Атырау облысының экологиялық жағдайын картографиялаудағы қазіргі технологияны пайдалану

КІРІСПЕ

1 АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ... ..4
1.1 Атырау облысының физикалық.географиялық және экономикалық жағдайына жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2 Аумақтың экологиялық жағдайына әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... 5


2. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ КАРТАНЫ ҚУРАСТЫРУДАҒЫ
ГЕОАҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІ ПАЙДАЛАНУ ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.1 Геоақпараттық жүйе туралы мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.2 Геоақпараттық жүйенің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.3 Геоақпараттық жүйенің мүмкіншіліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25


3. АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ КАРТАСЫН КУРАСТЫРУ ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
3.1 АrcGis бағдарламасының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
3.2 Экологиялық картаның қабаттарын қурастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
3.3 Картаны безендіру және басып шығару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
3.4 ГАЖ технологиясын пайдйланып Атырау облысының экологиялық картаны құрастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...40
Экологиялық қауіпсіздік барлық мемлекеттердің ішкі саясатындағы басты, алғашқы мәселелер санатына жатады. Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігі "ұлттық қауіпсіздіктің негізгі стратегиялық компоненттерінің бірінің және халықаралық интеграциялық процестердегі мемлекеттің приоритеттері мен мүдделерін қорғаудың басты аспектісінің" концепциясы арқылы қамтамасыз етіледі /1/.
Қазіргі уақытта Атырау облысы экологиялық апатты зона болып саналмағанымен, отын-энергетика ресурстарын игерумен байланысты аймақтың экономикалық потенциялын арттыру экологиялық зардаптарға алып келді. Мұнай мен газ қорларының қарқынды түрде игерілуі қазіргі кездің өзінде айтарлықтай экологиялық ауыртпалықтар тудырып отыр.
Қарастырылып отырған Атырау облысында қоршаған ортаның ластануы, Каспий маңына аридті аумақтардың зоналды факторларымен, сондай-ақ мұнай-газ өндірісінің өзіндік әсерімен ұштасқан белгілі бір экологиялық проблемалар кешені тән. Ең бастысы, бұл топырақ және өсімдік жамылғысының бұзылуы мен антропогендік (ең алдымен, техногендік) шөлдену процесі; су ресурстарының азаюы мен олардың мұнаймен, мұнай өнімдерімен және басқа да улы заттармен ластануы; Каспий теңізі алабына мұнайлы заттардың түсу қаупі мен географиялық ерекшеліктеріне байланысты оның суларының улану мүмкіндігі; қоршаған ортаның ластануы нәтижесінде адамдардың денсаулығының нашарлауы.
Соңғы жылдарда әртүрлі өндірістерде геоақпараттық жүйе кеңінен және қарқынды түрде қолдануын байқауға болады. Ерекше орынды бұл технологиялар карталарды бағдарлау, жаңарту және құрастыру өндірісінде алып отыр. Атырау облысының экологиялық жағдайн қазіргі технологияны пайдалануда геоақпараттық жүйе ерекше маңызды рол атқарады, геоақпараттық жүйедегі ақпараттар барлығы белгілі бір жүйеде жинақталады.Ол жүйе негізінде кезең - кезеңімен күрделі өзгерістер нәтижесінде біртіндеп қалыптасады,. геоақпараттық жүйе басқа ақпараттар технологиясы сияқты жақсы мәліметтілік жақсы шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Технологияларды қолдану арқылы кеңістік ақпараттарды кезең бойынша тез жұмыс істетуге бастапқы ақпаратты енгізуден анализ жасауға және нақты жағдайды шешуге дейін қажетті ақпаратты пландар мен топо карталардан іздемей іздемей ақ, экранға, конференцияға немесе арнайы кездесуге дейін аз уақыт қалғанда дайындалу. жер бетіндегі барлық объектілерді бейнелеуі геоақпараттық жүйе мен байланысты карта құрастыру арнайы бағдарламалар арқылы (MapInfo, ArcView, ArcGis-9.3) ғарыштық суреттерді қолдана отырып, мазмұны ескірген карталарды жаңартуға және әртүрлі тақырыптық карталарды құрастырып шығаруға болады.
1. Об охране окружающей среды. Закон Республики Казахстан от 15.07.1997г. // - Недра и природные ресурсы: Сборник законодательных актов, - Алматы: Юрист, 2001
2. Чигаркина О.А. Добыча нефти и экологические проблемы Прикаспия //Нефть и газ. №2, 2001.- С.101-104
3. Маташев М.М. Геологические основы оптимального использования надсолевой нефти Прикаспийской впадины. -Алма-Ата: Наука, 1976. 196 с.
4. Аристархова Л.Б. Новейшая тектоническая структура и глубинное строение Прикаспийской впадины по данным структурно-геоморфологического анализа.// Структурно-геоморфологическое изучение нефтегазоносных земель. -М.: 1973
5. Калинин Н.А. Основные черты геологического строения и нефтегазоносность Западного Казахстана. -Л.: Гостоп техиздат,1963.276 с.
6. КостенкоН.Н. Четвертичные отложения Казахстана и прлегающих территорий союзных республик // Объяснительная записка к карте. -Алма-Ата, 1978.120 с.
7. Кушимова А.Г. Современные рельефобразующие процессы в Приэмбенском нефтеносном районе и вопросы экологии.// Автореферат на соискание ученой степени к.г.н. -Бишкек,1997
8. Чупахин В.М. Физическая география Казахской ССР.
9. Ахмедсафин У.М., Сыдыков Ж.С., Шлыгин В.Ф. Формирование подземного стока на территории Казахстана. -Алма-Ата: Наука,1970
10. Фаизов К.Ш. Почвы пустынной зоны Казахстана А.: Наука, 1980. 135 с.
11. Сериков Ф.Т., Оразбаев Б.Б. Экологическое состояние нефтегазовых месторождении Прикаспия и побережье Казахстанской части Капийского моря.// Нефть и газ №2,2001.- стр 105-108
12. Чикишев А.Г. Влияние антропогенного фактора на изменение рельефа Русской равнины. // Землеведение. т.2,1975, стр. 55-80
13. Мухтаров А.К. Загрязнение окружающей среды нефтью и нефтепродуктами // Нефть и газ. №2, 2003.
14. Кенжегалиев А.К., Хасанова А.А., Моисеева Г.П. Экологическое состояние Атырауской области в связи с промышленным освоением шельфа Каспийского моря // Вестник Атырауского института нефти и газа. 2002. - № 1-2. – С. 171 – 173.
15. Чигаркин А.В. Геоэкология и охрана природы Казахстана: Учебное пособие.-Алматы: Қазақ унивеситететі, 2003- стр. 95
16.Абдрахманов М., Умбеталиева Г. Экологические проблемы Атырауской области и некторые пути их решения // Современные проблемы геофизики, геологии, освоения, переработки и использования углеводородного сырья: Матер. Междунар. науч.-техн. конф., посвящ. 20-летию образования Атырауского ин-та нефти и газа. – Атырау: АИНиГ, 2001. – С. 364 – 366.
17. Сериков Т.П., Сагандыкова Р.Р., Югай В.М., Ескужиева А.Б. Об охране окружающей среды в условиях добычи нефти и газа // Нефть и газ. №1, 2001.- С. 83-85
18. Кенжегалиев А., Хасанова А., Мухтаров А. Экологическое состояние нефтегазаносного региона Атырауской области.// Нефть и газ. №2. 2003.- С. 99
19. Хаиров Б.Г. современные экологические проблемы в нефтяной отрасли Республики Казахстан // Нефть и газ. – 2001. № 3. – С. 93-98.
20. Cлащева А.С. Источники загрязнения окружающей среды нефтепродуктами // Проблемы безопасности при чрезвычайных ситуациях: ОИ/ ВИНИТИ, 1997. – вып. 9. – С.54-59.
21. Кенжегалиев А., Жолдасов Е., Хабдабергенова Г., Бозахаева З. Состояние загрязнения Каспийского моря нефтяными углеводородами // Нефть и газ Казахстана. – 1997. - № 2. – С.122-126.
22. Обревко Л.А., Фролова В.А., Даришева А.М. Экологические проблемы и утилизация отходов нефтяной промышленности: Аналит. Обзор. – Алматы: КазгосИНТИ, 2002. – 120 с.
23. Бигалиев А.Б., Фаизов К.И., Асанбаев И.К. О нефтехимическом загрязнении почв Мангышлак-Прикаспийского региона.// Вестник КазНУ, серия экологическая. №2, 2002.- С.37-40
24. Фаизов К.Ш., Джусипбекова У.Ж., Абиева Л.К., Раимжанова М.М., Назаров М.М. О реабилитации нефтезагязненных почв.// нефт и газ. №2, 2003.-стр. 119-125
25. Дюсенов З.Т. Нефтехимическое загрязненность почв Прикаспийского региона.//Вестник КазГУ, серия экологическая. №1, 2001.
- С.70-75
26. Ищанова Н.Е., Дюсенов Б. Тяжелые металлы в почве и растениях Тенгизского нефтегазоносного месторождения Атырауской области // Академик Сатпаев и его роль в развитии науки, образования и индустрии в Казахстане: Тр. Междунар. симп., посвящ. 100-летию со дня рожд. К.И.Сатпаева. – Алматы: КазНТУ, 1999. Ч.1. – С.288-290.
27. Тасмагамбетов И.Н. Нефтегазовый комплекс – двигатель экономики Казахстана // Нефть и газ. – 1999. - № 3 (7). – С.3 – 6.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География факультеті
Геоморфология және картография кафедрасы
АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ... ... ... ҚАЗІРГІ
ТЕХНОЛОГИЯНЫ ПАЙДАЛАНУ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Орындаған:
5 курс ... ... ... ... ... ... ... жіберілді:
кафедра меңгерушісі,
г.ғ.к., доцент
Р.Т.Бексеитова
Алматы, 2008
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ.…..4
1.1 ... ... ... және ... ... Аумақтың экологиялық жағдайына әсер ететін
факторлар........................5
2. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ КАРТАНЫ ҚУРАСТЫРУДАҒЫ
ГЕОАҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІ ПАЙДАЛАНУ..................................19
2.1 Геоақпараттық жүйе ... ... ... Геоақпараттық жүйенің мүмкіншіліктері
...................................................25
3. АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ КАРТАСЫН КУРАСТЫРУ
ӘДІСТЕРІ................................................................
.......................................29
3.1 АrcGis бағдарламасының ерекшеліктері
....................................................29
3.2 ... ... ... ... ... және басып
шығару...............................................…..34
3.4 ГАЖ технологиясын пайдйланып Атырау облысының экологиялық картаны
құрастыру...............................................................
.................…...35
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...................................39
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР....................................................
.....…...40
КІРІСПЕ
Экологиялық қауіпсіздік ... ... ішкі ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының экологиялық
қауіпсіздігі "ұлттық қауіпсіздіктің ... ... ... және ... интеграциялық процестердегі мемлекеттің
приоритеттері мен ... ... ... ... ... ... ... /1/.
Қазіргі уақытта Атырау облысы экологиялық апатты зона болып
саналмағанымен, ... ... ... ... ... ... ... экологиялық зардаптарға алып келді. Мұнай
мен газ қорларының қарқынды түрде игерілуі ... ... ... экологиялық ауыртпалықтар тудырып отыр.
Қарастырылып отырған Атырау облысында қоршаған ортаның ластануы,
Каспий маңына аридті ... ... ... ... ... ... ... ұштасқан белгілі бір экологиялық проблемалар
кешені тән. Ең бастысы, бұл топырақ және өсімдік жамылғысының бұзылуы ... (ең ... ... ... ... су ... мен олардың мұнаймен, мұнай өнімдерімен және басқа да улы заттармен
ластануы; Каспий теңізі ... ... ... түсу ... ... ... байланысты оның суларының улану мүмкіндігі;
қоршаған ортаның ластануы нәтижесінде адамдардың денсаулығының ... ... ... ... ... жүйе кеңінен және
қарқынды түрде қолдануын байқауға болады. Ерекше ... бұл ... ... ... және ... өндірісінде алып отыр.
Атырау облысының экологиялық жағдайн ... ... ... жүйе ... ... рол ... геоақпараттық жүйедегі
ақпараттар барлығы белгілі бір жүйеде жинақталады.Ол жүйе ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады,.
геоақпараттық жүйе басқа ақпараттар технологиясы сияқты жақсы мәліметтілік
жақсы шешім қабылдауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... бойынша тез жұмыс істетуге бастапқы ақпаратты
енгізуден анализ жасауға және нақты жағдайды шешуге дейін қажетті ақпаратты
пландар мен топо ... ... ... ақ, ... конференцияға
немесе арнайы кездесуге дейін аз уақыт қалғанда ... жер ... ... бейнелеуі геоақпараттық жүйе мен байланысты карта
құрастыру арнайы бағдарламалар арқылы ... ArcView, ... ... қолдана отырып, мазмұны ескірген карталарды жаңартуға
және әртүрлі ... ... ... ... ... АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ... ... ... ... ... және ... жалпы сипаттама
Атырау облысы Каспий маңы ойпатында орнласқан. Физикалық географиялық
аудандастыру бойынша Каспий маңы ойпаты қоңыржай белдеудің шөлді зонасында
Гурьев ... ... ... маңы ... ... маңы ... орналасқан.
Аумақтың көп бөлігі жазында ғана теңіз суынан босап, гипсометриялық
жағдайы бойынша теріс мәнге ... Ол ... ... ... әлсіз толқынды
теңіздік-аккумулятивті ойпатты жазықты болып ... ... ... ... ... ... тұрады. Ембі-Жем өзенінің қазіргі және ... ... ... болып келеді./2/
Ембі өзені көктем уақытында үнемі ағынды болып келеді және сорлар мен
сортаңдарда ... ... ... ... ... ... тән. Ембі
өзенінің аңғары кең, ал борттары байқалмайды. Жабық өзендері ... ... ... ... ... ... болады. Аудан
территориясында тұзды өзендер көп. Өзеннің ... ... және ағыс ... ... ... ... ... белгісіз, қалған
территориясында жер беті ... аз ... /3/. Бұл ... ... ойпаттың жазықты болып ... ... ... ... қайнозойға дейінгі теңіздік жыныстардан құралған /4/.
Ауданды тұтасымен алып бірнеше ландшафт ... ... ... ... ... ... ... теңіздік жазықты, теңіздік
жағалаулық ойпатты, аллювиальді тіліденбеген жазықты, өзеннің ... ... ... ... ... ... ... бұрыңғы
сазды тұзданбаған шөгінділерінен құралған. Кейбір бөлімі рельефтің ... ... жел және өзен ... ... ... Бұндай
рельеф типіне дөнді, дөнді-жоталы, сәл дөнесті, ... және ... ... ... ... пішіндері жатады.
Аталған ландшафттар шөлді біршама ерекше табиғи құрылымы ... ... ... ... мен ... өмір ... қолайлы
орта.
Каспий теңізін жағалай жіңішке жолақ түрінде сортаңды теңіз ... ... ... ... ... ... және ... мүйістер
жүйесі мен олардың арасында жіңішке арна тәрізді шығанақтар қалыптастырады.
Бұл аймақтың оңтүстігінде орналасқан теңізді жазықтық оңтүстікке қарай
әлсіз еңістелген және көптеген ... ... ... ... ... қатарына сорлы ойпаттар, сорлы көлдердің қазақшұңқырлары жатады.
Теңізден алшақтаған сайын биотаның әртүрлі түрлері мен ... ... ... ... ... ... ... өздігінен қалпына келуі мен тұрақтылығы жоғарылайды.
Атырау ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау мәселелеріне ерекше көңіл бөлуді қажет етеді. Мұнай-
газ салалары су ресурстары мен пайдалы ... ... ... ... ... ... өндірістік циклдың барлық сатысында орын алған -
геологиялық барлау жұмыстары, бұрғылау, ... мен ... ... ... ... ... қайта өңдеу және пайдалану кезінде.
1 .2 Аумақтың экологиялық жағдайына әсер ететін факторлар
Атмосфераның ластануы ... ... әсер ету көзі ... ... ... шикізаты мен өнімдерін өндіру,
өңдеу және ... ... ... және ... ... мен
жүйелерін айтуға болады. Атмосфералық ауаның негізгі ... ... ... ... отындардың жанған өнімдерімен, сондай-ақ
кәдімгі отынның құрамындағы токсономиялық (улы) заттармен байланысты.
Норма жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... заттар қарастырылады.. Атмосфераға 39 түрлі
заттан 82 338, 295 ... ... ... бөлінеді. Негізгі ластанушы заттар
мыналар болып табылады: азот тотығы, көміртегі ... ... ... ... ... т. б.
Мұнайлы газ жанғанда бөлінген азот қышқылы мөлшері жағу процесінің
ұйымдануымен ... және ... ... ... ... ... мүмкін. Қышқылдың құрамына азот монооксиді NO (95 %-ке
дейін), азот ... NO2 (4-5 %-ке ... және ... да ... ... озон әрекеттерінің фотохимиялық реакциялары нәтижесінде
атмосфераға түтінді газдардың ... ... NO-ң NO2-ге ... ... ... үшін өзгеру деңгейі 0,8 яғни ауаның жерге жақын
қабатына түтінді газдармен бірге ... азот ... ... ... ал
80 % NO2-ң үлесіне тиеді, нәтижесінде ... ... ... ... бөлінуі оның негізгі жанған өнімдегі құрамымен
анықталады, сондықтан негізгі қолданылатын жанған өнімнің саны мен ... ... ... ... анықталады.
Көміртегі оксидінің, көмірсутектердің, күкіртсутектердің қалыптасуына
негізгі өнімнің жануымен байланысты.
Автотранспорт пен ... ... ... мен ... арасындағы байланыстыра отырып, әртүрлі транспорттық жұмыстарды
атқарады. Транспорт пен техниканың таралуы және сақталуы ашық және ... ... ... ... бөлінген зиянды заттар
қалдықтары жылына 1332,868 тонна ... ... ... ... 221,720 ... ... ... жағдайы табиғи-климаттық жағдай мен техногендік
факторлардың өзара қарым-қатынасымен анықталады. Фондық ластану, климаттық
жағдайлар және ... ... ... ... ... қалыптастырады. Атмосфераның өзін-өзі тазалау ... ... ... ... ... ластайтын
метеорологиялық потенциалдармен анықталады. Зиянды ... ... ... ... бермейтін факторлар: температура
инверсиясы, тұмандар, шаңды ... ... ... ... ... жоғарлылығына қарамастан, атмосферасы жоғары
деуйгеде ... ... ... Бұл ... ... ... ... шаю қабілетінің нашарлығымен, жиі ... ... ... ... ... ауа ... қазіргі жағдайының сапасы
көмірсутек шикізаттарын өндіру, өндеу және ... ... ... / ... ... ... ... кен орындары
Атмосфераға күкірт сутектің бөлінуі жылына 3 млн.тонна құрайды. Күкірт
сутек 0,0008 мг/м3 концентрациялы болғанда адамға әсер ... Сол ... ... одан да ... ... /6/. ... күкірт
ангидритпен ластануы негізінен жоғарғы күкірт мұнай ... ... ... ... академиясының химия ... ... ... ... 1 м3 ... ... жанғанда
4,375 кг күкірт қыщқылы пайда болады. Сондықтан бұрғылардың ашық атқылауы
кезінде қоршаған ортаға күкірт ... ... 2,5 ... ... қышқылы мен
басқа да зиянды заттар түседі. Негізінен барлық қалдық түрлерінің қоршаған
орта ... ... ... ... жекелеген заттардың уландыру
қабілеті жағынан зиянды деңгейін ... ... және ... көрсеткіштер қолданылады. Соған байланысты заттардың улылығы ПДК-
мен өлшенеді. Әртүрлі табиғи объектілер үшін ПДК мөлшері бірдей емес ... ... ... ... ластау әрекетінің механизмі бірдей
зерттелмеген. Мысалы, Теңгіз кен орны ауданының атмосферасының ластану
деңгейі ... ... ... және ... ... есептеуі бойынша Теңгіз ауылында 3-6,5 ПДК күкірт сутек
бойынша, 4,4-5,6 ПДК ... газы ... ... ауылында (кен орынан 45
км)- 4,1 ПДК күкіртсутек бойынша, 6,8, ПДК ... газы ... ... ... ... ... жағдайына байланысты. Қарқынды желдің
болмауы көптеген зиянды компоненттердің өсімдік, топырақ, су ... ... алып ... ... ... заттар табиғат компоненттеріне
әсер ете отырып, табиғи процестердің пайда болуына ықпал етеді.
Су ресурстарының жағдайы. Соңғы он жыл ... ... мен ... және ... ... ластануы күшейіп, теңіздегі ... ... ... ... ... өндіру және өндеу ... адам ... ... жүреді. Олардың ластануы 90-98 %-ті
құрайды, ал ... кен ... ... ... ... ... мөлшері 2-10 %. Теңіз сондай-ақ, мұнайды су ... ... ... ... ... ашық суағындарында көмірсутектердің түсуінің жанама көзі
болып ... ... ... және ... нәтижесінде құрлықта қалыптасқан
көмірсутек ауамен қосылып бірнеше қашықтыққа таралады және атмосфералық
жауын-шашынмен ... жер ... ... оның ... ... ... кезде мұнайлы ластаушылардың 66 % ... өзен ... ... болса, 24 % қалалық өндіріс қалдықтарымен бірге келеді.
Каспий теңізінің су органикалық және минералды жолмен пайда ... ... ... ... ... жағасында орналасқан аудандарын су
басқан кезде, ағын сулар және өзен ағыстары ... ... ... оң ... ... ... байланысты ластандырушы заттардың да мөлшері
жоғарлады.
Су, мұнаймен ластанғанда, оның ... ... ... ... Бұл ... су беті мен ... ... энергия алмасу процесін бұзады.
Ал 0,05-тен 2,5 микрон қалындықты мұнай қабаттары атмосферамен ... ... 55 %-ке ... суының көтерілуі және жаға бойыдағы территориялардың су ... ... ... ... ... жағдайы да
өзгереді. Бұл теңізге бағытталған жер асты ... алып ... ... сулы ... су ... ... мен ... пайда болды. Олар бір-бірінен алыс орналасқан және теңізбен ашық
байланысы жоқ. Грунт суларында баяулаған су алмасу ... ... әкеп ... суларының көтерілу процесі Атырау қаласы маңында да болып
жатады. Қалалың көп ... ... ... ... ... белгіге жетеді,
олардың тербелеу амплитудасы онша тереңде жатпауына байланысты булану
процестерімен жүйеленеді. Бұл ... ... ... мен ... қоймаларының су басуына алып келеді.
Каспий теңізі деңгейінің көтерілуінен ... су ... ... ... ... жағдай қатты өзгерген. Сондай-
ақ, осы жерде ... ... ... ... ... тудыратынын
анықтауға болады /9,10/
Теңізде жел арқылы пайда болатын толқындар – нагондар – жағалаулық
біршама ауданының экономикасына үлкен ... ... ... ... ... ... бұзылып, мал тұрақтары мен су құрылыстарын су
басады, қысқа сақталған азық-түліктері құри бастайды. Қатты ... ... ... балықтардың бағалы түрлерін құрлықтың ішіне қарай шайып,
үлкен ауыршылық әкеледі. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... көптеген балықтар қору қалуы мүмкін.
Ьеңіз акваториясы құрлық ... ... ... ... және химиялық
қалдықтарымен ластанады.
Теңіз жағалаулары мен қайранда орналасқан зоналарда гидротехникалық
және ... ... ... жоспарлау және жүргізу кезінде міндетті
түрде теңіз деңгейінің тербелеуін ... алу ... асты ... ... өзен және ... ... мұнай
өнімдерімен ластануымен қатар жүреді. Нәтижесінде берілген ... ... ... жер асты ... ... ... мен ... қасиеті нашарлайды.
Жер асты суларын ластаушы көздер ластандырғыштық түрі мен ... ... су ... түсу ... ... бөлінеді.
Ластанған суда көмірсутектер, мұнай өнімдері, фенолдар, ауыр ... ... суға түсе ... оның ... ... ... ... бөлігі
бірнеше тәулік ішінде ұшып кетеді, ал қалған ... ... сулы ... ... 0,2-0,4 мг/л ... бар суда ... иіс ... болады
да бұл иіс тіпті суды хлорлау мен фильтрациялағанда да кетпейді. 0,01 мг/л
концентрация жағдайында суды ... ... ... суға ... иіс
беріп тұрады. Тіпті концентрациясы аз мұнай өнімдерінің әсерінен балықтарды
да ешқандай технологияның көмегімен тазартылмайтын ерекше, ... ... иіс ... ... ... балықтар адамдарға ғана емес, тіпті ірі
қараға жеуге де жарамай қалады. Судағы мұнай қабаты судың ... ... ... ... ... ... ... жұқа қабыршағы суды
ауаның оттегісіннен бөліп тұрады, сондықтан ... ... ... ... ... мен ... ... биологиялық тізбектерге ғана
апатты әсер етіп қоймай, ... ... ... және су ... ... ылғал және газ алмасуды бұзады.
Каспий теңізінің экологиялық жүйесінің жағдайы сондай-ақ суда жүзетін
құстардың жаппай ... ... ... т. б. ... Бұл
жағдайы мамандар жер беті және жер асты суларында улы ... ... және ... ортаның антропогендік ластану
масштабының кеңеюімен байланыстырады /11/.
Мұнайлы қабаттарды тазартылған сулардың ... ... ... ... ... ... шығару нәтижесінде пайда болған ... ... ... жер асты ... да ... ... ... уақытта ППД
(поддержания пластмасовых давления) ұстап тұру үшін 1 ... м3 су ... /12/ ... қайта басып шығару көмегімен қазір мұнайдың ... ... ... су басу кезінде 10-15 м3 су қажет болады. Тұщы
су мұнай қабаттарын шайқауға өте қолайлы және ... ... ... ... улы ... ... жоғары ағынды сулардың
үлкен көлемі жер асты суларына көптеген зиян әкеледі. Олардың жоғарғы қаупі
мұнай мен оның ... ... улы және ... ... ... себепші
болады.
Адамның өндірістік әрекеттерінің процестері нәтижесінде топырақ сапасы
мен пайдалы ауданының өлшемін ... ... ... ... және ... өнімдерімен ластануы оның сулы-ауалы және
тотықтырғыш-қалпына келтіргіш тәртібінің ... ... ... ... және ... маңызды өзгерістерге алып
келеді /13/. Мұнай және ... ... мен ... ... көмірсутек
құрайтын органикалық заттар көміртегі мен азот байланысын бұзады ... ... ... ... алып ... ... қасиетінің нашарлауы салдарынан дәнді және бұршақ ... ... ... ... түсе ... гравитациялық күштердің әсерінен көлденең
төмен түседі және жер беті мен капиляр күштері әсерінен кеңінен ... ... ... ... ... ... бұзатын химиялық заттар
алып келеді. Мұнайдың қозғалу жылдамдығы оның құрамына грунтқа, ауаға және
суға ... ... ... ... аз ... оның ... ... қиын болады.
Атырау гидрогеологиялық экспедициясының зерттеу нәтижелері құрамында
улы заттар (хлор, натрий, сульфат, ... ... бар ... ... ... мен ... өнімдерінің топыраққа түсуі, оның
бүкіл құрамын нашарлататынын, сондықтан ауыл ... ... ... ... ... аз ... ... ауыл шаруашылық дақылдарының өнімділігін 0-ге дейін төмендетіп,
топырақтың өте ұзақ ... 3-15 ... 20 ... дейін қалпына келшейтінін
есептеген /14/.
Топырақтың мұнайда кездесуі мұнайдың құрамдық компоненттерін көміртегі
мен энергия ретінде ... ... жеке ... ... ... маңызды экологиялық фактор болып табылады /15/.
Мұнайлы ластағыштардың ... ... ... мен оның
өнімділігіне тигізетін әсерін биоэкологиялық зерттеулер көптеген ғылыми-
зерттеу институттарында жүргізілген.
Топырақтың биологиялық ... ... ... ... ... ... ... органикалық заттардың санына байланысты топырақтың
сипаты мен бұзылу деңгейі ... ... ... Топырақтың
құрамында 100-200 кг/га мұнайлы органикалық болуы барлық ... ... өмір ... стимуляциясы жүреді, ал ол 400-1000
кг/га жоғарыласа ... ... ... ... ... топырақтың тыныс алу мүмкіншілігі төмендейтіні
бақыланған.
Физикалық-географиялық жағдайлардың ерекшелілігі топырақ жамылғысының,
сондай-ақ биотаның ластануына себепші ... Бұл ... ... ... да ... роль ... Көп тұрғынды кіші
ауылдарда ... ... ... ... ... ... Улы ... өзгеруі, олардың миграциясы адам өміріне
біршама қауіпті болып табылады.
Өсімдік және топырақ жамылғысының күшті ластануы, әсіресе, Сарықамыс
және Мақат ... ... ... А. В Букановтың берілгендері
бойынша мұнда да басқа аудандардағы сияқты ... ... ағып ... ... ... Және мұнайдың, мұнай өнімдерінің, минералды тұздардың
топыраққа түсуінен оның агрохимиялық құрамында қайта қалпына ... ... ... ... ... ... Мұнайдың топыраққа түсуі, сондай-
ақ топырақ құрылысын қайтадан жасауға және сорлардың қалыптасуына ... ... ... ... ... алып ... ... тұздану.
Мұнайдың геосфераға таралуы өсімдік қауымдастығының өздігінен қалпына
келу жылдамдығы мен ... әсер ... ... ... ... тұзару жылдамдығы жоғарыдан өте жоғарыға өзгеріп отырса /16/, бір
жылдық өсімдіктер 2-5 ... ал көп ... 10 ... ... ... ... топырақтың ластануы трубопроводтардағы апатты жағдайларға
байланысты. Қазіргі уақытта мұнай ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуде. Территорияның аумақты
ауданының ластануы 1985 ж. мұнайдың апатты атқылауынан Теңіз ... ... ... ... ... мұнайлы ластануға ұшыраған.
Мұнай және газ кен орындарының қоршаған ортаға әсері
аудандарға бөлінуы
Ауданның қоршаған ... ... және оның ... ... мәселелердің бірі. Ешқандай да ... ... ... ... ... кезіндегі мұнайдың таралу ендігімен, ластаушы
көздердің санымен және ... ... ... ... ... ... алмайды. Мұнайды өндіру технологиясы мен оны тасымалдау
қоршаған ортаны ... қоса ... ... даму ... ... бұл ... актуалдылығы төмендемей тұр. Тіпті мұнайдың
салыстырмалы сирек байқалатын бірден төгілуі ... зиян алып ... ... ластанған ауданнан бірнеше есе асып түсетін,
территорияның қабатты сұйықтығының миграциялық қасиетіне ... ... маңы ... ... ... үшін ... ... бөлек, бірақ бір-
бірімен құбырлар, энергия желілері арқылы және жұмысты ... ... ... кешендері салынған. Ауданның басты мұнай
кәсіпшілігі құрылыстарына ұңғымалар, компрессорлы-насосты станциялар, мұнай
қоймалары, құбырлары, әртүрлі амбарлар, мұнай мен ... ... ... ... алаңшалар, электр станциялары, шырақты жүйелер және т.б.
жатады. Жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... ... ... күндегі кәсіпшілігі ешбіруі ... ... ... ... ... ... ... үрдістердің жүруі де
соғұрлым жылдам болады. Берілген аймақтың табиғи ортасының мұнай ... ... ... ... ... ... ... кәсіпшілігі
аумақтары үлкен аудандарды алып жатады және олар бір-бірімен сызықты
коммуникациялық, ... ... ... ... және
табиғи ағынымен тығыз байланысты. Сондықтан аймақтық масштабтағы ... ... ... ... ошағы ретінде бүкіл Жем маңы мұнай
өндіру аймағын алу керек, мұнда бұрғылау, ұңғымаларды ... және ... ұзақ ... бойы ... ... ... және осы ... ішінде
мұнай кәсіпшілігі және сол маңдағы аумақтехногенді ластануға ұшырауда.
Басты ауырлық топыраққа, жер асты және жер беті ... мен ... ... ... мұнай өнеркәсібінің қалдықтарымен ластануы
да байқалады. Жауын-шашынмен бірге қалдықтар жер бетіне түсіп, топырақ және
өсімдік жамылғысы, жер асты және жер беті ... ... ... тепе-теңдігі бұзылуда /18/.
кесте
Мұнай мен газды өндіру кезіндегі ... ... ... ... ... деңгейі |
| ... |су ... ... және ... ... ... |орташа ... ... ... |жоғары |
|Мұнай қоймалары ... ... ... |
|Автокөліктер ... ... ... ... ... ... ... |жоғары ... ... ... | | | ... ... ... ... ... ... ... нысандар|төмен ... ... ... ... ... ... ... жер беті және жер асты сулары,
жануарлар дүниесі) себепші болады. Ауырлықтың ... ... ... ... ... және ... түседі. Сондай-ақ газ бен ... ... ... мен ... ... да ... Мысалы,
Теңіз поселкесіндегі күкірттегінің ШРШ ең жоғарғы концентрациядан 5-6
есеге, ... ... 9-10 ... ал ... газ бойынша 9 есеге
асады. Қалдықтар жауын-шашынмен ... ... ... ... ... ... табиғи ортаның динамикасын тепе-теңдігін бұзады.
2-сурет. Теңіз маңының тұздануы
Бұл ... ... ... бірі ... ... ... маңы ... барлығы дерлік ... ... ... ... ... ол ... Оңтүстік Орал, Жалпы
Сырт, Мұғалжардан жер беті ... ... ... ... минералданған тұнба
қосындылыр топырақ түзуші жыныстар мен топырақтың жоғары тұздануына себепші
болады, бұған тұз күмбезді құрылымдармен байланысты геохимиялық үрдістер ... ... Жем және ... ... төменгі ағыстарында тұщы су аздау
немесе тіпті жоқ, ал булану қарқынды жүреді, тұздану дәрежесіне жер ... жер ... ... ... да әсер ... олар құрғақ 50-200г/л
қалдықтары бар тзданулар түрінде кезеседі. Табиғи ... ... ... ... ... ... ... түседі. Бұрғылау
қоспаларының төгілуі және ... ... ... сулардың тұздалуының
қарқынды көрінуінің нәтижесі және жаңа сор үлескілері мен ... ... ... ... болып табылады. Жасанды
сортаңдар Доссор, ... ... ... ... ... ... олар шығу тегі ... сортаңдармен бірігіп кеткен. Жасанды көл –
сортаңдардың ерекшелігі олардың ... ... ... ... ені ... см ... түзіледі. Мақат поселкесіндегі сортаңды көлдің түбі тұздың ... ... ... ... ... және оның өнімдерімен ластануы
және бүлінуі өте күделі мәселелердің бірі. ... ... ... ... ... ... ... вертикальды түрде түседі де
копиллярлы күштер әрекетінен жан-жаққа таралады. Ол экожүйедегі ... ... ... ... қосындылардың жиынтығын алып келеді.
Топырақты мұнай және мұнай өнімдерімен ластанған деп есептеу керек, егер
олардың деңгейі ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктерінің
құрылымы үлкен өзгеріске ұшырауы басталса;
- топырақ биоценозының қызметі ... ... ... ... айқын зиян келіп, интегралды ... ... және ... ауыл ... ... ... ... кетсе
- мұнай өнімдері топырақ арқылы жер асты және жер беті суларына сіңіп
кетуі.
Солтүстік-Шығыс Каспий жағалауындағы ең ірі кен орны ... ... ... ... ... ерекшелінеді, оның температурасы +120
+150оС жетеді. Теңіз мұнайы жеңіл, шайыры аз, бірақ ... ... ... ... ... топырағы, сульфидтер, дисульфидтер ,
меркаптандар кездеседі.
Теңіз жағалауындағы жазықтар (Қаратон, Прорва) және ... ... ... ... Қосшағыл, Құлсары, Досмухамед) мұнайларының
сапасы жоғары күкіртсіз, тұзы аз, ... ... мен ... аз.
Топырақ үшін олардың уыттылығыжабысатындығымежәне ауыр металдардың болуымен
анықталады.
Топыраққа түсе отырып, мұнай ... ... ... мүмкін:
- кеуектердегі бос, ерітілген сулы немесе сулы-эмульсиялық фазада
сұйық қозғалмалы күйде;
- ... ... мен ... ... ... ретінде рөл
атқарып, кеуектер мен жарықшақтарда бос ... ... ... ... органикалық-миниралдық массамен байланысты
сорбацияланған ... ... ... тегіс қабат түрінде.
Мұнайдың төгілуі нәтижесінде оның жоғары молекулярлы өнімдері топырақ
бетінде ыдырауға тұрақты қабықтар, ал ауыр ... ... рет ... ... ... Мұнайдың шайырлы асфальтті компоненттері сіңу
үрдісінде топырақтың жоғары қабатының көп ... ... ... ... бұл ... ... ... нашарлатады. Битумды
қабықтар ауада әлсіз тотығады, микроорганизмдерге қолайсыз, сондықтан баяу
түзіледі және топырақта ұзақ сақталады. ... ... ... ... бар, ... 3,4 бензипирен аса уытты және барынша қауіпті.
Битумдардың ... ... 48,3 % ... 32,6 % ... 17,9 % ... 33,8 % ... бар. Олардың элементтік құрамы
80-85 % көміртегі, 8,0-11,5 % ... 0,2-4,0 % ауа, 0,5-7,0 ... 0,2-0,5 ... ... ... ... ... темір, натрий
сияқты металдармен көрсетіледі. Сондықтан битумдар асфальтендерден жоғары
молекулярлы шайырлар мен майлардан тұратын күрделі коллоидты ... ... 80-90 % ... ... бұл ... ... және минералдық
құрам бөліктерінің жоғары дәрежелі екендігін куәландырады.
Зерттеулер ... ... ... және ... ... ... халықтың тығыздығы орташа ластанған топырақтарында
ластанбаған ... ... 2-3 есе ... және ... ... 10-12 есе және одан да ... ... ластанған
топырақтар ластанбағандарға қарағанда қатты қызатындығын, олардың бетінің
температурасы 1-8о С жоғары, жазда 55-59,5о С дейін ... ... ... ... ... мұнаймен химиялық ластануы жоғары және
болашақта болжанбайтын салдарлармен өсуі мүмкін.
Табиғи ... ... ... экожүйесінің барлық
компоненттерінің, оның ішінде топырақтың да реакциясын тудырады. Мұнай ... ... ... ... ... ... физико-
химиялық, микробиологиялық қасиеттерінде қатты және жиі ... ... ... ... ... үшін мұнайдың фронтальды сіңуі тән,
бұл топыраққа мұнайдың тегіс сіңуіне алып келеді. Ең терең жерлеріне мұнай
өсімдік ... ... ... ... Бұл жерлерге мұнайдың тегіс
емес бөлінуі тән. ҚР АШМ ... ... ... ... ... ... кен орындарында шикі мұнаймен топырақтың
ластану тереңдігі 22 ден 82 см – ге ... ... және ескі ... ... ... (Доссор, Мақат, Ескене және т.б.) 5-10 м, битумды қабық 25-
50 см. Ластанған топырақтар фонымен салыстырғанда түсі бойынша қара, ... ... ... ... ... Каспий жағалауының мұнаймен ластанған топырақтарының
морфологиялық ... ... ... топырақ түрлерімен анықталады.
Теңіз жағалауындағы шалғынды сортаңды мұнаймен ластанған топырақ.
Теңіз ... ... ... ... мен ... беті ауыр
техникамен деформацияланған, шикі мұнаймен ластанған.
Зерттеулер ... ... ... ... ... себептері болып судың, коректенетін заттардың бұзылуы ... ... ... ... ... ... ... олардың минералдық қоректендіру
элементтерін ... ... ... ... соның салдарынан өсімдіктердің
қоректену режимінің бұзылуы байқалады.
Оттегінің жетіспеуі топырақ ауасын мұнайдың ... ... ... ... ... ... ... отыр, топырақ
құрылымының бұзылуы, сонымен бірге кескіннің жоғарғы бөлігінде ... ... ... ... ауыр салдарлар топырақ бөліктерінің мұнай үлбірлерімен ... ... ... ... ылғалды сіңіру және ұстап қалу
қасиетінен айырылады. Мұндай топырақтарға фондық аналогпен салыстырғанда
гигроскопиялық ... су ... ... ... ең төменгі
мәндері тән. Жоғарғы қабаттардың ылғалдылығы азаяды, ал жер беті ... ... ... қасиеттері бар топырақ қабаттарын мұнаймен ластау
арқылы ылғалды транспирациялау қиындайды.
Мұнаймен және мұнай өнімдерімен ластанған ... ... ... ... ... ... ... артады. Гумустың
сапалық құрамы өзгеріске ... ... және ... ... құрамы азаяды, гидролизденбеген қалдықтың құрамы артады. Онда
органикалық оттегі мөлшері салыстырмалы артқанмен топырақтың қоректендіргіш
субстрат ретіндегі ... ... ... ... ... топырақтарда анаэробты жағдайлардың орын алуы тотықтырғыш қалпына
келтіру әлуетін төмендетеді. Топырақ коллоидтарын мұнай ... ... ... ... ... ... өнімдерімен ластану топырақтарда оттегін
бекітуге және ... ... ... сіңдірілген негіздердің
кальцийдің, магнийдің, натрийдің, 10-30 мг және одан астам.
Жалпы азоттың құрамы мен сапасының ... ... ... кету ... ... ... ... 0,5-10 % және одан астам)
әкеледі. Мұнаймен ластанған топырақтар жалпы және жылжымалы түрлеріне (0,04-
0,08 % және 4,0-24.0 ... ... ... зәру. Доссор кен
орындарындағы 1911 ұңғымадан алынған 200 қиманы ... ... ... профилінің жоғарғы бөлігінде (0-7 см) ... ... ... құба ... болатын мөлшерге дейін
минералданған, 7-150 см тереңдікте 2-4,5 % гумусы бар ... ... ... Мұнаймен ластанған топырақтарда шикі мұнайда
қатты минералданған қабатты сулардың болуына байланысты ... ... түрі ... ... ... ... ... 0,5-5,2% тұзданудың
хлорлы-сульфатты түрі басым.
Мұнай өндіретін аудандардағы құба дала топырақтары ... ... және ... ие, ... шамадан тыс тұрақсыз
болғандықтан, өте баяу ... ... ... қалпына келтіру және
өзін тазарту үрдістері ылғалдың өте тапшылығына байланысты қиындайды/19/.
Баршамызғы белгілі мұнай-газ ... ... суды көп ... ... ... Сондықтан су ресурстарын ластанудан сақтау, оларды дұрыс
пайдалану мәселесі бұл ... ... ... ... ... ... Жем ... санамағанда, ірі ағын су көзі жоқ. Қалған өзендер –
Сағыз, Қайнардың ... ... жоқ және олар ... ... қалады.
Ауданда бірнеше ұсақ тұзды, ... ... бар: ... ... және т.б. Бұл ... жоғары минералдылығына байланысты (80-100
г/л) оларды шаруашылықта пайдаланбайды, бірақ фауна мен ... өмір ... ... ... ... рөл ... ... ауданның су қорына тапшы аймаққа жатады. Сонымен
қатар, ауданның жер асты суы мен ... ... ... ... су нысандары мұнай ... ... ... ... ... ... ... беті сулары
сапасының жылнамасы ” бойынша Жем өзенін ластаушы заттар нитриттар, ... ... ... ... ... фенол болып табылады. Соңғы
онжылдықтағы орташа жылдық көрсеткіштерден нитриттар мен фенолдардың ... ... – 1,2-3,2 ШРШ, ал ... азот және ... бойынша – 1,3-16 ШРШ. 1993 ж зоология институтының ... ... ... ... талдау барысында су ... ... (А-30 ... ... ... ... мен ... өнімдері бар екендігін анықтаған. Судағы ГХЦГ-ның
концентрациясы 0,06 мкг, ПХБ-26,5 мкг, мырыштың-94,3 ... Жем ... ... өзен ... ... ... ... орналасқан Жаңажол
мұнай кен орны әсер етеді. Мұнай өндірудің өсуіне бйланысты ауданның ... ... да ... ... бұл ... ... аумағынан келетін
ластаушы заттардың (көбіне мұнай өнімдерінің) ... алып ... ... ... ... байланысты жүреді. Теңіз кәсіпшілігіндегі
жер асты ... ... ... ... 188 ... бар. ... соңғы жылдарда көміртегі концентрациясының 2 есе ... Жер асты ... ... ... 4 ұңғымадан алынған
сынамалардан мұнай өнімдерінің концентрациясы 1994 ж 1-2 ... 1998 ж 3-
4 ... ... ... анықталды. Берілген ауданның жер асты суын
ластушы тағы бір көз бұл ... су ... ол су жер ... ... ... ұстап тұру үшін айдалады. ... ... ... ішінде бұрғылау ағынды сулары ең үлкен
көлемді алады. Бұлардың көбісінің су өткізбейтін ... ... ... ... ... жер асты сулы ... сіңіп грунт
суларының ластануы жүреді. ... ... ... ... ... жер сты суларының деңгейінің көтерілуіне алып келеді, нәтижесінде
батпақтанған жерлер түзіліп, құрақ және ... да ... ... ... ... реттік тұздануы жүреді. Одан басқа Каспий теңізі
суының деңгейінің көтерілуі ( теңіздің қайту және тасу құбылыстармен ... ... ... ... да әсерін тигізеді, себебі су басу
зонасына ... ... ... ... ... ... ... газ-мұнай құбырлары және т.б. сәйкес келеді.Әсіресе кен
орындары көп орналасқан жағалық сулардың ... ... ... ... тұр. Бұл ... ... ... кен орындары – Прорва, Тәжіғали
(Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік-Шығыс), Қараарна, Тереңөзек, Теңіз, ... ... да кен ... су ... ... барлығы қандай да бір
дәрежеде теңізден дамбалар ... ... ... ... деңгейі көтерілу
үстінде. Сондықтан да дамбалардың сенімділік дәрежесі азая түседі. Мысалыға
Тереңөзек кен орнындағы дамба ... ... ... ... ... ... ... толысуы жүріп, 150-200 м созылып жатыр. Орталық және
Шығыс Прорва кен орнындарында Прорва-Батыс Прорва жолының бір ... ... ... ... теңізінің мұнай өнімдерімен
ластануының ең жоғарғы көрсеткіші шығыс бөлігінде ... ... ... судың мұнай өнімдерімен ластану деңгейі 1-1,2 ШРШ. Бірақ бұл
көрсеткіш акваторияның осы ... жиі ... тасу ... 30 ШРШ ... көтеріледі. Жағалық сулардағы мұнай өнімдерінің ең
жоғарғы құрамды болуы көктемде және күзде ... Бұл қыс ... ... қар жамылғысында жинақталып қалып, көктем кезінде
еріген сулармен қосылып ... ... ... ... Күз
кезіндегі көмірсутектердің ең жоғарғы концентрациясы ластаушы ... ... ... ... ... ... алып ... желдермен байланысты. Каспий суларында сондай-ақ фенол, ДДТ,
хлор, органикалық пестицидтер, ... ... ауыр ... ... ... ... олар көбіне өнеркәсіптік кәсіпорындардың ағын
суларынан ... ... ... ... да ... ... кезінде жоғарылайды. Каспий теңізі деңгейінің –25 м дейін
көтерілуі мүмкін деген ... ... ... және тасу ... 30 астам
мұнай кен орындарын басып қалады. Су басу ... ... ... ... ластаған мұнай өнімдері мен басқа да уытты заттар
түсуі мүмкін. Бұл жағдайда ... ... ... заттардың әсері
балықтардың ( оның ішінде бекіре ... ... және ... мен ... және ... бара жатқан түрлерінің қырылып қалуына алып келеді.
Сонымен қатар, теңіз балық шаруашылығы дамыған аудан ... ... маңы ... ... кен ... ... ... артқан
сайын, ауданда қолайсыз, жағымсыз ... ... ... Каспий
теңізінің солтүстік-шығыс жағалаулық аудандарындағы, соның ішінде Теңіз кен
орнынан мұнай өндіру мен игерілудің дамуына байланысты экожүйе ... ... ... бар ... ... ластанған.
Бұл аудандағы кен орындары ұзақ жылдар бойы пайдаланылып ... ... ... қатты бөліктер, күкірт ангидриді, көміртегі
қышқылы, азот және көмірсутек тотықтары бөлінеді. Бұл заттар атмосфераға
түсіп, ... ... ... ... ... 1999 ж, ал азот және ... арқылы 2000 ж байқалған.
Аудандағы газ өңдеу ... ... ... ... ... ... ауа қабатын ластайды. Ауа қабатында 3,7 млн тоннадан ... ... ... ... ... ... негізгі факторларына ауа райы ... жел ... ... ауа ... ... ... салыстырмалы ылғалдылығы
және т.б. жатады. Топырақтың беткі қабатында шөккен газды-шаңды қалдықтар
жоғарғы қабаттарда да кездеседі.
Жалпы лақтырылған ... ... 75% ... ... құрайды,
мұнай газы толық жанбаған жағдайда, ол атмосфераның жоғарғы ... ол ... ... ... ... әсер ететін көмірқышқыл
газына дейін тотығады.
Кен орнындағы атмосфераның негізгі ластаушы ... ... ... ... және мұнай газын жағу шырақтары жатады.
Ластаушы заттар қалдықтарының біршама ... ... ... және ... олармен жұмыс жасаудағы барлық кезеңде – кен орнының ашылуынан
бастап дайын, өңделген мұнай өнімдерін ... ... ... ... ... мен газ ғана ... сонымен қатар қосымша қоспалар да кіреді.
Мысалы, ... ... ... ... атмосфераға серіктес газбен
бұрғылау кезінде ... ... ... төгіліп, ал өндіру ... ... ... су ... ол да төгіледі. Сондай-ақ құбыр арқылы
тасымалдау кезінде ... ... ... газ ... ... ... ... өңдеп сақтау кезінде де ауа газбен ластанады.
1990 ж. 1 ... ... ... ... ... 40 кг ... 2000 ж бұл көрсетікіш 11,04 кг дейін ... яғни 10 жыл ... 3,6 ... ... ... ... бұл ... көрші Ресей
Федерациясының мұнай-газ өнеркәсібіндегі лақтырылған қалдықтардан 3 ... ... ... ... ... ... ЖҮЙЕЛЕРДІ ПАЙДАЛАНУ
2.1 Геоақпараттық жүйе туралы мәліметтер
Геоақпараттық жүйе (ГАЖ) ... ... ... ... ... ... өңдеу, қабылдаудың адамдық-әдістемелік машиналық кешені. ГАЖ-
дың негізінде ақпаратты-бағдарламалық ... ... ... ... ... ... және ... жатыр.
Геоақпараттық жүйе мәліметтерді өңдеу мен картографиялауда өте ... ... ... ... ГАЖ-ға берілген анықтамалар өте көп. Соның
ішінде ең көп таралғаны:
1. ГАЖ – ... ... ... ... ... ... ... талдайтын, өңдейтін, шығаратын
бағдарламалық-ақпараттық кешен.
2. ГАЖ – ... ... ... және ... жеке ... және бағдарламалық жүйелердің жиынтығы.
Географияда ГАЖ ақпараттық жүйе ... ... ... ... ... ... ГАЖ ... базасы мен
электрондық картаның байланысы ... ... Оны ... ... ... деп ... болады. Бұл мағынада ГАЖ, шынында,
өзінше жаңа ... мен ... әдіс және ... әлемде ақпараттың үлкен бөлігі нысанға ... ... ... орны ... рөл ... ... ГАЖ көптеген
қолдануларды мәліметтер базасын басқару жүйесінің мүмкіндігін кеңейту
арқылы қарастырады. ... ... ГАЖ ... ... ... ... картаны сандауда қолданылатын ... ... ... ... ... принтерлер мен плоттерлер/22/.
ГАЖ қолданбалы бағдарламалармен қамтамасыз етуге, мәліметтерді
енгізуге, сақтауға, ... ... ... ... ... ГАЖ ... бағдарламалары дегеніміз-геоақпараттық өнім, яғни
ArcGIS, MapInfo сияқты т.б. ... ... ... ... ... ... ... төмендегі құрылымдар
табылады:
• мәліметтер (географиялық жағдай туралы ақпарат);
• бағдарламалық жабдықтар ... ... ... ... ... ... ... принтерлер);
• орындаушылар мен тұтынушылар;
• әдістері;
Қазіргі уақытта ғылымдар жүйесінде ГАЖ ... ... ... ... ... ... ақпараттандырудың мақсаты мен міндеттерінен
көруге ... ... ... ... бірі-географиялық
ақпараттардың синтезі мен талдауының ... ... ... ... мен ... ... құрудағы,
географиялық зерттеулердің автоматтандырылуы.
ГАЖ-жүйе ретінде географияны, ... ... ... ... ... ... және ... ғылымдардың тоғысқан
жерінде пайда болды. Ол таным әдісі ретінде ... ... ... есептеу техникаларының ең жаңа жетістіктерін қолданып құрылған
жүйе.
ГАЖ мәліметтерді өңдеу мен ... өте ... ... ... ... мынадай маңызды мәселелерді шешеді:
1) жоғары сапалы картографиялық өнімдерді құру;
2) мәліметтер базасында ақпараттарды ... ... ... ... карта, графиктік, диаграммалық сызба түрінде берілуі;
4) кеңістіктегі мәліметтерге талдау жасау, орналасқан жерін үлгілеу;
5) басқару мен ... ... ... ... ... ... ақпараттық жүйелермен қарым-қатынас және т.б.
Сондықтан, қазіргі уақытта ГАЖ табиғи және ... мен ... ... ... байланыстарын, қарым-
қатынастарын, болашақта дамуын болжайтын және шешім қабылдап, ... ... ... ... отыр.оның ерекшепіктері:
1) ГАЖ аймақта таралған ақпаратты жинап, өңдеп, сақтап, ... ... ... ГАЖ ... бір ... ... болған жағдайда жедел ықпал ету және
сол жағдайдың картографиялық және тақырыптық ақпаратын алу.
3) ГАЖ, бұл – ... ... ... ... тақырыптық ақпаратты
бірінің үстіне бірін салу-overlay-лық операция.
4) ГАЖ, бұл – сараптау және картометриялық зерттеу мен талдау. Негізінде
кез-келген картаның жоспар жолы ... ГАЖ, бұл – кез ... ... мен ... ... ... ... жағдайын уақытында үлгілеу.
6) ГАЖ кеңістіктік ақпаратты визуализациялау және ... ... ГАЖ ... мен ... ... ГАЖ – жылдамдық, сапа, дәлдік.
9) ГАЖ, бұл – ... ... және ... бәрі бір ... ГАЖ, бұл – кеңістік талдауда картография мен картометриядағы
революция.
Қорыта келгенде, ГАЖ бұл – ... ... ... ... жаңа ... да бір ... құрамдас бөліктері: енгізу жүйесі, мәліметтердің
графикалық базасы, мәліметтердің тақырыптық ... ... ... ... және басқару жүйесі,шығару жүйесі/23/.
Мәліметтер базасы – ГАЖ-дың негізгі бөлігі. Ол екі ... ... ... ... ... бір проекцияда (координаттар
жүйесінде) картографиялық нысандардың формасы мен орналасуын анықтайтын –
картографиялық мәліметтер базасы мен ... ... ... ... ... ... ... картада бейнеленуі мүмкін аумақтың
сипаттамасы, кескіні, далалық жұмыстардың нәтижесін ...... ... ... ... екі түрі де ... және растрлық
форматтардағы мәліметтер жинағының файлдарынан тұрады. Сонымен қатар, ГАЖ-
да ... ... ... сұрыптайтын, сараптайтын, түзейтін, жоятын
– Мәліметтер базасын басқару жүйесі (МББЖ) бар. Мәліметтер базасының және
басқару жүйесінің жиынтығы ... ... ... ... – кеңістіктік мәліметтерді сандық формаға айналдыратын
құрылғылар (сканерлер, дигитайзерлер, клавиатура, электрондық ... және сол ... ... компьютер жадына енгізу.
Шығару жүйесі – өңделген мәліметтердің нәтижесін ... ... ... ... ... формада шығару. Шығару жүйесінің
шешетін мәселелеріне ... ... ... ... монитор, принтер, плоттер,
сыртық тасығыштар (магниттік, лазерлік).
ГАЖ-дағы графикалық ақпарат сканерлеу, цифрлау, интерактивті әдістердің
көмегімен басқа ГАЖ көздерінен ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жасай отырып, компьютердің экран бетіне қажетті бір
немесе бірнеше картаны (схема,план және т.б) ... ... ... ... элементтерін үлкейтіп, кішірейту арқылы бейнені оңай
өзгертуге болады. Мысалы; қаланың картасынан ... ... ... ... ... ... ... ақпараттың тақырыптық құрылымын оңай ... ... ... ... ... осы пайдаланылып жатқан уақытта артық
карта бетіндегі ресурстарын және өзен торларын алып ... ... ... ... ... ... шығаруға болады.
Картада нысанды таңдап, ол туралы ақпарат ... ... ... ... ... ... оның бағасын, иесі туралы, нысанның жай –
күйі туралы ақпаратты алу. Жақын ... ... ... ... ... ... анықтап, осы аумақтың экологиясына қаншалықты
әсер ететінің білуге болады. Нысандардың геометриялық сипаттарын ... ... ... ... ... ... ... т.б.) экран
бетінен тікелей өзіңіз арнайы ГАЖ-дың ... ... ... өлшеуге
болады..
ГАЖ-дың тағы бір қыры іздестіру жүйесі ретінде пайдалануға болады. Бұл
үшін сұрау қою арқылы қажетті нысанның қасиеттері мен ... ... ГАЖ ... сол ... ... ... ... карта бетінен
көрсетеді. Мысалы, жер кадастыры ресурстарының ГАЖ ... ... ... ... бетінде жер көлемі 10 соттыктан кем емес жерлерді көруіңізге
мүмкіндік бар және оның темір жол ... 3 ... ... ... ... су ... 1 шақырым қашықтықта болуын талап етуге ... ... ... аналитикалық өңдеуін қамтамасыз етіп ал
бұдан күрделі жағдайларда нақты жағдайларды моделдейді нәтижесін ... ... ... ... су құбыры трассасының қай жерде ... ... және ... ... оның ... ... тигізетін зиянын
бағалауға мүмкіндік аласыз, сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... Тағы бір ... ... елді – мекендер
арасында транспорттық тораптың ... және ... ... ... тасмал шығынын есептеуге болады.
Қорыта айтқанда бұл ... ... ... ... ... ... ... нақты шешім қабылдауға болады.
Монитор бетінде көрсетілген барлық ақпаратты қажет жағдайда баспа
құрылғылары ... ... ... ... ... ... ретінде
сақтауға және көрнекілік құрал ретінде пайдалануға болады.
ГАЖ нақтылы болып жатқан ақпаратты тақырыптық қабат ... ... ... ... біріктіреді. Бұл өте оңай және нақтылы
шешімдерді қамтамасыз ... ... ... мен заттардың қозғалмалы
транспорттағы жағдайын бақылауға жоспарланып жатқан іс ... ... ... ... ... ... ... келген географиялық ... ... ... ... ... ... ... байлау немесе белгілі бір
мекенге, аймаққа сілтеме жасау, почталық индексін тіпкеу жергілікті ... ... ... ... және тағы ... ... сақталады. Бұндай сілтемелерді қолданғандағы мақсат нысанның орнын
автоматты түрде анықтау. Бұны геокоординаттау деп атайды, ... ... ... карта бетінде қай жерді орналасқанын тез
анықтауға болады. Мысалы, танысыңыз тұратын үйде ... жер ... ... ... болып өткен аймақтағы қызықтыратын мекеменің көрінісін көруге
оған баратын маршырутты анықтауға болады.
Векторлық және растырлық ... ГАЖ бір – ... ... бар екі ... ... ...... үлгілерме жұмыс
істейді. Векторлық үлгіде ақпарат нүкте – полигон ретінде ... ... ... ... сақталады. Нүктенің орналасуы мысалы, бұрғылау
скважинасы географиялық ... пен ... ... деңгейінің биіктігімен
сипатталады, жолдар, өзендер, құбырлар ... ... ... осындай
координаталардың жүйесі ретінде сақталады. Жер ... ... ... ... ... массиві сияқты полигонды нысан тұйық координаталар
жүйесі ретінде сақталынады. ... үлгі ... ... ... ... ал қасиеттері үздіксіз өзгеріп отыратын топырақ түрі немесе
нысандардың жетінділігі ... ... ... ... ... қасиеттері үздіксіз өзгеріп отыратын нысандар үшін
қолайлы, растырлық бейне қарапайым ұяшықтардың жиыны. Ол ... ... ... ... екі ... өзіндік басымдылықтары мен кемшіл тұстары бар.
ГАЖ технологияларының артықшылықтары жоғарыда айтылған шаралардың көбі
ГАЖ – дің көмегінсіз-ақ орындалып ... ... ГАЖ ... ... ... ... және операциялар кешенін бір жүйеге келтіріп
ақпараттарды жаңартып өңдеп ... ... ... ... ... ... технологияларын қолдану арқылы мынандай мүмкіндікке ие боласыз:
- Кеңістік ақпараттарды кезең бойынша тез ... ... ... ... ... ... және ... жағдайды шешуге дейін)
қажетті ақпаратты пландар мен кипы ... ... ақ ... ... немесе арнайы кездесуге дейін аз уақыт қалғанда қиналмай
қажетті алауга болады.
- ... ... ... ... мен ... үшін геодезияның
қазіргі заманауыи электрондық құралдарын және жақандық анықтау жүйесін
(GPS) қолданып ең жаңа дәл ... ... ... ГАЖ – ді ... ... күні өте кең ... жер комитеті, табиғи ресурстарды бақылау,
экология, жергілікті басқару, транспорт, экономика, қоғамдық міндеттер және
т.б. бұндай технологияларға қызығушылық күннен – ... өсіп ... ГАЖ ... ... ... салалары – жер кадастыры, табиғи ресурстар ... ... ... ... ... ... саласында
қолданылады. Бүгінгі күнгі ГАЖ жалпы беттік пайдалануға ауысты оған дәлел
қаланың электрондық пландары ... ... ... және т.б. ... ... барлық ақпараттың 80 – 90 пайызын ГАЖ бағдарламасында
көрініс табады ... ауыл ... ... ... жерді
пайдалану картасында контур ретінде пайдалануға болады және т.б.
Сөйтіп, ГАЖ бұл ақпаратты өңдеуде қағазсыз технологияға ... ... ... ... жаңа ... беріп кеңістік байлау
жасайды.ақпарат ғсырында өмір ... ... ГАЖ ... ... басқарады, барлық ақпараттың 80 – 90 ... ... яғни жәй ... емес ал ... орны бар ... ... план деп айтуға болады. Бизнеспен шұғылданатын адамдар ГАЖ – ... ... ... Мысалы: өзіне қажетті нарық базарында болып
жатқан тенденциялар мен өзгерістерді бақылап ... ... ... ... ... ... қоймалардың, өндіріс –
ошақтарың орналау кезінде актималды критерияларын ... ... ... ... ... өнімдерді қолайлы бағыт бойынша тасу:
материялдық қауіптілікке болжам жасау үшін: ... бір ... ... ... ... арқылы анықтауға мүмкіндік береді:
жер және үй ... ... ... ... құру және географиялық байлау
үшін қолданады.
Қазіргі уақытта ГАЖ – ... ... Бұл ... әлем ... мың адам ... істейді геоақпараттық жүйелерін ... ... ... бұл ... ... ... ... Мысалы: халықтың тығыз қоныстануы ... ... ... ... ... апаттары сияқты жақандық
мәселелереде сонымен қатар пункттер арасында ең ... ... жаңа ... кезінде актималды шешім қабылдау, үйді аддрес ... ... ... ... ... жеке шаруаларды шешуге мүмкіндік береді.
ГАЖ- дің қолданбалы бағдарламалық ... ... ... ... ... бір ... жинақталып, Ол жүйе
негізінде кезең - кезеңімен көрделі ... ... ... ... ГАЖ дің ... ... ... көптеген қолданбалы
бағдарламалардың тиімді тұстарын пайдаланумен жұзеге асады.
Төменде карта құрастыруда ГАЖ-ғы маліметтерді өңдеу және ... ... бір ... ... ... /25/.
Мәліметтерді өңдеудің жоғары деңгейдегі мүмкіндігі ArcGIS-те толық
каталог түрінде құрылған ESRI фирмасының программалық өнімі., ... ... ... ... ... деңгейде бейнелеу
2. Инструменттер жинағы (кеңістік мәліметтерді өңдеуге арналған
құралдар жинағы )
1- сурет. ArcGis бағдарламасында ... ... ... ... ... ... көмегімен нысанның географиялық жағдайы негізінде біріктірілген
жинақталған тақырыптық ... ... ... әлем туралы ақпарттарды
сақтауға болады. Бұл қарапайым, бірақ өте ... ... ... шешуде өзінің бағалылығын ... ... ... қозғалысы мен жылжуын, жоспарланған шаралар мен болып ... ... ... климаттық жаһандық өзгеруін моделдеу мен
көптеген басқа ... ... ... ... ... ... кеңістіктік
орналасуы туралы, географиялық координаттар және басқа да ... Осы ... ... кезінде нысанның орналасқан орнын
автоматты түрде анықтау үшін географиялық кодтау процедурасы ... ... ... ... құбылысты картадан тез және оңай тауып алуға
мүмкіндік береді.
ГАЖ түрінде берілген географиялық ақпараттар бар ... ... ... және оның ... байланысты кез-келген
сұрақтарға жауап алуға болады. Бірақ кейбір ... ... ... ... ГАЖ ... біз ... ... шаблондар бере аламыз, және
де «егер..... болса, не болады» деген сценарийлер жүргізе аламыз. Қазіргі
ГАЖ талдау ... үшін өте ... ... ие, ... ... ең ... ... жақындық талдауы және қондыру талдауы. Бір –біріне
салыстырмалы түрде ... ... ... талдауын жүргізу үшін ГАЖ-да
буферизация ... ... Ол мына ... ... ... беруге
көмектеседі: белгілі бір су қоймасынан 1000 м жерде иондаушы сәулелендіру
көздерінің бір түрінің саны ... ... ... ... тақырыптық
қабаттарда орналасқан мәліметтер интеграциясының жинағы. Қарапайы түрде ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер еріксіз біріктіріледі. Қондыру немесе ... ... ... ... ... мен ... ортадағы
радионуклеидтердің қозғалысы туралы мәліметтердің шегін табуға мүмкіндік
береді.
Алайда ... ... ... ... беру ... ... ... ақпараттық жүйе (ГАЖ) – бұл ... ... ... жаңа
көзқарас мүмкіндігі. Бұл технология бізге карта арқылы берілетін ... ... ... бар ... ... және ... мәліметтер базасымен дәстүрлі жұмыс істеуді біріктіреді. ГАЖ-дың
бұл қасиеті басқа ақпараттық жүйелерден ерекшелейді және қоршаған ... ... мен ... ... ... ... ... болжау жасау мен талдауға, сонымен қатар қабылданған ... ... ... ... ... ... кең ... шешудегі мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді /26/.
Кеңістіктік операциялардың көптеген түрлері үшін ақпаратты ... ... ... беру ... нәтижесі болып табылады. Карта –
ақпаратты сақтауды, оны ... және ... өте ... ... ... ... ... ГАЖ картографияның ғылыми базасын
толықтыратын және дамытатын жаңа тиімді ... ... ... ... ГАЖ қолданғанғанда ... ... ... ... суреттермен және ақпарат ... ... ... ГАЖ-ға ерекше көңіл бөлінген. Карта құру процесіндегі ГАЖ
картографиялаудың басқа автоматандырылған ... ... ... ... айтарлықтай қарапайым және ыңғайлы. Ол мәліметтер
базасын жасаудан басталады. Алғашқы мәліметтер ... алу ... ... ... қолдануға болады. ГАЖ-ға негізделген картографиялық
мәліметтер базасы үздіксіз және нақты масштабқа байланыссыз ... ... ... ... ... ... ... кез-келген
масштабта қажетті белгілеу тәсілдері бар электронды түрдегі ... ... ... ... ... болады. Кез-келген уақытта бұл мәліметтер
базасы қажетті жаңа мәліметтермен толықтырылып отырады, ал ... ... ... ... жағдайда қажет түзетіліп отырады.
ГАЖ технологиясы адамзат, компаниялар немесе жеке адам соқтығып
отырған ... шешу мен ... ... үшін ... ең ... ... талаптарға сай, жаңа және жылдам әдіс болып табылады. ... және ... ... ... ... ... ... шешім қабылдау үшін кейбір адамдар ғана географиялық ақпараттарды
толық талдап және ... ... ... ГАЖ миллиондаған доллар қаржы құйылған және бүкіл әлем
бойынша онда мыңдаған адамдар жұмыс істейтін ірі ... ... ... ... ... университеттерде оқытылады. Бұл технология
халықты қайта қоныстандыру проблемасын, аумақтың ... ... ... ... ... ... талдау, сонымен қатар
әртүрлі локальды муниципальды проблемаларды шешу сияқты адам ... ... ... ... ... ... ісдестіру жүргізу және кеңістіктік сұраныс
жасау мүмкіндігі арқылы миллиондаған ... ... ... ГАЖ ... жауаптар құрастыруға қажетті уақытты үнемдеуге, қажетті ... үшін ... ... ... ... ... арасындағы
байланыстарды анықтауға, электр жүйелері жарылысының ... ... ... көмектеседі.
ГАЖ басқа ақпараттар технологиясы сияқты жақсы мәліметтілік жақсы шешім
қабылдауға мүмкіндік беретінін ... ... ... беретін құрал
емес, шешім қабылдау үшін ... жол ... және ... ... ГАЖ ... қолдану арқылы мынандай мүмкіндіктер туады:
1) Кеңістік ақпараттарды ... ... тез ... ... (бастапқы
ақпаратты енгізуден анализ жасауға және ... ... ... ... ... ... мен топо ... іздемей ақ, экранға,
конференцияға немесе арнайы кездесуге дейін аз ... ... ... ... ... ақпаратты енгізу мен жаңарту үшін геодезияның
қазіргі электрондық құралдарын және ... ... ... (GPS) ... жаңа дәл ... қол ... ГАЖ ... бағдарламалық жұмысын қамтамасыз ететін жоғары білікті
мамандардың көмегіне жүгіну; бұл жағдай мысалы, қоршаған ортаның ... үшін ... ... ... керексіздігін көрсетеді.
4) ГАЖ – ді қолдану аясы бүгінгі күні өте кең ... жер ... ... бақылау, экология, жергілікті басқару, транспорт,
экономика, қоғамдық міндеттер және т.б. ... ... ... – күнге өсіп келеді. ГАЖ – дің ... ... ...... табиғи ресурстар кадастыры, ... ... ... ... ... саласында қолданылады. Бүгінгі күнгі ГАЖ жалпы
беттік пайдалануға ауысты оған дәлел қаланың ... ... ... схемалары және т.б. кейбір ... ... ... 80 – 90 ... ГАЖ ... ... ... мысалы ауыл
аймақтарындағы телефондар тізімін, жерді пайдалану ... ... ... ... және ... ГАЖ бұл ... ... қағазсыз технологияға көшудегі ... ... ... жаңа ... ... ... байлау жасайды.
Қазіргі уақытта ГАЖ – үлкен индустрия. Бұл салада әлем бойынша ... адам ... ... ... жүйелерін мектепте, коллеждермен
университеттерде оқытылады, бұл ... ... ... салаларда
қолданылады. Мысалы: халықтың тығыз қоныстануы территориялардың ластануы,
орман алқаптарының ... ... ... ... ... ... ... пункттер арасында ең қолайлы бағыт, жаңа офис таңдау ... ... ... үйді аддрес бойынша іздеу, су құбырларын жұргізу
сияқты жеке ... ... ... ... ... ... процесі.
3. АТЫРАУ ОБЛЫСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ КАРТАСЫН
ҚҰРАСТЫРУ ӘДІСТЕРІ
3.1 Arc Gis ... ... ... ... барлығы белгілі бір жүйеде
жинақталып, Ол жүйе негізінде кезең - ... ... ... ... ... ... ГАЖ дің ... түрде басқарлуы
көптеген қолданбалы бағдарламалардың тиімді тұстарын пайдаланумен жұзеге
асады.
ArcGIS - бұл ... ... ArcMap, ... ... ... ... Бұлар бірігіп картографиялау, мәліметтерді
басқару, ... ... ... ... және ... өткізу сияқты түрлі дәрежелі қиындықтағы ... ... ... ArcGIS – ГАЖ қолданушылардың үлкен қауымына
арналған толық-функционалды, масштабталған ... бір - неше ...... ... мен мәліметтерді редакторлау, ... ... үшін ... Бұл ... ... жұмыс картамен
жасалады. Картаның бетінде географиялық мәліметтерді карта ... ... ... сызығы, солтүстік бағыт және ... ... ... яғни ... ... ... 2 ... жұмыс жасалады:
1) Географиялық мәліметтер негізінде – географиялық қабаттармен жұмыс
жасауға, әртүрлі үлгілерді анықтауға, талдау ... ... ... ... ... ... ... Жинақтау негізінде – карталарды безендіру, яғни легенда құрастыру,
тақырыбы, масштабы жасалады, ... ... ... ... қағаз
өлшемі беріледі.
ArcCatalog – геомәліметтердің базасын құрастыру мен ... ... ... ... ... ... құру, көру,
басқару сияқты функцияларын атқаратын қосымшасы. ... ... ... және ... көмектеседі. Ол географиялық
мәліметтерді іздеуге, көруге арналған құралдар, метамәліметтерді құрастыру,
көру, басқару, әртүрлі мәліметтер жиынын тез ашып ... ... ... ... құралдар ұсынады. ArcMap-қа ұқсайды,
бірақ ...... ... ...... конвертациясы. Геомәліметтерді өңдеуге арналған ... ... ... ... ... және ... әртүрлі ГАЖ-функцияларды біріге
отырып өңдейді. Мысалы, ArcCatalog-та ... ... ... оны ArcMap-
та екі рет шерту арқылы ашуға болады.
ГАЖ-дың барлық мәліметтері құрылымдауға және басқаруға көмектеседі. Ол
географиялық ... ... ... ... құралдар,
метамәліметтерді құрастыру, көру, басқару, әртүрлі мәліметтер жиынын ... ... ... мәліметтерді құрылымдауға арналған құралдар
ұсынады. ArcMap-қа ұқсайды, бірақ ерекшелігі – ... ...... ... конвертациясы. Геомәліметтерді
өңдеуге арналған көптеген құралдарды сақтайтын ArcMap, ArcCatalog және
ArcToolbox ... ... ... ... ... ... ... құжатын табамыз да, оны ArcMap-та екі рет шерту
арқылы ашуға болады. Кейіннен, ... ... ... өзгертулер
келтіруге болады
3.2 Экологиялық картаның қабаттарын құрастыру
ESRI фирмасының бағдарламалы өнімі ArcGIS – те ГАЖ ... ... ... яғни ... ... ... ... бар, ArcGIS – бұл 3 ... ... ArcMap, ... ... ... жиыны. Бұлар бірігіп картографиялау,
мәліметтерді басқару, кеңістіктік анализ, мәліметтерді редакторлау ... ... ... сияқты түрлі дәрежелі қиындықтағы ГАЖ –
функцияларды шешуге ... ... ArcGIS – ГАЖ ... ... арналған толық – функционалды, интегрирленген, масштабталған
жүйесі.
ArcMap – картаны құрастыру мен мәліметтерді редакторлау, ...... ... үшін ... Бұл ... ... жұмыс картамен
жасалады. Картаның бетінде географиялық мәліметтерді карта қабаттарының
жинағы, легендасы, масштабтық ... ... ... және ... ... ... яғни ... болады.
Қабат құру жекелеген нысанды бөлек қабаттарда жасап, бір ... ... үшін ... және жеке ... үшін сол қабаттармен
арнайы жұмыс ... ... ... – тан Vector ... ... оң жағын
басып таңдаймыз; new - дан , shap file - ға ат беріп, қабаттың түрін таңдап
(Point… Polelin.), тағы ... ... ... ... Editor ... - projected coordinate systems - Gauss kruger-pulkovo 1942 да ... ... ... ,Осы ... – та ... ... ArcMap – қа
шақырамыз. Ол үшін ArcMap – тан “+ ” ... ... ... ... ... бізге қажетті қабатты шақырамыз, яғни Add. ... 6 ... ... ... ... Мой ...... көруге болады.
5-сурет. Arc Gis бағдарламасында қабаттар қурастыру
және категорияларға бөлу
Атрибуттар кестесін ашу
Редактор → Жұмысты аяқтау → ... ... ... панелін ашамыз да,
“Атрибуттар кестесін ашуды ” таңдаймыз → обьекттердің атын жазу үшін ... ашу ... ... → жол қосу ... поле) → жол атын береміз. Оның
типін таңдалады.
1. Қысқа сандар (Short integer)
2. Ұзын ... (Long ... ... ... (Double)
4. Мәтіндік (text)
6-сурет. Атрибуттар кестесінің ашылуы
Shapefile – сызық, ... ... ... болады. Ол 6 құрамдас
бөліктен тұрады. Егер осы ... ... ... кем ... ... Сондықтан, кез – келген қабатты бір жерден ... ... ... міндетті түрде 6 құрамдас бөлігін түгел көшіру керек. Кез – келген
қабатпен жұмыс ... ... ... ... ... отырған территориядағы барлық обьекттер салынып болған соң,
әрбір ... өз ... ... ... ... ... жеке ... белгі береміз, яғни, пішінін, түсін, сызықтық нысан болғанда
қалыңдығын және т.б. ... ... ... ... өз категориясы
бойынша белгілі бір шартты белгіге ие болады.
Кез келген нысанды үлгілеу үшін ол ... ... ... ... ... Ең ... сол ... жердің цифрлық үлгісін
жасаймыз. сандық үлгі ГАЖ ... ... бола ... ... ... аналогы ретінде нысанның топологиялық, геометриялық ... ... ... ... ... ... ... жіктемесі растрлы
немесе векторлы бөлінуден тұрады. ... және ... үшін ең ... ... үлгі ... ... Бұл үлгіні полигон, сызықтық және
нүктелі негізгі элементтер ретінде қолданылады. Нысанның адекваттығысандық
үлгі сипаттамасы және оның ... ... ... ... ... ... ірі қалаларды сипаттауда анықталады. Әртүрлі ... ... ... ... бөлшекті жоспарлауға және
қаланың кезекті ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Олар әдетте көп рет қалалық кадастр мәселесін шешу ... ... ... ... ... алу мүмкіндіктері немесе қолда бар ... ... ... және әуе ... ... ... да іске
асыруға болады.
7-сурет елді мекендер және оларды безендіру
Карта бетіндегі нысандарды жазу ... ... ... ... ... жасау жолдары
Географиялық нысанды категорияларына қарай атауларына шрифт өлшемдерін
таңдау. Кез – ... ... ... ... бір ... көзі ... Олардың әрқайсысының өзіне тән мәліметі (атауы, морфометриясы,
морфолгиясы) болады.
Барлық географиялық карталарды құрастыруда карта бетіндегі ... ... ... ... ... беріледі.
Карта бетіндегі нысандарды бейнелеу барысында, оның аттарын жазғанда,
масштаб ескерілу керек. Масштабқа ... ... ... ... ... ... таңдауға болады.
Аннотация және оны құру жолы
Геометриялық 3 әдіспен – ... ... ... ... ... обьекттер туралы мәліметтер карта бетінде жазу арқылы береді.
Мұндай картографиялық мәліметтерсіз картаны оқу мүмкін ... ... ... ... оның сандық және сапалық көрсеткіштерін немесе
атауларын атрибуттар ... ... ... ... ... ... ... емес.
Аннотация дегеніміз –нысандарың сандық және мәтіндік мәліметтерден
тұратын жеке қабат. Аннотация құру жолы:
нысандардың ... ... ... соң, мысалы, елді мекендердің
атауы name жолы ... ... ... ... ... ... ... тек бір бағытта ғана жазылады. Мысалы, оң жаққа, Бірнеше
қабаттың мәліметтері осы ... ... ... бір – ... ... ... ... Сондықтан, жеке аннотация қабатын құрып,
олардың орнын ауыстыруға болады. Осы процедураны іске ... үшін ... ... ArcMap – та сол ... барып, оң жағын басамыз →
жазуларды аннотацияға конвертациялау (Convert labels to ... ... ... осы аннотацияға қажетті мәліметтер болады → байланысты
нысандар (feature linked)
нысандарға байланысты аннотация, яғни сол ... ... алып ... ... өшіп қалады. Соңында convert
басамыз, аннотация қабаты қосылады.
Енді кез – келген нысанды белгілеп, орнын ауыстырып ... ... ... алып ... ... ... өлшемін өзгертуге болады.
Аннотация жасаған кезде ескерілетін жағдайлар:
– карта масштабын көрсету керек;
– аннотациямен ... ... ... бетіндегі обьекттердің
картографиялық заңдылықтарын қатаң сақтау керек.
Аннотация қабатында нысандар қанша класқа бөлінсе, сонша ... ... ... Кез – ... ... бір ... барлық рысандардың автоматты түрде ... ... ... ... ... безендіру. Қағаз бетіне басып шығаруға әзірлеу
Мәліметтер түрінде (Data view) – ... ... ... ... ... ... ... немесе жалпы мәліметтерін
жазу, яғни редакциялау жұмысын жүзеге асырамыз.
Жинақтау түріндегі (Layout view) – ... ... ... ... ... дайындау жұмысы жүзеге асырылады. Өзімізге ... ... ... соң, ... безендіру үшін Мәліметтер түрінен
Жинақтау түріне ауысамыз. Ең бірінші байқайтынымыз: панельде ... ... ... ... ... ... карта қағаз бетіне симаса,
қағаз өлшемін үлкейтеміз. Ол үшін Бет пен ... ... ( Page ... set up ) ... ашу ... Оны екі ... ашуға болады:
1. Файл арқылы.
2. Картадан бос кеңістікте тышқанның оң жағын басу арқылы.
Ашылған терезеде бірнеше операциялар орындалады. Мұнда тек қағаз ... ... ... бетіне басып шығару жұмысы жүзеге асырылады.
1. Name командасында принтердің немесе плоттердің атын ... Paper – ... ... таңдаймыз.
3. Orientation: 1) Портрет (Portret)
2) Альбом (Landscape)
Карта тақырыбын жазу: ... ... жазу үшін ... ... (Insert) → Аты (Title) ... ... ... Карта бетінде масштабты 2 жолмен көрсетуге
болады: сызық және сандық.
Сызықтық – Scale ... – Scale ... (Insert) → ... (Scale ... ... ... Қою (Insert) → ... стрелка
(North Arrow)
Карта легендасын құрастыру: Карта легендасы – ... ... оқу үшін ... ... ... белгілер деп табылады.
ArcGIS – та шартты белгілерді құрастыру үшін әрбір ... ... мен ... жинақтауда карта бетіне шақырамыз. Кез – келген
картаны ... ... тыс бос ... ... шартты
белгілерді қоюға пайдаланамыз.
Қою (Insert) → Легенда (Legend) → ... ... 2 ... ... Map layers 2) Legend items → ... → Аты → ... ... → Далее →
шартты белгінің ені мен ұзындығы → Дайын.
Картаны қағаз бетіне басып ... ... ... ... ... ... картаны қағаз бетіне басып шығару үшін төмендегі
операциялар орындалады. Карта өлшемі тексеріледі. Оның 3 түрі бар. Ол ... оң ... ... Бет пен ... параметрі ( Page and print set up ) → Use ... settings → Show printer margins on ... File → Print ... File → Print → Number copies → ... ГАЖ ... 1000 000 масштапта экологиялық картаны
құрастыру жолы.
1. 10 000 000 ... ... ... ... ... ... ... анықтап, байлау,
3. Картаға талдау жасау:
а) Карта негізін құрастыруға қажетті географиялықнысандарды таңдау
б) географиялық нысандарды қабаттарға бөлу,топтастыру.
в) негізгі тақырыптық ... ... ... ... Географиялық мәліметтер базасын, кеңістіктік нысандар класының жинағын
құру ... ... ... ... ... базасының ішінен сызықтық кеңістік нысандар класын,
нүктелік, полигональді құру
| ... ... ... |Мағынасы |
| ... ... | | ... |сызық |ID |1 |ірі ... ұсақ ... | | |2 ... |
| | |name | ... ... |
| | ... | | |
| ... |ID |1 ... ... (lake) | | |2 |ірі ... |
| | | |3 ... ... |
| | | | |көл ... |
| | | | | |
| ... |ID |1 ... ... |
|елді ... | | |2 ... ... ... | | |3 ... |
| | | | | |
| | | | | |
| | |name |1 ... ... ... |
| | | | | |
| | | | | |
| ... |ID |1 ... ... ... | | |2 ... ... ... | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| ... |1.ID |1 ... ... |
|полигоналды | | | | ... | | |2 ... ... |
| | | | | |
| | | |3 ... ... ... ... бөлу топтастырылуы
8 сурет. Arc Catalog қосымшасындағы экологиялық ... ... ... (ГМБ) ... Arc Gis ... ... облысының экологиялық
аудандастырылуы
10-сурет. ArcGIS бағдарламасының көмегімен құрастырылған
экологиялық карта
ҚОРТЫНДЫ
Атырау облысының жалпы ... ... ... ... ... ... мен ... түзуші маңыздылығын, тірі табиғаттың көп
түрлілігін сақтау қажеттілігі мен ... ... ... ... алу ... ескере отырып, табиғатты ... ... ... ... ... ... көздейтін аймақтық кешенді бағдарлама
құру негізінде болады.
Қоршаған ортаны қорғау, Каспий теңізінің биологиялық ... ... ... ... ... жүргізу, мемлекеттердің
ұлттық секторларының шекарасында орналасқан мұнай мен газ кен ... ірі ... ... ... ... ... ынтымақтастығы үшін хұқықтық негіз құру
Теңіз кен орны ауданындағы ... ... ... түсіне
отырып, шаруашылықтың құрылымдық салаларының кешенді және экологиялық қауіп-
қатерсіз дамуына жағдай жасалу керек. Шешімді қажет ететін ... ... кең: ... ... жылдық рауалы көлемінің, оның алынатын
тереңдігінің, өнеркәсіп ... ... ... ... ... болып табылады.
Атырау облысының экологиялық ... ... ... ... ... ... құрылымдауға және басқаруға
көмектесетінін блуге болады. Ол географиялық ... ... ... ... ... құрастыру, көру, басқару, ... ... тез ашып ... ... ... құрылымдауға
арналған құралдар ұсынады.
ArcGis–геоақпараттық жүйе қолданушылардың үлкен қауымына ... ... ... бір - неше ... ... - бұл ... ... ArcMap, ArcCatalog, ArcToolbox базалық
мүмкіндіктердің жиыны. Бұлар бірігіп картографиялау, мәліметтерді басқару,
кеңістіктік ... ... ... және ... ... ... ... дәрежелі қиындықтағы гоақпараттық ... ... ... ТІЗІМІ
1. Об охране окружающей среды. Закон Республики Казахстан ... // - ... и ... ресурсы: Сборник
законодательных актов, - Алматы: Юрист, 2001
2. Чигаркина О.А. Добыча нефти и экологические проблемы ... и газ. №2, 2001.- ... ... М.М. ... ... оптимального использования
надсолевой нефти Прикаспийской впадины. -Алма-Ата: Наука, 1976.
196 с.
4. Аристархова Л.Б. ... ... ... и ... Прикаспийской впадины по ... ... ... ... нефтегазоносных земель. -М.: 1973
5. Калинин Н.А. Основные черты ... ... ... ... ... -Л.: ... с.
6. КостенкоН.Н. Четвертичные отложения Казахстана и ... ... ... // ... ... к ... 1978.120 ... Кушимова А.Г. Современные рельефобразующие ... ... ... ... и ... экологии.// Автореферат
на соискание ученой степени к.г.н. -Бишкек,1997
8. Чупахин В.М. Физическая география Казахской ССР.
9. Ахмедсафин У.М., ... Ж.С., ... В.Ф. ... стока на территории Казахстана. -Алма-Ата: Наука,1970
10. Фаизов К.Ш. Почвы ... зоны ... А.: ... 1980. ... ... Ф.Т., Оразбаев Б.Б. Экологическое состояние нефтегазовых
месторождении Прикаспия и ... ... ... ... Нефть и газ №2,2001.- стр 105-108
12. Чикишев А.Г. Влияние антропогенного фактора на изменение ... ... // ... ... стр. ... Мухтаров А.К. Загрязнение окружающей среды ... ... // ... и газ. №2, 2003.
14. Кенжегалиев А.К., Хасанова А.А., Моисеева Г.П. ... ... ... в ... с ... освоением шельфа
Каспийского моря // Вестник Атырауского института нефти и газа. 2002. - ... – С. 171 – ... ... А.В. ... и ... ... Казахстана: Учебное
пособие.-Алматы: Қазақ унивеситететі, 2003- стр. 95
16.Абдрахманов М., Умбеталиева Г. Экологические ... ... и ... пути их ... // ... проблемы геофизики,
геологии, освоения, переработки и ... ... ... ... ... ... посвящ. 20-летию образования
Атырауского ... ... и ...... ... 2001. – С. 364 – ... ... Т.П., Сагандыкова Р.Р., Югай В.М., ... А.Б. ... ... ... в условиях добычи нефти и газа // Нефть и газ. №1,
2001.- С. 83-85
18. Кенжегалиев А., ... А., ... А. ... состояние
нефтегазаносного региона Атырауской области.// Нефть и газ. №2.
2003.- С. 99
19. Хаиров Б.Г. ... ... ... в нефтяной
отрасли Республики Казахстан // Нефть и газ. – 2001. № 3. – С. ... ... А.С. ... ... ... среды
нефтепродуктами // Проблемы безопасности при ... ... ... 1997. – вып. 9. – ... ... А., ... Е., Хабдабергенова Г., Бозахаева З.
Состояние загрязнения Каспийского моря нефтяными углеводородами // ... газ ... – 1997. - № 2. – ... ... Л.А., ... В.А., Даришева А.М. Экологические проблемы и
утилизация отходов нефтяной промышленности: Аналит. Обзор. – ... 2002. – 120 ... ... А.Б., ... К.И., ... И.К. О ... почв ... региона.// Вестник КазНУ, серия
экологическая. №2, 2002.- С.37-40
24. Фаизов К.Ш., Джусипбекова У.Ж., Абиева Л.К., ... ... М.М. О ... ... ... нефт и газ. №2, ... 119-125
25. Дюсенов З.Т. Нефтехимическое загрязненность почв Прикаспийского
региона.//Вестник КазГУ, серия экологическая. №1, ... ... ... Н.Е., ... Б. ... ... в ... и растениях
Тенгизского нефтегазоносного месторождения Атырауской области // Академик
Сатпаев и его роль в ... ... ... и ... в ... Междунар. симп., посвящ. 100-летию со дня рожд. К.И.Сатпаева. – Алматы:
КазНТУ, 1999. Ч.1. – С.288-290.
27. ... И.Н. ... ...... экономики
Казахстана // Нефть и газ. – 1999. - № 3 (7). – С.3 – 6.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет
Ауаны шартқа сәйкестендіруде энергияны үнемдеу жайлы9 бет
Ақпараттық - коммуникациялық технологияны қолдануда пән мұғалімдерін дайындау36 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы білім беру деңгейін көтеру11 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияны бастауыш сыныптарда дамыту9 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері9 бет
Білім берудегі АКТ сауаттылығы Білім беруді ақпараттандырудың тарихи алғы шарттары9 бет
Білім сапасын арттырудағы мұғалімнің рөлі15 бет
Бастауыш білім беруде қазіргі педагогикалық технологиялар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь