикова М.И. Синтаксис связного текста. – Ленинград: Изд. ЛГУ, 1992. – 430 с.
27. Тіл білімі сөздігі / Ред. басқ. Э.Д. Сүлейменова. – Алматы: Ғылым, 1998. – 453 б.
28. Мусаев С.Ж. Тексттин коммуникативдик структурасы: Филол. ғыл. докторы ғыл.дәр. алу үшін жазылған дисс. автореф. – Бішкек, 2000. – 295 б
29. Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – Москва: Искусство, 1986. – 502 с.
30. Руднев В.П. Словарь культура ХХ века: Ключевые понятия и текст. – Москва: Наука, 1997. – 486 с.
31. Большой энциклопедический словарь. Языкознание / Отв. ред. Н.Ю. Шведова. – Москва: БРЭ, 1998. – 748 с.
32. Ахмедяров К.К. Лингвистическая поэтика традиций и новаций. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 295 с.
33. Бисималива Т.М. О понятиях текст и дискурс // Филологические науки. –1999. – № 2. – С. 77-78.
34. Карлинский А.Е. Принципы, методы и приемы лингвистических исследований. – Москва: Просвещение, 1981. – С 542 с
35. Ғабитов Т, Мүтәліпов Ж, Құлсариева А. Мәдениеттану. – Алматы: Раритет, 2001. – 253 б.
36. Қалиұлы Б . Жалпы тіл білімі . – Алматы: Қазақ университеті, 2005.– 118 б.
37. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы: Сөздік-словарь, 1998. – 304 б.
38. Ерназарова З. Сөйлеу тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық
аспектісі – Алматы, 2001.–192 б.
39. Әлкебаева Д. Қазақ тілі стилистикасының прагматикасы: Монография. – Алматы: Принт, 2005. – 266 б.
40. Адамбаев Б. Халық даналығы. – Алматы: Мектеп, 1976. – 156 б
41. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы: Жазушы, 1989. – 457 б.
42. Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері. – Алматы: Білім, 2003. –260 б.
43 Құрбанғали Халид « Тауарих Хамса » ( бес тарих)– Алматы:
Қазақстан ,1992 – 304 б.
44 Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі // Жалпы ред басқ. А. Ысқақов. – Алматы: Ғылым, 1966. – 240 б.
45 Уәлиханов Ш. . Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1995.– 560б.
46 Серғалиев М. Шешендік өнердің шарттары // Астана ақшамы. – 2001. – 9 ақпан.
47. Шешендік шиырлары. – Алматы: Мектеп, 1976.– 117 б.
48. Иманғалиева Г. Типология диалогия (на материале казахского и русского языков) . –Автореферат,кандидат. дисс. – Алма-Ата, 1999– с 23
49 Винокур И.О. Стилистика .–Москва: Мысль, 1980. – 560 с
50.Волошинов В.В. Философия и социология гуманитарных наук. – Санкт-Петербург: Астс-Пресс СТД, 1995. – 340 с.
51. Аристотель. Поэтика. – Москва: Мысль, 1984. – 830 с.
52. Николаева Т.М. Невербальные средства коммуникациий и их местов преподовании языка // Роль и место страноведения в практике преподования русский язык как иностранного. – Москва: МГУ, 1969. – С. 58-64.
53. Каскабасов С . Казахская волшебная сказка. – Алма-Ата: Наука, 1972–260 с.
54. Поспелов Н.С. Проблема сложного синтаксического целого в современном русском языке .– Московский государственный университет, 1948.– 456 с.
55. Лекант П.А. Современный русский литературный язык. – Москва, 1988. – 356 с
56. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы . – Алматы: Ана тілі, 1992.– 448 б
57. Қазақ грамматикасы: фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. – Астана, 2002. – 784 б.
58. Пешковский А. Русский синтаксис в научным освещении – Москва, 1956.– С 380
59. Сильман Т. Проблемы синтаксической стилистики на материале немецской прозы .– Ленинград: Просвещение,1967.– С .152
60. Москальская О.И. Грамматика текста ( пособие по грамматике немецского языке для институтов и факультетов иностранных языков). – Москва: Высшая школа, 1981.– С. 288
61. Шалабай Б. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі синтаксистік тұтастық // Қазақ филологиясы: Мақалалар жинағы 2-кітап .– Алматы , 1975.– 109 б.
62. Аристотель. Риторика. – Москва: Мысль, 1984. – 835 с.
63. Абитжанова Ж. Орхон-Енисей ескерткіші тіліндегі метафоралардың теңеумен арақатынасы // Тіл мәдениеті: Ғылыми-тәжірибелік конференция материалы. – Алматы, 2006. – 20-24 бб.
64. Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. – Алматы: Мектеп, 1966. – 412 б.
65. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: Мектеп, 1985. – 310 б.
66. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет.– Алматы: Ана тілі, 1992. – 176 б.
67. Әуезов М. Уақыт және әдебиет . – Алматы: Жазушы,1962 .– 445 б
68. Боздағым. Қазақтың жоқтау жырлары. – Алматы:Жазушы, 1990 – 304 б.
69. Матыжанов К. Сөзбен сомдалған құлпытас: жоқтау // Ақиқат журналы, 2005. –№2
70. Гусейнова И.А, М.В.Томская «Гендерный аспект в текстах современной рекламы ( на материале журнальной прессе ФРГ).–Филологические науки, 2000 №3 – С. 81-91.
71. Хасанұлы Б. Қ.Жұбановтың гендерлік жіктелімдер жөніндегі пайымдаулары // «Жұбанов тағлымы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары .– Ақтөбе,2005– 412б.
72. Кириллина А.В. Развитие гендерных исследований в лингвистике . Москва, 2001. – 574 с.
73. Смағұлова Г.Н. Мәтін лингвистикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 112 б
74. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары . – Алматы: Рауан,1995–237б
75. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы.– Алматы: Өлке, 2003 –238 б.
76. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі,1991.– 240 б.
77. Негимов С. Ақ бата. – Алматы: Ана тілі, 1992.– 265б.
78. Болғанбаев Ә, Қазақ тіліндегі алғыс пен қарғыс мағынасындағы тұрақты сөз тіркестері // Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. – Алматы: ҚазССР баспасы,1960 – 117-121бб.
79. Үмбеталина З. Қазақ ауыз әдебиетіндегі бата сөз жанры. Флол.ғыл.канд.дәр. алу үшін жазылған диссертация.– Алматы,2001
80. Вандрис Ж. Язык. – Москва: Наука, 1937. – 164 с.
81. Бүркітов О. Қазақ тіліндегі қайталамалардың лингвистикалық жүйесі: Филол. ғыл. ды дис. – Алматы, 2001. – 295 б.
82. Калабаева Т.Б. Лексико-грамматическая структура повторов в казахском языке: Дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1980. – 127 с.
83. Кожабергенова З.Н. Повторы: их организация и употребление в казахском языке: Дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1985. – 129 с.
84. Керимбаева З.К. Традиционные языковые средства казахских народных сказок (глагольные повторы, номинативные и атрибутивные сочетания поэтические формулы): Дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1989. – 135 с.
85.ДосжановаР.А. Лексико-синтаксические повторы в прозе Ж. Аймауытова: Дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1992. – 120 с.
86. Балқыбекова Ы. Қазіргі қазақ тіліндегі бр сөздің қайталануы арқылы жасалған сөз тіркестері: Филол. ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 1998 –149 б.
87. Амиров Р.С. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. – Алма-Ата: Наука, 1972. – 180 с.
88. Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи. – Москва: АН СССР, 1960. – 280 с.
89. Еремина В.И. Повтор как основа построения лирической песни // Исследование по поэтике и стилистике. – Москва: Наука, 1972. – С. 31-37.
90. Ломоносов М.В. Краткая руководство к красноречию. – Москва: СПб, 1850. – 840 с.
91. Щербак А.М. Соотношение аллитерации и рифмы в тюркском стихосложении // Народы Азии и Африки / Отв. ред. А. Алексеев. – Москва: Просвещение, 1978. – с. 15-24.
92. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995. – 208 б.
93. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі / Ред. басқ. З. Ахметов. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
94. Акишина А.А. К вопросу о синтаксисе связного текста и о связах в тексте // Материалы семинара по теоритическим проблемам синтаксиса / Отв. ред. А.А. Акишина. – Пермь: Наука, 1975. – с. 34-40.
95. Әміров Р.С, Әмірова Ж.С. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 1998. – 192 б.
96. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы: Санат, 1994. – 304 б.
97. Сайрамбаев Т. Синтаксистің кейбір мәселелері. – Алматы: Мектеп, 1996. – 112 б.
98.Москвин В.П. Эвфемизмы. В лексической системе современного русского языка – Москва: Ленанд,2007.– 264 с.
99.Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері.– Алматы: Қазақ университеті,2005.– 257 б.
100. Ахметов А. Қазақ тіліндегі табу мен эвфемизмдер.– Алматы: Ана тілі, 1994.– 678 б.
101. Кажгалиева К.Ш. Национально-культурная специфика фатической речевой коммуникаций в казахском языке: Дисс. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1991. – 249 с.
102. Сейсенбаева А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салыстырмалы талдау: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1998. – 135 б.
103. Бейсенбаева С.Б. Невербальные компоненты коммуникации в казахском языке: Дисс. канд. филол. наук. – Алматы, 2002. – 125 с.
104. Николаева Т.М. Невербальные средства коммуникации и их место преподавании языка // Роль и место страноведения в практике преподавания русский язык как иностранного. – Москва: МТУ, 1969. – 584 с.
105. Пиз А.М. Язык телодвижениий. – Минск: МГУ, 1992. – 280 с.
106. Марр Н.Я. Государственные-социально – экономика // Избранные труды: В 2-х т. – Москва, 1936. – Т. 2. – 578 с.
107. Бодуэн де Куртене И.А. Основы фонологии // Избранные труды по общему языкознанию: В 2-х т. – Москва: АН СССР, 1963. – Т. 1. – 482 с.
        
        Мазмұны
Кіріспе …………………………………………………………..…… 3-7
1 Шешендік сөздер ... ... Тіл ... ... мен ... ... сөздердегі дискурсивтік қатынас …………………...20-26
1.3 Шешендік сөздер дискурсының ... ... ... ... ... … 26-38
Бірінші тарау бойынша тұжырымдар……………………………..38-39
2 Шешендік сөздер мәтінінің құрылымы ... ... ... сөздер дискурсының құрылымы……………………... 40-58
2.2 Шешендік сөздер дискурсындағы көркемдеуіш құралдар…….…58-64
2.3 Шешендік сөздер дискурсындағы сөз этикеті (естірту, жоқтау,
көңіл айту, көңілін сұрау)…………………………….…………………64-72
2.4 Шешендік ... ... ... ... ... бойынша тұжырымдар…………………………….…….78
3 Шешендік сөздер дискурсындағы қолданылатын
амал
-тәсілдер………................................................................
............ 79-112
3.1 Шешендік сөздер дискурсындағы суггестия құбылысы………...79-86
3.2 Шешендік сөздер дискурсындағы ... ... ... дискурсындағы сұраулы сөйлемдер ................ 92-98
3.4 Шешендік сөздер ... ... ... 98-
102
3.5 Шешендік сөздер дискурсындағы табу мен эвфемизмдер,
жұмбақтау...................................................................
.....................102-107
3.6 Шешендік сөздер дискурсындағы бейвербалды амалдар..........107-112
Үшінші тарау бойынша тұжырымдар…………………………. 112-113
Қорытынды …………………………………………… … ... ... ... ... ... ... бойы ... жүйені зерттеуге ден қойып келген лингвистер
кейінгі кезде тілдік ... ... ... ... ... бет
бұрды. Антропологиялық ізденістердің нәтижесінде адам, оның іс-әрекеті
бірінші ... ... Адам өзін ... ... ... ... танып
біледі. Өзіне қажетті ақпаратты мәтін арқылы алып, мәтін арқылы жібереді.
Мәтін әрқашан коммуникативтік жағдайларға, ... ... мен ... ... Ол ... ... ... мен
ұйымдастырылуын сипаттайды.
Мәтін лингвистикасы ХХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан тың сала. Ол барлық
гуманитарлық, философиялық ойлаудың ... ... ... ... ... шығуына түрткі болған. Мәтін лингвистикасы пәнінің
филология ғылымдарының бір саласы ... ... ... ... ... ... ... ұғымы жаңаша сипатқа ие болды. Соның нәтижесінде, ... ... ... ... статикалық қалпынан динамикаға
көшіріп, басқаша зерттеуді қолға алды. Ғылымда дискурс, дискурсивті талдау
сияқты ұғымдар көрініс тапты. Екі ... ... ... ... ... ... және ... Аталған дискурс терминін қолдануда осы кезге
дейін бірізділік жоқ. Соған орай дискурске ... ... ... ... тіл ... ... кейбір негізгі белгілерін Қ. Жұбановтың
30-жылдардағы зерттеулерінен аталмыш терминді қолданбаса да кездестіреміз.
Ғалым: «Сөз бұйымын жасап шығару үшін де оның ... ... ... білу керек. Сөзді дұрыс құраудың жолын білу – ... ... ... ... ... ... ... андай-мұндай қисығын
елетпейтін басқа жағдайлар бар. Дауыстап сөйлеген сөздердің олқысы көбінесе
ыммен ... ... ... ... ... өзі де сөзін қайта түзеп
айтып, түсінікті қылады. Мұның бәрі де ... ... ... адам ... сұрап алуына болады. Жазулы сөзде бұл ... де жоқ. ... сөзі ... ... ... болсын, қалай жазылған
болса, солай оқылады, солай түсініледі ... ... ... ... ... жазған кісіден қайта сұрап алуға болмайды. Сөзді қалай құрудың
тетігін білу ауызекі сөз үшін де аса керекті»,– деп көрсетеді [1, 148 ... ... ... тіл білімінде дискурс термині соңғы кезде сөйлеудің
дәстүрлі ұғымын модификациялап, мәтін, диалог, ... ... тіл ... орын ала бастады. «Шешендік сөздердің дискурсы» атты диссертациялық
жұмысымыздағы шешендік сөздер табиғаты айырықша феномен болғандықтан, ... ... ... негіз болады.
Мәтін – қимыл әрекеттегі тіл. Тілдің негізгі бірлігі сөз, сөйлем емес –
мәтін. Мәтін лингвистикасын ... ... бір ... ... ... ... мен мәтіннің өзара байланысы – дискурс мәтін талдаудан
басталады. Ғалым Н.Уәлиев атап көрсеткендей, «Мәтін – ... ... ... ... [ 2 , 45 ... ... ... талдау жасау барысында шешендік сөздер
мәтінінен мысалдар жинақталып қарастырылды. Сондай-ақ түсінікті болу ... ... ... ... ... бірінші тарауында мәтін, дискурс мәселелері, ... тіл ... ... ... ... ... ... қатысты бірнеше топтастыруларды бере отырып, шешендік сөздер
дискурсының типологиясы мен ... ... ... ... ... ... екінші тарауында шешендік сөздер дискурсы құрылымдық
жағынан қарастырылып, ондағы көркемдеуіш тәсілдер мен сөз ... ... ... ... ... ... т.б.), гендерлік ерекшеліктер сөз етіледі.
Диссертацияның үшінші тарауында шешендік сөздер дискурсындағы суггестия
құбылысы (тілек-бата сөздер мен сан ... мен ... ... ... ... ... ... мен эвфемизмдер, жұмбақтау, бейвербалды амалдар) анықталады.
Зерттеудің өзектілігі. ... тіл ... ... ... қатысты әр
жылдары жарық көрген біршама еңбектер бар ... ... ... ... Ал шешендік сөздер қазақ тіл білімінде
зерттелгенімен, ... ... ... ... ... шешендік сөздерге дискурсивті талдау жасау келелі мәселелердің
бірі. Шешендік сөздер табиғаты дискурстық тұрғыдан қарастырылып, пайымдалуы
қазақ тіл ... тың ... ... лингвистикасының дамуына септігін
тигізеді деген ойдамыз.
Бүгінде бізге жеткен құнды да баға ... ... ... ... үлгілерін ерекше айта аламыз. Шешендік сөздер мағыналық,
грамматикалық, ... ... ... ... ... ... бағытталған, прагматикалық негіздемесі бар мәтін. Сол себепті
де, шешендік сөздер мәтінін дискурсивті тұрғыда ... алып ... ... ... ... сөздер дискурсы белгілі бір сөйлемдер тобынан құралып, ... ... ...... ... көркем сөз үлгісі. Кейбір
мәтінтанушылар (И.Р. Гальперин, Л.М. Лосева) мәтінді жазбаша материалдарға
байланысты қарастырған. Ал шын ... ... ... бізге жеткен
шешендік сөздердің ауызша жеткізіліп, таралып, бір бүтін ... ... ... бұл ... жоққа шығарады. Сол себепті де, шешендік
сөздер мәтінін дискурсивті талдау жұмыстың өзектілігі болып табылады.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... сөздер дискурсының құрылымы мен ... ... ... ... ... ... амал-тәсілдер қарастырылады.
Зерттеу пәні. Шешендік сөздердің дискурсы
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... тілі жөніндегі зерттеулер»(1999),
Б.Адамбаевтың ... ... ... ... ... ... ... (1997), «Шешендік
шиырлары»(1976), Г.Қосымованың « Қазақ шешендік өнерінің ... ... ... ... ... мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың негізгі
мақсаты – шешендік сөздердің табиғатын дискурсивті тұрғыдан тану. Бұл ... ... ... ... зерделеніп, оның шешендік сөздер
табиғатын ашудағы ерекшеліктерін айқындау. Осы ... жету үшін ... ... шешу ... отыр:
– «мәтін»мен «дискурс» терминдерінің тіл білімінде ... ... ... мен ... ашып ... ... ... дискурсивті қатынасты көрсету;
– шешендік сөздер дискурсының типологиясы мен ... ... ... ... ... ... ... сөздер дискурсын құрылымдық жағынан ... ... ... ... ... ... ... мәтіннің
аяқталуы, күрделі синтаксистік тұтастық, абзац) сипаттау;
– шешендік сөздер ... ... ... танымдық сипатын
зерделеу;
– шешендік сөздер дискурсындағы сөйлеу ... (сөз ... ... ... ... ... ... сұрау мен гендерлік жіктелім)
орнын даралап ... ... ... дискурсындағы суггестия құбылысының (тілек-бата ... ... ... ... ... ... дискурсындағы тілдік амал-тәсілдердің (қайталамалар,
сұраулы сөйлемдер, ... ... табу мен ... ... ... амалдар ) қолданылу ерекшеліктерін көрсету.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ... тіл ... ... ... ... шешендік сөздерге қатысты ... ... мен ... ... ... отырып жасалды.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы мына төмендегі нәтижелер негізінде көрініс
табады:
– сөз ... ... ... ... мен «дискурс» ұғымдарының
өзіндік белгілері сараланды;
– шешендік сөздер ... ... ... ... ... ... шешендік сөздер дискурсының ... мен ... ... ... ұсынылды;
– шешендік сөздер мәтінінің құрылымы (тақырыбы,көлемі мен ... ... мен ... ... ... тұтастық, абзац)
анықталды;
– өрнекті де ... ... ... ... ... ... танымдық қызметі мен сөз этикетінің (естірту, жоқтау, көңіл
айту, көңілін сұрау, гендерлік ерекшеліктер) ... ... ... ... ... ... ... дискурсында қолданыс табатын сан есім қатысқан сөздер
мен тілек-бата сөздердің ... ... ... ... көрсетілді;
– шешендік сөздер дискурсында қолданылатын ... ... ... ... ... ... табу мен ... сөздер,
жұмбақтау, бейвербалды амалдар) анықталды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– «мәтін» статикалық, ... ... ... көрініс табады.
Дискурс тілдің қатысымдық қызметіндегі барлық қолданысын ... ... ... ... ... ... ... оқиғаның өту кезеңдері (қойылған
сұрақ, хабарды ... ... ... ... ... ... жауап)
ерекше назарға алынады;
– шешендік сөздер дискурсының типологиясын (сөйлеу типі, өтуі, берілуі,
сипаты, тыңдаушылардың ... ... ... ... құрамы, мақсаты), ұйымдасу (құрылым, функционалды-стильдік,
дайындалған, тұтастық пен байланыстылық, алгоритмдік, ішкі ойдың ... ... ... серіктес, тыңдаушы орта, сөйлеуге дайындық, тыңдаушылардың
реакциясы, қолданылу аясы) ... ... ... (диалог,
монолог) беру негізінде шешендік сөздер мәтінінің түрлі ... ... ... ... шешендік сөздер дискурсының құрылымдық жағы (мәтіннің ... ... ... ... ... ... композициясы
(кіріспе, негізгі бөлім, мазмұны, дәлелдеме,фактіге сүйенген жағымды дәлел,
қарсы жақтың көзқарасының жалған екендігін дәлелдеу, ... ... ... ... ... және көлемді мәтін), мәтіннің басталуы,
мәтіннің аяқталуы, күрделі синтаксистік ... ... ... өзіндік ерекшеліктерге ие;
– шешендік сөздер дискурсындағы көркемдеуіш тәсілдердің (эпитет, метафора,
теңеу) танымдық қызметі мен сөз ... ... ... ... ... ... ... гендерлік ерекшеліктер (ерлер мен әйел тілі) ... ... ... ... ... ... дискурсында тілдік амал-тәсілдер ретінде көрініс табатын
қайталамалар (мимезис, аллитерация, ассонанс, дыбыстық ... ... ... ... (ақпарат беретін сұрақтар, жұмбақ сұрақтар,
қызығушылық тудыратын сұрақтар, тағылымдық мәні бар ... ... ... ... ой ... немесе ойға жұмылдыру), қаратпа сөздер
(кісі есімдерінің түбір күйінде қаратпа қызметінде, тәуелдік ... мән ... ... ... ... ... ... қызметі), табу мен эвфемизм сөздер, жұмбақтау,
бейвербалды амалдар қолданысын ерекше айтуға болады.
Зерттеудің теориялық, практикалық маңызы. Бұл ... осы ... ... лексикология, көркем мәтін лингвистикасы, мәтін семантикасына
қатысты зерттеулерге теориялық, ұстанымдық негіз ретінде ... ... ... ... ... ... пайымдаулардың дамуына жол
ашады.
Зерттеу нәтижелерін мәтін лингвистикасы, көркем мәтін лингвистикасы
бойынша мәтіннің ... мен ... ... ... ... ... ... зерттеу әдістері. Зерттеу барысында тіл біліміндегі сипаттау,
салыстыру, анализ, синтез жасаудың әдіс-тәсілдері қолданылды.
Жұмыстың ... ... ... ... жазу ... қазақ тіл
білімінде: Р.Сыздықова, Б. Шалабай, Н. ... ... ... ... ... ... т.б.орыс тіл
білімінде: И. Гальперин, З. Тураева, Ю. Казарин, Е. Кубрякова, И. ... ... Е. ... ... ... И.Гиндин, Л. Бабенко, А.
Залевская, А. Карлинский т.б. ғалымдар мен ... ... ... қарастырылды.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен мақұлдануы. Зерттеу ... ... ... ... ... мен басты нәтижелері республикалық
және халықаралық деңгейдегі ғылыми-теориялық, ... С. ... және ... ... тілі атты республикалық
ғылыми-практикалық конференцияда (Алматы,2003), Х.Кәрімұлы ... ... ... орай ... «Қазақ әдеби тілінің тарихы мен
диалектологиясы» атты республикалық ... ... 2007), «ХХІ ... ... ... ... ... ғылыми-
теориялық конференцияда (Семей, 2007), Ө. Айтбайұлының 70 ... ... орай ... тіл ... ... ... ресми
құжат тілі» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2007),
«Қазақ тілі ғасырлар тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі ... ... ... туғанына 100 жыл толуына орай ұйымдастырылған Халықаралық
ғылыми-теориялық конференцияда(Алматы,2007), «Тілтаным» ...... ... ... ... ... 2003, № 9 ( 71);
2004, № 5 (77); 2006, № 6 (96) 9 мақала ... ... ... ... ... ... үш бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. ШЕШЕНДІК СӨЗДЕР МӘТІНІ
1. Тіл біліміндегі мәтін мен дискурс
Лингвистикадағы мәтін ... кең ... ... келе ... ... әр ... ... қажет ететін ауқымды дүниелер.
1960 жылдары мәтін ... ... ... ... ... Э. ... З. ... Алдымен мәтінді құрылымдық
жағынан қарастырды, ал 1970 жылдардан кейін мәтінді ... ... ... ... ... ... ХХ ... 70-80 жылдарына дейін әлемдік филологияда
лингвистикалық зерттеулер әрі кеткенде сөйлем ... ғана ... Осы ... ... ... ... ұзақ ... бойы тіл ғылымының
аясынан табылмады. ... ... ... ... ... ғылымдардың
барлық лексикалық және грамматикалық феномендерді сөйлем шеңберінде толық
түсіндіру, дәлірек ашу ... емес ... ... пайда болуынан
бастау алады. Мәтіннің пайда ... ... тіл ... түрліше
тұжырымдар беріліп келеді. Мәселен ғалым Е.С. Кубрякова «Текст признаком
зарождения в ... ... ... ... а ... на старую», –
деп атап көрсетеді [3 , 55 б.].
Мәтін лингвистикасының дамуы жаңа ... жаңа ... жаңа ... ... ... ... болды. Бұл салада көптеген монографиялар
мен мақалалар жарық көрді, оқу ... ... ... ... ... ... ... көптеген нәтижелерге қол
жеткізген неміс тілші ғалымы П.Хартманн өз еңбектерінің ... ... ... оқытуға негізделген лингвистика бар. Лингвистиканың бұл
саласы тілдік зерттеулердің ең ... бай ... Ол ... диапозонын кеңейтеді және ... ... жол ... ... ... жаңа ... ... ісі
лингвистикалық зерттеулердің жаңа бастамасы болды » [ 4, 9 б. ].
Мәтін лингвистикасы филологияда ерекше пән ... ХХ ... ... ... ... ... ол ... риторика, стилистика,
герменевтика, семиотика сияқты ғылым салаларының тоғысында дүниеге келді.
Екіншіден, оның пайда болуы ... ... ... мен ... ... ... мыңжылдық тәжірибесі негізінде
жүзеге асты.
Ал ХХ ғасырдың соңғы ширегінде тіл ... ... ... дами ... ХХI ... ... ... мәтін
лингвистикасының ілгері қадамдар жасайтынына сеніміміз мол.
Қазіргі мәтін лингвистикасында мәтіннің бірнеше даму ... жүр. ... ... ... ... келеді:
– мәтінді жоғары дәрежедегі жүйе деп қарап, оның ... ... пен ... ... ... ... лингвистикалық белгілерге сүйене отырып коммуникативтік параметрлер
бойынша мәтін типологиясын құру ... ... мен ... ... ... ... ... анықтау;
– негізгі мәтіндік категорияларды анықтау.
Мәтін лингвистикасына қатысты жалпы тіл ... И.Р. ... ... ... [6], З.Я. ... [7], Л.Г. ... [8], А.А. Залевская [9],
Г.Я. Солганик [10], Ю.А. ... [11], ... [12] т.б. ... ... көрді. Олардың зерттеу еңбектерінде мәтіндегі прагматика
мен ... ... ... көмекші сөздердің ерекше жұмсалуы, мәтіндегі
ұсақ тілдік ... ... ... ... ... ... мәтін
типологиясы т.б. мәселелер жайында сөз қозғалады.
Мәтін лингвистикасын соңғы 10-15 жыл ... ... ... ... бір реті – ... мен ... стилистикасының аражігін ашып,
бірін-бірі толықтыратын тең дәрежелі ғылым деп ... ... ... ... ... Оны бір әдіс ... зерттеп, тануға келмейді. 1985
жылы 25-27 қыркүйекте Қазан ... ... ... ... ... ... профессор М.Н. Кожин мәтін лингвистикасын
«лингвистиканың перспективалы ... » ... ... ... функционалды стилистика дамуының заңды жалғасы деп таниды [
13, 8 б.].
Сонымен, қазірде мәтінді түрлі әдістермен, әр қырынан алып ... өріс алып ... ... Онтологиялық тұрғыда – мәтіннің болмысы, алатын орны
– Лингвистикалық тұрғыда – мәтіннің тілдік ұйымдасуы
– Психологиялық тұрғыда – мәтінді ... ... ...... ... обьективті болмысқа және
мазмұнға деген қатынасы сипатталады.
Ал А.Г.Бабенко, Ю.В.Казарин «Лингвистический ... ... атты ... ... ... ... ... ұсынады:
Мәтінді талдаудағы дәстүрлі тәсіл – лингвоцентристік. Нысаны – тіл ... Ол ... ... ... ... және ... Мұндай тәсілде лексикалық, фонетикалық, грамматикалық,
стилистикалық ... мен ... ... ... ... ... ... негіздер шығармашылық әрекеттің нәтижесі мен азығы ретінде
көрінеді. Мәтін тұтас аяқталған нысан ретінде ... ...... тәсіл – мәтіннің интерпретациясына
байланысты нысанында ... ... мен ... ... ... Бұл ... ... мәтінтану төмендегідей бағыттарға бөлінеді:
– психолингвистикалық (Л.С. Выготский, А.А. Леонтьев);
– прагматикалық (А.Н. Баранин);
– деривациялық (Е.С. Кубрякова, Л.Н. ... ... (Г.А. ... Н.С. ... ... (М.М. ... М.Н. ... танымдық тәсіл (Ван Дейк, Т. Виноградов).
Танымдық тәсіл – ... он ... ... ... ... алдыңғы
орынға шықты. Мұнда тілді әлемнің тілдік бейнесі ретінде қарайды Нысаны
автор – ...... тыс ... [ 8, 114 б. ... ... қызығушылықтың артуына көптеген мәселелер әсер етті.
Онда тілді қарым-қатынас жасаудың бірден-бір тұтас құралы ... ... ... қызметтерінің әртүрлі жақтарынан байланыстылығын терең білу
үшін де ... ... ... көмегімен тілдің өмір сүруін, оның
заңдылықтарын тануға болады.
Мәтін ... ... ... іліккен кезде қазақ тіл
білімінде де бұл мәселеге қатысты қазақ тіл білімінің ... ... ... пен Қ. Жұбанов еңбектерінен де алғашқы ойларды кездестіреміз.
Бұл жайлы қазірде қазақ тіл ... ... ... ... ... ... білдіруде: « Біздің ойымызша, ... А. ... « ... сөз» деп ... ... ... жатқызады.
А.Байтұрсынұлы шығарманың тақырыптан, ал мәтін ... ... ... яғни ... ... қорытындыдан тұратынын көрсетеді. Сондай-
ақ мәтіннің қатысымдық қызмет тудыруға негіз болатынын, ... ... үшін ... алғашқылардың бірі болып айтты» [14, 24 б.]. Бұдан
басқа да көптеген ғылыми ойларды зерделей ... ... ... тіл
білімінде
А. Байтұрсынұлы еңбектерінен бастау алады деуге әбден болады.
Соңғы кездері қазақ тіл білімінде де ... ... ... назар
аударыла бастады. Мәтіннің түрлі ... ... ... ... ... ... [15], ... [16],
Б.Шалабай [17], Г.Смағұлова [18], Г. Әзімжанова [19], А.Таусоғарова[20 ... ... [21 ], ... ... ... мәтінін
қарастырған Б. Момынова [22], Қ.Есенова
[23 ], көркем мәтінді жеке зерттеу нысаны ретінде қарастырған С. ... Ж.Т. ... [25] ... ... болады.
Мәтін лингвистикасы – тіл ғылымының жеке саласы болғанымен, соңғы ... ... ... ... толы ... Мәтінді танудың
өзінде сан түрлі сұрақтар туындады. Мәтін дегеніміз не? Оның ... ... ... ... ... бар? т.б.
Мәтінді анықтау мәселесімен байланысты яғни, оның шекараларын нақтылап,
мәтінді ... ... ... ... ... ... жағдайларға, сөзді айтушы мен тыңдаушыға
байланысты болып келеді.Мәтін авторының ... ... бір ... ... ... ... жалпы мәтін құралады.
Мәтінге қатысты көптеген мәселелер өз шешімдерін тапты, алайды сыры
ашылмай келе жатқан ... да ... Осы ... ... мәтіннің
орныққан анықтамасы белгіленбей келеді. Көптеген ғылым салаларындағы кейбір
ұғымдардың тиянақты ... ... ... ... ... ... да ... бір анықтама берілмей келеді. Мұның дәлелі ретінде
осыдан 10-15 ... ... бұл ... ешбір анықтамасыз-ақ қабылданып
келгенін айтсақ та жеткілікті тәрізді. Мәтінге түрлі ғылым ... ... ... келе екі негізгі түрге бөліп қарастыруға
болады Біріншісі, қысқа, жинақы берілген ... ... ... қамтылған анықтамалар. Мұнда зерттеушілер мәтіннің сырын ашуға,
маңызды белгілерін толық беруге тырысқан. Бірінші жағдайдағы ... ... ... қасиеті беріледі. Мәтінге берілген анықтамалардың
екінші типінің көпшілігінде ерекше белгілерімен қатар кешенді қасиеттерді
де көрінеді. Басым бөлігі ... ... сай ... келеді. Анықталған
терминологиялық дәрежеге жеткен жоқ. Мәтін әртүрлі ... ... ... ... Соған орай мәтінге берілген анықтамалар сан
алуан. Қазірде тіл білімінде ... ... үш ... анықтамалар
кездеседі. Мәтіннің анықтамаларының көптігін айта келе, М.И. Откупщикова
«Сөйлемге берілген анықтама қанша болса, мәтіннің ... ... ... [26, 312 б.]. ... ... біршама мойындаған мәтін
анықтамаларының саны ... көп те ... ... ең ... ... кетейік:
Мәтін дегеніміз – жазба құжат ... ... ... әдеби тұрғыда өңделген, тақырып ... ... ... ... ... ... типтерімен
біріккен, бірқатар ерекше бірліктерден (күрделі фразалық ... ... бір ... ... ... бар ... ... процесінің туындысы [ 5, 18 б.]. Мәтін – жүйелі, тұтас,
тиянақты қалыптасқан және ... ... ... ... ... ... ... тән сөйлемелік бірізділігі, жазу
үлгісіндегі ауызша сөйлеу ... [ 27,54 б.]. ...... тіл ... түшүнгүбүздө, текст кеп игимердигин жөнгө салып
борлашууну ишке ашырушгү каражат) [28, 46 б.]. ...... ... ... кең ... екі сананың қарым-қатынасқа түсінуінің
бір жолы. Мәтін – (әңгіме, сөз, хат, ... ... ... ... сол бағышталғанымен ғана құнды бағалы. Мәтін – ... ... бір ... ... ... білетін субстанция ретінде табу жолы. Іс-
әрекет, қылықта өзіндік мәтін түрінде түсіндіріле алады. Адам іс-әрекеті
потенциалды ... және ол өзі ... ... ... ... ... [ 29, 74 б.].
Сонымен қатар мәтін жайында айтылғанда жоғары деңгейдегі ... ... ... сөз, сөз ... , ... ... тілдік
бірліктер туралы сөз қозғалады. Мәтін сөйлеу ... ... ... қорытындысы ретінде «тілдік ... ... ... ... – тіл ... ... ... адамдардың байланысқа
түсіп ақпарат алмасуына негіз болатындықтан қарым-қатынас бірлігі болып
қалыптасады.
Мәтінді тіл, сөйлеу, ... ... ... өзара
байланысқан біртұтас кешені деп қарастырып, ... ... ... ... ішкі ... ... жатқызуға болады.
Келесі бір ауқымдылықты танытатын жайт – мәтіннің тіл ... ... өзге ... ... да орын алуы. Мәселен, мәтін ... ... ... ... ... да зерттеу
нысандарынан көрініс табады. Мәтінге қатысты ... ... ... ... ... да орын алады. Тіптен мәтін ... ... ... ... ... еншісінде қарастырылды. Сол себепті болса
керек, лингвистиканың жас саласы мәтін ... ... атап ... Алайда, мәтін лингвистикасының мақсаты – тіл ... ... ... ... еді.
Мәтін психологияның да зерттеу нысаны болғандықтан психологияда мәтінді
адамдық әрекеттің ерекше бір түрінің ... деп ... Ұзақ ... ... мен ... ... назарын аудартып жүрген жайт –
мәтінді қабылдау мен түсіну. Ал лингвистер мәтін ... ... ... ... Мәтінде адамның психологиялық ерекшеліктерінің
көптеген түрлерін беретін қабылдау процесі түсінуге тікелей ... ... ... үшін ... ... ... тікелей қатысты.
Демек, мәтін психологиялық ... ... сай ... ... ... және осы ... негізінде оны
оқушы өз түйсігімен қабылдайды.
Мәтін философия ғылымынан да ерекше орын алады. Бұл ... ... ... тұрғыдан қарастырылып, түрлі тұжырымдар жасалады. ... ... ... ХХ ... ... ... и тексты» атты еңбегінде
мәтін философиясына қатысты жеті қағиданы ұсынады. ... бұл ... ... ... ... береді. Онда латын тілінде берілген
үш негізге сүйенеді: textum (мата, киім, ... ... ... ... қосылыс, байланысқан баяндама); texo (тігу, қосу, үйлестіру,
түптеу). Философияда мәтінге қатысты К.Т. ... ... ... М.М ... ... ... орын ... мәтіннің барлық элементтері өзара байланысты;
– мәтіннің элементтері өзара жоғары ... ... пен ... ... ... ... ... болмайды;
– әрбір сыртқы құрылым негізінде пайда болған жекелеген мәтіндерде
мифологиялық ерекшеліктерді иеленетін терең құрылым мен ... ... ... ... ... ... оған ... күрделі қарым-қатынас
тудырады;
– белгілі бір мәтінде не шын ... ... ... болуы мүмкін;
– мәтін – жылжымайтын мән емес, ол авторлар арасындағы диалог, оқырман
мен ... ... ... [30, 76-77 бб. ].
Мәтіннің мәдениеттануда да алатын орны ерекше. Мәтін – ... ... ... ... ... да ... ... сан түрлі
пікірлер, көзқарастар қалыптасты. Мәтін – мәдениеттің формальды бірлігі ... ... ... ... күрделене
түседі. Оны төменде көрсетілген жағдайлардан көруге болады:
– Сөйлеуші мен ... ... ... ... ... аудиторияға ақпаратты жеткізу қызметін атқарады;
– Тыңдаушының өзімен-өзінің қарым-қатынасы. Қарым-қатынастың бұл ... ... оның жеке ... өзіндік талдау жасауына көмектеседі;
–Тыңдаушының мәтінмен қарым-қатынасы. Жоғары дәрежеде ұйымдасқан мәтін
қарым-қатынас аспектісінде ... ... ... ... ол ... бола ... ... мен мәдени контекст арасындағы қарым-қатынас. Бұл жағдайда
мәтін ... ... ... ... ... оның ... ... ақпаратты қабылдаушысы ретінде көрінеді.
Сонымен мәтіннің түрлі ғылым салаларында алатын орны жайлы айта келе
М.Бахтиннің мына бір ... ... ... ... есть ... всего гуманитарно-философского мышления и ... ... ... из ... только и могут исходить эти
дисциплины» [29, 684 б.].
Мәтінді пәнаралық құбылыс ретінде көрсете ... ... ... ... ... ... маңыздылығы зерттеушілердің қандай
терминологияны қолданып, қандай теориялық қағиданы ұстанатынынан емес, ... ... ... көрінеді. Жалпы алғанда «Егер біз сөйлесек,
онда тек ... ... ... ойды ... ... ... ... ғана емес, сөйлеу әрекеті жағдайында да ... ... ... ... ... әрекеті өзіндік
ерекшеліктері арқылы даралана отырып түрлі қасиеттерге ие болады. Ол ... тіл ... « ... ... талдау» деп беріліп жүр.
Осыған орай Ю.А. Левицкий: «Речь можно ... в ... и ... ... и тексты могут быть ... ... ,– деп атап ... [11, с.134 ... тіл ... ... дискурсивті анализ (талдау) сияқты
ұғымдар қалыптасты. Екі ... ... ... ... Олар: мәтін лингвистикасы
және дискурс.
Дискурс туралы ойлар қазақ тіл білімінде де, дәл сол ... ... ... ... ... ... ... сөзінің алғашқы мағынасы
«ақылды ойлану» (разумные размышление) деген ... да ... ... жан-жақты кеңеюіне, әр түрлі сипатқа ие болуына Д. Ван ... әсер ... ... ... дискурс табиғатын толық ашуда когнитивті-
прагматикалық әдіс-тәсілдерді пайдалануға ... ... ... ... ... тұрғысында қарастырылып, тыңдаушының
қабылдауына айрықша көңіл бөлініп отыр.
Дискурс ХХ ғасырдың 70-80 ... ... ... ... ... ... ... «коммуникативтік оқиға»,
«коммуникативтік жағдай» терминдерімен берілуде.Сондай-ақ, дискурс дәстүрлі
стиль ұғымын ары қарай нақтылау үшін және жеке ... ... ... ... ... ... дейтін бұрыннан қалыптасқан тіркес мағынасын
жаңалап айтатындар. Мәселен, қазіргі орыс саяси дискурсы, ... ... ... ... дискурс, көркем әдебиет дискурсы,
әдеби сын дискурсы деп аталып жүр.
Дискурс терминінің мағыналарын сызба ... ... ... ... ... ... ... формасы
Дискурс
диалог
мәні жағынан өзара байланысты топтар
«Дискурс» терминінің анықтамасын беруде де бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... ... кетейік:
Дискурс – өмірге ендірілген сөз. Ол ... ... ... ... ... қамтиды [31, 435 б.]; ... пен ... ... [32, 23 б.]; ... ... является английским
эквивалентом термина лингвистика текста [33, с.47]; Дискурс ... ...... ... в ... с экстралингвистическими-
прагматическими, одного индивида с учетом всех экстралингвистических
факторов( ... ... ... ... и ... Это ... дискурс. Совокупность высказываний двух коммуникантов в
устной форме «погруженная в ... со ... ... «говорящий --------
слушающий» называется двусторонним дискурсом [34, с.93 ...... тіл. ... көп ... ... ... психологиялық, тарихи зерттеулерде де қолданылып келеді.
Бүгінгі дискурс өте күрделі коммуникативті-прагматикалық құбылыс болып
табылады. Ол ... ... ... қалыптасуына себеп болатын белгілі
коммуникативтік процеске мінездеме береді.
Дискурс терминіне пәнаралық қызығушылық та ... ... ... тәсілдер пайда бола бастады. Бұл ... ... ... бір аумақ құрады да, ол дискурсивті талдау (анализ) деп ... ... ... ... ... ... өзге де түрлі философия,
әлеуметтану, психология, мәдениеттану сынды ғылым салаларынан орын ... ... ... ХХ ... ... ... философияда да
кеңінен қолданыла бастады. Тұңғыш рет дискурс ұғымын
Ю. Хабермас «Коммуникативтік компетенция ... ... ... ... оған ... ... тиесілі деп қарастырады:
«Дискурс – тілдік коммуникация түрі. Кең шеңберде дискурс – уақыттың мәдени-
тілдік ... Оған ... ... ... дүниетаным
кіреді. Тар мағынада дискурс қандайда да болмасын мағынаны, құнды іс-
әрекеттің ... ... ... ... [ 35 , 12 б.].
Сонымен тіл білімінде «дискурс», «мәтін» деп ... екі ... ... ... даму ... ... негізгі түрлері «дискурс»
пен «мәтін» деп танысақ, ... де ... ... ... көрсете кетейік:
| ... | ... ... ... әрекетінде (жағдайында) |1.Қарым-қатынас визуалды түрде жүзеге|
|қарым-қатынас акустикалық тұрғыда |асырылады. ... ... | ... ... ... (жағдайында) |2. Қалыпқа түскен ... ... ... ... және ... емес| ... ... ... ... | ... ... әрекетінде( жағдайында) |3 Қарым-қатынасқа түсушілердің ... ... бір- ... ... ... болмайды.|
|бірімен жеке түрде сөйлесе алу | ... ... | ... ... ... ... |4. ... тууы мен оны |
|қарым-қатынастың жүзеге асуы мен ... әр ... ... кеңістік |
|қабылдау бір мезетте, кеңістік пен |пен уақыт жағдайында жүзеге асырыла |
|уақыт жағдайында ... ... ... ... ... ... ... |5. Қарым-қатынастың жүзеге асуында |
|қарым-қатынастың жүзеге асуы үнемі ... ... жоқ. ... ... ... мен тыңдаушы) | ... ... ... | ... ... контакт арқылы жүзеге | ... | ... ... ... ... ... ... анықтамаларды қарастыра
келе, төмендегідей түйіндемелер жасауға болады:
– дискурс – ... ... ... ... ... ... ... тілдік әрекет, сөйлеудің жолы, тәсілі дейміз.
– дискурс – мәтін ... ... ... ... ... тұтастығы
негізінде қарастырылады.
– дискурс – сұхбаттасушылардың өзара қарым-қатынасы.
Сөйтіп дискурс термині айтуды, сөйлеуді сипаттайды және ... ... ... ... ... қосыла айтылатын болды.
Ең алдымен сөйлеудің өзі коммуникация ... өз ... ... білдіру, басқаның ойын білу ... ... ... ... ... ... және ... кейінгі
кезеңдер ескеріледі. Сонымен қатар аталған кезеңдер тілдік емес құрылымдар
арқылы жүзеге асырылады. Сөйлеу белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... жоқ жерде тіл де жоқ. Тілдің қимыл
үстіндегі күйі «сөйлеу» болып ... ... тіл мен ... екі ... ... етіп ... ... ғылыми тұрғыда алғаш дәлелдеп берген ғалым – Ф.де. Соссюр болды. Ол
сөйлеуді тілдік ... ... іске ... ... ... түсуі дей келе тіл білімін тіл ... ... деп екі ... ... де, алғашқысы – негізгі, нысаны – тіл,
ол әлеуметтік құбылыс, соңғысы көмекші нәрсе, ...... ... ... ... деп ... ... \ тіл
Ф.де. Соссюрдың бұл ғылыми пікіріне көптеген ... ... ... айта ... ... тұжырымдайды: « Ф.де.Соссюрдың
сөйлеуді таза индивидуалдық құбылыс деуі онша қисынды емес. Егер сөйлеуде
тек ... қана ... ... ... бір-бірін түсінуі мүмкін
болмаған болар еді. Онда ... ... ... ... та ... онда ... сипаттың ролі басым. Сонымен тіл мен ... ... ... ... ...... ... және әлеуметтік құбылыс, ал тіл тек
әлеуметтік жалпы құбылыс;
... ... ... ал тіл – ... ... өзі ... еткен қоғамдық ортадағы бар фактордың әсеріне
ұшырайды;
– тіл ... ... ... ал ... ... ... ... тіл – негізгі ұғым. Ол қоғам мүлкі. Жеке адам тілі жоқ. Ал ... ... мен ... ... [ 36 , 54 б. ... мәселесін зерттеу тілді қазіргі тіл білімінің кешенді құбылысы
ретінде, қарым-қатынастың ... бір ... ... қарастырып, адамдардың
мәтін арқылы қолданысқа түсетін түрлі әрекеттерінің тілмен байланысын
тереңірек тануға бағытталған. Бұл ... ... тану ... ... анықтауға, тілдің мәңгілігін, көпқырлылығын тануға, ... ... ... ... ... ғана ... айқындауға негізделген.
Қарым-қатынас үстінде, ойын жеткізуде адам өзіне керекті ақпаратты тіл
деп аталатын қазынадан алады. Оның ішінен адам ... ... ... ... ... пен ... ... тұтас сөз құрап
шығарады. Демек, осы айтылған тіл мен сөйлеу өзара тығыз байланысты ... ... ... ... ... емес.
Қазірде «тіл » мен «сөйлеу әрекетін »төмендегідей үш ... Тіл ... ... аспект
|1.Мәні тікелей бақылауға алынбайды|1.Көрініс, құбылыс,сезім мүшелерінің |
|2.Психикалық ... ... ... ... |
| |2. ... ( ... мен ... |
| ... ... ... 1. Статика ( пассив түрде ) ... ... ... ... аспект
|Код (сигналдар жүйесі) |1.Хабардар ету ... |2. ... ... |
| ... қару ... ... ... кезінде сөздер тілде қалыптасқан тура мағынада ғана қолданылып
қана қоймай, тек мәтін арқылы ғана ... ... ... ... ... ... мен ... теорияларының негізгі нысандары болып табылатын
прагмалингвистика да тіл білімінде айрықша ... ... Осы ... ... тек ... ... ... қолданып, жазуға байланысты
қарастырылып келді. И.Р. Гальперин, Л.М. Лосева сияқты ... ... ... тілге тән деп көрсетіп келді. Ол кезде дискурсқа мән берілмеген.
Мәтіннің ауызша және жазбаша формада келуіне А.А. ... ... ... ... «Как отмечается в работе (О.Б. Сиротинина и др.) это
один из ... ... ... решаемый лингвистами: некоторые
из них признают текст только в письменной ... ... ... текста и в устной, но только монологической речи, ... ... ... о тексте в диалогической речи как реализации
любого речевого замысла. Большинство ученых все же ... ... ... образом построенную, организованную речь» [9, с. 11].
ПРАГМАЛИНГВИСТИКА
... ... ... ... ... жас сала ... өткен ғасырдың
70-жылдары қалыптаса бастады. Прагматика (гр. іс-әрекет) – ... ... Ол ... ... қызметін зерттейді. Бұл терминді ... 30 ... Ч.У. ... ... ... ... 60-70 жылдарда Ч.С. Пирс идеяларынан ... ... Оған ... ... Дж. ... Дж. Р. ... З. Вендлердің логика-философиялық
сөйлеу актілері туралы ... ... ... ... және Л. ... П.Ф. ... референцияның прагматикалық
теориясы болатын. Лингвистикалық прагматиканың нақты белгіленген шекарасы
жоқ, оған сөйлеуші мен ... ... ... мәселелер кіреді
[37, 165 б.].
Прагматика адамның коммуникативтік іс-әрекетінің ауызша (дискурс) және
жазбаша ... екі ... да ... Дискурс пен мәтіннің негізгі
мәселелерінің қатарынан прагматика да орын алады.
Осыған орай ... З.Ш ... ... ... тілі ... ... негіздер» атты еңбегінде мәтіннің ... да ... ... пен ... ... коммуникацияға
түсуі, қандай мақсатта қолданылуына, пайда ... алып ... ... ... түрде екі немесе одан да көп тұлғаның
бір-бірімен ақпарат алмасуы прагматикаға ... ... ... асады.
Прагматиканың негізгі зерттеу саласының бірі – ... ... ... ... – дискурсты оны дүниеге келтіруші адаммен байланысты
қарастыратын ғылым деп, атауға болады – ... ... ... [38, 35 ... ... ... алып ... та, сөйлеу ең алдымен
ауызша формада жүзеге асырылатыны ... Сол ... ... ... ... шешендік сөздерде, шешендік өнерде жатыр деуге болады. ... озық ...... ... ... ... орны ерекше. Коммуникацияға түсуші
сөйлеуші мен тыңдаушы сөздерінің өн ... ... орын ... ... ... ... ғалым Д. Әлкебаева былайша тұжырым
жасайды: «Қазіргі шешен сөздің прагматикасы иландыру мен дәлелдеу ... ... ... мәні әр ... ... төңірегінде стилистикалық әсер
тудырады.
Шешеннің ақыл - ойы мен эрудициясы, білгірлігі сұрақтарға дәлелді жауап
қайтарады, кәсіптік ... ... ... ... ... [ 39 , 238 ... тіл білімінен де өзге пәндер аясында да қолданыс табады. Ол
өте күрделі, көп аспектілі ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ тіл білімінде тілдік таңба мен ... ... ... ... ... даму ... ... таңбаның әсер етуші қызметі, таңбаның ... ... ... мәні ... Тіл ... ... бірліктерін
прагматикалық аспектіде қарастыруға болады.
Прагматика көп қырлылығымен де танылады. Сол ... ... ... мынадай аспектілерде қарастырып келеді: пікір айтудың прагматикалық
мағынасы ... ... ... ... ... ... логикасы, диалог).
Мәселен, философияда прагматикалық бағыт негізінде ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу қызметтері, адамның психологиялық
әлемнің прагматикалық әрекетін тануда ерекше орын алады.
Тіл білімінде, ... ... ... ... мен ... ... мынадай прагматикалық ... ... Ең ... ... ... мәтініне назар аударсақ:
Байдалы көп жасап қартайып, көз ... ... ... ... ... ... айтып жүрген Мерке деген адам болады.Көпті көрген, ... есті адам деп ... ... ... ... бір кісіні жібереді.
Сәлемінде аты аталған адамды білерлік адам деп естимін. Мен төрт ... ... ... бұған ем тауып берері барма екен, айтып ... ... ... жіберген сөздері мынадай еді: «Асусыз тауға кез болдым, өткелсіз
суға кез болдым, жоқты жаяу көп ... ... ... ... ... ...... Мұның үшеуі асусыз тауға кез болғаны – тізесі сарбуын ... ... ... екен. Өткелсіз суға кез болғаны– көзі жасаурап аттам жерді
көре алмағаны, жоқты жаяу қарай беретін болдым дегені – ... ... ... жоқ, ... ... көп іздеп, зорға тауып алып
отырады ... ... ... ... кез болдым дегені – ... ... отыр ... дертінің біреуіне ғана дауа айта аламын. Басқасын ... ... ... ... істеп алса, жоқты жаяу қарай беруден құтылады, -депті
[ 40, 69 б.].
Берілген ... ... ... ... төрт түрлі дерті)
жасырын түрде жүзеге асады; ... ... ... ... ... прессупозициялар сөйлеуші ықпалын, жалпы білімін, көзқарасы
мен пікірін, мінез-құлқын, ... ... ... (Меркенің)
бағалауы.
Ал тыңдаушы Меркеге қатысты мынадай мәселелер бар: ... ... ... ... ... ... мағынасын іздеу (прессупозиция);
сөздің тыңдаушыға ... ... ... ... күйі ... ... эстетикалық әсері; әсерге жауап ретіндегі әрекеттері.
Прагматикаға қатысты бір тағы ... жайт – ... ... ... беретіндіктен, ол қарым-қатынастың барлық параметрлерін қамтиды.
Сонымен ... ... ... мен дискурске қатысты ... келе ... ... жасауға болады:
– мәтін мен дискурс тіл ... ең бір ... ... ... ... олар ... ... мен тәсілдерде қарастырылып,
зерттелу үстінде. Мәтін сынды күрделі нысанды зерттеу үшін ... ... ... ... ... болып табылады.
– мәтін мен дискурстың тіл біліміндегі нақты, ... ... келе ... көпшілік қолдаған бірнешеуін ұсынып отырмыз.
– мәтін мен дискурстың өзіндік ерекшеліктерін ... келе ... ... ... мен ... ... негізгі нысандары болып табылатын
прагмалингвистика жайы да сөз етілді.
1. 2 Шешендік ... ... ... ... ... ... де, шешен сөздері кім ... не ... ... ... ... ... ... ойлары тегіннен тегін айтыла салмаған, орынды жерде, белгілі бір
мақсатта жүйелі қолданыс ... ... ... мәселелер үлкен жиын-
тобырларды, тіпті отбасы ошақ қасын да ... Онда тез ... ... тиіс мәселелер дидактикалық ақыл-өсиетке толы ойлар да молынан ... ... ... сөздің құдіретіне табынып, тоқсан ауыз сөзге ... ... ... да ... ... ... негізгі ойдың арқауы
еткен. Ел ішіндегі түрлі дау-жанжал, шешімін таппас мәселелерді де осы ... ... ... ... әділ бағасын беріп
отырған. Бүгінге дейін жалғасын тауып отырған асыл қазынамыз – ... ... ... ... ... мен тіршілігін,оның ішінде
жер дауы мен жесір дауын, мінез-құлқын, тайға таңба басқандай дәл, ... әрі ... ... ... сөз – ... коммуникативтік, философиялық, логикалық,
этикалық, ... ... т.б. ... ерекшеліктері бар
классикалық формадағы сөз өнері [ 2 , 299 б.]. Бізге мәлім, ... ... ... ... бірі – киелі де қасиетті сөз өнері. Шешендік өнер «өнердің
падишасы» ретінде саналған. Римдіктер сөз ... төрт ... ... ... философтар, ақындар, тарихшылар. Мысыр, Вавилон,
Ассирия, Қытай, Үндістан елдерінде шешендік өнер ... ... ... ... ... Көне Грекиядан басталады.Шешендеріміз тек шешендік
өнерлерімен ғана танылып қоймай, әрі би, әрі қолбасшы, әрі ... ... әрі ... әрі ... бола білген.
Шешендік сөздердің уытты, лепті, әсерлі, ... ... ... ... айырып, ерікті алып кететін күшті, көрнекті, сәнді, мәнді сөздер
екендігін айта келіп, ... ... ... бес ... атап ... ... аузына қаратып, нандырып, сендіріп, мемлекет ... ... ... ... саясат шешен сөзі деп ... ... ... адамдарды ақтау, иә қаралау мақсатымен сөйлегенде
сот билігіне әсер ету үшін айтқан сөздері билік ... ... деп ... ... ... ... ... өткізген қызметін айтып, қошеметтеп
сөйлеген шешеннің сөзі ... ... сөзі деп ... ... ... ... сөздері білмір шешен сөз деп аталады; дін
жайынан сөйлеген ғұламалар сөзі, молдалар сөзі уағыз деп ... [41 , ... ... ... ... әр ... атап ... тарихта болған би-
шешендердің сөздеріне ғана қатысты қарастырмай, көне заманнан, оның ежелгі
дәуірден басталатындығы, әдеби тілге ... ... ... ... ... өтіледі [ 42 ].
Қазақ халқы шешендік өнерді, оны иеленуші адамды ерекше құрмет тұтқан.
Шешендіктің арнайы мектебі ... ... ... ... «би» ... ... жазылмаған өзіндік қағидалары мен ережелері ... ... ... «би» сөзінің өзінің беретін мәні, ... ... ... «Би» ... адам ... ... шарт? Би – сайланбалы
қызмет емес, ел ақсақалдарының ұйғарымы, өзара келісімі мен шешімі бойынша
елдің салт-дәстүрін білетін, ... ... бар, аузы ... ... ... ... және елге беделді, сыйлы адам ... Би – ... ... ... Айтқанын ел қабылдаса жас бала да елге
билік айтып, даудың шешімін шығарады; Би – ... ... ... мұра ... өз ... білімімен зердесімен жететін абыройлы атақ; Би – табиғи
қабілет пен ... ... ... адам болуы шарт; Би – шешен, тілді,
тоқсан ауыз ... ... ... ... ... ... ... болуы шарт; Би – ердің құны, нардың пұлы ... да екі ... ... ... Би– ... ... ру құрылымын, олардың арасындағы
жолды, туысқандықты терең айыратын жан; Би – ... ... ... адам ... ... қақ ... тура биде туған жоқ, туғанды биде иман
жоқ); Би – өз ... өз ... дау ... шарт. Елге күмән, күмәнді
сөзге себеп бермеуі шарт( би басына дау келсе, билігі кетер басынан).
Осындай аталған ... мен ... ... ... ғана ... би деп ... Екі ел ... келгенде елшілікке немесе дау-жанжалға
айбар ретінде батыр жүрсе, сөз ... от ... орақ ... би, ... мен ... ... ... бас қосады, би мен би таңдайласқан дауда
бас қосады. Қай уақытта болсын бидің орны жоғары. Би рөлінің ... бір ... ... ... ... қиын ... ... жерде су бар,
Қол бастау қиын емес, шабатын жерде жау бар.
Шаршы топтың алдында сөз бастау қиын,
Шешімін ... дауы ... ... қоғамындағы бұрын-соңды қалыптасқан әдет-ғұрып, салт-сананы
жетік білетін, сөзге шешен, өзі заңгер, өзі ... ... ... ... ... [ 2, 192 б.]. ... ... иелерін «би»,
«бек» атаған. «Би – бектен, бек – бүюктен » қысқарған ... « Бүюк ... зор » ... ... [ 43, ... мәнділігі жоғары осындай би, шешен ... ... ... ... ... орын алған. Солардың бірнешеуін
көрсете кетейік: ... би» – ... ... ... « Би үшеу ... ... болады, үш ел үш жаққа тартып, дау бітімі бытырамау үшін бір төбе ... ... ... болар еді , – депті [ 40, 23 б.]; «Азулы би» – ... ... ... ... ... үлкен азулы би бар еді
[ 40 , 35 б.].
Би мен шешен сөздерінің беретін мағыналарына ... ... ... мен ... да ... ... ғалым Р. Сыздықова: «Сірә,
«би» сөзінің «шешен» сөзімен ... ... ... ... ... ... бек-би (ұлыс, бегі, ру бегі) болады, ал, бек /би/ болған адамның сөзі
әдемі, әсерлі болуы тиіс, ... ол енді ... ... ... қазір біз
«шешендік сөз» десек, билер сөзін «би» ... ... ... ... оралады), – деп атап көрсетеді [15, 43 б.].
«Шешен» сөзі ... ... ... қолданылатындықтан
этимологиясы ашылған сөздер қатарына жатады. «Шечан // сәсан» қырғыз,
қарақалпақстан, ... ... ... ... ... ... ... бұл аталған түрлерінде «шешен» сөзінен туған ... ... ... ... ... ... ... неге болса да,
«ұста, шебер», тува тілінде «чечан» «әдемі», «көркем» деген ... бар. ... ... қалмақ тілдерінде «ңэцэн», сэсэ (н), «цэцэ»
сөздерінің «данышпан», «ақылгөй», ... ... ... ... ... «дәл ... «дәл ... деген де мағыналары
бар.Чечан // сасан сөздерінің бұл мағыналары алтай, якут, тува ... ... ... ... ... сэсэрхэх сөздері – ақылымен,
тапқырлығымен мақтану және «шешенсу», «данышпансу» ... ... Бұл ... сасарга (чечеер + чээр) формасы дәл осы ... ... якут ... де, басқа түркі тілдерін де де «шешенсу»
түрінде кездеседі. Б.О. Орузбаева қырғыз тіліндегі «чечерке» ... ... бұл ... ... ... ... ... керек дейді. Якут тілінде
«сасанна» – әңгіме айту, «сасаннис – ... ... ... ... ... та әзірге түбір сөздің мағынасын ашып беру қиын [44, 42
б.].
Би, шешен атағын ... ... ... ... ... ... ... бар адам ғана иеленген. Тумысынан сөз өнеріне жетік қазақ
халқы шешендік өнердің де, оны иеленуші ... ... ... де ... ... таныған. Сөзіне өзек болған ... ... ... ... ... мейірін қандыратын алғыр ақыл иесі,
тума талант қана ... ... ... ... ... сөзімен қатар айтылатын би сөзі жайлы Ш. ... та өз ... ... ... ... ... ... «ақылды» деген мағына
беретіндігін айта келе мынадай пікірін келтіре кетеді: «Қазақтың ... өз ... ... шыққан тегін, елдің әдет-ғұрып
заңдарын, ескі жарлықтарын, халықтың басынан өткен тарихи жағдайларды ... ... ... ... ... өнерін
шыңдауға көптеген аңыз-әңгімелерді, мақал-мәтелдерді, маңызды оқиғаларға
қатысты ұлағатты асыл сөздерді ұзақ ... ... ... ... ... ... шыққан сөздерді халық ұйып тыңдайды, ал нақыл сөздің ... бар ... ... өсиет-өнеге, тәлім-тәрбиелік, патриоттық
мазмұнда болып келеді» [ 45, 132 б.].
Тіл мәдениетінің биік шыңы, ең ... түрі – ... өнер ... ... ... сөз ... ... ескере отырып,
ғалым М.Серғалиев бес түрлі шартын атап көрсетеді: шешендік – тілге, сөзге
тікелей қатысты құбылыс; ешбір сөз ... ... ... ... мақсат қарабайыр ғана орындалмай, ол міндетті түрде ... ... ... ... ... атқарады; белгілі бір ойдың ақиқаттығын
дәлелдейді;тыңдармандарды немесе оқырманды әлдебір әрекетке ең болмағанда
жауап беруге, ... ... ... ... [46, 4 б.].
Адам сөйлеген кезде өзіне керекті ақпаратты толығымен қайтадан бастап
баяндамайды. ... үшін де, өзі үшін де ... ... нәрсені мейлінше
азайтып, көп болса екі-үш сөзбен жеткізуге тырысады. ... ... ... арқылы коммуниканттар ауызша сөзге тән бірінші шарт үнемдеу
заңын орындап отырады. ... ... ... қазақ шешендік сөздерінде
жатыр. Осындай шешендік сөздер ... ... ... бір ... ... әрекетке құрылады
интерактивтік қатысым болады
ақпарат беруге негізделеді
Шешендік ... ... ... ... ... ... ... ... ... интонацияға да қатысты болады
бейвербалды құбылыстар да кездеседі
салыстыру қасиеті көрсетіледі
сөйлеудің еркінділігі басым
сөйлеудің жылдамдығы айрықша ... жиі ... ... ... сипатына қарай да былайша топтап көрсетуге
болады:
– шешендік сөз – ... сөз. ... ... ... өз ... ... тыңдаушысының білім қорын, қабілетін ескере
отырып құрады.
... сөз – ... ... ... ... жалпыхалыққа
түсінікті сөз.
– шешендік сөз – алдын-ала дайындалмаған арнайы сөз.
Шешендік дискурс міндетті түрде ситуацияға, ... ... ... ... ... ... білдіретін білімдер құрылымына сүйену арқылы
жүзеге асады. Бірнеше кезеңдерді қамтиды:
1-кезең : берілген сұрақ, ... ... : ... ... ... ... ... : келесі мүмкіндік
4-кезең : қайтарылған жауап
Жоғарыда берілгендей, шешендік сөздер дискурсында ... төрт ... ... ... кезең берілген сұрақтың шешеннің санасында сұрыпталып, сыртқа
шыққанға дейінгі аралығын қамтиды(берілген ... ... ... ... ... жүзеге асырылуына орай қолданылатын амал-тәсілдер (аялық
білім, қолданылатын амал-тәсілді таңдау); үшінші кезең ... ... ... ... ... ... қатар қолданылатын классикалық риториканың инвенция,
диспозиция, элокуция сынды бөлімдері жайлы да ... ... ... ... бөлімдерде ең алдымен шешендік ойдың жарыққа шыққанға ... ... ... ... ... ... айтылатын ойдың қалайша
берілуі, оның дұрыс шешімге ие болуы ... ... ... ... ... нәтижесінде біртұтас дүние, мәтін жарыққа шығады.
Тыңдаушы ... ... ... ... ... ... ... шешімін тапқанда ғана қарым-қатынас сәтті аяқталады.
Ендігі ретте жоғарыда ... ... ... ... ... тоқталып, оны сызба арқылы былайша көрсете кетейік:
ҰҒЫМ диспозиция
... ... → СӨЗ ...... ... ... коммуникацияның, берілетін ақпараттың
ойда сұрыпталуы, сипатталуы.
Диспозиция – шешендік сөздің сөйлеуге дейінгі аралығын қамтиды.
Элокуция – ... ... ... ... жиынтығы нәтижесінде сөзге
айналып, сипаттау, баяндау, пайымдау сынды тәсілдер арқылы коммуникативтік
процесс екіжақты диалог түрінде жүзеге асып аяқталады. ... осы ... ... ... ... ... мысалдар арқылы тоқталайық:
Бөлтірік ауылының бір кісісі ... ... ... қоймапты. Үйіне
шешен келіп отырған күннің кешінде әлгі шал ұрлық жолына әзірлене бастайды.
Бөлтіріктің ... ... ... ғой ... ... ... түн шырттай қараңғы болады, кім көре қояды дейсің,– ... ... ... ... ... боп ... - депті сонда шешен.
Сақал намысына батқан қария сол күні райынан қайтқан екен.,–дейді халық
[ 40, 120 б. ].
Берілген ... ... ... бөлімі ретінде Бөлтірік
ауылының бір кісісінің ұрлыққа баруды ... ... ... ... жолына әзірлене бастауы, Бөлтірікпен тікелей ... ... ... диспозиция болып есептеледі.
Шалдың іс-әрекетінің жиынтығы сөзге ... ... ... ... ... ... диалог түрінде іске асырылады.
Бұл кезең элокуция деп аталады.
Сөйлеуші мен тыңдаушының өзара тіл табысуын ... деп ... ... ... Н.Уәлиев ынтымақты, ынтымақсыз деп бөліп қарастырады [
2 , 290 б. ]. ... ... ... ... ұрыс-керіс,
қорқыту-үркіту, алдау, өтірікке бару, тура жауаптан қашқақтау т.б. ... ал ... ... ... ... ынталылық, шынайылық,
қайырымдылық т.б. тәрізді жағымды құбылыстарды жатқызады.
Шешендік сөздер көбіне диалог түрінде көрініс тауып, ... ... ... тіл ... ... ... Мұнда дау-дамай, түрлі
жанжалдар негізінен жер мен мал, ... ... ... ... ... аяқталады. Демек мұнда ғалым Н.Уәлиев атап көрсеткен ынтымақты
стратегия кеңінен ... ... ... орай мына бір ... сөзден
мысал келтіре кетейік:
Ұлы жүздің жігітіне атастырып қойған Орта жүздің бір қызы өз елінің бір
жігітімен ... ... ... ... Ұлы жүз ... ... ... ауылдарынан барымталап жылқы айдап алады. Ақыры Ұлы жүздің биі Төле мен
Орта ... биі ... ... ... ... ... ... неге қуасың?–
дейді Қаз дауысты Қазыбек.
Артымнан ерген еркемсің,
Ағаңның көзі тірісінде
« Жеңгеңді неге ерітесің?» – ... Төле би ... екі ... да ... тыңдап отырған Әйтеке би былай депті:
– Сабыр етіңдер, билер! Ашу бар ... ақыл ... ... ағын ... ... ... деген дария,
Алдын тоссаң тоқырар.
Кісі бірге туыспау керек,
Туысқан соң сөз қуыспау керек.
Сөз қуған пәлеге жолығады,
Жол қуған олжаға жолығады.
Төле, сен жылқыны қайыр,
Қазыбек сен ... ... ... екі жағы да ... , ... ... ... бір-
біріне қайырып, ел арасы тыныс болыпты деседі [ 40,, 92 ... ... ... ... ... ... соңында
ынтымақпен аяқталып, дұрыс шешімін табады.
3. Шешендік сөздер ... ... ... ұйымдасу
параметрлері. Сөйлеудің типтері.
Мәтін типологиясы мәселесі, мәтіндік кеңістіктің мүшеленуі мәтіннің
жалпы теориясынан бөлініп ... ... ... ... бұл ... қызығушылығын тудырып келеді. Типология – мәтінді жеке
типтерге, класстарға бөлуге деген ... ... ... ... ... жоқ ... ... саласы. Лингвистикадағы мәтін
типологиясы әлі де зерттеулерді қажет ететін қомақты іс болып саналады.
Мәтіндердің ... ... ... бірі ретінде оның бірыңғай
интегративті терминдерінің болмауын ... ... типі – ... мәтіндерді қабылдау мен құрастыру схемасы,
үлгісі.Типологиялық зерттеулер әр түрлі мақсаттарды көздеуі ... ... ... ... не ерекшелерді табу,тілдердің жүйелері
мен деңгейлерінің ... ... ... [ 37, 222 ... ... орай ғалымдардың ұсынған түрлі топтастырулары
жетерлік.
Мәтін типологиясының аумағын алғаш қарастырған В.Я. Пропп болды. Ол 1928
жылы ... ... ... ... атты ... ... типологиясын
ұсынады. Француз ғалымы Клода Бремон аталған еңбектің құндылығының бүгінге
дейін ... ... ... атап өтеді.В.Я. Пропп еңбегі ... ... ... ... болды.Мәтін типологиясын жасау
өткен ғасырдың 60-70 жылдарынан басталып, оның негізінде мәтіннің түрлі
белгілері, ... ... ... ескерілді.
Мәтінге қатысты жасалған типологияны алғаш ұсынушы С.А. Фридрих болды.
Мәтін типологиясына қатысты жан-жақты қарастырылған неміс ... ... ... Ол 70-80 ... ... ... он жеті ... талдау
жасайды. Сонымен қатар неміс зерттеушілерінің арасында мәтін ... өз ... ... енді бірі – ... ... екі ... негізде ішкі және сыртқы түрде алып қарастырады.
Ал И. Мистрик, Т. ... Р. ... ... ... ... ... таза тілдік тұрғыда қарастырады. Ең алдымен мәтін өз ішінде
тілдік бірліктер арқылы байланысады деп ... ... ... ... мәтіннің байланыстылығын ерекше белгісі деп есептейді.
И. Мистрик мәтінді құрушы лексикалық ... ... Р. ... ... ... құрауға негіз болатын «есім сөздер» дейді [ 11 , ... ... ... ... ... ашып ... бірі – Г.Я. ... типологиясы төмендегідей болып
келеді:
1 берілу сипатына қарай (1, 2, 3-жақта);
2 сөйлеудің сипатына қарай (тура, жанама);
3 сөйлеуге бір, екі ... ... ... ... қарай
(монолог, диалог, полилог);
4 сөйлеудің функционалды-мағыналық түріне қарай: суреттеу, әңгімелеу,
пайымдау;
5 сөйлеудің өзара ... ... ... ... ... ... ... және экстралингвистикалық белгілеріне орай;
функционалды стильдер; функционалды стилистика [ 10 , 88 б.].
Мәтін типологиясын жасау үшін мәтіннің ... ... ... ... ... ... типін анықтайды.
Осындай мәтінге берілген түрлі мәтін типологияларымен ... ... ... дискурсының типологиясын ұсынып отырмыз:
Шешендік сөздер дискурсының типологиясы:
... ... ... әңгіме, пікірталас
– сөйлеудің өтуі: ( ресми, бейресми)
– сөйлеудің берілу сипатына қарай : ( 2, 3 ... ... ... қарай: ( тура,жанама)
– сөйлеуде тыңдаушылардың саны: (жеке адам, ... ... бір, екі ... көптеген коммуниканттардың қатысуына қарай
(монолог, диалог, полилог)
– тыңдаушының әлеуметтік құрамы: (бірыңғай, әралуан)
– сөйлеудің мақсаты: ... ... ... ...... салма ақындықтың бір көрінісі деуге болады. От
қасы, төбе басындағы ертегі, әңгіме ... ... ... ... ... той, ... өлім ... жиын-тобырларды, келелі кеңес,
кісі құнды дауларды аралап өткен. Осындай құнды ... ... ... ... ... ... ... дискурсы ел ішіндегі болатын
түрлі жағдайларға ... ... екі ел ... ... ... ... мәселелер ресми түрде өтсе, күнделікті ... ... ... сөйлеудің берілу сипаты шешендік сөздер дискурсында негізінен
екіжақты диалогқа құрылатындықтан оқиға 2,3-жақта баяндалады; ... ... ... беруде сөйлеудің сипаты кей ретте тура, кейде жанама,
тұспал ... ... ... отырады; қарым-қатынас ... ... ... адам жеке ... ... ... да мүмкін;
коммуниканттар бір, екі немесе одан да көп болуы да мүмкін; қатысым әрекеті
монолог, диалог полилог ... ... ... ... ... ... ... адамды қандай пікірге болсын сендіре алатын, ... ... оған не ... ... ... ... және оны ... растайтын пайымдаулар болып табылады; би, шешен ... ... ... онда ... құрамы бірыңғай не
әралуан болып ... ... ... ... ... айрықша болады.
Тану және ғылыми жүйеліліктің мақсатына қарай дискурстың шегі ... бір ... ... саласына, мәтіндердің үлгісіне және басқа да
параметрлерге қатысты белгіленеді.Параметр ұғымы ... мен ... ... орын ... Ал тіл ... мәтін лингвистикасында
параметр сөйлеудің типтеріне орай қарым-қатынасқа түсушілердің сұхбатында
қолданыс ... ... ... параметр – ... ... ... ... ... үшін сөз саптайды.
Сөйлеуші шешен өзінің айтпақ ойын тыңдаушыға мүмкіндігінше толық, түсінікті
жеткізуге ... ... ... тыңдаушысына түсінікті болуы үшін
сөйлеуші оның білім деңгейін, жас ерекшелігін, ... ... ... ... ... сөйлеушіге қатысты параметрге назар
аударсақ:
Сөйлеушіге қатысты
параметр
Сурет 1 – ... ... ... ... ... ... қабылдаушы – оқырман не
тыңдаушы. Қарым-қатынас жағдайында тыңдаушы да аса маңызды роль ... ... ... ... ықпал етеді. Тыңдаушының
белсенділігі, ден ... ... ... ... білім деңгейі ерекше
ескеріледі. Оның қарым-қатынас үстіндегі басты ... ... ... ... дискурсында тыңдаушы жеке адам, көп адам ... ... ... шешен тыңдаушыларымен бетпе-бет отырады.
Параметр ұғымында мәтіндердің ұйымдасу параметрлері де ... Ол ... ... ... ... ... (жай, күрделі
және кешенді болып ... а) жай ... ... жарнамалық
мәтіндер, үндеулер, кітаптың, мақаланың аты жатады; б) күрделі ... ... ... ... ... ерекшеленетін мәтіндер (пьеса,
роман, повесть, ... ... ... ... ... жатады; в)
кешенді мәтіндер: бұл мәтіннің ұйымдасуының күрделірек түрі, оны ... ... ... және ... ... ... жағынан
терең білімді оқырманды қажет етеді); функционалды – стильдік параметр ... ... ... ... ... ... мақсаттылығы мен
аумағы есебінде қарастырылады: іскерлік, ғылыми, ... ... ... ... дайындалған параметрі жағынан: (спонтандық) ішкі
себептермен пайда болған, жағдайлық (ситуациялық) деп бөлінеді;тұтастық пен
байланыстылық параметрі ... ... ... ... Бұл ... ... Л.В. ... болды. Ол мәтіннің
мынадай түрлерін ұсынады: а) нормативті мәтін (тұтас және ... ... ... ... ... – бұл параметр бойынша А.Н. ... ... үш ... ... ... ... ... жазылып
алынған, жазылып алынбаған.
Жазылып алынбаған мәтін өзіндік ішкі ойлауға, ситуациялығымен, вербальды
айтылуда ауқымды варианттылық ... ... Оған ... ... ... болып келеді;ішкі ойдың берілу параметрі: бұл параметр сыпайы
мәнді және қатқыл мәнді мәтіндер арқылы ... ... ... ... шарт ... бұйрық, жарғы т.б. жатқызылса, сыпайы
мәнді мәтіндерге көркем мәтін жатады; ... ... ... мәтін, суреттеу мәтіні, бағалау мәтіні [7, 48 б.].
Осындай мәтіннің параметрлерін негізге ала ... ... ... ... ... былайша көрсетуге болады:
Сурет 2 – Шешендік сөздер дискурсының ұйымдасу параметрлері
Мәтін типологиясын беруде мәтіннің ұйымдасу ... ... ... ... де ескеріледі. Себебі, мәтінді құраушы тұтастық, бірлік,
байланыстылық қасиеттері белгілі бір жүйемен, принципке ... ... ... ... өзгешелік – образдылық, көркем
бейнелеу.Ауызша сөйлеу мәтіні – ассоциативті ойлауға ... ... ... және ... қабылдау; ғылыми немесе теориялық мәтін –
логикалық білім мен ұғымға негізделеді;қолданбалы мәтіндер – дайын білімге
негізделген және ... ... ... ... ( ...... да болмасын ақпарат міндетті түрде адресатпен қарым-
қатынас ... ... Бұл ... ... негізінен сөздіктер,
анықтамалар жатқызылады, агитациялық мәтіндер – белгіленген ... ... ... ... танымы мен сезіміне әсер етеді. Мұнда фактінің
өзіне айқын баға беріледі; жалпылай ақпарат беретін мәтіндер – әр ... ... не ... ... кей жағдайда екі типте де ... ... ... ... ... – ақпаратты жеткізудің бірден-бір түрі.
Көбіне сауда ісінде қолданылып, сатып ... ... ... мақсатын
көздейді )[8, 316 б.].
Осы аталған ұйымдасу принциптерін ескере отырып, ... ... ... принциптерін былайша тұжырымдауға болады: ... ... ... ... ... ... ... шешендік
сөздер дискурсы нақты сезімдік және эмоциональды ... ... ... ... ... оқиға ойлауға, сезімге,
қабылдауға, сөйлеуге яки, сөйлесуге қатысты болып келеді.
Дискурс параметрінде ... ... ... ... ... ... ... қалыс қалып отырғандар ескеріледі.
Соған орай шешендік сөздер дискурсындағы ... ... ... ... ... ... сөздер дискурсындағы сөйлеу формасы – ауызша, мәтінде – жазбаша
– шешендік сөздер дискурсындағы серіктес— ... ...... ... ... ... ... орта – шексіз, мәтінде–
дифференциалды
– шешендік сөздер ... ... ... ... ... ... ... дискурсындағы тыңдаушылардың реакциясы – шешуші,
мәтінде – ... ... ... ... дискурсының қолданылу аясы –бейресми, мәтінде–ресми
Сөйлесу дегеніміз – қарым-қатынас жасау, ал ... ...... ... ... ... жіктеуде сөйлеуші шешенге
деген сенім, иланым бірінші ... ... тіл ... ... ... өзін ... ұсынады.
Сөйлеудің типтеріне қатысты ең алғашқы еңбек Л.П. ... ... ... (1923) деп ... Бұл ... ... ... Холодович «О типологий речи» (1967), А.А. Леонтьева «Функций и
формы речи» (1974) атты еңбектерінде сөз ... ... ... ... типтеріне, коммуникацияға
қатысушылардың өзара пікір алысуына орай тілдесім жанрлары төмендегідей
болып келеді: сөйлесу(ақыл-кеңес береді, ... ... (екі ... ұрыс-керіс, дау-жанжал, қақтығыс, кінәлау), пікірталас (
ақиқатты айқындау мақсатындағы пікір ... ... ... ... ... ... ... асады. Бұлардың әрқайсысының шешендік сөздердегі көрінісі
түрліше. Бұған мысал ретінде мәтіндерге назар аударсақ:
Жанқұтты он жеті жасында әкесінің ... ... ... ... ... бата ... барады. Би Жанқұттының жайын сұрап білгеннен кейін:
– Шырағым, дүниеде не адал, әлемде не мықты?– деп ... ... ... ... ... ... кетіреді.
Мықты болсаң жердей бол,
Жер жаһанды көтереді,– деген екен.
Жауабына риза болған Шабанбай бала Жанқұттыны бірнеше күн ... ... ... ...... ... жағам десең – қазанды бол,
Халқыңа жағам десең – әділ бол,
Судай таза ... ... ... ұзақ ... суат болсын,
Сөзің халқыңа қуат болсын,–
деп батасын беріп аттандырған екен [ 47, 164 б ... ... ... ... ... айту ... ... бірі cөйлесу түрінде өрбіген. Сөйлеуші ... ... ... ... ... ... жақсы болатынына сендіреді,
иландырады .
Қарым-қатынас жағдайындағы тілдесу ... енді бірі – ... ... ... ... ... кінәлыларды айқындауда,екі
адам арасындағы ұрыс-керістерді әділ шешуде қолданылады. Мысалы:
Орта жүз бен Кіші жүздің арасында бір мал дауы ... жүз ... рет ... ... ала ... ... рет келе ... Сырымға жолығып,
жөн сұрапты.
– Уа, азаматтар! Жол болсын! Билеріңде ... жоқ, ... ... ... ... дейді Сырым. Жолаушылар мән-жайын айтады. Сырым
қосыла жүреді. Кіші жүздің ханына келіп ел дауын айтады, бірақ екі ... ... келе ... ... ... екі ... арасының бітімін көздеп
ханға:
– Бір дауды шеше алмасаң сен неғып хан болып отырсың, құлаққа ... тұяқ емес пе ?- ... Хан ... ... ... ... ... бас беріп, Орта жүзді разы қылып қайтарыпты
[ 40, 732 б.].
Қарым-қатынас барысында, сөз арасында бір ... шеше ... ... ... ... Реплика-сұрау түрі арқылы берілген диалог
сәтті аяқталады.
Бір шешімге ... ... ... ... ... барысында
жүзеге асырылады. Мәселенің ортақ тұстары баса айтылады. ... ... ... салып, келіспейтін тұстарын баса айтады.
Дәлелмен сөйлеуге тырысады. Мәселен мына бір ... ... ... ... ... әз ... хан атақты билерді «Жеті жарғыны»
қабылдағаннан кейін сынамақшы болып ... ... ... ... ... ... ... жасы үлкеннің бастауы, жасы кішінің қоштауы жөн бе әлде
жасы кіші ... жасы ... ... жөн ... Ұлы жүз биі Төле:
– Төбеде тұрған кісі төрт жағын түгел көргенде,төменде тұрған екі ... ... бір ... әрең ... ... жасы ... оңы мен
солын , алды-артын болжаған ағаның алдымен билік ... ... ... жүз биі ... тұрып:
– Жасы үлкен аға әділ төреші бола ... ... ... ... Жасы кіші інің де ... бола ... ... артында қайырылары
жоқ. Сондықтан алдында айбынды ... бар, ... ... ... ... ... ... абайлап жүргізетін ортаншы бидің төрелік
айтуы орынды ғой,-депті.
Ең соңында Кіші жүз биі , әрі жасы кіші ... ... ... ... атын ... ... келсе, құрметтеп
жайлағандай, тындырымды інісі болса, қанаты-құйрығы сай болып, көңілі жай
болып, ағаның алар ... ... ... міндетін басқару, ағаның реті бас
бағу емес пе?-деген ... ... ... ... ... хан ... , әсіресе Әйтекенің
берген жауабына риза болып, шын ықылас білдіріпті деседі [ 40, 19 б ... ... ... ... ... тағы бір ... ... негізінен монологтық сипатта өтеді. Мұнда ... ... ... жиі көрініс береді. Мысал ретінде Айтқожа шешеннің мына бір
шешендік сөзіне тоқталсақ:
Жар басына үй ... ... үй ... ... ... елден күй кетер.
Ағайын ала болғанда,
Ауыздағы ас кетер.
Аңдыған дұшпан күшейіп,
Жау қолында бас кетер [40 , 140 б ... ... ... ... ең алдымен ауызша немесе
жазбаша түрде, екіншіден, диалогтық немесе монологтық болады.
Сөйлеудің типтерінің негізгі төрт ... ... ... ... ... ... монолог;жазбаша диалог; жазбаша монолог.
Ауызша қарым-қатынас тарихи жағынан жазбашаға қарағанда ертерек пайда
болды. ... орай мына бір ... ... ... ... ... ... язык и как он развивается, если не исходить постоянно и прежде
всего из процесса говорения и ... и если хотя бы на ... ... ... что письмо – только заменитель устной речи» [ 11, с. ... ... ... ... ... түрі ең ... болып табылады. Диалог екіжақты қарым-қатынас түріне жатады.
Мұнда қарым-қатынасқа түсуші екі адам ... ... ... Ол ... да көп ... ... ... сөйлесуі деген сөзінен алынған.
Тақырыбы алдын-ала көрсетілмейді,еркін болады. Ол әртүрлі болуы мүмкін,
себебі диалог ... ... ... ... ... да мүмкін. Демек,
диалог өмірдің барлық саласынан орын алады да,қарым-қатынасқа түсушілердің
бірдей уақыт аралығында ... ... ... ... жүзеге
асырылады.Диалог қандай да болмасын бір жағдайға қатысты туып, ... Оның ... бірі ... бірі ... ... ... ... ойлары әр түрлі болады: келісу, талқылау, сұрақ-
жауап, ойдың бірдей шығуы, ... бір ... ... ... жағынан да тиянақты бола отырып шешеннің мінез-құлық басқа да
қырларын таныта біледі. Диалог арқылы адамдардың ішкі сыры ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Солардың бірі ретінде Г.Иманғалиеваның «Типология диология»атты кандидаттық
диссертациясында ... ... ... ... ... топтастырады:
Хабарламалық, прагматикалық, модальдық [ 48 , 5 б.].
Бұлардың өзі әңгімелесу, ... ... ... пікірталас, қоштасу т.б.
түрлерге жіктеледі.
Жоғарыда көрсетілген сөйлеу типтерінің бірі – ... ... ... түсушілер – сөйлеуші мен тыңдаушы. Сөйлеуші әрқашан да ... ... ... ... сөзі ... ... ... мен тыңдаушы ауысып отырады. Сөйлеуші бір мезеттерде
тыңдаушы болса, керісінше ... ... ... ... қарым-қатынас жағдайында: тура, жанама, тілдік, ... ... ... ... ... ... бөлінбес бір бөлшегі диалог болып табылады.
Дискурстағы диалогта шешен (сөйлеуші тұлға) өзін ... ... Нені ... ... нені бүгіп отырғаны, оның ұғымынша қандай
нәрсені атамаса да түсінікті екенін ... ... ... ... ... Диалог–табиғи құбылыс, ал осы ... ... ... ... ... ... болады. Шешеннің
коммуникативтік тұспалын (интенция) тыңдаушының аңғара білуі диалогтің
ойдағыдай өтуіне септігін ... ... ... ... өтуі ... ... емес факторларға байланысты деп көрсете келе, диалогтегі
сәттілік пен сәтсіздік, ... ... мен ... ... күйі де ... әсер ... ... пайымдайды: « Диалогтің
ойдағыдай өтуі лингвистикалық және лингвистикалық емес ... ... пен ... а) ... әлеуметтік-
стереотиптік ерекшеліктеріне ә) коммуниканттардың аялық біліміне б)
коммуниканттардың ... ... я ... алшақтыққа
в)коммуниканттардың жыныс, жас, тұлғалық ерекшеліктеріне байланысты
жайттарды ... ... ... ... ... өрбуіне немесе
үзілуіне коммуниканттардың көңіл күйі де ерекше әсер ... ... ... да ... ... кері әсерін тигізуі мүмкін » [ 2, 289 б ... ... ... ... ... алатын орны ерекше. Сондай-ақ диалог сюжет, конфликті дамыту,
характерлерді ашуда айырықша сапаларға ие болады. Диалог ... ... ... ... ... ... хабар береді. Монолог сияқты диалог
та түсініктемелермен көмкеріледі. Интонациялық құрылым, жекелеген сөздердің
айтылуы өң, көзқарас ... ... ... ... диалогсыз тану
мүмкін емес. Диалог – айтпауға болмайтын, ... ... ... ... ... ... әр алуан көзқарасын, өмір құбылыстарына
деген әр ... ... да ... Адам өз ... сөз ... отырады, ал іштегі сөздер сыртқа шығуға дайын тұрады. ... ... ... ... Осыған орай диалогтық бірліктердің
мынадай ерекшеліктерін атап ... ... ... тыс, ... ... ... айтылымның қысқа, ықшам болатындығы,
интонация, просодикалық өзгешеліктер,репликадағы немесе сөйлеу жағдайына
байланысты ... ... ... ... өзгешеліктерімен
қолданылуы,басым көпшілік жағдайларда жай сөйлемдердің қолданылуы,жазба тіл
нормасынан тыс сөйлем қолданыстары,алдын-ала дайындалмаған сөйлеу ... ... ... ... ... ... мен көңіл-күйлері, сол
сәтте тоқталмай кетуге болмайтын үзілістер, интонациялық бедерлер, бет
жүзіндегі ... мен ... ... ... ... ... дискурсындағы диалогтарда заман көрінісінен де хабар
беріп отырады. Мәселен, белгілі бір кезеңде ... би ... сол ... жер ... елдің ішкі,сыртқы мәселелері көрініс
табады.
Диалогта адамдардың мінезі сөздік мағына ... ... ... ... түсу ... ... әңгіме (сұхбат) паузаға, сұрау, таңырқауға
құрылады. Мәселен:
Хан Қазыбектен:
– Ұлың нешеу еді? – деп сұрайды.
Қазыбек:
– Бір ... ұлым бар, – деп ... ... Хан бұған таңданып:
– Бір жарымы қалай? Сенде дығырдай ұлдарың көп деп естідім, – ... ... елге ие ... біреу-ақ, аты Бекболат, соны бүтінге есептедім. Ал
мал мен ... ие ... ... ... алып ... жоқ, – деп ... [40, 42 ... сөздер дискурсында сөзбен жарыса, ілесе жүретін бейвербалды
амалдардың ... оның ... ... көрініс табатындығына назар
аударсақ:
Мынау Алшын атасы көкжалды мерген, мен – Кеңестің ұлы Көкжанбаймын. ... ... ... еді, ... одан ... қоян да ... ... Ақкөлдің сағасында жатқан ақ қоянды ... де, ... ... кеттім. Мен мылтығымды алып келгенше Көкжал қоянды атып ... ... бер, – ... ... «Сен ... жерден аттың», – деп сұрайды. Ол қанша жерден
атқан мөлшерін көрсетеді.
«Егер бір төрелік айтсам, екеуіңіз де ... бе?» – ... ... ... ... ... баланың берген төрелігі мынау екен:
Қоянды бір балаға құшақтатады да, кеңестік Көкжалбайына:
«Балаға тигізбестен қоянды мерген көрсеткен ... ат, ... ... ... ... оқ далаға кетсе, қояннан бейдімақ бол,
тигізсең қоян ... ...... Бұл ... көнбей, біраз
ашуланған Көкжанбай сабасына түсіп: «Ұстап балаңа ...... ... ... ... ... ... тигізеді [40, 22 б.].
Мәтінде тілдік амалдармен қатар ... ... ... қол ... асып, ол өзінің қанша жерден атқанын көрсетеді.Диалогқа қатысты
пікірлердің ... ... ... ... ... ... ... болады
деген тұжырымдар да кездеседі.
Сөйлеудің ауызша типіне ... «қос ... ... ... ... ... ... тыңдаушы сөйлеушісінің
айтпақ ойын түсінуге тырысады. Сөйлеушісінің жекелеген ... ... ... Ал ... ықыласпен тыңдаған тыңдаушыға сөйлеушінің не
айтпақ болғаны іштей түсінікті болады. Көреген, білімді ... ... ... ... не туралы ойлап отырғанын аңғара алады.
Мысалы:
Ертеде бір бай адам ... бай екі әйел ... Ол ... ел ... ... ... ... бала болмай, тоқалдан туған бір баланы
бәйбіше бауырына салып тәрбиелейді. Сол уақыттың салты бойынша бала ... ... ... «анам» деп өседі.
Бір кезде елге жау тиіп, мал-мүлкін шауып алып, ұлын құл етіп, қызын күң
етіп басқа елге көшіріп алып ... ... ... ... ... ... Екі әйел айырылысып, балаға таласады. Осы дауды шешпек үшін Төле
биге барады. Би даугерлерден сұраса екеуі де ... ... деп ... ... ... ... би ... «Баланы қақ жарып
екеуіңе бөліп беремін. Осыған ... ма?» – ... ... ... Бала өзімнің тар құрсағымды кеңітіп, тас емшегімді ... ... ... ... төрт ... ... өсірдім. Өтірікші, жалақор қатынға
кеткенше, көз алдымда өлсін, өзіме тиісті ... ... ... ... қояйын, артынан дұғасын оқытып, батасын қылдырып отырайын, менің
тілегім осы, – ... әйел де ... ... ... ... ... ... Шіркін, құлынымды өлімге қимаймын. Алты қырдың ар жағында жүрсе де
аман жүрсін, өлтірмей оны өтірікші әйелге ... мен ... ... Бірақ осы үкіміңізді ұмытпастай қылып балама ескертіңіз, ... Төле ... ... – мына соңғы әйелдікі. Ана әйел баланы жақсы көргендіктен
басқаға қимай ... Не ... да, шын ... ... ... ... әйелдікі, – депті [40, 43 б.].
Берілген мәтінде сөйлеуші Төле би тыңдаушылардың, екі әйелдің біреуінің
шындығы шығып, ... ... ... ... ойлап білген.
Шешеннің сөздерінен тыңдаушы ерік, ... ... алып ... ... ... ... асып ... Сондықтан шешендік ... ... ... ... ... деп ... ұйғарып отырмыз.
Шешеннің сөйлеу мәдениеті де айналасындағы ... ... ... ... ... ... ... Бұдан мысал ретінде төменде
берілген диалогқа тоқталсақ:
Бірде ... ... ... қаза болыпты. Бөлтірік хан баласына ... ... ... ... соң не деп ... айтамыз?» деп
сұрағанда Бөлтірік:
– Біреуің: « Түйе мен төре шіркіннің басы бір қисайса ... ... ... ... өлмегенмен көбеймейді, ешқашан көбейіп теңелмейді» ,– деп
үйретіпті. Байлар үйреткен сөзді айтысымен-ақ хан реніш ... ... ... Бөлтірік:
– Аққу құсқа оқ тисе,
Қанатын суға тигізбес,
Ақсүйекке оқ тисе,
Көршісіне сездірмес,
Ноқталы ... бір ... бір күн ... ... ... ... шамы сөнбей ме?
Дос көтерер өлімді,
Бекем бу, төрем, беліңді!
Мұңайтпа баққан еліңді,
Жүйрік мін де, сұлу құш,
Алғын осы тілімді.
Осылай деген соң, хан ... ... ... ... ... өзің ... ғой, ... [ 47, 14 б.].
Берілген диалогта шешеннің аялық білімі, қазақи ғұрыптағы ... ... ... да, ұтымды жеткізуі, ділмәр шешендікті таныта білуі, ойды
жеткізудегі көркемдеуіш ... ... ... ... шамы») айналасындағылармен салыстырғанда әлдеқайда жоғары
тұрады.
Тілімізде мәтін көбінесе монолог ... ... ... ... ... Г.О. ... тіпті монолог пен диалогтың арасында абсолютты
шекара болмайды деп атап ... [ 49, 35 ... ... енді бір түрі – ... ... ... келетін болсақ,
қарым-қатынасқа түсушілердің саны, сөйлеуші қандай жағдайда болсын ... ал ... саны ... да көп, ... болады. Тілдік жағдайда
аудиториядағы тыңдаушылар пассив түрде, сөйлеушілер актив түрде болады.
Сөйлеуші сөзі әр ... ... ... ... қызығушылығына байланысты
дамып отырады. Диалогты әрі анықтығы, сөз арқылы жүзеге асатын ... ... ... деп атап ... ... ... кез-келген
сөйлеу қарым-қатынастың үзілмей жалғасын табуына ұйытқы болады. Монолог –
белсенді ... ... ... ... ... ... сөйлеу
түрі. Негізгі ерекшелігі – бір адамның сөйлеуі немесе бір адамның ойы. ... ... ... ... жаңғырту құралы ретінде де пайдаланады.
Сондай-ақ монологтық қарым-қатынас кезінде сипаттау, баяндау, әңгімелеу,
сендіру т.б. қасиеттері ... тар ...... ... ... кең ... ... – аудиторияға
бағытталған дискурс. Бірақ онда кезектілік болмайды. Монологтың мұндай ... ... ... тән. В. ... ... сөздер алмасымы – тілдің
ең табиғи формасы. Тіпті ұзақ және кең тармақталған сөйлемдер бір ... ... ... жатқандықтан (мысалы: шешеннің сөзі, актердың
монологы) – сыртқы ... ... және ... құрылымы
бойынша ғана монологтық, ал іс жүзінде олар диалогтық болады», – деп ... [50, 291 ... ... ... терең сырды шешен алдымен өзіне арнап,
ақиқатты тану арқылы халыққа жаю түрінде көріну ерекшелігі басым ... ұлы ... жан ... ... ... елестейді. Осының бір
айғағы ... екі ауыз ... ... ... білген шешендеріміздің
толғауына назар аударсақ:
Асқар асқар асқар тау,
Асқардан биік тау болмас.
Балапан торғай басына,
Шырқап ұшып жете алмас,
Күзен ... ... ... өте алмас.
Әлелей болмай ел болмас.
Шағала келмей жаз болмас,
Шаңқан болмай боз ... ... ми ... ... күй ... жақсыда кек болмас.
Қас жаманда тек болмас.
Көлік артсаң атан арт,
Үдере көшсе мұңаймас.
Сауын саусаң бие сау
Салқын түспей су алмас [40, 98 ... ... ... ... ... оқиға желісін өрістетіп қана
қоймай, тартыстың шешіміне әкеледі. Мысалы:
Қазақ еліне келген бір елдің елшісін біреулер өлтірейік деп, екінші ... деп ... ... ... ... осы мәселені ақылдасып шешу
үшін Ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қазыбек би, Кіші ... ... би ... бір ... ... отырса, алдындағы көлге бір топ қаз келіп қоныпты.
Сонда Төле ... Мына ... алар ма еді ... атып, – дейді.
– Оғың шығын болмасын жазым атып, – ... ... ... пәлеге қап жүрмейік,
– Қаз екен деп перінің қызын атып, – дейді Қазыбек [ 40, 65 б.].
Осымен сөз бітеді, ... ... ... ... ... ... шешімге келеді.
Диалог, монолог, полилогтардағы шешеннің сөзінен шешеннің білім өресін,
талант табиғатын, ішкі мәдениетін, дүниетанымын көруге болады.
– шешендік сөздер ... ... ... ... ... қажеттіліктер сөз болады.
– шешендік сөздер дискурсындағы диалогтар белсенді әрекетке құрылады.
– шешендік ... ... ... ... түсушілердің
сезімі мен көңіл-күйі, сол сәтте тоқталмай кетуге болмайтын ... ... ... ... ... ... қамтылады.
– шешендік сөздер дискурсындағы диалогтар әңгіме, таңырқау, ... ... ... ... ... ... анық, сөз арқылы жүзеге
асатын қарым-қатынас формасы.
– шешендік сөздер дискурсындағы монолог – ... ... ... ... ... дискурсындағы ... ... ... ... шешендік сөздер дискурсындағы монологта кезектілік болмайды.
– шешендік ... ... ... ... ... ... шешендік сөздердегі монолог, диалог, полилогтың көрінісі сөздің
коммуникативтік сапалары: дұрыстық, ... ... ... ... түсініктілік, әсерлілік жағдайларынан байқалып отырады.
Бірінші тарау бойынша тұжырымдар
– тіл біліміндегі ең бір ... ... бірі – ... мен дискурс түрлі
бағыттар мен тәсілдерде қарастырылып, зерттелу үстінде.
– мәтін мен дискурстың өзіндік ерекшеліктерін ... келе ... ... ... ... мен дискурс теорияларыны қатысты прагмалингвистика жайы да сөз
етіледі.
– тіл ... ... ... ... ... ... ... сөздер дискурсының типологиясын ұсындық.
– мәтінге қатысты ұйымдасу параметрлері шешендік ... ... ... ... ... ... бұл ... этимологиясы, жайында
сөз етілді.
– шешендік сөздер үлкен коммуникативтік оқиғаға құрылатындықтан оның өтуі
ерекше көрініс береді.
– шешендік сөздер ... тән ... ... ... ... ... ... элокуция сынды бөлімдер нақты ... ... ... ... дискурсындағы диалог «диалогтың үздік үлгісі» болып
табылады.
– шешендік ... ... ... – тар мағынада адрестелмеген,
ешкімге бағытталмаған дискурс, кең ... ... ... ... ... ... ... монолог, полилогтар заман
көрінісінен хабар береді
2. ШЕШЕНДІК СӨЗДЕР ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... құрылымы
Құрылым қазіргі тіл біліміндегі ортақ мәселелердің бірі. Бұл ұғымның
тілдің түрлі деңгейде қолданылуы әлі үздіксіз ... ... ... ... тұтастық пен байланыстылық болып келеді. Тұтастық пен
байланыстылық тек лингвистикада ғана емес, жаратылыстану ... ... ... ... терминіне мәтінтанушы ғалым З.Я. Тураева мынадай
тұжырым жасайды: «Структура – это ... ... ... ... ... ... ... [7, 56 б.]. Ал мәтіннің өзі күрделі құрылымдар
мен әдістердің бірлігінен ... ... ... ол ... ... жағынан аяқталған болып келеді.
Біз қарастырып отырған шешендік сөздер дискурсының да өз ... ... ол ... күрделі болып келеді. Қарым-қатынасқа түскенге,ой жарыққа
шыққанға дейін шешеннің (сөйлеушінің) санасында тілдік емес ... ... ... ... мен ... қарастырылады. Шешеннің
«нені айтсам?», «қалай айтсам?», ... ... ... ойша ... сөз ... ... Жарыққа шыққан шешеннің сөзін тыңдаушысы
қабылдап, түсініскен соң ғана бұл қарым-қатынас аяқталады.
Антика дәуірінен бері шешен сөйлеу шаршысөзге ... ... ... ... ... ... ... ойдың орналасуы, сыртқа шығарылатын
ойдың сөзбен әрленуі, есте ұстау, ойдың жарыққа ... ... ... ... тақырыптық бірліктердің саны арқылы анықталып, мұнда
«коммуникативтік ... не ... өтіп ... деген өзара байланыс арқылы
іске ... ... ... бірлік дискурстың басқы бөлігіне
қатысты болып келеді. Дискурстың негізгі иесі– ... Ол ... ... ... ... ... ... сұрақтарына жауап
іздейді. Адамның білім қорының өзі ... үлгі ... ... ... жаңа ... тану ... ... таныс нәрсеге жаңаша қарауда
өз санасындағы дайын ... ... ... айтатын ойын жүйелеуде, жеткізуде тыңдаушысының
әлеуметтік жағдайын, жынысын, жас ерекшелігін, ... орай ... ... ... ... ... өту ... төмендегідей
құрылымдарын қамтиды:
Сөйлеуші –––– көпшілік қауым ... ... ... шағында халқын жиып:
Жерден ауыр не?
Судан терең не?
Оттан ыстық не?
Көктен биік не?– деп төрт сұрақ берген ... шеше ... ... ... өзі ... сұрақтарын өзі былай деп
шешкен екен:
Жерден ауыр дегенім– ақыл, білім.
Судан терең дегенім – оқу, ғылым.
Оттан ыстық ... фәни ... ... ... биік дегенім – тәккәббардың көңілі [ 40
,70 б. ].
Сөйлеуші –––– көпшілік қауым -----бір тыңдаушы
Досбол ... ... ... ... ... қыпшақтарының
Байсын,Саудағұл, Нұржан деген үш ... оның ... ... ... ... ... ... Уа, Досбол аға, ... ... ... ... ... ... ... ілдіңіз. Енді төріңізден ... ... ол ... не деп ... ... соқыр, Саудағұл таз,Нұршан пұшық екен. Өз заманының ұлығы
болған соң паңданып отырыпты. ... ... ... ... тарай
беріпті.
– Уа, сабаздарым, тумақ болса өлмек бар. Менің ол дүниеге айтарым жоқ.
Егер айтар болсам, кешегі аруақты ерлерге бақ құсы қара ... ... ... ... ... басына, пұшықтың мұрнына қонды деп барсам
керек,- депті [ 47 , 109 б.].
Cөйлеуші ... ... ... ... ... үйінде отырғанда Абай келіп сәлем
береді. Ол ... ... жас, ... шағы ... Ет ... ... ... Абай:
– Ата, сізден сұрақ сұрауға бола ма?– дейді.
– Е, шырағым, сұрай ғой,– депті Жанқұтты.
Ата, арзан не, қымбат не, ... не?– ... ... ... ... – өсек, қымбат – шындық, дауасыз – кәрілік емес ... оты бар екен – ... ... маңдайың жазық екен –
ойлылығың шығар, халықтың қалаулы азаматы бол,–деп батасын беріпті [ 46 ... ... ... ... сөз ... оның ... да ... Композиция – мәтіннің негізгі жаны. Композиция туралы осы
уақытқа дейін бірізді, аяқталған ... ... ... оның өте ... ... көрсетеді. Ол – мәтіннің ... ... ... ... ... басын қосып, оны тұтастай ұйымдастыруда
композицияның рөлі ерекше болып табылады. Шығарманың құрылымдық ұйымдасуы,
мазмұндық және ... ... ... бірігеді. Шешендік сөздер
дискурсындағы композицияның ... ... ... табады:
Шоқанның Нұрила деген қарындасы алғашқы рет айттырған күйеуін
менсінбей, ақыры ... ... ... Қызды беріп отырған күйеуі Ақмолалық
Қоңырқұлжа төренің немересі Жәңгір төре екен. Екі ... ... ... ... ... ... ... дауға қатысатын адамдар сонда
белгіленген күні келеді. Істі ... екі ... ... ... ... төбе би ... ... Дауды шешу кезінде екі жақтың
пікірлерін әділет таразысына сала отырып, ... ... хан ... ... би ... шошынған түйе оңбас,
Көгенінен шошынған бие оңбас.
Елінен шошынған ер оңбас,
Бесіктен шошынған құда оңбас,
Төсектен шошынған күйеу оңбас,– ... екен ... Ал ... ... біз үшін асыл ... ... төсектен
шошынған күйеу мен қалыңдықты қосуға болмайды. Әділеті осы,– деп ... [ 47 , 182 б. ... ... ... Шоқанның Нұрила деген қарындасы алғашқы рет айттырған күйеуін
менсінбей, ақыры үлкен дауға айналады.
2 Негізгі бөлім
2.1 Мазмұны Екі ... ... дау Омбы ... ... ... ... қатысатын адамдар сонда белгіленген күні келеді.
2.2 Дәлелдеме Істі ... екі ... ... Саққұлақ шешен
дауға төбе би болып сайланады.
2.2.1 Фактіге сүйенген жағымды ... ... шешу ... екі ... ... ... ... Қарсы жақтың көзқарасының жалған екендігін дәлелдеу.
Халқынан шошынған хан оңбас,
Салтынан шошынған би ... ... түйе ... ... бие ... ... ер ... шошынған құда оңбас,
Төсектен шошынған күйеу оңбас
3 Бекіту, қорытынды. ... ... ... мен ... ... ... ... осы , – деп дауды шешіпті.
Мәтін құрылымындағы композициядан өзге де негізгі бірліктер: ... ... ... ... ... ... мәтіннің аяқталуы.
Тақырып – туындының мәні, айтылатын ... ... ... ... Ол көп ... ... нәтижесінде дүниеге келеді.
Тақырып ... әсер ... ... және ... болуымен ерекшеленеді.
Сондай-ақ тақырыптың қысқа, нақты әрі айқын болуы да ескеріледі. Тақырып
өзіне тән ... ... ... ... болса, көптеген
қиындықтарға алып келеді. Мәтінде бейнеленетін ... ... ... ... кейіпкерлерінің, табиғат суреттемелерінің
тақырыбы мазмұнға ... ... ... ... ... – талқыға
түскен мәселенің аты және ... ... ... ... ... ... ... сөздер дискурсында тақырып ерекше қызмет атқарады. Шешеннің
жақсы қасиеттерінің бірі болып саналатыны – көңілге қонымды да, ... ... оны ... ой ... үнемі алыстатпауы, ауытқымауы.
Шешендік сөздер ... ... ... ... ... ... сөздер негізінен би-шешендердің асыл да, нақыл сөздерімен
ерекшеленіп, сол кезеңде билік, әділ шешім айта білген ... ... ... адам аттарымен беріледі. Солардың бірнешеуін көрсете
кетейік: «Жиренше шешен мен Қаракөз айым », ... ... мен ... ... мен ... ... ... айтқандары» т.б.
Дискурста кісі есімдерінің атқаратын ... ... ... ... ... Мәселен, сөйлеу
процесінде сөйлеушінің тыңдаушы ретінде таныған адамы жасы кіші адам ... кісі ме, би ме, ... бе ... ... оны әртүрлі
ыңғайда атайды. Шығарма мазмұнының ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы, бөлімнің тақырыбы, абзацтың
немесе бірнеше абзацтың тақырыбы болып құрылады. ... ... ... ... тұрақталуын негізге ала отырып шешендік сөздер
дискурсындағы тақырыптың көрінісін былайша көрсетуге болады:
Шешендік сөздерді ... ... ... ... ... шешендік дау
деп үш үлкен тарауға, ол тараулардың өзі бірнеше бөлімдерге, бөлімдердің
өзі бөлімшеге, бөлімше ... ... ... 4 – ... ... дискурсындағы тақырыптың көрінісі
Шешендік сөздерде белгіленіп қалыптасқан үлкен тараулар (шешендік арнау,
шешендік толғау, шешендік дау ... ... ... ... ... тақырыбы: ... ... ... ... ... ... Сырымның үш қасиеті.
Абзацтардың тақырыбы:
1-тақырып: Жолаушылар мен әйел.
2-тақырып: Жолаушылар мен Сырым.
3-тақырып: Сырымның ... ... ... ... ... ... толғау (өсиет).
Бөлімнің тақырыбы: Шешендік нақыл.
Бөлімшенің тақырыбы: Қозыбай шешен.
Абзацтардың тақырыбы:
1-тақырып: ... жер ... аға ... ... ... Қозыбайдың көңілін аулап Бекболаттың айтқаны.
Тараудың тақырыбы: Шешендік дау сөздер.
Бөлімнің тақырыптары: Жер дауы, ... ... мал ... ... ... ... тақырыптары:
1-тақырып: Төле би, Әйтеке би, Ормамбет би үшеуінің ... ... ... ... Екі ... жасы кіші ... ... хаты.
2-тақырып: Орманбеттің хатқа жауабы.
3-тақырып: Төле би мен Әйтеке бидің Қасқакөлді берудің таласы.
4-тақырып: Ормамбетке анасының айтқан ақылы.
5-тақырып: ... ... ... табуы.
Сонымен мәтіндегі тақырып сабақталатын ... ... ... ... Тақырып арқылы не жайында айтылатыны тыңдармаға мәлім болып
отырады. Шешендік ... ... ... зер ... ... тақырып қойыла бермейді. Мұндайда бір шешендік сөздің ішінде
бірнеше жайттар қамтылып ... ... ... ... ... ... мәселе, шешеннің санасына орныққан сайын тура
шешімін іздеуге талпыныс ... ... ... ... ... уақыт аясындағы тақырып үнемі белгілі бір ... ғана ... ... уақытқа телінген тақырыптың дәстүрлі ... ... ... ... ... орай ... ... би-шешендеріміздің де сол
дәуірге қатысты тақырыптары белгілі формада ... әділ ... ... ... мәтін деп – көркем шығарманың көлемді бөлігін, ... ... ... айтамыз. Тіпті кейде көлемді мәтін
ұғымын көркем шығарманың толық мәтіні ... де тең ... ... ... ... тілі ... ... мәтін бейнелеуіш
құралдар мен көркемдеуіш тәсілдер туралы беріле келе ... ... ... бір ... ... ... ... қарастыруы
орын алады. Бірақ көлемді мәтін соңғы жылдарға дейін мәтіннің көлемді
бөлімі ретінде ... ... ... мәтіндердің өз ішінде шағын
мәтіндерге бөлінетіндігі, ол көлемді ... өзі ... осы ... ... ... ... ... қалыптасатындығы және арнаулы стилистикалық тәсілдер мен
айшықтардың болатындығы туралы соңғы ... ғана ... ... ... тән ... қысқалық, нақтылық болғандықтан, шешендік ... ... ... ... ... ... ... қолданылған
көлемді мәтіндерге «Жиренше шешен мен Қаракөз сұлу», «Байдалы мен Айғаным»,
«Едігенің төрт ... ... ... - ... ... ... айтқандары»
т.б. жатқызуға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... жағынан
ауқымды.
Көлемді мәтіндер: ... ... ... өз ... ... мәтіндерге
бөлінеді.
Шағын мәтіндер абзацтан
құралады.
Осы ... ... ... болу үшін ... мен ... ... ... қамтылуына назар аударсақ:
1-оқиға. Байдалының ақылын азық, асыл сөзін сусын етіп дүниеден өткен
адамдардың бірі «барға қанағат, жоққа салауат» деп ... ... ... ... құрбан айт кезінде құрбан шала алмауы, Байдалы мен
Қоңқабай ақсақалдардың арасындағы ... ... сөз ... ... ... ... қайтыс болуы, оған ... ... бара ... ... ... ... ... көңіл айтып келуі.
5-оқиға. Айғанымның Байдалыны қонақ етуі жайлы.
6-оқиға. Айғанымның өкпе-назын таратуы.
7-оқиға. ... ... ... жайында сөз қозғайды.
8-оқиға. Айғаным Байдалы шешенді үш күн мейман етеді.
9-оқиға. Байдалы аулына қайтуға ыңғайланады.
10-оқиға. ... мен ... ... ... ... ... ... Байдалы шешеннің аттануы.
12-оқиға. Қарт шешеннің құнды ойлары.
13-оқиға. Айғаным мен ... ... ... ... мәтіннен байқағанымыздай, бір мәтін бір ғана оқиғадан
ғана тұрмайды, онда ... ... ... ... ... ... ... оқиға желісінен адастырмас үшін ол шағын мәтіндер ... ... ... ... ... бір-бірімен байланыспайтын,
негізгі сюжет желісінен тыс қалатын шағын мәтін болмайды.
Шағын ...... ... ... ... ... ... Шағын мәтіннің жиынтығы көлемді мәтін немесе мәтін ұғымын құрайды.
Шағын мәтін ... ... ... интонациялық тізбектермен
байланысқан сөйлемдер ... және ... ... ... келеді. Олардың арасындағы байланыс өте күрделі сипатта болады.
Шағын мәтін – мәтіннің белгілі бір мазмұнға логикалық, ойға ... ... ... ... өз ішінен одан әрі абзацқа бөлшектене алады. Тіл
білімінде шағын ... ... ... ... ... ... деп атауға болады деген (тұжырымдар) пікірлер ... ... ... ... пен ... ... бір ұғым
деңгейінде қарастыруға болмайды. Шағын ... ... легі ... ... ... ... бір стильдік мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерге ие болады. Олар:
соңына қарағанда
басы ерекше маркерленген
Шағын мәтіндер: ... ... ... ... ... ... ... оқиға желісіне
бағынышты болып
келеді
Шағын мәтін туралы айтылған ... ... ... келе ... дискурсындағы шағын мәтіндерге назар аударсақ:
Қарашаш өліп, Жиренше ... ... ... ... бала сыйламай,
Жиреншеге бұзау баққызып, тезек тергізіп қояды. Мұнда оқиғаның ... ... ... ... ... келген әз Жәнібек Жиреншеге далада кезігіп:
– Уа, шешенім, ... ... ... ...... ... ... іркілместен:
– Қатын шайпау, ұл тентек,
Екеуледі, ей, ханым.
Кәрілік жеңді, мал ... ей ... ... ... көрмейсің бе ей ханым! [40 , 42 б.].
Бұл «Жиренше шешен мен Қарашаш сұлу» деген ... ... ... ... ... түрі.
Біз байқағанымыздай, біріншіден бұл шағын мәтіннің соңына қарағанда басы
ерекше маркерленген (назар аудартады) болып келеді. Екіншіден, белгілі бір
көлемді мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... Үшіншіден, бұл шағын мәтін көлемді мәтіндегі оқиға желісіне
бағынышты болып келеді, одан ауытқымайды.
Кез келген ... ... ... ... аяқталуы болады. Басталуы
мен аяқталуы басты назарға алынады. Осыған орай Аристотельдің ... ... то, что само не ... по ... за ... ... за ним ... или происходит, по ... ... ... ... конец-то, что само по необходимости или по ... ... за ... после же него нет ничего другого; а середина-
то, что и само ... за ... и за ним ... ... хорошо
составленные фабулы не должны начинаться откуда попало, ни где ... но ... ... ... определениями.
Далее, прекрасное и животное и всякая вещь состаящее из ... не ... ... ... в ... но и ... не какою
попало величиной: красота заключается в величине и порядке» [51 с. 63].
Мәтін құрылымындағы ... ... ... ... ... ... Кез ... мәтіннің басталуы соңына қарағанда ерекше
назар ... ... Ойды ... ... ... тарқату, болашақ
сюжетке оқырманды жетелеу, оқиғаның орнын, өткен ... ... ... ... іске асырылады. Мәтіннің басталуы мәтін
лингвистикасында арнайы категория ... ... Оны ... ... Т.М. Николаева оған төмендегідей ... ...... ... ... текста, выражением которой
служит специфичность в оформлении абсолютно ... фраз ... ... ... в ... внутритекстовых цепочек, обьедененных по
смыслу» [52, 64 б.].
Шешендік сөздер, ақындық сөздер (өлең, жырлар) мен көркем қара ... ... ... ... ... жанр ... Өйткені, шешендік
сөзде әңгіменің де белгілері бар. Қара сөз бен өлең ... ... ... сөз ... ... жанр ... ... кетпеген. Қайта өз алдына
дамып, дербес жанр ретінде қалыптасқан. Шешендік сөздер ...... ... ... ... бай ауыз ... ... бірі –
ертегілер. Ертегілердің де композициялық құрылымы С.А. Қасқабасовтың
«Казахская волшебные сказки» атты ... ... ... ... Зерттеу еңбекте ғалым ертегілердің басталуына назар ... ... атап ... Ал ... ... ... ... да ерекше назар
аудартады: Күндердің бір күні ... ... ... «Осы алып ... ... аруағы сіздің аруағыңыздан басым көрінеді, – ... Тағы ... Төле би ... ... ... ұрыға ат-шапан айып кеседі. Бір аңызда
Төле түлкі есімді жігіттің сұрақтарына былайша жауап ... ... пен ... ... ... бір дау болады. Ел аузында қалған
аңызға қарағанда, көтеріліс ... ... ... өзінің соңынан ерген
елге екі-үш жылсыз тұзсыз тамақ ішуге, ... ... ... ... басқа ұсақ түліктерді де күйектен өткізбеуге жарлық таратқан
екен. Бір күндерде Ақтайлақ би ауыл сыртында, төбенің басында ... ... ... келе ... ... ақын ... ... ауылда, үй сыртында тай
үйретіп жүрген балалардың ішінен өзінің кенже баласы Сабырбайды шақыртып
алып: ... анау келе ... ... ... ақынға ұқсайды, сен құрметтеп
қарсы ал да, бір ауыз өлең айт, Жанақ бір әбігерге түссін, – ... ... ... мен ... ... ... ойындағысын айта
салатын Қопа дейтін өжет шешен ... ... ... ... ... ... болыпты, өзі тентек кісі екен. Баяғы бір заманда жоғарғы ел мен төменгі
елде құрғақшылық болып, Ұлы жүз ... ... ... үш ... ... ... ... жайлаған екен. Ертеде бір адам болыпты. Бай екі әйел
алады. Бір ... қыс ... жер мұз ... мал ... ... соң Орта
жүз елі ішінде Зәңгір төренің баласы Омар төре бар ... ... ... ... ... [ 40].
Көріп байқағанымыздай, шешендік сөздер ең алдымен ауызша түрде жүзеге
асып, кейіннен ғана қағаз бетіне ... ... асыл ... есептелетіндіктен ертегі, аңыздар сияқты ауыз әдебиеті мұраларының
құрылымына (басталуы, аяқталуы) ұқсас ... ... ... ... ... ... қолданылатын мәтіннің аяқталуы.
Қандайда болмасын мәтін міндетті ... ... ... ... ... ... ... оның стильдік жағынан сәтті берілуі оның қалай
басталуымен ғана шектелмейді, ... ... ... ... да ... ... ... Шешендік сөздердің дискурсында мәтіннің аяқталуы да бірнеше
ерекшеліктері арқылы көрінеді. ... ... ... ... ... түсірілгендіктен көбіне үш жақта айтылып, «деген екен», ... ... ... ... «депті» т.б. сияқты «де» етістігінің
түрлі ... ... ... ... ... ұқсас мәтін
үнемі жақсылықпен аяқталып отырады (ел арасы тыныш ... ... ... ... ... ... ... разы болыпты т.б.).
Үшіншіден, мәтін ... ... ... ... жасалады. Мәселен, «Жиренше
күйініп қамшысын таянғанда, қамшының сабы ... шарт ... ... ... ... сабы сынды» деген сөз содан қалған екен.
Нұралыны шаппақ болғанда, ағайыны бөгет ... ... ... ... биік тау жоқ, ... ... мықты жау жоқ», –деген
екен.
Нияз: «Меніңше жердің құты – ... ... құты – ... құты ... әйел, аймақтың құты – әділ басшы», – депті.
Уа, Үйсін ... Сен ... ... ... ... бір еркелігін
көтермей, жылқысын неге қуасың? Уа, ... ... Сен ... қара
шаңырағында қалған екенсің, ағаңның көзі тірісінде жеңгеңді неге ертесің?
Сен ,Мәлсе, жесірді қайтар, сен Төле, жылқыны қайтар, – деп ... ... жағы да ... тоқтап, екі ел жылап табысқан екен дейді [40, 46 б.].
Сонымен, кез келген мәтіннің басталуы мен аяқталуы ... ... оның ... ... емес, тұтас мәтінге қатысты ... ... ... ... ... ... ... шығатын сипаты
болып табылады.
Мәтінді құрылымы тұрғысынан қарастыру кезінде басты назарда ... ... жайт – ... ... жағы. Мәтіннің көлемі (ұзақтығы) туралы мәселе
зерттеушілер ... ... ... ... ... Мәтін бір сөйлемнен
құралуы мүмкін бе? Бұл мәселе әлі басын аша ... ... ... ... ... мәтіннің көлеміне байланысты ... ... ... ... ... ... ... минималды
түрі сөйлеммен тең түсетіндігін айтады.Сондай-ақ мәтін қарым қатынастың ең
кіші бірлігі, ол ... екі ... бар ... пайда болады деп атап
көрсетеді.
«Сөз ауызекі де сөйленеді. Қағазға да жазылады. Жазылған сөз түгел бір
кітап болуы да, ... бір хат ... да, тек бір ... аты ... да, тіпті
бір әріп болуы да мүмкін. Осы сияқты ауызекі сөйленген сөзде ұзақ ... ... бір ... ... да ... ... ауыз сөз болып, не бір
нәрсенің ғана аты, тіпті бір ғана ... ... ... [1, 461 б.].
«Жекелеген жалғыз сөйлем, сөз, ой болуы мүмкін ... Оның ... ... да ... ... ... ойлар қоршауы тұр. Бірде-бір сөйлем
не соңғы, не алғашқы бола ... Ол ... ... бір ... бір ... ретінде ғана қарастырылуы мүмкін [25, 461 б.].
Көріп отырғанымыздай, мәтіннің ... ... ... ... ... келіп те жатады. Мәтіннің ... ... ... ... тиіс ... ... төңірегінде зерттеушілер арасында
бірізді пікір жоқ. Сол себепті де ... ... ... ... мағыналық
бірліктерге, дара сөйлемге де, мағыналық, интонациялық жағынан аяқталған
сөйлемдердің тізбегіне де, тұтас шығармаға да ... ... ... мен ... де ... мәтін), яғни бір сөйлемнен ... ... ... ... ... ... Демек, бір сөйлемнен
бастап, бірнеше томдық шығармаларға дейін қолданылатын болса, оларды мәтін
деп атауға ... ... бар? ... сан түрлі сөйлеу туындыларымен олардың
шартты түрде аяқталған бөліктерінің барлығын ... ... ең ...... ... және ... ... бар функционалдық белгісі
болып табылады. Мәтіннің көлемі ... ... ... ... ... келе кез ... ... шағын мәтіндердің өзінде мәтін
құраушы бірліктері, белгілері сақталу қажет деген түйін жасаймыз.
Шешендік сөздер дискурсындағы ... ... ... ... ... бір ... екі сөйлемнен, үш сөйлемнен, одан да көп
сөйлемдердің қатысуымен жасалған мәтіндерді кездестіруге болады.
Мәселен, бір ... ғана ... ... ... ... ... «Әке, бізге не айтасыз?» – деп сұрағанда: «Мен не айтайын, ... ... ... сөзімді ұмытпасаңдар жетер, әйтсе де бір сөз айтайын:
«Есіктен мейман келсе – тоқтатпа, өлген мені – ...... [40, ... ... ғана ... ... Енді бір аңызда ауылында отырған Төле би
мен Қазыбек Әйтеке баладан:
– Жігіттің жақсысы қандай болады? – деп ... ... ... ... ... ... сөзіне тоқтата білген, – дейді
Әйтеке [40, 68 б.].
Үш сөйлемнен құралған мәтін: Досбол ... ... ... шағында қарт батыр
Қошқарға сәлем бере ... ... ... ... осы сен ... әлде ... ... – депті. Досбол табан астында: «Төле би,
төскейге мал толғанда, мен Жиренше шешенмін, ал ... зор, ... ... Алдар Көсемін» деген екен [40, 75 б.].
Мәтіннің көлеміне байланысты ... ... ... ... ... ... жасай кетейік. Мәтін бір ғана сөйлемнен де ... ... де ... ... көп ... де құрылуы мүмкін.
Себебі, бір ғана сөйлем арқылы ... ... ... пен ... нәтижесінде түйінді ойды жеткізуге болады. Біздіңше, мәтін
болуы үшін міндетті түрде сөйлемдердің саны ... ... ... қажет. Солай дегенмен, бұл келелі мәселеге қатысты мынадай ой
туындауы мүмкін. Сонда бір ғана сөйлемнен тұратын ... жеке ... ... ... Бұл жағынан алғанда мәтін құрауға қатысып тұрған
бір ғана сөйлем мен жеке сөйлемнің өзіндік ... ... ... тиіс.
Күнделікті қарым-қатынас жағдайында қолданылатын сөйлемдер бір-бірімен
белгілі бір ретпен,мағыналық жағынан жымдасып барып сөйлемдер тобын құрай
байланысады. Ал ... ... ... тіл ... күрделі синтаксистік
тұтастық деген терминмен атап көрсетуде. Түркологияда, қазақ және орыс тіл
білімінде мәтін лингвистикасы ... ... осы ... жұмыстарға
көбірек көңіл бөлінуде. Сондай-ақ бұл термин күрделі синтаксистік ... ... ... ... тыс ... прозалық шумақ, күрделі
фразалық тұтасым сияқты синонимдер арқылы да ... жүр. ... ... ... ... ... аталса да, ол ... және ... бір ... ... ... ... сөйлемдердің тізбегінен тұратын дербес мағыналық бірлік
ретінде танылады.
Мәтіннің тұлға бірлігі күрделі синтаксистік тұтастық ... ... Н.С. ... ... Ол ХХ ... ... ... сөйлемнен
үлкен синтаксистік бірлікке ерекше назар аудару керек екенін айтты. ... ... ... связанной монологической речи следует
исходить не из предложения, а из понятия сложного синтаксического ... ... ... служащей для выражения сложной законченной
мысли, имеющей в ... ... ее ... ... который обычно лишено отдельное предложение в ... ... деп атап ... [54, с. ... ... синтаксистік тұтастық теориясының дамуына 60-жылдары
назар аударған ғалым И.А. Фигуровский болды. Ғалым-лингвистердің ... ... осы ... ... көңіл бөліп, өз көзқарастарын білдірді Осыған
орай П.А. ... «В ... ... проблема сверхфразовых единств,
прозаической строфы, синтаксиса целого текста является одной их ... в ... ... ... ее исследования – ... ... ... ... ... ... (больших, чем
предложение) а также в ... ... ... ... организацию и границы таких единств» деген
тұжырым жасайды [ 55 , с. ... ... тіл ... бұл ... ... ... А. Байтұрсынов
еңбектерінен бастау алып, бүгінде М.Серғалиев, Б.Шалабай сынды ғалымдардың
еңбектерінде жалғасын табуда. А.Байтұрсынов күрделі ... ... ... ... сөйлем» дей келе былайша тұжырымдайды: «Сөйлегенде
ойды тақ-тұқ қысқа айтып ... орын да ... Ойда ұзын ... келіп білдіретін орын да болады. Ұзын айтқанда ой дәуірлеу бетімен
барып қайтатын түрі болады. ... ... ... ... деп ... 310 ... ... М.Серғалиев күрделі синтаксистік тұтастыққа
төмендегідей анықтама ... ... ...... ... ойдың дамуын неғұрлым толық бере алатын, мағыналық
және синтаксистік жағынан өзара тығыз байланысқан сөйлемдердің тобы. Сөйлем
сөздердің ... ... ... аяқталған ойды білдірсе, күрделі
синтаксистік тұтастық сөйлемдердің тіркесуі ... ... ... 57 , 735 ... ... синтаксистік тұтастықтың өзіндік құрылымдық
ерекшелігін де мынадай түрде ... ... а) ... ... барлық мағынасын өзіне қысқаша түрде жинақтап тұрған алғашқы
сөйлем; ә) ойдың, теманың дамуын ... ... ... б) кішкене
теманың, ойдың мағыналық және синтаксистік жағынан аяқталғанын білдіретін
қорытушы сөйлем;
Күрделі ... ... ... ... ... жолы ... екі түрлі. Соған байланысты күрделі синтаксистік
тұтастықтар құрылымдық ... екі ... ... ... ... 3 – Күрделі синтаксистік тұтастықты құраушы сөйлемдердің бір-бірімен
байланысу жолы
Тізбекті күрделі синтаксистік тұтастыққа бірігуші сөйлемдер бір-бірімен
тізбектеле, бірі ... ... ... Бірінші сөйлемнің элементі
(бір мүшесі) екінші сөйлемде, екінші ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Ондай қайталанушы сөздер сол
күйінде қолданылып, есімдік, үстеу сөздермен ... ... ... Сол
арқылы ойдың дамуын, қозғалысын көрсетеді деп ... [ 58, ... ... де ... және ... ... байланысқан
сөйлемдер тізбегінен құралып, сөйлемдердің тобын ... ... ... ... ... ... синтаксистік тұтастыққа
қатысты ғылыми зерттеу еңбектерге зер сала отырып, шешендік сөздеріміздегі
тізбекті ... ... ... пен ... ... тұтастық түрлеріне тоқталып өттік. Төменде берілген мына бір
шешендік сөздер дискурсындағы сөйлемдердің өзара ... және ... ... ... ... ... Әлібек биге екі даугер
жүгініске келіп беруі: «Қырдан қуып, ... ... ... түлкі мен мынау
таласып бермейді», – ... ... ... жетілсін деп сыртынан бағып
жүрген түлкім еді, оның ... жері де іні де ... ... ...... Би ... сөзін естіген соң он үш жасар баласына
сілтеп, мұның ... Төле ... ... ... ... ... ол ... ат қылып, бір шыбықты қамшы қылып, далада «айт, шулеп» ... ... ... ... дауларын баяндаған соң, бала: «Түлкі арлан болса –
сенікі» дейді. «Жер ... ... ... ... түсінбей әкесіне келіп
айтқанда: «Төлежан, төрелігін дұрыс ... ... ... ұланы түз
сақтайды. Түлкі еркек ... ... ... қуып ... ... рас. ... ... Ал ұрғашы болса, жер иесі саған тиеді, – дейді Әлібек [40, ... ... ... ... ... ... қысқаша түрде
жинақтап тұрған алғашқы екі ... ... ... ... биге жүгініске
келіп, біреуі: «Қырдан қуып, індетіп қазып ... ... ... ...... ... ... жетілсін» деп сыртынан бағып жүрген
түлкім еді, оның үстіне жері де іні де менікі, ... ... ... ... ... көрсететін ортаңғы сөйлем Би даугерлердің сөздердің естіген
соң 13 жасар баласына сілтеп, ... ... Төле ... ... ... ... ол бір шыбықты ат қылып, бір ... ... ... ... ... ... жүр екен. Алдына келіп дауларын баяндаған соң, ... ... ...... дейді. «Жер менікі» дегенге.
Ойдың мағыналық және синтаксистік жағына аяқталғанын білдіретін қорытушы
сөйлем:«Баланың билігін түсінбей әкесіне келіп ... ... ... берген екен. Түлкінің ұланы түз сақтайды. Түлкі еркек ... ... қуып ... ... рас. ... саған тиеді. Ал ұрғашы болса, жер
иесі саған тиеді», – дейді Әлібек.
Мәтіндегі тізбекті күрделі ... ... ... ... іліктестік қатынаста байланысып тұр. Яғни, сөйлемдер бірінен-
бірі туындап, соңғысы алдыңғысына бағынып отыр. Бірінші ... ... ... «екі ... екінші сөйлемде «екіншісі» түрінде берілген,
үшінші сөйлемде би ... ... ... ... ... ... ... Төлеге келгендегі сөздері, бесінші сөйлемде Төле сөзі
«бала» сөзімен ауыстырылып берілген, алтыншы сөйлемде Әлібек биді ... ... ... ... екі ... ... ... тақырыпқа арқау
болып отырған «түлкі» сөздерінің ... мен ... ... ... тұтастықтың алғашқы сөйлемінің маңызды
рөл атқарып тұратын басқы бөлігінің ... ... ... ... шешендік сөздер дискурсындағы ... ... ... ... келе алғашқы сөйлемі бастауыштан және пысықтауыштан
болатын сөйлемдер жиі қолданылатындығын байқап, мысалдар арқылы ... ... ... сөйлемі бастауыштан ... ... ... назар аударсақ: Бекмағамбет Омбы еліне бара жатып,
жолда Жәуке дегеннің үйіне қонады. Тамақ ішіп ... ... ... майын
Бекеңе қарай итере беріп: « Беке алыңыз, бұл жүрекке тиетін сары май ... »,– дей ... Олай ... ... ... дейтін әйелді аламын
деп, көп әуреленіп, ... ала ... ... жайы бар ... ... ... ... Сонда Бекеңнің жанындағы жолдасы Хасен ... ... ... Бәкең , әрине, майды талғап жейді ғой, көңіліңе жақпаса құлағына сырға
тақса да қайтсін ондайды,– депті. Онысы – Жәуке де ... ... ... деп ала ... айырылып қалған екен [ 47, 65 б.] .
Басқы бөліктің, яғни алғашқы сөйлемнің бастауышы – ... . ... осы ... ... тұтастықта айтылатын қысқаша мазмұнын өз
бойына жинақтап тұр. Алғашқы ... ... ... І жақтан
баяндалып тұрған, бес сөйлемнен құралған күрделі синтаксистік ... ... ... ... ... баяндауышы зат есімнен болған күрделі синтаксистік
тұтастық. Мұндай синтаксистік тұтастық ...... ... арасындағы пауза болатындығы және баяндауышқа арнайы екпін
түсіріп, айтылатындығында яғни, ... ой ... ... нақтыланады да, әрі қарай дамиды. Негізгі ой – ... ... ... ... ... ... зат есім – сөзі
арқылы жүзеге ... ... ... ... ... синтаксистік
тұтастыққа негізгі ойды алғашқы екі сөйлем бере ... ... ... ... ... ... басталатын күрделі синтаксистік тұтастық.
– Е, Есентемір Бөленді Асау
шешен қонаққа шақырып отырып, Бөле! Сізден бір-екі ауыз сөз ... ...... Е-е, ... ... – депті Бөлен.
– Құдайдың бергені – үйден қонақ кетпейді.
Бірі кетсе, бірі ... ... бір ... ... ... ... ... “мынау тағы келе жатыр ма?” дейді. Бұл неткені? –
депті Асау.
– Ол келіннің ырысы кеткені, – ... ... ... жас ... кәрі ... ... соны күтуден ерінеді,
«осы шалдарға не жоқ, ... ... ... ... көрді, енді
үйлерінде жатса, қайтеді?» – дейді. Бұл ... Ол ... ерік ... ... ... - ... дейді қазақ. Қонақ деген кім, қоңсы деген кім?
... ... мына мен, ... бір рет ... ... Қоңсы деген
мыналар, – деп ... ... ... ... ... ... ... амандасайық деп келеді [40, 13 б.].
Мұндай сөйлемдерге толықтауыш, бастауыш, баяндауыш (Т-Б-Б) құрылысы тән.
Мұнда басқа сөйлемдердегі сияқты сөйлем толықтауыштан басталып ... ... ... ойдың қайнар көзі болып табылады.
Алғашқы сөйлемдегі толықтауыш барлық ойдың бастауы, негізгі арқауы.
Мәтін ... ... ... ... ... ... тізбектеле
байланысқан. Бастапқы сөйлем ұйытқы болып, басқа барлық сөйлемдер сол оқиға
төңірегінде өрбіп ... ... ... ... ... пысықтауыштан басталатын күрделі
синтаксистік тұтастық. Бір жылдарда қыс қатты, жер мұз ... мал ... соң орта жүз елі ... ... ... ... Омар төре бар
жылқыларын «Обаған-тімжүр» деген жерге айдайды.
Мұндай тізбекті күрделі синтаксистік ... ... ... ... ... «Бір ... деген мезгіл пысықтауыштан басталып
тұр. Күрделі синтаксистік тұтастықтың ... ... ... ... шығып отыр. Күрделі синтаксистік тұтастықты ... ... ... ... бір түрі ... ... тұтастықтық жоғарыда атап көрсеткен түрлі жағдайларда көрініс
тауып отырады. ... ... ... ... ... ... рөл атқарады..
Байқағанымыздай шешендік сөздер дискурсында ең жиі ... ... ... ... және пысықтауыштан (мезгіл, мекен) жасалған
тізбекті күрделі синтаксистік тұтастық. Себебі, кез ... ... ... ... ... ... ... даналық сөздерін танытуға
арналған. Оның міндетті түрде мекені мен ... ... ... алғанда шешендік сөздер бірде ұйқасып, бірде үндесіп отырады, ой,
оқиға желісі бірімен-бірі тізбектеліп, жалғасып ... ... ... ... ... ... ... гөрі тізбекті
күрделі синтаксистік тұтастықты жиі кездестіруге болады. Оны ... ... тең ... ... ... Тепе-тең байланыс
түріне құрылған күрделі синтаксистік тұтастықтарда санамалық, салыстыру,
қарама-қарсы қою қарым ... орын ... ... ... ... пен тізбекті күрделі
синтаксистік ... ...... ... түрінде
(тәсілінде). Тізбекті күрделі синтаксистік тұтастықты құраушы сөйлемдер
алғашқы ... ... ... өзара іліктесіп барып, бірінен соң бірі
тізбектеліп байланысатын болса, ... ... ... ... сөйлемдер алғашқы сөйлеммен (басқы бөлікпен) бәрі ... ... ... ... синтаксистік тұтастық хабарламалы,
сипаттамалы және анафоралық қайталау ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді.Осылардың ішінде ... жиі ... ... ... ... ... ... – анафоралық қайталау жолымен болған күрделі синтаксистік тұтастық.
Анафоралық қайталау жолымен болған күрделі синтаксистік ... ... ... ... ... – анафоралық
қайталау болып табылады. Сөйлемнің кез келген ... ... ... ... Сол ... мүшесі қайталана отырып, күрделі синтаксистік
тұтастық құрылысының көрсеткіштік белгісі ... Бұл ... ... ... ... ... ... синтаксистік тұтастықты түр-
түрге бөлуге мүмкіндік береді: а) бастауыштың қайталануы ... ... ... ... ... б) баяндауыштың қайталануы
арқылы болған параллельді күрделі синтаксистік тұтастық; в) ... ... ... ... ... күрделі синтаксистік тұтастық;
г) параллельді сұраулы сөйлемдер арқылы болған параллельді ... ... [57, 14 ... қайталануы арқылы болған параллельді күрделі синтаксистік
тұтастық пен параллельді сұраулы ... ... ... ... ... тұтастық шешендік сөздер дискурсында біршама жиі
қолданылады. ... ... ... мен Қарашаш сұлу».
Әз Жәнібектің алпыс биі болған екен. Бір жолы хан билеріне: «Дүниеде не
өлмейді»? – деп ... ... ... биі бір ... былай депті:
Аспанда ай мен күн өлмейді,
Әлемде қара жер өлмейді.
Ағын су өлмейді,
Асқар тау ... [40, 28 ... ... ... арқылы болған параллельді күрделі
синтаксистік тұтастыққа мына бір шешендік сөзді ... ... асу ... мен ... ерсе,
Ақыл мінсіз бе?
Арамдыққа ұпайы кетсе,
Ажарға сайып «рахым» ... ... ... ... ... ... ертең кетсе,
Бақыт мінсіз бе?
Дәмелендіріп көзіңді талдырса,
Ұмсындырып марқұм қалдырса,
Үміт мінсіз бе?
Ақылдан тірегі болмаса,
Алмастай өткір жүрегі болмаса,
Шешендік мінсіз бе?
Адастырып азапқа салса,
Талапты ... ... ... ... ... ... қақпаса,
Қиыннан қиюын таппаса,
Талап мінсіз бе? [40, 54 б.].
Сонымен біз күрделі синтаксистік ... ... ... екі ... ... Олар – ... және ... Бұдан күрделі синтаксистік тұтастықты құраушы сөйлемдер бірыңғай
тізбекті немесе бірыңғай параллельді ... ... ... ұғым ... екі ... түрі ... араласып келе береді.
Күрделі синтаксистік тұтастықтар синтаксистің де, стилистиканың да,
әдебиеттанудың да нысаны бола алады.Шешендік ... ... ... ... арқылы шешеннің (кейіпкердің) психологиялық жағдайы,
көңіл-күйі, ... ой ... ... ... ... ... ... шешеннің ойының жалпы ағымын ғана беріп
қоймай, түрлі ... ... ... ... ... арқылы туатын түрлі сатыларды (ассоцияларды) қоса білдіреді. Күрделі
синтаксистік тұтастықтар ... ... ... стильдік,
көркемдік ерекшелігіне тікелей қатысты бөлшегі.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... қазақ тілі
білімінде ден қойып зерттеуді керек ... ... Оның ... ... ... ... ... зерттеу – бүгінгі күннің маңызды
талабы.
Мәтін құрылымына қатысты ... бірі – ... ... Абзац –
күрделі ұғымдардың бірі. Абзац төңірегіндегі талас пікірлердің туындауы
оның стилистикалық табиғатының ... ... ... ... ... ... ... қарама-қайшы пікірлер де жоқ
емес. Ғалымдардың бір тобы абзацты синтаксистік ... ... ... ... аясында қарауды ұсынады. Абзацты күрделі ... ... ... ... таныған ғалымдардың бірі А. Пешковский болды. Ол
абзацқа өте қарапайым анықтама береді. «Абзац – это ... ... ... ... ... строки до другой» [58, с. 459].
Абзацтың мәтін стилистикасындағы ерекше категория екендігін анықтап,
оның мәтінде ... ... ... ... ... Т. ... ... Т. Сильман да А. Пешковскийдің ізімен абзацты күрделі синтаксистік
тұтастықтың элементі ретінде алады [59, 13 б.]. Ал ... ... ... ... ... тыс ... құрамына енеді немесе онымен
бірдей деп есептейді [60, 43 б.].
Қазақ тіл білімінде ғалым Б. ... ... ... ... ... тең дәрежеде алып қарастырады [61, 7 б.].
Мәтін құрамындағы белгілі бір оқиғаны ... ... ... ... ... , ... ... тұтастық деп те аталады.
Демек, абзац мәтіннің құрамына кіреді, сондай-ақ, шағын ... ... ... ... ... үш түрлі ерекшелікке ие болады: Абзац –
стильдік-экспрессивтік қызмет атқаратын тілдік құрылым, ... ... бір ... шығармада бір шағын мәтін екі не одан да көп ... ... Бұл ... ... ... бөлшегі ретінде танылады.
Абзац – әдеби, композициялық құбылыс. Кейде ... пен ... ... ... ... ... ... Бұл абзацтың шағын мәтінмен тең дәрежеде
берілуі. Абзац – мәтін ... ... ... [57, 260 б.].
Абзацты осы күнге дейін емле таңбасы, графикалық таңба деп қарапайым
түсіну ... тіл ... ... ... Орыс тіл білімінде бұл мәселе
теориялық проблемалар деңгейінде көтерілді. Жазба мәтінді ... ... ... ... жазуға түскен ойды реттеп, тәртіпке салу, ... мен ... ... ... ... ... ... жатады. Кей
ретте күрделі фразалық тұтасым жазба ... ... ал ... ... (созылыңқығы әдетте паузадан) сәйкес келеді.
Күрделі синтаксистік тұтастық, жазбаша түрде абзац – бір ... ... ... ... ... жатқан «синтаксистік
бірліктер» болып табылады. Яғни, абзац ... өз ... ... ... ... ... көрсетіп тұратыны белгі. Абзацты күрделі
фразалық тұтасымнан ... ... ... ... деп те ... Бұл ... барлық жағдайда келе бермейді.
Мәтіндегі абзац мәселесі тілші ғалымдар арасында әлі көп ... ... ... дейін абзацты мәтіннің қандай бірлігіне жатқызамыз деген
сауалдарға ... ... ... ... Бірі оны ... ... ... не семантикалық бірлік деген топқа қосып жүр. Абзац
бір орынға жай топталған сөйлемдердің жиынтығы емес, ол ... өз ... ... ... ... оны меңгерудің амалдарын жеңілдету
мақсатында лайықтап құрған сөйлеу тәжірибесінде бар ... ... деп те ... Абзац пен күрделі синтаксистік ... ... ... ... ... ой ... бір ... де, бірнеше күрделі синтаксистік тұтастықтардан да
тұруы мүмкін. Абзацтың күрделі ... ... ... ... ... емес, стилистика-композициялық бірлік болып
табылады. Бірнеше сөйлемнен құралған абзацтар ... ... ... ... ... тұтастыққа сәйкес келеді. Абзац пен күрделі
синтаксистік тұтастықтың шекаралық сәйкес келуі ... ... мен ... ... стиліне тән деп білеміз.
Ал көркем әдебиет стилінде күрделі синтаксистік тұтастық пен абзацтың
сәйкес келуі де, ... ... ... синтаксистік тұтастықпен сәйкес
келуі де, абзацтың бірнеше күрделі синтаксистік тұтастықты қамтуы кездесе
береді» [ 57 ,  745 ... ... ... күрделі синтаксистік тұтастық пен ... ... ... ... неше ... болады дегенде Есенкелді би:
Аттылы жолаушы алғыр жолаушы – барам деген жерге барады, алам ... ... ... киелі жолаушы – желіп жүріп жер көреді. Келіп жүріп ел
көреді. Жағаласқанды жағасынан алдырмайды. Жүгіңді жолда ... ... – өлі ... – не атқа жете ... не ... ... ... жолаушы – есепті жолаушы.
Жаяу жолаушы –көңілі қаяу жолаушы, – [ 47, 43 б.].
Абзацтар шағын ... ... ... ... ... ... ұсақ бөліктерге бөліп тастайды және олардың барлығы да басы артық
афористік сипатқа ие болады. Бірақ абзац тым ұзақ та болмауы қажет.Сонда
тыңдаушы мен ... ... «бар ... ... ... ... ... ережеге салуға болмайды. Мұны әрбір нақты жағдайда автордың өзі
белгілеуі қажет деп білеміз.
2.2 Шешендік сөздер ... ... ... сөздер дискурсындағы көркемдеуіш сөздердің ерекше әсерлі де
ойнақы қолданылуы, бізге жеткен бай ... ... баға ... эстетикалық деңгейін одан әрі арттыра түседі. Олардың шешендік
сөздер дискурсындағы ... ... ... ... ... ... дүние. Көркем әдебиет тілінде жұмсалатын метафора,
эпитет, теңеу, сөз мағыналарын ауыс ... ... ... т.б. ... ... ... тәсілдер.
Шешендік сөздер дискурсында айрықша қолданыс табатын эпитет, метафора,
теңеулердің рөлі ерекше. Олар берілуі жағынан да ... ... ... ... ... қана ... тыңдаушының тұла бойын шымырлатып,
ерітіп әкетеді. ... ... ... бірқанша қырларына тоқтала
кетуді жөн санап отырмыз.
Эпитет – заттың не құбылыстың айрықша белгісін білдіретін, ... ... сөз. Ол ... тек жеке бір ... қатысты ұлттық бояу, бедерді
көруге болады. ... ... ... ... ел ... жиі ... төрт түрін ... ... ... ... ... тән
«қонақжайлылық», «қонағын құдайындай сыйлау», «құтты қонақ», «қонақ ... көп ... ... ... ... қой егіз ... ... керемет
тәлімдік мәні мол сөздер көп кездеседі. Мына бір шешендік дискурста:
Сырым батыр үйіне қонып отырған қадірменді қонағы Төленді ... ... ... неше ... ... – деп ... Қазақтың қонағы төрт түрлі болады:
– Арнайы қонақ
– Құдайы қонақ
– Қыдырма қонақ
– Қылқыма ... – деп ... ... [ 40 , 13 ... ... ... мол сөзде «қонақ» сөзін, оның мәнін, қасиетін
ерекше «арнайы», «құдайы», «қыдырма», «қылқыма» ... ... ... ... ... ... ... еткен.Сонымен қатар қазақ
халқы қонақтың көп ... ... ... ... ... Қырықтың бірі
– Қыдыр деп білген. Қонақтың келуіне, оның қасиетіне деген илану, сенім
яғни, суггестия орын ... ... ... ... эпитеттің көптеген түрлері
анықтауыш мәнде жұмсала отырып, ел, жер, ... ... ... ... ұяң – Отан ... ... – атаң қымбат,
Аймалайтын – анаң қымбат,
Мейірімді – апаң қымбат.
Асқар таудай – әкең қымбат
Туып-өскен – елің қымбат,
Кіндік кескен – ... ... ... ар қымбат.
Өзің сүйген жар қымбат (Ел аузынан) [ 47 , 42 б.].
Ежелгі дәуірден бүгінге дейін тілдің лексикалық ... ... ... ... халық фантазиясында ертеден, жазу-сызу өнері болмаған
кезден бері, ... ... ... де сөз ауыстыру қызметінде
кеңінен қолданылып, ерекше байқалатын ... амал ... бірі ... Ол ... ... ... қасиеті бар құбылыс ретінде ақиқаттағы
бір заттың, құбылыстың, уақиғаның атауы ұқсас белгісі бар ... бір ... ... ... Оны ... құбылыс ретінде зерделеуде қолданылған
семасиологиялық, гносеологиялық т.б. бағыттармен қатар соңғы кездерде
когнитивтік ... да ... ... ... ... ... ... қоршаған әлемді қабылдауымен байланысты.
Метафора когнитивтік санадағы ең ... ... жаңа ... ... ... тәсілі.
Метафора адамның ойлауымен тікелей байланысты. Сондықтан болар олар
барлық стильде, барлық жанрда ... ... ... ... поэзияда
жиі ұшырасады. Ақындар мен жазушылардың, ... ... ... ... сөз ... ... ... болып
табылады. Оны жалпы тілдік категория ретінде, образды ... ... ... ... ... ... сөйлеудің мәдени-тілдік көрінісі
ретінде арнайы қарастыру маңызды мәселелердің бірі болып ... ... ... ... ... түс, қалып,
көлем, қызмет, кеңістік пен уақыттағы алатын орны және т.б. бола ... кез ... ... ұқсату метафораға айнала алмайды. Метафоралық
мағына сөзді тірілтіп, оған ... күш ... ... екі ... ... ... ... Метафоралы сөз саптауға таныс
емес зат пен құбылыс міндетті түрде жақсы таныс нәрсемен салыстырылады.
Европалық ғылыми дәстүрде, ... ... және ... тіл ... ... қызметі туралы мәселені алғаш сөз еткен адам ... Ол ... ... баға ... ... ... ... «Риторика» атты еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Ол метафораны
ең алдымен шешендік және поэтикалық тіл ... ... ... ... ... ... ... қояды. Аристотель
«Риторика» атты еңбегінде: «Метафорада жұмбақ қасиет бар, демек, ...... ... ... – деп, ол ... және ... метафораның түрлері ретінде қарастырады. Метафораны
«жасырын теңеу» деп ... [62, 124 ... ... ... ... ... үлес қосқан Рим
шешені – Марк ... ... Ол ... ... бөліп қарастырады:
лингвистикалық және әдеби.
Метафораны зерттеп тануда Цицеронның Аристотельден кейін қосқан үлесі –
метафораның анық шешілген ... ... ... керісінше әлі шешілмеген жан-
жақты зерттеуді қажет ететін терең мәселе ... ... ... ... Рим ... қатарына жататын – Марк Фабий Квантиллиан
«шешендік өсиеттер» деп аталатын (12 ... ... ... ... ең ... және ең жиі ... ... троптың бір түрі
ретінде бағалайды. Оның ... ... ... ... ... нәтижесінде ашылады. Ол метафораны «теріс аударылған теңеу» деп
атайды [ 63, 54 б.].
Ренесанс ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Ертедегі риторика өкілдері метафораны
көркемдік ... ... ... ... атап өткен антика авторлары
тілде метафорадан асқан троп түрі жоқ деп ... оның ... ... мен ... ... ... грек, рим шешендерінің ерекше
көңіл ... оның ... ... шешендік өнерге қатыстылығынан болса
керек.
Сонымен метафора ежелгі дәуірден бүгінге дейін ... ... ... ... қызметінде ерекше байқалатын көркемдік ... ... ... ... ... ... ... батылдықты қажет
етеді, сондықтан осы қасиетті бойына дарыта білген ... ... ... ... айрықша дәл де орынды пайдалана білген. Онда
метафораның ... ... ... танылған:
ақыл-ойды қайран қалдыру
үшін
Шешендік сөздер дискурсындағы ... не ... ... ... болып отырған затты анық
елестету үшін
Осы аталған қызметтерінің ішінде ақыл-ойды қайран қалдыру, түрлі бітпес
дау-жанжалдарға әділ төрелік ... ... ... ... бірі болған. Мұндай қасиеттерді от ауызды, орақ ... кез ... ... сөздерінен көруге болады.
Мәселен: Қалмақтың ханы Қоңтажы мен Қазыбек би арасындағы жер дауына
байланысты айтылған мына бір ... ... Біз ... ... мал ... ... ... ешкімге соқтықпай жай жатқан
елміз. Елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау ... ... ұкі ... ... ... ... басындырмаған елміз,
басымыздан сөзді асырмаған елміз. Достығымызды сақтай білген ... ... ... ... елміз, асқақтаған хан болса, хан ордасын таптай білген
елміз. Атадан ұл туса, құл боламын деп ... ... қыз ... ... деп ... Ұл мен қызды қаматып отыра алмайтын елміз. Сен қалмақ
болсаң, біз қазақ,қарпысқалы келгенбіз, сен темір болсаң, біз көмір ... ... ... ... табысқалы келгенбіз, танымайтын жат елге
танысқалы келгенбіз, ... ... ... ... Сен ... мен ... алысқалы келгенбіз, жаңа үйреткен жас тұлпар жарысқалы
келгенбіз, тұтқыр сары ... ... ... ... ... ... ... жөніңді айт, не тұрысатын жеріңді айт! –
депті [40, 101 б.].
Осындай ұтымды да ұшқыр сөздері арқылы үлкен келелі мәселені ... ... ... қалмақты қабыланға, өзін арыстанға балап жеткізген
сөздері ... ... ... ... ... ... тағы бір ... қызметтерінің бірі – заттың не құбылыстың
ерекше ... ... ... ... ойын ... жеткізуі де
қайталанбайтын шешенге тән қасиеттерінің бірі. «Әділ бидің кегі жоқ» ... мына бір ... ... мән ... бар ... ... сай артық.
Қамшылатқан шабаннан,
Өзі жүрген тай артық.
Ас болмайтын арықтан,
Достың ... наны ... ... ... жүрген көп артық.
Әділ бидің кегі жоқ,
Білімді туған жігіттің
Әділ биден кемі артық [40, 112 б.].
Сөз болып отырған заттарды анық елестету ұшін ... топ» ... ... ... бұл да дара қасиеттерінің бірі. Бұған мысал ретінде Көбей
бидің бізге ... ... ... ... мына бір ... ойды
келтіре кетейік:
Жүйрік ат ер пырағы,
Ойлаған жерге жеткізер.
Жақсы бала әке шырағы,
Көргенді құмар еткізер.
Жақсы әйел үй тұрағы,
Жатты жақын еткізер [40, 14 ... ... ер ... ... бала әке ... ... әйел үй ... шын мәнінде көз алдымызға елестетуімізге болады.
Шешендік сөздердегі метафораның қолданысын бұлардан ... да ... ... жиі ... ... ... би-шешендеріміз жеткізер
ойының нақты, құлаққа жағымды, әсерлі болу жағын да ... ... ... ... сөзі ... ... оралымды болып келген.
Сондай-ақ, метафораның тыңдаушының қабылдауын мынадай ... ... ... ... ... жөн ... 5 – ... тыңдаушының қабылдауы
Метафора тілдегі өзге де троп түрлері эпитет, ... ... ... ... ... отырады. Осы байланыстылықты метафораны
зерттеуші ғалымдар былайша пайымдайды: Б. Хасанов: «Фразеологизмдердің ...... [64, 43 б.], Т. ... ... ... метафоралық мағына көрініп тұрады» [65, 44 б.].
Көркемдік тәсілдердің ішінде теңеу метафораның ең көнесі, ... көзі ... ... ... деп текке айтпаған.Теңеудің бүкіл
троптарға негіз болатыны яғни ... ... өз ... ... ... ... өткендей, Аристотельден бастап ... ... ... ... теңеу» деп атап келсе, Т. Қоңыров
теңеу жайлы еңбегінде керісінше теңеу дегеніміз – ... ... деп ... [65, 44 ... ... ... ... мәтінінде айрықша орын алатын троп түрі.
Мәтіннің қандай түрінде болсын теңеу – бір ... ... ... ... негізінде құрылады. Сөйлеуші мен тыңдаушының коммуникацияға түсуі
барысында айтылатын ойы ең алдымен сөйлеушінің ... зат ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Мәселен, қарым-қатынасқа түсуші шешеннің мына бір ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жасы ... ... басы екен
Жетпіс сұмдықтың қасы екен.
Сексен келіп бүйірден,
Шығарды тоқсан үйірден.
Тоқсан деген жаман жас,
Тоңқайып атқа міне алмас [40, 36 б.].
Мәтінде берілген ... ... ... ... санасында
ассоциацияланып, фреймдер орын алып, ұқсас қырлары ... ... Мұны ... ... арқылы көрсетуге болады:
Теңеу ... ... ... ... ... ... ... теңеудің ең жиі қолданылатын белгісі –
салыстыру мен ұқсату болып табылады. ... кез ... зат не ... арқылы оның қандай екендігін танып-білуге болады. Күнделікті
өмірде ... мен ... ... мен ... биік пен ... ... тануымыз арқылы қарама-қарсылық заңына бағынып отырамыз.
Бала Қазыбектің хан Бертіске айтқаны:
Ерден ердің несі ... сөзі ... ... несі ... асым еті ... ... несі артық,
Бір-ақ уыс шөбі артық.
Міндетіне алған сөзден
Шегінген жігіттен аштан өлген аюдың өті артық [40, 42 б.].
Ұқсастық, ... ... де ... ... ... ... орын
алады. Осы арқылы зат не құбылыс қасиетін нақты танып білуге болады.
Жақсы кісі ақылымен тәуір болады,
Мінезі қорғасындай ауыр болады.
Құлағы өсекті ... ... ... ... ... ... арқасы жауыр болады [40, 47 б.].
Мәтіндегі ұқсатуға тірек болып тұрған сөздер ... ... ... ... ... ... ең жиі қолданыс тапқан түрі –
адамның жас шамасына қатысты айтылған ... мен оған ... баға ... табылады. Адам өміріндегі оның әрбір жасы – өмір өткелдері. Осы әрбір
жаста адамға берілетін сыйды дұрыс ... ... оның ... ... ... Бір жолы қырғыз Қазылым қарт Жиреншеге кездесіп қалып:
... ... ... ... бір ... бар еді. Он бес лақ, ... ... отыз бес орақ, қырық бес қылыш, елу бес егеу,алпыс бес ... ... ... ... Осыған құлағдар болыңызшы, – дейді.
– Жарайды, – ... ... ... Жоғыңыздың жөнін айтып берейін, өзіңіз
тауып алыңыз.
Он бес жас құйын қуған желменен тең,
Жиырма бес дауыл ... ... ... бес ағып ... селменен тең,
Қырық бес аю аспас белменен тең.
Жетпіс бесте көңілің жерменен тең,
Сексенде селкілдеген шал боларсың.
Өлмесең де қор ... ... ... ... де ... кем ...... [40, 65 б.].
Осы сияқты мәтіндерде теңеулер өте жиі ... ... ... көп ... ... образдылықтың
түпнегізі екендігінен білуге болады. Демек, теңеу арқылы тыңдарман ... ... де, ... ... ... танылады.
3. Шешендік сөздер дискурсындағы сөз этикеті ( көңілін сұрау, естірту,
жоқтау, жұбату, көңіл айту)
Кез келген ... ... ... өмір ... көпшілікке ортақ әдет-
ғұрып, қарым-қатынас жасау дәстүріне сүйенеді. ... адам ... ... ... ... ... мен ... құрметтеуі тиіс.
Адамдардың сөйлеудегі бір-біріне деген ізет, ... ... ... ... игі ... тигізеді. Күнделікті өмірде ... ... ... ... ... ... өзі ... жатады. Сөз этикетінің өзіне тән нормалары мен ерекшеліктері
болады. Сөз этикетінің негізгі қайнар бұлағы, ізі ... ... ... ... ... келе жатқан ғұрып сөздері немесе қаза өлеңдері.
Солардың ішінде ... ... ... ... ... ... ... жұбату, көңіл айту сияқты түрлері шешендік сөздер дискурсында да
көрініс табады.
Қазақ дәстүрінде ... ... ... ... ... ертеден
қалыптасқан дүние. Онда ауырып, көңілі жабырқау ... ... ... ... демеу болып, бір мезет ... ... ... Оның ... реті мен жөн-жосығы болады. Мәселен, ... ... ... ... ... күн ... ... бара жатқанда
сұрамайды. Науқастанған адамның көзінше көрген ... ... ... ... ... Көңілін сұраудың өзіндік этикеті шешендік ... да ... ... Абай ... ... ажал аузында
жатқанда Бегеш досы көңілін сұрай ... ... ... ... ... ... жан. ... сөйлей
алмай жатырмысың? Алла қонағында бұл не хал? Әй, ... ... ... көңілден өле-өлгенше кетпес арман,– депті.
Абай басын көтеріп:
Азғана ауыл керейден асып ... сен бір ... ... соң бұл ... сен сықылды кім келер?
Жүгім ауыр болғаннан соң , көтере алмай жатыр ем,
Келдің ғой, Бегеш, көрдің ғой,
Сен ... ... бір ... көңілі көтеріліп, жаны да жадырағандай күйге түсіпті..
[ 47, 171 б.].
Берілген ... ... ... ... бірі – ауырған
адамның хал-жағдайын біліп, оның айтатын өсиеті, аманаты бар ма екендігін
сұрайды.
Ал ... ... ... баласы немесе жақын-жуығы қайтыс болған
жағдайда оны ... ... ... ... Сөз ... кісі
дүниеден өткенде оның жақынына, туған-туыстарына естірту ... бір ... ... ... адам не болмаса кез-келген уақытта ... Оған ... ... ... тек ... ... ... адамдары
ғана тура айта салмай, астарлап, берік болу керектігін ескертіп ... ... ... ... ... – өлім! Жазықты болсын, жазықсыз
болсын, – ... ата ... ... табылады. Естіртуде де үлкен мәдени сөз
этикасы жатыр. Халқымызда естіртудің ... ... ... бар. ... ... ... ұлы жырау Кет-Бұғаның қаһарлы да
кәрлі Шыңғысқа сүйікті ұлы Жошының өлімін ... ... ... ... « ... ... ... естірту», « Абылайға Бөгембай
батырдың өлімін естірту».
Ата-бабаларымыздан қалған ... ... ... ... Шыңғысқа
ұлы Жошының өлімін естіртуін былайша суреттейді: ... ... да, ... ... ... әміршісінің көзіне көзін қадап
сәл тұрып, кенет: Теңіз бастан ... кім ... а ... түптен жығылды, кім тұрғызар, а ханым?
– деді.
Қаһан әнтек аңырып қалды да, мырс етті:
Теңіз ... ... ... ұлым ... түптен жығылса, тұрғызар ұлым Жошы-
дүр!
Даусы нық. Алайда Кет-Бұға хан әуезінен ... ... ... ... қалғандай болды. « Біледі,–деп ойлады ол. – Жүрегі сезеді!»
«Кет-Бұға ауыр ойдан серпіліп, сылбыр қимылмен қобызын оңтайлады ... ... ... . ... ... ... ол емес ... қобыздың өзі
сөйлеп жатқандай көрінді... Бір кезде манағы қаралы сарын өксіген зарға
ауысты. Бұл – ... ... ... киіктің шері, ботасын жоқтап боздаған
аруананың мұңы еді. Бұл – жалғызынан ... ... ... жыры еді.
Қаһанның көзіне жас іркілді. Кенет оның ... ... ... ... ... өлді – Жошы хан,
Нанбайсың ба осыған!» – деген сөздер анық ... ... ... ыстық жас жуып кетті. Енді ... зар ... ... ... бір ... ... сәл саябырлау өксікке ауысты:
« Арымайтын семіз жоқ,
Құрымайтын теңіз жоқ...
Құрымайтын теңіз жоқ!
Құрымайтын ....
Құрымайтын.....»
Қаһан ... арғы ... ... ... жасын үнсіз төге берді. Қанша
уақыт өткенін кім білсін, бір кезде қобыз:« ... ... ... ... тынғанда, ол басын көтеріп алды: алдында қуыс ағашын құшақтап,
шынашақтай ... шал отыр екен [ 66, 9-11 бб.] ... ... бір ... – жүзі ... ... өзін ... арбаған қобыздың құдіреті арқылы естірткен. Естірту қазаға байланысты
жерде ғана қолданылады.
Ұлы өлмеген руда ... ... ... ... ... ... жоқ,
Ағасы өлмеген аймақта жоқ,
Інісі өлмеген елде жоқ,
Әкесі өлмеген әлемде жоқ,
Шешесі өлмеген пенде жоқ,
Аққу ұшып көлге кетті,
Дуадақ ұшып шөлге кетті,
Құдай ... бір ... тас ... еді,
Оны иесі өзі әкетті.
Шоқан деген балаңыз,
Бәріміз баратын жерге кетті.
Жандос ұлы Келдібек Шоқан өлімін ... ... ... [66, 25 б. ] .
Жиреншеге жары Қарашаштың қазасын естірту де ел ... ... сұлу ... үйде жоқта ауырып қаза болыпты. Әз Жәнібек хан «
Жиреншеге біз естірте ... ... ... ... ... ,– деп ... сөз ... қояды.
Бір күні Жиренше шешен елге қайтып оралып ханның үйіне ... ... Хан ... Ау, ... ... ... қалай болады ? – депті.
Жиренше шешен отырып:
– Әкесі өлсе асқар тауы құлағанмен бірдей ......... қалай болады? – Ағар бұлағы суалғанмен бірдей болады. – Ағасы өлген
қалай ... – Оң ... ... ... ...... өлсе ... – Сол қанаты қайырылғанмен бірдей болады. – Апа-қарындасы өлген
қалай болады? – Ұзын өрісі ... ... ...... ... қалай
болады екен? – АҺ!.. Менің Қарашашым өлген екен ғой?– депті Жиренше. Ол
күйініп ... ... ... сабы ... шарт ... ... өлді, қамшының сабы сынды» деген сөз содан ... [ 40 , 27 б.] ... ... үлгілерінде қазақы дүниетанымға тән үлкен сөйлеу этикеті
жатыр. Астарлы мән ... орын ... ... қарым-қатынас үстінде
«жоқ», « қалай болады?» , « бірдей ... ... мен ... ... да ... айшықтық мән, өзіне қарату, айтпақшы ойды ... ... ... қазаны естіртудің өзі өнер болғаны мәлім. ... ... ... ... ... ... ... ханға Бөгембай батыр өлімін ... ... ... өз басынан өткен ауыр күндердің жайын толғайды.
Бұдан соң ... ... ... ... ... батырлардың
ерліктерін мадақтайды. Ал осыдан кейін қазасыз ... жоқ ... ... ... ... өзінің қаралы хабаршы екендігін, атақты батырлардың
бірінің дүниеден қайтқандығын естірту үшін ... ... ... ... ... ... Ей ... Абылай,
Сөзімді тыңда тағы да-ай!
Өзіңнен біраз жасы үлкен,
Дөмпеш таудай басы үлкен,
Жасыңда болған сырласың,
Үлкен де ... ... аса ... қаза ... өлді – ... ... қайғылы хабар әкелуші азалы адамды жұбатады, көңілін бекітеді.
«Жыламай ... ... ... ... ... бас ... – дей келе жыр тамаша
батамен, халыққа ... ... ... ... [ 66 , 90 б . ... ... ... ... ... биік ... ... салт – жоқтау айту. Қайтыс болған адамның жақсылығын, еліне істеген
қызметін, жақсы қасиеттерін паш ететін тұрмыс-салт ... жыры – ... Оның ... аймақтарда айтылатын «дауыс қылды», «жоқтау салды», «жылау
жылады», «зер салды» секілді мағыналас синонимдері бар. ... ... ... ... ... «Жоқтау өлең сияқты салтпен байланысқан
шер өлеңінің барлығы қазақ елінде өлең өнері ... ... ... ... ... басқа тағы бір бағаналы жері ... Ол ... ... ... ... жанкүйер әйелге жанынан өлең шығаруды міндет қылғаны,
жақыны өліп, жүрегіне қаяу түскен әйел өзінің ... ... ... ... ... болса сынға салып, өлең ... көру ... ... ... ... жыл ... шейін жоқтау, сол жыл уағына дейін
қаралы болып отыратын ... ... ... ... қадірлі қылып, еріксіз
соны істетеді. Салтқа бағынудан өлеңшілікке, ... бой ... ... ... ... салынуды керек қылады» – деп жазған болатын [ 67, 46
б.] . ... бес ... ... шашын жайып жіберу сияқты о баста иесіз,
адыра қалғандықтың белгісі болған жоқтау да ... келе қаза ... ... ... ... ... ... жақсылығын дәріптеуге ,
кейінгі ұрпақ есінде мәңгілік атын қалдыруға қызмет еткен.
Шешендік сөздер дискурсында да жиі кездесетін ... ауыз ... ... ... ... ... бірі – жоқтау. Бұрын-
соңды жазылып қалған, қағазға ... ел ... ... ... ... ... белгілі бір тарихи адамның кім екені, қай
жердікі, қандай рудан екендігіне дейін деректер өте ... ... ... ... ... белгілі ақындар, сол адамның әйелі мен ... ... ... ... ... ... ... қаралы жесірі,
қыздары, келіндері жылы өткенше таңертең және кешке екі рет дауыс ... ... ... үші, ... ... мен асында олар барынша
нақышына келтіріп айтатын. ... да « Той ...... өлім ...
жылау» деген.
Жоқтау айтылып жатқан кезде,– деп жазады этнограф, тілші-ғалым Т.Арынов:
« Айтушылардың барлығы ... ... көз ... төгу шарт ... Тек
өлген азаматтың жұбайы ерекше сарынмен, терең сезіммен айтқан ... ... ... сөздер мен ащы өкінішті көтере алмай ... ... ... ... Осы бір ауыр ... тыңдаушыларына қатты
әсер етеді, әркімді ел үшін, өз халқы үшін қызмет етуге ... ... мәні бар ... ... [ 68 , 25 б. ] ... ... арнайы «жылаукер қатындар» болғандығы, оның екі бүйірін
таянып, алға ұмсынып, зар салатыны, ... ... ... ... ақ ... ... қызықты деректер кездеседі. Өз жанынан өлең шығара
алмайтын әйелдер ел арасындағы ... ... ... ... айтады.
Осындай себеппен ұлы Абай да бірнеше жоқтау өлең жазған. Баласы өлген анаға
Абай шығарған ... – Абай ... ... ( 1961) ... «
Әкімбайды (Абайды ұлы ) жоқтау » деп берілген. Онда ... ... ... ... жүйрік, маңыздым.
Көп жасамай тез кетіп,
Көзімнің жасын ағыздың! [ 68 , 128б. ] .
Жоқтау өлең неғұрлым мән-мағыналы, ... ... тілі ... ... ... қайталана келе халық жадына жазылып қалады.
Осылайша ол адамның есімі ел есінде ұзақ ... ... ... ... сөз болғанда Мәскеуден 1926 жылы жарық көрген «26 жоқтау»
атты кітапты атап өтуге болады. Қазақтың төрт жүз ... ... ... ... жырларын күні кешеге дейін аттары ауызға ... ... ... пен ... құрастырған.
Шоқан Уәлиханов жоқтау жырларын «Надгробный плач» – ... ... деп ... еді. ... ... ... ... түрлері жөнінде»
атты зерттеуінде: « Қазір қырда ... ... ... бар дей ... ... ... ... жанынан суырып салып айтады. Шумақ, тармақ
көлемі жырлардыкіндей болып ... »– деп атап ... [45, 162 б.] ... атты ... жоқтау жырларында Бұхардың Абылай ханды
жоқтауы, ... ... ... ... жоқтауы, Қаз дауысты Қазыбек
биді қызы Қамқаның жоқтауы, Абай ұлы ... ... ... ... ... ... ... сияқты жоқтаудың көркем үлгілері бар.
Жоқтау жырларының өмірлік қажеттілікке орай ерекше маңызға ие болған
кезеңі екінші дүниежүзілік соғыс ... Әр үйге ... « қара ... ... жоқтау жырына өзек болды. Көкірегі қарс айырылған айырылған ана, ... қарт әке, ... ... бала ер ... ... ... көз ашпады.
Сол жылдардағы сансыз жоқтаулардың ... ... ... ... ... ... ... жаныштаған Алдағайдың ажалына шығарылған ұлы
Жамбылдың жоқтауы ойға оралады.
Өзге түркі тілдес ... ... ... ... ... ... атап ... болады. Оның өзіндік тіл ерекшеліктері байқалып отырады.
Солардың бірі Шыңғыс хан 1155-1227 жылдар ... өмір ... , ... ... ... ... айында қазіргі Қытайға қарасты Таңғұт
жерінде қайтыс болғанда жанында жүрген батырларының біреуі Гэлгуэтей деген
адам осы жоқтауды шығарып, зар ... 1240 жылы ... ... монғол
тілінде шыққан «Монғолдың құпия ... ... ... ... ... Баян Өлгейде кітап етіп шығарады. Сол қазақшаның аударма
беттерінде осы ... ... ... ... ... ... тіл
ерекшеліктері де байқалады. Жоқтау сонысымен құнды.
Айналайын хан ием,
Асыл туған әулием.
Шырқап салған тұйғындай,
Ғайып болып ... ... ... тиелдің.
Көкке өрлеген құйындай,
Ғайып болып жөнелдің.
Күлкі бірдей арбаға,
Жүгі болып тиелдің.
Еркін көктеп ... ... хан ... ... жырақты,
Еліңді тастап кеттің бе? [ 69 , 42 б.] .
Бүгінде бізге жеткен өте ... ... қою, ... ашық ... тағы бірі – ... ханның сүйікті қазысы – ... үшін ... ... ... деген би екен. Осы Дайырқожа мен
ханның ... бір ... Қара ... Қобыланды батыр қас болыпты. Бір күні
оңашада ол Дайырқожаны өлтіреді. Баласының өлімін көрген әкесі Қодан-Тайшын
ұлының сүйегін айналып ... ... ... ... ... Қобыландыда нең бар еді, құлыным!
Сексен асып, таянғанда тоқсанға,
Тұра алмастай үзілді ме жұлыным!
Адасқанын жолға салдық бұл ноғайлы ұлының!
Аққан ... ... ... ... ... құрыдың,
Қара Қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным! [ ... б] ... көне де ... ... бірі ретінде Қаз дауысты Қазыбекті
қызы Қамқаның жоқтауына тоқтала кетейік:
Біссмілләдан бастайын,
Шариғаттан ... ... ... ... ... ... ... қалай тастайын?
Алатаудай әкеме Ажалдың сыны келгені,
Жылағанды не қылсын?
Көздің жасын көрмеді!
Қазақ болып зарлады,
Тілеуді құдай бермеді,
Кешегі жүрген әкекем
Жоқтаусыз тастар ма еді?! [ 69 , 22 б. ... ... әрі ... ... ... екендіктерін айта келе,
қазаққа жолбасшы, пана болғандығын, Қоңтажыға барғаны сынды істерін ... ... ... ... ... ... ... былайша аяқтайды: «
Сусыны қанар ... ағар ... ... ... туған, әкекем,
ешкімнен қазақ кем болмас, шын беріп кетсең дуаңды!»
Берілген жоқтау үлгілеріне зер салсақ онда ... ... ... ... сияқты тәсілдер кеңінен орын ... ... ... ... ... ...... өткен адамның биік
тұлғасын сомдау. Жоқтаушы адам ... ... ... ... Жеке адамға
арналған жоқтаудың халықтық сипатқа ие болатынын баса айта кеткен жөн.
Сонымен ...... ... ... ... табылады. Жоқтау тәрбиелік
мәні бар,мәдениеттілік пен ... ... бір ... ... Ол өлең көркем сөзбен жазылып, азалы, зарлы үнмен жырланады.
Атынан көрініп тұрғандай, жоқтау адам дүние ... соң ... ... ол ... асы ... бір жыл бойы айтылады. Жоқтау кез келген
адамға шығарыла бермейтін ... оның ... ... сәті ... ... ... ... тоқтау, жұбату, көңіл айту сөздер ... ... орын ... ... адамы қайтыс болғанда оның жақын-
жуығы мен таныстары қазалы үйге әдейі барып бата жасап, ... ... ... ... ... адамды жұбату, сергіту, « өлгеннің артынан өлмек
жоқ» деп ... ... ... ... ... ... қайрат
береді. Қайғыға берілген адамды кейбір өткір шешендер әрі ... ... әрі ... ... ... ... ... баласы өлгенде басын
көтере алмай қалғанда Таз Шоқай би былай деген екен:
Уа, Ерден!
Басыңды ... ... ... ... едің ... ... өзі ... бар еді құдайға берген?!
Балаң түгілі
Әкең Сандыбай да өлген,
Оны Шоқай көрген.
Жақсының басына іс түссе
Бойлай береді,
Жаманның басына іс түссе
Ойлай береді.
Көкті бу көтереді,
Жүйрікті ду ... нар ... ер ... [ 69 , 34 б. ... ... ... ... тамаша үлгілерінің енді бірі –Әз Тәуке
ханды Бұқардың жұбатуы. Ол ... ... ... ... ... ұлы ... өткенде хан аза тұтып, бас
көтермей, ас ішпей жатып алыпты. Ұлы Жүзден Үйсін Төле би , Орта ... ... ... би , Кіші ... ... би ... ... айтқан екен.
Бірақ бұлардың ешқайсысына Әз-Тәуке жұбанбапты, қайғысы ... ... ... көңілін аулап, жұбатып тоқтау айтқан, басын сүйеп ас ішкізуші
Бұқар жырау болады. ... осы ... ... ... ... отыр аһ ұрып,
Халқымыз отыр бас ұрып...
Сабаны әкел ордаға,
Құран оқыт молдаға,
Ханның сөзі түзік деп,
Орынсыз сөзді жолдама.
Бұрынғы өткен бәрі өлді,
Қарсы ... ... ... кісіміз,
Жақсы, жаман, кішіміз,
Бұл сөзіме түсініңіз,
Дәміңізді ішіңіз.
Риза болсаң құдайға
Түзелер сонда ісіңіз [ 69 , 94 б. ... ... ... ... қиындыққа тап болған ... ... ... болу ... сөз ... ... ... отырады.Тоқтау немесе жұбатудың, көңіл айтудың бір үлгісі ретінде
Тоқсан қарттың Жаппасқа айтқан көңілін мысалға ... ... ... ... ер ... келе ... ... баласы қайтып, ата-
ана, туған-туыстары қатты қайғырыпты. Жаппас көп күндер басын көтермей
жатып ... ... ... ... ... ... ... қарт келген екен.
Тоқсанның Жаппасқа айтқан көңілі:
– Ей, мырза, көтер беліңді,жылатпа еліңді.
Қас нардың қабырғадан қолы сөгілсе де елемес,
Тағдырдың ісіне көнбейтін ... адам сен ... ... ... ... жанбайды...
Сонда Жаппас басын көтеріп отырып әңгіме арасында :
– Бұл қайғым қайтсе қалады?– депті.
Сонда Тоқсан: – Ей, мырзам,бұл қайғың
Келелі бидің кеңесінде ... ... ... ... ... көбесінде қалады,
Қыран құстың қияғында қалады,
Жүйрік аттың тұяғында қалады,
Ұлы дүбір ойында қалады,
Сұлу жардың қойнында қалады,
Осы айтқанымды істемесең,
Өле-өлгенше өзіңнің мойныңда ...... 92 б.] ... ... ... ... ие ... салт-дәстүрге сіңіскен, өзіндік
мазмұн желісімен, көркемдік кестесімен халық жүрегін баураған – ... ... ... айту ... халықтық үлгілер қоғамдық өмірде бүгінге дейін
жалғасып келе ... ... ... ... ел ... қаза болған
сәтте өз өкініштерін мен азасын өлеңмен ... ... ... ... ... Байсейітоваға, Мұхтар Әуезовке ел ішіндегі адамдар
шығарған жоқтау түрлерін Т.Бекхожина ... ... [69 ... ... ... айту ... ... тек отбасылық ... ғана ... ... ... теңіз қазақ фольклорының ұлы
теңізіне тау суындай құйылып жатқан таза да, тегеурінді арнаның ... ... ... ... гендерлік жіктелім
ХХІ ғасырдың алғашқы жартысынан басталып гендерлік тұрғыда жүргізіліп
жатқан ... тіл ... жаңа ... бірі. Адамның жас
ерекшелігіне, жынысына байланысты атаулар тіліміздің сөздік қорының қомақты
бір саласы болып табылады. ... ... ... ... қорын
байытып қана қоймай халқымыздың тарихын, мәдениетін, рухани ... ... мен ... ... Әрбір халықтың жанына
жақын, рухани мәдениетінің сипатын дәл көрсететін лексика-семантикалық ... ... жиі ... ... тіл ... ... ұғымы ең алдымен ағылшын тіл білімінде
көрініс тапқан. Ағылшын тіліндегі ... сөзі ... ... ... ... ... ... Қазірде гендерлік
зерттеу, гендерлік аспект, ... ... ... ... ... Тіл ... бүгінгі даму деңгейі тұрғысынан қарасақ,
адамның жас ерекшелігіне, жынысына қатысты ... тек тіл ... ... оны қоғамдық ғылымдардың басқа салаларымен
байланыстыра ... ... ... ... ... – адамдардың био-
физиологиялық айырмашылықтарының бітімін білдірсе, гендер – әйел мен ердің
қоғам ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы ерлер мен әйелдердің қарым-қатынасындағы мәдени және әлеуметтік
факторларды, ... ... ... бір ... ... ... тән ... олардың қасиеттерінің сипаттары.
Гендерлік зерттеуді орыс ғалымдары негізінен әлеуметтік-мәдени ... И.А. ... мен М.В. ... ... «Гендерный аспект в
текстах ... ... деп ... ... ... ... этнолингвистика, когнитивті лингвистика,
прагмалингвистика, әлеуметтік лингвистика және ... ... ... ... үшін ... бере ... ... [70, 46 б.].
Ондай байланыстылықты бірнеше ғылым салалары, атап ... ... ... ... ... этнография,
философия т.б. жүзеге асыра алады. Бұлардың ішінде тіл ... ... ... фактілердің өзін ғана зерттемейді, ол тілдік
материалдарды халықтың тарихымен, мәдениетімен, әдебиетімен, ... ... ... ... ... ...... лексикалық байлығы негізінде халықтың рухани, мәдени
өмірін, салт-дәстүрі мен ... ... мен ... ... ... Әр ... ... тұрмыс-тіршілігі, дүниетанымы мен наным-
сенім, әдет-ғұрпы мен ... оның ... ... мен ... өз таңбасын, ізін қалдырып отырады.
Гендерлік зерттеулер осы ... ... ... тіл ... де
назардан тыс қалмаған. О баста «ерлер», «әйелдер» тілі , ... ... ... ... ... шығармашылығында,
одан беріректе Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, ... ... ... ... ... әбден болады. Ал жалпы тіл білімінде
тұңғыш рет гендерлік тұрғыдан зерттеулерге бет бұрған, ... ... бірі ... ... айта ... ... қазақ әйелдерінің
тілдік ерекшелігі туралы айта келе былайша пайымдайды: « ... ... ... ... да, әйел ... ... қазақта да жоқ емес.
Сол өзгешеліктердің бірі – әйелдерде ғана болатын «ернін ... ... ... ... ( ... « аузын шылп ... ... ... ... ) [ 1, 41 б. ] ... Қ.Жұбановтың гендерлік бағыттағы еңбектеріне назар аударып,
жан-жақты қарастырып , тың деректер тапқан ғалым – ... Ол: ... ең ... ... көрініс береді. Аллатағала адамды жаратқанда
гендерлік табиғат сыйлаған. Адам ата мен Хауа ұғымы бұл ... ... ... ... әйел ... бірге пайда болған дейміз. Бертін
келе сол биологиялық жыныс негізінде әлеуметтік жыныс туралы ... ... ... ... ... ғылымы қалыптасты», – деп атап
көрсетеді [71, 45 б.]. ... әр ... ... ... ... ... болатынын айта келе, қазақ әйелінің тілінде де «ернін ... ... ... шылп ... т.б. ... бар ... ... мәлім ғалым Ш.Уәлихановтың « ... ... атты ... ... ... ... бірі ... тіліне қатысты болып келеді. « Қазақтарда от – үйдің киесі,
шамшырағы, ... да жаңа ... жас ... ... өз ... ... ... үйіне кіріп, тағзым етуі тиіс, содан соң қалыңдық
атасының отына бір ... май ... ... Бұл ... « отқа май ... Жас ... ... еткенде, « аруақ риза болсын» деп тізе ... « От ана, май ана, ... ... көр , – » ... ... май ... жатқанда жас келіннің жанындағы әйелдердің бірі
алақанын отқа ... ... ... ... ... ... құрметіне
деп, қалыңдық атасының иығына шапан жабады, осы кезде отағасы ошақ жақтағы
тулақты нұсқап, жас ... отыр ... ... ... « иін ... ... ... жұмсақ болсын қарағым» деп батасын береді» Ш. Уәлиханов
зерттеулерінде гендерлік атауларға да ... ... ... « Рухы бар, ... ... Елті деп атайды( олар өзінің
сиқырлық өнерімен, адамдарды еліту, ұйыту– бар ... ... ... бағындырушы Елті сөзінің тегі қазіргі тіліміздегі еліту), олар да ... ,– » ... [ 45, 158 ... ... ... ... ... барысында ғылыми-
этнографиялық мәліметтер ұсынған тұңғыш ағартушы ғалым ... де ... ... ... ... ... ... « Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және оған ас
беру дәстүрлерінің очеркі», « ... ... ... құда ... ұзату және той жасау дәстүрлерінің очерктері» атты ерекшеліктерінде
ескерілген деуге болады. ... ... ... білім алуына жол ашқан
бірден-бір тұлға. Ы.Алтынсарин еңбектерінде кездесетін гендерлік ... де ... ... ... Ерлер көп болса – отын жоқ, Ер –
бас, қатын – мойын, Сұлу – сұлу ... ... сұлу ... тіл білімінің негізін қалаушы А.Байтұрсынов ... « ... « ... » ... ... ... ... бұлағы болып есептелетін жар-жар, беташар, бата, ... ... ... ... ... өзіндік орны, ерекшелігі бар.
Мәселен бесік жыры, жоқтау өлеңдері әйелдерге ғана қатысты болса, беташар,
бата беру ... ... ... да ... де жазылған, үлкен біліктілік пен білімділіктен
туындаған шешендік сөздерде де ерлер мен ... оның ... ... ... ... ... ... әйелдерге қатысты өнегелі
де өсиетті шешендік нақыл ... ... ... дос ... ... кіреді [ 40 , 78 б. ].
Жаман ... ... әйел хан ... ... басын
Жаман әйел даң қылады [ 40 , 81 б. ].
Жақсы ұл туған қатынды,
Ханым десе жарасар [ 40 , 83 б. ] ... ... ... сата ... ... ... ... бір құрбыңды ертіп келіп,
« Әй, қатын, ас қазан» ,– деп айта ... [40, 84 б. ... ... ... ... мен мейманыңның тұрағы емес пе? [ 40, 63 б. ] .
Әйелің жақсы ............ тұрағы [ 40, 63 б. ] .
Балама әйелді өзім таңдаймын, – деген екен Төле жарықтық.
Өйткені, ердің бақыты – ... әйел ... ... ер ... ... ... де – ... ерге бақыт әперетін де – әйел, сондықтан әйелді ... өзім ... [40, 19 ... ... ... ... әйел тілін ерекшелейтін табу мен
эвфемизмдердің бірнеше үлгілерін ... ... бір үйге ... бір ... шай құйып отырады. Келіншектің өзі
жас, күйеуі шал адам ... ... ... өз ... қарап:
– Япырай, аққудың қасында жапалақ жараспайды екен-ау! – дейді.
Сонда келіншек түсіне қойып:
– Батыр, сіз бір кезде тай жейтін Сырым ... енді қой ... ... әр ... өз уақытында емес пе? – депті [40, 35 б.].
Гендерлік ғылымда ер ... ... мен әйел ... өзіндік ерекшеліктері айқындалған. А.В. Кириллина «Развитие
гендерных исследований в ... деп ... ... ... ... ең ... антикалық кезеңнің өзінде-ақ байқала
бастағанын, Ресейде бұл ... ... және ... ... үстінде екенін айта келіп мынадай ой айтады: «Установлено, женское
ассоцативное поле выглядит более обобщенным и гуманистическим, в то ... ... ... себя по ... охотой, профессиональной и военной
сферами» [72, с. 47].
Мұндай тұжырымдармен таныса келе, әйел адамдардың ассоциативті ойлау
жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... да, ер адамдардың ассоциативті ойлау жүйесіне ерлік жасау,
батырлық ... ... ... т.б. жақын болады.
Әйелдер мен ерлер әр заманда әр түрлі мәдени-лингвистикалық өмір ... ... ... экономикалық өзгерістерді өзінше қабылдап,
сол қабылдағанын тіл арқылы әр түрлі белгілейді. Демек, кез келген ... ... үшін ... әлеуметтік жіктелуі мен адамның жыныстық
айырмасы арасындағы байланысты, яғни гендерлік ... ... ... екі ... баса ... ... отыр: ерлер мен әйелдер тіліндегі
гендерлік ... және ... мен ... қатысты қолданылатын тілдік
бірліктер. Гендерлік айырым белгілер ... ... ... ... ол ... ... ... дәрежеде көрініс береді.
Тілдегі гендерлік ерекшеліктерді зерттеуде биодетерменистік ... ... ... адам мен қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... ... қоғам мен мәдениеттің әсерінен пайда болады ... ... мен ... ... ... ерекшеліктерді
биологиялық құбылыс ретінде таниды.Адамның қабылдауы, түйсінуі, сезінуі
сияқты ... ... ... ... ... Оның ... ... жүзеге асады. Сондықтан да тілдегі гендерлік сипат биологиялық және
әлеуметтік ... ... ... өмір ... ... ... құбылыстың өзара әрекеттесуінен пайда болған гендерлік фактор
психологиялық, ... ... ... ғана ... ... ... да жан – ... зерттеуді талап етеді. Сондықтан
қазақ тіліндегі гендерлік фактордың ... ... ... ... және стилистика деңгейінде зерттелуі орынды.
Әйел дауысының тембрі дауыстыларға негізделген, айтылым ерекшелігі
әйелдерде – ... ...... ... ... ... ... түрленіп, құйқылжып отыруы ... ... ... ... ... алғанда әйел тілі – интонациялық
амалдарға бай. Ер адамдар мұндайда ... және ... ... (Ой ... Бәрекелді! Жігітсің! т.б.).
Ер мен әйел сөйлеу әрекетіндегі айырмашылықтар жыныстар ... ... ... Оған ... ... күй, сезім дәлел бола алады.
Адам бойындағы күрделі психикалық ... ... деп ... адамның сезінуі мен толқуының барлық түрлерін қамтиды.Осы
эмоция тілін зерттеу «сөзбен әсер ету», прагмалингвистиканың ... ... ... ... ... сөйлеушінің сөзбен әсер етуі
қарастырылады. Бұл тұрғыдан қарастырсақ, мәселен, ... ... ... ... ... ... ... сөздерінде көптеп
кездеседі.Мәселен мына бір шешендік сөзде тығырықтан шығып, ұтымды сөз айта
білген әйел бейнесі ... ... ... ... мен тыңдаушы бір-біріне
сөзбен әсер ету арқылы қарым-қатынасқа түседі.
Бірде ... ... ... ... оны ... келемежге
айналдыра беріпті. Сонда жаңа түскен келіншек ... ... ... қыли, жасырмаймын, ақсақпын,
Келдекеңмен сондай тату жақсы-ақпын,
Татулықтың белгісіндей тамаша,
Төрт Бошанды билейтін ұл таппақпын,– ... ... « Бұл ... емес ... ... ... ... Айтқанындай-ақ Тоқмейіл анадан
атақты Қазыбек би ... ... ... дискурсындағы ерлер тілінің ... Уа, ... Жол ... ... ... жоқ, билеріңде құлын жоқ,
неткен жолаушысыңдар? – дейді Сырым [40, 132 б.].
Берілген сөйлемдердегі Ау, Аһ, Ай, Уа, ... ... ... ... ... ... ... түрлері ұялу, қуану болып келсе, эмоционалдылықтың өзі ерлер
мен әйелдердің арасында әр ... ... ... Ішкі жан- ... ... ризашылықты білдіруге байланысты сезімдерін ер адамдар еркін
жеткізеді. Қазақ әйелдері ... риза ... ... ішкі ... ... ... бермейді. Оларға ұялшақтық қасиет тән. Психологтардың
зерттеуінше, ұялшақтық қасиет әйелдерде басымырақ болады.
Коммуникативті эмоционалдылық тілдік және ... емес ... ... Тілдік емес әдіс паралингвистикалық құралдар арқылы беріледі ... ... ... ... түрі ... ... ... тағы бір қырынан
таныта отырып, былайша көрініс табады. Мысалы:
Бір топ ... ... ... келе жатса, алдарынан әйел шығады. Жөн
сұрасып, жолаушылардың Сырымға бара ... ... ... ... аманаты
бар екенін айтып, оны Сырымға жеткізуді өтінеді.
– О не аманат, жеңіл ме, ауыр ма? – деп ... ... ... ... ... де емес, алып жүруге ауыр да емес, – дейді де
әйел басындағы орамалын көтеріп бір тал шашты ... енді бір ... ... ... алып жолаушыларға береді. Содан кейін оң жақ
қолтығынан бір жапырақ шүберек жыртып береді. ... ... ... ... ... ... алып, оны да Сырымға жеткізіңіз деп береді. Жолаушылар:
«Мұны кім ... деп ... ... ... ... өзі ... – деп
жауап қайтарады.
Жолаушылар Сырым ауылына келіп, болған мән-жайды айтып, ... – Бұл әйел ... ... ... ... ерте ... екен.
Желкеден шаш алғаны – туған жерім, туысқан елім артымда қалды дегені.
Төбеден шаш ...... бері мына ... ... уақиға өтті дегені.
Маңдайынан шаш алғаны – әлі жаспын, өмірден үмітім бар ... Оң ... ... ... ...... ... бар. – Мен сенің
бауырыңмын дегені. Қаптың бұрышын ... үйге ... ... ... күң ... ... дегені, – дейді Сырым [40, 55 б.].
Осындай түрлі жағдайларда өз ойын әрі нақты, қысқа, ... ... ... ... отырып жеткізуі қазақ әйелі үшін ...... ... ... зеректілікті айқын көрсетіп
береді.
Шешендік дискурстағы ... ... де ... жасауда қолданылатын
сөз қолданыстары нақты әрі қысқа болатыны да ... ... ... ... ... шешеннің мінез-құлқындағы бірден-бір қасиет
ойды ... әрі ... ... ... болса, сондай-ақ сөйлеудің түрлі
жағдайларға байланысты үлкен интонацияға құрылуы, негізделуі ерлер ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер адамның физиологиялық
болмысы мен психологиялық жай-күйін қоршаған орта, діни наным-сенім, ұлттық
салт-дәстүр, ... ... ... ... ... ... зерттеуді тілдің әр түрлі деңгейлері арқылы жүргізуге негіз
болмақ.
Екінші тарау бойынша тұжырымдар:
– айтылатын сөз ... ... ... ... санасында тілдік емес
құрылымдар пайда болады..
... ... ... ... мәтін композициясы, тақырып, шағын
мәтін, көлемді мәтін, мәтіннің басталуы мен ... ... ... мәтіндегі тақырып – айтылатын ойдың негізгі арқауы, іргетасын қалаушы.
... ... ... ... бірі – күрделі синтаксистік
тұтастық, тізбекті, параллельді ... ... ... сөздер
дискурсында да орын алады.
– абзац – мәтіннің бөлшегі. Ол ерекше ... ... ... ... ... түрлері ( метафора, теңеу, эпитет) сөз
қолданудың ... ... ... ... сөз ... озық ... ... сұрау, естірту, жоқтау, тоқтау
сөздердің шешендік сөздер дискурсындағы қолданылуының тәлімдік мәні зор.
– гендерлік ... озық ... ... бай ... ауыз әдебиеті,
жыраулар поэзиясынан, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов
еңбектерінен бастау алып бүгінде Б.Хасанұлы еңбектері арқылы ... ... мол ... ... де ... мен ... ... шешендік нақылдарды кездестіре отырып гендерлік ерекшеліктер
шешендік сөздерден бастау алады деуге болады.
3 ШЕШЕНДІК СӨЗДЕР ... ... ... ... сөздер дискурсындағы суггестия құбылысы.
Көркем ... ... әсер ету ... оның ... жағы ... Жалпы мәтіннің қандай түрінің болса да ... мен ... ... ... мол. Ал шешендік сөздер дискурсының тыңдаушы
үшін ... ... ... ... Асыл мұрамыз от ауызды, орақ тілді
шешендердің сөздері бастапқыда ауызша ... ... ... ... ... сіңіп, жадында сақталады. Сан қырлылығымен танылған би-
шешендеріміздің қалдырған астарлы да айшықты, өнегелі ... ... ... ... ... сан ... ... жаңғыруы, осы құнды ойларға
деген ... ... ... ... ... түп ... ... иландыру деп ғұлама Ф. Честерфильд ... ... ... зор ... мен илануға әсерін тигізеді.
Тіл білімінде сөзбен адамды сендіру, иландыру тіпті ұйытып тастау сияқты
тілдік қасиеттерді суггестиялық ... ... ... ... аударғанда «сендіру» мағынасын береді. Тіл ... ... ... ... ... 1. Поэзияда жеке
тақырыптағы ритмикалық дыбыстардың образды бірлігі арқылы оқушының қиялына,
эмоциясына, ... әсер ету; 2. ... [ 73 , 85 ... лингвистикада әсер ету мен ықпал ету ерекше танылады. Ғалым
Н.Уәлиев барлық ... ... тән ... сөз ... ... айта ... ықпалының иландыру мен сендіру деген екі типін атап көрсетеді
[ 2 , 246 б.].
«Суггестия» терминінің ... ... ... ... ... ... ... да ерекше орын алады. Мәселен, медицинада мынадай
қағида ... ... ... шипа ... үш ... бар. ... шөп,
сөз, пышақ.
Адамның ойына, көңіл-күйіне, сезіміне, мінез-құлқына, іс-әрекетіне
суггестиялық амалдар зор ықпалын ... ... ... ... ... ... халқында түрлі тұрмыстық ... ... ... бата ... бал ... ... емдегенде, бала тербеткенде,
тағы басқа жағдайларда көрініс тапқан.
Сендіру – психологиялық құбылыс болып табылады. Қазақтың ... ... та ... деп дәл ... ... де ... ... жағдайда, қандай күйде болатындығы жайлы былайша
баяндайды:«Сиқылы күшке сенетіндер мойнына белбеу салып ауру ... ... ... ... ... ... ... мені алсын» деген. Белбеу ортаңғы
әлемді бейнелеген.Оның себебі, аспанда адамдар тұрады, олар ... ... да , біз ... ... ... ал ... ... аяқтарынан буынады деген ұғым қалыптасқан. Сол себепті үш ... ... ... ие ... [ 45, 54 ... сөзден асқан құдіретті күш жоқ екені мәлім. «Сөз сүйектен өтеді,
таяқ – еттен өтеді» деп бекер айтылмаса керек. ... ... ... ... ... ... ұста би-шешендерімізді жоғары
сатыға қоюы, ... ... деп ... ... ... Осының айғағы ретінде
қалмаққа елшілікке аттанғалы тұрғындарға Абылай хан төбе ... ... ... ... ... ... қол ... батыр болуы да қымбат, жол
бастайтын көсем болуы да қымбат, бәрінен де ел тағдырын шешетін шешен ... ...... ...... елдесе алмай,
жауласып кетсек, сендердің олақтылықтарыңан болғаны. Жауды алмас қылышпен
де ... ... ... ... де ... болады. Мылтықпен дәлдеп
атып жығуға да ... ... ... ... жығуға да болады. Ауыздан
шыққан сөз атылған оқпен бірдей, қайтып ала ... Сөз ... ... ...... [40, 35 б.].
Қандай да болмасын мәтіннің прагматикалық ... ... ... ... сөз арқылы әсер етуі, ой ... ... ... ... ... көрінеді.
Қарым-қатынас үстінде тыңдаушыда да белсенділік ... ... ... берілген ақпараттың күшті болған кезінде байқалады.
Ықпал ету әрекеті тыңдаушынаң санасына тікелей қатысты ... ... ... ... ... шешендік сөздер дискурсында
қолданылатын көркемдеуіш құралдар ( ... ... ... сөз ықпалын
арттыруға игі әсерін тигізеді. Бұл айтылған ... ... ... да кең өріс ... ... бидің қалмаққа елші болып
барған кезде ... ... ... отты ... соң хан ... ... «Бір ... баладан қарасуға түсіп, осынша дірілдеп кеткеніңіз не?
– деседі. Сонда ... ... ... ... ... Сөзді өңменімнен сұққылап тұрып айтқан кезде,
екі иығындағы екі аю аузынан от шашып, ... етші ... ... ... ... ... мен ... қатты сескендім. Сендерге көрінбегенмен, маған
солай ... ... ... ... ... ... жоқ, мал мен ... есептеп санап, алдына салып беріңдер», – дейді [40, 39 ... бұл ... ... ... ... түсушілер қалмақ
ханы мен Қазыбек би бір-біріне сөз арқылы күшті әсер еткен.
Қазыбек бидің бұл елшілігі туралы Ш. ... та ... ... ... жүздің батырларынан сіз кімді артық көресіз деп Абылайдан сұрағанда ... деп ... ... ... ... екі ... таң қалуға болады. Олар
90 туысын тұтқыннан құтқарған Қаракесек Қазыбек және тағы да ... ... ... ... ... Уақ Дербісәлі. Біріншісі Қалданның
алдына барып босатып алған, ал ... өз ... ... дұшпанын қорқытып
алдырған» – деп жазады [74, 47 б.].
Бізге мәлім, қашанда ханның да, қараның да батырдың ... ... ... ... ... жан жарлары болған. Олар қысылтаяң сәттерде тығырықтан
шығып кетуге көп септігін тигізген. Мысалы, қалмақ ханы қазақтың бір ... ... ... ... не істерін білмей айналасындағы нөкерлерімен
ақылдаса келе, елшілерді қырып тастау ... деп ... ... ... ... ой тастаған ханым болады: – «Хан ием, ... ... ... ... – қабырғалы ел ғой. Оның үстіне «Елшіге – өлім ... бар. Жат ... ... ... ... ... сақтап, сөзін
тыңдау керек. Жүз кісіні өлтіріп жайлана алмассыз. Тай дегеніңіз тұлпар
болып ... ...... екен [40, 36 ... ой тастау да қарым-қатынасқа түсушілердің бір-біріне тигізген
әсері, сондай-ақ қарым-қатынас барысында ... ... ... ... де ықпал етеді. Бұл процеске айғақ ... ... ... ... «Қой ... ... Едіге тағы бір күні орталарындағы
бір балаға таласып келе жатқан екі қатын мен еркекке ... Әй, ... ... ... келеміз, төрелігін бересің бе? – дейді жамырап.
Төрелігіне тек разы ...... ... ... жоғалтып едік, жүгіріп жүргенде танып отырмыз» –
дейді бір жұп ... Он ай ... ... ... ... балама жала
қылды деп зар қағады қалған екеуі. Едіге төртеуіне де: «Берген төрелігіме
көнесіздер ме?» – деп ... ... де ... ... ... ... екі қолынан екі қатынға ұстатады. Едіге: «Даулы баланы семсермен
екеуіңізге ... ... ... – деп, ... ... ... «жоғалтып
едім» деген қатын білегінен ұстай алады «Өлтірмеңіз», – ... ... ... туған бала болса, өскенде мені бір табар, әзірше мынау-ақ болсын:
Едіге үндемеген қатынға: ... ... шын ... өлтірсе өлтірсін деп
үндемедің, мынаның баласын өзіне ...... [40, 9 ... сөздер дискурсында тыңдаушы психикасына белгілі бір ... ... ... сөз ... ... ... мазмұндық жағы да
тыңдаушысының іс-әрекетіне ... ... ... ... ... ол
адам көпшіліктің сенімі мен ... ... ... ... бар ... ... аса тыңдайды. Екіншіден, би-шешеннің
аузынан сөз – дуалы, оны ерекше адам ... ... ... айтылған сөздің
құдіреті күшті. Өйткені, ол адамға жақсылық тілеп, сенім ... ... ... сөз ... ерекше бағалаған.
Сөзбен сендіру тұрмыстық жағдайлардың бірі – ғасырдан ... ... ... ... келе ... ... ... өзіндік ерекшелігін
танытатын ауыз әдебиетінің аса бай жанры тілек-бата сөздерінен де ... Алыс ... ... аса жауапты іс бастарда, басқа да жақсылықтар
кезінде бата алу халқымыздың ежелден келе жатқан ... ... ... сөзін тұт, сонда ғана ақ ниетке адал жетесің ... ... бақ ... ... ... ой, ... шешендерді де, батырларды да,
батагөй қарияларды да алыстан ат шалдыртып іздеттірген.Үлкен ... ... ақ ... ... қол ... ... ғасырлар бойы екшеліп, саралану негізінде ерекше даму
деңгейіне көтерілді. ... даму ... бата ... ... ... сан ... тарихи өмірі, тұрмыс-тіршілігін көреміз .
А. Байтұрсынов бата ... ... ... ... « Бата – ... ... айтылатын сөз. Батаны ақсақал адамдар айтады. Батагөй шалдар
– басы бар табақты тартуға алып ... жеп ... бата ... бата ... жеп болған соң істеледі»– деп атап көрсетеді. [ 41, ... ... ... ойлардың енді бірін қазақ ұлтының жанашыры
Х.Досмұхамедұлы еңбектерінен де кездестіреміз. Ол батаны ... ... ... ... ... ... біріншісі – атаққа немесе өмірге
ыңғайлы, икемі ... өз ... ... ... ақын ағы ... ... өзі ... дарын өнерін өзіне мирас етіп ... ... «ақ ... деп ал ... «ас ... ... білдіріп, рақмет
айтудан кейін берілетін бата [ 75, 46 б.]. ... бата ... ... шағын үлгілері ретінде көрсетеді. Дінмен байланысты өлеңдер
топтамасын ескі ... ... ... ... және ... дінімен
байланысты өлеңдер деп екіге бөліп, бата беру ... ... ... [ 76, 67 б.] ... ... төркініне байланысты айтылған ойлардың бірі ... ... ... өрбітіледі: « Бата ұғымының тек төркініне
барлау жасар ... ... ... ... аты « Фатихадан» туындаған
тәрізді. Мұнда жаратушы мен оның ... ... ... сөз айтылады»[
77, 4 б. ].
Батаның екі түрі бар. ... оң бата – ... ... теріс бата –
қарғыс.
«Құдай қарғыстан сақтасын»,- деп ақ ... ақ ... ... ... ... Сондай-ақ бата қарғыс емес, адам бойындағы
жат мінездерді сынап, мінеу түрінде де беріледі. ... ... ... мысал келтіре кетейік: Шағырай дейтін ақын ел аралап жүріп бір үйге
келіп, ат шалдырып ... десе , үй иесі әйел ... ... ... « ... әкел ... еріне : « Оңайда май жоқ ... ... жоқ ... ... Ет ас »,– ... «Бұзылған ет бітіп еді, оңайда ет жоқ еді»,– деп отырған
орнынан қозғалмайды.Мұны сезген Шағырай бір-екі шыны шай ... ... ... салады. Дастархан жиярда қолын жайып теріс бата қылады.
Шағырайдың батасынан қорыққан әйел ... ... ... ... ... ... пен ... шығу тегінің өте ертеде екенін айта келіп,
Ә.Болғанбаев былай ... « ... ... идеялары көбіне діни
ұғымдармен ... ... ... шыққан алғысы тіршілігін
оңыйлатуға немесе ұзартуға болады деген теріс ұғымнан ... ... ... б.]
Бата сөз – көне наным-сенімге негізделген сөз магиясы ... адам ... ... , ... ... ... ... бірге белгілі бір
істі мақұлдауды, оған ризашылық ... ... ... дәстүрлі
тілек сөздерден тұратын тұрақтылықтармен айшықталған, ырғақты ұйқасқа
құрылған ауыз ... ... ... кез ... ... ... бермейді. Ол белгілі бір ғұрыпты, бата беру
ғұрпын орындау кезінде айтылады. Оны орындаушы ауызы дуалы, ... ... ... үлгі ... ел ... батагөй ақсақал.Әр бата беруші
айтатын батасына өз ... ... ... ... ... ... ... ғалым З.Үмбеталина былайша тұжырымдайды:
– Бата бір салтпен байланысты айтылады.
– Бата беру рәсімін кез келген адам орындамайды. Жұртқа ... ... жолы ... ... ұста, қадірлі саналатын батагөй ғана бата
береді
... ... ... бар. Ақ бата ... ... алақандарын
өздеріне қаратып жайып, «әумин, айтқаның келсін» ... ... ... алақандарын теріс жаяды.
– Орындалу барысында батагөй өз атынан емес, дүйім жұрт, алқалы ... ... Шығу ... ... ... ... тіршілік
қажеттілігінен туындаған көркем ... ... ... ерекшеленеді
– Бата сөздер әндетіп айтылмайды, мәнерленіп тақпақтата, көтеріңкі үнмен,
әуезбен айтылады [79, 95 б. ] .
Халқымызда «батаменен ел ... дей ... ... ... ... игілікті іске айналған. Батаның өзінің берілетін сан түрлі жол-
жорылғылары болған (шаңыраққа берілген бата, жас ... ... ... ... ... ұзақ жолға шығарда берілген бата т.б.).Осы тілек-
бата сөздерінде адамның сезімі мен ... игі ... ... ... сөз ... бар. ... адамдар табиғаттың жанды құбылыс екендігіне
сенім білдіріп, күн, от, жер, жыл мезгілдері, ай, асыл тастарды ... ... ... ... ... күш бар деп ... Кейінен адамдар
санасында тәңірге табыну, мал пірлеріне, ата-баба аруағына ... ... осы бата ... шешендік сөздер дискурсында да алатын орны
айрықша. Осыған дәлел ... ... ... сөздер мәтінінен үзінді
келтіре кетейік:
Қошқарұлы Жәнібек он үш жасында Қара биге барып батасын алмақшы болып,
жолға шығады. ... сәті ... екі ел ... ... ... ... арасынан өте алмаған бозбала Жәнібек кері қайтады. Содан соғыстың
тоқтағанын күтіп, арада үш жыл өтіп кетеді. Он алты ... Қара биге ... ... Қара би оның ... ... ... Әй, мен сені ... үш жыл бұрын күтіп едім, неге келмедің? – деп
сұрайды. Жәнібек болған оқиғаны айтады.
– Е, онда жөн ...... Қара би ... ... ... ... Оны өзіңіз де сезіп отырған шығарсыз. Маған ... ... ... ... ... сол кезде би қолын жайып:
– Бедері жоқ қылқада.
Берік тоқылған бөз ... жоқ ... ... жат ... ... ... жақыннан қылғайсың.
Тышқан да інінің айналасына оттамайды,
Оны да есіңе алғайсың, – деп ... ... [40, 53 ... ... ... бата алу, оған илану, сену құдіретінің
күшті болғаны соншалық Қошқарұлы Жәнібек бата үшін Қара биге үш жылдан ... ... бата ... қол ... ... нұр құйылады, қолмен бетті
сипағанда алланың нұры адамның денесіне тарайды деген де сенім ұялаған.
Қос алақанымен бет сипау дәстүрінде ... ұлы ... ... ... ... ... шашырай шығып келе жатқан күнді қарсы алу ... ақ ... ... тостағанға ақ құйып алып күн ... ... үш ... ... ... Атар ... шығар күнге тәу-тәу, басымызға
амандық, малымызға береке дарыта гөр деп тілек тілейді. ... ... ... ... бас ... ... жас қосып, ұлыстың ұлы
күнімен тағы да қауыштырғаныңа мың ... ... ... ... ... шығар күннің шапағына қарсылап, қос алақанымен бет ... ... тегі ... ... ... ... тәу етумен сабақтас.
Берілген батаға біреу мақтанса, біреу үміттенеді. Бата беру үстінде бата
беруші ерекше белсенділік танытады. Өзіндік сөйлеу ... ... ... ... ... Тыңдаушыларды өзіне баурап алады.Оның эмоциясы
да қарым-қатынас үстінде ерекше жағдайда болады.
Берілген батаның ішінде ұзақ және ... ... де ... ... – ұзақ берілген батада дауыс ырғағы бірде төмендеп,
бірде жоғарлап ... ... ... ... ... бірыңғай жоғары болады.
Үміт – талаптың басшысы, талап табыстың кілті. Орынды айтылған батада
халықтың тілегі, болашақтан ... ... ... ... ... ... ... сандардың
қолданысында да көрініс табады. Тіліміздегі үш, жеті, ... ... ... ... білдіріп, иланып киелі, қасиетті деп таныған. ... ... ... ... ... ... Шешендік
сөздер дискурсында кездесетін қырық ... ... күн ... ... ... «көп» деген ұғымды білдіреді. Бұлардың дені –халықтық ескі наным,
түсініктерінен туған. Бірақ ... келе бұл ұғым - ... ... бір ... ... деуге болады. Айталық, ит ... ... ... ... да, ит арқасы қиянда дегеннің алыстық ұғымының
баламасы болғаны сияқты, жеті атасынан түк көтермеген ... жеті сөзі ... ... ... көрсеткішіне айналған. Демек, бұл сандар біршама
сан мағынасын сақтай отырып, өзге ұғымды да именденіп, екі ... ... ... да ... ... мән ... Жеті санын көптеген халықтар
киелі сан деп есептеген. Айталық әлемнің пайда болуын дін уағыздар ... ... ... ... өсуі де ... ... деп есептеген.
Үш санымен келетін сөздер де ескі салтқа қатысты «ешбір басы бірікпейді;
үш қайнаса ... ... ... ... ... ... деген мағынада
қолданылған. Осындай киелі, қасиетті үш саны шешендік сөздер дискурсында
да көрініс тауып ... Үш ауыз сөз, ... үш ... ... үш ауыз сөз сұрайын, соны шешіп беріп кетші, – дейді ... Мұса ... Мұса ... деп ... ... қарт ... ... не алыс?
Жақында не жақын?
Тәтті де не тәтті? – дейді.
Мұса ойланып ... Жер мен ... ... ... Кісіге туыс жақын,
– Бала тәтті,– депті.
Сонда Байдалы қарт басын көтеріп:
Балам, ақылың әлі алқымыңнан асқан жоқ ... ... мен ... алыс жоқ. ... ... жоқ. Бала ... жақсы болса да , жан
шығарда адамның өз ... ... жоқ. ... ажал жақын, – депті [40, 42
б.].
Кейбір халықтар он үш ... ... ... олар он үш ... ... отырған. Пифагорлықтардың пікірінше, цифларды ертеден алған
деп есептеген.Адам баласының даму ... ... ... орны айрықша.
Дүниеде бәрі есептен тұрады, есепсіз еш нәрсе жоқ. Әр ... ... бір ... ... ... тең еместігін білген.Сандардың
әрқайсының орыны бөлек, айталық, қашанда сан ... пен ... ... ... ... «тұтастық» деген сияқты. Одан кейінгі сан «екі»,
«екілік». Ол ... ... ... ... ... ... ақ-қара», жұп-тақ», т.б. Сандардың ең жетілгені үштен
тұрады. Өйткені, әр нәрсенің ... ... ... ... ... де ... ... шешендік дискурстағы көрінісі
төмендегідей болып келеді: қырық желмая, қырық мерген,төрт түрлі дерт, бес
ауыз бір ... төрт ... үміт ... ... ... алпыс ат үйір
бермейді, жетпіс торғай ... ... ... ұя басып жатыр, тоқсан
жұмыртқа т.б.
Шешендік сөздер дискурсында кездесетін сандардың берілуінде адамның жас
шамасына, ... ... ... түрлері жиі кездесіп отыруының
өзі үлкен тағылымдық мән мен мазмұнды танытады. Би шешендер асыл ... ... етуі жай ... салған нәрсе емес екендігін байқауға әбден
болады. Мәселен солардың мынадай бір ... ... ... ... өте ... кезінде көңілін сұрамақ болып Қазыбек би
келеді.
Төсекте жатқан Бұқар жырау:
– Бірден онға дейінгі санның мағынасын ... ... ... бере ... сен ... ... деген екен.
Сонда Қазыбектің берген жауабы:
Бір дегеніңіз – бірлігі кеткен ел жаман,
Екі дегеніңіз – ... ... ер ... ... – үш бұтақты шідерден шошынған ат жаман,
Төрт дегеніңіз – ... шыға ... ... ... ...... адамнан белгілі бала тумаған жаман,
Алты ... ... ... алмаған адам жаман,
Жеті дегеніңіз – жетем деген мақсатына жете алмаған жаман,
Сегіз дегеніңіз – ... ... қой ... ... – толғанғаныңыз.
Он дегеніңіз –өткеніңіз, о дүниеге жеткеніңіз [ 40, 73 б. ... ... ... ең жиі қолданылатын сан – қырық. Қазақи
наным-сенімдер негізінде де қырық санын да киелі, ... деп ... ... ... ... ... тіркестер қалыптасқан: дүниеден өткен адамды
қырық күннен соң еске түсіру, қырқын беру, жас нәрестені ... ... ... ... ... ... суға ... қырықтың бірі – Қыдыр қыздың
қырық жаны бар, әйелдің қулығы қырық ... жүк ... ... пышақ болу
т.б.
Шешендік дискурста қырық санымен тіркесетін сөздер: Қырық ... ... ... ... бес қылыш, қырық желмая, қырық мерген, қырық әйел,
қырық адам, қырық молда.
Батылдылық, ақылмен билеу ... ... ... ... ... есімдердің берілуінде, үлкен мән-мағына, аз ... ... ... ... Оның ... жинақтау сан есімдері жиі қолданыс ... ... пен ... шешен» атты шешендік сөзінде:
Ақтайлақ шешен Қанай шешеннен:
– Ер басында бақыт нешеу?
Кемдік нешеу?
Құлазу нешеу? – деп сұрайды.
Сонда Қарауыл шешен ... деп ... ... Ер басында бақыт – бесеу, кемдік – үшеу, құлазу – төртеу деп ... [40, 14 ... ... бай ... ... ... ... мағынаны да өз
қолданыстарынан тыс ... оның ... мен ... бар деп ... ... Бұл ... дүниетанымына да тікелей қатысты құнды
дүние.
3.2 Шешендік сөздер ... ... ... ... бір ... сөз ... сөйлемдерді қайталап
қолдану жиі кездеседі. Қайталама – тілдік жүйеге тән ... ... ... ... ... сөз ... қайталануы
дүниежүзіндегі тілдердің барлығында кездеседі. Әлемде бірде-бір тіл ... өмір сүре ... Осы ... Ж. ... ... деп ... ... это один из приемов, вышедших из языка аффективного»
[80, 41 б.].
Қайталама термині қазақ тіл білімінің негізін ... А. ... ... деп берілген. «Бір сөзді яки бір лебізді қайта-
қайта айту қайталақтау деп ... Онда ... айту ... ... ... көбірек назар салыну үшін істелінеді. ... ... ... қайталау» деген түрін көрсетеді» [41, 41 б.].
Бүгінде қайталама процесі жан-жақты зерттеліп, қарастырылуда. 1980
жылдардан ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Олардың қатарына қайталамалардың
лингвистикалық жүйесін қарастырған О. Бүркітовтың докторлық ... 81], ... ... ... ... ... [82], ... табиғатын тануға ... ... [83], ... ... ... қолдану
ерекшелігін сипаттаған З. Керімбаеваның [84], Ж.Аймауытов шығармаларындағы
лексика-синтаксистік ... ... ... сипаттайтын Р.А.
Досжанованың [85], қазіргі қазақ тіліндегі бір сөздің қайталануы арқылы
жасалған сөз тіркестері тақырыбындағы
Ы. ... ... ... [86] ... ... ... сөйлеудегі көрінісі қазақ тіл ... ... ... ... ... Р.С. ... қазақтың ауызекі сөйлеу
тілінің синтаксисіне ... ... ... ... ... диалогтарда ғана көрініс таппайтынын, тек бір ғана қызмет
атқарумен ... атап ... ... түркі тілдеріндегі негіздің
(түбірдің) қайталануын ауызекі сөйлеу тіліндегі өнімді ... бірі ... ... ... ... ... ... бірнеше қызмет
атқара алатындығын айта келіп, ол қызметтердің қатарына ойды үнемді беру,
ойды эмоционалды ... ... ... ... мен тыңдаушының
арасын байланыстыратын репликаларды беру қызметтерін жатқызады [87, 15
б.].
Орыс тіл ... ... осы ... ... ғалымдардың
бірі – Н.Ю. Шведова. Ол қайталамаларды ауызекі сөйлеу тілінде қолданылуы
тұрғысынан бір ғана қырынан алып, оларды ... ... деп ... – это ... по правилам разговорной речи, входящая в сложное
образование (диалогическое единство) и ... ... ... вторая реплика, имеющая в качестве своей основы элементы
словестного состава первой реплики и подчиняющаяся ее форме » [88, 283 ... ... орыс ... ... ... қайталамаларды бір-ақ қырынан,
сөздің немесе фразаның қайталану процесі жағынан ғана ... ... өз ... ... – қайталама» терминін кеңірек
қолданады.
Ең алдымен қайталану – адамзатқа тән қимылдың бір түрі. Қайталама ... ... мен ... ... ... тіл ... арқылы көрініс
табады. Мұның өзі қайталама процесінің ерекше ... ... және ... ... да кең ... ... деңгейде алып қарастыруға
болатындығын көрсетеді. Қайталама процесіне ... ... ... көне ... ... ... процесі ғұлама Аристотельдің ... бірі ... ... және оның ... 10 ... ... ... Демек, қазіргі тілдегі қайталама процесінің
негізі көне дәуірде пайда ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Сөйлеуші өзінің ойын тыңдаушыға бірден жеткізе ... Ол ... ... өз ойын ... ... түсіндіру мақсатымен белгілі бір
сөзді немесе сөз тіркесін қайталап қолданады. Бұл ... ... ... ... алып, психолингвистикалық құбылыс ретінде қарауға болады.
Қайталаманың күрделілігі – тілдің барлық деңгейінде ... ... ... ... қолданылып, стилистикалық қызмет атқара алатындығы –
бүгінгі стилистика ғылымында толық дәлелдеген.
Мәтін мен қайталама категориясы тығыз ... ... ... ... Қайталамалар мәтінді құру, ондағы белгілі бір ... ... ... түрткі болу, мәтін оқиғаларын ... ... ... ... атқарады. Мәтін ұғымы бар жерде қайталамалар да
болады. Қайталама – тілдің көркемдеуіш тәсілдерінің ішіндегі ең ... ... ... ... ... ескерткіштері мәтіндеріне назар сала
отырып анықтауға болады. Бұл процесті В.И. ... ... ... ... ... ... ... присущее и
живой разговорной речи и устному народному творчеству» – деп бағалайды [89,
6 б.].
Қайталамалардың о ... ... ... – ауызекі сөйлеу тілі.
Қайталамалар осы стиль арқылы ... ... ... ... ... да
функционалды стильдеріне көркемдеу тәсілі ретінде енген. ... ... ... ... ... ... шешендік сөздерде қайталамалардың
алатын орны ерекше.
Қайталамалар ... да ... ... ие ... ... өзі ... ... стильдік қызмет атқара алады. Біреуді
келекелеу, сол адамның айтқан ... ... ... сол ... ... ... кез ... тілде кездесетін тәсіл. Бұл тәсіл мимезис деп
аталады. Мимезис те қайталамалардың бір түрі, алайда оның ... ... ... ... ... ұқсамайды. Жалпы қайталама категориясының
басым түрлері ойды әсерлі беру, белгілі бір ... ... ... мән ... ... оқиғаны саралап жеткізу, көркем мәтінді
дамыту және жүйелі желімен беру секілді сан ... ... ... мимезис кейіпкер тіліндегі келеңсіз қолданыстарды сынау, келекелеу
мақсатында қолданылады.
Сондай-ақ мимезистің өмір сүретін негізгі ортасы – диалог. Осыған ... ... ... ... тоқтала кетсек:
– Кісілер жақындап келіп: – «Балалар, неге сәлем бермейсіңдер?»
– Едіге – «Әуелі өздерің неге ... ... Біз ... бе, жоқ ... ... бе?
– Біз үлкен, - дейді Едіге.
– Сендер қалайша үлкен боласыңдар?
Егер мына тоқсан баланың жасын қоссақ, біз үлкен болмаймыз ба [40, 9 ... ... ... ... ... ... сынау
мақсаты да көрініс табады.
Мимезис сөздің әдейі қайталануы. Мимезис термині ... ... ... ... жеткен. Бұл термин антикалық дәуірдегі әдебиеттерде
де қолданылған. Қолданылу орны тұрғысынан мимезис ...... ... қайталаманың бір түрі саналатын мимезистің қалыптасқан
ортасы да, жиі ... жері де – ... ... ... кейін
шығармалардағы кейіпкерлер арасындағы қатынасты беруде қолданылатын әдіс
ретінде ... ... ... ... ... ... сөйлеудің формасы ретінде шешендік
диалогтарда үнемі қолданылып, бірнеше қызметтерді ... ... әдіс ... бірі ... есептеледі.
Шешендік сөздерде айтылатын ойдың қабылдауға ... ... ... ... ... баса ... ... Шешендік дискурс
өзара үйлескен дыбыстар легінен тұрады. Орыс ғалымы М.В. Ломоносов «Краткое
введение к красноречию» атты еңбегінде сөздің әдемі және ... ... ... ... жеке ... гармониялық үндесуінен болатындығын
айтады. М.В. Ломоносов ... ... ... ... ... әсерін сипаттай келіп бұл процесте дыбыстардың қайталануының
ерекше қызмет атқаратындығын көрсетеді [90, 719 б.].
Шығарманың эвфониялық ... мен ... ... арасындағы жан-
жақты байланыстың қажеттілігі және ол ... ... ... ... грек ... Пифагор, Платон, Цицерон айтып өткен
болатын.
Шешендік сөздерде дыбыстық қайталамалар айтылатын ойдың құлаққа жағымды
естілуімен ғана ... ... ... ... ... ... ... инерциясына да қатысты болады. ... ... ... түрі – ... мен ... Р. ... дыбыстық қайталамалардың осы түрін өлеңнің ... ... ... бірі деп ... [15, 130 б.].
Айтылар ойдың құлаққа жағымды естілуі үшін ... өз ... ... мен ... құбылыстарын ұтымды пайдалана білген.
Аллитерация өлең жолдарының ... ... ... қайталанып
басталуы болса, ассонанс бірыңғай дауысты дыбыстардың қайталанып басталуы.
Аллитерация мен ассонанс дыбыстық қайталамалардың басқа да түрлері ... ... ... әдіс ... кеңінен қолданылады. Шешендік нақыл
сөздерде аллитерация мен ... ... ... ... – асу ... бар,
Аса алмаса ат өлсін.
Ағайынмен тату бол,
Айыра алмай жат өлсін
Жаман еркектің ... әйел хан ... ... ... әйел даң ... [40, 81 ... мен ассонанс дыбыстың құрылымын күшейтетін егіз тәсіл. ... ... ... ... ... ... болып келмейді.
Дискурста ... ... ... ... ... қайталануға
оңтайлы келеді.
А.М. Щербактың аллитерацияны о ... ... ... мен сөз ... ... қалыптасқан деген болжам осы тәсілдің көне құбылысы
екендігінен туындайды [91, 149 б.].
Ассонанс аллитерацияға қарағанда сиректеу ... да ... ... леймотивін күшейтіп тұрады. Ассонанстардың (ашық дауыстылардың)
шешендік сөздердің дискурсында ... ... ... ... ... ерекше интонациямен, ерекше әуенмен айтылып, мәтіннің сол бөлігін
басқалардан ... ... ... дыбыстардың қайталану мүмкіншілігін қарастыратын
еңбегінде, дауысты дыбыстардың өзін ... ... ... үш бөліп
топтастырады. Ғалым у ... ... ... ... шабандылықты береді – деп көрсетеді [90, 68 б.].
Шешендік сөздер дискурсында а дауысты дыбысының жиі қолданылуы кеңдікті,
ашықтықты білдіреді ... ... ... ... ырғағын күшейтіп,
көркем шығармаға музыкалық рең жамап тұрады. Соған дәлел ретінде қазақ тілі
– сырлы жырлы тіл деп ... ... ... Ассонансты шешендік сөөздер
дискурсында пайдалану құлаққа ... ... ... де ... бір түрі болып табылатын дыбыстық ... ... өлең ... ... дауыссыз дыбыстар дыбыстық тіркес күйінде
қайталанатын кезі болады. Оны ... ... деп ... ... ... ... ... беруіне назар аударсақ:
Жапалақ құс мақтанса,
Жардан тышқан алдым дер.
Жаман адам мақтанса,
Жақсыны аяғынан шалдым дер [40, 84 б.].
Сонымен ассонанс пен ... ... ... ... ... ... қоя ... пен аллитерациядан басқа да өлең мәтінін құрайтын композициялық
құралдардың бірі – ұйқас болып табылады. Ұйқаста өлең жолдарының ... ... ... келетіні белгілі. Ұйқас өлеңді алғаш тармаққа
әкеледі. Алғашқы тармақ ойды қайта ... ... ... ... тіл
білімінде түрлі бағыттарда зерттеліп, қарастырыла бастады.
Мәселен, академик Р. ... ... сөз ... атты еңбегінде «ішкі
ұйқас» деген ұйқас түрін көрсетеді. ... ішкі ... деп – өлең ... ... бір ... екі) сөз сол жолдың соңындағы аяққы жолмен үндес
келеді – деп ... [92, 150 ... ... ... шешендік сөздерде көрініс беруіне назар аударсақ:
Байсал би: ... мен ... құда ... едім ... араласып,
сыйласуға халқыммен, бес жиырма мал ... ... ... салтыммен.
Қалы кілем қара нарға жауап бердім, арғымақ жылқының асылын тауып ... ... мыс ... ... ... жез ... сондықтан малымды
іздеп келген талапкермін.
Сырым батыр: Байсалдың менімен құда болғаны рас. ... ... да ... бес мал ... рас, ... ата-бабаның салтымен. Мұның баласы
үш жыл қалыңдық ойнады, құлындай байлады, тайдай ... Бар ... соң, енді ... ... қиял ... Мен ... көнбедім, сіздей
әділ би іздедім, осы еді ... ... [40, 64 ... ... ... сияқты сөздердің сөз соңында ұйқасып
келуі арқылы құнды ойлары тыңдаушыға ықпал етіп, ... ... ... ... сөйлеу барысында қайталамаларды, ұйқас түрлерін сөзге ... ... ... ретінде пайдаланған.
Ал абзацтағы қайталамалардың қолданылуы да ... ... ...... категория. Оның күрделілігі мәтін құрылымында атқарылатын
сан алуан қызметтерімен ... ... ... ... ... ... ... берілуі бірнеше стильдік
қызметтер (оқырманның назарын бір мәселеге ... ... ... ... ... ... оқиғаны жинақтау,автордың айтатын ойын күшейту,
шағынмәтіндерді бір-бірімен байланыстыру) атқара ... ... ... ... ... ... да ... табады.
Мәселен, төмендегі шешендік дискурстағы абзацтың қайталамалар ... ... ... ... сіз қапа болмаңыз. Шариғатқа сыймайтын нәрсе жоқ. Бағзы-бағзы
уақыттарда ... де ... ... болады. Кемпіріміздің де ниеті жақсы
екен, қабыл болсын, қабыл болсын! – ... ... ... ... ойланып
отырады да, басын шайқап.
– Бағзы-бағзы ниеттер қабыл болмаса да болады ғой ... ... ... құла ... ... ... ... беремін деген ниеті қабыл
болмаса, осыдан келіп-кетері бар ма? – депті [40, 28 б.].
Берілген мәтінде ... екі ... ... сөзі екі ... ... абзацта қайта қолданылады. Демек, бұл жерде абзацтың ... ... ... ... бір ... ... ... айтайын деген
ойын күшейту, байланыстыру қызметтерін атқарып тұр.
Мәтін жүйесіндегі ... ... ... бірі – ... Бұл ... ең алдымен сөйлемдер арасында қалыптасады. Мәтін
құрылымы ондаған, жүздеген ойлар, сюжеттерден тұрады. Осы бөліктер, ... ... ... соң бірі ... келіп, байланыста дамуы шарт
емес. ... ... бір ... кілт ... ... ... ... ауыса береді. Бұл тәсіл – мәтін прогрессиясы деп аталады [93, ... ...... ... ... бір ... Мәтін
қанша бөлшекке ыдыратылса да, ол бөлшектерінің арасында ... ... ... ... ... Осы байланыс қызметін, сюжеттің өз
желісін тауып, қайта даму қызметін қайталамалар атқарады. Қайталамалардың
осы ... А.А. ... «В ... связном тексте мы обнаружим
многочисленные и разнообразных виды ... ... ... ... ... его развития», – деп атап көрсетеді [94, с.42
].
Сонымен қайталама құбылысының шешендік сөздер дискурсындағы ... ... ... ... ... ... өз ойын екінші адамға жеткізуде тек қатынас
құралы ретінде ғана ... ... әсер ету ... ... де ... ... ... тіліндегі көркемдеуіш құралдардың бірі болып
табылады. Яғни, ... ... ... ... үшін қолданылады.
– Сөйлеуші сөзін қайталап қолдану арқылы көптік, жинақтық, саралау
күшейту, қимылдың ... ... ... ... ... ... ... жиі атқаратын қызметінің бірі – ... ... ... ... ... ескертіп, мойындату қажет болған ... Ойды ... ... ... ... ... берілуінің прагматикалық жағы ерекше
3.3 Шешендік сөздер дискурсындағы сұраулы сөйлемдер
Синтаксис нысанындағы басты тіл тұлғаларының бірі – ... ... Ол ... ... ... ... да ерекше категория. Сөйлем
негізінен пікір білдіруге, ақпарат беруге ... Сөз, сөз ... ... емес, сөйлем болған жағдайда ғана коммуникативтік қызмет атқара
алады. ... ... жеке ... сөз тіркесіне тең келетін,
сөйлемге тән грамматикалық ... ие ... ... де ... ... қатысты болып келеді. Сөйлем туралы қазақ тіл білімінің
негізін салушы А. Байтұрсынов еңбегінде де ... ... ... ... ... мақсатты оралым, шартты оралым, жалғасыңқы оралым,
серіппелі оралым, айырықты оралым, ... ... деп ... қарастырады
[41, 162 б.].
Сөйлем прагматикалық тұрғыдан алғанда үлкен мүмкіндіктерге ие ... ... ... ... ... Д. Әлкебаева былайша тұжырым
жасайды: «Сөйлем – прагматикалық әлеуеттілік мүмкіндігі өте мол , ... ... ... ... келеді. Сөйлеуші сөйлем арқылы тыңдаушыға
тілдің кез келген саласы жеткізе ... ... бере ... ... одақ ... сөйлем өз мүмкіндіктерінің құрамының
жай және күрделі болғанына қарамастан, ерекше стильдік мәнерге ие ... ... ... [39, 188 ... ... ... ... қарай бірнеше түрлерге
бөлінетіндігі белгілі. Олар: хабарлы, сұраулы, бұйрықты, ... ... ... ... ... сөйлеуші мен тыңдаушы пікір, ой айтумен
қатар ... ... ... ... ... алу үшін ... немесе басқа
біреуді іске қосу, ... ... да ... болады. Тіліміздегі
сұраулы сөйлемдер де ерекше прагматикаға құрылады . Бір ... ... ... үшін ... ... ... сөйлемдерді сұраулы сөйлем дейміз [95,
59 б.]. Пікір алысу мен қарым-қатынас жасауды ... ... ... ... ...... сөйлем. Оқиғаның, бір нәрсенің,
істің жайын-күйін, өткенін, қазіргісін, ... білу үшін ... ... бар ... ... сөйлем [96, 14 б.].
Сұраулы сөйлемдер функционалдық стильдердің барлық түрінде, оның ішінде
әсіресе ауызекі сөйлеу стилінде ... ... ... ... ... алуға байланысты қолданылады. Ауызекі сөйлеу стилінде
сұраулы ... ... ... және ... қызмет атқарады.
Сөйлеуші қойылған сұрағы арқылы дұрыс жауабының шешімін іздейді. Сондай-ақ
сөйлеу ... ... ... ... сөйлеушінің прагматикалық
мақсаты да көрінеді. Сөйлеуші сұраулы сөйлемдерді ойын ... дәл ... ... назарын аударту үшін де қолданады. Сұраулы сөйлемдер негізінен
сұраулық есімдіктер, сұраулық ... (ма, ме, ше т.б.), ... ... ... ... ... ... қарай түрліше
топтастырылады.
Мағынасына қарай бөлінетін сұраулы сөйлемдерді ғалым Р. Әмір ... ... ... ... екі ... ... жүр: жалпы сұрақ (общий
вопрос), альтернативтік сұрақ (альтернативный вопрос). Сұраулы сөйлемдердің
мағынасы осы ... ... ... ... ... өң ... бар. Соларды ескеріп біз сұраулы сөйлемдерді мағынасына
қарай төрт топқа бөлдік: ашық ... ... ... ... ... ... сұраулы сөйлемдер, риторикалық сұрақты
білдіретін сұраулы сөйлемдер,түрткі сұрақты ... ... ... 95, 55 б.]. Ашық, жалпы сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдерде сұраққа
негіз болып отырған, іздеулі болып отырған мүше ... ... ... ашық ... қатысады. Мұнда іздеулі мүшенің орнына кім?, не?, қайда?,
қайдан?, неше?, не істеді? ... ... ... ... ... ... ... мұндай түрінің шешендік дискурстағы қолданысына
тоқтала кетсек.
Мысалы: ... ... ... биге ... бере ... қарт:
– Қай баласың? – депті.
– Даттың баласымын, – депті Сырым.
– Қой баға алмайтын жаманнан да ... ұл ... ...... [38,
67 б.].
Мазмұндық құрылымы тұрғысынан сұраудың өзі «ашық» не ... , ... ... дерекшіл және пікіршіл болып келетіндігі жөнінде ғалым
Н.Уәлиев атап көрсеткен болатын [ 2, 145 ... ... ... ... ала отырып шешендік сөздер ... ... қою ... ... ... ... Шешендік сөздер
дискурсында сұраудың ашық түрі айрықша ... ... мәні ... ... ... толық жауап алынады.
Мысалы: Бір мәжілісте бас қосып сөйлесіп отырғанда Шоң биге Мұса мырза:
Ақ сауыт деп нені айтамыз,
Арғымақ деп нені ... деп ... ... ... деп кімді айтамыз?- деп сұрақ қойыпты.
Бұған Шоң:
Ақсауыт деп айтамыз,
Атқанда оқ өтпесе.
Арғымақ деп айтамыз,
Желгенде жылқы жетпесе.
Ақылды деп айтамыз,
Тозған елді септесе.
Ер жігіт деп ... ... ... [ 40 , 31 б. ... құрылымы тұрғысынан сұраудың дерекшіл түріне қарағанда пікіршіл
түрі жиі кездеседі, сұрақ беруші адам ... ... ... ой-пікірін,
көзқарасын, т.б. ақпарат алуға тырысады. Мәселен, Жанқұтты шешеннің Абайдың
арасындағы мына бір шешен де ... ... ... ... ... шешен Құнанбайдың үйінде отырғанда оған Абай келіп сәлем
береді. Ол кезде ... жас, ... шағы ... ... тапқырлығын,
өлең шығаратындығын естіп жүрген шешен баланы ... ... , ... ... ... Шырағым, дүние неге сүйенеді?
Абай:
– Дүние үмітке сүйенеді.
Жанқұтты:
– Көздің көрмесі бола ма?
Абай:
– Көз қабағын көрмейді.
Жанқұтты:
– Шам жарығының ... бола ... Шам ... ... түспейді.
Жанқұтты:
– Болат пышақтың кеспесі бола ма?
Абай:
– Болат пышақ өз сабын өзі кеспейді [ 47, 6 б.] ... ... ... ... қою эстетикалық қызметі,
көркемдеуіштік қызметі жағынан айрықша танылып, ... мен оның ... адам ... ... одан ... ... ... сұрақ келелі
мәселе жайында айтылып, одан әрі пайымдау түрінде ... ... ... ... ... дұрыс және орынды болып табылады.Сондай-ақ
шешен сұрау қою арқылы өзекті ... ... ... ... ... ... қойған сұраулары риторикалық сұрау түріне
жатады. Себебі сұрау қою барысында сөйлеуші мен тыңдаушы ... ... ... ... шешендік өнердегі сұрақ қоюға мән ... ... ... ... ... ... сұрақпен қақпанға түсіру;
– қарсы сұрақ әрекеттері;
– шытырман сұрақтар құрсауына түсіру;
... ... ... ... ... [ 39 , 42 б. ... сөздер дискурсында қолданылатын сұраулы ... ... ... ... Риторикалық сұрақ ерекше
екпінмен, жігермен айтылады. Сондай-ақ, тыңдаушыға ... ... ... баяндауыштар рет-ретімен, қатар-қатар беріліп, қойылып отырады.
Сонымен қатар шешендік сөздер дискурсында қолданылатын сұраулы сөйлемдер
әр түрлі ... ... ... ... атқарады. Мұнда сөйлеуші
сұрақ қою арқылы басқа сұрақтың жауабын іздейді, ал ... ... ... қанағаттандыруы немесе қанағаттандырмауы да мүмкін.Жалпы
шешендік сөздер дискурсында сұрақ былайша жіктеп көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... « Жылқыға қандай мақтау сияды?» деп
Досболдан ... ... « ... сүті ... еті бал, иісі ... терісі киім,
мінсең тұлпар, қызылжыра сарқыраның ішінде ... сүт бар, ... таң ... ! – ... [ 40, 60 б.] ... ... сұрақтар
Ноғайлының ханы Жәнібек халықты жиып:
– Үш арсыз, үш ғайып, үш жетім ... соны кім ... ... ... көп ... ... ұйқы арсыз, күлкі арсыз, тамақ арсыз.
Үш ғайып: ... ... ... ғайып, ажал ғайып, – деп шешіпті.
Бірақ үш жетімді ешкім таба алмапты.
Сонда Жәнібек хан:
– Елде келмеген кім қалды?– деп сұрапты.
Келмеген ... ... ... ,– ... ... ... ... алып әлгі сөздің шешуін содан сұрапты.
Сонда Қарабас: – ... үшеу ... ... еді ... депті де:
Оты жоқ жер жетім,
Басшысы жоқ ел жетім,
Елінен ауған ел жетім,
Тыңдаусыз сөз жетім,
Жоқтаусыз қыз жетім, – дейді [ 40 ,73 б.] ... ... ... сұрақтар
Сырым Үргеніштің ханына барып жүз көріс қылған. Хан ... ... ... « Қазақтың өзі шешен, өзі батыр кісісі» деп естиді ... ... ... мен ... ... ... ... жан-жағыңызға қарай береді екенсіз, оныңыз не ? – деп ... ... сіз ... ... ... ... ...
дейді.
Үргеніш шешені:
– Сізді екі аяқты, бір адам баласы жеңді ме? – дейді.
Сырым ... ... ... тыңдамай, өз сөзін соға берген адам Сырымды күнде
жеңеді, – дейді [47, 53 б. ] ... ... мәні бар ... бір жылы Орта жүзге барғанда Балаби шешенге кез келеді.Сырым мен
Балаби көп әңгімелеседі.
Балаби: « ... ... ... ... айту ...... ... ұққанға, ақылды жұққанға айту керек», – дейді.
Балаби: « Ат пен ер ... ... не үшін ... ? » , – ... « Ат ... ... ер намысына қарай шабады», – дейді.
Балаби: « Дүниеде не тәтті ? » – дейді.
Сырым: « Аста тұз ... ... дос ... , – ... [ 47 , 53 б.] .
Сондай-ақ шешендік сөздер дискурсындағы сұраулы сөйлемдер прагматикасы
тұрғысынан дұрыс жауаптың шешімін ... мен ой ... ... ... ... келтіре кетсек:
Дұрыс жауаптың шешімін іздеу:
Нұралы хан Сырымды қонаққа ... ... ... ... Көл ... бара ... Құс ... бара ма?
– Қонақ ордаға бара ма?
– Орда қонаққа бара ма? – деп ... ... ... да ащы ... ... береді.
Уәзірлері:
– Құс көлге барады.
– Қонақ ордаға барады, – дейді.
Уәзірлерінің соңғы пікірін теріске шығарған Сырым:
Ендеше, халық – көл, хан – құс ...... ... ... ... ханның өзі келеді.
Сырым:
– Көл құссыз да күн көреді,
– Халық – орда, сіз – қонақсыз.
– Халық қонақсыз да күн ...... [47, 67 ... ... ... ... беру, метафоралы тіркестер арқылы Сырым мен
хан, уәзірлері арасында үлкен диалогтық сипатта дұрыс жауапты табу көрініс
тапқан.
Ой тастау ... ойға ... ... би өз ... ... баһадүрлердің, билердің ұстазы,
ақылшысы. Бірде Шақшақұлы Жәнібек:
– Түзу мылтық, ұшқыр құс, жүйрік ат, ... ... ... ат ... ... ерлік құрайын ба?. Үлгі алып билік құрайын ба?
Еліңде кәрің болса, жазулы тұрған хатың, ерттеулі атың деуші еді, ... ...... Төле би былай депті:
Өгізді өрге салма, қанатын талар, наданға көзіңді салма, сағың сынар.
Досыңа өтірік айтпа сенімін кетер, дұшпанға ... ... ... жетер.
Жал-құйрығы қаба деп жабағыдан айғыр салма, жаугершілік ... ... ат ... ... деп ... малы үшін жақсының жағасынан алма,
өрісің тарылар. Қару ... ... жи, жаяу ... ... ... ашса ... ... құс салсаң, әуейі боларсың. Әйел алсаң көркіне қызықпа,
тектіні ал. Ұрыншақ ат жаз ... ... қыс ... ... ... түбі – ... тұман түбі жұт болар. Ақылдың түбі – құт болар.
Елге бай құт емес, би құт. ... қар ... атан ... ... ... ... жау келсе, қабырғалы биге күш. Қарап отырғанша бір нәрсеге жарап
отыр. Кәсіп болмай, нәсіп ... ... ақыл ... ... осы – ... 49 б.].Астарлы да айшықты мәні бар ... ... ... ой ... ... ... терең мағыналы сұрауына Төле сәтті де
көңілге қонымды жауап айта білген.
Шешендік сөздер ... ... ... мәні мен сұрау қою
типін қарастыра келе ... ... ... ... ... ... ... сұрақ та қайтарылатын жауап та
үлкен танымдық, философиялық мәнге ие.
– Сөйлеушінің берген сұрағы ... ... ... ... беру ... ... ... керемет тапқырлығын, ақылдылығын,
білімділігін, басқа айналасындағы адамдардан ерекшеленетіндігін танытады.
3.4 Шешендік сөздер ... ... ... ... ... сөздер түрі тыңдаушының назарын аудару,
айтылмақшы болған пікірді тыңдаушыға жеткізу анық, дәл болу үшін ... ... ... мен тыңдаушы арасындағы байланысты іске асыру
болып та табылады.Тіл білімінде қаратпаларға қатысты түрлі ...... ... ... тыс мүше ретінде қарастырылуы болып
табылады. Соған орай ғалым Т. Сайрамбаевтың пікірін келтіре ... ... ... ... ... тыс мүше ... ... басым
болып келеді. Бұл жерде мынадай бір ... ... ... Сөз ... тіркесі сөйлем құрайтын материал болғанымен, сөйлемге ұйымдаспай
тұрып, сөйлем ... тыс ... ... ... элементтері бола
алмайтыны мәлім. Ондай жағдайсыз аталған екі топ ... ... ... ... ғана ... Сөйлемге ұйымдасқаннан кейін ғана ой
құрамындағы ... ... ... сөйлем мүшесіне айналады. Байланысқан,
белгілі бір ... ... ... ... ... синтаксистік
конструкция құрамында оған қатыссыз элемент болмайды. Қаратпалар да
синтаксистік ... бір түрі ... ... байланыссыз
қаралуға тиіс емес» [97, 81 б.].
Қаратпалар өз бағытталған тыңдаушысының атын атау ... ... ... ... ... Ал ... ... ол жайында ұғым
пайда болып қалыптасып, қалыптасқан ұғым қаратпа арқылы сыртқа ... ... ... ... ... тек пікір білдіріп қана
қоймайды, сөйлеушінің түрлі эмоциясы қоса ... Ал тіл үш ... ... эмоцияны білдіру, үндеу қызмет атқарады.
Тіл біліміндегі үндеу қызметіне ... ... Р. ... ... ... ... ... құрамына қыстырма компонент ретінде
қарастырылады. Қыстырма компонент ретінде қаратпа ... ... ... ... үшін ... ете алатын (айтпақшы немене т.б.) оның ойына
айтылатын пікірге ... ... ... ... ... – деп атап ... [95, 95 б.]. ... сөз – үндеу
амалдарының бірі. Қаратпа сөздің орны көп ... ... ой ... ... жанында болады. Қаратпа сөздің бірі үндеу үшін жұмсалып,
екінші ... ... ... ... ... үшін ... ... да
болады.
Қаратпа қызметінде жиі қолданылатын сөздер – ... ... ... ... есімдерге қарама-қарсы қойылған тілдің лексикалық
қорындағы кез ... сөз – ... деп ... ... ... атаулар, есімдер тілдегі жалпы ... ... ... ... ... ... есім қатарына өтуі
онимизация деп аталады [37, 18 ... ... ... қызметінде әр түрлі жағдайларда түбір күйінде де,
туынды түрінде де, ... ... де ... келе ... ... ... ... түйін жасай білген би-шешендеріміздің үлгі-өнеге
алатын асыл сөздерінде сөйлеуші мен ... ... ... ... ... ... эмоциясын қатар білдіру, тыңдаушы назарын сөзге
аудару, сөйлемнің мазмұнына тыңдаушыны үндеу т.б. көрініс тауып ... ... ... кісі ... түбір күйінде қаратпа
қызметінде қолданылуына мынадай ... ... ... ... ... ... ... көнеді. Барып Нұралыханның
өз үйіне түседі.
– Сырым, жай жүрмісің, жұмысың не? – дейді Нұралы.
... Есім ... ... ... бір ағайынымның атын ұстап ылауға
мінген екен, оған екі жыл болыпты. Мауқы ... сол ... ... ... алып кетейін деп келіп едім, – дейді Сырым.
– Жарайды, олай болса Есімді шақыртып айтайын, – ... хан [40, 48 ... би ... ... ханы ... ... ... екі аяқты адамымының өзін қайыр, төрт ... ... ... ... Ерім үшін құн ... ... ... көзі жоқ болса,
екі есе құн аламын. Бұл айтқаным болмаса, тал ... ... ... ... ... би, ерің үшін құн ... өлісемін дегеніңді жөн делік. Ал
бозыңның төлеуін екі есе қып аламын дегеніңе жол болсын – ... ... ... ... екі есе ... ... белеңнен шыға келген қалың
топтың ... оның жарқ ... ... ... ... да ... ... болса-ендігәрі есте жүреді, – дейді [40, 110 б.].
Осындай мысалдарда келтіріліп өткен жалқы есімдер кісінің есімін, ... қана ... ... ... ... ... ... ойында ол адам
туралы қалыптасқан ұғымдар еске түседі. Яғни, «Сырым шешен», ... ... ... ... жеке ... ойға оралады.
Кісі есімдері қаратпа қызметінде ... ... ... ... ... ... ішінен Қоңқабай деген:
«Ағасы бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар, ... ... ... – деген мақал бар емес пе, бұрынғылардың сөзін ұмытқаның ба? – депті
Байдалыға. Сонда Байдалы:
– Е, Қоңқабайым, сен ... ... ... ... қартайғанда қалтаң
болайын деген екенсің. Мақалдап сөйлегің келеді, оған ... ... ... ... ... ... онда да мін бар. Молда айтқанның бәрі
шариғат ... ... ... бәрі ... емес, – дейді [40, 34 б.].
Тәуелдік жалғаулы кісі ... ... ... ... ... эмоционалды қатынасы айқынырақ көрінеді. Алайда
мұндай қатынас жағымды, жағымсыз түрде де келе береді.
Кісі ... ... ... ... ... ... қосарлануы арқылы да күшейе түседі. Мысалы:
Осы араға келгенде Байдалы шыдамаса ... ... ... ... Ай, ... баяғыдан байқамап едің? Бұл Таумұрын аузын ашса, оның
көмейінен көр көрінетін еді ғой. Несіне зәрең ... Өмір ... ... без, ... ... ... ... без, – деп теріс айналады
[40, 46 б.].
Атақозы айтады: «Сіз екеуіңіз белгілі Сырым мен Байсалсыздар ғой, ... дау ... ... ауыз ... ... жұмыстарыңызды айтыңыз», –
депті. Сонда талап иесі Байсал мына ... ... ... мен ... құда ... едім ... ... сыйласып
халқымен. Бес жиырма мал бердім, бұрынғы ата-бабаның ... Қалы ... ... ... бердім, арғымақ жылқының асылын тауып бердім. Алтын
дегенім мыс шығып, күміс дегенім жез шығып, ... ... ... ... [40 , 65 б.].
Жақайым Шекті Жетес би бір даумен Шектінің ... ... ... ... Ол елде Нияз ... кісі би ... Өзі ... адам болса керек.
Ал, Жетек арық кісі екен. Бір сөздің кезегінде Нияз Жетеске:
– Уа, ... ... ... құс болады дегендей ... атың ... еді, – ... ... болған Зілғара жерін қориды екен. Бізде қорығанда қой ... ... ... шауып келеді.
Сонда Құрмысы:
Зілғаржан, ағаң қалып еді суалып,
Қонақ ... ... ... еді ... аз ғана қой жиып ... ... ... отырсын деп жұбанып.
Ағаңа бір аз ғана қой бітті деп,
Шауып келесің бе сонша қуанып? – дейді [40, 64 б.].
Жоғарыда ... ... ... кездесетін -еке, -жан, -ай
қосымшалары қатысқан қаратпалар эмоционалды мәнерді одан әрі ... ... ... да ... түседі. Сондай-ақ жалпы есімдер де
қаратпа қызметін ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Орта жүз Қаракесек Қазыбек он жеті жасар, кіші жүз Алшын Қара жігіт ... ... ... үш жүз бас ... ел ағасы деп Төле бидің алдына
бармаққа сөз байлапты. Аталған күнде Төле бидің ауылына ... ... ... мал ... ... Төле сөз ... Уа, әлеумет, құс ұшса қанаты талатын, ат жүрсе тұяғы тиетін ит арқасы
қиян, қашық ... ... ... ... бір сөз ... «Осы аттың
күші қай жерінде? – депті. Сонда біреу ... ... күші ... ... ... ... күші ... енді біреуі аттың күші алдында да ... да ... ...... жүз бен Кіші ... ... бір мал дауы болып, Орта жүз адамдары
неше рет ... ... ала ... ... рет келе ... ... жөн сұрапты.
– Уа, азаматтар! Жол болсын! Билерде тыным жоқ, биелерің де ... ... ...... ... ... пен ... қазақтар, қонақ үйіне жүріңдер, бір жерден ... ...... ... ... [40, 101 ... ... білдіретін сөздермен қатар белгілі бір топ
өкілдері ... ... ... қызметінде жұмсалып, мән-мағынаға ие
болады. Мысалы:
– Балам, қарт билерді бекер ренжіткен екенсің, әлі де ... ... ... бөліп бер, – дейді. Анасы айтып қоймаған соң ... Үй ... ... бие ... Төле мен Әйтекені шақырады.
– Ақмоншақты бір жесірге балайтын едік, бүкіл ... ... еді. ... сол атқа сен бар, ... ... – дейді ағайындары.
– Ей, ағайын, сіздер мені Нұралыға жұмсамаңдар, ол ит маған да ... ... ... тегін қайтпаспын, бір жанжал туып кетер, – деп өтінеді
Сырым.
– Молдеке, сіз де қапа ... іліп ... ... ... Ат ... ... алыңыз, – дейді. Байдалы жер шұқып отырған ... отын ... ... он бес ... бір ... отын ... ... ханның ауылының
сыртынан өтіп бара жатса, иығына ... ... ... ... хан ... ... Үй ... кемдігі отын – сумен жетіледі, ауыл сыртынан отын ... есің ... ... еді?! – дейді.
– Тақсыр, даланың отыны олжа, суы нұрлық, біреудің малы мен ақысын жеу
ұрлық, – деп ... жүре ... [40, 52 ... туыстық қарым-қатынасты білдіретін сөздермен қатар белгілі топ
өкілдерінің, шырағым, қалқам, жаным тәрізді жалқы есімдер орнына жұмсалып,
экспрессиялық мән ... ... ... қызметінде қолданылуы жиі
ұшырасады.
Мәселен, Қоңтажы Қазыбекке:
– Жаным Қазыбек, сен жаңа үйреткен жас ... ... ... ... ... ... шыдамай, сіресіп тұра алмайды. Сондықтан саған екі
түрлі белгі беремін. Біреуі – ... ... ... ... қаңқылдап
шығады екен, сондықтан сенің атың бұдан былай қаз дауысты ... ...... жеті ... саған арнап байладым, бұдан былай сен екі
сыбағалы бол! – депті [40, 64 ... ... ... ... ... атын атау ... басқалардан
өзгешелендіріп көрсетеді. Бұл жерде сөйлеуші ойы ұғымға ... ... ... сөз ... ... тыңдаушыға жетеді.
Мысалы: Көріскелі келген Әз Жәнібек Жиреншеге далада кездесіп:
– Уа, шешенім, тезек ... ... ... - ... Сонда Жиренше шешен
іркілместен:
Қатын шайпау, ұл тентек,
Екеуледі, ей ханым!
Кәрілік жеңді, мал ... ей ... ... ... бе, ей ханым!
Арқамдағы қу тезек,
Әркімге келер бір кезек, – депті [40, 103 б.].
Берілген мәтінде Жиреншенің атының елге ... ... ... ... ... ... ... ескеріп,
кездесіп қалған сәттегі іс-әрекетінің, тезек теріп жүргендігін оғаш көреді.
3.5. Шешендік сөздер дискурсындағы табу мен ... ... ... халықтардың тілінен орын алатын ауқымы кең этнографиялық
лексикалардың бірі – табу мен эвфемизмдер. Бұларды этнографиялық ... ...... түп мәнінде олармен астасып ... ... ... ... салт-дәстүр бар.
Риторикалық әрі стилистикалық белгіге ие эвфемизм терминіне ... ... ... ... ... Блаунтом болды. Эвфемизм
терминінің екі ... ... ... ... қолданылған.
Аталған термин еуропа мәдениетінде бірнеше ... ... ... ... ... ... айта келе орыс ... В.П.
Москвин пікірін былайша білдіреді: «Эвфемизация служит соблюдению одного
из условий так называемой«хорошей ... ... ее ... ... ... ... ... ее теме, во-вторых –
коммуникативной ситуации. Первое ... ... ... второе – уместностью ситуативной. Приемы эвфемии напрямую
связаны реализацией ситуативной уместности ... ... тіл ... табу мен ... сөздердің зерттелуі қазақ тіл
білімінде де Б. Сағындықов[ 99] , ... [ ... ... ... көпшілігінде табуға айналған «қасқыр», ... ... ... ... орнына қолданылып жүрген ... ... ... этнографиялық мәнге ие болған. Өйткені, оның
лексикалық мағынасынан бөлек ... ... ... ... ... ... шабады немесе адамға қастандық істейді деген ... ... Табу ... ... кең, себебі бұндай сөздер тек
тиым салынған сөздермен ғана шектелмейді, адам тарапынан ... ... ... белгілі бір адамға, ішіп-жеуге болмайтын ас-суға
қатысты ... де ... ... мына бір ... ... Шуаш ел ... бір ... Арғын Қаракесекке барып елдің шетінде
кездескен бір адамына қонып-түстенуге жөн сұрапты.
– Бұл қай ел? – ... ... Бұл ... алса қан ... аузына жылан қарағы жұқпастың елі, – дейді
анау.
– Анау кімнің үйі?
– Ол түлкі іздеп, ін қазып, ештеңе шығара алмағанның ... Анау ... ... Ол ... ... ін ... бір- екі ... алғанның үйі.
– Мынау кімнің үйі,оған қонуға бола ма?
– Бұл нағыз құнсыздың үйі, ... ... ... неде ... байқайын деп әлгі үйге қоныпты. Жылдың күзгі мезгілі
болса керек, тонып ... ... ... ... ... ... Сол кезде
үй иесі әйеліне: «Мына қонақтардың сыбағасын сал», – депті. Әйел отқа бір
құшақ отын ... ... Ол ... ... ... ... ... Сол кезде шай келіпті. Шайдың майы, қанты жоқ сылдыр болыпты. ... ... ... осы ... дейді [40 , 37 б.].
Берілген мәтінде адам тарапынан тура айтуға ұят деп есептеген ... ... ... табу ... беру ... ... ... тығырықтан шыға білген.
Табу сөзбен эвфемизмнің арасында қандай байланыс бар, неліктен көбіне
екеуі қатар айтылады ... ... ... ... ең ... ... табу ... деп білсек, кейде тіпті табу ... ... қана ... ... ... өз ... беріп, өзі
солардың тасасында бой ... ... олар ... эвфемизм,
эвфемизмсіз табу өмір сүре алмайды.
Тілімізде, көптеген тілдерде адам мен жануарлар анатомиясына қатысты
кейбір терминдердің, ... ... ... тура ... Демек, олар табу болып есептеледі. ... ашық ... ұят ... атаулар эвфемизмдермен ауыстырылып отырады. Мысалы:
әйел адамға тән ... ... ... ... табылатын бала көтеру,
буаз сияқты сөздер (негізінен малға қатысты) шешендік сөздер дискурсында да
қолданылады.
... біз қай үйге ... Бір қой ... десеңіздер, қай үй болса да қона бересіздер, екі қой
жеймін десеңіздер, біздің үйге қонасыздар, – дейді бала.
... ... ... бір ... бала екен, осының үйіне қонайық дейді. Келген соң бала
бір буаз саулықты жетектеп келіп, «иллаһи амин» ... ... ... жоқ па? – деп ... ... Мен ... ... жоғын мана далада айтпап па ... Екі ... ... үйге ... ... осы емес пе еді? – ... бала
[40, 16 б.].
Адам баласы үшін табиғи құбылыстардың ... ең ... ... де – ... ... кез ... ... тілінде «өлім»,
«өлді» деген ... ... сол ... ... ... ... дискурста кең орын алады.Мұндай өлімге байланысты
эвфемистік синонимдер американдықтарда, ... т.б. ... ... тілдердегі сияқты қазақ тілінде, «өлу» деген ... ... ... ... көз ... көз ... ... дүниеден көшу, демі тоқтау,
жан тәсілім қылу сияқты астарлы мағыналы эвфемизмдер алмастырып отырады.
Осыған орай ... ... ... ... көп ... ... ... бір мақалы бар.
Шешендік сөздер дискурсында өлімге байланысты мынадай эвфемизмдерді
кездестіруге болады. ... ... мен ... ... сөзінде:
– Түйеңді тұсап қойсаң болмай ма?
– Түйемнің тұсауы өліп қалып еді, – ... ... әкем өліп ... еді ... сөзі екен [40, 15 ... ... қатысты «Сырымның екі рет сөзден жеңілуі» деген шешендік
сөзге тоқтала кетейік:
Сырым бір үйге қонса, бір келіншек шай ... ... ... өзі ... шал ... ... ... өз жолдасына қарап:
– Япырай, аққудың қасында жапалақ жараспайды екен ау! – дейді.
Сонда келіншек түсіне қойып:
– Батыр, сіз бір ... тай ... ... ... енді қой ... ... әр ... өз уақытысында емес пе, – дейді [40, 53 б.].
Осындай түрлі табу мен эвфемизм сөздерді қолдану арқылы би-шешендеріміз
өз ... ... де ... дәл ... ... ... ерекшеліктері,
көркемдік қасиеттері арқылы танылатын шешендік сөздер белгілі бір оқиғаға
байланысты тапқырлықпен құрылып, жұртшылық қабылдап елге ... ... ... ... шешендік сөздері бата-тілек, үлгі-өнеге, өсиет сөздермен
қатар ел арасында кең тараған жер ... ... ... ... құны ... ... қамтығаны мәлім.
Қарым-қатынас барысында сөйлеуші белсенділік танытып отырады, ... ... ... күшті ықпал, әсер еткен жағдайда ғана
жүзеге асырылады. Мәселен, жер дауына ... ел ... ... ... ... құндылығын жоймаған Қазыбек би мен қалмақ ханы Қоңтажы
арасындағы шешендік ... ... ... ерекше белсенділік танытады.
Сөйлеушінің тыңдаушыға ықпалы күшті болған жағдайда ғана ... ... ... ... ... ету сөйлеушінің санасына әсерін
тигізіп, сенім ұялатады. Демек, ықпал ... ... ... ... қалыптасады.«Сенім зеңгір тауды да қозғайды», - деген ... ... ... сенуі, сөзге илануы, сөз арқылы ықпал етуі, ... ... ... ... ... айтылып өткен Қазыбек би мен
қалмақ ханы арасындағы жер дауында бала Қазыбектің жасаған ... ... ... ... ... Мысалы:
Қазақтар шығып кетті, қалмақ біріңғай қалып қойды. Барлық билері
жиылып, ханның қасына келіп:
- Бір жұдырықтай ... ... ... ... дірілдеп кеткеніңіз
не? – деді. Сонда Қоңтажы тұрып:
- Сендер білген жоқсыңдар. Сөзді өңменімнен сұғып айтқан ... ... екі аю ... от ... ... ... «көрейін» деп тұрды. Мінеки,
мен содан қатты сескендім. Сендерге көрінбегенмен маған ... ... ... ... ... ... жоқ, мал мен ... есептеп салып беріңдер, ... [ 40, 78 ... де ... ... тыңдаушысының санасына белгілі бір пікірді
сіңдіру мен ықпал ету үшін ең ... оның ... ... ... әсер ... ... ... ету, өзіне назарын ... ... ... бір жолы – ... ... ... ... ішінде шешендік жұмбақтау айрықша орын алады.
Жұмбақтау да ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан көне ... ... ... ... ... ... ойынан туған.
Жұмбақтау астарлы сөз, тез ойлау, шебер ... ... ... ... де ... ... ... ауыз сөзге тобықтай түйін
жасай білген шешендеріміз тыңдаушысына ... ойын ... ... ... ... бір ... нормадан ауытқымайды.Тыңдаушының логикалық қыры
да танылып, тез де ұтымды ... ... ... ... ... ... толғандырады, қысқа да дәл шешімін ... ... ... ... ... ... аяқталады.
Шешендік сөздер дискурсында жұмбақтау түріне негізінен адамның ... ... ... Бір жолы қырғыз Қызылым қарт Жиреншеге кездесіп қалып:
- Шешен, сізден сұрайын деген бір жоғым бар еді. Он бес ... бес ... отыз бес ... қырық бес қылыш, елу бес
егеу, алпыс бес арқан, ... бес ... ... ... ... - ... ... - дейді Жиренше шешен. – Жоғыңыздың жөнін айтып
берейін, ... ... ... Он бес жас ... қуған желменен тең,
Жиырма бес дауыл ұрған перімен тең,
Отыз бес ағып жатқан ... ... бес аю ... ... ... бесте көнілің жерменен тең,
Сексенде селкілдеген шал боларсың
Өлмесең де қор ... ... ... ... ... кем боларсың, - дейді.
- Әттеген – ай. Өзіме жиырма ... ... ... ... болғанын қарашы, - бекер – ақ сұраған
екенмін, деп сонда ... қарт ... ... екен [40, ... шешендік сөздер дискурсында жұмбақтау тілдік және тілдік
емес амалдар (бейвералды) амалдар арқылы да ... ... ... ... берілген жұмбақтауды шешу үлкен тапқырлықты,
зерделі білімді, көрегендікті ... Мұна тек ... ... арқылы, іс-
әрекет бейвербалды амалдардың көмегінсіз өтеді.
Бір жігіт Мөңке биді бір көруге құмар болып, іздеп ... ... ... ... Түлкім, жоғары шық,– дейді.
Шай келеді. Бір аяқ шай ішкен соң Мөңке:
– Сонымен ...... ... ... ... Жігіт кетер кезде:
– Жыршым, енді рұқсат, үй-ішіңе жет, ел-жұртыңа сәлем айт! – ... ... ... Сіз ... үш сөз ... Осы ... мен ... Нені
меңзегендеріңізді айтып беріңізші. Мөңке сонда былай деп ... ... ... ... ... ... кірер кезде сен сияқты толқып
келетіндіктен, соны айттым. Қонақ үйден аттанғанда ... ... айта ... Жыршым дегенім сол[ 47, 73 б.].
Тілімізде ақпаратты, хабарды жеткізу үшін ... ... ... эмоционалды мазмұнын ... ... ... ... ... топ жолаушы Сырымды іздеп келе жатса, алдарынан әйел шығады. Жөн
сұрасып, ... ... бара ... ... ... ... бар екенін айтып, оны Сырымға жеткізуді өтінеді.
- Ол не аманат, жеңіл ме, ауыр ма? - деп сұрайды ... ... ... ... де ... алып жүруге ауыр да емес, -
дейді де, әйел басындағы орамалын көтеріп бір тал шашты
желкесінен, енді бір тал ... ... ... ... ... Содан кейін оң жақ қолтығынан бір
жапырақ ... ... ... ... ... ... ... алып, оны да Сырымға жеткізіңіз деп ... ... кім ... деп ... ... ... өзі ... - деп жауап қайтарады. Жолаушылар
Сырым аулына келіп, болған ... ... ... ... мұны не деп шештіңдер? – дейді Сырым.
Жолаушылар:
- Шеше алмадық,- дейді.
- Бұл әйел Байбақты ... ... ... ерте ... екен.
Желкеден шаш алғаны туған жерім, туысқан елім артымда қалды дегені. Төбеден
шаш алғаны – одан бері мына ... ... ... өтті дегені. Маңдайдан
шаш алғаны - әлі жаспын, өиірден үмітім бар ... ... оң ... ... жыртып бергені – қолтықта бауыр бар. Мен ... ... ... ... екенін осыдан білдім. Қаптың бұрышын
бергені үйге ... ... ... ... күң ... жүрмін дегені, - дейді
Сырым [40, 55] ... ... акт ... бір ... ... асады. Сол
ортада ортаны құрайтын адамдардың әртүрлі жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... сөзді нормаға сай дұрыс қолданумен қатар
басқа да ... ... емес ... ... қарым-қатынас жүзеге асып
отырған.
6. Шешендік дискурстағы бейвербалды амалдар
Күнделікті қарым-қатынаста, хабарды жеткізуде, әдетте сөйлеу кезінде
көбіне тілдік тәсілді пайдаланамыз. ... ... ... ... Біз ... ... түскенге дейін «үстірт» ақпаратты
адамдардың сыртқы ... ... ... ... жас мөлшерін анықтай
аламыз. Сыртқы түрі оның қандай тәрбие алғанын, әлеуметтік жағдайын, тіпті
кейде мамандығын да ... ... ... ... ... ... дауыс ырғағы арқылы адамның ... ... ... ... ... беруде дене қимылдары, ым-ишара түрлері қатар
қолданылады. ... дене ... ... ... ... қарым-
қатынастың бейвербалды белгілер мен сигналдарын қарастыратын паралинвистика
ғылымы ХХ ... ... ... ене ... ... өзі (грек т. para – “аралық”) американ лингвисті А. ... ... ... Жаңа ... ... аумақтың шегін белгілеген
Дж. Трейгер болды.
Паралингвистикалық құбылысқа орай ... ... да ... осы ... туралы сан түрлі көзқарастар, пікірлер де қалыптасты.
Мәселен дене қимылдарын мәдениеттің компоненті ретінде де ... ... ... қарым-қатынастың құрылымын қарастыра
келе, адамдар қоршаған әлеммен байланыста болу үшін бұл ... деп ... (В.А. ... Осы ... қатысты қазақ
тіл біліміндегі ғылыми ... ... Қ. ... ... [102], С. ... [103], ... диссертацияларын
жатқызуға болады.
Аталған паралингвистикалық құбылысқа ғалымдар өзіндік анықтамалар
жасаған. ... ... ... кетсек: «Паралингвистикалық
құбылыстарға жататын фонация, ым-ишара, дене қимылдары және ... ... ... ... айтылымдар жеткізіледі және сонымен қатар оған
қосымша ақпараттар береді» [104, 10 ... ... тек қана ... да ғана ... психологияда
да жан-жақты қарастырылуда, оған қазіргі психологтардың зерттеулері айғақ
бола алады. ... ... ... ... ... өзара
қарым -қатынасының 60-80 % бейвербалды болса, ал берілетін ... ... ғана ... ... жүзеге асады.
Психолог зерттеуші А. Пиздың зерттеуіне қарағанда ақпараттың ... ... ... 7 %, ... ... ... 55 %, ... тәсілдер
арқылы (дауыс, тон, интонация) 35 % болып келеді екен. Сондай-ақ профессор
В. ... ... ... ... бейвербалды тәсілдерді
пайдалануын білу үшін аналогиялық зерттеулер жүргізеді. Оның айтуынша, ... орта ... 10-11 ... қана ... ... сөйлем 2.5 секундтан
аспайды [105, 262 б.].
Паралингвистика ... ... ... ... ... ... дүниелер ашуға септігін тигізуде. Адамдардың мінез-құлықтарында
көрінетін бейвербалды ... ... ... да ... ... негізінен алғанда ауызша мәтіннің яғни, сөйлеудің компоненті,
сондай-ақ сөйлеу ... ... ... түсіністігін қамтамасыз
етеді.
«Кинесика» (грек т. – қозғалыс) деген ұғымды білдіреді. Ал ... ... де ... ... берілген. «Кинема» дегеніміз – кез
келген аяқталған немесе өз бетінше келтірілген ым-ишаралық қимылдар [52,
607 б.].
Дене ... ... ... асатын кинемалар ым-ишара (көзін қысу,
қабағын шыту тағы басқалар) және дене қимылдары ... ... ... ... ... орын алатын дене қимылдары болып табылады. ... ... дене ... ... және әлеуметтік-психологиялық
ерекшеліктерін терең зерттеген ғалым А. Бодалев болды.Дене қимылы ... ... ... оны ... ... бірлігі
ретінде танимыз. Дене қимылдарының түрлері қарым-қатынасқа түсушілердің жас
ерекшеліктеріне де байланысты болып келеді. ... ... ... ... (бас киімін алу, амандасқандарының белгісі) т.б.
Бейвербалды амалдардың ... ең көп ... ... ... асуы мәселен, мадақтау мағынасындағы «жарайсың» деп арқасынан қағу,
амандасқанның белгісі «басынан бөркін алу» ... ... ... ... Мысалы:
Найманнан шыққан Сары Шуаш деген кісі шешен болыпты. Бірақ өңі қораш,
қортықтау кісі ... Сол бір ... ... Ер ... ауылына құн даулап
келіпті. Оны Жәнібек ... ... ... Сен ... ... ... ... суат болмас ылайсың,
Астыңа ала шолақ ат берсе,
Алтай ... ... ... кез оқ ... бірін атып дарытпассың,
Сен би болып та жарытпассың.
Менің дауысым Қазыбекке тартқан,
Сүйегім Шақшақ Жәнібекке тартқан.
Сен мына түріңмен не ұміт қылып ... Сары Шуаш ... де ... құлы екенсің,
Керейден мойының асып тұр екенсің,
Дауысың Қазыбекке тартса,
Сүйегің Шақшақ Жәнібекке тартса
Өзіміздің Арғын ... ұлы ...... ... деп ... ... [40, 136 ... Айдапсаұлы – дұшпанымен де, досымен де батыл сөйлескен ақын.
Оның бұл дарынын Қожық деген ... ... ... ... ... ... болады.
Бір күні Қызылжардан ояз келіп, Қарасу деген жерге үй ... ... Сол ... ... ... келіп, ояз отырған үйге кіреді де, басынан
бөркін алып:
Сәлем бердік, төреміз,
Өзіңізді сырттан білеміз,
Жетпейді ... ... ... әй, ... кек алып ... ... ... көнеміз.
Болысқа айтсақ теңдік жоқ,
Осылай болып жүреміз, – дейді [40, 150 б.].
Бұл берілген екі ... ... де ... «арқасынан қағу», «басынан
бөркін алу» жалпыға түсінікті, үнемі қолданыста болып отыратын кинесикалық
амалдардың бірі. Бұлар негізгі ... ойға ... мән, ... ... ... ... ... қатар шешендік сөздерде жалпыға түсінікті, ортақ ... ... да тек ... ... ғана ... ... амалдар
көп кездеседі. Мұндай амалдар жұмбақтау ... ... ... Онда бас, қол, ... аяқ тағы басқа дене мүшелерінің саналы
қимылы арқылы ишара жасап ... ... ... ... ... ... кинесикалық амалдар үлкен тапқырлықты, терең
білімді, қырағылықты қажет ... ... ... ... ым-ишара
түрлері белгілі бір мақсатқа сай қолданып отырған.
Жалпы қарым-қатынасқа түсушілердің кинетикалық актіні орындау кезіндегі
дене қимылдары: жеке адам іске ... ... ... ... бізге
мәлім. Жеке адам іске асыратын дене қимылдары қарым-қатынас кезінде ... ... ... ... жүзеге асады. Мұндай дене қимылдары шешендік
сөздер дискурсында ... орын ... ... ... ... ... жүздің адамдары, Үш жүзге билік айтқан ағаның баласы ғой, – ... биге ... ... ... ... ... ... біреуі
дауының жөнін айтады. Тыңдап болып, Төле оң қолын созады. – Бұл қалай, –
деп екінші ... ... Төле сол ... созады.
– Апырмай, мына кісі сөзін жеткізіп айта алмады ма? – деп үшінші кісі
сөйлейді. Мұны ... ... Төле ... ернін шығарады. «Бұған да жауап
бермеді» деп ... ... ... Мұны да тыңдап болған соң, Төле
астыңғы ернін шығарады. Даугерлердің бар сөз білемін ... ... ... соң, елге ... ... кейін жұрт жиылып, Төленің жауабын сұрайды. Билер ... ... ... да көтермеді» дейді. Жиналған жұрт:
– Апырай, бұл қалай, үш жүзге билік айтқан адам еді ғой, бір ауыз ... ме? ... не ... ... – деп ... ... ... өткенін түгел баяндап айтып береді. Сол кезде көптің арасынан ... қара ... қыр ... зор ... бір ... ... сөйлейді:
– Жоқ, Төле би жауап бермеймін демепті. Бұдан асқа менімен сөйлесуге
жарарлық адамың бар ... ... көр ... екен. Ана ишарасы – бұрынғы
сөйлеушілерге берген сыры. Ілгері екі би сөйлегенде, екі ... ... ... ұзын сойыл, ұрда жық, қара барымтаның, сөз ... құн ... ... мұнан басқаларың сөйлеп көріңдер, – дегені екен. ... ... ... екі ... шығарғаны сендер ағайынды шағыстырып, өсек айтып,
ат мініп, ас ішерлік қана адамсыңдар. Мұнан ... жөн ... ... ... екен. Бұлардан басқа жібі түзу сөйлеуші болмаған соң, бітімді
балаға берсін бе? – бұл сөйлеген ... ... ... екен [40, 124 б.].
Берілген шешендік дискурста дене қимылы арқылы қарым-қатынасқа ... жеке бір адам ол – Төле ... дене ... ... қолдану кезінде қарым-қатынасқа түсушілер
бірнешеу ... ... мына бір ... дискурста:
– Жиренше түскен үй іңір болған соң от жақты, келін сиыр ... ... ... қыз ... ... отыр.”
Жиренше төрде отырып қызға қарап басын сипады. Бұл сенің қалың малың
шашымнан көп-ау, – ... еді. Қыз оған ... ... ... тұлақты
сипады. Ол теңімді тапса тақыр кедей ... да ... ... еді [40, ... мен қыз ... ұнатқанын осылай ұғысады. Дене қимылы (басын
сипау, ... ... ... ... жасап отырған екі адам (ортақ)
– Жиренше мен қыз.
Сонымен қатар, дене қимылдарының қолмен, ... ... дене ... асырылуына қарай: қоссоматикалық (парно самотичные), қоссоматикалық
емес (непарно самотичные) деп бөлінеді. Қоссоматикалық адамның екі ... ... екі ... ... қос дене ... ... жүзеге
асырылады.Адамдардың дене қимылдарының басым көпшілігі екі қолы арқылы іске
асатыны бізге мәлім. ... адам ... ... қол тіл ... мәселелер
жайында ой қозғаған, яфетикалық теорияның негізін қалаған Н.Я. Марр ... ... ... ... айтылады:
«Қол – магияны ұйымдастырушы немесе басшылық етуші басты қару. Қол –
мәдениетті ... да ... рөл ... Адамдық сөйлеудің (тілдің)
шаруашылық пен қоғамда пайда болуына негіз болды. Қол – ... ... Қол тілі – ... ми ... қатысты және байланысты. Қол тілі –
адамның өз ойын жеткізуге ғана мүмкіншілік тудырып қана ... жоқ, ... ... басқа адамдармен қарым – қатынас жасауға негіз
болады» [106, 214 б.]. ... ... ... 12 ай ... тиым ... Осы ... аралығында олар бір-бірімен дене
қимылдары, ым тілі арқылы қарым-қатынас жасайды. Әйел ... ... ... олар ... рет ... ... тек қолдары немесе
саусақтарының көмегімен қарым-қатынас жасаған. Соған қарамастан олар ... жай ... және ... дене ... ... ... ... арқылы жүзеге асатын қол тілі ... ... ... ... ... ... дыбыстар арқылы қарым- қатынасқа
түскенде бір-бірін түсінбейді.
Ал шешендік сөздер ... дене ... қол ... ... ... кездеседі. Солардың бірі: Ақтайлақ би тоқтап:
– Шоң, Шоң! – деп дауыстайды.
Шоң жалт қарайды. ... ... ... бір ... ... бір ... ... қасын ұрады. Екі би ... дау осы ... ... емеурінді түсінбей сұрағанда, Шоң былай деп шешіп берген екен.
– Ат үстінде ... ... ...... ... ... ... жерде екуміp-ақ білейік, кедейлігімді кедейлігімді ... ... - ... [40, 22 ... амалдар гендерлік ерекшеліктерге де қатысты (ерлердің төс
қағысуы мен әйелдердің бетін шымшуы) болады. Шешендік сөздер ... ... ... ... ер адамдар көбірек қолданады.
Оның ... ... ... ... ел, жер, адам тағдырына байланысты
мәселелерге әділ ... ... ... ... ер адамдар болуында
деп білеміз. Ғылымда ең алдымен дыбыстық ... ме, әлде дене ... ... ... ... ... ма деген пікірталастар
үздіксіз жалғасып келеді. Осыған орай И.А. ... де ... ... ... «Мы ... ... право предпологать, что при ... ... речи ... и ... ... оба ... ... то есть зрение и слух: голосу помогала живая ... ... ... ... еще ... как ... черта или же ... ... [107, с. ... ... алғашқы сөйлеуіне көру және есту бірдей ықпал еткен.
Ал диалогтарда дене қимылдарының қолданылуын зерттеушілер ... ... ... ... ... деп ... Ым тілі дыбыс шығармай,
ол сөздің ... ... ... ... ... сөз ... оған ... аударылады. Сондай-ақ, кинесикалық элементтерді біреуде
белгілеген сөздер, сөз ... ... ... – бет ... ... ... бойынша тұжырымдар:
– сөз құдіреті, сөзге сену, илану, сөзге ... ... ... ... болып есептеледі. Сөздің құдіреттілігі сондай ел ішіндегі келелі де
шешімін таппас ... екі ауыз ... ... әділ ... ... қазақ халқы «сөз сүйектен өтеді» деп ... ... ... де, ... де сөз. ... илану,сену тіл білімінде «суггестия»
деп аталады. Шешендік дискурста суггестия айрықша көрініс табады.
– қайталамаларды сөйлеуші өз ойын екінші адамға жеткізуде тек ... ... ғана ... ... әсер ету ... ретінде де пайдаланады.
– қайталамалар сөйлеуші тіліндегі көркемдеуіш құралдардың бірі болып
табылады. ... ... ... әсерін күшейту үшін қолданылады.
– сөйлеуші сөзін қайталап қолдану арқылы ... ... ... ... ... ... ... сапаның дәрежесі
мағыналарын береді.
– қайталамалардың жиі атқаратын қызметінің бірі – сөйлеуші тыңдаушыға
бір ... ... ... ... ... ... болған жағдайда
жұмсалады.
– қайталамалар ойды үнемді беруге негізделеді.
– шешендік ... ... ... есімдер түбір күйінде қаратпа
қызметінде жұмсалады.
– шешендік сөздер дискурсында ... ... ... ... тұрып та
қолданыла береді.
– шешендік сөздер дискурсында жалқы есімдер эмоционалдық мәнері арқылы
да күшейе ... ... ... дискурсында жалпы есімдер де қаратпа қызметін
атқарады. Сондай-ақ туыстық ... ... ... ... ... ... ... сөздер қаратпа қызметін атқарады.
– шешендік сөздер дискурсында қаратпа ... ... ... атау ... ... өзгешелендіріп көрсетеді..
– шешендік сөздер дискурсындағы қаратпалар айтылу интонациясы, мәнері
жағынан бұйрықты сөйлем интонациясына ... ... ... сөздер дискурсындағы қаратпалар сөйлем ... ... ... да (сөз ... сөз соңында)тыңдаушыға тигізер әсерін
солғындатпайды.
– би-шешендердің сөздерінде кең қолданылатын, жалпыға ... ... ... «басынан сипау», «бас киімін шешу» т.б. бейвербалды
амалдар да ... тек ... ... ғана ... ... ... берілетін
бейвербалды амалдар кездеседі.
– шешендік сөздер дискурсында жеке адам іске ... және ... ... ... ... ... дискурсында қос соматикалық, қос соматикалық ... ... жиі ... ... ... ... бейвербалды амалдарды жеткізуде қол арқылы
қарым-қатынас жасау, қол рөлі ерекше.
– шешендік сөздер дискурсында бейвербалды амалдарды әйелдерге қарағанда
ер адамдар жиі ... ... ... ... ... ... ... үлкен
тапқырлықты, терең білімді, қырағылықты танытады.
– шешендік сөздер дискурсындағы бейвербалды амалдар ... да ... ... ... ... жеке өз ... белгілі бір хабарды
білдіре алады.
Қорытынды
Мәтін ... – бұл ... ... ... және ... туралы ғылым. Мәтін мәселесін зерттеу
тілді қазіргі тіл білімінің кешенді құбылысы, қарым-қатынастың бүтін ... ... ... адамдардың мәтін арқылы қолданысқа түсетін
түрлі әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... тану арқылы тілдің тұрмысын анықтауға,тілдің
мәңгілігін, көп ... ... ... ... ... бірлігінің
қолданысы арқылы ғана байқалатын заңдылықтарын айқындауға негізделген.
Қазіргі ғылымда ... кең ... жеке ... дискурс құбылысы
ретінде зерттелуде. Дискурс термині түрлі ғылым салаларымен қатар тіл
ғылымы ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөздерге қатысын ерекше айтуымызға болады.
Шешендік сөздер қай заманда, қандай қоғамда болса да ... ... ... оның ... ... ... тасытатын қуатты
құрал болып табылатыны баршамызға аян. ... – ең ... ... жазылған
сөз тап қазір ойлаған сөзден артық, – деп грек ... ... ... ... ... ... алғашында ел аузында ауызша айтылып,
кейіннен хатқа түсіп ... ... ... өміршеңдігін жойған
жоқ. Қайта шешендік сөздеріміз әр ... ... ... ... ... өзге ғылым салаларында кең қолданыс тауып отыр.
Зерттеулер қатары ... ... ... ... ... ... ... қатарында кандидаттық диссертациялар, оқулықтар, ғылыми
мақалалар, жоғары, арнайы оқу орындарында арнайы ... ... ... ... ... шешендік сөздеріміз мағыналық, грамматикалық,
логикалық, стилистикалық жағынан өзара ... және ... ... ... бар мәтін. Ол дискурстың өнімі,
нәтижесі негізінде ... ... ... ... ... жасау барысында төмендегідей
нәтижелерге қол жеткіздік:
1. Дискурс термині қазіргі лингвистикада талданып ... ... ... ... ... ... Мәтін статикалық, дискурс динамикалық
қалыпта танылады. Дискурс өте күрделі коммуникативті-прагматикалық құбылыс
болып ... Ол ... ... ... ... ... ... процеске мінездеме береді. Дискурстағы негізгі параметр –
сөйлеуші. Ол коммуникативтік процесті ұйымдастырушы, тыңдаушысы үшін ... ... ... өзінің айтпақ ойын тыңдаушыға мүмкіндігінше толық,
түсінікті жеткізуге тырысады. Айтылатын ... ... ... ... ... ... деңгейі, жас ерекшелігі, әлеуметтік жағдайлары да
ескеріледі.
2. Шешендік сөздер дискурсында дискурсивті ... ... ... ... ... ... ... білім қоры, келесі мүмкіндік,
қайтарылған жауап) арқылы танылады.
3. Дискурсивті талдаудың өзекті мәселелерінің бірі – дискурс құрылымы.
Шешендік сөздер дискурсының да ... ... ... бар. ... түскенге,ой жарыққа шыққанға дейін шешеннің (сөйлеушінің)
санасында тілдік емес ... ... ... ... ... ... ... сөздер дискурсындағы көркемдеуіш құралдар (метафора,
эпитет, ... ... ... ... ... ... ... тереңдей түседі, эстетикалық ... ... Сөз ... ... үлгілері ретінде танылатын көңілін
сұрау, естірту, көңіл айту, жоқтау, жұбату қоғамдық өмірде ... ... келе ... өміршең формалар.
5. Тіл біліміндегі гендерлік тұрғыда жүргізіліп жатқан зерттеулердің
бастау көзі ... бай ... ауыз ... ... ... ... Шешендік сөздер дискурсындағы ... ... ... ... ... сөздер, табу мен эвфемизм сөздер,
жұмбақтау, бейвербалды амалдар) қолданылу ерекшеліктері айырықша сипатқа
ие.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР тізімі
1 Жұбанов Қ. ... тілі ... ...... ... 1999. ... ... Уәлиев Н Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. Фил. ғ.д ... алу үшін ... ...... .– 336 ... ... Е.С. О ... между лингвистикой текста и словообразование
// ... ... ... // Под ред. Е.С. ... – Москва:
Наука, 1983. – 355с.
4 Hartmann P. Text als Linguistisches Objekt. – In: Beitrage ... Munchen, 1971 – S. ... ... И.Р. ... как ... ... исследования. –
Москва: Наука, 1981. – 370 с.
6 Гиндин И. Что такое текст и лингвистика текста // ... ... Сб. ... тр. – ... ... 1981. – ... ... З.Я. Лингвистика текста. – Москва: Просвещение, 1986. – 484 с.
8 Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический ... ...... ... 2003. – 496 ... ... А.А. ... и его понимание: Монография. – Тверь: ... ... 2001. – 273 ... ... Г.Я. ... ... – Москва: Наука, 2001. – 477 с.
11 Левицкий Ю.А. Лингвистика текста. – ... ... 2007. – 385 ... ... Л.В.Лингвистический анализ художественного текста в ... ... ... 2006.– 512 ... ... М.Н. Стилистика текста в аспекте коммуникативной теорий языка
// ... ... в ... ... ... сб. – Пермь:
Пермский университет, 1987. – 254 ... ... Б, ... М. Мәтін лингвистикасының негізгі мәселелері //
Тілтаным,2002. – № 1. – 44-45 бб.
15 Сыздықова Р. Сөз ...... ... 1997. – 224 ... М, ... Б. ... ... тұтастық ( оқу
құралы). – Алматы: ... ... ... ... Б. ... ... ... // Қазақ тілі мен
әдебиеті,1993. – № 1. – 60-63 ... ... Г. ... ... ... ...... Триумф
«Т», 2007.– 152 б.
19. Әзімжанова Г. Қазақ ... ... ... ... ... 2006.– 324 б.
20. Таусоғарова А. Өлең мәтінінің ситаксистік ерекшеліктері.– ... ... – 184 ... С. Өлең ... ... құрылымдық сипаттамасы.
Филол. ғыл. кандидаты дәрежесін алу үшін ... ... ... – 125 б.
22.Момынова Б. Газет лексикасы: жүйесі мен құрылымы .– ... 228 ... ... Қ . ... ... медиамәтінінің прагматикасы (қазақ
баспасөз материалдары негізінде) . – Алматы,2007 – 450 б.
24. Құнанбаева С.С. ... ... в ... ... ... канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1991. – 125 с.
25. ... Ж. ... ... ... ... ... Абзац
деңгейінде мүшеленуі: Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2001. – 141 б.
26. Откупщикова М.И. ... ... ...... Изд. ... – 430 с.
27. Тіл білімі сөздігі / Ред. басқ. Э.Д. Сүлейменова. – Алматы: Ғылым,
1998. – 453 ... ... С.Ж. ... ... структурасы: Филол. ғыл.
докторы ғыл.дәр. алу үшін ... ... ...... 2000. – 295 ... ... М.М. Эстетика словесного творчества. – ... ... – 502 ... ... В.П. Словарь культура ХХ века: Ключевые понятия и текст. –
Москва: Наука, 1997. – 486 ... ... ... ... ... / Отв. ... Шведова. – Москва: БРЭ, 1998. – 748 с.
32. Ахмедяров К.К. Лингвистическая поэтика традиций и новаций. – ... ... 2002. – 295 ... ... Т.М. О ... текст и дискурс // Филологические науки.
–1999. – № 2. – С. 77-78.
34. Карлинский А.Е. Принципы, ... и ... ...... ... 1981. – С 542 ... ... Т, Мүтәліпов Ж, Құлсариева А. ...... 2001. – 253 ... ... Б . ... тіл ... . – Алматы: Қазақ университеті, 2005.–
118 б.
37. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. – Алматы:
Сөздік-словарь, 1998. – 304 ... ... З. ... тілі синтаксисінің прагмалингвистикалық
аспектісі – Алматы, 2001.–192 б.
39. Әлкебаева Д. ... тілі ... ... ...
Алматы: Принт, 2005. – 266 б.
40. ... Б. ... ...... Мектеп, 1976. – 156 б
41. Байтұрсынов А. Ақ жол. – ... ... 1989. – 457 ... Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері. – Алматы: Білім,
2003. –260 б.
43 Құрбанғали Халид « Тауарих Хамса » ( бес ... ... ,1992 – 304 ... Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі // Жалпы ред басқ.
А. Ысқақов. – Алматы: Ғылым, 1966. – 240 ... ... Ш. . ... Алматы: Жазушы, 1995.– 560б.
46 Серғалиев М. Шешендік ... ... // ... ... – 2001. – ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1976.– 117 б.
48. Иманғалиева Г. ... ... (на ... ... ... ... . ... дисс. – Алма-Ата, 1999– с 23
49 Винокур И.О. ... ... ... 1980. – 560 ... В.В. ... и социология гуманитарных наук. – Санкт-
Петербург: Астс-Пресс СТД, 1995. – 340 с.
51. Аристотель. Поэтика. – Москва: ... 1984. – 830 ... ... Т.М. ... ... коммуникациий и их местов
преподовании языка // Роль и ... ... в ... ... язык как ... – Москва: МГУ, 1969. – С. 58-64.
53. Каскабасов С . Казахская волшебная сказка. – Алма-Ата: ... ... ... Н.С. ... ... ... целого в
современном русском языке .– ... ... ... 456 ... Лекант П.А. Современный русский литературный язык. – ... – 356 ... ... А. Тіл ... . – Алматы: Ана тілі, 1992.– 448 ... ... ... фонетика, сөзжасам, морфология, синтаксис. –
Астана, 2002. – 784 б.
58. Пешковский А. Русский ... в ... ...... С ... ... Т. Проблемы синтаксической стилистики на ... ... .– ... ... С ... ... О.И. Грамматика текста ( ... по ... ... для институтов и факультетов иностранных языков). ... ... ... 1981.– С. ... ... Б. ... ... тіліндегі күрделі синтаксистік тұтастық //
Қазақ филологиясы: Мақалалар жинағы 2-кітап .– Алматы , 1975.– 109 б.
62. Аристотель. Риторика. – ... ... 1984. – 835 ... Абитжанова Ж. Орхон-Енисей ескерткіші тіліндегі метафоралардың
теңеумен арақатынасы // Тіл ... ... ...... 2006. – 20-24 ... ... Б. ... тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. –
Алматы: Мектеп, 1966. – 412 б.
65. ... Т. ... ...... ... 1985. – 310 ... Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет.– Алматы: Ана тілі,
1992. – 176 ... ... М. ... және ... . – Алматы: Жазушы,1962 .– 445 б
68. Боздағым. Қазақтың жоқтау ...... 1990 – 304 ... ... К. ... сомдалған құлпытас: жоқтау // Ақиқат журналы,
2005. –№2
70. Гусейнова И.А, ... ... ... в ... ... ( на материале журнальной прессе ФРГ).–Филологические ... ... – С. ... ... Б. ... ... жіктелімдер жөніндегі
пайымдаулары // ... ... атты ... ... ... .– ... 412б.
72. Кириллина А.В. Развитие гендерных исследований в ... ... 2001. – 574 ... ... Г.Н. ... ... – Алматы: Қазақ университеті,
2002. – 112 б
74. ... Ә. ... ... жұлдыздары . – ... ... Х. ... ... ... 2003 –238 б.
76. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі,1991.– 240 б.
77. Негимов С. Ақ ...... Ана ... 1992.– 265б.
78. Болғанбаев Ә, Қазақ тіліндегі ... пен ... ... сөз ... // Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының
мәселелері. – Алматы: ҚазССР ...... ... З. ... ауыз ... бата сөз жанры.
Флол.ғыл.канд.дәр. алу үшін жазылған ... ... ... Ж. Язык. – Москва: Наука, 1937. – 164 с.
81. Бүркітов О. Қазақ тіліндегі қайталамалардың лингвистикалық жүйесі:
Филол. ғыл. ды дис. – ... 2001. – 295 ... ... Т.Б. ... ... ... в казахском
языке: Дис. канд. филол. наук. – Алма-Ата, 1980. – 127 с.
83. Кожабергенова З.Н. ... их ... и ... ... ... Дис. ... ... наук. – Алма-Ата, 1985. – 129 с.
84. Керимбаева З.К. Традиционные языковые средства ... ... ... ... ... и атрибутивные ... ... Дис. ... ... ...... 1989. – 135 с.
85.ДосжановаР.А. Лексико-синтаксические ... в ... ... Дис. ... филол. наук. – Алма-Ата, 1992. – ... ... Ы. ... қазақ тіліндегі бр сөздің қайталануы арқылы
жасалған сөз тіркестері: Филол. ғыл. ... ... ... алу ... диссертация. Алматы, 1998 –149 б.
87. Амиров Р.С. Особенности синтаксиса ... ... ... ... Наука, 1972. – 180 с.
88. Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи. ... АН ... 1960. – 280 ... Еремина В.И. Повтор как основа построения лирической песни ... по ... и ...... Наука, 1972. – С. 31-37.
90. Ломоносов М.В. Краткая руководство к красноречию. – Москва: СПб,
1850. – 840 ... ... А.М. ... аллитерации и рифмы в тюркском стихосложении
// Народы Азии и Африки / Отв. ред. А. Алексеев. – ... ... – с. ... Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995. – 208 ... ... ... ... / Ред. ... З. ...... тілі, 1996. – 240 б.
94. Акишина А.А. К вопросу о синтаксисе связного текста и о ... ... // ... семинара по теоритическим проблемам синтаксиса / Отв.
ред. А.А. Акишина. – ... ... 1975. – с. ... ... Р.С, ... Ж.С. Жай ... ... – Алматы: Санат,
1998. – 192 ... ... С. ... әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы:
Санат, 1994. – 304 б.
97. Сайрамбаев Т. Синтаксистің кейбір ...... ... – 112 ... В.П. ... В лексической системе современного
русского языка – Москва: ... 264 ... Б. ... тілі ... ... этимологиялық
негіздері.– Алматы: Қазақ университеті,2005.– 257 б.
100. Ахметов А. ... ... табу мен ... Алматы: Ана тілі,
1994.– 678 б.
101. Кажгалиева К.Ш. Национально-культурная специфика фатической речевой
коммуникаций в казахском языке: Дисс. канд. филол. наук. – ... ... 249 ... ... А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет ... ... ... ғыл. ... дисс. – Алматы, 1998. – 135 б.
103. Бейсенбаева С.Б. Невербальные компоненты коммуникации в казахском
языке: Дисс. канд. ... ...... 2002. – 125 с.
104. Николаева Т.М. Невербальные средства коммуникации и их ... ... // Роль и ... ... в практике преподавания
русский язык как иностранного. – ... МТУ, 1969. – 584 ... Пиз А.М. Язык ...... МГУ, 1992. – 280 ... Марр Н.Я. ... – экономика // Избранные труды:
В 2-х т. – Москва, 1936. – Т. 2. – 578 ... ... де ... И.А. ... ... // ... ... по
общему языкознанию: В 2-х т. – Москва: АН СССР, 1963. – Т. 1. – 482 ... ... - ... ... ... күй ... ... ... ... ... ... ... мәтін
Функцио
нальды стильдік параметрі
Дайындал-ѓан
параметрі
Тұтастық пен байланыстылық параметрі
Алгоритм
дік параметрі
Ішкі ойдың берілу
параметріііііііі
Функциональ
ды - прагматикалық
Ауызша сөйлеу
Ситуация
лық
Нормативті мәтін
Жазылып алынбаған мәтін
Сыпа
йы, ... ... ... ... ... тақырыбы
Бөлімнің тақырыбы
Тараудың тақырыбы
Тізбекті күрделі синтаксистік тұтастық
Күрделі ... ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 144 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Шешендік сөздер6 бет
Шешендік сөздер мағынасы5 бет
Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі55 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу34 бет
Бесік жырының тәрбиелік мәні47 бет
Екі қабат әйелге қамқорлық10 бет
Мұхтар Әуезов – фольклор зерттеушісі42 бет
Сырым Датұлының шешендік өнері 10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь