Өсімдіктердің өсу және дамуына дубильді заттардың әсерін зерттеу


ҚЫСҚАРТЫЛҒАН ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ ТҮСІНІКТЕМЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Дубильді заттардың жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
1.1.1 Дубильді заттардың классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
1.1.2 Дубильді заттардың физика.химиялық қасиеттері ... ... ... ... ... ... .. 8
1.1.3 Дубильді заттардың табиғатта таралуы және олардың жиналуына әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
9
1.2 Дубильді заттардың биологиялық ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 10
1.2.1 Дубильді заттардың жеке түрлеріне сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2.2 Дубильді заттардың қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.2.3 Дубильді заттарды бөліп алу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 12
2 МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР
2.1 Зерттеу объектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 13
2.2 Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
3 НӘТИЖЕЛЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ
3.1 Үрмебұршақтың тамырлануына арналған биотест ... ... ... ... ... ... .. 17
3.2 In vitro жағдайында дубильді заттардың белсенділігін бағалау үшін бидайдың және сәбіздің ұзақ мерзім пролиферацияланатын каллус дақылын алу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

18
3.2.1 Бидай каллусының биомассасының өсуіне дубильді зат . пирокатехиннің әсерін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
20
3.2.2 Бидайдың каллус культурасына дубильді заттардың жиынтықты экстракттарының әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
21
3.2.3 Сәбіздің каллус культурасына дубильді заттардың жиынтықты экстракттарының әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
24
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28
Өсімдіктердің дубильді заттары жоғары молекулалы табиғи қосылыстардың, соның ішінде фенолдық окситоптардың полимерлері болып табылатын екіншілік биосинтез заттарына жатады Заманауи классификация бойынша барлық дубильді заттар конденсацияланатын және гидролизденетін қосылыстарға бөлінеді. Олар тері илеуде, медицинада, косметикалық өндірісте, т.б. шаруашылық қажеттіліктерге кеңінен қолданылады. Өсімдіктердің дубильді заттары олардың синтетикалық-химиялық аналогтарымен салыстырғанда көптеген артықшылыққа ие. Олар токсикалық әсер көрсетпейді, табиғи жағдайда тез ыдырайды, жинақталмайды, осыған байланысты экологиялық қауіпсіз. Осыған байланысты өсімдіктекті дубильді заттарға, оларды қолдануға сұраныс үнемі артуда. Екіншілік метаболиттер сияқты дубильді заттар өсімдіктерде әр түрлі биологиялық қызмет атқарады. Олар өсімдіктердің жерасты мүшелерінде қор заттары ретінде жиналады [1].
Қазақстан флорасы құрамында дубильді заттары бар өсімдік түрлеріне бай. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы елдің ішкі нарығында және ТМД елдерінің нарығында тері және фармацевтикалық өндіріс мақсатында өнімнің осы түрін пайдалану позициясын ұстанбайды. Осыған байланысты өсімдік шикізатының бай қоры практикада қолданылмайды. Мемлекет бағалы және перспективті экспорттық өнім шығармайды. Қазіргі таңда Қазақстан және ТМД елдері өсімдіктекті дубильді заттарды Аргентина мен Бразилиядан әкеледі.
Қазіргі күні Қазақстан өсімдіктерінің 6000-нан астам түрлерінің, әсіресе эндемикалық түрлердің биологиялық белсенді заттары зерттелмеген. Сондықтан, Республика флорасының скринингі жалғасуы қажет және дубильді заттардың сандық құрамына ғана емес, олардың сапасы мен биологиялық белсенділігіне аса назар аударылуы қажет [2].
Осылайша, өсімдіктекті дубильді заттардың биологиялық белсенділігін зерттеу және оларды қолдану технологияларын өңдеу халық шаруашылығында, соның ішінде жаңа препараттарды құрастыру үшін дубильді заттардың қолдану саласында фундаменталды және практикалық негіздерін құру үшін қажет. Алыс шетелдерде (АҚШ, Қытай, Сингапур, Үндістан, т.б.) фитошикізаттан алынған табиғи заттар негізінде әртүрлі препараттарды, соның ішінде гербицидтер мен өсу-даму реттегіштерін алу мәселесіне ерекше назар аударылады. ТМД елдері мен Қазақстанда бұл мәселеге көп көңіл бөлінбейді, осы мәселе төңірегінде жұмыстар аз қамтылған [3].
Дубильді заттардың биологиялық белсенділігін зерттеу халық шаруашылығындағы көпфункциялы жоғары белсенділікке ие және қауіпсіз препараттарды биотехнологиялық әдістермен өңдеу практикасында маңызды болып табылады.
Сондықтан, зерттеу жұмысының мақсаты өсімдіктерден алынатын дубильді заттардың биологиялық белсенділігін өсімдіктердің биотест жүйесінде және in vitro жағдайында зерттеу болып табылады.
1. Cseke L.J., Kirakosyan A., Kaufman P.B., Warber S.L., Duke J.A., Brielmann H.L. Natural products from plants. – Boca Raton, London, New York: – 2006. – 611 p.
2. Кукенов М.К. Ботаническое ресурсоведение Казахстана. – Алматы: – 1999. – 160 с.
3. Сафонов Н.Н. Полный атлас лекарственных растений. – М. – 2000. – 312 с.
4. Зефиров Н.С., Кулов Н.Н., и др. Химическая энциклопедия. — М.: Научное издательство «Большая российская энциклопедия». – 1995. – Т. 4. – С. 493—494
5. Гудвин Т., Мерсер Э. Введение в биохимию растений. – М.:Мир. – Т. 2. –1986. – С. 198-200
6. Loreto F., Delfine S. Emission of isoprene from salt-stressed Eucaliptus globurus leaves // Plant Physiol. – 2000. – V. 123. – P. 1605-1610
7. Cantrell C.L., Schrader K.K., Mamonov L.K., Sitpaeva G.T., Kustova T.S., Dunber C., Wedge D.E. Isolation and identification of antifungal and antialgal alkaloids from Haplophyllum sieversii // Journ. Agricultural and Food Chemistry. – Vol. 53, N 20. – 2005. – P. 7741-7748.
8. Муравьева Д.А. Фармакогнозия. – учеб. / Д.А. Муравьева, И.А. Самылина, Г.П. Яковлев. – М.: Медицина. – 2002. – 656 с.
9. Соколов С.Я. Фитотерапия и фармакология. – / С.Я. Соколов. – М.: Мед. информ. Агентство. – 2000. – 976 с.
10. Ronsted N., Gobel E., Franzyk H., Chemotaxonomy of Platago. Iridoid and caffeoyl phenyenhanoid glycosides// Phytochem.-2000.- V. 55.- P.337-348
11. Telez M.R., Kobaisy M., Osbrink., Fokialakis N. Phytotoxic, antifungal, antialgal and antiinsect activity of components from selected plants of Kazakhstan and Greece. National Meeting.-2004.- Ch. 4.-P.114-123.
12. Okuda T., Yoshida T., Hatano T. Chemistry and biological activity of tannins in medicinal plants / In Economics and Medicinal Plants Research. – Vol 5. – London. – 1991. – P.129-165.
13. Mamonov L.K., Kobaisi M., Tellez M.R., Schrader K.K., Wedge D.E., Sitpaeva G., Gemejieva N.G., Mukanova G.S. Phytotoxic, antialgal and antifungal activity of constituents from selected plants of Kazakhstan. – American Chemical Society. – 2006. – Ch. 11. – P. 142-151
14. Buchman B.B., Gruissem W., Jones R.L. – Biochemistry and molecular biology of plants. – Rochville. – Maryland. – 2000. – 1367 p.
15. Н.С. Зефиров. Таннин. http://ru.wikipedia.org/wiki/
16. Mamonov L.K., Cantrell Ch.L., Ryabushkina N.A., Kustova T.S., Fischer N.H. and Schrader K.K. Bioassay-guided isolation of anti-algal constituents from Inula helenium and Limmonium myrianthum. – ARKIVOC.-2007.-N 1.- P.65-67
17. Мамонов Л.К., Мурсалиева В.К., Васильев Ю.И., Нам С.В. Перспективы изучения и практического использования биоразнообразия танидоносных растений Казахстана // Сб. тр. междунар. конф. «Биологическое разнообразие и устойчивое развитие природы и общества». – Алматы. – 12-13 мая. – Қазақ университеті. – 2009. – Ч.1. – С. 67-70
18. Кьосев П.А. Полный справочник лекарственных растений. – М. – 2000. – 992 с
19. Носов А.М. Лекарственные растения / А.М. Носов. – М.: ЭКСМО –Пресс. – 2001. – 348 с.
20. Мамонова Л.К., Музычкина Р.А. Введение в фитохимические исследования и выявление биологической активности веществ растений. –Алматы: «Школа ХХ1 века». – 2008. – 216 с.
21. Мамонов Л.К. Введение в фитохимические исследования и выявление биологической активности веществ растений.-Алматы.-2008. –С. 70-113
22. Ережепов Ә.Е., Мухамбетжанов С.К., Уәлиханова Г.Ж. «Өсімдік ұлпаларын өсіру және биотехнология бойынша зертханалық жұмыстар»: Оқу құралы. – Шымкент: М.Әуезов атындағы ОҚМУ. – 2009. – 30-33б.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

Биология факультеті

Биотехнология, биохимия, өсімдіктер физиологиясы кафедрасы

Бітіру жұмысы

ӨСІМДІКТЕРДІҢ ӨСУ ЖӘНЕ ДАМУЫНА
ДУБИЛЬДІ ЗАТТАРДЫҢ ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУ

Орындаған:
4 курс студенті ___________________ Д.Н.
Сатыбалдиева
(қолы, күні)
Ғылыми жетекші:
б.ғ.к., доцент ___________________ С.Қ.
Турашева
(қолы, күні)

Ғылыми жетекші:
б.ғ.к., а.ғ.қ. ___________________ В.К.
Мурсалиева
(қолы, күні)

Норма бақылаушы:
б.ғ.к., ассистент
С.Б. Оразова
(қолы, күні)
Қорғауға жіберілді:
кафедра меңгерушісі,
б. ғ.д., профессор ___________________ Т.А.Карпенюк
(қолы, күні)

Алматы, 2010

МАЗМҰНЫ

ҚЫСҚАРТЫЛҒАН ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ
ТҮСІНІКТЕМЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
... ... ... ... ... ... ... .
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ...
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Дубильді заттардың жалпы 5
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.1Дубильді заттардың 5
классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.2Дубильді заттардың физика-химиялық 8
қасиеттері ... ... ... ... ... ... ..
1.1.3Дубильді заттардың табиғатта таралуы және олардың жиналуына
әсер ететін 9
факторлар ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Дубильді заттардың биологиялық 10
ролі ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ...
1.2.1Дубильді заттардың жеке түрлеріне 10
сипаттама ... ... ... ... ... ... . ... ...
1.2.2Дубильді заттардың 11
қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
...
1.2.3Дубильді заттарды бөліп 12
алу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
...
2 МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР
2.1 Зерттеу 13
объектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ...
2.2 Зерттеу 14
әдістері ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ..
3 НӘТИЖЕЛЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ
3.1 Үрмебұршақтың тамырлануына арналған 17
биотест ... ... ... ... ... ... ..
3.2 In vitro жағдайында дубильді заттардың белсенділігін бағалау
үшін бидайдың және сәбіздің ұзақ мерзім пролиферацияланатын
каллус дақылын 18
алу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ..
3.2.1Бидай каллусының биомассасының өсуіне дубильді зат –
пирокатехиннің әсерін 20
анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
..
3.2.2Бидайдың каллус культурасына дубильді заттардың жиынтықты
экстракттарының 21
әсері ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ...
3.2.3Сәбіздің каллус культурасына дубильді заттардың жиынтықты
экстракттарының 24
әсері ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ..
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... 27
... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ 28
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..





ҚЫСҚАРТЫЛҒАН ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР

МС – Мурасиге және Скуг қоректік ортасы
2,4-Д – 2,4 дихлорфеноксисірке қышқылы
НСҚ – нафтилсірке қышқылы
6-БАП – 6-бензиламинопурин

КІРІСПЕ

Өсімдіктердің дубильді заттары жоғары молекулалы табиғи қосылыстардың,
соның ішінде фенолдық окситоптардың полимерлері болып табылатын екіншілік
биосинтез заттарына жатады Заманауи классификация бойынша барлық дубильді
заттар конденсацияланатын және гидролизденетін қосылыстарға бөлінеді. Олар
тері илеуде, медицинада, косметикалық өндірісте, т.б. шаруашылық
қажеттіліктерге кеңінен қолданылады. Өсімдіктердің дубильді заттары олардың
синтетикалық-химиялық аналогтарымен салыстырғанда көптеген артықшылыққа ие.
Олар токсикалық әсер көрсетпейді, табиғи жағдайда тез ыдырайды,
жинақталмайды, осыған байланысты экологиялық қауіпсіз. Осыған байланысты
өсімдіктекті дубильді заттарға, оларды қолдануға сұраныс үнемі артуда.
Екіншілік метаболиттер сияқты дубильді заттар өсімдіктерде әр түрлі
биологиялық қызмет атқарады. Олар өсімдіктердің жерасты мүшелерінде қор
заттары ретінде жиналады [1].
Қазақстан флорасы құрамында дубильді заттары бар өсімдік түрлеріне
бай. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы елдің ішкі нарығында және ТМД
елдерінің нарығында тері және фармацевтикалық өндіріс мақсатында өнімнің
осы түрін пайдалану позициясын ұстанбайды. Осыған байланысты өсімдік
шикізатының бай қоры практикада қолданылмайды. Мемлекет бағалы және
перспективті экспорттық өнім шығармайды. Қазіргі таңда Қазақстан және ТМД
елдері өсімдіктекті дубильді заттарды Аргентина мен Бразилиядан әкеледі.
Қазіргі күні Қазақстан өсімдіктерінің 6000-нан астам түрлерінің,
әсіресе эндемикалық түрлердің биологиялық белсенді заттары зерттелмеген.
Сондықтан, Республика флорасының скринингі жалғасуы қажет және дубильді
заттардың сандық құрамына ғана емес, олардың сапасы мен биологиялық
белсенділігіне аса назар аударылуы қажет [2].
Осылайша, өсімдіктекті дубильді заттардың биологиялық белсенділігін
зерттеу және оларды қолдану технологияларын өңдеу халық шаруашылығында,
соның ішінде жаңа препараттарды құрастыру үшін дубильді заттардың қолдану
саласында фундаменталды және практикалық негіздерін құру үшін қажет. Алыс
шетелдерде (АҚШ, Қытай, Сингапур, Үндістан, т.б.) фитошикізаттан алынған
табиғи заттар негізінде әртүрлі препараттарды, соның ішінде гербицидтер мен
өсу-даму реттегіштерін алу мәселесіне ерекше назар аударылады. ТМД елдері
мен Қазақстанда бұл мәселеге көп көңіл бөлінбейді, осы мәселе төңірегінде
жұмыстар аз қамтылған [3].
Дубильді заттардың биологиялық белсенділігін зерттеу халық
шаруашылығындағы көпфункциялы жоғары белсенділікке ие және қауіпсіз
препараттарды биотехнологиялық әдістермен өңдеу практикасында маңызды болып
табылады.
Сондықтан, зерттеу жұмысының мақсаты өсімдіктерден алынатын дубильді
заттардың биологиялық белсенділігін өсімдіктердің биотест жүйесінде және
in vitro жағдайында зерттеу болып табылады.

1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ

1.1 Дубильді заттардың жалпы сипаттамасы
Дубильді заттар (таннидтер, француз тілінен, tanner – тері илеу) деп
жоғары молекулалы, бір-бірімен генетикалық байланысты табиғи фенолды
қосылыстарды айтады. Олар пирокатехиннің (1,2-диоксибензол),
пирогаллолдың (1,2,3-триоксибензол) және флороглюциннің (1,3,5-
триоксибензол) туындылары болып табылады. Табиғи дубильді заттардың
салыстырмалы молекулалық массасы 1000-20000 kDa. Табиғатта құрамында
дубильді заттар бар өсімдіктер көп кездеседі. Бұл заттар өсімдіктердің
жерасты және жерүсті мүшелерінде жинақталады. Бұл заттарға көбінесе
тропикалық өсімдіктер бай келеді. Қарапайым фенолдар – пирокатехин,
пирогаллол және флороглюцин иітетін қасиет көрсетпейді, ал фенолкарбонды
қышқылдармен бірге илік қасиетке ие (1 сурет) [4,5].

1 сурет. Қарапайым фенолдар

Танидтердің илік қасиеттері олардың белоктармен, полисахаридтермен
және басқа биополимерлермен (пектиндік заттармен, целлюлозамен) мықты
байланыстар түзу қабілетіне негізделген [4,5].

1. Дубильді заттардың классификациясы
Дубильді заттардың бірнеше классификациясы белгілі. Заманауи
классификация бойынша дубильді заттар гидролизденетін және
конденсацияланатын топтарға бөлінеді. Бұл классификация қыздыру кезінде
дубильді заттардың ыдырау қабілетіне негізделген (1 кесте).

1 кесте

Гидролизденетін және конденсацияланатын дубильді заттар

Дубильді заттардың 180-2000 С дейін Темір тотығының
алуан түрлілігі қыздыру тұздарымен әсер ету
пирогаллолдық топ пирогаллол бөлінеді қара-көк түс
пирокатехиндік топ пирокатехин бөлінеді қара-жасыл түс

Гидролизденетін дубильді заттар – бұлар фенол қышқылдарының
гликозидтері немесе көмірсулар және фенол қышқылдарының негізіндегі күрделі
эфирлер. Гидролизденетін таннидтерде бензол сақиналары бір-бірімен оттегі
арқылы жалғасқан, олар көбінесе фенолкарбон қышқылдарының және қанттардың
немесе алициклді қосылыстардың, мысалы, хин қышқылының полиэфирлері болып
табылады. Көмірсу фрагменті ретінде көбінесе глюкоза, фенол қышқылдарынан
– галл (галлотанин), эллаг (эллаготанин), т.б. қышқылдар белгілі [4].
Гидролизденетін дубильді заттардың негізін пирогаллолдың туындылары болып
табылатын галл, дигалл және эллаг қышқылдары құрайды. Яғни, гидролизденетін
таннидтер – галл қышқылының немесе дигалл, тригалл қышқылдарының көпатомды
спирттермен байланысқан күрделі эфирлері. Олар пирогаллол тәрізді ТАК
(темір аммонийлі квасц) ертіндісімен немесе темір тотығы тұздарының
әсерінен қара-көк түсті тұнба түзеді [6]. Қышқылдармен, негіздермен,
таннинацилгидролаза ферменттерімен гидролизденеді. Гидролиз кезінде көмірсу
және фенолкарбон қышқылдарын, пиролиз кезінде пирогаллол түзеді
Гидролизденетін дубильді заттардың мысалы – таннин [7] (2 сурет).

2 сурет. Гидролизденетін дубильді зат – таннин

Толық гидролиз кезінде түзілетін біріншілік фенолдық қосылыстардың
құрылысына байланысты галлдық және эллагтық гидролизденетін дубильді
заттарға бөледі. Бұл топтардың екеуінде де фенолдық емес компонент ретінде
моносахарид болады. Негізінен бұл – глюкоза, бірақ басқа да моносахаридтер
болуы мүмкін. Гидролизденетін дубильді заттардан конденсацияланатын
дубильді заттардың айырмашылығы, олардың құрамында көмірсулар аз болады [8]
.
Галлдық дубильді заттар галлотаниндер деп те аталады. Бұлар галл және
дигалл қышқылдарының глюкозалы күрделі эфирлері, глюкоза молекуласына галл
(немесе дигалл) қышқылының әртүрлі саны (1-5) жалғасуы мүмкін. Дигалл
қышқылы ароматты қышқылдардың күрделі эфирлері жалғасқан галл қышқылының
депсиді болып табылады. Депсидтер галл қышқылының үш молекуласынан да
(тригал қышқылы) тұруы мүмкін [8] (3 сурет).

Галл қышқылы
Галлотаннин

3 сурет. Галдық дубильді заттар

Эллагтық дубильді заттар немесе эллаготаниндер гидролиз кезінде эллаг
қышқылының фенолдық қалдықтары ретінде ыдырайды (4 сурет). Эллагтық
дубильді заттардың да қантты қалдығы ретінде көбінесе глюкоза болады [9].

4 сурет. Эллаг қышқылы

Конденсацияланатын дубильді заттар – 3-флаванолдардың (катехиндердің),
3,4-флавандиолдардың (лейкоцианидиндердің) негізгі өкілдері және олардың
аралас полимері болып табылады. Оның құрылымдық элементтері – ерімейтін,
аморфты флобафен қосындылары [10] (5 сурет).

Флавон

5 сурет. Конденсацияланатын дубильді заттардың құрылымдық элементі

Конденсацияланатын дубильді заттар белсенді гепатопротектор және
детоксиканттар болып табылады. Конденсацияланатын илік заттар ыстық суда аз
ериді (молекулалық массасына тәуелді), спиртте, ацетонда, сулы ацетонда
жақсы ериді. Полифенолдардың басқа топтарынан қорғасын тұздарының
реакциясымен ерекшеленеді және тұндыру арқылы немесе хроматографиялық
әдістермен бөлінеді. Конденсацияланатын дубильді заттар құрамына
пирокатехин түйіршіктері кіреді, аталған реагенттермен қара-жасыл түсті
тұнба түзеді. Пирогаллолдық және пирокатехинді таниндерді ажырату үшін
қыздыру кезінде нитрозометилуретанмен реакция тиімді болып табылады. Бұл
реакция дубильді заттарды тұнбаға түсіреді [10].
Конденсацияланатын таннидтер гликозидтік қасиет танытпайды. Бензолдық
сақиналары бір-бірімен көміртекті С-С байланыстар арқылы жалғасқан; олар
негізінен катехиндердің және лейкоантоцианидтердің туындылары болып
табылады, темір тұздарымен әсер еткенде қара-жасыл түс береді.
Конденсацияланатын дубильді заттардың құрамдас бөлігі – осы топтың
қарапайым қосылысы эпикатехин (6сурет) [10].

6 сурет. Конденсацияланатын дубильді заттардың құрамдас бөлігі

1.1.2 Дубильді заттардың физика-химиялық қасиеттері
Дубильді заттар – құрамында азот жоқ, улы емес, аморфты қосылыстар,
суда және спиртте жақсы ериді, уылдыратын дәмі бар. Ертіндіде әлсіз қышқыл
реакция береді. Кристалды күйінде тек катехин белгілі, олар суық суда аз
ериді, ыстық суда жақсы ериді. Көптеген дубильді заттар оптикалық белсенді.
Таннидтердің көпшілігі гигроскопиялық болып табылады. Емдік қоспаларда
оларды ауыр металл тұздарымен, белоктық заттармен және алкалоидтармен
араластыруға болмайды, себебі, олармен тұнба түзеді. Дубильді заттар
белоктармен су өткізбейтін қабат түзеді. Белоктарды ішінара ширата отырып
шырышты қабықта және жарақаттанған жерде қорғаныс қабатын түзеді. Ауаның
әсерінен оңай тотығады, флобафендерге айналады да өсімдік қабығына, т.б.
мүшелерде, тұнбада қанық-қоңыр түс береді [10, 15].
Флобафендер суық суда ерімейді, ыстық суда қоңыр түсті тұнба түрінде
ериді [8].
Гидролизденетін дубильді заттардың негізін пирогаллолдың туындылары
болып табылатын галл, м-дигалл және эллаг қышқылдары құрайды. Олар
пирогаллол тәрізді ТАК (темір аммонийлі квасц) ертіндісімен немесе темір
тотығы тұздарының әсерінен қара-көк түсті тұнба түзеді [10, 15].
Конденсацияланатын дубильді заттар белсенді гепатопротектор және
детоксиканттар болып табылады. Гидролизденетін дубильді заттар полифенолды
қосылыстар тәрізді суда және төмен пайызды сулы-оргаикалық ерітінділерде
жақсы ериді [8].
Конденсацияланатын дубильді заттар ыстық суда аз ериді (молекулалық
массасына тәуелді), спиртте, ацетонда, сулы ацетонда жақсы ериді.
Полифенолдардың басқа топтарынан қорғасын тұздарының реакциясымен
ерекшеленеді және тұндыру арқылы немесе хроматографиялық әдістермен
бөлінеді. Конденсацияланатын дубильді заттар құрамына пирокатехин
түйіршіктері кіреді, аталған реагенттермен қара-жасыл түсті тұнба түзеді.
Пирогаллолдық және пирокатехинді таниндерді ажырату үшін қыздыру кезінде
нитрозометилуретанмен реакция тиімді болып табылады. Бұл реакция дубильді
заттарды тұнбаға түсіреді [10, 15].

1.1.3 Дубильді заттардың табиғатта таралуы және олардың жиналуына әсер
ететін факторлар
Дубильді заттар табиғатта кең таралған. Дубильді заттар көбінесе
қосжарнақты өсімдіктерде максималды мөлшерде жиналады. Дара жарнақты
өсімдіктердің кейбір тұқымдастарында ғана кездеседі. Көптеген шырша
тұқымдас өсімдіктер дубильді заттарға бай келеді. Төменгі сатылы
өсімдіктерден олар қыналарда, саңырауқұлақтарда, балдырларда кездеседі.
Споралы өсімдіктерде (мүкте, қырықбуындарда, шаңжапырақта) танидтер көп
мөлшерде болады. Дубильді заттардың жоғары құрамымен ерекшеленетін түрлер
саны бойынша келесі тұқымдастарға бөлінеді: Pinaceae, Salicaceae,
Polygonaceae, Ericaceae, Fagaceae, Anacardiaceae, Tamaricaceae,
Plumbaginaceae, Geraniaceae, Asteraceae. Кейбір тұқымдас өкілдерінде,
мысалы, раушангүлді Rosaceae, бұршақтұқымды Fabaceae, мирта тұқымдас
Myrtaceae-де танидтердің мөлшері 20-30 %, тіпті одан да жоғары [11].
Дубильді заттардың өсімдіктердегі мөлшері олардың жасына, даму
фазасына, өскен орнына, климат және топырақ жағдайларына тәуелді. Теңіз
деңгейінен жоғарыда кездесетін өсімдіктерде дубильді заттар көп. Ылғал
жерде таралған өсімдіктерде құрғақ жерде өсетін өсімдіктерге қарағанда
дубильді заттар көп жиналады. Ескі, кәрі мүшелерге қарағанда жас мүшелерде
дубильді заттар көбірек болады. Таңғы уақытта (7-ден 10-ға дейін) бұл
заттардың мөлшері максимумға жетеді, күндіз төмендейді, кешке қайта
жоғарылайды. Дубильді заттардың ең жоғары мөлшері патологиялық жағдайда
анықталған [12,13].
Дубильді заттардың мөлшері өсімдіктердегі вегетация периодына
тәуелді. Кейбір деректер бойынша илік заттардың минималды мөлшері көктемде
анықталған, сосын ол біртіндеп ұлғаяды, бутонизация – гүлденудің басталу
фазасына дейін ең жоғары мөлшеріне жетеді. Вегетация соңында дубильді
заттардың тамырдағы мөлшері біртіндеп азая бастайды. Вегетация фазасы
дубильді заттардың тек сандық мөлшеріне ғана емес, олардың сапалық құрамына
да әсер етеді [13].
Дубильді заттар өсімдіктердің жерасты және жерүсті бөліктерінде де
жинақталады. Көбінесе тамырда, ағаш тамырында, сабақта, жапырақта, сонымен
қатар жемістердің қабығында жиналады. Дубильді заттар (басқа да фенолдық
қосылыстар сияқты) өсімдік клеткасының вакуолінде жиналады және
цитоплазмадан белоктық-липидтік мембрана — тонопласт арқылы бөлінеді.
Дубильді заттар көбінесе еріген күйде болады. Олар гистохимиялық реакция
көмегімен анықталған. Осы әдістің көмегімен дубильді заттардың жапырақтың
эпидерма және паренхима клеткаларында, сабақта – эпидерма клеткаларында,
біріншілік қабықта, өзекте болатындығы анықталған [12].

1.2 Дубильді заттардың биологиялық ролі
Өсімдіктердегі таннидтердің ролі әлі толық анықталмаған. Олар қор
заттары ретінде қызмет атқарады деп болжанады (көптеген өсімдіктердің
жерасты бөліктерінде жиналады) және бактерицидтік, фунгицидтік қасиет
көрсетуіне байланысты ағаш өзегінің шіруіне кедергі келтіреді, яғни ауру
қоздырғыш патогендердің қатынасына байланысты қорғаныш қызмет атқарады.
Таннидтер көптеген өсімдіктерде патогенді микроорганизмдердің өсуін
тежейді, өсімдіктерді жануарлардың жеуінен қорғайды. Дубильді заттар басқа
да екіншілік метаболиттермен бірге өсімдіктердің биохимиялық бейімделуінде
маңызды роль атқарады. Соның ішінде аллелопатиялық, инсектицидтік,
фунгицидтік және бактерицидті қасиет көрсететін қосылыстар анықталған [14].

1.2.1 Дубильді заттардың жеке түрлеріне сипаттама
Таннин, немесе галлодубильдік қышқыл (Gallapfelgerbsaure,
Gallusgerbsaure, acid gallotanniqe), көптеген өсімдіктерде, әртүрлі жаңғақ
сорттарында болады, құрамы: C14H10O9; суда, спиртте, сірке қышқылды эфирде
еритін аморфты ұнтақ, эфирде, бензолда ерімейді, оптикалық белсенді емес,
сулы ертіндіде хлорлы темірмен қара-көк тұнба түзеді, тез тотығады. Таннин
көмірқышқылды тұздарды ыдыратады. Оның тұздары ерімейтін аморфты
қосылыстар. 2100-қа дейін қыздыру кезінде таннин пирогаллолға айналады,
әлсіз күкірт қышқылымен қайнатқанда галл қышқылына айналады, сулы аммиакпен
қайнатқанда галламидке және галл қышқылды аммиакқа айналады, сірке қышқылды
ангидридпен қайнатқанда бес ацетильді эфир C14H5(C2H3O)5O9 түзеді. Бұл
реакциялар танниннің құрылымын анықтайды [15].
Таннин медицинада, бояулар өндірісінде, галл қышқылын және пирогаллол
алуда кеңінен қолданылады [15].
Эллагогендубиль қышқылы. Таннин сияқты бұл да галл қышқылының туындысы
болып табылады және көптеген өсімдіктерде таннинмен бірге кездеседі. Ол
дубильді заттардың негізгі массасын құрайды. Анар өсімдігінің тамырының
қабығында, дубодубильдік қышқылдармен бірге емен ағашының өзегінде
табылған. 1000-та кептірілген эллагогендубиль қышқылының құрамы –
C14H10O10, қоңырқай түсті аморфты масса, суда, спиртте, сірке қышқылды
эфирде ериді, сірке қышқылды темірмен, желім тұнбасымен, белоктармен,
алкалоидтармен қара-көк түсті тұнба түзеді. Сумен 1100-қа дейін қыздырғанда
эллаг қышқылына айналады, бұл жағдайда 2H2O бөлініп, сірке ангидриді мен
бесацетильді эфир түзіледі [15].
Дубодубиль қышқылы. Жас тамырда, ағаш өзегінде және емен ағашының
әртүрлерінің жапырақтарында болады. Қышқылдың шамамен 56%-ы көміртек, ал 4%-
ы сутектен тұрады. Темір хлоридімен көкшіл түс береді. Дубодубиль қышқылы
қоңыр-қызылдан ашық қызыл түске дейін әртүрлі түсті амофты ұнтақ, суда,
спиртте, спирт пен эфир қоспасында, сірке қышқылды эфирде ериді, ал таза
эфирде ерімейді; сулы ертіндіде қышқылдық реакцияға ие, сілтіде ериді,
сірке қышқылды қорғасынмен қорғасын қосындыларының сарғыш тұнбасын түзеді,
магний тотығымен суда еритін әлсіз және орташа қышқылды тұздар түзеді,
темір хлоридімен көк тұнба түзеді. 1300-1400 С қыздыру кезінде және
сілтілермен, минералды қышқылдармен қайнату кезінде ангидридтер түзіледі.
Дубодубиль қышқылын таза күйінде бөліп алу қиын, себебі олар қышқыл ортада
ангидридтерге айналады [15].
Кинодубиль қышқылы. Кинодубиль қышқылы C28H22O11 киноиннің ангидриді
болып табылады. Бұл қызыл түсті амофты-шайыр тәрізді зат, спиртте ериді,
суық суда баяу ериді. Желіммен тұнба түзеді және FeCl3-пен қара-жасыл түс
береді. 1600-1700-қа дейін қыздырғанда немесе әлсіз күкірт қышықылымен, тұз
қышқылымен қайнатқанда C28H20O10 ангидридіне айналады. Киноин тәрізді
кинодубиль қышқылы да тұз қышқылымен 120-1300 С қыздырғанда пирокатехинге,
галл қышқылына және хлорлы метилге ыдырайды [15].
Катехудубиль қышқылы. Катехиндердің 1300-1700 С қыздыру арқылы алынған
ангидридтері болып табылады. Катехудубиль қышқылдары C38H34O15, C38H32O14
және C36H34O15 құрамына ие, қызыл-қоңыр түсті ұнтақ заттар. Катехиндер ашық
сары түсті өте ұсақ ине тәрізді формада кристалданады, FeCl3 – пен жасыл
түс береді, КНО-мен балқыту кезінде флороглюцин және протокатех қышқылына
ыдырайды [15].
Маклурин. Маклурин немесе моринодубиль қышқылы C13H10O6 X H 2O және
морин C15H10O X 2H2O сары ағашта болады. Оларды суда қайнату арқылы бөліп
алады. Маклурин ашық-сары түсті кристалды ұнтақ, темірмен қара-жасыл түсті
тұнба береді, желіммен, алкалоидтармен және альбуминаттармен тұнбаға
түседі. Тері илеуге қолданылмайды. Морин және маклурин металдармен
кристалды бөлшектер, аморфты тұздардың бөлшектерін түзеді. Маклурин
көптеген дубильді заттар сияқты флороглюцинге және протокатех қышқылына
ыдырайды. Морин резорцин және флороглюцинге ыдырайды [15].

1.2.2 Дубильді заттардың қолданылуы
Дубильді заттар былғары өнеркәсібінде тері илеу үшін кеңінен
қолданылады. Дубильді заттардың бұл қасиеті олардың шіру процесіне төзімді
құрлымдардың түзілуіне әкелетін тері белогы коллагенмен әрекеттесу
қабілетіне негізделген. Тоқыма өнеркәсібінде талшықтар иіруде қолданылады
[16].
Медицинада дубильді заттар асқынған және созылмалы іш ауруларында,
энтероколитте, стоматит, гингивит, т.б. ауыз қуысының қабыну процестерінде
залалсыздандыратын, қабынуға қарсы және бактериоцидті зат ретінде, улану
кезінде антидот ретінде қолданылады [17].
Дубильді заттардың препараттары қабынуға қарсы заттар ретінде
қолданылады. Дубильді заттардың уылдыратын әсері олардың белоктармен
байланысып тығыз альбуминаттар түзуіне негізделген. Шырышты қабыққа немесе
жарақаттанған орынға дубильді заттарды енгізу шырыштың немесе жарақаттанған
экссудат белогының ішінара қысқаруын тудырады және осы ұлпалардың сезімтал
жүйке ұштарының тітіркенуінен сақтайтын пленканың түзілуіне алып келеді.
Тамырлардың тарылуы, секрецияның шектелуі, клетка мембранасының тығыздалуы
қабыну реакцияларын төмендетеді. Дубильді заттардың препараттары шайқағыш
түрінде, күйік кезінде сепкіш препарат түрінде, асқазан-ішек ауруларында
іштей қабылдауға қолданылады. Дубильді заттар сонымен қатар алкалоидтармен,
гликозидтермен және ауыр металл тұздарымен тұнба түзуге қабілетті, осыған
байланысты ауыр металдармен немесе өсімдік уларымен пероральды (ауыз
арқылы) улану кезінде уға қарсы зат (антидот) ретінде қолданылады. Дубильді
заттар антиоксидантты, қабынуға қарсы, бактериоцидті, вирусқа қарсы
залалсыздандыратын белсенділікке ие және ас қорыту мүшелерінің аурулары
кезінде қолданылады [18].
Сонымен қатар, құрамында дубильді заттар бар өсімдіктер табиғи бояулар
алуда, косметикалық және тағамдық өнеркәсіпте, әр түрлі сусындар
өндірісінде оларға дәм беру үшін және тағамдық бояуыш ретінде, т.б.
шаруашылық қажеттіліктерге қолданылады [19].

1.2.3 Дубильді заттарды бөліп алу
Дубильді заттар сумен және сулы-спиртті қоспалармен оңай бөлініп
алынады. Өсімдік шикізатынан оларды бөлудің негізгі жолы экстракциялау
болып табылады.
Өсімдік құрамында дубильді заттардың бар-жоқтығын анықтау үшін келесі
реакцияларды қолданады: желатин, алкалоидтар, ауыр металл тұздары және
формальдегид ерітінділерімен тұнбаға түсіру; темір тұздарымен бояу.
Катехиндер ванилинмен және концентрлі хлорсутек қышқылымен қызыл түс
береді.
Дубильді заттарды таза күйінде алу үшін табиғи материалды сумен немесе
басқа экстракциялармен: күшті немесе әлсіз спиртпен, таза эфирмен немесе
спиртпен араласқан эфирмен, сірке қышқылды эфирмен т.б. экстракциялайды;
экстракты буландырады, бөлінген дубильді заттарды аталған ерітінділер
көмегімен өңдеу арқылы тазартады. Көбінесе, сулы немесе сулы-спиртті
экстрактты дайындап алып, одан сірке қышқылды немесе қарапайым эфирмен
немесе олардың қоспасын араластыру арқылы дубильді затты бөліп алады немесе
сірке қышқылды қорғасынмен тұндырады, сүзгіден өткізеді де қорғасынды
қосындыларды күкіртсутекпен ажыратады. Соңғы тәсілі алынатын өнімнің
тазалығы жағынан үнемі қанағаттанарлық нәтиже бермейді. Сулы экстракттан
дубильді заттарды тұндыру үшін кейде сірке қышқылды хининді, сірке қышқылды
мысты, ас тұзын, тұз қышқылын, т.б. қолданады. Тазарту үшін диализ әдісін
қолданады [15].

2 МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР

2.1 Зерттеу объектілері
Зерттелетін заттар ретінде Қазақстан флорасының әртүрлі экологиялық
және географиялық жағдайдағы жабайы өсетін түрлерінен 2009 жылы жиналған
өсімдіктерден бөлініп алынған дубильді заттардың жиынтықты экстракттары
қолданылды (2 кесте).

2 кесте

2009 жылы жиналған өсімдік шикізаттарының тізімі және олардың қысқаша
сипаттамасы

Түрдің, туыстың Түрлердің өскен Даму Дайындалған Дубильді
атауы және жиналған орны кезеңі бөлігі затқа
(үлгі №) сипаттама
Rheum Оңтүстік Қазақстан гүлдеу жапырақ, суда жақсы
turkestanicum облысы, Арыс гүлшоғыр сабақериді,
Janisch. ауданы, тау құрғақ, қоңыр
(Polygonaceae бөктерлері түсті ұнтақ
Lindl.
тұқымдасы)
№1
Tamarix Алматы облысы, гүлдеу гүлшоғыр суда нашар
arceuthoides Қапшағай су қоймасы ериді,
Bunge бөгеті төңірегінен күңгірт түсті
(Tamaricaceae созылмалы
Link тұқымдасы) сұйық
№2
Achillea Шығыс Қазақстан гүлдеу бүтін өсімдік құрғақ,
millefolium L. облысы, пластина
(сем. AsteraceaeҚатон-Қарағай тәрізді қара
Dumort.) ауданы, Алтай түсті зат,
№3 Тарбағатайы тауының суда нашар
солтүстік баурайы ериді
Geranium Шығыс Қазақстан гүлдеу бүтін өсімдік созылмалы,
pseudosibiricum облысы, паста
J. Mayer Қатон-Қарағай тәрізді, қара
(Geraniaceae ауданы, Алтай қоңыр түсті,
Juss. тұқымдасы)Тарбағатайы тауының суда нашар
№4 ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Өсу реттегіштерінің жеттіктіргіштегі жүзім көшеттерінің өсіп-дамуына әсерін зерттеу
Ауыр металдардың миграциясының өсімдіктердің өсу параметріне әсерін анықтау
Ауа, су, топырақ құрамы өзгеруінің өсімдіктердің биоалуантүрлілігіне әсерін зерттеу
Көмір гуминді тыңайтқыштардың топырақ құрамына әсерін зерттеу
Қарақұмықтың ұнды кондитер өнімдеріне тигізетін әсерін зерттеу
Техногенді заттармен ластанған аймақтардағы өсімдіктердің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу
Қазақстан Республикасында туризм дамуына әсерін тигізетін факторларды талдау
Ауыр металдардың экожүйелерге таралуы және оның дәрілік өсімдіктердің өсу параметріне әсері
Турбуленттіліктің бастапқы деңгейінің әсерін сандық зерттеу
Өсімдіктердің дамуы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь