Қазақ әдебиеті сынының тарихы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

ҚАЗАҚТЫҢ СЫНИ ОЙ.ШКІРІНІҢ
ОЯНУЫ ЖӘНЕ ӘДЕБИЕТ СЫНЫНЫҢ ТУУЫ

Бірінші тарау. Әдеби сын арналары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1. Халықтық эстетика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2. Көне дәуірдегі сүбелі ойлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
3. Қазақтың ұлы ағартушы.демократтарының сыни ойлары ... ... ... ... ... ...28

Екінші тарау. Баспасөз және сын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
1. Оянған ойға кең өріс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
2. "Айқап" журналы мен "Қазақ" газетінің әдебиет сынын тудырудағы тарихи маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54

Үшінші тарау. Жазба әдебиет және сын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..106
1. Дәйектеме.сын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 106
2. Абай өнері . өсер сынға өрелі өрнек ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 123.

ҚАЗАҚ СЫНЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ ҚАЛЫПТАСУЫ
ЖӘНЕ ӘДЕБИЕТТАНУЫ

Төртінші тарау. Қазақ сынының жанрлық қалыптасуы және әдебиеттануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 147
1. Заман және көркемдік мұрат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...147
2. Дарындар . сын додасында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..157
3. Өркендеу өзегі . көркемдік әдіс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..174
4. Көркемдік тәжірибе . қисын негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .191
5. Ұйымдасудың қияметі мен қиястығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .203
6. Эстетикалық.социологиялық сын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...221
7. Тұсаулы ой толқындары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..241
Бесінші тарау. Әдеби мұраны игеру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 265
1. Әдеби өркендеудегі тарихи сабақтастық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 265
2. Ауыз әдебиетінің үлгілерін жинау мен зерттеу мәселелері ... ... ... ... ..272
3. Абайтану асулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 291
Қазақ әдебиеттануы нақты мәселелерді зерттеуде әдебиеттің ішкі даму заңдылықтарын, жанрлардың ерекшеліктері мен туу, қалыптасу жолдарын анықтауға батыл қадам жасап отыр. Әдебиетімізде зерттеліп жүрген проза, поэзия, драматургия жанрлары сияқты әдебиет сынының да тарихы мен қалыптасу процестері, өзіне тән шығармашылық, ғылыми мәселелері арнайы зерттеуді талап етеді.
Бұл мәселе тек ғылымдық тұрғыдан ғана емес, практикалық, тұрғыдан айрықша қажеттілікке айналып отыр. Сондықтан әдебиеттің басқа жанрларының ішкі түрі, нақыштары тарамдала зерттеліп жатқан уақытта сол игі істі жүзеге асырып отырған сын жанрының өзі тасада қалып қоюы орынсыз болар еді. Оның да басқа жанрлар сияқты өзіне тән творчестволық, ғылыми проблемалары, тарихы бар.
Қазақ әдебиеті сыны мен ғылымының тарихи белестерінен үш кезеңді анық байқаймыз. Бірінші кезең — қазақ әдебиеті сынының туу дәуірі. Қазақ әдебиеті сынының туу процесі Қазан төңкерісіне дейін созылған. Екінші кезең — қазақ әдебиеті сынының жанр ретіңде қалыптасу және әдебиеттану ғылымының туу дәуірі. Бұл процесс 1917—1937 жылдардың арасын қамтиды. Үшінші кезең — қазақ әдебиеті сынының өсіп-өркендеу және әдебиеттану ғылымының қалыптасу дәуірі 1938— 1985 жылдар аралығы.
Қазақ әдебиеті сыны мен ғылымының өсіп-өркендеуінің соңғы екі кезеңі пәлендей дау туғызбайды. Ал бірінші кезең, яғни Қазан төңкерісіне дейін қазақ әдебиеті сынының туу дәуірі жайлы әр қилы ой-пікірлер бар.
Бұл жөнінде европацентристік кейбір ой-пікірлерді сөз етудің қажеттігі шамалы. Қоғамдық сананың әрбір саласын, әсіресе қазақ әдебиеті жанрларының ғана емес, тіпті ешбір шүбә тудырмайтын, тарихи желісі үзілмеген мәселелердің өзі төңкерістен кейін сапалық жаңа қасиеттермен толысқанын тілге тиек етіп, бұрынғыны мансұқтайтын, місе тұтпайтын кезіміз аз болмайды. Соны әдебиет жанрларына жақындатқанда, әсіресе қазақтың әдебиет сыны туралы шолақ пішіп, нығайта айтуды мақұл көріп келдік. Мұның өзі аксиома түрінде тұжырымдалды. "Қазақ әдебиетінде сынның белгілі орын алуға ұмтылуы тек кеңес өкіметі тұсыңда, айналасы басы 10—15 жылдың ішінде. Қазанға дейін бізде сын атаулының болмауы тіпті заңды нәрсе" (М.Қаратаев) деп таптық.
Халық болған жерде өнер бар, оған деген көзқарас, эстетикалық талғам бар. Халық ауыз әдебиетінен тартылған жайлар жазба әдебиет туындыларына ұласып, өзінше бір көркемдік әлем жасағаны даусыз. Қазіргі қазақ әдебиеті сыны мен әдебиеттану ғылымы дүниеге келген әрбір көркем туыңдының идеясын, айтар ойын, эстетикалық өреге қол созғанын, қандай әлеуметтік мәселені көтергенін, нені насихаттайтынын саралап алуға міндетті. Әдеби сынның туу, қалыптасу проблемалары тек творчестволық қана емес, саяси-әлеуметтік мәселелермен де тікелей байланысты болғандықтан әдебиет сыны тарихында оны орағытып өту мүмкін емес. Сынның социологиялық және эстетикалық дәрежесі көркем әдебиеттің шыққан биігіне тәуелді.
1. Ысмайлов Е. Сын мен шығарма. Алматы, 1960.
2. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, 1973.
3. Әуезов М. Мақалалар, зерттеулер, 17 т. — Алматы: Жазушы, 1985.
4. Мұқанов С. Проза және сын туралы // Әдебиет және искусство, 1939, № 7. 37-57 беттер.
5. Мұстафин Ғ. Бес томдық шығармалар жинағы. 5 Т. А.: Жазушы, 1984.

Қосымша әдебиеттер:
1. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Жалын, 2001. – 464 б.
2. Кәкішев Т. Оңаша отау. А.: Жазушы, 1982.
3. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік: Сын мақалалар, портреттер, эссе. — Алматы: Жазушы, 1993.
4. Қаратаев М. Казахская литературная критика на современном этапе. Алматы, 1974.
5. Ахметов 3. Абайдың ақындық әлемі. Алматы, 1995.
6. Аймауытов Ж. Шығармалары. Алматы, 1989.
7. Кәкішұлы Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. Алматы, Білім, 1997ж.
8. Ысқақұлы Д. Сын өнері. Алматы, ҚАЗақпарат, 2001.
9. Ысқақұлы Д. Сын жанрлары. Алматы, ҚАЗақпарат, 1999.
10.Жүсіпова А. Әдеби сын тарихы. Алматы, ҚазҰУ баспасы, 2008.
11.Қараңыз: Венгеров С.А. В чем очарование русской литературы ХІХ века? — С-Петербург, 1912; Бурсов Б.И. Национальное своеобразия русской литературы. Изд. 2-е — Ленинград, 1967; Берковский Н.Я. О мировом значений русской литературы. — Л., 1975; Купреянова Е.Н., Макогоненко Г.П. Национальное своеобразие русской литературы. Очерки и характеристики. — Л., 1976; Фридлендер Г.М. Национальное своеобразие и мировое значение русского романа. // В кн.: История русского романа в 2-х т-х. — М. - Л., 1964, т.2.
12.Соколов Н.И. О литературной критике и филологическом образовании // Русск. лит., 1977, № 1.
13. Егоров Б.Ф. О мастерстве литературной критики. Жанры, композиция, стиль. — Ленинград: Советский писатель, 1980. - 319 с.
14. Белинский В.Г. Шығармалары /Ауд. Б.Шалабаев. — Алматы: Жазушы, 1987. - 352 б.
15. Чернышевский Н.Г. Литературная критика. Т.1. М.: Художественная литература. 1981.
        
        Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Тұрсынбек Кәкішұлы
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ
СЫНЫНЫҢ ТАРИХЫ
Оқулық
Алматы
2011
Кіріспе
Қазақ әдебиеттануы нақты мәселелерді зерттеуде әдебиеттің ішкі ... ... ... мен туу, ... жолдарын
анықтауға батыл қадам жасап отыр. Әдебиетімізде зерттеліп жүрген ... ... ... ... ... ... да ... мен қалыптасу
процестері, өзіне тән шығармашылық, ғылыми мәселелері арнайы зерттеуді
талап етеді.
Бұл мәселе тек ... ... ғана ... ... ... ... айналып отыр. Сондықтан әдебиеттің басқа жанрларының
ішкі түрі, нақыштары тарамдала зерттеліп жатқан уақытта сол игі істі жүзеге
асырып ... сын ... өзі ... ... қоюы орынсыз болар еді. Оның
да басқа жанрлар сияқты ... тән ... ... ... ... ... сыны мен ғылымының тарихи белестерінен үш кезеңді анық
байқаймыз. Бірінші кезең — ... ... ... туу ... ... ... туу ... Қазан төңкерісіне дейін созылған. Екінші кезең
— қазақ әдебиеті ... жанр ... ... және ... ... ... Бұл ... 1917—1937 жылдардың арасын қамтиды. Үшінші кезең —
қазақ әдебиеті сынының өсіп-өркендеу және әдебиеттану ғылымының қалыптасу
дәуірі 1938— 1985 ... ... ... сыны мен ... өсіп-өркендеуінің соңғы екі кезеңі
пәлендей дау туғызбайды. Ал бірінші кезең, яғни Қазан төңкерісіне ... ... ... туу ... ... әр қилы ой-пікірлер бар.
Бұл жөнінде европацентристік кейбір ой-пікірлерді сөз етудің ... ... ... әрбір саласын, әсіресе қазақ әдебиеті жанрларының
ғана емес, тіпті ешбір шүбә тудырмайтын, ... ... ... өзі ... ... ... жаңа ... толысқанын
тілге тиек етіп, бұрынғыны мансұқтайтын, місе ... ... ... Соны ... ... ... әсіресе қазақтың әдебиет
сыны туралы шолақ пішіп, ... ... ... ... келдік. Мұның өзі
аксиома түрінде тұжырымдалды. "Қазақ әдебиетінде сынның белгілі орын алуға
ұмтылуы тек ... ... ... ... басы 10—15 жылдың ... ... ... сын ... болмауы тіпті заңды нәрсе" (М.Қаратаев)
деп таптық.
Халық болған ... өнер бар, оған ... ... ... талғам
бар. Халық ауыз әдебиетінен тартылған ... ... ... ... ... бір көркемдік әлем жасағаны даусыз. Қазіргі қазақ әдебиеті
сыны мен әдебиеттану ғылымы дүниеге ... ... ... ... ... ойын, эстетикалық өреге қол созғанын, қандай ... ... нені ... ... ... ... Әдеби сынның туу,
қалыптасу проблемалары тек творчестволық қана ... ... де ... байланысты болғандықтан әдебиет сыны тарихында оны
орағытып өту мүмкін ... ... ... және ... ... әдебиеттің шыққан биігіне тәуелді.
Әдебиет сыны көркем әдебиетпен үзеңгілес дүниеге келеді. Көркемдік даму
мен эстетикалық талап-талғамның өркеңдеу процесі уақыт жағынан ... ... ... байланысты болады. Бұл заңды да. Ал
енді көркем әдебиетпен үзеңгілес дүниеге келген ... ... ... ... ... келгенде, екі себепке, атап айтқанда, субъективтік
және объективтік себептерге тоқтала кеткен жөн. ... ... ... дәрежесі көркем әдебиеттің шыкқан ... ... ... социологиялық, кейде эстетикалық таңдауларға ден қоюының өзі де
әдебиеттің қамтыған өмір ... ... ... ... ... ... шығармау қажет.
Субъективтік себепті сөз еткендер, ең алдымен, сыншының білім деңгейі
мен эстетикалық талғамының мол-аздығын еске алуы ... Қай кез ... ... ... де, оның кейде көркемдік жағынан да, қоғамдық
пікірді ұйымдастыру жағынан да биік ... ... ... шағында да
сыншының білім-парасаты мен эстетикалық талғамы санаттан шығып ... ... өзі сын ... ... ... субъективтік себеп.
Екінші, объективтік себеп — көбіне әдебиеттің жалпы дәрежесіне ... ... ... өзінің қоғамдық мәні жағынан көркем бейнелер жасау,
типтік жағдайларды көрініспен суреттеу, тіл байлығын игеру, оқушыны ілгері
ұмтылдыратын эстетикалық ... ... ... биік ... ... онда ... ... биік болғаны. Сыншы әрқашан көркемдік дамудың
кезеңді ... ойын ... ... ... ... ... ала отырып, келешекте шығар биіктерді бағдарлайды, әдебиеттің
өркендер арнасын анықтайды, әдеби процеске белсене араласады.
Сын жанрының арнайы ... ... ... ... қал-
жағдайы бізбен қатарлас. Екі томдық "Орыс сыны тарихының" жарық көргеніне
біраз ... Ол ... орыс ... кеңес дәуіріне дейін қамтиды. В.Кулишев
жазған оқулық та осы ... ... Ал ... ... ... ... ... ізденістер мен зертгеулер бар болғанымен әлі ... ... жоқ. ... К.Талыбзаде бастаған әзірбайжан әдебиет сыны мен
ғылымының зерттелуі едәуір биікте. ... ... де көне ... ... ... үлгерді.
Қазақ сынының ғылыми негіздері туралы Д. Ысқақов, әдебиеттану ғылымының
туып, қалыптасуы хақында Ж.Смағұлов ... ... ... 6-7 ... диссертациялар қорғалды. Қазақстанда сынтанудың
негізі қаланды.
1972 жылы "Әдеби-көркем сын туралы" қаулы алынған-ды. Эстетикалық ойды
терендетудің бір жолы — ... ... ... ... ... ... ол ... негізгі салмағы университеттерге жүктелді. Оқу
жоспарларында әрбір ұлт әдебиеті ... ... ... ... ... Оған
қоса, ыждаһат білдіргендерге арнайы семинар, яғни нақты ... ... ... де ескерілген.
Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде "Қазақ әдебиеті
сынының тарихы" 1971 жылдан бастап арнайы, 1974 ... бері ... ... ... ... Оның бағдарламасы 1982 жылы жасалып, гуманитарлық
оқу орыңдарыңда басшылыққа алынуда. Енді студенттерді оқулық ... ... туып ... ... СЫНИ ОЙ ... ... ЖӘНЕ ... ТУУЫ
Бірінші тарау
ӘДЕБИ СЫН АРНАЛАРЫ
1.1 ХАЛЫҚТЫҚ ЭСТЕТИКА
Сынның жазба әдебиетке тән жанр екені, онымен үзеңгі қатыса тарихи-
эстетикалық ... ... ... ... бүгінгісіне назар аударып,
келешегіне барлау жасайтыны, алынбаған шеберлік қамалдарын нұсқайтыны,
жаңалықтың жаршысы ... ... ... ... ... ... насихаттайтыны теориялық тұрғыдан анық тұжырымдалған
шындықтар.
Алайда әсемдікті ... оны ... ... ... ашып,
ажарсыздық пен келіссіздікті мінеу сияқты эстетикалық түсініктер халық
творчествосына, оның ауыз әдебиетіне жат па? ... жоқ. ... ... ... ... ... ... дамыған, күні бүгінге дейін өркендеп
келе жатқан ауыз ... оның озық ... ... ... ... ... ... Мұның бәрі де оқушы мен тындаушыны
ажарлылықты ардақтауға, көркемдікті танып-білуге, ләззат алуға, сұлулықты
қастерлеуге үйретеді де, халықтық ... ... ... ... ауыз ... ... зандылығын зерттеп,
оның әлеуметтік-эстетикалық нәріне айрықша мән беруде. Сын жанрының ... ... ... аударсақ, халықтық эстетиканы сыни ойдың бастауы деп
танып, халыктық ... ... мен ... өресін
байқауға болады.
Талай ғасырдан бері халықтың рухани азығы болып келген ауыз ... ... ... ... ... пен ерлікті, әсемдік пен
сұлулықты, әділдік пен имандылықты ардақтауды, қадірлеуді, жалғандық ... ... пен ... ... бен ... жиренуді
үйрету, ұғындыру арқылы жұрттың көркемдік талап-талғамын жетілдіруде озық
үлгі-өнегесі бар ауыз әдебиеті көне дәуірде де, ... ... да ... ... жоқ.
Мысалға ертегілерді алайық. Одан керемет поэзияның желі ... ... ... ... ... ... ... әрқашанда
адамды тәрбиелеудің тамаша құралы болып, әділдік ... бас ... ... ... еске түсіріңіздерші, ол балалық ... ... ... ақын ... соң да ... ... айтқан ертегілерін
құмарта тыңдаған ғой. Осы ойды қазақтың халық ... ... ... ... осы ... ... ... жырын айта білмейді. Бесікте
жатқанда құлағына анасының әлди үні сіңбеген баланың көкірегі ... ... қала ма деп ... – деп ... ... тағы бар.
Халық даналығынан туып, тоқсан ауыз сөздің ... ... ... мен мәтелдердің өміршеңдігін, жиі қолданылатындығын, оның эстетикалық
қуаты мен қауқары, әсері мен ықпалының молдығын кім жоққа шығара алмақ? ... ... ... ... желі еседі. Халықтың өнер сайысына,
ақындар айтысына айрықша ілтипат білдіруі де тегіннен-тегін болмаса керек.
Бұл күнде ... ... ... ... ... мұрасы, халық өнері әлі күнге дейін қазақ әдебиеттану ... және ... ... терең зерттеле қойған жоқ. Халықтық
эстетиканың көп мәселелері қаға берісте қалып келе жатыр. Біз ... ... ... атап ... халықтық эстетиканың ауыз ... ... ... ... ... ... ... аңғартпақпыз.
Басқа халықтар сияқты, казақ елі де көне заманнан бері ... ... ... ... ... Оны сөз өнерімен қастерлеген. Көрік пен
келбеттің, шынайы сұлулық пен ... ... ... ... "Қыз Жібек"
жырыңдағы көш суретінен ... Қыз ... ... келе ... ... көшке жетіп, қыз дидары мен қылығына көз салған тұстарында
қаншама ... ... ... ... мән бере ... ... ... қараса:
Бір қыз кетіп барады,
Шытырма көйлек етінде,
Нұр сәулесі бетінде,
Бұралып кетіп барады
Перінің қызы секілді.
Бұл сипаттаудағы әсем де ажарлы суреттер ... әсер ... ... ... ... ... ... қолға алып,
Әбжыландай толғанып,
Бұралып кетіп барады,
Жын соққандай теңселіп, ... сөз ... ... ... жасауға қажетті қимыл мен
детальдарды аңғартады. Он бір ... ... ... ... дембелше,
Алтын шыны кеседей,
Екі көздін шарасы.
Бейіште жанған шамшырақ
Көзінің гауһар қарасы
Туған айдай иілген.
Екі қастың арасы
Сымға тартқан күмістей
Он саусақтың саласы.
Сондай-ақ боп туар-ау,
Адамзаттың ... ... сөз ... ... ажарлы ару портреті көлбеңдейді. Бұдан ... сұлу бар ма екен ... ой ... бере ... жаңа бір ... Жыр әуені өз тыңдаушысын әсемдік пен сұлулықтың буына әбден жығып
алған соң, әсірелеудің биік шегіне ... де, кілт ... ... ... қиындап, сөз бояуы таусыла бастаған шақта көркемдік ... ... ... еткен ақын енді өзінің поэтикалық мүмкіндігінің
азайып қалғанын сезген соң, көш алдыңдағы келбетті бәйбішені, яғни Жібектің
анасын суреттеуден ... ... ... ... мен ... ... түсетіндігін жыр өрнегіне қосып өріп, әсемдікті ардақтау, одан ләззат
алу сезімін эстетикалық танымға айналдырады.
Осындай ажарлы көрініс пен ... ... әр ... құбылысын түсіне
білген оқушы енді өз қиялына ерік беріп, Қыз ... ... ... ... Бір ғажабы — жырда Қыз ... ... ... ... ... қиял жүзіндегі сұлулықтың әсері күшті екеңдігін
ескергендіктен ... ... ... ... тыңдаушы, оқушы өзінің
көркемдік танымында әсемдік пен ... ... ... енді ... Әркім өз сұлуын таңдайды, құшады. Міне, осындай жыр маржандары
халықтың көркемдік ... ... ... ... кім ... ол ма, халықтың керемет қиялы тек адамның ажар, көрік, ... ... ... ... ... жарастығын да
келістіріп айта білген. Оны шын поэзияға айналдырған, көзге көрсеткен.
Шырағым Бурыл, шу, – деді,
Құбылып ... ... ... тимеді
Тау мен тасты өрледі...
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктеп тиген тұяғы
Саз балшықтай иледі...
Осы ... әсем ... ... ... мен ... ... болдырады да, халықтың эстетикалық талғамын оятады. Сөзбен
жасалған осындай тамаша ... ... ... ажарлы әсемдіктер,
талай ұрпақтың көркемдік танымын тәрбиелеп, сезімін жетілдірді, түсінік
өрісін биіктетті.
Сынның негізгі мақсаттарының бірі – ... бен ... ... ... ... адамның жан дүниесін, талап-талғамын әсемдік пен сұлулыққа,
ізгілікке ... ... ауыз ... талай тамаша көркемдік
тәсілдерді қадірлеп, оның шын ... ... ... ауыз ... ... пен ... ... пен зұлымдық,
жақсылық пен жамандық, достық пен қастық, адалдық пен опасыздық, ... ... ... пен ... ... ... бері арпалысып
келе жатқан құбылыс екенін саралайтын ғибратты шығармалар көп. ... ... үшін ... оны өмірде пайдалану үшін шығарған, кереғарлықтың ... ... ... ... ... білдірген. Халықтық эстетиканың,
әдеби сынның бастауы, кайнар көзі болып табылады.
Фольклордың қай туындысын алсақ та ... ... ... мен ... көрсетерлік қасиеті мол. Мұның бәрі де халық пікірі, келешек ұрпақты
тәрбиелеудің эстетикалық құралы деп ... ... ... ... ... бір саласы — беташардың мәніне назар аударыңызшы. Қайын жұрттың бар
адамын мінездей, сипаттай ... жас ... ... ... ... сый-
құрмет көрсетуді айтқанда ибалы тәрбиенің қағидаларымен қатар ... ... ... ... жатады. Демек, мұның өзі тек
дидактикалық ... алып қана ... ... ... тәжірибеде шыңдалған
шындықтарды іріктеп, сұрыптап ... ... де, ... мәнге
ие болады. Творчестволық саралаудан өткен ... ... ... ... ... ... ... жас мөлшеріне байланысты шығармалар көп.
Адамның тууы, өсуі — ... ... ... ... санасы адам өмірінің әр
кезеңіне әр қилы сипаттама беріп, сәбилікке мәз болады, ... ... ... ... бес жас ... ... желменен тең,
Жиырма бес дауыл ұрған перімен тең,
Отыз бес ағып жатқан селменен тең,
Қырық бес аю ... ... ... ... ... ... тең,
Сексенде селкілдеген шал боларсың...
деген тәжірибе түйіні өлең өрнегіне талай өріліп, ... ... ... ауыз әдебиетінің қай үлгісі болмасын ... ... ... ... мен парасатын танытып отырады. Өйткені
көркемдіктен ләззат алу, әсемдік пен сұлулықты ардақтау, озық ... ... ... ...... ... жемісі,
сыншылдық көзқарастың нышандары.
Қазақ ауыз әдебиетінің ең көне ... бірі — ... ... ... ... ... ... өнер жарысы" ретінде "ақынның
сынға ... ... (Е. ... ... ... ... қадір-
қасиетін айқын тану үшін белгілі бір эстетикалық критерийлер жасалады.
"Ақындар айтысы ... ... ... көз ... ... орындалады. Мұнда
тындаушы жұрт құр естуші ғана емес, айтысушылардың ... ... ... отырады. Ақындардың бірі жеңіп, бірінің жеңілгеніне төрелік
айтушы да сол жиынның өзі болады" ... ... ... І том, ... 1961, ... ... ... туған ағыл-тегіл өлең шумақтары ақындық қиял-
шабыттың жемісі ғана емес, әлеуметтік ... ... ... ... осы кезде творчестволық саралау принципі бой көрсетіп, көркемдік ажар
табады. Сондықтан да ... ... мен ... ... Е.С. ... "Ақын өмір шыңдығын қайшылық көркемдік бейнемен
қабылдап танитын болса да, оның түпкі реалдық негізі ақынның ... ... орын ... ... айтыс, суырып салып жырлау үстінде түйдек-
түйдегімен ... ... жыр ... тыс, тек сезімнің, шабыттың ғана
жемісі ... ... ... ... ойының түйіңі, жинақты көрінісі" деп
айтыс жанрының ішкі сырын ашып, соны ... ... ... ... ... ... ... аңғартады ("Ақындар,
1956, 32-6.). Халықтық эстетиканың мәнді принциптері ақындар айтысынан,
айшықты сын пікірлерінен анық ... ... ... тек сұлулық пен
асқақ сана-сезімді ғана қастерлемей, әлеуметтік қиястық пен ожарлықты,
қоғамдық ... ... ... ... ... ... Ажарлы сөз, тапқыр образ, өткір теңеулерге айрықша мән
береді. Әуелінде тілек ... ... ... ... эстетикалық сәттер
ұшырасқанмен шабыт шалқары алысты шалар ... ... сөз ... ... толқытып жібекгей өлеңінді айт",
немесе
"Сусындайық өлеңнің тұнығынан" –
деген сияқты тілек білдіру айтыстың ... ... ... анду,
ақынның дарын қуатын аңғару үшін қолданылатын өнерпаздық амалдар. Ал озық
өнерімен, ән думанымен қадірлі болған ақын өз ... ... ... қарсы
ақынды кішірейте сөйлеп, мысын ... ... ... да ... ... ... сөз ... сипаты туралы халықтық түсінік
айқындалып, талап-талғамның қалыптасуына жағдай жасалады.
Өлеңге бейсауат сөз ... ... топ ... ... ... ... ... көмекейің ақын емес,
Суындай сөзің нәрсіз шалшық көлдің, –
дегенде бірін-бірі сынап, ... басу ... ... ... ... мен ... айтысындағы:
Болғанда мен — ақ сұңқар, сен — бір тауық,
Сен Әтеш - айқайлағыш ауық-ауық.
Болмаса аты шыққан Сүйінбайың
Басқасын қою ... жылы ... ... ... ... ақ беренге қарсы шауып.
Әсет пен Ырысжан айтысындағы:
Айыр көмей, жез ... ... ... ... ... әкең ... ... байқарсыз тартысқанда,
Жығылмай түзу кетсең, ақын дермін, –
дегеннің бәрі де қарсылас ақынның сағын ... ... ... сөз ... ... қанша мән берілетінін айқындайды. Осының
классикалық үлгілерін Біржан мен ... ... анық ... Бұл
айтыста от шашып, найзағайдай жарқылдаған сөз өрнектері мен бедерлері
өзінің образдылығымен ғана ... ... ... ... ... ... өнер ... халықтық эстетиканың негізгі талаптарын
аңғартып отырады. ... ақын өзін ... ... ... ... ... халықтың қаншалықты мән беретінін ескеріп:
Сайраған Орта жүздің бұлбұлымын,
Арғынның Алтай, Қарпық ақтан кері.
Барабар сөзі теңдес адам болса
Көңілімнің тарқаушы еді ... ... ... ... жоқ ... ... сөз бедері, –
дегенде, бейнелі сөзді көркемдік талғам деңгейінде түсіну жағы ... сөз ... ... оны аспанға көтерген Біржанға Сара оңтайлы
жауап бермесе, мұндай айтыс та болмас еді. Сара:
Данышпан білгіш қой деп ойлаушы ... да ... екен ... ... екі ... ... ... үшін қойған сақтап.
Тозаңың анда-санда бір бұрқ етер
Саулатсам ... ... екі ...
деп жауап қайтарғанда, Біржан қарсыласының тегін ... ... құра ... ... де ... өнер ... ... Сара да
бөтен сөзбен айтыс ырқын бұзбай, өнер ... ... ... деп ойламаңыз
Бір жерде мүдірер деп, көңіл бөліп, —
Жүз Жанақ, он Орынбай жолдас алсаң,
Мен ... сен ... ... ... ... тоқта,
Біржан Арғынды бос қаздырмай ұрғашыға, –
дегенді естіген соң, Біржан Сараны шын ... ... ... ... түседі.
Барынша өнеріңді аянбай сал,
Көңілімді көтермей-ақ сөзбен жуып, –
деп алады да, соны ... ... ... ... ... ... құлақ, қаракөкпін,
Тұнықтан жүзіп ішпей қанбайтүғын...
Әнімді он екі взвод жіберейін
Есіңнен еле-өлгенше қалмайтұғын.
деп, Сара бұрынғыдан да өрлеп, қолға оңай ... ... ... Соны ... Біржан:
Шіркін-ай, мұндай жүйрік туармысың,
Сөйлейсің алтындай қып сөздің жезін, –
деп, айрықша ардақтап, ... ... ... Енді ... ... көзі ... Біржан шырайлы шындыққа дақ
салатын өмір өткелін іздейді. Бұл әуелінде сүріндірудің тәсілі ... ... ... ... Жиенқұл сұлу өмірге жасаған қастандықтай
көрініп, жалындаған сөз ... өнер ... ... ... Ақындық интонация да өмір шындығына оралып, Сараның ... ... екі ақын "екі ... бір ... ... ... халық
даналығын растайды, өнердің қор болғанын паш етеді. Бірін-бірі жеңу, мұқату
ойы енді ... ... ... ... жанын жадырататын өнерпаздың қор
болып бара жатканын көрген Біржан Сараның ақындық дарынына бас иіп:
Садаға тырнағыңнан ... ... ... ... едім мен ... ... алады да, халыкқа, ел-жұртқа қарап:
Қылайын көп ұзатпай ... ... жан ... ... ... ... ... қарындасым,
Адамның артығы екен осы тұста.
Шынымен баптап күнде дауға салса
Ілеспес ақын түгіл, ұшқан құс та, –
деп марапаттауының өзі өнерді ... оны ... ... ... ... ... сабақтасып кете барады. Біржан мен ...... ... ... ... және өнер қасиетін айрықша
ардақтаған тамаша туынды ғана болып ... күні ... ... ел ... ... ... қадірлеуді өнеге тұтар халықтық ... ... ... ... қоғамдық мәнін айқындау арқылы көркем
сөздің ... ... ... елге ... әсер-ықпалы
еселене түсіп, халықтық эстетиканың мәнді принциптері калыптасады.
Қазақтың ақыңдар айтысыңдағы сыншыл ой-пікірлер мен ... ... соны ... Сыр бойы ақындарының айтысынан көрінеді. Олар ... ... және екеу ара ... бірнеше адам сөз сайысына
түскендіктен жазба поэзияның сілемдері, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... әңгіме-аңыздары,
жұмбақтары араласып, оның шешуін іздеу де, сондай-ақ өздерінің өмірін
сынауы да, айтысушыларға ... айту да ... жаңа бір түрі ғана ... ... бір парасы болып корінеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... Кете Жүсін, Таубай Жүсіп,
Қаңлы Жүсіптердің өзара сөз жарыстыруынан туған, әлеуметтік-эстетикалық
мәселелерді қозғап отырған.
Шораяқтың Омары ... ... мін ... басшы болсаң ақылды бол,
сөздің нарқына түсін дегенде ... ... ... ... қорғап,
Омарға тиіседі:
Болды ғой шайырлығың халыққа мәлім
Жүйріктей заманында озған топтан,
Ұялмай ұйқас сөзге мәз болатын
Өтпеген бала емессің балиғаттан.
Бұған ... ... ... ... ... жауап жазады. Оның
ақындық өнеріне көңілі толмаған Таубай Жүсіп:
Эбият, назым, гәзел, бәйіт, мүхаммас
Мазмүнын көріп едім ... не ... ... ... боп бір ыңғайдың
Шарлапсың, сөз көшесін шамадан сырт
Қырық құрап қиындысын қиқымдардың.
Термесі ия ... ... бен ... ... ноғайдың.
Білмеймін орыс назымы бола қойса
Ұзынды-қысқалысы осындайдың, –
деп Ыбыраш өленін сынап, онын ешбір жөн-жобаға келмейтінін, ... ... ... ... ... ... ... шумақтан сынның элементтерін
бірқыдыру мол кездестіреміз. Кете Жүсіп, Қаңлы Жүсіп, Нақып Қожаның жазбаша
айтысы ... ... яғни 1908 ... 1915 ... ... созылып, айтысушы
үш ақынға кейде жарастыру, кейде от беріп ... ... ... ... ... Сүйінбайұлы, Аппаз Жарасбайүлы, ақын Тұрмағанбет
Керейіт ... ... ... ... Бегежанұлы араласқанда екі
Жүсіпті Тұрмағанбет татуластырып, айтысты тоқтатқан екен. Мәселе ... ... көп ... ... ғана ... Осы ... бір-бірінің
өлеңін сынау тенденциясының айкындығында. Кете Жүсіп өзінің бір жауабында:
«Шығыс поэзиясындағы өлең түрлері
Екі "ұят" бір орында қате түсіп,
Сөзіңді халық ... ... ... мен "бақ" бір ... төрт ... жоқ кеңесінен келмей ұйқас.
Топқа айтып мұнан былай мін тақтырма,
Ағаңның сөзі болса жазған оғаш, –
деп өз өлеңінің ... ... ... ... ... ... ... менсінбеу ниеті жанына батқанын жасырмай айтқанда, айтыс тағы да
үдеп сала береді. Бір сүріндіріп ... мәз ... ... ... енді ... ұйқасын, жүйесін сақтауды талап етеді, сөзді мәніне қарай
қолдану ... ... ... ... басып,
Емлесі келмегендей басқа ұйқастың.
Түспей-ақ біздің ізге, өз бетіңмен
Білікті емес пе едің адаспастың, ... тың ... ... ... таба ... ... ... Осы ұзақ-
сонар айтыстың негізгі аркауы — екі ақын ... ... ... ... ... де, шын өнердің кадір-қасиетін ... тату ... ел ... ... өнеге боларлық сөз тудыруға
үндеген. Ал көркемдік жағынан болымды-болымсыз айтылуы екінші мәселе.
Ақындық өнерге қойылар талап жайында ... ... ... ... Үмбет ақын емес, анық шатпақ,
Ежелден ескі мінез сөзге тақпак.
Әйгілі ақын ... ел ... ... екі ... ақынмын деп әуектейсің
Білмейсің не айтқаныңды қылжалақтап.
Белгісі өлеңшінің олай емес,
Жақсының сөзі балдай сырлы кеңес.
Майда тіл, жұмсақ көңіл болмайынша
Ақындық адамзатқа оңай ... ... ... сыншылдық ауылының алыс еместігінің, ақындық дарынға қандай
талап қойылатыңдығының дәлелі.
Ақындар айтысы – өнер жарысы, сөз сайысы. Ол халықтық ... ... де ... ... ... ... озық ... нәр алған
халықтың сөз қадірін білуге, оған айрықша мән беруге ...... ... бір ... эстетикалық мән-мағынасымен елдің көркемдік
талап-талғамын ... ... ... ... ... ... мағлұматтар хатқа түспегенімен, мүлдем ұмыт болып кетпегенін ақындар
айтысынан көреміз. Көпшілік айтыста ең әуелі ақынның қай елден, қай ... оның ... ... ... ... өткен билері мен батырлары
жайлы айтылады. Осы айтыстардан талай ақынның өмірбаянын суыртпақтап, тіпті
қай жерде болғанын, кіммен ... ... ... сөз ... ... олжа, абырой-атақ алғанын білуге әбден болады. ... ... ... қаншама. Сонымен қатар, айтыс барысында әр
өлкенің кәсібін, шаруашылығын, әдет-ғүрпын, этнографиялык ... ... ... қиын емес.
Қарақалпақтың классик ақыны Әжінияз бен Меңеш қыздың, молда Мүса мен
Манат қыздың, Түбек пен ... ... мен ... тағы
басқа айтыстардың бәрі дерлік тарихи, әдеби, этнографиялык ... ... ... кезеңдік оқиғаны әдейі қадай айтатын сәт көп. Мәселен, Ақан
серінің:
Омбыда патша келіп болған жиын
Қалдырмай бәрін ... ... ... ... ... ... ... болған ұлы дүйім.
Николай император құзіретіне
Сөйледім бұл қазақтың жайы-күйін, –
деген дерегін архивтерден ... ... ... ... ... ... біліп алу тарих үшін айрықша қажет. Демек, қазақтың ақындар
айтысына тек ... қана ... ... тұрғыдан қарап,
арнайы зерттеу – қазақ әдебиеттану ... ... ... ... ... сөз ... оның ең мәнді де айшықты көрінісін
ақындар айтысынан кездестіреміз ... ... ... ... ... ... ... жоқ деген пікір тумаса керек. Ауыз
әдебиеті өмірдің алуан саласын ... ... ... ... ... ... көркемдікті тану процесі, оған өз ойын ... ... ... ... ... ... ... юмор мен
сықақтан, әзіл-оспақ ... ... ... сондай-ақ
лирикалық толғаулардан да аңғарылады.
Халықтың эстетикалық танымы мен сыншылдық ... ауыз ... ... ... да кездесетіні туралы сөз болғанда, бірер жайға назар
аударған жөн. ... ауыз ... ... ... ... ... ... алуан түрі бар. Түйенің қомы, аттың жалында ... ... аңшы ... ... ... ... ат, қыран құсты шаппай, ұшпай танитын саяткер,
құсбегілер болған, ізіне қарап түйенің түсін ... ... ... ... ... тауып салатын, жоғалған биенің іште кеткен құлынын ат
болғанда ... ... ... ... ... көп" ("Қазақ әдебиетінің
тарихы", I том, 146-бет).
Сол сияқты, "ата балаға, көпті көрген және жаңа талап жасқа сын ... ... ...... ... ежелден келе жатқан дәстүрлердің
бірі" (бұл да ... ... ... еске ... ... ... және
шешендік сөздерінен нелер шұрайлы ойларды кездестіреміз. Қазақ халқының бай
ауыз әдебиетінің эстешкасын ... ... ... жарқырата
түсіндірсек, әр халык өзінің дүниетанымының шама-шарқына қарай ... үлес қоса ... ... ойлар мен қомақты пікірлер айта
алатындығын байқаймыз. ... ... ауыз ... тамаша үлгілеріңде,
әсіресе акындар айтысында халыктық эстетиканың ... ... ... мол, жиі ... Айтылар ой, қорытар
пікір, берер баға өнердің, әсіресе сөз өнерінің қадір-қасиетін, өнерпаздың
дарын қуатын айқындайтып ... ... әр ... ... ... ... дәлелдер, жүйелі талдау-анализдермен тұжырымдала бермесе
де, халықтың сыншылдық ой-пікірінің, эстетикалык таным-білігінің айшықтары
анық көрініп жатады. Оны ... ой ... ... ... көзі ... ... ... құбылысқа жіті назар аударған абзал.
Студенттердің өзін-өзі бақылау сұрақтары мен тақырыптары:
1. Қазақ әдеби сыны туралы жалпы түсінік.
2. ... ... мол ... - халықтық эстетика элементтерінің
халық ауыз әдебиетіндегі көрінісі.
3. Орхон - ... ... ... ... және ... ... ... ролі.
4. Қазақ хандығы тұсындағы ұлы жыраулар мен ойшылдардың сыни
толғамдарының ... ... ... ... ... деңгейге көтерілуі,
қоғамдық және эстетикалық ... ... ... КӨНЕ ... СЫНИ ОЙЛАР
Бағзы замандардан өнер мен талғам қатар жүрген. Талғам тек тамсанудан,
қоштаудан ғана ... ... мен ... ... пен ... пен ... ара ... ажырататын таным-білік, парасат,
түсінік әрқашан әділдік туын тіккен. Бүл процесс халықтық эстетикада ... көне ... ... ескерткіштерщде, ортағасырлық жазбаларда,
мұсылман, қараханит, Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлері мен
ғұламалардың тарихи ... ... ... кең ... ... тайпалардан қалған ескерткіштер
ежелгі мәдениет үшін де, оның әр қилы ... үшін де ... ... У-ХУ ... ... ... байлықты бүкіл түркі тілдес
халықтардың ортак мұрасынан бөлмей, әр ... ... ... барларын жалпының
бөлшегі ретінде зерттеп, өзіндік таным-білікке пайдалануға тиіс. ... ... ... ... ... ... бір ... ретінде сонау көне
заман ескерткішгерінен бастау алғаны жөн.
Көне дәуірдегі ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысына дейінгі кезеңде-ақ көңіл аударды. Ал "V–VIII
гасырлардағы халық фольклорында эпостық поэзияның ... ... ... ең ... ақындық тәсілдері мен ... ... Бұл ... ... ... мен ... ... басына
қойылған құлпытастардағы жазулардан көруге болады. Бұл жазулардағы ... ... ... ... ... ССР ... А.,1957,1 том,117-
бет). Көркемдік танымның алғашқы элементтеріне жататын пікірлер мен ... ... ... ... ... ... Мәселен,
"Табғаш халкының сөзі тәтті, бұйымы асыл еді. Тәтті сөз, асыл дүниесіне көп
алданып, түркі халқы кырылдың, түркі халқы жойылдың" (М. ... ... А, 1991. ... ... де ... "Қол қосылса – күш өсер",
"Жұқаны таптау – оңай, жіңішкені үзу – ... ... ... ... ... ... ... келісімді ырғақтың, ойлы
мақалдың, азалы жоқтаудың" (сонда, 76-бет) үлгілері көп ұшырасуы халықтың
эстетикалық таным-білігін, ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезов сол жазуларда "эпостық аңыздардың ... ... ... ... бар" деп тапқан болатын.
Қорқыт әфсаналары мен "Оғызнамадан" біз ... ... ... ... ... ... жерұйық іздегенде әр өлке-аймаққа берген
бағаларында сыни көзқарас басым жатады. Шешендік нақыл, өсиет сөздерде "Ат
тұяқты ... ақын ... ... ... ... біз ... ескі ... дос
болмас", "Күйің үшін өлейін, тілің үшін өлейін, құлыным", "Тізгінсіз тіл
бас жұтқызар", "Ақын тілі ... ... сыни ... ... ой ағыны күшті екенін көреміз ("Жалған сөздің дүниеге келмегені
мақұл. Адам ішпес ащы судың ақпағаны мақұл").
Көне әдебиетіміздін ... ... ... ... катар эстетикалык таным-біліктің қайнар көзін бұрынғыдан да
кеңірек ашып, адамзаттық ... үлес ... ... ... ... ... Өзгелерді былай койғанда, Әл-Фарабидің қолынан ... ... ... Оның социология, этика, әсіресе эстетика мәселелерін қамтитын
күрделі де қомақты ... атап ... ... мәні ... ... қайраткерлерінің афоризмдері", "Қайырымдық мағынасы хақында",
"Ғылымды меңгеру және оның мақсатын түсіндіру", "Ғылымдардың шығуы", ... ... ... ... ... ... софистика)", "Музыканың ұлы кітабы", "Өлең кітабы", "Өлең
өнерінің ... ... ... ... ... әлі ... дейін
таптырмай келе жатқан "Өлең ырғағы туралы", "Ырғақ пен өлең ... ... ... ... ... ... және ұйқас туралы сөз"
атты еңбекгері ... ... ... арналған, әдебиет теориясын
жан-жақты зерттеген.
"Сөз өнері дертпен тең" екенін ... ... ... ... ... анық ... Бар ... бес салаға жіктеп,
бірінші кезекте тіл ... ... және оның ... ... аударады. Тіл
туралы ғылым әр халықта жеті ірі бөлшектен тұрады дей келіп, сөз құрастыру
ғылымының ең ... ... — өлең ... ... ... айтады. Атақты
шешендер, ақындар мен сөзуарлардың артында қалдырған мұраларын зерттеу
амалына, поэтика заңдылықтарына тоқталады. Ал ол өз ... ... ... мен ... ... ... айтып, теориялық
толғамдар жасайды.
Аристотельге қанша сыйынып ... ... ... мен ... ... таза ... тұрғыдан: "Сәннің кілті – сәйкестікте,
сәйкестік жоқ жерде сұлулық аз", ... ... ... деп табады да, осының ішкі заңдылықтарына үңіледі. Әл-Фараби
поэтиканы үшке ... ... Өлең ... мен оның ... ... Ұйқас.
3. Әуезділік.
Поэзияның алғашқы негізгі элементі – фонема – сөз болса, ... ... ... ал ... ... ... – бояу екенін айтып, оқығанда да,
тыңдағанда да, көргенге де ... ... ... ... қуаныш
сезіміне батыруы керек. Сондықтан әуен мен сөздің, бояудың үйлесімі ... ... ... ... ... ой) және оған қатысты нәрселер сезіммен, қиялмен және
санамен бірдей байланыста болады. Өлең ... ... ... ... әсер ... сыртқы, дүниенің көрінісін қайта еске ... ... ... Әл-Фараби ("Философиялық трактаттар" А, 1973-бет) одан шығатын
салдарларды, оны жазушыларды, әсіресе ... өз ... ... ... ... ... қабілеті күшті болса, әуен ырғағына
көбірек ден қойып, дарын қуаты дараланады. Қайсыбір ақында түйсіну қабілеті
басьім ... ... ... өлең шығара береді. Осы қабілеттер
тұтастық ... ... ақын ... ... да, ... ... де,
сезім түсінгіш де ақыл-санаға бағындырып, ... ... ... ... ... ... Нәср ... "Өлең өнерінің қағидалары туралы трактатында" ... ... ... ... гөрі ... ... ... комедия, ямба, драма, диаграмма, сатира, поэма, эпос,
риторика, амфигенезис (космогония), ... деп ... ... ... ... бәрі ... ... жіктеулерге қабыса бермесі өзінен-
өзі түсінікті. Бұлар – көркем шығарманың ... ... ... ... ... ... араб поэзиясының сыр-сымбаты, әсіресе бәйіт жазудың
он бір шартын атаған. Мұның негізгі принциптері адамзаттық ... ... ... көне ... ... ... ... ғана емес, ішкі заңдылықтарына көңіл бөлген ғұламалықтан ... ... араб ... шығарма жазғанда міндетті түрде қалыптасқан
ережелерді басшылыққа алғандарын айтады. Олар:
1. ... ... ... ... белгілі не мүлдем тың образдармен
тұйықталады. Бәйітті түйіндеуге арабтар айрықша мән бергендіктен ... әрі ... әрі ... ... ... сөз ... ... көзге елестетуі керек.
3. Ұйқас міндетті түрде сақталуға тиіс.
4. Сөз ағыны бунаққа белінеді.
5. ... ... ... ... ... шарт.
6. Сөздер белгілі жүйемен орналасады.
7. Сөздердің әуезділігі бірдей болуы ... Буын ... ... ... ... тармақтың ұйқасы әрқашан бірдей.
10. Ұқсатылған заттың сыр-сипаты сөз әуенінен аңғарылуы шарт.
11.Сөздердің ішкі ... ... ... жөн деп ... ... А, 1975, ... ... "ежелгі дәуірдегі араб, парсы және грек позиясының
тарихы, ... ... ... ... ... т. ... ... ғалымретінде жан-жақты зерттеді". (Н. ... ... ... ... А., 1986, ... көне ... заманы мен келесі кезең бастау алар өліарада өмір
сүргендіктен оның осы екі этапқа да қатысы бар екенін ... ... ... ... араб тілі жалпы қолданыстан шеттетілгенімен алфавиті
(жазуы) сақталды. Ал Орта Азия мен ... ... ... өз ... процестері зор қарқынмен жүріп жатты. Өйткені ... ... және ... тайпалары мен халықтарының тілдері ... ... араб ... ... жазуы қалыптасты. Әдебиеттің көптеген
ескерткіштері аралас қарлұқ-ұйғыр және ... ... ... ССР ... А., 1983, ... ... Ол тіл осы ... ... ... ... ... арнасы болды.
Түркі тілінің ең ... және ... мәні бар бір ...... ... ... (ХІғ.). Бұл шығармада сол кездегі ... оның ... ... ... ... ... ру-тайпалар
тілдерінің тұтастық тапқаны соншама, әр ел, әр жұрт ... деп ... ... және ... тілін түсіну жағынан онша ... ... ... ... ... туған даналық, шешендік сөздер,
мақал-мәтелдер, қанатты тапқыр орамдар, жыр-толғамдар өзіңнің төл дүниеңдей
сезіледі. "Құтты білік"— ... бір ... ... ... ... ... ... рухани қазына. "Бүкіл тіл ... ... сөз ... ... халықтармен қатар қазіргі қазақ тіліне
де үндес. Поэтикалық, қоғамдық-әлеуметтік мәні ... ... ... ... ... ... моральдық-этикалық түлғасын,
Қазақстан мәдениеті мен әдебиетінің бай тарихы мен ... ... ... ... аты, ... хаты ... Жүсіп
Баласағұнның "Құтты білік" кітабына жазылған алғы сөзден. А., 1986, ... ... ... аңғартатын толып жатқан арналардың
біреуін ғана, яғни тілдің ... ... ... ... ... аударсақ, қазақ жағдайында бір ауыз сөзбен
адам тағдырын шеше беретін дәстүрдің алғашқы бастауын ... ... ... ... ... аңғарамыз. Шынында да "ақыл көркі – тіл,
тілдің көркі – сөз", "таяқ еттен, сөз сүйектен өтеді, сөз ... таяқ ... ... ... тек ... қана мәні бар ... болмайды.
Тілімізде қаншалықты күш-қуат, ызғар-айбат, үлгі-өнеге, аталы сөздер
бар екенін мақал-мәтелдерден көреміз: "Тіліңді бақ, басың аман ... ... ... ұзақ ... ... тілі ... өткір, қылдан
жіңішке", "Сөз – ойдың көрінісі", "Тіл – елшінің қылышы", "Тіл мен сөз ... ... ... мен білімнің тілмәші — тіл", "Қылыш елді күзейді.
Қалам ерді түзейді". "Білім қадірін оқыған ... зер ... ... ... ... ... ... "Айтылмаған асыл сөз ауыздан
шықса бақыр болар", "Басыңа саулық тілесең, тіліңе мықтап кісен ... ... күйі ... ат ... ... ... ... азады". Бұларға
ақыл-парасатпен қатар сыни ойдың тән екенін жоққа ... ... ... сөзді ұқсатудың, оны эстетикалық тұрғыдан сипаттаудың
бір амалы ... ... ... ... осы ... ескерткішті қазақ
тіліне аударып, ғылыми зерттеу жасаған А.Егеубаевтың "Құтты біліктің" ...... ... ... ... келе ... 11 ... қара өлең
өлшемі. Поэма негізінен ... осы ... бір ... ... ... пен ырғақ тараулардың мазмұнына, тынысына қарай өзгеріп,
ауысып отырады. ... ... бір ...... ... төл ... болып табылатын аттамалы ұйқаспен жазылуы. Бұл,
көбіне, Абай поэмасынан, XV—ХХ ғ. ... ... ... ... таныс түр. "Терме, толғауларда дәстүрге айналған
аттама ұйқаспен де сайма-сай, ... (бұл да ... ... ... бар. ... ... үлгі-бітімі оп-оңай және тез өзгеріске ұшырай
бермейтін, жеңіл-желпіге құбыла салмайтын, көбіне баянды ... ... ... ... білік" кітабының сын саласына айрықша жақындасар тұсы — тұңғыш
рет карасөзбен де, өлеңмен де алғы сөз ... ... ... ... қай ... болмасын түсіндірме беріп, талдау жасап ... ... ... ... ... ... өз шығармасының ... ... ... ... белгілі арнаға бұруы керектігін тамаша
ескерткен.
Алла тағалаға арналар дәстүрлі мінәжатты орындағаннан кейін "бұл ... әзіз ... деп ... да, оның ... қасиетке ие болуы Шынның мысал-
хикматтарымен, Машынның өлең-жырларымен безендірілгенін ... ... ... игі де ізгі іс ... назар аударады.
Түркістан елдерінде, яғни бүтін түркі халқы жасаған жерлерде Бұғраханға
"түркі сөзімен бұл ... ... ... ... ... ... емес"
(сонда 38-бет).
"Шығыс елі, күллі түркі ішінде,
Дүниеде — кітап жоқ бұл пішінде" —
деген ой-пікірін айтып ... әр елде ... ... ... ... ... әуен ... Машындықтар, "Мемлекеттің
дәстүрі", Машырықтар "Өмір зейнеті", ... ... ... енді
біреулер "Падишаларға насихат" десе, тұрандықтар ... ... ... өмірді терең парықтап пайымдағаны үшін, керемет көркемдігі ... ... ... мен ... ... ... ... жоғары
бағалағанының өзі кітаптың қаншалықты мән-маңызының болғандығын аңғартып,
уакыт пен әр ел сынынан ... ... мен алғы ... тән баяндау мен түсіндіру принципі де ... "Бұл ... ... ... бір сахаба, тақуа кісі ... Әмма бүл ... ... ... ... мәлігі Табғаш
Бұғраханның құзырына ұсынған. Мәлік оның еңбегін ... ... ... Хас ... ... атақ ... ерекше ілтифат білдірген" ... де ... анық сыни ... бір ... Алғы ... ... ... сюжеті, ұзын-ырғасы, тобықтай түйіні айтылатын сәт жиі
кездеседі. Осы "Құтадғу ... ... ... ... "Бұл әзіз ... төрт ұлы ... төрт ... қасиеттердің
сұхбатынан кұрылған: бірі — әділ ... ...... ... — Ақыл, төртіншісі — қанағат" деп алады да, оларға түрікше ат
қояды.
Әділге — ... ... ... тағып, хан мағынасын аңғартады, ал
Дәулетке — ...... ...... — уәзірдің ұлы, Қанағатқа —
Одгүрмыш — уәзірдің туысы ... ... ... ... ... сұрақ-жауап түрінде жазылғанын баяндайды.
Осындай ой-пікірді енді поэтикалық өрнекпен оқушыға жеткізерде Жүсіп
Хас ... ... ... ... ... төрт ұлық сөздерінен байқалар:
Бірі оның – шындық жолы – Әділет,
Екіншісі – құт пен ... ... – ақыл ... ...... ...
деп (44-бет) түсіндіріп алады да, "Әзіз кітап – бұл ұлылық ... оның ... тек ... пенде біледі деп санайды. Сөз соңын
"Кітаптар көп арабша да тәжікше, Біздің тілде бұл ... ... ... Хас ... 85 ... он шақты өсиеттен тұратын еңбегінің
әрбір тарауында "Тіл ... ... мен ... ... ... ... ... айтады", "Сөздің кадір-қасиеті және
турашылдығы, шыншылдығы жайыңда", "Ұл-қыз туса, ... ... ... "Сөз ... ... "Ақындар туралы" деген айдармен беріліп,
оқушы ойын негізгі мүдде мен тақырыпқа ... сыни ... ... емес.
"Өлең сөзді құдірет тұтқан халайық, енді ақынға біраз назар салайық" деп
бастайды да:
Олар шебер мақтауға да ... ... жұрт ... ... ... ақын ... ұғын ... бәрін, кәтер қайғы, мұңын да, –
деп ақындық ... ... ... ... ... ... сәулелі
сөз "шаштай нәзік, өткір алмас қылыштан" деп біледі. "Өлең – ... ... оны ... ... ... ... алмайсың, шын сөзге
бөбегіңді бәле, ақындарды ұқ әуелі, кір тигізбей ұста, ойыңның өресін", –
деген ... ... бәрі де сыни ... көне заманда да қадірлі
болғанын көрсетеді.
Біздің қазақ әдебиеттану ғылымында күні бүгінге дейін ... ... бір ... әдет бар. Ол – өлең ... ... ... пәлсапалық трактат ретінде қаралатынын бұдан былай ескерер
болсақ, оңда қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ғана оның басқа ... ... ... анық ... ... ... ... тіпті моральдық та,
материалдық байлығы, көзге көрсетіп, қолға ұстатары да – сөз, ... ... ... кезегін қалт жібермей, жіті бақылап, ... ... ... ... ... тиіспіз.
Түркі әдебиетінің өзіндік ерекшелігімен тарих сахнасына шығып, Әлішер
Науаиға дейін тартылған желісінде екі ... ... Онда ... ... ... және тарихи құжаттар аз емес. Махмуд Қашғаридің ... ... ... тек ... ... тұрғыдан да тексерілгені
абзал. Соңғы кезде бұған көңіл аударыла бастады. Өйткені "Диуани лұғат-ат-
түрктегі" әрбір ... ... мен ... ... ... ... ... осы сөздіктегі әрбір сөздің мағынасын оқушысына
тереңірек ... ... (Н. ... "Қазақ әдебиетінің ежелгі
дәуірі". А., 1986, ... ... ... ... де; ... ... ... болатын.
"Мен түріктер, түрікмеңдер, оғыздар, яғмалар, қырғыздардың шаһарларын,
қыстақ пен жайлауларын көп ... ... ... сөздерін жинадым, түрлі сөз
қасиеттерін үйреніп, анықтап шықтым" деген кіріспе түсіндірмесінің өзі
талай ... ... ... ... сөз ... көркем
үлгілермен жарқырата түскенін көріп отырмыз. Олардың ішінде "Жақсы адамға
сөз ереді",
"Ағаш басына жел үйір, жақсы адамға сөз ... ... ... ... "Тәрбие басы – тіл", "Ауыз көркі — тіл, тілдің ...... ... ... жау", ... істі пара ... "Кең ... кеңескен білім азбайды", "Күш есіктен кірсе, әділдік ... ... ... ... ... ... көреген болмас" ("Сөз атасы",
жинақты құрастырған Ә.Құрысжанов, А., 1987) ... ... ... мен мақал-
мәтелдерді іріктеу, сөз жоқ, үлкен ғұламалықтың жемісі, кемел де ... ... ... ... Қашғаридың сөздігінде өлең шумақтары мен жырларды
көбірек жинағанын, олардың композициялық құрылысы, ... ... ... ... ... сақталғаны белгілі. Оны қазақ тіліне аударған
Ф.Оңғарсынованың: "Ата-бабаларымыздың бұдан тоғыз жүз ... ... ... ... ерекшеліктерін байқадым. Біріншіден, түпнұсқада жыр жолдары
көбінесе етістікті ұйқастар болып келеді. Екіншіден, әр ... ... ... ... да, төртінші жолы келесі шумақтың төртінші жолымен үндеседі"
(М. Қашғари, "Жаз бен ... ... А., 1985. ... ... сияқты
бақылауларын айтуы әрине біздің эстетикалық таным-білігіміздің бір арнасы
осы жақта жатқанын аңғартады.
Түркі тілдес ... ... ... Қожа ... ... ... бөтен. Көркем туындыға таптық тұрғыдан ... ... ... діни ... деп тапқан кезде ең зор теперішті көрген дарын —
Иассауи. Тіпті үріккеніміз, шошығанымыз сонша, өмір бойы Түркістанда жасап,
өзінің бар ... ... ... ескермедік. Мәйіті сонда жатқанын ғана
емес, Әзірет Сұлтандай әлемдік мәні бар кесенесі ... да ... ... ... өздері оның "Хикмет" деген еңбегінің ... ... ... ... ... ... ... жолын қуды деп тұлан тұттық. Соның салдарынан жалғыз түркі тіліндегі
әдебиетте ғана ... ... ... ... ... әдебиетінде софылықты
өркендетушілердің бірі болғандығы қазақ жүртына ... зор ... ... ... дүниесінде өзінің даралығын таныту көбінесе дарын қуатына
байланысты. Оның тек табиғаттың бергенімен ғана ... зор ... ... ... XII ... ... көрінген софылық әдебиеттің
өкілдері дәлелдеді. Әсіресе, Қожа Ахметтің пәни тірлігі мен шығарымпаздығы
айрықша құбылыс еді Өз ... ... ... ... ... ... ... орталықтарында толықтырып, өлеңдерін таза түркі үлгісінде шығарғаны
қандай ғанибет. ... ... ... насихат ғибраттары елге
танылған тұста "Пайғамбар ... ... ... ... өмір ... аулақ салып, тақуалық-софылық жолға түседі де, жер астыңда он жыл
өмір ... ... ... Хикметті" жазады.
Меніңше, дүнияуи сөзден безіп, софылыққа көшкенде Қожа Ахмет өзі
бастаған жолды ... ... ... үшін ... өмір ... ... жүйелеу үшін, көлемді де арналы салаға айналдыру үшін ... ... ... Бұған төрт жүз шумақтан тұратын, негізгі мазмұны
адамгершілік қасиеттерді дәріптеп әділдікке, адал еңбекке шақыратын, жетім-
жесір, ... ... ... ... әкімдердің зорлығына, жемқор-
паракорлығына қарсы тұруға, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... ұстаған сопы, молда, ишандарды
әшкерелеуге шақырған "Диуани Хикмет" бір ... ... ... ұзақ ... ой-
толғаудың түйіндісі екені сөзсіз.
"Ағаш бесіктен жер бесікке" дейінгі аралықта адамға ... ... ... ... өнер-білім, өрелі мақсатты уағыздау әрине
жаманшылыққа, мистикаға бастау емес. Құранның ... ... ... да ... ... ... ... Әл-ғымыран сүресінің 200-
аятын былай түсіндіруінде қандай айып бар: "Расул алла ғалым адамнан тәрбие
алғандарда ... ... ал ... адамдардан тәрбие алғандарда әділдік
болмайды",— деп жалпы моралистік сипатқа ... ... ... үйренуден қашқандарды оттан жасалған жүгенмен ноқталау керек,
өйткені біліммен іс қылу — тұңғиық, ... іс қылу — ... ... ... әрі ... ой бар ... анык.
Сондай-ақ Ирранмен сүресінің 78 аятын "Расул алла тек ... ... ... ... әрі қарай суыртпақтағанда әділдіктен кетпеу үшін ынсапқа
шақырады, бұрмалаудан аулақ ... ... ... ... ... ... ... шақырады. Оны өзінің "Хикметінде" —
"Өсиетінде" жасырмайды:
Менің хикметім фәрмән-сүбхан,
Оқып білсек мағынасы ... ... ... Сұлтан,
Сусын болар шолде дастан.
(Луд. Халшт Зейнелүлы Имаижанов).
Құранның аят-хадистерін өз еңбегінің өзегіне айналдырғанын ... сөз жоқ, алғы ... ... ... 109 хикметтен
тұратын даналық өсиеттердің ішінде:
Түрлі пәле халыққа түсті достар,
Ақыр заман ғалымы зәлім болар.
Сұмы – ... қуы – ... ... ... ... ...
дегенде өмірдің ашы шындықтарының сыни тұрғыдан айтылып ... ... ... әр қилы діннің ықпал-әсері болмауы мүмкін емес.
Сондықтан олардан бұрынғыдай ... ізгі ... ... ... да, ... өмір ... туған кемеңгер ойларын
да, жасаған ғибратты тұжырымдарын да ... ... ... ... Қожа ... ... өмір ... софылық, тақуалық жамылғымен
көмкерілсе, Ахмет Жүйнекиде дала табиғатына лайық ой-пікір ашық та ажарлы
айтылады. ... ... ... ... шеберлігі жағынан Ахмет Жүйнекидің
басқалардан ерекшелене түсетін жайлары көп. Оның ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі
қарасөзбен немесе поэзиялық аудармасында адамның оқу-білімге ... ... ... ... ... ... дарытатынын көп
мысалмен дәлелдеуге болады. ... ақын ... ... жасап, әр өлеңнің
шумағын ақылмен оюлап, әр сөзге мақал-мәтелге татырлық қасиет дарытады.
Ей ... ... ... ... сөк, ... қала ... ат ... деп жаздым мұны,
Ғажайып таңсық сөзбен ерекшелеп, —
дегені әшейінгі ақындық еліру, астам сөйлеу ... ... ... ... сөз ... ... ... жүйесімен
қазақ өлеңіне етен жақын келетін шумақтар Жүйнекиде өте ... ... мен ... ... ... деп ...... көзі ашылатын,
Надан жан — қара бақыр шашылатын.
немесе:
Білікті біліп айтар сөзін ұтар,
Ол емес бос ... ... ... не ... да ... ... тілі өзінің кеп басын жұтар,—
дегендерінде, сөз жоқ, шендестіру арқылы ненің ... ... ... баяндаудан гөрі, дүниені сарапқа салар сыншылық көзқарас басым.
Ә.Құрышжановтың мәнерлі ... ... ... ... жалпы дидактикалык жол-шумақтардың ... ... ... ойларды, түйінді пікірлерді кездестіреміз және көне дәуір
кемеңгерлерінің жалпы әлеуметтік-эстетикалық танымдарының ... ... ... жоқ, ... ... көп", ... ... жейтін
малы — білім", "Атақпен білген өтер ірі жүріп, білместі "өлген" дей ... ... ... ... ... көкке жетер, адамды наданшылық төмен
етер", "Оқ жарасы жазылады, тіл ... ... "Не ... де ... бір ... осы тілге табынбайды құр босқа", "Тіл мен жақтың көркі ... сөз", ... адам ... ағаш сияқты", "Сараң дүниенің малын
жиса да ... "Өз ... баса ... адам — ... адам", "Өзі
білмейтіннің "білем" дегені айып", "Әр қасіреттің соңыңда куаныш бар", "Он
дәруіш бір ... ... екі әкім бір елге ... ("Соз ... ... ... ... афоризмге оп-оңай айналып кетер ... ... өмір ... ... ... сыни көзкарас бар. Әдеби
эстетикалық трактат кездеспейді деп қам жемей, осындай ... ... деп ... тиіспіз.
Монғол шапқыншылығы және онан кейінгі кезендер түркі тілдес халықтардың
әдебиеті үшін ақтандақ ... деп ... ... Орине
европоңентристік кысас көзқарас бұл дәуірді түгелдей ... іліп ... деп ... ... ... Біз ... казақ халқының
құрамына кірген ру-тайпалар қарулы да найзалы монғол қолын ... ... да, ... мазаққа да ортақ болғаны тарихи шындық. Сондықтан
ат үстінде, майдан өтінде жүрген еддің ... ... мен ... ... ... ... еш ... келмейді. Ол өзінің
тұрмыс-тірішілігіне қарай жаңа түр ... ... ... Қазақ эпосының осы
кезде айрықша дамуы бұл пікірдің ... ... ... ... Олай ... ... ... түйенін қомында жасалған рухани байлықтың
мән-мағынасы да, қорытылған ой, түйінделген пікір атаулынын бәрі де ... ... ... ... Орда дәуіріне біз түгелдей ортақпыз. Ал онын негізгі әдеби тілі —
қыпшақ тілі ... онда ... ... мен тілі ... сипатқа ие
болғанынан қашсақ та құтыла алмаймыз. Парықсыздықпен "монғол-татар езгісі"
дегендерді орыңды-орынсыз ... ... ... ... ... мөлдір де көркем сөздерін естімейік деп құлағымызды тығындап,
бітеткенге мәз ... ... ... сахараның рухани дүниесінен
азар да безер болдық. Қазір ондай пиғыл ... ... ... ... ... Кули ... ... Лутфи, Әли Атай, Рабғузилердің
шығармалары "түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... тән ... сөздермен баяндайтын Мұхаммед Салихтың "Шайбанинаме",
Захариддин Бабырдың "Бабырнаме" Мұхаммед ... ... ... ... пен ... жазған "Қьпшак шежіресі", Усман Кухистанидің
"Тарихи-и-Әбілхаир-хани", Әбілғазының ... ... ... ... ... ... ... 1986, 193-бет) ғылыми-зерттеу еңбектері бізге жат ... ... ... ... ... таным-білігімен қатар ғылымның әр
тарауына ыңғайы бар тұжырымдар мен ой-пікірлерді суыртпақтап алып ... ... ... ... ... арғы ... ашып, кәусәр ой, толымды пікір
айтып кеткендерін азды-көпті үзінділермен-ақ дәлелдеуге болады. Ол үшін ... ... ... ... ... негізінде
кұрастырылған "Сөз атасы" жинағына ойлана көз жіберудің өзі-ақ жеткілікті.
"Ауыздың көркі — тіл, ... ... — сөз", ... шоғы ... ... суын сеп", ... — адамның байлығы, ердің дәулеті", "Надан тілін
безесе, ақылды аңырып қалады" (С. Сарай), "Ойлай білген ер ... ... есе ... "Ізгі оймен ашатын есікті қатты жаппа", "Біреуден күнә
іздегенше, өнер ізде", ... ... ... ... гүл жина" (Құтыб),
"Данышпанның тілегі де ... ... (М. Әли), ... ... дана
болар" (Ә. Науаи), "Әр үйдің өз ханы бар", "Бір ... екі төре ... "Өз ... ... ... ... елді ұры-қарадан қорғай
біледі" ... ... ойлы да ... сөз ... ... ... ... болса да әркашан карапайым ұғым-түсініктен жетіле
бедерленеді, көркем образ жасау дәрежесіне көтеріледі. Міне, осы ... ... мен ... ой, ... ... ... көзқарас
қатарласа жүріп жатады. Сәті түссе, әсіресе әл-Фараби ... еске ... ... шын ... ... ... қалыптасады.
Осылардың бәрі аспаннан даяр түседі деп есептемей, аузымызды құр шөппен
сүртіп, "Жоқ еді, ... да, ... ... ... ... айта ... ... мақсат үшін пайдалануына жол бермей, көне ... ... ... мән ... өз ... ... кеменгерлік
екенін әрқашан қадай айтуға тиіспіз.
Бір мәселеге назар аударған жөн. Біз осы уақытка дейін Абайға дейінгі
көркем ... бәрі ауыз ...... деп ... Осы ... алыс ... Мырзабек Дүйсенов 70-жылдары "Қазақ әдебиеті"
газетінде ... ... өз ... ... ... ... ... атақ-даңқ іздегеңдер тоқырау жылдарында шын ғылыми
арнадан сырт қалды, парасатымыздың өрлеу бағытын ... ... ... Қате ... айналған көзкарас, яғни "қазақ әдебиеті Бұқарға
дейін болған жоқ" деген жалған тұжырымнан аса ... ... ... Кенжебаев бастаған әдебиеттанудың тарихи мектебі, оның ... ... М. ... А. ... ... Мұхтар Мағауиннің
қазақ хандығы тұсыңдағы рухани байлығымыздың сыр-құпиясын анықтауы, ... ... ... жылжытқаны, шындыққа жақындатқаны рас. Алайда талай
өнімді ойлар, оның ішінде М. Дүйсенов көтерген проблема ... ... таба ... жоқ. Өз ... ... ... енді селқос
қарауға болмайды. Ауыз әдебиетінің табиғатын айқындау арқылы тарихта аты
қалған ақын-жыраулардың ... ... ... ... ... тугызған
қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшелігі ретінде көрсету қажет.
Ауызекі тараған дүниенің бәрі бірдей ... ... ... ... ... ... жазу ... құйма кұлақ болған, сөз қадірін
түсінетін таным-білік болған. Оны ... ... ... ... ... өзінің жазуы, сол негізінде өскен әдебиеті мен ... ... әр қилы ... ... ... өз ... айырылып
қалып, сахнадан шығуы не басқа бір мықты ... ... ... болып
жататын процесс. Оған кішігірім халық-этностардың 70 жыл ... ... ... ... Ал ... ... ... кірген ру-тайпалар көшіп-
қонып жүргенде өздерінің көне алфавитінен көз жазып, ... ... қол үзіп ... өзі ... алу ... ... ... көбейткенін, сөйтіп көркем әдебиетті ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... жібергенін
енді аңғармау әбестік ... еді. ... ... ... ... елшінің бар ақыл-парасаты ғана емес, ұстап барған ... ... ... келген мәселелер ауызекі айтылып, өмір кажетіне айналғанда,
өнер арнасы кең ашылып, шешендік жанр, ... сөзі ... ... шыққан
жок па? Шынайы өнер екені айрықша қадірлеуімен-ақ ... ... ... ... жайынан да осындай ой толғауға болады. Мал соңында
айдалада онаша жүру, ... ... ... ... машығы әр адамнан ... ... ... ... ... ... яғни даусын байқап алуына
мол мүмкіндік бергендігін кім жоққа шығармақ. Сегіз сері, Біржан салдардын
ғажап композиторлығы өріс ... ... көп ... ... ... "профессионалдықтары, өнері, мектебі, консерваториясы
болмаған, бәрі де Қазаннан кейін туды" деген жәреуке жалғандықтан іргені
аулақ салу ... екі ұлы ... ... ... қуат айтыс жанрында басві
бірігіп, бір халықтың көркемдік талап-талғамынан қайталанбайтын дәстүріне
айналып ... ... мән ... ... парасатсыздық
жасағанымыз бүгін көрініп отыр.
Қазак өнері, оның ішінде сөз өнері әдемілік пен сұлулықтың, эстетикалық
ләззаттың қайнар бұлағы ... ... ... ... ... ... ... естен шығармаған абзал. С.Мұқанов: "Сыпыра
жырау, Асан қайғы, Бұқар жыраулар XIX ... ... ... ... Олар хан ... ... ... жырлаумен қатар, сол кездегі
мемлекет мәселесін шешуге қатысқан. Абылай хан мемлекет мәселесін шешерде
Бұкар жыраумен үнемі ... ... ... ... 1942, ... ... ... 1942 жылы айтса да, біз оған дұрыстап
мән бермедік. Өйткені хан дегеннен, би ... ... үшты да, ... ... естен шығарып алдық. Ал ақыл-сана жүрген жерде
сыншылык көзқарас еріксіз араласып ... ... ... Олай ... ... ... хандыны құрылған заманнан әбден бодан болғанға дейінгі, яғни
XIX ғасырға дейінгі жыраулық поэзиямызда ... бе, әлде ... ... бе, ... бүкіл қазақ кауымынын керегі, шындығы жыр
шумағына өрілгендігі ... ... Біз ... ... ... сол ... сол пішінде казақ әдебиетінің үлгілерінен іздемей,
өзіміздің тұрмыс-тіршілігіміз, эстетикалық ... үшін ... ... ... тауып, мән-мағынасын аша
алсақ, сонда қазақ деген халықтың өзіндік сана-сезімі, ақыл-есі ғана емес,
көркемдік таным-түйсігі, сыни ... ... айна ... ... тарихи сахнаға шығып, өз қалауымен өмір сүрген
заманында, яғни ... ... ... ... ... биігіне
көтерілгенін сөз өнерінен анық байқаймыз.
К. Маркс "Тіл мен ...... ... Тіл ... сыртқа шыққан
көрінісі" дейтін болса, оны Асан қайғы "таза мінсіз асыл сөз — ой түбінде
жатады, ой ... ... сөз — шер ... ... деп, поэзиямен
бейнелеп жеткізгенін, керемет даналық ... ... ... "Білімді туған жақсылар — аз да болса көппен тең. Жақсысы
кеткен ауылын — өртеніп кеткен жермен тең" ... ... ... ... ... боз ... ... азаттық жолындағы күресінің
алғашқы жыршысы Махамбеттің:
Жаманнан туған жақсы бар
Атасын айтса нанғысыз.
Жақсыдан туған жаман бар
Күндердін күні болғанда,
Жарамды бір ... ... ... тек ... ... деп ... онда ... көп сырын аңғармай қаламыз.
Қазақ халқы көркем сөзді әз тірлігінің тұтқасы деп білген, күрес құралы
еткен. Ол тек көңіл ... ... ... ... ел мен ... ... ... ру мен руды татуластырган бұғалык, мемлекет
басқарған хандарға әлеуметтік ... ... ... сырт ... ... ... қордаланып, бүгінгімен жарқыраған тарихи жады,
көркемдік әлеміндегі өзіндік таным-бүліктің әсем де ажарлы ... ... ... "Асан кайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Бұқарлар айтқан толғауларға
қарап отырсақ, терең ойлардың толқынында жүргендей сезінеміз. Олар ... адам ... ... топшылаулар, толғау-түюлер айтады"'
(Ә.Тәжібаев, Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы, 1971, ... ... ... ... мен ... сұлу мен ... ізгілік
пен зұлымдықты қарсы қойып суреттеу, көрсету мықты дәстүрге айналған болса,
сол машық қазақтың, әсіресе, ауызекі әдебиетінде, яғни ... ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы
көрсету, әсіресе, құлақнен естіп отырғанды көзге ... ... ... төте жолы ... ... ... ... қате түсініктен, жетесіздіктен құтылғанда
ғана өз тарихымыздан өзекті ... ... ... сыни ... ... ... тұрғыдан қарау, соған бейімдеу қатерлі де қате.
Әр ... ... ... таным-білігінен көрнекті ой тапқанда ғана адамзат
әлеміне бекер келмегендігін түсінеді, ... ... ... көне ... ... ... қазақ әдебиеті сыны тууының бір қайнар көзі ретінде
қарастыру ... ... ... ... ... ... жол ... өзін-өзі бақылау сұрақтары мен тақырыптары:
1. Көне түрік дүниесі мен мәдениетінің тоғысуы.
2. Әл-Фарабидің ... ... ... тұжырымдаған ой-
пікірлерінің бүгінгі таным-білікке ... және ... ... ... ... «Құтты білікке» өлеңмен және қарасөзбен жазған
алғысөзі, оның сыни ... ... және ... ... ... ... - ... лұғатшысы әрі поэзиялық інжу-маржандарды.
5. Қазақ әдеби сынының зерттелу тарихы.
1.3 ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛЫ АҒАРТУШЫ-ДЕМОКРАТТАРЫНЫҢ СЫНИ ОЙЛАРЫ
Өз заманының саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... Абай ... әдебиет туралы көптеген соны ойлар мен тың ... Ұлы ... ... ... ойын оятып, құнарлы
аңызға асыл дәндер екті. Көркем сөзге эстетикалық ... қою, оған ... ... ... ұғындыру, түсіндіру мақсатындағы ой-пікірлер қазақ
әдебиет сынының туа бастауының белгісі.
Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтың еңбектерінің ... ... әрі ... әрі ... ... көркемдік бояулары ажарлы,
публицистикалық сазы ... ... Т.Н. ... "қазақ халқы оның
жазғаңдарын оқыса, Шоқан өз халқының данышпаны болар еді және өз ... ... ... сала алар еді" деген пікір айтқызған болатын.
"Жоңғария ... ... ... ... "Шығыс Түркістан",
"XVIII ғасырдың батырлары туралы тарихи аңыздар", "Қырғыздың ататегі" және
т.б. еңбектері ... ... ... ... ... ... ... де құнды. Қоғамдық ғылымдардың ... ... ... ... ... ... мен сыни ... ажырамас
бірлік тауып, үлкен әлеуметтік мәнге ие ... В. Г. ... ... ... сол ... қоғамның күйі мен рухының
көп сыры бар. Сол шығармаларымен өзінің ... ... ... ... тек
өнер мен әдебиетгің ғана емес, сол ... ... ... ... да ... екенін танытты" (Үш ... ... том, ... ... ... ... ... орынды.
Шоқан қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін көп жинады және қажетті кезінде
пікір айтып отырды. Қырғыз ... ұлы ... ... ... ... ... орыс ... аударды. "Қазақтың халық өлеңінің түрлері
туралы" ... ... ... ... ... ... әр елдің әдебиеті,
аңыз-жырлары жөнінде тамаша ойлар айтып, көзқарасын білдіріп отырды. ... ... ... ... ... ... ... өзінін белгілі көзқарасы
болғаны Ш.Сәтбаеваның ... - ... ... кең ... ... көзкарасының дәйектілігі мен құнарлылығын
дәлелдейтін еңбектері өте мол. ... ... ... ... ... ... эпосы туралы айтқаңдары күні бүгінге дейін ғылыми мәнін
жоймай, дүние жүзіндегі ең үлкен эпосты зерттеушілердің аттанар өрісі ... ... ... ... ... — "Манасты" бірінші жинаушы ... оның ... ... ... құнына тұңғыш рет дұрыс
ғылыми анықтама жасаған ғалым. "Сөз жоқ, қара ... ... ең ... және ... шығармасы — "Манас". Ол – өлеңмен
шығарылған эпос. Бұл — дала ... ... ... ... ... діни және ... ... олардың басқа елдермен
қарым-қатынасы осы ұлан-ғайыр эпопеядан анық байқалады. Бұл поэма, біздің
ойымызша, соны қоспалар мен ... ... ... ... ... ... ... —Т.К) өлең түріне аударылуы, біртұтас
қалыпқа келуі ... ... ісі ... ... біртұтас болып көрінгенмен,
әр түрлі эпизодтардан құралған. "Семетей" эпосы — "Манастың" жалғасы — дала
"Одиссеясы" (Бес томдық, I том, 1961, ... ... ... ... беті
көрсетіледі — Т. К.) Сондықтан ол "халықтық эпос" деп бұдан бір ғасыр бұрын
ғылыми ... ... ... шын ... ... көрегендігін, асқан
ғұламалығын танытады.
Шоқанның "Манас" эпосы туралы ... ... мен ... ... ... қалыптасқан, социологиялық талдау-анализі
мейлінше жетілген, оқымыстық ... ... мол ... анық ... ... ... ... қазақ халқының
өнерпаздық дарыны жайындағы пікірлерді, әсем үн, келісті мақам, үйлесімді
ырғаққа құмарлығын, ... ... ... ... қандайлық
поэтикалық қасиеті бары туралы шұрайлы ойларды молынан кездестіреміз.
Қазақ халқының акынжандылығын, көркем ... ... ... ... ... ... ... көп бұрын айтқан және сөз
өнерінің сыртқы көрінісіне ішкі маңызын қабыстыра, ... ... ... сібір тайпаларының тарихы жайында" деген еңбегінде ... мен оның ... ... ... мен ... әлі күнге
дейін тағылық деңгейіндегі надан халықтар деп ... келе ... ... ... "Бұл ... ... көпшілігінің жазбаша да, ауызша да
әдебиеті мен аңыз-жырлары бар. Жазба ... ...... ... ал ауыз ... ...... тұқымдас көшпелілер. Дала
халқы — қазақтар өзінің моральдык жағынан да, ... ... да ... шекпендерден, татар, түріктен әлдеқайда биік. Поэзияға құмарлығы,
әсіресе, өлеңді шығарып ... ...... ... ... (I том, ... деп ... айтты да, мұның негізгі себебіне назар
аударды. "Дала көшпелілерінің поэзия мен шынайы сезімділікке бейім болуына
өмір бойы ... ... ... ... желекті даланың, ашық аспанның
көріністері мен көшпенділік тұрмысы әсер ... кім ... ... оңтайлы
ой айтып, осының сырын түсінуге үндеді.
Жалпы ... ... ... ... Сібір тайпаларына тән осы
қасиетті айта келіп, Шоқан "өзінің поэтикалық дарындылығы ... ... ... ие ... дау айту ... деп ... Мұндай пікірді көптеген
ориенталистер, әсіресе, В. Радлов пен Г. ... ашық ... ... ... А. Левшиннің 1832 жылы "Кез келген қазақ — суырып салма ақын, көзіне
түскеннің бәрін өзінің ақыл-ой, сезіміне лайықты ... ... ... ... - деп ой түюі ... ... дәлелдей түседі. Шоқан
қазақ халқынын поэтикалық қуатына, оның әрбір ... ... ... ... ... мұра ... ... келе жатқандығына және
бір тамашасы, ешбір бұрмасыз, қоспасыз тарихи шындығына сай ... ... мән ... ... шежіре деп те санады. Әр кезеңде
жасаған ақындар өз заманындағы ұлы оқиғаларды ... ... ... ... ... ... нәтижесінде шежіреге айналды, елдің әдет-
ғұрпы, ... ... ... ... ... бір халықтың
әлеуметтік және өнерпаздық тіршілігінің толық картинасын жасап берді ... ... көне ... таза ... ... ... ... ол ол ма, өлең түрінде таралған дастандардың
қазақ даласының қай ... ... да егіз ... ... яғни ... көп ... бір-бірінен айнымайтын бірдейлігі мүлде қайран
қалдырады. Көшпелі, сауатсыз халықтың ауызша таратқан шығармаларының ... ... ... (I том, ... деп ой түюі ... ... рет ... пікір болуының үстіне, сырттай тон
пішіп, долбарлай салатын ... ... ... Г, Потанин
қостап, "қазақ халқы ... айта ... ... жанынан туған
шығармалардың бәрі де тарихи шындыққа сай нақты деректермен ... ... ... ... ... ... ... арғы негізі қазақ
елінің басынан ... ... ... ... ... шежірелік сипатқа ие
болды деген Шоқан тұжырымы әдебиеттің әлеуметтік мәнін жете ... ... ... ... ... еш ... естен шығармауымыз керек.
Осы тұрғыдан алғаңда, күні бүгінге ... ... ... ... ... яғни ... дәстүрі болмаған көшпелі халықтар меи тайпалар
тарихьшың ең негізгі қайнар бұлағы олардың ... ... бар ... және ... ... ... ... жылнамаларында
ізін қалдырған үзінді деректер болды және бола бермек"' (I том, ... ... ... ... ... өйткені біздің тарихи
өткеніміз ғана ... ... ... этика-педагогикалық,
тіпті саяси-әлеуметтік таным-біліктеріміз жалғаны жоқ сөз өнеріне тікелей
байланысты. Олай болса XVIII ғасырға дейін өмір ... ... ғана ... ... Орда ... туған батырлар жырының, аңыз-
ертектердің ел тарихы үшін айрықша мәні бар. Сондықтан Шоқан ... ... бар ... ... ... отырды.
Апполон Майковка 1862 жылы жазған бір хатында: "Қазақтың өлең-жыры көп,
ақылды бабаларымыз шығарып кеткен мақал-мәтелдер мен ... ... ... ... қазақ жырлары жайындағы зерттеуін жолдамақ ниеті барын
хабарлайды. Шоқанның бұл еңбегі әзірге бізге ... ... ... ... және ... ... ... алғашкы
еңбектерінің бірі — "Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... аудару қажет. Өйткені бүл еңбекте ... ... ғана ... ... қалың тыңдаушыға қалай әсер ететіні,
қай формада жететіні сөз болады да, Шоқанның ... ... ... биік ... айқындалады. Үлкен бір зерттеудің үзіндісі іспетті осы
еңбегінде Шоқан өз тұсындағы қазақ ... бес ... ... ... — поэзияның ішкі ерекшеліктерін ескере отырып ... ... ... ... ... Абайға дейінгі поэзиясында екі түр — жыр ... өлең түрі — ... ... ... ... ... мәселелер жоқ
емес. Шоқан өз тұсындағы қазақ ... ... ... ішкі ... ... ырғақ жүйесін бес түрге бөледі. ... ... ... ... ... мәліметтер мен деректер келтірді. Шоқан "Жыр"
мен "Өлең" түрлеріне мол ... ... ... ... өлеңдердің"
мәнімен ерекшелігін қысқа қайырған. Қазақ ... "жыр" түрі ... бір ... өмірі мен ерлігін баяндауға қолданылатындыгын айтады
да, "жыр дегеніміз — рапсодия. ... ... ... айту ... ... Дала ... бәрі де қобыздың сүйемелдеуімен
айтылады... Жыр әдетте көне заманның атақты батырларының өмірі мен ... ... ... ... оның ... не ... ... оқиғалардың бәрі де прозамен әңгімеленеді. Ал поэманың қаһарманы
не басқа негізгі ... ... тиіс ... ... ғана өлеңмен
жырланады" (I том, ... ... ... ... ... ... мысал алып, оның ... ... ... ... әуен мен ... ... ... гармония
азбуков и мыслей") шығатындығын атап ... ... ... назар
аударғаны — жырдың тарихи тағдыры. Жанақ, Орынбай, Шөже, ... ... ... ... ... ... Шоқан қазақ поэзиясьшда жыр
формасы ескіре бастады деп ... ... ... ... жаңа ... болғандықтан, жылдан-жылға айтылуы кеміп барады және ... өзі ... ... келеді. Қобыздың сүйемелдеуімен жыр ... ... ... ... ... модадан шығып қалды" (1-том,
199-бет) деп жазды.
Тарихи деректер мен ... даму ... ... бұл ... ... ... аяғы ... өлкелерде жыр дәстүрі
Батыстағыдай терең тамыр жая қоймағаны, Орта жүзде ... жыры ... ... соң, ... ... ... де ... осылай шығар деп
жорамалдауы ықтимал. Сондықтан да "Домбыра мен ... ... ... ... ... ... ығыстырып тастады" деген пікірді ... ... ... ... Жырдан кейін Шоқан қазак поэзиясында жиі кездесетін жоқтауға
тоқталып, оның кімге, қалай арналатындығын баяндаған. ... ...... ... деп ... ... Айғаным мен
атастырылған 14 жасар кыздың жоқтауы жыр ... ... ... ... босататын әсерлі, қайғылы шумақтар екендігін хабарлайды.
Шоқан қайым өленді: "Үйлену тойы кезінде жігіттер мен қыздардың ... ... ... ... Бұл ... кейде жұмбак, арнау, кейде
қалжың-қағытпа боп келеді, кейде тым ... ... де ... ... ... ... ... бір түрі деп тапқан. Содан кейін Шоқан
қара өлеңнің төрт жолдан құралып, ... ... ... ... ... айтылатындығын айқындайды. Ал Шоқанның қазақ поэзиясын
жіктеуінде бесінші түр — ... деп ... "Бұл түр ... ... елу ... ішінде енді, қазіргі ақындар оны шығарып ... да, ... ... ... да ... Бұл түрдің қазақ поэзиясына сіңісіп
кетуіне Орынбай мен Шөже көп ... ... Бұл түр ... ... ... ... пікір айтып, оған дәлелдер келтіреді де ақындар өлең формасын
өлең шығаруға ыңғайлы деп импровизацияға ... бұл ... олар ... ... ... ... 2ІІ-бет) деп тұжырым жасаған. Шоқанның осы
мәлімдемесін ескеріп, он бір буынды өлең қазақ ... ең көне ... ... ... ... жөн сияқты. Өйткені қазақ поэзиясының бар
дәуірдегі, әсіресе XVIII, XIX ... ... ... ақындардьщ
өлеңдерінің басым көгшілігі (тіпті барлығы) жыр үлгісімен келетіндігін
ұмытпайық. Ал XIX ... ... ... ... ... ... он бір буынды елеңнің белең алып, бірқыдыру мол кездесуі
Шоқанның жыр формасы ... бара ... деп ... ... ... ... "өлең" түрінің құрылысын басқа ... ... ... "Өлен төрт жолдан құралады, алдыңғы екі жолы мен төртінші жолы
силлабикалык ... бір ... ... ... жол ұйқаспайды" деп
анықтама береді де, қазақ поэзиясының үлгілеріне араб ... ... келе ... әр ... ... ... ... ғылыми
тұрғыдан дәлелдейді.
Шоқан осы енбегінде қазақ поэзиясын тудыратын, оны ұрпақтан ... ... ... ... ... "Өлеңші" "ақын" деген
атаулардың Шоқан талдауында біраз жігі ашылды. "Өлеңші" дегенді "жыршы" -
мағынасында ... ... мұра ... келе жатқан шығармаларға олар
өз тарапынан тек ... мен ... сөз қоса ... хабарлады. Ал
"ақын" деген сөзді өз жанынан өлең шығаратындарға лайықтайды, бірақ кейде
оларды да ... деп ... кезі жоқ ... Бұл ... ... ... атты ... оңтайлы шешімін тапты.
Сыни ойдың таң шапағында осындай эстетикалық категорияларға ... ... ... ... ... беру қажеттігін ескертуі игі бастама
екені айдан-анық. Әрине, Шоқан тек қазақ поэзиясының ... ... ... ... соны ... мен ... айтары хақ еді. Жол-жөнекей
айтқан пікірінде ... ... ... көз тастауы, мәнді де жаңа
тұжырымдар жасауы оның сыншылық көзқарасының тереңдігі мен ... ... ... деңгейіне көтерілгенін көрсетеді. Сонымен
Шоқанның әдебиет туралы айтқан шұрайлы ойлары мен ... ... ойын ... ... ... кең ... ... Қазақ халқының
рухани байлығын ғылыми түрғыдан зерттеп, тұжырымды пікірлер айтқан Шоқанның
тарихи еңбегі қазақтың сыни ойы мен ... ... ... ... мәдениетінің ұлы өкілдерінің бірі — Ыбырай Алтынсарин ілгерішіл
ой-сананы ғана емес, эстетикалық ... да ... ... қосқан дарын. 1879 жылы "Қырғыз (қазақ) ... ... мәні ... зор. ... ... ... көзге түсіп,
бүкіл адамдық өмір майданында ақындық қабілеттік, таза және қуатты ойлардың
таусылмас асыл ... ... ... ... негіз болуға
мүмкіндігі бар қазақ ішіндегі бірінші кітаптың, әрине, жөні ... ... ... ... мұрасын зерттеушілер хрестоматияның әдебиеттік ... ... ... ... ... орасан зор орнын анықтаған
уакытта, оның бір қырына назар аудармай ... ... ... бәрі өзінің педагогикалық, мақсаты жағынан да, оқушыларды
көркем сөзге ... ... ... ... жағынан да құрастырушыға үлкен міндет ... Осы ... ... және ... ... ... өзі барынша талғампаздықты,
жүйелі білімдарлықты, ненің ... ... кем ... ... ... сыни
көзқарасты талап етеді, яғни әрі педагог, әрі ... әрі ... ... Осы ... ... творчестволық тұлғасынан түгел табылады
да, талап-талғамы әбден жетілген әдебиетші екендігін танытты, ... ... ... құнарлы дән екті.
"Қазақ хрестоматиясы" негізінен Ыбырайдың төл шығармаларынан 'құралып",
педагог Ыбырай — ақын Ыбырайға, жазушы Ыбырайға айналып қана ... ... ... бой көрсетті. Өзінің төл шығармаларын, ауыз әдебиеті үлгілері
мен аудармаларды белгілі жүйемен орналастыра білген Ыбырай сыншылық ой мен
оқымыстылықтан ... ... ... осы ... "Қазақ хрестоматиясын"
әдебиеттану ғылымының сонау XIX ғасырдағы үлкен көрінісі етті.
Ал ... ... ... орыс тілін үйретудің алғашқы
нұскасы" және араб әрпімен басылған "Мактубат", мұсылман дінінің аят-хадисі
негізінде жазған "Шарият-әл-ислам" атты ... ... ... ... және әдебиеттік өресінен көтеріле алмағанымен, сыни-
оқымыстылык тәжірибені молайта түскені даусыз.
Ыбырай Алтыисарин - оқу құралдарын ... ... ғана ... ... мектептерде орыс мектептеріне арналған оқулықтардың
қайсысын оқыту-оқытпау жөнінде пікір ... ... ... қазақ
балаларына кандай кітаптарды оқытқан жөн, қайсысы пайдалы ... ... ... қарай білудің өзі де сыни ойдан бастау алады. Демек,
Ыбырайдың озық педагогикалык көзқарасы оның сыни ой-пікірімен бірлік тауып,
утилитарлық ... ... ... жеңілдетті. Ыбырай қазақтың әдет-ғүрпына
байланысты бірнеше мақала жазғанмен, әдебиетке тікелей байланысты онша ... айта ... жоқ. ... жазган хаттарына карағанда, ауыз
әдебистінің үлгілерін жинап, бастырмақ ойда жүргендігі, бірақ жүйелі желіге
түспей, игі ниет ... ... ... хрестоматиясын" жасау кезінде Н.Ильминскийге жолдаған хатында
"Мысалдарды (басни) енгізгім ... ... ... ... ... ... гөрі ... әңгімелер керек. Мысалдарды қазақ балалары
оқығысы келмейтінін, оқыса оған күлетінін, ал ... ... ... мен қарға сөйлеседі деген сияқты жоқ ... деп ... ... ... ... ... ... әзіл-қалжыңдар, жұмбақтар, ойына ой ... ... ... ... ... ... ... көбелектерінің өзгерулері сияқты,
құндыздың өзіне үй салып алатыны сияқты әпсаналар тәуірірек ... ... мен ... ... ... өлеңдерінің арасынан іріктеп аламын"
(Избранное, 1957, 87—89-бет) деп жазды. Оның бұл ... ... ... ... ... да, ... ... еш болмайды. Шын
мәнділікті, көркемдікті немесе ғибраттылықты ... ету ... ... ... ... ... ... еске түсіреді.
Алтынсариннің қай еңбегі, қай шығармасы ... да оның ... ... ... ... пайдалы, ненің зиянды екендігін әрқашан
сыншылық електен өткізіп ... ... ... ... ... ... айрықша мән берді. Қазанда басылатын кітаптарда да, әкімшілік
жолымен қазақ еліне ... ... мен ... да қазақ
тілінің тазалығын сақтау қажеттігін ескертіп отырды. 1862 жылы ... ... бір ... ЬІбырай "Қазақтың табиғи тілін бұзатын
татаризмге өте қарсы екенсіз, ал мен де көптен бері осы ... ... 1955, ... деп жазып, прогрессивті мәні бар пікірлерге
ойысты. Ы. ... ... жазу ... ... ... ... зиян ... (сонда, 279-бет) айқын айтып, саналы ... ... ... ... сақтау жолындағы күрес Ыбырай Алтынсариннен
басталған. Шоқанның да бұл жайлы жазғандары бар, ... ... ... ... ... ғана ... Бұл мәселенің Қазан
реюлюциясына, тіпті бүгінгі күнге ... ... ... ең бір ... ... Абай мен Сұлтанмахмүттын сыншылық ойларынан, газет-
журнаддарда жарияланған материалдардан анық байқалады.
Ана тілінің тазалығын сақтауды Ыбырай тек ... ... ... ... ... тілінің сезі болса, оның пайда-зиянына назар аудармайды
деп ұғуға еш болмайды. Тілдін шұбарлануына қарсы күрес ашқан ... ... пен ... түгелдей ескеріп, аса сақтықпен пікір айтқан. ... ... ... сөз ... ... ... кейбір парсы немесе араб
сөздерін" (сонда, 27Т-бет) ... еш ... жоқ", ... ... ... ... ... Демек, Ыбырай Алтынсарин тілдің
сөздік қорын байытатын, түбінде қазақ тілі ... ... ... ... сөздерден безбеу керек, пайдалану керек деп
бірден-бір дұрыс пікір түйген. Мәселе — тілді орынсыз шұбарландыратын шата
сөздер мен ... ... ... ... ... ... орамдар, баламасы бар сөздердің ... ... бір ... ... зиянды екендігі жайында ... ... ... Ал сол ... мұндай пікірді айтып, насихаттаудың өзі үлкен
прогрессивті құбылыс еді.
Сонымен Ыбырай ... ең ... ... ... хрестоматиясын"
ғылыми жүйемен жасап, ана тілінің тазалығын сақтау жолында саналы күрес ашу
арқылы қазақтың қанат қаға бастаған сыни ... ... олжа ... халқының әлеуметтік ой-пікірінің оянуы ... ... ғана ... ... ... басталғаны да белгілі. Шоқан мен
Ыбырай қоғамдық ой-санасының әр ... ... ... ой, ... ... ... Шоқан өзінің асқан ғалымдығымен, Ыбырай тамаша
педагогтігімен жарқырап көрінеді. Ал Абай ... ... ... ... ... да, ... көрікті ойдың ауыздан шыққанда өңі
қашпауына" күш ... жаңа ... ... негізін калаған, әдеби ... ... зор ... ... ұлы Абай ... рет реалистік
әдісті өзінің шығармаларында бар сыр-сипатымен, ... ... ... жан ... ... ... ... пен сұлулық
құндағына бөлейтін, сана-сезімді әлдилеп уататын Абай поэзиясы — ермек таба
алмаған жарым ... ... ... өз ... ... жетік білген,
оны түзетейін деп әлек болған ұлы ойшылдық күрес құралы. Сондықтан да ол
өлеңге де, үнге де, оны ... ... да ... эстетикалық талаптар
қойды. Данышпан Абай ақындық сөздің әлеуметтік мағынасына және ... ... ... міндеті мен парызына айрықша мән берді. Көркем
сөздің зор әлеуметтік-қоғамдык маңызын ұққан кемеңгер ақын ... де, ... ... талап қойды.
Абай — қазақ әдебиетінде сыншыл реализм ... ... ... ... ... жеке ... қара басындағы кемшлікті әжуалаудан гөрі
қоғамдық құрылыстың кем-кетігін ... ... ... ... ... гөрі Абай ... сатиралық
шенеу басым. Сатираны өз өнерінің ең куатты ... ... ... ... сын ... қарап, өз үкімін шығарып отырды. Демек, ... мен ... ойы бір ... ... ... бірін-бірі
толықтырып отырды да, үлкен әлеуметтік мәнге ие болды.
Абайдың эстетикалық ойлары мен сышнылық ... ... өнер иесі ... ... кім, ... ... орны қандай деген түбегейлі
мәселеден өрбіді.
Ескі бише отырман бос мақалдап,
Ескі ақынша мал үшін ... ... ... Абай ең ... ... ... түспеуін, оны кәсіпке
айналдырмау керектігін айрықша ескертеді Егер ... ... онда оның ... ... ... өлең ... ... былжырақ көрінеді бірі даңдақ"), ол өзінің негізгі коғамдық
нысанасын орындай алмайды деп ... ... ... ден қоюшыларды ашына
әшкереледі де:
Сый дәметпе, берсе алма еш ... ... ... ... сөз ... адамды құрмет қыл,
Аулақ бол жіп сатып, нәрсе алғаннан,—
ден өзінің сөзіне құлақ салатын шын ...... ақыл ... бар ... інім ... ... сөз айтпа бізге.
Өзге түгіл өзіңе пайдасы жоқ,
Есіл өнер қор болып кетер түзге,—
деп жалынғанын ... ... ... Өйткені Абайдың өнерпаз
жастарға айтқан ақылы, ... ... — есіл ... қор ... ... ... ... жұмсау ниетінен туған. Мұны ол өзінің үлгісімен де
көрсетпек ... ... ... ... ... ертегіні термек үшін.
Көкірегі сезімді, тілі орамды
Жаздым үлгі жастарға бермек үшін,
деп ашық айтып, өзінің негізгі көздеген ... ... ... өнер ... ... ... көңілін ашпақ, —
екенін халыққа да, оның тілеуін тілеген өнерпаз-дарындарға да жар
салды.
Бұл шумақтардың ... ... ... - ... орны
қандай болуы керектігін, өнердің халыққа қаншалықты қажетті екендігін
айқындау. Міне, соңдықтан да Абай ... ... үні ... оған ... ... ... ... орнын қазақ әдебиетінде бұрын-
соңды болмаған биікке көтереді. Демек, өнерді өнегелі іспен, әлеуметтік
мәнмен, үлкен мақсат-арманмен ... оған ... ... ...... ... ... өрелі биігі. Ақынның қоғам алдындағы борышын,
көркем сөздің ... ... ... Абай енді шын ... ... ... ... Оны өзінің тамаша творчествосымен бір ... ... ... ... ... мен замандас ақындардың өлең-
жырларын сынауы арқылы тағы да ... ... ... ... ... ... ... әдебиетін жаңа арнамен өркендетуді ... ... ... аңғармасқа болмайды.
Абайдын кемеңгерлігі оның данышпандығында ғана емес. Жаңа ... ... яғни ... ... қол ... ... ... білген және оның озық үлгілерін, әсіресе, әдебиетін ... ... ... жатыр. Ұлтгық мәдениет зорлық жолымен келген
жаңалықты қабылдауға тиісті ... Абай ... ... ұқты. Сондыктан оның
Бұрынғы ескі биді тұрсам барлап,
Мақалдап айтады екен, сөз қосарлап.
Ақындары ақылсыз, надан келіп
Көр-жерді өлең кыпты жоқтан ... ... ... ... ... өздеріне лайықты орны бар дарындарды:
Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
Өлеңі бірі жамау, бірі құрау.
Әттең дүние-ай, сөз таныр кісі болса,
Кемшілігі әр жерде-ақ ... ... ... де ... ... талап деңгейінен айтылған сын ... ... ... бұл пікірі қаншама қатты үкім болғанымен,
нигилистік ой емес. Қарқынды қуатпен келе ... ... ... өзіне
дейінгіге сын көзімен қарайды. Одан кем-кетіктер тауып, ... ... та ... ... ... бағытқа сілтеп отырады. Бұл — ... Осы ... ... ... ... ақындардың өнерін қатты сынауы тек
көркемдік жағынан ғана емес, эстетикалық мұрат тұрғысынан да қажет болғанын
көреміз.
Кемеңгер Абай әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ағартушылық-демократтык идеалына сүйенген болатын.
Сондықтан ол халықтың ... ... ... ендігі даму
барысына ненің сай келетінін, көркем сөзге нендей міндет жүктелетіндігін
айқын түсінді. ... ... ... ... өр ... "Өткірдің жүзі,
кестенің бізіне" теңелген өлең өрнегімен сыртқа шығып, көркемдік шеберлікті
үңдеген зор эстетикалық талап болып қалыптасты.
Өлең – сөздін ... сөз ... ... ер ... жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы -
дегенде Абай қазақтың жаңа ... ... ... ... ... осы
өңірден өріс алуына, түр мен мазмұнның тұтасуына назар аударады да, "іші ... ...... сөз ... ... ... көркем сөздің
қасиеті мен идеялық нысанасын бір деңгейден шығармағандарды "ол — ... ... деп ... ... көркем сөзге қояр ... ... ... ... эстетикалық жаңа норма болып қалыптасты. Абай өзіне
дейінгіні де, қатарласын да сынап қоймай, ... ... ... ... ... ... да тезден өткізу керек деп
білді. Халық даналығының асыл қазынасы — ... ... ... ... қадірлеу мәселелері төңірегінде ... ... ... ... ... да осыдан.
Халықтың ғасырлар бойғы өмірлік тәжірибесінен ... аз ... ... ... Абай ... ... өнерпаздык тұрғыдан қарап
отырған. Мақал-мәтелдердің ... ... озық ... сай ... ... сол ... ... өзгеріске ұшырата пайдаланып, реті келгенде
өз жайынан жаңа макал-мәтелдер шығарғаны әмбеге аян. Сондықтан Абай мақал-
мәтелдердің мәніне айрықша ... ... ... сыни ой-пікірін білдіруден
тартынған жоқ. Абайдың "Жиырма ... ... ... ... айғағы. Кейбір
мақал-мәтелдерді сынағанда Абай ... ... ... ... ... Ол "қазақтың мақалдарының көбінің іске татырлығы ... іске ... ... не ... не ... жарамайтұғыны да
бар" деп білген. Абай үшін қатып қалған қағида, сын ... ... ... Ол ... ... ... пен "іске татымайтындардың" арасын
ажырата білді де, өзінің эстетикалық-утилитарлық түсінігіне сай ... ... ... Абай ... әнші, молда, ишаңдардың сөзі түгілі кейде
пайғамбардың сөздерінің өзіне де күдікпен қарап, терең ой толғайды. ... бәрі де ... ... ... әбден ұшталғандығының көрінісі.
Абайдың қаһарына ең алдымен "жарлы ... арлы ... ... мақал
ілігеді. "Ардан кеткен сон, тірі болып жүргені құрысын" деп шорт кеседі
Абай. Адамгершілікті қорлауға ... ... ... идеясыздығын
дәлелдеп, харекетке қарсы айтылған нақыл екендігін ашады. "Егер онысы жалға
жүргенде жаныңды қинап, еңбекпенен мал тап деген сөз болса, ол — ар ... ... ... ... көзін сатып, біреуден тіленбей, жанын қарманып, адал
еңбекпен мал іздемек — ол ... ісі" деп ... ... ... ... ... Абай. Өйткені Абайдың негізгі идеалы —
еңбекті сүю, ... ... ... ... ерінбей —
Тояды қарның тіленбей, -
деп, өзі мақал шығарған, осы ... өз ... ... Абайға бұл мақал жат, оның эстетикалық идеалына мүлдем қарсы.
Өйткені еңбекші халық өзін осынша жәбірлейтін мақалды ... ... ... қар ... ... ... адам баласының бермейтіні
жоқ деген — ең барып тұрған құдай ұрған сөз. ... ... ... деп ... қорлықпенен өмір өткізгешне, малды не жерден сұрау керек,
не терден сұрау керек қой" — дейді ... ... Абай ... шықпаса — жер
өрте", "Алпыс күн атан болғанша, алты күн бура бол", "Алтын көрсе ... ... ... мал тәтті, алтынды үйден жан тәтті" деген мақал-
мәтеддердің ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық ойының өрелі биікке көтерілгенін танытады.
Ендігі бір мәселе — Абайдың оқушы, тыңдаушы қауым ... ... ... мен ... арақатынасы жәй мәселе емес.
"Жазушы жазады, оқушы оқиды" деген өкінішті тезисті "Шәкіртсіз — ұстаз тұл"
деген қазақ мақалы ... ... ... бұл мәселе үнемі эстетикалық
талап-тілекпен қабысып жатады. Абайға дейін бұл ... ... ... мән ... ... ... Абай шығармаларында оқушы мен тындаушыны
жөн сөзге құлақ коюға шақыру, түсінуге талаптандыру, пайдалыны ... ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Бұл
мәнді, мағыналы көркем сөзді ұғына, түсіне алатын оқушы мен ... ... ... ... қалыптастыру мақсатымен айтылған
сөздер. Мұның өзі Абайдың көркем әдебиетті қоғамдық сана-сезімнің бір ... деп ... ... ... да:
Жұртым-ай, шалқақтамай сөзге түсін,
Ойланшы, сыртын қойып сөздің ішін.
Ыржандамай тындасаң нең кетеді,
Шығарған сөз емес қой әңгіме үшін,—
деп назалануында ... мән, ... ... бар. ... ... ... ... үндеген уақытта Абай әйтеуір ауыздан шыққан ... тоса бер ... ... ... болсын кез.
Нұрын, сырын көруге
Көкірегіңде болсын көз,—
деп өзіне пайдасы тиер "білімді сөзге" үндейді.
Абай өз оқушыларының көңілі соқыр екендігін ... ... ... ... ... жоқ деп әсте ... Сондықтан көпшілікке
үлгі ететіндері де бар.
Жақсыға айтсаң, жаны еріп,
Ұғар ... шын ... ... ем ... ... десін жез, —
деп табады да, ақын-жыршыларға үлкен талап қояды. Білгішсініп көрінген
жерде ... ... ... сөз ... танитындар кездескенде ғана мағыналы
сөзі айт және тартынбай, ағынан жарыла айт:
Қадірін жақсы сөздің білер жанға,
Таппай айтпа оған да ... ... ... ақыл-кеңес беріп, көркем сөздің әлеуметтік-эстетикалық қуатын
күшейте түсуге үндейді. Көкірегі ояу, көңілі ашық ... мен ... ... ... оған ... ... айта ... мағыналы, ғибратты сөз лайық екенін Абай ... ... ... ... ... ... қолы ... биікке
көтерді. Сөйтіп, оқушы мен тыңдаушыны да ел үшін еңбек етіп жүрген ақын-
жырау, өнерпаздарды да ... ... ... тең ... ... құлағының түсері мен кесері" барын жасырмай, қанатын
қомдап алыс сапарғаң аттанғалы отырған жаңа ... ... ... ... ... ... де әсем ... "халықты тәрбиелейтін анық
ұстаздық сөз өзіне бөлек, бір алуан ... Онда ... ... ... аралас үлкен. Тәрбиелік мән-мағына болсын" ("Қазақ әдебиетінің
тарихы", 1961, 2-том, 1-кітап, 402-бет) деп ұран ... ... ... ... жету ... яғни жұртшылықтың ынтасын жаңа әдебиет
үлгісіне аудару үшін "сөз түзелді, енді сен де ... деп ... ... мен ... қамын ойлау, оларды тәрбиелеу проблемасы көркем
сөздің ... мәні мен ... ... ... ... шарасы
болғандықтан, сыни ойдың кең арнасынан табылады да, ... ... ... өзгеден бұрын аңғарып, ойлы өлеңмен өнегелі пікір айтқан
Абайдың эстетикалық танымы сан-салалы ... ... ... құбылыс.
Сонымен, көркем сөздін қоғамдық мәнін ұғып, қадірлеу, ақын-жазушылардын
тарихи еңбегін жоғары ... ... бай ... мұрасын игеріп енбекші
елге жеткізу, оқушы мен тыңдаушыны тәрбиелеу проблемалары жөнінде ... ойы, ... ... бар Абай қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... бар сыншы екенін де
танытады. Оның эстетикалық ... ... ... ... ... ... зор ... жасап,
социологиялық-эстетикалық сынның жанр ... ... игі ... ұлы ... ... ... ... уақытта үшеуіне тән үш ерекшелік анық бой ... де, ... арна ... сөз өнерінің үлкен сілемі көрінеді. Қазақтың
сыншылык ойының оянуы, туа ... ... ... ... Абай ... үш мәнді саласы бойынша ой өрбітті. Шоқан Уәлиханов өзінің ... ... ... ... ... ... ... жүйемен
баяндаса, Абай Қүнанбаев эстетикалық таныммен тұжырымдап отырды. Демек,
қанатын қомдап ұшуға талпынған сәби ... бұл үш ... яғни ... және ... ... мен түсініктер үлкен таяныш болып,
оның алар қамалдары мен асар асуларын бірсыдырғы дәл ... ... ... ... ... мен ... ғана
емес, өрелі де биік болуы әдебиеттің өркендеуіне, ... жаяр ... ... ... ... байланысты екені анық аңғарылды.
Мұның өзі тарихи, сондай-ақ әдеби-мәдени даму барысында ... нәр ... ұлы ... ... ... ... ... терең игере білуте, тиімді насихаттай білуге, жаңа ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз.
Қазақтын әлеуметтік ойын ояту жолында тарихи ұлы еңбек сіңірген Шоқан,
Ыбырай, Абайлар сыншылық ... ... ... ... ... Сөйтіп жаңа заман тудырған қазақтың үш ... ... ... ... ... ... ... ұшырып,
мәнді өнеге көрсетті.
Студенттердің өзін-өзі бақылау сұрақтары мен ... ... - ... ... ... ... ... қарлығашы
2. Ыбырай - қазақ халқының педагогикалық ... ... ... сыншылық ойға педагогикалық арна дарытқан дарын.
3. Абай Құнанбаев - сыншыл реализм дәстүріндегі жаңа ... ... Сөз ... ... жаңа ... ... ұлы ... Абай - қазақтың эстетикалық таным-білігінің жаңа нормасын жасаушы.
Екінші тарау
БАСПАСӨЗ ЖӘНЕ СЫН
2.1 ... ОЙҒА КЕҢ ... ... ... ... "Түркістан уәлаятының газеті" (1870—82)
мен "Дала уәлаятының газеті" (1888—1902) ... ... ... ... ғана ... ... ... қоғамдық ойдың тегеурінді дүмпуінің
әсерінен де шыққан еді. Сондықтан патша өкіметі "Қазақ оқығандарының ... ... ... ... өз мүддесіне орай шешуге тырысты"
(Қ. Бекхожин, "Дала уәлаяты" және ... ... мен ... ... 1958. ... ... газеті" мен "Дала уәлаятының газеті" ... ... ... де, қазақтың қоғамдық ой-пікірін оятуға себепші
болды. Осы газеттердің өркендеп кетуіне тілектес болғандар хат-хабарлар мен
мақалалар жазып, ресмиліктің тар ... өзін ... ... ... ... ... ... анық аңғарған патша шенеуніктері бұл
газеттерді қазақ ... тек ... ... ... ... ... ... Мұны дәлелдеу үшін надан, дөрекі шенеунікгердің арыз-
өтініштерін былай қойып, миссионер, профессор Н.Ильминскийдің 1892 жылдың
16 желтоқсанында қасиетті ... ... ... ... ... ... ... газеті" бір жылға толған күнде Н. ... ... тек ... ... ғана ... ресми емес бөлімін мүлде жауып
тастау керек деп әлдеқашан жазған едім, өйткені қатаң ... мен ... ... ... ... және ... ... сену, оның
үстіне күрделі; ғылыми және саяси ... ... өте ... "Зарождение казахской публицистики", 44-бет) деп шағым жазды.
Бұдан кейін 1894 жылы жазған бір мақаласында "Дала уәлаятының газеті" ... жоқ көк ... деп_ ... ... ... ... казақ
баспасөзінің тез өркендеп кетуін көздемегені өзінен-өзі белгілі. Қазақ
мәдениетінің ... ... ... ... қай-қайсысы болса да
осындай қиыншылықтар мен қарсылықтарды басынан өткеріп, әлеуметтік ... ... ... септігін тигізді.
Қазақтың мәдени-әлеуметтік өміріндегі зор оқиға "Түркістан уәлаяты
газетінің" 12 жыл ... ... ... Бұл газетте саяси-экономикалық
мәселелермен қатар, оқу-ағарту жұмысының жай-күйін, өнер-білімнің пайдасы,
орыс ғылымы мен ... ... ... ... ... ... ... өнегелі ұлдарының ісі мен қызметі де орайын тауып
әңгімеленген. Қазақтың мәдени өмірінде тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... бастап өзінің еліне, отанына адал қызмет
етіп, еңбек сіңірген адамдарды қадірлеп, оған сый-құрмет көрсету қажеттігін
ескертіп ... ... ... ... қазақтың макал-мәтелдері мен
жұмбақтары, ақындардың өлең-жырлары, айтыстары, батыс пен шығыстың көптеген
аныз әнгімелері мен ... ... мол ... ... ... ... түннің" хикаялары, араб, иран, орыс ертектері, аңыздар бар.
Газет редакциясынын айрықша ... ...... төл ... ... сөз ... ... газеттің қай үлгі-нұсқаларға мән
бергендігін анғартып ... жөн. ... ... ... ... мен ... да, сонымен қатар сыншылдық ой-пікірлері де ... ... жылы ... ... ... Қожа ... һәм ... деген кітап
басылып шықты. Оны ... ... өз ... ... ... ... оқып көріңіз, қазақша жазылған деп айтып болмайды.
Сөзінің бәрі сол қалыпта ... ... ... ... ... Енді бұл
кітапты оқыған адам қазақ тілі осы деп ойласа керек. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... біз бір-екі ауыз сәз
жазалық" (N29, 10.11.1876) деп, ... ... ... ... оны ... ... ... жөніндегі Ы.Алтынсарин бастаған идеяны
жалғастыра түскен.
Қазақ тілінің қандай ырғақты, әуенді, жүйелі келетінін, сөздері "бір-
біріне ... ... ... үшін ... ... ... ... Орынбай ақынның шығарған өлеңінің алғашқы екі шумағын келтіреді.
Хан келді Абайдолла он жыл жатып,
Бұл тәңірінің бұйырған дәмін татып,
Орта ... ханы еді бұл ... ... он ... соң ... ... ... келді құдай дедім,
Жұртқа қуаныш болар ма мұндай дедім.
Төре, қара жиылып отыр ... ... ... ... ... дедім, –
деген шумақтарды тілдің тазалығы мен ... үлгі ... осы ... ... болғанын талай материалдардан айқын көреміз.
Демек, "Түркістан уәлаяты газеті" қазақ ... ... ... ... ... ... берік көзқарасты ұстаған. Онда ... ... дені ... аңыз ... ... қазақ ауыз
әдебиетінен жұмбақтар мен мақал-мәтелдердің "базары" қызу болып, газеттің
бірнеше санында көптеп ... ауыз ... ... іріктеп, жүйелеп құндыларын басуға
назар аударды. Газетте басылған мақалдар мен мәтелдердің, жұмбақтарыің мән-
маңызына назар аударсақ, ... ... ... әсер ... ... ... ... үлгі-өнегесі ашықтары іріктеп, ... ... ... мәз бола ... ... "Түркістан
уәлаятының газеті" шыға бастаган кезде Орта ... ... ... әлі де ... аяқтала қоймаған-ды. Сондықтан материалдардын басым
көшілігі Орта Азияның оңтүстігі мен Таяу ... және ... ... болды. Осы мәселені тек ... ... ғана ... ... ... ... ... тарапынан белгілі бір нүсқау
болуы да ғажап емес. Қазақ және өзбек тілінде аз ... ... ... ... арғы ... бір сыры да осында. Сондықтан орыс қаруының,
патша ағзам әмірінің мықтылығын ... ... ... қажет болды.
Осы тұрғыдан алғанда, Шымкент уезіне қараған Мәделіқожа деген ақынның
Сырдария ... ... ... ... ... барғаны тақырыпты
шығарған өлеңін (1875) бірнеше санға жариялануының негізгі идеялық ... ... ... ... үшін,
Тәртіпті Хивадай қылып салмақ үшін.
Головачев губернатор өзі аттанды,
Кауфманнан бөлініп бармақ үшін.
Түрікмен қарсылықты қылып жатыр,
О дагы ... ... жиып ... ... бір ... ... ... келерін біліп жатыр, —
деген шумақтың айтары көп.
Газеттегі осы тенденцияны Құрама усзіне ... ... ... өлеңі
дәлелдей түседі. Орыс өнеріп мадақтау арқылы жарамсақтану ниеті ... құс ... ... ... ... ... барған арбаға қарасаңыз
Көзіңіз арбасына ілеспейді,—
деген өлеңнің сыры ... ... ... "Түркістан уәлаятының
газетіңде" жарияланған өлеңдердің ішінен бүгінгі шындықты ... ... қара ... ... ... екі шумағын келтірейік.
Бір жан жоқ болыстыққа талас емес,
Бір-бірінен көңілі аласа емес.
Бір құдайдан басқаға сенбегін,
Біздің Қожа үш ... ... ... бұлт ... күн ... ... ... тіл байланып,
Тұлпардан есек озды, бәйге алып жүр,
Бұ күнде заман кеткен теріс айналып,—
дегенді (N12, 19.10.1878) газет редакциясы "өлең тәуір ... ... оның ... мән ... ... Ел арасында болыс, старшын
сайлаулары еңдеп кіріп, бірін-бірімен қырқыстырып қою, ара ... ... ... ... ... ... де, ... да тілеген болатын.
Осыны әшкерелеуге бағытталған ... ... ... ... ... ... көрінбей кетті, тыйым салынды.
"Түркістан уәлаятының газеті" әдебиетке, оның ішінде сыншылдык ой-
пікірге ... бар ... 1875— 1878 ... ... бірқыдыру
жариялады. Олардың көркемдік сапасынан гөрі мән-маңызы газеттің ресми
бағытына ... ... Әр қилы ... ... ... ... ... сыни ойдың оянуға бет ... ... ... ... ... ... жасаса да халықтың әлеуметтік,
эстетикалық ойына қозғау салды, қазақ тілінің тазалығын ... ... ... ... ... ұлы ... әсіресе, Шоқан
Уәлихановты құрмет тұтып, оның өмірі мен өнерін насихаттады, ... ... ... орын ... әдебиетке жанашырлық көрсете білді ... ... ... ... 12 жыл ... қалыптастырмақ, айтпақ
болғандарының эстафетасы "Дала уәлаятының газетіне" ауысты. Әсіресе, казақ
тілінің тазалығын сақтау, оны ... беру ... тек ... ... ғана ... бүкіл әлеуметтік санамен жалғасып ... ... ... жарияланған материалдардан анық көрінеді. "Түркістан
уәлаятының газеті" бұл мәселеге игі ... ... ... ... ... оны ... дамудың заңдылығына жанастыра баяндауға зер
салды. ... ... пен ... байланысты арнайы жариялаған
материалдарында да, ... ... ... ... мақалаларында да
тілдің таза болуын, шұбарланбауын ... ... ... Бұл жөнінен
қазақтың алғашқы публицистері ... ... ... ... ... ... ... Әлжанов, Шоқанның немере інісі Дінмұхамет
Сұлтанғазин, Рақымжан Дүйсенбаевтың еңбектерін айрықша атау керек. Өлеңдер
мен ... ... ... ... ... гүлдене
өркендеуіне үлес қосқан Иманбазар Қазанғапүлы, ... ... ... ... ... Көкбай Жаңатайұлы, Жәке Сақатайұлы ... ... ... ... Ботбаев, Мұхаметқали Төлебайұлы,
Н.Жетпісбаев, Әбдірахман Қылышбаев, Ысқақ Шүленбаев, ... ... ... ... ... ... ... Жағыпар Айманов,
Қорабай Жапанұлы, Мейрам Жанайдарұлы Нұржанов, А.Нөгербеков сынды дарынды
қаламгер азаматтарды естен шығармаған абзал.
Бұл ... ауыз ... ... ... ... бар ... шығыс, орыс ертегілері мен хикаяларын, ақындардың өлеңдерін үнемі
жариялап, кейде түсіндірме берін отырған.
"Дала уәлаятының газеті" әдебиет пен ... аңыз бен ... ... ... ... көп ... жариялап, елдің санасын ояту
бағытында үлкен еңбек сіңірді. Патшаның халық ағарту министрлігі 1870 жылғы
жарлыгында Ресейдегі бұратаналарды мүмкін ... ... ... ал ... ... оқи қалатын болса, онда "бұратаналарды
оқытудың түпкі мақсаты, сөз жоқ, ... ... және орыс ... ... ... тиіс деп ... ... "Дала уәлаятының газеті"
объективті түрде қазақ халқының ... ... ... ... көріп, талай қиястық жасады.
"Дала уәлаяты газетінде" ... пен тіл ... ... жарияланды. Оларда терең эстетикалық талдаулар аздау ... пен ... ... ... оңтайлы әңгімеленеді. Қазақ елін
өркендету, мәдениетін көркейту женінде А.Құрманбаев пен Д. ... ... ... ... ... ... Абай салған даңғыл жолдан
айрылмау керектігін ... ... ... ... тілінің тазалығын сақтау жайында жариялаған
материалдарында Ы.Алтынсарин идеясын дәйекті қорғап, әрі дамытқан. Асылқожа
Құрманбаев өзінің "қазақ тілі ... ... ... ... қазақ тілін
араб, парсы, татар сөздерімен шұбарлауға қарсы шығып, "тек өзінің ана тілін
ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... салыстыруға құдіреті жеткен әйгілі Алтынсарин қазақ тілін мейлінше
өте бай тіл ... ол ... ... кітап болса да жазып ... ... ... деп, ... ... ойын ... келтіреді. Өз
пікірін әбден нығыздай түсу үшін ... ... ... ... ... ғана емес, іс жүзінде дәлелдеді. Ол мысалы, таза қазақ тілінде үп-
үлкен "Қазақ хрестоматиясын" (орыс әрпімен) жазды» деп ... ... ... ... және оның ... ... марқұм Алтынсарин салып
кеткен жолмен жүрулері керек және ол бастап кеткен ... ... ... ... ... ... ісін ... берулері керек" деп өз
пікірін ... ... ... ... ең алдымен, Ыбырайды аса қадірлейтінін, оның
тарихи ... ... ... аңғарсақ, екінші жағынан, өз пікірін
дәлелдеу үшін мәнді деректерді барынша ұтымды ... ... ... ...... ойды ... ... арна екені осындай мақаладан
анық байқалып, нақтылана түседі. А.Құрманбаев өзінің пікірін дәлелдеу үшін
көркем сөз саласына да көз ... ... "Сөз ... ... "Кел, ... ... аталып жүрген өлеңі —Т.К.) "Түлкі мен қарға",
"Жаз" және басқа өлеңдері бөтен тілдерден құлан ... ғана ... оның ... ... тілінің, қазақ өлеңі мен поэзиясының тамаша үлгісі
болуымен де қадірлі, ел қазіргі сахараға жайылған және ... ... ... ... ... "Зарқұм" және басқаларды қазақ тілін
әлдеқалай ... ... ... қазақша, жартылай татарша құрастырған"
(бұл да сонда — Т.К) деп өз ойын білімдарлықпен ... ... ... ... ... автор қазак
хақынын сана-сезіміне, эстетикалық таным-талғамына қаңдай шығарманың
қадірлі екендігін ... шала ... тілі ... ... ... ... ... басқа мәселелер жайыңда жазған мақалаларыңда
да өзінің осы ойына айнала соғып, әрқашан өрбіте ... ... ... қолдау және өркендету үшін, орыс оқуын-жазуын тарату, менің ойымша,
қазақ халқының оқыған азаматтарының адамгершілік ... ... ... ... ... пікірі осыны айғақтай түседі.
Осы мәселелерді әдебиет сынына "құлағынан ... ... ... "Ломоносовтан Белинскийге дейінгі орыс
сыны" ... ... ... ... әдеттегі қарапайым түрінің өзі
әдебиеттің алғашқы адымына, сөз қолдану амалына жанаса туады, ... ... ... ... ... ... сыни ... жатады дегені нақты дәлел.
Қазақтың әдебиет сынының ... алар ... ... ... ой
көбіне тіл мәселесіне сабақтаса айтылса, бұдан кейінгі ... да ... ... ... ... жаңа ... қасиеттерге ие
болатындығын анық байқаймыз. ... да ... ... ... ... ... ... алғашқы нышан ретінде сыр-сипатын
ашып ... ... ... ... уәлаятының газетінде" тіл мен әдебиет жайында құнды пікір
айтқандардың бірі — ... ... ... ... ресми
редакторы мен аудармашысы ғана емес, қазақтың алғашқы публицистерінің бірі
екендігі оның жазған мақалалары мен ... ... ... ... ... ... уақыт" деген өлеңдері Абай поэзиясымен
үндесіп, ақындықтан да құр алақан еместігін ... Ал ... тілі ... ... ... ... ... тілі туралы бес-алты ауыз
сөз", "Қазақ тілінде жазу ... ... ... ... тілінің
ережесін жасау, жазу мәдениетін көтеру, ... ... ... аз ... ал ... ... ... сөздерді қазақ әуеніне
бағындыру, яғни қалай сөйленсе, солай жазу ... деп ... дс, ... ... ... "Қазақ тілін таза сақтаймыз деп оны қатқан ... еш мәні жоқ және бұл ... ... ... ... тіл ... өзі ... өзгеріп, дамып, жетіліп отыратын организм. Бұған
мәдениетті халықтардың әдеби тілінің тарихы ... ... Бұл ... ... заң өз дамуының алғашқы фазасын басынан кешіп
отырған қазақ тіліне де тән" (N32,11.08.1896) деп ... ... ... ... ... ... қажеттігіне назар аударған уақытта
қай әліппені таңдау мәселесін де қоса ... ... ... хрестоматияны орыс алфавитімен шығарғанын, ... онан ... да көп ... ... бөтен сөздерді әдейі
сіңдірмекке талаптанғадықтарын ... араб ... ... ... келе ... көлденең тартады. Алыс-түйісті екіге бөлінп,
ертеден сініп кеткендерін естілу ... ал ... ... ... ... жазуға шақырады да, негізгі ойын "қазақ тіліне қай ... ... да сөз ... ... келгеніміздің орны жоқ және мүмкін емес,
не себептен десеңіз, сөз көбейсе халыктың ... ... ... ... ... және ақыл да ... ... уәлаятының газеті",
Әдеби нусқалар. Құрастырушы Ү.Сұбханбердина, Алматы, 1990, 317-бет. Бұдан
былай басылым ДУГ деп ... ... беті ... деп ... оны әдеби мысалдармен дәлелдеп, жол-жөнекей сыни ой-пікірлер ... өз ... де ... жұрттардың тіліндей өзгергенін байқауға
қазақтың бұрынғы ... ... ... осы ... ... ... салыстырса көрінеді. Мәселен, бұрынғы "Едіге", "Тоқтамыс хан"
жырларын байқап қарағанда һәм соңғы ... ... ... ... ... "Едігенің" жырларының сөзі тым аз, ... ... ... сөздері жырға да келмейді. Жырменен осы күнде қазақтар ... ... ... ... ... бар — Т.К.) ... ... болмаса. Осы күні ақындар жырды ... көп айта ... ... болып келмейтін болған соң). Осы күнгі өлеңдердің көбі ұзақ
болып әнге келеді. Шортанбайдың сөздерінің көбі толық, ұзақ ... ... ... ... де көп һәм орыс ... де бар ... ... мәнді де ғылыми мақаласының соңында ... ... ... ... ... заң-закондарды "келістіріл,
үғымды, анық қылып переуаттау бір зор жұмыс. Қиын сөздер келгенде ... ... ... да ... ... ... орыс ... өзін қалдыру
керек, я қазақша екі-үш сөзбенен айту керек. Сол ... ... ... ... сөз ... ... ретіменен переуат қыламын деп әуре
болу жарамайды" (321-бет) деп ең бір ... ... ... ... болу ... ... Осындай дұрыс үлгілерден ауытқығандықтан
қазір сөзбе-сөз аудару етек алып, оны оқу азаппен пара-пар болып отыр.
Прогресті жақтаған қазақ ақындары, ... осы ... ... ояу, көзі ашық ... ... ... даму жолын замана
талабына сай оңға бұрып, әдеби шығарманың тілі мен стилі ғана емес, ... ... әрі ... ... ... деген көзқараста болды.
1889 жыл әдеби тұрғыдан алғанда газет өміріндегі ең бір ... ... ... екі ... ("Жазды күні шілде болғанда", "Күлембайға") тұңғыш
рет баспасөз ... ... ... тарихындағы елеулі оқиғаға
айналды. Бірінші өлеңі "кісіден үйреніп жаздым, ... ... деп ... ... уезі ... ... ... Ибраһим Құнанбайұлы аулының
Баканас өзенінің Көкбейіт деген жерге қонып жатқандағы түрі", ал ... — "1888 жылы май ... ... ... ... Семей облысы мен Жетісу
облысының чрезвычайный съездегі түрі" деп ешкімнің ... ... ... ... ... ... ... Бекхожиннің
құнды диссертациясында және баспасөз тарихына арналған еңбектерінде ... ... ... оның ... және ... ... ... туралы қызғылыкты деректер, толымды ойлар бар. ... ... оны ... қазақтар туралы библиографиялық
керсеткішінде А.Алекторов ... ... ... ... патша
чиновниктерінің жандайшабы болып кеткен болыстарды ... ... ... атап ... өзі шын сатираның
елеусіз қалмайтынын аңғартады.
Абай өлеңінен кейін басқа авторлардың бірқыдыру өлеңдері жарияланды.
Қапал уезі ... ... ... ... Итжемесовтің: "Найманның жеті
атасынан билік үзілмегендерін баян қыламыз" деген ... ... ... ... болыстар мен жатақтарды сынаған өленіне қарсы ... ... ... ... әр қилы ... өнермен, әр алуан
идеялык мағынамен жарияланып, қазақ поэзиясы ... ... үйір ... ... ... ... ... өлең-жырларға едәуір орын
берді.
Абай өлеңі жарияланғаннан кейін "Қыр баласы" деген ... ... хаты ... Онда ... ... ... ескі билерінің сөзі мен өлеңдерін жариялау керек (№24,16.06.1889)
деген ұсыныс жасады. Ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, жариялау қажеттігі ... ... ... ... бұл ... ... ... қазіргі тұрмысты
реалистік тұрғыда суреттейтін шығармалардан безбеу ... ... ... ... ... түсетін тарихи, ғылыми деректерді мол насихаттап,
көршілес елдердің өнерімен таныстырып отыру ... деп ... ... Қорған елінің қазағы Ешмүхаммет Жаңбыршаұлы Наурызбаев қолдады да,
"Қазақ" газетінің 24 ... ... "Қыр ... ... ... ... Шөже һәм ... (басқалардың —Т.К) өлеңдерін ... ... Мен ... ... ол ... ... ... еш пайдасы жоқ. Себебі олар, менің байқауымша, өлеңді сый ... ... ... емес,— деп жазды да, Абдолла Шонаевтың "Айрықша
қосымшаның" 26 санында халыққа тарихи, ... ... ... мен ... тұрмыс-тіршілігімен таныстыратын шығармалар болу керек дегенін
әбден орынды және әділетті деп ... ой ... Осы ... ұмытпаушылар да табылды. Мұхаметқали Төлеубайұлы "Шонаев пен
Наурызбаевтың сөзі бас ... ... еді, әлі ... ... (N19,
1890) деп түсінді.
Осы азғана деректің өзі бір жағынан, қазақ ... ... әр ... ... шығарманың танымдық, сипатын қалайтындар бар екенін
көрсетсе, екінші жағынан, қазақтың әдеби сынының ... бере ... ... өз ойын дәлелдеп айтуға тырысқанын анық байқатады.
Уақыт өткен ... ... ... ... ... ... ... Қарқаралыдан жазылған хатта ... ... ... "Баянауладан екі кісінің сөзі ұнамды тиіп, көңілденіп отырмыз. Бірі
— Сәдуақас Мұсаұлы Шорманов дегеннің сөзі, атасы ... ... адам ... — Жүсіп Көпеев деген. Сөзі қарасөзбен болса да, өлеңмен болса да дәмді
болып көрінеді. Көпеевтің ... сөз ... ... көп ... ... ... қай ... жазған сөзі газетпен келсе, оқып көңіліңіз ашыла
берер еді. Және естуші едік ... ... ақын бар деп, оның ... те, өлеңі жұртка жайылып еді" (N19, 1890) дегендерде баға беру,
өзіне ұнағанын айту ниеті бар, ... ... ... ... ... екенін көреміз. Газет сөзі, айтар ой-пікірі, ... ... ... толыса берді.
Сондықтан сол кезеңде жарияланған әдеби процестің ішкі сыры мен дамуына
эстетикалык талдау жасаған ... саф ... ... ... қою ... әдеби сынның элементтері бар материалдар көбінесе әлеуметтік-
саяси мәселелерге қосарланып, аралас айтылып отыратаны анық.
Осы реттен алғанда, "Дала уәлаятының ... бес ... ... ... ... жұрт ... бастаған, көптеген мақалалары мен өлеңдерін
жариялап өз пікірін ... ... ... ойды ... ... ... ... Жүсіп Көпеевтің бір мақаласына айрықша тоқтала кету қажет.
Бұл мақаланың бізге екі ... мәні бар: ...... ... ... рет ... аты ... оған ілтипат білдірілуі болса,
екінші — ... ... ... ... ... ... ... мәселелермен араласып, анда-санда бой көрсетіп қоятындығы.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев өзінің осы ... ... ... ... ... сын айту ... көздеген.
Мәселенің құнды және бізге айрықша кажетті жағы — Абай ... ... ... оның ішінде Мәшһүр Жүсіптей көзі ашық адамдардан көтеріңкі
бағасын алуы. Абайдың поэзиясына алғаш рет зор ... ... және ... ... ... ... Көпеев екені тарихи шындық. Құнанбайға ас бермедің
деп Абайға мін таққанмен, оның ... ... ... ден ... ... бір ... өлең Құнанбай баласынікі деп естіген едік: Біз ЬІбырай
мырзаның өнерін Құнанбайдан артық деп естіген едік. ... ... ... ... өлеңге қосылып тұрған соң, ... ... ... ... керек қой деп айтып жатырмын" ((ғ48) деп жазған болатын. Абайдың
Көкбай атынан 1889 жылы ... екі ... шын ... ... оған ... ... ... Абай шығармасын "аңсап, іздей бастауын,
алайда жұрттан бұрын іздеген кісі —Мәшһүр Жүсіп" болғандығын ... ... Қай ... қашан болса да адамның сөзі мен ісінің бір
жерден шығуын қалаған еді. Сондықтан да Мәшһүр Жүсіптің ... ... ... во ... ... ... и ... большое состояние,
удостоенное даже предметом поэтического творчества, следовало ... свои ... и ... с той ... и ... ... о ней ... печать и пр" (N48, 1889) ... ... ... ... болмайды.
Абайдын жарияланған екі өлеңі оны қай сөзден болса да арашалап алуға
жарағанын ... ... ... ... ... мына ... "ЬІбырайдың өзі, Көпеев онша мақтамаса да, біз алыстап естиміз,
мейлінше құрметтеу қазақ—байлығымен емес, өзінің ... ... ... құрметті, сүйкімді һәм сенімді, бір өз ... ... ... (N1, 1890) деп ... Абай ... сол кездің өзінде көп елге мәлім
болғанын аңғартып қана ... ... ... оның поэзиясының мәнділігін
де, оқушыларға әсерлі болғандығын да көрсетеді.
Сонымен "Дала уәлаятының газеті" бір жылда, яғни 1889 жылы әдеби-мәдени
құбылыстарға ... ... ... ... ... ... ескерсек, онда
халықтың коғамдық және эстетикалық таным-талғамдары мен түсініктері ... анық ... ... ... ... ... Әрине,
газет шыққан 14 жылдың ішінде әкімшіліктің қас-қабағына ... ... ... қарай, әр қилы сипат алып отырғаны байқалғанмен, қай
сөзі, қай материалы болмасын ... ... яғни ... ... ... зердесіне түсіп, әлеуметтік сипат ала берді. Соны эстетикалық-
мәдени жайларға ... ... ... ... кездесеміз. Кітап
шығару, ғылыми бағдарлама жасау, экспедицияға шығу, ... ... ... ... мен ... ... ... мейлінше көп
жарияланды.
Мәселен "Ғылыми хабарлар" деген ... ... ... ... ... баяндамасында Ресейге тараған "қазақтың қисабы екі
жарым миллиондай" (Түркістан өлкесін қоспағанда, түгел ... екі ... ... ... ... "Ана тілі", 13.02. 1992) екені,
"Орынбор округіндегі 8236 ... ... 251 ... ... ... "қазақтардың өнерлі, білімді, ғылымды болатын белгісі ... ... ... ... тұратын қазақтардың көбі келіп тыңдап,
білімдінің сөзін қостап, дуылдасып тұрды" деуіне қарағанда (N5, 1890) сонау
солтүстіктегі астанада өзгені ... ... ... ... ... ұқсайды.
И.Н.Березин «Ғылым хабарлары» (№7). "Жаңа кітаптар" (№30), "Ташкенттің
күншығыс халқының жазулары" (№32), ... ... ... ... ... ... Н.И.Ильминский(№2), "Халықтардын мақалы" (№20,21),
"Қазақтардың естерінен кетпей ... бір сөз" (29,40 ... ... "Қалқаман-Мамыр" жайында) "Кім тұрар сөз сөйлемей көңіл қызса" ... ... ... ... (№39, 1894), ... Ақмола
облысындағы Көкшетау оязына баратұғыны турасынан" (№24), "Бір әйел адамның
тірлігінде ғылым үшін ... ... ... (№26, 1895)" ... (№22) ... газетінің бір нөмірінде" (№30)— "Қазақтың тәуір
адамдарының қылар ісі — задачи киргизской интеллигенции"' (№43, ... ... (№47), ... ... ... ... (№51, 1897) сияқты
көптеген сын мен ғылымға байланысты материалдар жарияланды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... библиография
тұрғысынан бергенін материалдардан көруге болады. Олардың ... ... ... көтерілгенін аңғару қиын емес. Қазақтың ... бірі және осы ... ... ... Отыншы Әлжанов
бірнеше қазақ мұғалімдері Орынбор оқу округінің инспекторы Катаринскийдің
ақылымен ... ... для ... ... ... ... ... руссокого языка для киргиз" "Орыс тілінің ... ... ... ... словарь" ("Қысқа ғана орыс һәм
қазақ переуаты") деген кітаптар шығарғанына ... ... ... ... орыс ... үйренеміз деген казақтар түгіл, қазақ тілін үйренеміз
деген орыстарға көп пайда келтіреді" деп ... да, ... ... ... ... ... тұрғысынан талдайды. "Бұл кітаптың
басында орысша әліпби бар. Қазақтардың септелген ... ... ... ... соң оңай болып, қиын болып айтылатұғын ... ... Одан әрі екі ... үш ... ... сөздері келеді. Осы создерді
оқыған сон балалармен әңгімелесіл сойлесуге болады... әр бөлегі әр ... ... ... ... ... жөні бір ... жазылса, балалардың
оқығанда іші пысар еді)" деп (ДУГ, 1989, ... ... ... ... көз ... Өз ойын ... ... үшін бұл
кітаптан жақсы кітап болмасқа керек" деп түйіндейді.
1897 жылы ... ... ... ... Оны ... ... ... Сарбатырұлы, Жұмалыұғлы жасаған.
Сөздікті әңгімелерден бұрын қазақтардың окуға ыкыласы соңғы ... ... ... медреселердің көптен ашылып жатқанын, әсіресе, "орыс
тілін білу үлкен қажет болып" отырғанын, одан ... ... көп ... ... ... да, ... тілінің шатағы көп, қиын. Сонысына қарамай
орыстың өз ... ... ... мен ... ... қайсы уақытта орыс балаларынан артық та біліп кететін болып
жүр (ДУГ, 1900, 514-бет) дейді де, ... ... ... айта ... сынауға тұратыны мынау: өзі орыс әрпімен жазылған, араб әрпімен
переуат қылып, басына жазбаған екен. Сондай басына ... ... һәм ... ... оқуын айтып жазса, кімге болса да пайдалануға ... ... еді" ... 516-бет) деп, осындай пайдалы кітаптар шығара берулеріне
тілектестік білдіреді.
"Бір жаңа кітап турасынан" деген ... ... "Өзі ... ... ... ... сыналады. "Қазақша тілдерді өздігінен
үйретуге" тіпті жарамды емес һәм ноғайша тілдерді тәуір ... ... ... ... ... Осы ... деген адамның переуат кітабын сатып
алып ... ... ... ... бейнеттеніп оқып әуре
болмай-ақ қойыңыздар" (ДУГ, 1900, 41—42-беттер) деп ақыл-кеңес берсе, А. В.
Василевтің "Исторический очерк русского образования в ... ... ... кемшілігін қаза айтады. Оны әсіресе Д.Сұлтанғазин ғылыми
тұрғыдан дәлелдеп жазып, қазақ фонетикасын білмей ... ... ... ... осыңдай азды-көпті сыни ой-пікірлер айтылғанына үнемі
қосарлана жүретін бір күрделі ... бар. Ол — ... қай ... басу ... ... Әлжанов өзінің рецензиясында орыс алфавитін
қолданған адам — Ыбырай Алтынсарин еді деген пікір ... ... ... ... араб ... ... орыс ... қазақ тілінде сөз жазған
ғалым Ильминский еді" деп ... ... да, ... ... еді. Бұл ... бек ... жұмыскер адам еді һәм әр ғылымды өзі оқып
біліп еді. Алтынсарин марқұм ... ... өнер ... ... ... еді. 1879 жылы ... қазақтардың әр түрлі терме өлеңдерін һәм
әңгімелерін жиып, кітап қылып шығарып һәм қазақтарға орыс ... ... бір ... ... еді. Бұл ... бүл адам араб ... ... сөздерін анық қылып орыс әріптерімен жазып еді" (ДУГ, 1899, 619-бет)
деп Ыбырай және әдебиет жанрлары жайында иман ... ... ... ... яғни орыс әрпімен кітап шығару жайында салмақ сала, назар аудара
айтуы әшейінгі жай әңгіме емес ... ... ... тілінің тазалығын сақтау, жазу емлесін дұрыстап
жүйелеу жөніңде Асылқожа Құрмантаев, ... ... ... ... ... да естен шығармайық. "Қазақтар араб әріптерімен
жазады, оқып жаза ... ... Осы ... ... ... арасында
жазба уақ кітаптар толып жатыр, араб әрпімен жазған уақ ... ... ... (ДУГ, 1900, ... ... орыс ... ашық ... шыға
алмағанының нышаны еді. Ал қазақтарды орыс графикасына көшіру идеясы ерте
басталғанымен ... ... ... ... ... ... 1940 жылы ... ақылдаспай-келіспей отаршылардың көктен
тілегенін жерден ... ... ... ... ... дәстүрін түп
тамырынан солдыру, тарихи негізін талқандау арқылы мәңгүрттеңдірудін шарасы
болғанын енді сезіп-біліп ... XIX ... ... ширегі мен XX ғасырдын бас кезінде өмір
сүрген "Дала ... ... ... ... ... ... ... оятып қана қоймай, кең өріс бергенін айрықша атау
орынды. Оңымыз бен ... ... бен ... ... бәрі де ... ... ... қосылу тенденциясын
туғызды. Соның нәтижесіңде бір халықтың күш-қуаты мен рухани тірегі — қазақ
тілі мен ... ... ... ... ... тазалығы, шұбарланбауы,
көркем шығарманың ажарлы да көрікті, түсінікті болуы, кітап шығару ... елге ... ... басылым беру, сөз өнерінің ... ... ... іс тындырып кеткенін анықтап, олардың есімдерін
қадірлеу, құрметтеу, ұлттық дүниетанымымен білім-білікті баспасөз ... ... ... ой айту ... сөз жоқ, қазақ әдебиеті
сынының кең арна тауып ... ... ... ... қарай, XX ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... ... ... Анда-санда үздік-создық
шыққандардың "Дала уәлаяты газетінің" эстафетасын ілін әкетуге мұршасы
болмады. Сондықтан 1907 жылы ... ... ... ... ... ... санын шығарып, екіншісінде тұтқындалған "Серке"
газеті, Троицкий шаһарында бір ғана саны ... ... ... "Қазақ
газеті" кетікке жамау бола алмады. Ал 1911—1913 ... Орал ... ... ... ... ... ... экономикалық
мәселелерге назар аударып, қоғамдық ойды ашу бағытында біраз ... ... ... ... ... ... бөле ... Рас, "Қазақстан"
газетінде "Әдебиет таңы" (N3, 1911) деген ... ... ... ... ... ... тілімізге бөтен сөздердің омыраулап
еніп жатқаны айтылып, тек ақындарға ғана ... ... ... ... әрнеге
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге
Кетігін тап та бар қалан, —
деген Абай ... үлгі ... ... ... ... айтқан ақынды
әдебиетіміздің таңы деп орынды пікір түйді.
Сонымен қазақтың қоғамдық өмірінде пайда ... ... ... ... ... газеті" мен "Дала уәлаягының ... ... ... ояту ... бірқыдыру үлкен еңбек
сіңірсе, екінші жағынан, қазақ әдебиеті сынының ... ... ... ... ... сын элементтері, әлі де болса ... ... ... ... ... ... арна табуға ыңғайы
бар екенін аңғартты. Қазақ әдебиеті ... ... ... мен ... биік ... ... ... алқалы өңірден көріне қоймағанымен ел-жұртты
елең еткізер екпінін аңғартып, өзінің жанрлық сипатын "Айқап" журналы ... ... ... ... ... бақылау сұрақтары мен тақырыптары:
1.XX ғасыр басындағы «Түркістан уалаятының газеті» (1870-1882)
«Дала уалаятының газетінің» ( 1882-1904) әлеуметтік және сыни ... ... ... ... орны.
1. Алғашқы газет беттеріндегі сыни мақалалар.
2. Сыни әдеби көрініс пен әдебиет.
3. Баспасөз және сын.
4. Әлемдік әдеби сын тарихы.
2.2 ... ... МЕН ... ... ... ... МАҢЫЗЫ
1905 жылғы орыс революциясы Ресейдің өзін де, оның айуандық езгісінде
зар илеген бодан елдерді де дүр ... ... ... да ... көздегеніңе қол созар, армандағаныңа талпынар мүмкіндіктерге
қоғамдық-әлеуметтік жіктердің, ... ... мен ... ... ... ... іштей іруі, берекесіздіктің күшеюі,
майдандарда жеңіліске ұшырап, өзгенің жерін ожарлықпен ... ... ... ... ... береке-бірлігі жоқтығы әмбеге
аян болған уақытта қоғамдық-әлеуметтік ойдың базары кішірейіп, әркім өзінің
қам-қарекетін жасай ... ... ... ... ... арна,
бағыт-бағдар іздеді. Міне, осыны әбден жыға ... ... ... ... қазақтың тұңғыш демократиялық ... ... ... ... ... ... ... газеті
"Қазақты" (1913—1918) шығарып, қазақтың қоғамдық-әлеуметтік, саяси, мәдени,
әдеби ... ... ... Осы екі ... ... ... ... тілі болып үгітші-насихатшылықпен шектеліп қалмай, қазақ ... ... ... жоқ ... тілі жоқ ... ... да ... бұған көз, құлақ,
тіл болғандай нәрсе қажет деп газет шығарғанын" ... "Ақ ... ... ... ... ... білгендігін енді қысылмай
айту парыз.
Әрине, ауызбірліктері күшті болып, қоғамнын жоқ-жітігін, ... ... ... ... ... ... бұдан да қомақты, зор
болатын еді. Әр қилы ... ... ... ... көшу,
съезд шақырып бас қосу, ел ісіне араласу, ұлт-азаттық күресіне бағыт ... ... ... әр қилы ... ... ... тапқан
шақта қазақ қауымының жалпы ұжымы бір ... ... 1917 ... өз ... ыңғайлай, пайдаланар ма еді деген ой да қылаңдап
қояды. Соның ... де ... ... ... ... ... буырқанған XX ... ... ... ... тіпті метрополиямын деп кеуде соққандардың бірде-бірінен кем
емес. Соның ішінде көркемдік түсінік пен эстетикалық таным-білік қосарлана
жүргені ... ... ... сана-сезімі мен парасаты бүкіл ресейлік
дамудың деңгейінде көрінуін Қазақстанның географиялық жағдайының ... ... де ... шығаруға болмайды. Алым-берім, әсер-ықпал XX ғасыр
басында мейлінше ... ... атар тан, ... күн ... ... ... журналы
саяси-әлеуметтік, шаруашылық, жер-су, оқу-ағарту, өнер-білім мәселелерімен
қатар әдеби шығармаларға — әңгіме, өлең, оқшау ... ... ... ... ... орын беріп отырды. Мұхаметжан Сералиннің, ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт
Торайғыровтың, Сәбит Дөнентаевтың, Бейімбет Майлиннің, Сәкен Сейфуллиннің,
Самат Нұржановтың т.б. шығармалары "Айқап" ... ... ... ... шығармалары казақтың жазба әдебиетінің даму
тенденциясын аңғартып қана ... ... ... ... бағытын да
белгілеген болатын. Осы тұрғыдан алғанда ... ... ... сахнаға
шыққаннан кейінгі "Қазақ" газеті айрықша енбек сіңірді де, ... ... олжа ... ... сол ... ... ... мүмкін
қадерінше сарапқа салып, жұрттың эстетикалық талап-талғамын қалыптастыруға
алғашқы қадам жасаған да ... ... мен ... ... Сондықтан
бұлардың қазақ әдебиеті сынын тудырудағы тарихи ориы ерекше.
"Айқаптың" 1911 жылғы ... ... ... ... ... ... сегіз тақырыптың төртеуі, атап айтқанда, "фельетондар, өлең-
жырлар, кітаптар һақында һәм ғылым бабынан ... ... пен ... ... ... өзі ... ... ыңғайы келгенде ғана орын алып
жүрген мәселенің жүйелі желіге түсерін аңғартады. Кейінгі ... ... ... баса ... ... бұдан былай көбірек әдебиет (литература)
жағына көз (№24, 1912) ... ... ... ... ... ... жайынан" деген арнаулы бөлім
ашылып, жаңа шыққан кітаптарға аннотация, жарнама-сын беріліп ... ... ... ... ... ... заманда кітап бастырушылық
өнері көп жайылған жоқ. Соңғы жылдарға шейін қазақ тілінде басылып келе
жатқан кітаптар: ... ... ... Бозжігіт", "Шәкір-Шәкірат"
секілді хикаялардан ғибраті еді. Соңғы замандарда "Қыз ... ... ... ... ... ... да ... бастады. Ләкин бұл
кітаптарды бастырушылар ноғай ... ... де ... әсте ... ... ... ... жаңа шыққан кітаптарының арасында ... ... ... ... да ... ... Осы айтқан мақаладан
кейін "Айқап" редакциясы жаңа шықкан кітаптарды жеке-жеке сөз қып ... ... ... ... оқушы көпшіліке насихаттап
отырды.
Жаңа шыққан кітаптардың халыққа пайдасы тиетіндеріне орын бергенде, ол
әдеби шығарма ма, өлең ... ма, әлде ... оқу ... ма, не ... ... пе — ... ... саралап жатпаған. Сондықтан эстетикалык
тұрғыдан сыншылық ой-пікірі бар материалдарды белгілі бір ... ... жөн. ... журналда жарияланған сын-ескертпелердің бәрін түгел
қашу мүмкін емес, ... ... ... ... ... қуа ... пен нақтылыққа нұқсан келтіреді, үшіншіден, ... ... ... сын ... көп мәселемен араласып, тасада қалып қоюы да
ғажап емес.
"Айқап" бетіндегі ... мен ... ... екі ... ... ... — педагогикалық сипаты айқын ... ... ... ... ... бұл кезеңде мектептерді ... ... ету ... ең ... ... іс ... — әдебиетке тікелей қатысты жайлардан өрбитін сыни ойларға назар
аударып, олардың жанрлық болмысы мен ... ... ... негізгі
проблема болмақ.
1911 жылдың 10 қаңтарынан 1915 жылдың 28 тамызына дейін 89 саны шыққан
"Айқап" журналында ... ... бар ... және ... ... аннотациялар бірқыдыру мол кездеседі. Мұның өзі сол
кезеңде оқу-ағарту ісінің ерекше жандануына байланысты екенін де ... ... ... мақсатты көздеген алғашқы сыни пікір
Мұхамедораз Нұрбаевтың "Қазақша әліппе" атты ... ... ... ... ... міней келіп, "кітапқа жазылған сөздердің
мағыналы сөздер болуы, балалардын зейініне ... ... ... болуы тиіс" деп педагогикалық талап қойды. Сондай-ақ ... ... тағы да ... ... бар ... ... ... "кітапты
уақ ғарыппенен бастырыпты, балалар үшін ірі ғарып керек еді" (N8. 1911) ... ... ... ... әкетіп бара жатқан кемшілік емес сияқты
болғанмен, мектеп ... ... ... ... ... ірі ... көрінуі техникалық емес, шын педагогикалық ... ... ... ... ... ... пікір айтқан уақытта "тоқсан
ауыз сөздің тобықтай түйінін" айтатын аннотацияға, кейде ... орын ... ... оқу ... жөніндегі көзқарасын аңғару үшін мына жарнама
сынды келтірген орынды: "Медресе Ғалияда оқушы қазақ шәкірттері "Әліппе ... оқу" ... ... һәм ... ... ... бір ... басып шығарып,
сатып ала бастады. Бағасы 17 тиын. Қайырлы сағатта болсын!
Шәкірттердің тағы бір іждағаты бұл ... соң, ... ... ... тағы бір ... жазып шығармақ екен. Біздің білуімізше, марқұм
Торгайский область инспекторы ... ... ... ... ... ... "Хрестоматия" деген кітабын орталарынан лұқсат алып,
араб ... ... ... ... ... еді. Алтынсарин 10 жылдықтан
артық учителъ болып, тәрбие көрген адам ... оның ... ... бет ... Ашық ... ... Ішінде ғибратлы хикаялар, өлең-жырлар, мақалалар орны-орнымен
бар'' (N4, 1911) деген жарнама-сынның көздеген мақсаты айқын.
Мұның өзі ... ... ... ... ... ... бағытының озық екенін аңғартып ғана қоймайды, сонымен ... ... ... ... келе ... ... ... педагогикалык
сипаты қалың сын пікірлер, сөз жоқ, қазақтың ... ... ... ... ... ... ... әсіресе "Әліппе" кітаптарына ерекше назар ... ... ... осы оқу ... байланысты екенін жақсы
түсінді. Сондықтан Қ.Ходжиков ... ... ... ... оқып,
тәжірибе көрген адамның жазғандығы әлдеқайдан ... тұр" деп ... ... ... ... ... ... (N4-5, 1913) айтуды да орынды деп ... Ал ... ... ... ең жаңа ... ... оқу)" ... жазылған қысқа-қысқа әңгімелері нағыз таза қазақ тілінде емес" деп
санап, тіл тазалығына да ... ... ... ... ... оқу ... әсіресе, мектеп күйі "Қазақ» газетінің бетінде әрі қомақты, әрі
ауқымды да ... ... ... ... ... субъективтік себебі —
газеттің редакторы ... ... бұл ... мың ... жүз
толғанып, ой-пікірін практикалық істе сынап көргендігін айрықша айту керек.
"Қазақ" авторларының ... ... ... ұсыныс түрінде айтқандарын
Ахаң нақтылы ... ... бір ойын ... ... дамыта,
өмірдің қажетіне жақындата ірілендіріп отырды.
"Айқап" журналында әліппелерді, оқу ... ... ... ... ... ... мектебінде оқитын кітаптар
белгіленбек түгіл, әлі шыққан да жоқ. Жаңа ғана ... шыға ... 1991, ... — деп ... да, жалпы бастауыш мектептің жай-
күйіне, келешекте қандай болуға тиісті екеніне, ... және ... ... ... ... пікір айтады.
Ең алдымен, өзінің ағартушылық ой-пікірін практикалық негізге сүйеніп
айтуы арқасында ел-жұрттың ынтасы оқуға ... ... ... ... ... ... "оқуды керек қыла бастағаны — жұртқа
ес кіре бастағаны" деп біледі де, ... ... ... ... ... ес
біле бастаған елді қайда бастау керек, қандай ... ... ... келелі мақсатты алдына қойып, бүкіл оқу жүйесін тәртіптеу ... ... ... ашу, оқу ... ... ... ... атқарар міндетімен сабактастырып, бір-бірінен
ажырамас бірлікте, қарастырады да, "осы үш пікір ... тең ... ... ... түзу ... ... 267-бет) деп табады, төртшшіден,
оқудың түпкі мақсаты не болмақ, кім қандай саясат ... ... ... де қоса қамтиды.
Осы проблемалардың әрқайсысын тарата баяндар болсақ, ең алдымен, ... өзі ... ... ... ... ... әшейінгі
ағартушьшық идеясын насихаттау емес, нақты практикалық тұрғыдан шешуге,
іске айналдыруға тырысқандығымен дараланады, ... ... ... аңғартады. Ахаң ... оқу ... ... ... ... ... әр кез танытып
отырады.
Оқу-ағарту жүйесін жөнге салу үшін мектеп статусын, оның ішкі ... салу ... ... деп ... ... түзеуді біз бала оқыту ісін
түзетуден бастауымыз керек" (252-бет) деген ... ... ... Және 1913 жылы айтқан ойларын ... ... ... ... де ... ... Осы уақытқа дейінгі ауыл және ... ... ... ... ... ауыл ... ... жайына көп көңіл бөлсе, 1914 жылы ... ... ... ... ... дүрыстап жүйелеуді ұсынады. Бастауыш мектеп
алғашқы үш ... таза ана ... ... екі ... таза ... ... деп білді. Сонда олар ана тілін де ұмытпайды, әрі оқи ... ... ... да құр алақан қалмайды деп білді.
Бір-біріне логикалық сабақтастығы бар оқу ... ... ... ... бастауыш мектеп оқып шыққандар ілгері оқымай үйінде қалса,
ұлт әдебиеті мен матбұғатының ... ... ... ... Әрі оқимын деген халде, мұсылманша оқыса, бастауыш мектеп оқуы арғы
оқудың негізі болута жарасын; орысша оқыса, ... ... ... демеу һәм негіз болуға жарасын" (266—267-беттер) деп, арба да
сынбайтын, өгіз де өлмейтін оңтайлы принцип ұсынады. ... ... ... ... ... ... ... болатындығы анық байқалады.
Ал үшінші бабтағы мектеп үйі, оқу құралы, мұғалім ... ... ... жайындағы әңгімелердің басым, ашық екеңдігін
айтқанда "казақ ... ... ... оқу, ... дін, ұлт ... ... ұлт тілі, шаруа, кәсіп, жаратылыс жайы" (268-бет) жалпыға
бірдей болғанда оқу-білімнің кімге не үшін ... ... ... ... Оқу ... ... жарлығы өсіп-дами келе 1910 жылы
Мемлекеттік думада "мектептерде оқу орыс ... ... деп ... ... ... асқынған анайы түрі екені сөзсіз. Осыны Ахаң,
Жақаңдар мықтап түсінгендіқтерін әр сөзі мен ... ... ... Оқу-
білім әр жұртқа, халыкқа әлемдік даму деңгейінде болып, басқалармен
азаматтық ... тең, ... ... ... ... биік ... ... өзінің тілін, дінін, ұлттық келбетін дамыта беру
үшін керек болса, патша отаршыларына, ... ... ... ... ол бола ... оларға жағымдысы қол астындағы жұрттың жазу-сызу,
тілі, діні бір ... ... қол ... ... ... ... ... түрлі жазу-
сызуды тұтынып отырған жұрттар бар. Солардың бәрі тілін, дінін, ... ... ... онан ... ... іс болмас" (267-бет) дегеннің
1914 жылы ашық айтылуы Ахаңның ұлтжанды саясатшы екеніне дәлел. Ол ол ... ... ... батыл айтудың өзі сол кез үшін ерлік екенін ескерер
болсақ, онда ... ... орыс ... ... ... жая ... жатуы
"қазақты орысқа аударамыз деген пікір бәрін бүлдіріп отыр" деп ашық ... ойын ... ... үшін әр түрлі айла-амалдар жасалып жатқанын тартынбай
көрсетті. Ауыл ... ... орыс ... бар ... бір сыры ... ... ... именбей айтты.
"Балалар ана тілімен оқыса да орыс харпімен оқысын дейді. Бұлар ... ... ... ... ... ... ... оқыту
керек дейді. Сол школдар арқылы қазақ тілін жоғалтып, орыс тіліне түсіреміз
дейді, ... ... ... араб ... ... орыс ... ... Бұл айтылғанның бәрі хүкімет пайдасын көздегендіктен істеліп" (267-
бет) жаткандығын Ахаң дер кезінде айтып, ескертіп ... ... ... ... ... қарсы шықты дегендердің
бәрі жалған екенін айтқан уақытта, өзінің маңдай тері, өмірлік тәжірибесі
мен көзі жеткен ... ... ... ... үшін ... ... ... табиғатына ыңғайлаған ұлы ісіне зор ілтипатпен
қарау абзал. ... ... ... ... ... онан кейін араб
графикасына оралу мәселесінің күн тәртібінде тұруы ... осы ұлы ... ... ... Және ... бәрі де "Айқап" журналы арқылы ел-жұртқа
жетіп, шешімін тапқан проблема екенін естен шығармағанымыз жөн.
"Әліппе" кітаптарымен ... ... ... ... ... ... де ... сөз етті. Сонымен қатар емле мәселесі туралы
журнал бетінде ұзақ уақытқа созылған қызу айтыс та ... ... ... 3—5 ... А. ... араб ... ... қазақ тілінің
ерекшеліктеріне ыңғайланған өзінің көп жылдық ... ... ... ... жұрт талқысына салды. Жаңалыққа жаны қас адамдар әр кезде
табылатыны сияқты. Ш.Жияшев бұл өзгеріске қарсы шықты. Оған ... ... ... ... ... ... ... реформаны "басқаша түсінген,
дұрысын айтқанда түсінбеген. Бұл кісі А.Байтұрсыновтың жазу ... өз ... ... ... ... ... ... жол іздегені үшін қатты ренжіген" деп табады. "Ахмет Байтұрсыновтың
ұлы мақсаты — қазақ тілінде ... ... ... сонша белгі көрсетіп, артық
әріптерді кеміткен. Сөйтіп, қазақша ... ... ... ... ... әрбір дыбыстың өзіне арналған
әрпі бар. Ол әріптермен не айтылса соны ... не ... соны ... Бір ... ... сөзді бұрынғыдай неше түрлі ... ... Бұл ... ... 13 әріп ... ... Шығармалары,
1991, 224-бет) деген ойын дәлелдей айтқанда жалпы дүниетанымы кең, оқу-
сызуды ғана ... ... ... оның ... ... ... болып жатқан
құбылыстарды жыға білетіндігін танытып қоймай, ол өзінің де қара ... ... мен ... бар ғұламалығын аңғартып отырады. "Оян қазақ"
деп ұрандатқандағы зор ... ... яғни ... о жағы мен ... түгел қамти алатын көзқарасы барлығын ашық танытады. "АБайтұрсыновтың
жазу тәртібіп ұнататынымнан басқа қосарым ... ... ... ф пен ... екен ... Таза қазақ сөзінде болмаса да, қазақ ... ... ... сөздерінде... бұл екі әріп көп ұшырайды" (сонда) дейді ... ... ... бұл ұлы ... ... тез ... және ... басқармасының бұны ел-жұртқа бұдан әрі таныстыра
беруге үндейді.
Байқап отырсақ, казақ әдебиеті сыны өзінің жанрлық ... ... ... ғылыми-практикалық мәселелерді терең де жан-жақты сөз
еткенін көреміз. Әрине, Ахмет Байтүрсынов қазақтарды ... ... ... жазу ... ... ... ұлы жемісін берді, ең
жеңіл алфавит ретінде мойындалып, күні ... ... өмір ... ... 1913 ... Усыл сотие жолымен тәртіп етілген қазақша әліппесінен
бергі уақытқа шыққан кітаптардың бәрі осы ... ... ... мақтана айтуға тиіспіз.
Ал енді осыған "'саясат сорпасын" араластыру да қажет, өйткені кейінгі
даму осы ... ... ... бұрып жібергенін көреміз.
А. Байтұрсыновтың латынға ... ... ... ... ... Бірінші, адам айтқысыз қиындықпен жасаған тамаша реформасының аяқ асты
боларына көзі жетті. Бұл ... ... ... үлкен объективтік
жағдай түрғанын анық білді. Оны дәлелдеп айта да білді. Сондықтан ... ... ... әліпбиімізге жер жүзінде әліпби баласы жетпейді"
(А.Байтұрсынов, "Ақжол", 1991, 326-бет) дегеніне "іштен ... ... ... ... ... өзінде латынға көшудегі ыңғайсыздықты бірнеше тұрғыдан,
яғни жазуға қайсысы қолайлы, қай әріп ... ... ... ісі ... ... ... сұлу дегендерді талдай келіп "латын әрпінен ... ... ... ... де ... жоқ. ... ... — нағыз оңай,
бұқараға қолайлы емле" (сонда, 335-бет) деп қарсы шығуы ... ... ... әліппе өзгергенде оны бірден игере алмай, қайтадан ... ... ... әсіресе, ересектер арасында күшті болмақ. Бұны тәжірибеде
сынап та көрдік. Латын тамыр ... келе ... ... ... ... бәрі ... дәлелсіз әкімшілік жолымен орыс алфавитіне, яғни
кириллицаға көшірілді. Бұл "интернационализм туымен" бар ... ... ... ... ... ... әсіресе,
миссионерлердің аспандағы арманын жерге түсіріп, басқаларды мәңгүрт етудің
амалы еді. ... ... ... ... ... дәл ... ашық
айтпағанмен, іштей сезгенін көреміз. "Европа жұртымен ... ... ... ... алу қиын ... себепті орыстар аяқ баспай отыр"
деген ... ... ... дүмпуін дәл көрсеткен еді. Өзі бармай
өзгені отқа итеру екені белгілі.
Сонымен қатар қалыптасқан емлені ... беру де ... ... Ахаң
қазаққа қаншама жеңіл, оңай үлгіде беремін деген ұлы ... ... ... асырмақ болғаны қаншама құптарлық қадам болса да, жалпы түркі жұртын
былай қойғанда, бүкіл исламмияттан бөлшектену сыңайын туғызғандығын, ... ... ескі араб ... ... өз тілінің ыңғайына қарай оқу
мүмкіндігінен айырылып қала жаздағанын да естен шығармайық. Әр ... ... ... өзінше таңбалаймыз деген ұлттық әдейі, қасақана қоздыру
негізінде тілі, діні бір елдер ... ... оқи ... ... ... анық ... отырмыз. Қайтадан латынға көшеміз, тіпті арғы
орхон-енисей ... ... ... ... ойлануға тиіс. Даралану
оқшаулануға апарып соқтырмауы керек.
Сөз ыңғайы, яғни қазақ әдебиеті сынынын әр ... ... ... ... ... ... кейін бұл процесс мейлінше күшейе ... ... ... ... әсіресе, баяндалу тұрғысынан мінсіз бола
түсті. Өзі жасаған әліппенің құдіретін Ахаң тәжірибеде сынап, ... ... ... ... ... ... Ал оған ... Ы.Алтынсарин мен
"Түркістан уәлаяты", "Дала уәлаяты" газеттерінен тартылған желіні "Айқап"
белгілі жүйеге салып ... ... ... ... ең бір ... ... ... шығармайық. "Тілсақтау", "Тіл турасында",
"Тағы да тіл ... "Тіл ... "Тіл ... ... "Тіл ... турасында", "Қазак тілі туралы", "Тіл уә
әдебиетімізді ... ... ... ... ... ... кақында",
"Ашық хат", "Ғалымдардан өтініш" сияқты материалдардын бәріне қазақ тілінің
тазалығын сақтау, оны өркендету, ғылыми ... ... ... түзу ... өзек ... ... журналында, кейіннен "Қазақ" газетінде жарияланған
педагогикалық сипаты басым материалдар қазақтың сыншылық ойы ... ... ... ... ... ... бар екендігін көрсетіп,
қоғамдық сананың жалпы даму барысында сыни пікірдің өткірлену, ... ... ... ойысқандығын көрсетеді.
Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ әдебиетінің әр алуан мәселелерін
зерттеген ғалымдар ... ... ... ... өзекті
мәселелерін, оның әлеуметтік-эстетикалық мән-маңызын айтқанда сол дәуірдегі
газет-журпалдарда жарияланған сыншылык ... бар ... ғана ... олардың жанрлық сипатына назар аударуды ... ... ... ... ... ... туу, жанрлық сипат алу
мәселелері қаға берісте қалып қойған.
Қазақтың әдеби сынынын тууына бір-бірімен іштей байланысып, ... ... ... үш сала, атап айтқанда, қазақтың жазба әдебиеті,
публицистикасы және баспасөзі айрықша әсер еткені аян. ... ең ... ... пен "Қазактың" қызметінен, жариялаған материалдарынан анық
көреміз. Алдымен "Айкап" журналында халықтын талап-талғамын ... ... ... ... ... ... ... талдаулар
мен сын-ескертпелерге нақты тоқталайық.
Сынның туар арнасы тек арнайы пікір айту ғана ... ... ... ... ... дұрыс-бұрыстығын сарапқа салар ой ... мен ... ... "Айқаптың" 3-санында Нұржан Наушабаевтың "Алаш" атты
өлең жинағына жазылған материалдардан байқаймыз.
"Айқап" ... "Бұл ... ... ... жазылған. Наушабаевтың
кәдімгі жүйріктігі мұнда да көрініп тұр. Өлеңнің бізге бір ұнамаған жері:
"бәмсі бір нәсім ... өз ... ... ... Мысалы, бірінші
нәсім "Әй, Нұржан қаламыңды қолға ... ... ... ... ... ... сенің" деп жазғаны. Тағы да бір міні — әуелгі нәсімінде ... ... па ... ... ... сөзді қадірлеу тиіс еді. Боғауыз сөз екендігі
білініп тұр.
"һәр нешікте ... ... ... ... ... жақсы; алушылар,
оқушылар табылса керек" (N3, 1911) деген авторы белгісіз "сын" жариялады.
Сын ... ... ... ... ... ... ... ниетімен емес, нақты сынның қандай ... ... ... көздедік. Әрине, осы сынды талдай бастасақ, эстетикалық талғамы
өскен, сынның не екенін жыға ... ... ... ... де ... бірак нақты сындар осындай өзінің ... езу ... ... ... ... ... жылы ... оятатын материалдардан
басталғанын көрмеу әбес болар еді.
Біз бұл арада жалпы топшылай пікір айтудан гөрі ... сын" ... ... бір ... ... ... ... таным-білігі
тұрғысынан баға беру ... ... қай ... ... ... ... шығармаларға пікір айтуда күлкілі
түсінбестікпен қатар, автордың қарақан басы мен оның ... ... ету, өз ... ... баға беру ... өзі сол ... әсер етті деген мәселеге тоқтай кетейік.
Төлеу Тоқалбаев деген кісі "Айқаптың" осы "сынына" ... ... ... ... ... ... ... деп хат жазған. Оған
дәлелі әлгі "сын". "Сіз мынау 3-нөмірде жазыпсыз ... ... ... өзін ... мақтап жазған деп. Екінші "хмельде қалған жоқ па бірер
тамшы" деген сөзі боғауыз деп. Олай жазу ... емес еді; ол ... ... ... ... һәм бері келген сон қойып кеткен еді. Осы жақында ... ... бір ... тағы ... жаза ... ... қылып айтқан
сөзі: бұрынғы кеп сөзден бірер ... ... жоқ па деп ... ... неғып сіз оны бұрыс тәуел еткенсіз, сізге ... ол емес еді. ... ... ... түгіл, басқалардың да жамандығын жасырып, жақсысын
асыруыңыз керек еді. Не үшін десеңіз өзіңіздің құрған планға тура ... ... ... ... ... кептен өлең жазып, ... ... ... болса да аты мәшһүр болды. Бұл жақтағы жұрт сөзін мінеп керген
жоқ" (N6, 1911) деп ... ... ... ... ... сынағанға
қарсы болды. Екіншіден, М.Сералинді көздеген жолыңнан, жоспарыңнан тайдың
деп айыптайды. Үшіншіден, жаманды жасырып, жақсыны, асыруға үңдейді.
Хат авторына ... ... ... ... орны тек ... тиіс ... принцип ретінде ұстанған. "Уақтылы ... ... ... деп ... М. Сералин,— милләттің әрбір түрлі
мұқтажы түсетұғын істерді жариялап, майданға салып, кешсе ... ... ... деп, ... жағы болса мұнысы жаман деп халыққа түсіндіру. Мұның
үшін матбуғат ... істі ... ... етіп ... ... тиіс" (сонда),—
деп жалғыз Телеуге ғана ... ... елді ... ... ... ... пен ожар тілектен сақтандырды. "Адасқанды ... ... ... ... ғой. ... қанша ащы болса да асыл
ынсапқа қадірі қымбат. Рас, сөзді дұрыс айтқанға бұртыюға жарамайды" ... үшін ... ... қымбат ештеңенің жоқ екендігін білдіріп,
бұл принпипті келешекте де қатаң сақтайтынын аңғартты.
"Айқаптың" келесі санында Хамза ... ... ... ... ... ... ... бұрын ешкім мінемесе, ол
уақытта халықта ғылым жоқ, ... ... ... "әу" деп ... ... ... ... өлеңші, білгір" деп мақтаған, алдына адам шықпаған, мынау
теріс демеген. Нұржан да ... бірі ғой. ... неге ... ... ... ма екен" деп жазды. Мұндай пікір қағысының көрінуі, сөз жоқ,
сыншылық ойдың мәнді арна таба ... бір ... ... ... осы ... ... қарт ... өлең айтса да, миллет
үшін қайғырып, халықтын пайдасын ... ... адам ... ... ... ... сор деп айтпай, тек өзін мақтаған, ендігі өлең
жазушы жастар Нұржанша өзін мақтамай, жұрт үшін қайғырып, ... ... үгіт қыла ... (N7, 1911) ... де ... ... ... пікір
екені аян.
Нұржан шығармасына байланысты өрбіген ой-пікірлерге ... ... ... ... ... ... еттік. "Айқапта" осылайша
басталған сәби сын журналдың творчестволық бетінің қалыптасуына ... да ... ... беки ... Уілдеген сәби үні, "тәтті балдыр-батпағы"
кейіннен белгілі мән-мағынасы бар сөзге, ... ойлы да ... ... ... ... іздегіш құралға айнала бастады.
Журналдың шыға бастағанына бір жыл толғанда "12 айдан бері ... бір ... ... үйір қылды. Қазақша ойлауға, ойлаған ойын
қазақша жазуға бірсыпыра ... ... (N12, 1911) деп ... ... ... Осы оқуға үйренгендердің қазақша ойлап, ойлағанын ... ... ... ... да болғаны айдан анық.
"Айқап" журналының кемелденіп, өз ойын ашық айтып, үлкен қорытындылар
жасауға ұмтылған ... — 1912 ... ... ... мен 1914 ... жартысының аралығы. 5 жылға таяу өмір сүрген журналдың осы ... ... ... ... ... әдебиет пен сынның да ... ... ... эстетикалық биіктікке қол созды. Әдебиетті
сөз еткен мәнді мақалалар, отызға тарта өлең жинақтары мен оқу ... ... ... ... ... ... мен ... газетінің қазақ әдбиеті тарихына сіңірген
зор еңбегін ... ең ... ... ... орын ... еш ... жасамағанын, екіншіден, кітап болып шыққан өлең жинақтарының бәріне
дерлік өз ... ... ... ... ... әсіресе, орыс пен татар әдебиеттерімен ынтымақ-бірлік орнатуға
үндеп, үлгі-өнеге алуға шақырғандығын атап ... ... пен ... ... ... шығармасы жарияланғанына тоқтамай,
мүмкін қадерінше қазақтын сыншылық ойының қандай өрелі биікке қол ... ... ... жөн. ... ... де ... ... өлең
жинақтарына, атап айтқанда Омар Қарашевтің ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердиевтің
"Қалқаман-Мамыр", Спандияр Көбеевтің "Үлгілі бала", ... ... ... ... ... ... "Қара қыпшақ Қобыланды",
Сәбит Дөнентаевтың "Уақ-түйек" және тағы ... ... ... әр
қилы ой-пікірлер айтылды. Жинақтарға, оның авторларына "Айқап" ... ... ... ... ... ... көркем бейнелей білу
тұрғысынан қарап, өзінің негізгі бағытына ... ... ... ... ... ... Ал қиссалар мен діни шығармалар ... орын ала ... шет ... ... Осы ... ... аннотация мен жарнама-сындардың, рецензиялардың пікірі нақты,
ойы өткір екенін байқаймыз.
"Ғұмар Қарашевтің ... ... ... жыр ... осы ... ... шыққан жырлардың ішінде жақсыларынан дүр. Қазақтың бұрынғы уә бұл
күнгі тіршілігін сөйлеп, білім-өнер жолына ... бір ... ... кіші ... һәр қайсыңыз алып оқуыңызды мақұл ... Ғ.Қ. ... ... ... ... оқу үшін ... көп ... дүр" (N12,
1911) деген жарнама-сынды жинақтың поэтикалық қасиетінен басқа ... ... ... да ... ... Сонымен қатар, "оқу
үшін бұнысы көп жеңіл дүр" деген сын айтылған.
1912 жылы "Айқап" ... ... ... хаты ... ... ... Ғұмар Қарашұлының жаңа шығарған "Өрнек" атты кітапшасын
1911 жылда Уфада, "Медресе ... ... ... ... ... ... екен. Оның біреуін алдырып оқып қарадық өзі аз болса да
сөзі жақсы, терең ойға ... ... үшіи ... Қарашұлы менен
шәкірттерге көп сүйсініп дұға қылдық.
Қазақ көпшілігі татар ... ... ... ... ... ... ... тілінде һәрдайым аударылып бастырылып түруларынан
үміт етеміз" (№10, 1912),— деп жазыпты.
Осы хатта сыншылық ойдың ... ... ... ... өзінде, екі
мәселенің шеті көрінеді: бірінші, "жалпақ қазақ тілінде" шығарма ... ол ... ... ... боп, ... ойға ... ... қазақ өлең-жырларын жинап бастырып жүрген татар азаматтарын былай
қойғаңда, қазақтың өзінен шыққан Шәді төре ... ... ... сол ... ірі ... ... саналатын Мақыш Қалтаевтың
жазғандары мсн жинағандарының, ... ... ... тілі ... ... ... да ... бола бермейтін.
Орфографиялық жазылуы былай тұрсын, тіпті мағыналарының өзі ... ... ... ... поэзиялық қасиетінен айырылып қалғандары
жиі ... ... осы ... "Айқап" журналы көрнекті ақын Ғ.Қарашевты
мәдениетті түрде, шамдандырмай ... ... таза ... ... ... өңдеді.
Ал екінші мәселе, яғни "сөзі жақсы, ... ойға ... ... ... ... ... ... аннотация мен жарнама-
сындардың көбінен кездесе бермейді. Сынның бұл ... оны ... ету ... ... олардың "табиғаты" талдау жасауға бейімделмеген. ... ... және ... ... ... жүретін күрделі
сын мақалаларынан іздестірген жөн. Ондайлар Айқап" бетінде аз да ... ... ішкі ... ... ... ... ... гөрі
насихаттау, үгіттеу басым, түсіндіруден гөрі ... ... ... гөрі жалпылама айту басым, ... ... гөрі ... ... айту ... ... аян. ... журналы өлең жинақтарына
жазған сындарында көбінесе үгіттеуге, тілек білдіруге, өңдеуге көп орын
берді де, ... ... ... ... ден қоя ... ... ол ... профессионалдық сыншының болмағаны былай тұрсын,
сынды кәсіп етушілердің өзі ... қасы еді. ... ... ... бір ... ... болса, екіншіден, сын жанрының өзі
қазақ әдебиетінде жаңадан ғана аяқтанып, жана ғана ... ... ... да ... ... ... бар ... көрінбейді, талап-талғам
анық тұжырымдалмайды дегенді сылтау етіп, сыншылық ойды ... ... ... ... ... сын ... ... қателік.
Өйткені осындай сыншылық ой-пікірі бар материалдардың ... ... ... дүниеге келеді.
Әрине, Әкірам Ғалымовтың "Жастық жемістері" атты жинағы жөнінде "әдемі-
әдемі әлеңдері бар, өлең ... ... ... алып ... ... (N13
1912) деген сиякты баяндалуы жұпыны, ойы айкын жарнама-сындарды да санаттан
шығарып тастауға болмайды. Өйткені онда материалдар "әдемінің" не ... ... ... да", ... ... да, ... окушыға әсер ететін
өлеңдердің барын айтып, тілек құмарлығын тудыра алады. "Көзге көрсету,
қолға ұстату" ... ... ... еншісіне тисе, тілек құмарлығын тудыру
— сәби сынның ... ... ... басылған шығармаларға "Айқаптың" қандай
баға, нендей сын айтқандарын түгелдей ... ... ... тұңғыш
романдарының бірі— "Қалыңмалға" редакцияның қандай көзқарасы болғанын
аңғартайық. "Бұл ... бет ... ... ... да ... ... емле
жағынан ақсаңқырайды. Спандияр мырза қазақтың қалыңмал алу турасындағы
бірсыпыра ... өте ... ... ... ... ... Тұрлыгүл
байға қызын беріп қалыңмал алғандары, малды алып ... ... ... ... өте ... өте әдемі көрсетілген. Бұл романды кімге де
болса алып оқуға кеңес береміз" (N4, 1914) деуіне қарағанда, пікір ... ... ... да, өз ... ... тез жеткізуге асыққан. Бұл сында
жоғарыда айтылғандай дәлелдеуден гөрі тамашалау, талдаудан гөрі ... ... ... ... ... ... ... аудару
тенденциясы айқын. Бұл тенденция образдың ... ... ... гөрі
баяндауға құрылғандықтан күңгірттеу көрінген. Соның салдарынан қалыңмал алу
турасындағы ғұрыптарды дұрыс та дәл суреттегенін ... әрі ... ... психологиясын түсінуге қажетті детальды анық
байқатқан.
Журналдың алғашқы ... ... ... ... мен жарнама-сындар
уақыт өте келе татымды сөйлей бастағанын байқаймыз. Осыған ... ... ... ... жайындағы рецензияны алуға болады. "Біздің қазақ
жұрты мәдениет дүниесіне аяқ ... ... ... ... ... бай,
жырға шешендердің біреуі. Түрлі өлең-жырлардың арасында батыр қиссалары да
едәуір (геройческие ... Бұл ... ... бұл ... ... ... бірден-бірге ауызекі айтылып келе жатыр еді. Бұлардың арасынан "Ер
Тарғын" жыры 1859 жылда да Ильминскийдің еңбегімен ... еді. ... ... үйлі ... (Қамбар) басылып шығып һәм "Қарабек" деген
бір жыр да ... еді. ... олар ... ... ... бар, қазақ тілін
жете білетұғын адамдардың қолынан өтпеген, басылуы да нашар болып ... еді. ... ... ... ... мұның жазушысы Сұлтанмахмұт та
(дұрысы — Махмұтсұлтан Тұяқбаев — Т.К.) шамасы келгенше ... ... ... "Эш" ... да ... ... ... Сөйтіп "Қобыланды батыр" әдемі ғана болып басылып шыққан.
Қазақтағы көп ... ... ... басылғанының алды болып тұр.
Қазақтың талапкер жастары қарап жатпас, "Қобыландыдан" басқа...
жырларды ... ... ... айттырып жазып алып, бастыруға ұмтылар
деп үміт етеміз. Қазақтың бұрынғы сау қазақша тілін үйренуге бұл ... көп ... тиер еді" (N23, 1914) деп ... ... ... ... айтылған мәнді мәселелер бірқыдыру.
"Айқап" журналы "Қобыланды" жырының мазмұнын айтып шығуды қажет деп
таппай ... ... ... ... оның ... жұрт ... ... айтқан. Осы рецензияда үш мәселеге назар
аударылған. Бірінші, ... ... ... ... мен жариялануыңдағы
кемшіліктер. Ертеректе басылған батырлар жырының поэзиялық қасиетіне тіл
кемшіліктері ... ... еді, енді ... ... түсінетіндер
шығарса екен деген тілек айтады. Екінші, осыншама мәдени байлықты халықтың
аузында қалдырмай, хатқа ... ... ... ... ... ... ... мәселе — кітап шығару мәдениеті. Өлең жинақтары және ... ... ... ... барлығында да кітаптың сыртқы
және ішкі келбеті мен көркі бірде-бір рет қалыс қалып қоймай, ... ... ... ... — аты "тасқа" ... ... ... ... ... ... ішкі сөзі орфографиялық қателерден ада ... ... ... ... ... өзі сыншылық ойдың жан-жаққа көз сала
бастағанның бір белгісі.
"Айқап" журналы бұл ... ... реті ... ... соң ... жоқ. ... жөнінде оның дәйеқті көзқарасы болды. Халықтың әдеби
мұрасын жинау жайында "Айқап" басқармасы 1912 ... "өз ... ... ұғымды адамдардан, көпті көрген, естіген көне ... ... ... ... ... ... ... ақын, жыршы,
тапқыш адамдары өткен... айтқан сөз, қылған істерінің жазылғаны болса содан
көшіріп, ... жұрт ... ... ... басқармасына жіберсеңіз екен.
Осы шала-шарпы есте бар кезінде жазын алып қалмасақ, күні ертең ... ашық тұр ғой" (№15, 1912) деп ... өзі ... ... ... ... мұраны жариялау және оның қадір-қасиетін ел-жұртқа
түсіндіре білу саласында ... ... ... асқар Алатаудай, журнал
мен газеттің ой-пікірлері мен көзқарастары жанаса қалған ... ... ... ... ... келе жатканына дәлел ретінде қосарландыра
көрсетіп отырмақпыз. Өйткені біздің осы уақытқа дейінгі зерттеулерімізде
"Қазақ" ... ... ірі ... ... ... ... ... жыры" жайында "Қазақ" газеті "Қыр баласы" — ... ... ... 126— ... 1915 жылы ... ... ... жағынан да, меңзеуі жағынан да "Айқаптағы" рецензиядан
өзгеше ... Олай ... ... ... ... ... болды.
Біріншіден, білімдар, көзқарасы тиянақталған, екіншіден, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов қолынан тууы еді...
Мақала алты бөлікке бөлініп, алты мәселеге арналған. ... ... ... ... мазмұны оқушы-тыңдарманның есіне түсірілсе,
екінші тарауында Қобыланды тарихта болған, болса қай кезде ... ... ең бір ... ... ... Егер ... бидін Тоқтамысқа өкпелеп,
Ақсақ Темірге одақтасатын кезінде жасаса, онда Қобыланды XIV ... ... ... ... ... ал Ақжолды өлтірген осы Қобыланды
болса, онда ол ... ... ... жігіт болады. Онда Тоқтамысқа
жігіт бола ... ... ... ... тән ... Қарақыпшақ пен Әз
Жәнібек қазағы Қобыланды үшін араз ... ... ... атысқаны
қызылбас та, қалмақ та болмай Жәнібектің ... ... һәм өзге ... ... ... пікір қозғап, эпостық тарихқа қатысы жөнінде болжам
айтады. Оны үш Қазан ханның, екі Орақ ... ... өмір ... да, ... әр дәуір жыршысы өз жанынан естіген ... ... ... де, ... тура ... көп ... бар. Қазақ
тарихына пайдалы сөз "Қобыландыда аз" деп ... ... ой ... өзінен-
ақ, эпосты қазақ халқынын тарихын жасау процесіне пайдалану идеясы
айтылғанын аңғармау ... ... ... Ақжолға тұстас қылған уакытта сол ... ... өмір ... мен ... детальдарға мақаланың үшінші
бөлігінде көп көңіл бөлінген, нақты ... ... ... "кейінгі
айтушының тепкісін "Қобыланды" көп көріпті. Бұл айтушылар өз жандарынан көп
сөз қосқан" деп талай арам ... ғана ... ... ... оқиға эпизодтарды, әдет-ғұрыптарды бадырайтып көрсетеді.
"Қобыланды ... ... ... ... қосымшалар толып жатыр"
деп жырдың әу бастағы ... ... ... ... эпос ... қалпына келтіріп, тарихпен орайластыру қажеттігін тағы бір
пысықтап өтеді.
Мақаланың ... ... ... көркем әуселесіне назар аударып,
"батыр — аңғырт, бай—салғырт" заманының ізін көреді. ... ... ... ... шығарған кісі тегінде жақсы ақын екен деген сөз
осы өлеңдерге карап айтылған болар" деп ... ... ... ... бөлігінде "бөтен сөзбен былғанса сөз арасы" деп Абайды арқа ... ... ... ... көп дәмсіз өлеңдер қосақталған көрінеді"
деп ажарсыз сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... кітабы аз уақытта сатылып кетті. ... ... ... ... бар болғаны" деп медет қылады да ... ... ... ... десе (бұл ... ... қылам деген ерге
міндет), қолға не түссе, соны баса ... ... ... ... ... ... деп ... мұраға айрықша іждаһаттық керсетуге шақырады.
Мақаланың алтыншы бөлігі түгелдей кітап шығару мәдениетіне ... ... ... суреті мен тұлпары Әлекеңнің көңілінен шықпаған.
"Кітаптағы ат — ... ... ... жүк аты. ... ... ... ... болып салынған. Батыр мұрнынан айырылып, пүштиып тұр", ... ... ... ... ... атақты суретін еске ... ... ... боз ... — Добрыня Никитичтікі, Қобыланды
батырдың өзі — Алеша Попович, күн салып қарауы Илья ... ... ... ... рас ... "Қобыландыны" басқан басқарма адасқан. Бұл — ұят.
Мұны мәдени жұрттарда ұрлық дейді" деп Әлекең тым қатты ... ... ... кітабы "Айқап" айтқандай "әдемі" бола қоймағанмен,
кітап шығару мәдениетінің қазақ арасында өсіп келе жаткандығына дәлел ... ... ... ... талай басылымдарды оқыған Ә.Бөкейханов "жер-су һәм кісі
аттарын әліпби тәртібімен кітаптың аяғына ... һәм ... ... ... ...... тәрбиелі болар еді. Екінші — бұл ... ... жем ... ... оңай болар еді. Еуропада мұндай кітаптар сол
ретпен басылады. Ана географический общество ... ... ... ... деп ... ... көтеріңкі мәдениеттің талабы екенінде дау
жоқ. Әсіресе, батырлар жырын осылайша жариялағанда халықтың тарихына қатысы
бар деректер бірден ... еді ... ой ... Оны ... ... ... анық көрсетіп тұр. "Көкітай хан", "Едіге" жырларының
Шоқан жазған қазақшасы Петербургте географиялық ... бар. ... ... ... алса ... ... еді. Бұл екі ... екеуі де
Шоқан жазған орысшаға қарағаңда көркем ... ... ... ... ... деген қам көңілді ғана емес, оның көркемін, ажарлысын,
тәттісін халыққа ұсынып, ... ... ... ... бастыруды еске
салған.
Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ баспасөздерінде, әсіресе, "Айқап"
журналы мен ... ... ... ... ... формада ғана
көрінбей, көлемді еңбектерге, мәнді шолу (обзор) мақалаларына ұласты,
сөйтіп эстетикалық қауқары ... келе ... ... ... туу ... арна таба бастады.
Біз әдетте проза жанрын әңгімелегенде Ыбырайдың новеллаларын, Абайдың
ғақлияларын, Міржақып Дулатовтың ... ... ... ... мен ... "Қамар сұлу", Мұхаметсәлім Көшімовтың "Мұңлы
Мариям", Таһир Жомартбаевтың "Қыз көрелік" ... ал ... ... ... Тоғысовтың "Надандық құрбаны" драмасын, тілті И.Лихановтың
"Манап" атты ... ... ... міне ... ... ... деп ... да, ал сын жанрының туу мәселесіне келгенде,
көптеген ғалым-зерттеушілердің әдебиет тарихы жайында жазған енбектерінен
жиі де мол ... ... ... бір ой-пікір түюге септігі тиіп жүрген
ой-пікірге назар аудармаймыз, олардың жанрлық ... көз ... ... ... әдебиетінде сын жанры болған жоқ, тумаған еді деген
жаңсақ пікір түйін келдік.
Әдетте сын жанры жазба әдебиетпен ... ... ... ... Әр ... ... мен ... тарихына көз салсақ, сын жанрының
тууы көбінесе құнды көркем шығармалардың, ірі таланттардың дүниеге келуіне
сабақтас, ... ... ... ... ... ... туу ... ең үлкен де келелі проблема және
сыншылық ой-пікірлердің өзекті арнасы көбіне-көп ана тілінің ... ... ... ... ... емес, эстетикалық
тұрғыдан да назар аударуды қалайды, өйткені ... ... ... ... ... ... шарт тіл ... жүйелеу екенін (АЛуначарский. "Критика и
критики"; 1938, 71-бет) естен шығара ... ... мен ... ... ... ... ... басым көпшілігі айтыс (полемика), пікір жарыстыру түрінде
жарияланған. "Тіпті келген өлеңнің бәрін бірдей басуға ... орын ... ... ... еш уақытта ілтипатсыз қалмас" (N1, 1912) ... ... ғана ... ... бір ... ... қояр талапқа өзек
болатын пікір.
"Айқаптың" алғашқы жылдары жарияланған матриалдарының сүбелісі ... тіл мен ... ... ... ... ... емле, жазу
туралы мақаласы айтыс туғызды. Тіл — халықтын рухы, жаны деген ... ... ... ... Халели Уалиолла: "Тіл, әдебиет сияқты нәрселер
мол дәулет арқасында сақтала алынбайды, ... ... ... ... жау
жүрек, халық үшін білімін, қаламын аямайтын ер көңілді ... ... (N10, 1911) деп ... да, ... ... ... дарынды өкілдеріне тәуелдеді. "Ондай халық адамы екі түрлі болады.
Біреуі ... яғни ... ... жыры, өлеңімен сақталады.
Екіншісі — ... яғни ... ... ... ... ... қылып жазып, жұртқа көргізуші адамдармен сақталады» деп ақын ... екі ... ... сөкеттемей, негізгі ойына үңілер ... ... ... ... үшін ... ... пайдасына
жұмсайтын жігіттер шығып, халық пайдаланғандай түрлі өлеңдер, әр түрлі
халық жайынан ... ... ... ... ... үшін зор ... ... деп үлкен талап қоюы, болашақ қамын ойлауы құптарлық-ақ.
Пікір айтушы ... ... ... бір мәселеге, атап айтқанда,
ағартушылык идеяға айрықша назар аударып отырды. Осы тұрғыдан алғанда өзіне
ненің ... ... ... сын мен ... елді ... көздейтін ағартушы сындардың элементтері араласып
жатты. ... ... ... ... осы екі түрі айқын көрініп; накты
пікір түюге бейім тұрды. Тілді сақтаудың жолын ... ... ... ... киіз ... сары ... мас ... күнімізді
өткіземіз. Ау, жұрт ашайық көзімізді, ұмтылайық ғылым-білімге" ... ... ... Бұл да сол ... сыншылық ойдың бір белтісі
ретінде елеусіз қалмауы керек.
Журналдың М.Ғ. деген авторы "Тіл, әдебиет" деген мақаласында тіл ... ... ... ... ... ... орнын төрт салаға
бөледі. Мәселенің ... ... ... ... өзі тек ... ғана ... айтар ойды тұжырымды баяндай ... ... ... ... ... игере алғандығынан анық хабар
береді. Өз ойын өзгеге ашық та айқын жеткізу және оған жұртты сендіре білу,
айтқандарын дәлелдей білу — сын ... ... ... ... болмақ.
Осы автор әдебиеттің қоғамдық рөлін бірқыдыру дұрыс ... ... ... "тіл, ... — бар ... ... — Т.К.) жаны һәм ... тұжырымдайды. Бұл тұжырым бүкіл "Айқап" авторларынын бисмилләсі. Қайсы
бірі оның ішкі ... ... аша ... бірі ... не ... ... рухы ... өресі жеткенше ой жүгіртіп, көбінесе жоғалту-
жоғалмау тұрғысынан әңгіме көтерген. Осы мақалада "бір ... ... бар ... тұруы үшін жан-рух керек. Бір халық, бір ... де ... ... ел ... ... үшін тіл ... әдебиет керек, ал бұлары
болмаған халық әдебиеті, яғни жаны бар ... азық ... жем ... сол милләт өзі де дүниеден жоқ болар" деп өмір мен өлімді қатар
жарыстырғанда негізгі себептердің сырын ашуға ... ... ... тілі ... жас бала кебі дүр: сәби ... ... һәм ... басқаларға түсіндіре алмас" деген екінші
тұжырым әдебиеттің қоғамдық рөліне, оның ... ... ... ... ... ... үшінші бапта "дүниеде бір милләтті өз ... бір ... ... һәм бір милләтпен екінші бір милләт ... ... ... екі ... бір милләт қалпына
келтірген себептердің ең зоры датглуа әдебиеттер" деп, ... ... ... ... бағалайды. Қоғамдық сананың мәнді бір ... ... ... ... пен күшсіз, яки шағын миллет пен
мықтылар арасындагы дау-жанжалдың көбісі осы тіл, ... ... ... бас ... ... ... ... биігінің
жоғары болуын тілегенін, осыған көпшіліктің назарын аударғанын аңғармасқа
болмайды. Өзінің осы көзқарасын нықтай түсу үшін ... ... ... ... ... ... ... ғылым, өнердің, дін уа
мәдениеттің асыл ұршығы дүр" (N10, 1912) деп тағы да ... ... ... ойдың ояну процесі тұрғысынан алғанда мәселенің түйіні —
автор пікірінің дұрыс-бұрыстығында емес, өз ойын жүйелеп, ... ... ... ойды ... жалғастырып, өзі айтқанын дәлелдеуге
тырысу — логикалық ... ... ... ... ... ... жыл ... сайын нақтылана да қомақтала түскендігін аңғарту үшін
1913 жылғы сын мақалаларға ерекше назар аударған ... ... ... ... зор ... болу ... бәсекелестік сезімді де туғызбай
қалған жоқ.
Мәмеков Ғалиолданың "Өлең-жырларымыз туралы" ... өз ойын ... ... Осы ... ... үш ... сөз ... Ең алдымен,
"бір миллеттің ілгері басуына өлең-жырдың көптігі ... ... ... ... себеп" (N2, 1913) деген терең мағыналы пікір айтылған. ... да ... ... мән ... аты ... ... ... елді
жаңалыққа бастайтын, үлі-өнеге көрсететін тәрбиелі өлең-жырды ... ... ... ... осы ойын ... үшін араб және ... мысал келтіріп, шығарманың идеялық мазмұнының терең, айтары
мол ... ... де ... ... ... ... ... болуын
қалайды. Автор өзінің осы пікірін дәлелдей түсу үшін "Осы күнгі алға кеткен
миллеттарда өлеңшілердің ... жоқ ... ... ... өткен өлеңшілері
Пушкин, Лермонтов жанрларының сөздерін қадірлеп, бір кітабын қаншама сомаға
бағалайды. Осылар бізге өлеңнің керектігін білдіре ме, ... ... ... ... біддіре ме деп алдыңғы ойын нығыздай ... ... жаңа ... ... ... Ол ... — ақын-жазушының
қоғамдағы орны. Пушкин, Лермонтовтар өздерінің "тәрбиелі", өлеңдерімен елді
ағарту, тәрбиелеу ісіне көп ... ... де ... ... ... отыр, ал қазақтар өнер адамдарын онша қадірлей бермейді деген
ой айтпақ болған. Бірақ осы ... ... ... ... ... ... деп ... есті деп, қадірлі етіп көрсетуге тырысыңдар" деп
Сұлтанмахмұт айтқандай айқын ... ... ... ... ... ...... кетсе,
бізде ана тілі де азаяды" деген пікірі. ... ... ... ... ... бұл ... ... көне сөздерді (архаизмдерді) ұмытпау,
оларға қайтадан жан беру, пайдалану, санаттан шығарып тастамау керек ... ... ... ... тәрбиелі өлең-жырды қадірлеу, ақын-
жазушыларды құрмет тұту, қазақ тілінің сөздік қорын молайта түсу ... ... ... ... ... ... ... материалдардың нақтылана да қомақтала
түскендігін көрсете түсу үшін "Қазақ тіліндегі өлең ... ... және ... мен ... (13,1913) атты Сұлтанмахмұттың
сын мақалаларына ерекше назар ... ... ... есейіп қалғандығын
көрсеткен абзал.
Қазақ тілінде шыққан кітаптарға шолу жасап, ... ... ... ... сын жазу ... дейін жоқтың қасы еді. Осы тың
саланы тұнғыш рет Сұлтанмахмұт қолға алды. "Мен ... ... ... жазып
отырғаным жоқ, сыншы болуға өзім сыннан өткен кісі емеспін. "Сабасына ... деп", ... ... ... ... сүйелдерін керсетіп
отырмын. Шын тездің (сыншының — Т.К.) қолына ... ... ... бір
журналды бір кітаптың "сыны" толтырар әдебиетімізді бар деп атауға болады"
(С.Торайғыров, Шығармалар, 1957, 360-бет) деп күйіне баяндады.
"Сынның жай-күйін, оның ... ... ... әңгіме еткенде әдебиетке
көз салмай, оның тарихына үңілмей өте алмайсың, біріне-бірін сабақтастырып
отырасың", - ... ... де ... ... осы мақаласы
дәлелдейді де, XX ғасырдың басындағы әдебиетіміздің ... ... көз ... және оның төңірегіндегі прогресшіл күштер Абай негізін қалаған
жазба әдебиет дәстүрін ағартушылық-демократтық бағытта өркендете ... ... ... Абай ... биікке шықпаса да идеялық нысана
жағынан біршама айқындыққа, қанаушы мен қанаушылардың айырмашылығын ... ... ... Ал ... ... азаттық идеясын пәрменді
насихаттағанда революционер-демократтар ... ... ... болмайды.
"Айқап" журналы казақ тілінде жарияланған кітаптардың мәні мен құнына,
насихаттар ойына назар аударғанда діни уағыздарға да, ... ... ... ... ... шын өнерге ұмтылу қажеттігін сөз
етті. "Батыс-Шығыс әдебиетінен, Абайдан үйренейік, сынаптай таза, күмістей
кіршіксіз ... ... ... ... шешен сездерінен үйренейік"
деген пікірлерімен қатар ... ... ... де ... ала
бастады. Міне, мұның өзі қазақтың сыншылық ойының ... ... ... көз ... ... ... ... еді.
Сұлтанмахмұт "Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан" деген мақаласында
шын мәніндегі көркем шығармалар ... болу ... ... ... назар
аударады. Бұдан 10-15 жыл бұрын, яғни XIX ғасырдың аяғы XX ғасырдың алғашкы
жылдары "хат біледі-мыс деген қазақтардың ... ... ... ... оқитын кітаптары: "Зарқұм", "Сал-сал", "Алпамыс" тағы
солар секідді "қырды, жойды, қиратты"... Жеті ... ... пері ... ... дәу... дегендей ұшы-қиыры жоқ, ... ... ... ... ... ... ... ақ көңілге күйе жағып
адастырудан басқа ... жоқ, бас ... ... ... ... еді деп шорт ... Өз заманындағыларға да разы екендігін
жасырмады.
Абай дәстүрі өнімді екендігіне Сұлтанмахмұттың көзі ... ... ... ... әдебиетіміз жаңа арна тапты, құр айғайға мәз болмай, дәні
бар, сөлі бар пайдалы ... ... ... достарына қош айтыса
бастады", жаңалыққа құмарлана түсті. "Қазақ ... ... ... ... ... газет-журналдардың малтықпай тез жүріп, ... сол ... ... арқасы: әйтпесе, Самаркан, Түркістан,
Бұқар, Ташкент жақтағы газеттер ... адым жер ... ... төңкеріліп
қала берер еді" деп ... ... ... газет-журналдарын ауызға
алғанда әлеуметтік ой-пікірдің қордасы екенін айқын аңғарып, әдебиет
саласында да игі іске ... ... ... жаңа ... анық ... ... ... осы мақаласында данышпан Абайдың көрсеткен өнеге-
үлгісі, қалдырған орасан зор мұрасы болған соң ғана ... ... жоқ ... ... ... ... ... тілінде деп бастырылған кітаптардың
көбінде қазақтың иісі жоқ» деуі Белинскийді еріксіз еске алдырады. Ол: ... ... жоқ" ... уақытта шын мәніндегі реалистік ... ... ... ... Ал ... ... иісі жоқ"
деп көбіне тіл жағына ғана ... ... ... ... ... ... ... көңілімізді жуып, жанымызға пайда, дертімізге шипа болады-
мыс деген "жарып сал жаңа әдебиетіміздің" ... ... қол, ... жоқ, құр ... ... ... ... соны сән көріп бара жаткан
соң, қазақ жазушылары-ау, алдарыңа салып, айтып ... ... ... ... үлкен идеялық мәні бар тұжырым екенін аңғарамыз.
Сұлтанмахмұт "кейіп жок, келісім жоқ" әдебиеттің құр ойбайында сән де,
мән де ... де, ... ... ... ой, ... пікірдің
барынша айқын да көркем болуын талап етті. ... ол ... ақ ... ... ... деп, ... деп соны ... сырт көрінісі қатын ойбай"
тұрсын, "шайтан ойбай" болып көрінсе де, дәмі бар, ... бар ... ... ... ... жанның, толғатқан көңілдің, толғанған жүректін
сығындысы осы. Соның үшін ондай ... ... ... ... ... жерден өзі де дертке шипа бола кетеді" деп ... Ал ...... де әдеби шығармалардың құнды қасиеті. Егерде қазіргі
заманның рухындағы сапаны қамти алмайтын көркемдік болса, онда ол, ... ... ... Қоғамдық санаға әсер ететін мәселелерді
қозғайтын немесе шеше алатын орта ... ... ... ... ... ... ... басым шығармалардан анағұрлым маңызды" ... ... ... ... ... осы ... құяр ... қорытындысы бір-бірінен онша алшақ жатпағанын байқаймыз.
Сұлтанмахмұт көрінген әнгімелерді көркем шығарма деп танымайды. Әдеби
шығарма болу үшін көркемдік түрі ... мен ... ... ... ... ... ... өзіңше ойыңнан ұйқасыңқырап шыққан, керекті-
керексіз сөзді өлең деп қуанып жаза беру — ... ... жоқ ... ... жоқ ... ... ... жексұрын болса, бұ да
сондай жексұрын болады. ... ... ... ... деп ... ... ... жүргендер көп" (359-бет) деп жазуының өзі әдебиет
тек мағына ... ғана ... ... ... жағынан да дамыту,
өркеңдету керектігін ... ... ... ... орынсыз шұбарлап жүргендерге, "білімдарлығын"
көрсету үшін басқа тілдерден әдейі сөз алып, айтар ойын тұмандатқандарға,
қазақ тілінің ... ... жат ... ... ... ... "Мен тілімізге шата тілдердің шалмасуынан, тілдің ағыны теріс
бейімделіп өріс алып бара ... ... ... аты тіліміздің
орнын сипалап қалуға бейімдеп бара жату ... деп ... ... осы ойын ... өзінің "Тіл уә әдебиетімізді сақтау
керек" деген мақаласымен қоштап, себебін ... ... ... ... хикая кітаптардың көбі қазаққа ... ... ... ру ... ... ... ... тілменен
қордаланып жүріс алған, қазақтын өзі жазса да тілін мүлдем ... ... "сән" ... ... ... Қазақ әдебиеті басталғаннан бері
қарай жазылған кітаптарды екшеп қарасақ (әне — ... ... ... ... ашып ... шата ... топтанып, тіпті көзіңе жол
бермейді" (N19,1913) деп ... ... ... тілінің тазалығын сақтау мәслесіне көбіне поэтикалық
жағынан, керкем ... ... ... ... мәні тұрғысынан пікір
айтты. Сондықтан да ол кейбір ақындардың өлеңдері "шүлдірлеп", "шолжыңдап",
"сүрініп", "соқпағы ... ... ... ... ... ... қиян ... шеттен;
Ыслақлық енді керек ертеректен.
Ашық қыл бизнің ғазым ... ... ... шумақтарының қасиетсіздігін, мәнсіздігін оқушыға
көрсете отырып, "қараңыз, осылардың ішінде қайда казақ тілі? Қайда қиысқан
назым? Қайда ... ... ... ... ... ... ... деп
ашынды. Өзінің осындай эстетикалық ... ... түсу ... ... ... бола алмаған "Милли шиғыр", "Әдебиет өрнегі",
"Ахірет" сияқты жинақтардан мысал келтіріп, ... ... ... үлгі етіп ... ... ... поэзиясының сол кездегі дамуы жайында келелі әңгімені
қозғағанда, Сұлтанмахмұт әрбір ... ... соны ... тың ... шарт ... ... талап қояды да, газет-журналдарда жарияланып
жатқан не жеке ... ... ... жатқан кей өлеңдердің мәні мен маңызын
нәрлендіруге, көркемдік шеберлікті арттыруға үндейді.
Сұлтанмахмұт XX ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... ... айтқанда, эстетикалық талап тұрғысынан карағанын
көреміз. ... ... бұл ... ... місе тұтпайды,
көркемдік шеберлік жағынан да, идеялық ... ... да ... ... ... ... көміп, "Сал-салдарын" суға лақтырып, пері
қыздарын аспанға ұшырып, ақырында ескі достарына қош айтыса бастады. ... ... ... ... ... жаңа бір жас иіс туды дегенді
құлақтары шалса, қолдарын жайып, құшақтарын ... ... ... ауыздарын даярлап" тұрған оқушылардың үміті ... салы ... деп ... ... түңілмейді.
Сондағы Сұлтанмахмұттың көрсеткен жолы — Абай поэзиясы. "Пайғамбардың
жүрегінен құйылған құрандай соқыр кісі сыбдырынан танырлық, ... ... ... Абай өлеңдері" деп білді. Абай өлеңдерін құранға теңеудің өзі
сол кезде үлкен батырлық еді, өлең-жырмен айналысу ... ісі, ... ... ... ... ... айтылды. Пайғамбардың құранын қандай
қадірлесең, дарынды ақынның өлеңін сондай қадірле, ... ал. ... ... ... ... сонда ғана дертіңе шипа, жаныңа дәру
табасың деп тұжырымдады.
Сұлтанмахмұттың да, сондай ... ... да ... ... ... ...... жұртының жаны. Жаны жақсы тәрбиеленіп,
әлпешпенен өсірілген кісі тез жоғарылыққа жетіскені секілді шата ... ... өріс ... жұрт та тез алға ... Бақ қонып, қыдыр
дариды. Мұратына жылдам жетеді. Неге десең, қай жұрт болса да ... ... ... болу қара ... ... ... тез ... болады. Бір
жұрттың жабайылары арасына оқудың тез таралуы үшін жазылған кітаптар нағыз
сол жұрттың өз ... болу ... (№19, 1913) ... ... ... ... ... мәдени дәрежесінің артуына байланыстырылды.
Сұлтанмахмұттың "Өлең мен айтушылар" атты ... ... ... мән-
мақсаты жағынан "Қазақ тіліндегі өлең кітаптары ... ... ... түсіп, әдебиет пен көркемөнердің егіз екендігін дәлелдеуге
арналған. ... ... ... ... ... ... ... Осы мақаладан кейін Семей, Омбы, Томск, Орынбор қалалары мен ... ... ... ... ауылында) әдебиет, ойын-сауық кештерінің
өткізілуі, қазақтың тұңғыш журналист қызы ... ... "Бір ... деп ... ... жазуы, Сұлтанмахмұт ойының практикалық ... ... ... ... мен ... ... мақаласында қазақ
көркемөнерінің қандай халде екендігін көрсетуді ғана емес, ... ... ... ... қатарына тұру қажеттігін ... ... ... әдебиеттен бөле қарамай, қайта ... ... ... ... ... ... ... тілегін орындау, жаңа
үлгі-өнегеге баулу жолында көркемөнердің ірі ... ... ... ... ... мен ... ... бөлуге болмайтындығын
мықтап ұққан.
"Көңілді түзейтін машина — өлең-жыр... Ол ... ... ... естігендердің аузынан суын ағызып, көңілдерінің уын ... Ол неше ... әуез ... әнге ұста әншілер, ... ... ... ... орнын да, оны жасаушы өнерпаздардың
рөлін де жоғары бағалағандығы көрінеді. Сондықтан да өнерді ғана ... ... ... ... ... ... құрметтеу, дәріптеу
керектігіне назар аударды. "Молдалар, жас ... ән ... Жаңа ... ... ... ... әні жақсы
балаларға әнге салғызып қойсаңдар, уай шіркін, қандай ... Өлең ... ... ... ... деп ... есті де ... етіп
көрсетуге тырысыңдар" деуінде прогрессивтік ой мен ... ... ел ... ... ... Өзінің ойын дәйектей түсу үшін
"бір халықтың әні кетсе, әдебиеті жесір қалады, сәні ... жаны ... ... ... насырға шаптыра баяндап, жұрт ... осы ... ... әкетерлік болмаса да, тәуір-тәуір ой қозғарлық өлеңдер
бізде болып келеді. Бірақ болғанымен, жүргізе ... жоқ, ... жоқ, ... деп ... ... ... өркендей алмай келе жаткандығын
ашық айтады. Мәдениеті "бізден басқа, бағытты, ... ... ... өлең ... ... ... алады. Сонымен шаһар-
шаһарға жүріп, халыққа естіртіп, жүрек қозғап, буын босатады. Халықтың арғы-
бергісін ... ... ... ... ... ... труппалар ұйымдастыру қажет екендігін ашық айтады. "Байқаймысың,
біздің қазақ әнқұмар халық, егер бір жерден ... не ... ... шықса
еңкейген кәрісі, еңбектеген жасы соның маңын қоршап, "айт, айттың" астына
алып, шын ... ... ұйып ... деуі ... игі ... ... екен ... арманнан туған.
Өзінің ойы отаршылдық заманда жүзеге асар-аспасын шамалай алмаса да,
Сұлтанмахмұт көркемөнерді ... ... ... ... сезінген. Халыққа
шын өнер туындысын ұсыну керек, өйткені "сырнай, домбыра тарта білмей, құр
перне басып ... ... ... ... әнімен айтылмаған өлеңдер де
сондай сүйкімсіз болады.
Маған десе майы ... ... ... құр ... ... ... ... өзіңнен бездіріп аласың" деп елге таратар үлгі-өнегенің шын
өнерпаз қолынан шығуын талап ... ... ... ... рух, таза қан" ... ... ... машина — шын жүректен шып-шып шырқырап шыққан өлең-
жыр, әдебиет" деп ... осы ... ... ... мен ... пікірлерін
дәлелдеп, жұртқа әсерлі етіп көрсету үшін "Батыр ... бір ... ит, ... бірі табады. Би деген — ақ шариғат, ілуде бір-ақ қатын табады. Ұлы
жүзден шықты Төле би, Орта ... ... ... би, кіші ... ... Алшын
Әйтеке би. Ең ақыры қазақ Ресейге қараған заманда Шоң билері болды. ... ... ... ... ... бар ... ... қандай халде
болды. Қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған ... ... (22. 1913) ... немесе "Заманның айдауымен күн асқан сайын" қазақшылықтың "шылығы
жылжып кетіп барады. Байқаймын, сірә, "шылығы" ... жай ... ... ... ... ... тік ... ала кетсе керек.
Айқай! Көк шалғыша боз үйді шаңкайтып тастап, шалжиып ... ... Оған ... ... да ... ол енді ... түс есебінде, жер
бауыры суық деп қоюға лайықты нәрселер. Көрдің бе? Ең арты ... ... ... ... ... қара күңгірт қапаға, булыққан заманға
қарай дедектеп ... деуі ... ... ... мен ... еді. Оны патша цензурасы журнал жабыларда мықтап "ескерген"
болатын.
"Айқап" журналына да, оның хатшысы әрі ... ... ... ... ... бола ... бір ... 1913 жылы ... ... ... ... ... жинағына өзі ... ... ... ойып ... сыни ... ... "Кейбір
өлендері бірінен-бірі қысқа, ойнақы емес, оқушының арбасы сазда жүргендей
ауырланып ... ... ... "көш жүре ... жоқтан да бар
жақсы, біздің неміз жетісіп тұр деп жүген-құрық ... ... ... ... алып, әлгіні осы бастан түзете беру керек. Қанша
дегенмен "жаманның ... да жоғы ... ... ... болыңқырады ғой.
Бұл турадағы білгенімді өз алдына жазармын" деп жоғарыда ... ... өлең ... ... ... шолу ... бисмиллясын "Оян
казақтан" бастаған болатын. Өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... мысалдармен көрсетті.
Негізгі идеяны солай насихаттау, масадай ызыңдай беру ... ... ... ылғи жаңа ... ... тың ... ... тағы бар. Эстетикалық талап-тілек тұрғысынан келгенде бұл
сыншының сөкеттейтіні шамалы, бірақ та журнал мен газет ... ... ... ... әкелгенін жасыруға болмайды. Сын өзінің
тісін көрсете ... ... ... ... ... ... ... берді.
Сонымен, Сұлтанмахмұттың әдебиет пен көркемөнер жайындағы екбектері
өзінің көтерген мәнді ... ... ... ... ... нақты дәлелдермен баяндауымен, оқушының көңіліне ұялауымен "Айқап"
журналында ... сын ... ... ең ... және ... Қазан төңкерісіне дейінгі сыншылық ойды бір ... ... ... жас сынды ілгері бастырған, жанрлық сипатқа ие бола бастағанын
аңғартқан еңбектер болды.
"Айқап" ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт
шыққан сыншылық биігіне көтеріле алмады.. Жұмағали Тілеуленнің "Баспасөз",
Есенқұл Қасабулатовтың "Баспасөзге қарсы", ... ... ... ... ... ... ... жарысы туралы"
мақалалар әдебиеттің өзекті мәселелерін жаңаша толғаудан ... ... ... ... ... ... ... азда болса сыншылық ойды
оятуға септігін тигізіп ... ... ... ... бағы ... ... жанғандығын және бірден эстетикалық-көркемдік талап-талғамы биіктеп
кеткендігін ең алдымен мықтап айтқанымыз орынды. Өйткені осы уақытқа ... ... кем, ... ... ... ... оның ... дүниелерге көз жүгірткеніміз болмаса, ішіне еніп, жанын
түсініп, мақсатына ортақтас ... ... ... былай тұрсын, онды-
солды қаралап-даттаудан жалықпадық. ... ... ... ... ... ғана ... бүкіл қазақ халқының мәдени өресін білмедік, колдан
төмендетін, елдің жігерін құм қылып, ұнжырғасын ... ... ... серік еткендер мейлінше көп болды.
Сол өкініш етер саланың бірі — ... ... жас ... ... ... мен зерттеулердің еленбей атаусыз калуы деп тапқан жөн.
"Қазақ" газеті 1913 жылы шыққан ... ... ... ... мен
мәдениетінін жоғын жоқтап, үлкен эстетикалык өреге көтеріле білді. Біз енді
жарнама, аннотация түрлерімен ғана емес, кәдімгідей ауыз ... ... ... ... ... де ойлы сын ... кең ... зерттеулерге кездесіп, қазақ халқының көркемдік таным-
білігінің, қол созым биікте екенін, ешкімнен де ... ... ... ... ... сандарының бірінде "Қазақ тарихы" деген мақала
жариялап, "қияметке шейін қазақ қазақ болып жасамақ, осы ... ... ... ... ашып, бетін түзесе, өзінің ... ... ... ... сай ... ... (казахская культура)
құрып, біржағынан "Қазақ әдебиетін" (казахская литература) тұрғызып,
қазақшылығын сақтамақшы" ... ... өзі ... ... ең өнімді
салаларын меңзейді.
Шәкәрімнің "Керек", Сәбит Дөнентаевтың ... ... ... ... ... өтініш-тілектерімен қатар, "Ғалия"
медресесінің 17 шәкіртінің жастық екпінмен "осы ... ... ... ... жұрт қасында қадірлі, құрметті болулары,
басқа жұрттарға ... үлгі ...... арасында болады. Әдебиет
— жан, матбуғатын соның ... ... ... осы таза күйінде
жоғалтпай сақтау керек" деп тілегендері болашақ ... де ... ... да
көрнекті әңгімелердің бисмиллясы ғана еді.
1914 жылдан былай ... ... ... әдебиет пен мәдениетке
арналған мақалалары көркемдік ... ... да, ... ... да ... ... ... Әдебиеттің жалпы мәселелері жанрлық
шолу, кейде баяңдама түрінде, ... ... ... арналған
ғұмырнама түрінде көрініс беріп жатты. ... ... ... ... да кездесті.
Ә.Бөкейханов қазақ эпосынан азаматтық тарихымыздың ізін ... ... 1915 жылы 13 ... ... ... ... "Қазақ
әдебиеті жайынан" жасаған баяндамасы "Қазақтың" 15 және 19 ... ... ... ... не ... ... алғаннан
кейін қазақ әдебиетінің тарихын үш дәуірге ... ... ... ... қазақ арасына жазу тарамай тұрғандағы кезі, екінші дәуірі жазудың
халық арасына күйрек ... ... Абай ... бері ... ... үшінші дәуірі басталады" деп жіліктеудің өзі ғылыми көзқарастың
жемісі. Осы ... ... көз ... сияқты (09.01.1916) ғылыми-
зерттеу мақаласына ұласты. Онда ... ... ... ... ... ... ... мен жаңашылдық мәселелері сөз болып, қазақ
әдебиетінің бағыты болуы керек деген ... ... ой ... ... ... жаңа ... келе жатқан жас әдебиет, ендеше ол
кімнен үйрену керек, кімге қарап ... ... ... ... ... ... үйрену керектігін ашық айтады. Алайда көзсіз еліктеуге қарсы
болмағанымен "басқаларға басы ... ... біз ... үшін қиын ... ... ... ... кете алмаймыз" (N164.1916) деп үйрену,
үлгі алу солықтап кетуге ... ... ... ... ... ірі өкілдері Ширази Саиди, Хайям сияқты ... ... көп ... зер ... өз ... ие бола ... қалған
осман-түрік әдебиетін мысалға келтіреді.
Еуропа әдебиетінен үлгі алудың айрықша бір қажеттігі мынада, ... ... - рух, сыны - дух ... Бұл ... жүре ... тұйыққа
шыға алмайтын шыңырауға алып кетпес. Еліктеуіміз өлшеуден шығып бара жатса,
рух сыны ... ... ... ... ... ... ... бұл жолдың қорқынышсыз, біздер үшін пайдалы екендігін сезіп, сол жолға
бұрылды. Әйтпесе, Абай үшін ғараб, ... жолы да ашық еді" ... ... ... ... Ұлттық келбетті, психологияны сақтау үшін не қажет
екендігін де айкындай кетеді. "Ұлт ... ... ... үшін ... өз ... ... үйренбегіміз, халық ауызындағы
әдебиетімізді жиып, бір тәртіпке, белгілі ... ... ... әр ... ... ... деп ... Әдеби шығарма халық
өмірін шынайы көрсеткенде ғана ұлттық рух, ... ... ... айта ... ... ... тұрмыстан айрылмай қол ұстасып
бірге кетсін. Тұрмыстың ... ... ... ... саз қайтарсын,
халықтың һәрбір қайғысын адабият айнадай көрсетсін. Сөздің қысқасы, адабият
тұрмыспен берік байлаулы болсын" ... ең бір ... ... ... ... ... айналдырмақ болған дарындар сөз өнерінің
даму тенденциясына ғана емес, оның жанрларының ... да көз ... ... өте алмаймыз. 1915 жылы "Мың мақал" деген кітап шығарып,
Г.Н.Потанин экспедициясына қатысқан, халық творчествосынын ... ... ... де осы ... көз ... ... Баржақсиннің "Мақалдар"
атты мақаласының ғылыми тереңдігіне, жанр ерекшелігін тамыршыдай дәл басып
ажыратуына, түр-түсіне қарай жіктеуіне, тіпті қазірдің ... ... ... ... он ... ... ... жүйелеп, тақырыпқа бөліп,
көркемін таңдап алып жүргенде талай ойға батқанын, оның сығындысын ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің аралары тіпті жақын. Олар
халықтың ... әм ... ... ... ... ... ... мақалдардың пайдасы басқа өлеңдер мен ... кем ... ... ... әдетін, ғұрпын білу үшін ... ... ... һәм ... өте ... (18.04.1915) деп бастауының өзі
жанр сырының ішіне кіріп, талай соны да ... ой айта ... ... ... аңғартады. Ауыз әдебиеті үлгілері ауыздан-ауызға өткенде өзінің
алғашқы иесінен көз жазып қалып, ... ... ие ... кететінін,
"халықтың таза ойы, мінезі" сыни мақал мен мәтелде ... ... мен ... ... ... ой ... ... "Мақалдарда
басы артық сөз болмайды, ұйқастырылып айтылады, бұл жағынан алғанда өлеңге
ұқсайды, оңай жатталып кетеді. Оның сыры - ... ... ... (мақал халық ойынан шыққан өсиет) табады, оған әр ... ... ... атап өтіп, өз ойының ғылыми арнадан өрбігендігін ... ... әр ... әр ... ... сөйлейді. Оңтүстік халықтары
(араб, фарсы, түрік һәм ... ... ... - ... ... ... ... данышпандардан қалған өсиет; немістер - көше ... ... - ... ... ... француздар – көп
көргендіктің жемісі; орыстар - ... сөз, ... сөз деп ... ... ... дейтінін мына мақалдың өзі айтады: "шариғат ағып
жатқан бұлақ, бұрынғылардың сөздері ... ... ... ... ... ноғай мен орысқа қарағанда, біздің қазақ
халқы мақалдарды көп айтады. Билер, шешеңдер, былай тұрсын, ... ... ... ... сөз ... Ең аяғы кішкентай балалар
үлкендерден есіткен мақалдарын сөз ... ... деп ... ... күшті екеніне назар аударады да, өз ойын практикалық арнаға бұрады.
Халық әдебиеті үлгілерін "бізден ... ... ... ... біліп
жинайды" деп әдеби мұраны кадірлеу мәселесіне ойысады. Бұл әуен XX ... ... ... "Айқап" пен "Қазақта" жарияланған әр
мақаладан кездестіруге болады десе де артық ... ... ... сөз жок,
халыктың эстетикалық талап-талғамы өскендіктен ғана емес, бүкіл ... ... ... ... ... анық айғағы.
Қазақ даласына ене бастаған жаңалықтардың бір ... ... ... ұйымдастырылуынан-ақ көрінеді. Сырт көзге мұның сынға тікелей ... ... ... ... ... бағдарламасын жасау, мәнін
түсіндіру, қандай мақсат көздеу, кімге қандай әсер-ықпал жасап, ... ... ... сыни ... ... ... Оның үстіне 1913 жылы
Сұлтанмахмұт "Өлеңмең айтушылар" деген арнайы мақала жазып, ... ... ... ал ... ... ... жайындағы
баяндамасы осындай әдеби ... ... еске ... онда ... әр ... ... ... оқиғалардың қоғамдық-эстетикалық
сананы өсіргені сөзсіз.
"Қазақ" газеті ел арасында өріс алып келе ... ... ... өткізу
дәстүрін қолдап, үнемі насихаттап отырды. Әдебиеттің қанатын кең жайып,
бұқаралық сипат алуына септігін ... деп ... ... ... (N51.1914) "Қазақ әдебиеті кеші" (N114 1915), "Торғайдағы ... (N166, 1916), ... ... ... ... ... мақсаттарымен бағалы. Әдебиет кешін ұйымдастырып, ел үшін игілікті
іс атқарып жүрген семейлік Нәзипа ... мен оның жары ... ... ... ... пен ... Жабағин сынды азаматтардың еңбегі
айрықша аталды.
Әдеби кештерде қазақ әдебиеті туралы сөз айтылып ... ... ... ... Оның ... жасаған әсері де жазылды.
"Атақты ақынымыз Абай ... ... ... ... ... оқыды. Халықты сүйсіндіріп, көңілін айтты; "Бізде де ... адам ... ... ... ... түгіл орысқа шығып, өзі өлсе ... ... ... ... ... ... ... мирас қылып
артына қалдырғандай деп жұрт шаттанады" дегенді әшейінгі ... ... ... сонымен қатар мұндай игі істің екі жақты пайдасы бар екендігіне
де назар аударды. Бірі - елге рухани азық ... ... - ... ... ... ысырап болмай, жөн-жосығына қарай бөлінгенін де көреміз.
Студент Мұхтар Саматовтың "Ардақты Назипа ханумға" ... хаты - көп ... ... Семейде мұқтаж оқушылар пайдасына деп сіз басшылық қып
жасаған әдебиет кешінен маған да 18 сом ұйғарылды ... ... ... ... еді. Онын ... сіз ... хабар бердіңіз... Енді ол
ақшаға мұқтаждығым жоқ, биыл ... ... ... ... областной
правлениеден ол ақшаны ескеріп қайта алсаңыз, басқа бір пайдалы жеріне
жаратар едініз" (N171, 1916) ... ... ... ... ... ... қандай пайдасы барын анық көрсетеді. ... ... ... ... молайтуға әдеби кештердің рөлі жөнінде Е. Н. ... ... ... "Былтыр Тоқырауыннан қайтып келе жатып бір ауылға
қондым. Бұл ауылда Семейдегі ... ... тілі ... ... жамағаты Назипа хануммен келіп жатыр екен. Сонда Назипа ханум
әдебиет кешін ... ... ... ханум, гимназист, 11 жасар қыз
гимназистка һәм бір қыз. Бәрі де ... ... ... ... да ... ... Бұл уақытта қазақ ... ... оқып ... жас ... қазақ қызы екендігі... ойымнан шығып
кетіпті" (№156, 1914) дегені қазақ ... ... ... ... ... елу жылдан кейін қазақ үні үлкен театрдан айтылады" деген ... ... ... ... "Айқап" журналында 1913 жылы жазылған ... атты ... ... ... ... біртіндеп жүзеге аса
бастағанына бұл бір дәлел болса, екіншіден, мұндай ... ... ... ... яғни ойын ... — пьссалар қажет еді. Міне,
осы тың аңызға түрен салған "Айқап" журналы ... ... ... А.Лихановтың "Манап" драмасын Есенгелдиннің
аудармасымен жариялай бастаганда: "Бұл ... ... ... ... ... ... бастырып шығармақ талабымыз да бар. Жұрттың ұнатар-
ұнатпасын білмеген соң ойға қалыңқырап тұрмыз. Енді ... ... ... ... драмасын бөлек кітапша қылып бастыруға лайық
па, жоқ па, соны бізге ашык хатпен ... ... ... деп
жарнама жазуы игілікті қадам болуының үстіне, ... ... ... ... ... туған еді. Осы өтінішке алғаш пікір қатқан ... ... ... ... деген атпен "Қазақта" (16.26.10.1914) сын
мақала жариялады.
Аудармасы әлі толық басылып үлгермесе де, ол шығармамен толық ... ... ... драмасын тәржімә қылушы Мырза әм оны ... ... ... ... тек ... жайынан жазылған нәрсе
болғанға атына ... ма, ... ... ... ... ... боларлық,
нағыз тұрмысынан алынған ғибратты оқиға деп ... ме, ... ... ... ... ... Әуелгі оймен басылған болса, ... ... ... ... әм оны ... ... нөмір сайын пайдасыз нәрсемен
толықтыруда ... жоқ ... ... Егер ... ... басылған болса,
тәржімә қылушы да, "Айқап" басқармасы да адасқан деп білемін" деп ... да ... ... ... "Манап" драмасының көркемдік сапасы ғана
емес, намысқа тиер мазағы, бір ... ... ... ... ... жазғансып қорлауы, ожарлық көрсетуі себеп ... ... ... ... Осы ... ... ... әдебиетке, оның ішінде
жазушыға коятын талабы айкындалады. "Бір жұрттың жайынан ... ... ... ... әуелі сол жұрттың иә баласы, иә өзіндей ... ... ... ... ... ... кемшілігі жоқ болуы шарт. Екінші ... һәм ... ... дәл көз ... ... ... жаза білерлік
туа шебер, жүйрік (таланты) болуы шарт. Осы айтылған екі қасиет бір ... ... ... ол кісі ... ... ... ұстап шығып жазушы
бола алмайды" деуі, сөз жоқ, қазақ әдебиеті ... ... ғана ... ... ... қисындап айтуға мүмкіндігі мол екендігін
аңғартады. Осы екі үлкен талап өресінен ... ... ... хабарсыздығын драманың мазмұнын баяндай отырып ашады.
Бұл да сынның ішкі творчестволық шартынан туады. Әрбір автор өз ойын
мысалсыз-ақ қисындай ... ... ... ол үшін ... болып отырған
шығармадан қалың оқырман хабардар ... оқуы ... Олай ... ... мазмұнын сюжет желісін айтып түсіндіріп беру, сонымен ... ... не ... ... осы сыны ... рецензияның айрықша міндеті
болған.
Хал үстінде жатқанда ұзақты өмірде жасаған қылмыс-зұлымдығынан ... ... ... ... 100 ... ... күнәнің "кұдық суынан"
ант ішкен адамға бір ... ... аз ... құтылған бай маужырап
ұйқыға кеткен кезде үйдегілердің ойын-сауық жасауы ғұрып ... ... ... ... ... ... жазылған Ұзақ бұрын Әлімбектің
немересіне ... қызы ... енді сол ... ... ... оның дәмеленгені, бұл шешімге разы болмаған қыздың ... ... ... ... қолы мен ... ұзын ... екі жасты ұстап
алып, зорлық-зомбылықпен айыруы әңгімеленеді. Манап тіл алмағаны үшін ... ... ... ... деп ... пышаққа түсіл өлген. Мұндай
іс қазақ арасында ұшырай ма?
Міне, осы секілді ерсі күлкі, ... ... ... көп, оның ... сынға алынса, газет жүзіне сыярлық емес деп, талай әбестіктерді
тізіп көрсетеді де ... да, ... да ... жат ... әрі қарай
жариялануына қарсы болады. Көрсе қызарлықпен мұндай нәрсені журналға басу,
кітап қылып халыққа таратудың лайығы болмаса ... аты ... екен ... ... нәрсенің қазаққа өрнек үшін таратпау керек. Мұны халыққа
үлгі қылып ... ... ... ... ... ... бізге
тапсырғаны үшін намыстанатын жөніміз бар емес пе дегені ... ... ... ... ... бір ... ... даусыз.
Автор "Манаптың" тіліндегі түйткілдерді шеней отырып, жалпы аударма
мәселесіне қатысты ойларын ортаға салды: "Тәржіма көп ... қата ... ... ... ... тура тәржіма етілгенде түсініксіз келетіндіктен
бұрды дейін ... ... ... тәржіма қыламын деп күлкіге
айналдырған жері көп", - деп, аударма жасаудың жөн-жосығына көңіл аударған.
Міржақып осы ... ... ... кітап етіп бастыруға
асықпай, білікті кісілердің сынынан өткізіп, көркемдігіне көңіл толған
жағдайда ғана ... ... ... ... ... атты ... әдебиетінің көкейтесті көп мәселесін көтерген. Әсіресе, алғаш
көрінген драманың ... ... ... ... аудару-аудармау,
жариялау-жарияламау туралы өз пікірін ашық білдіруі әдебиеттің көрікті де
ажарлы, тартымды да шынайы болу талабына ұласып ... ... ... ... де, аудармасын да ұнатпағандардың бірі - Сәкен
Сейфуллин. Жас дарынның әдебиет ... ... үні көп ... ... қабысып жатады. Сәкен ... ... ... ... қарауға және өз ойын дәлелдей баяндауға,
жанрлық сынның ерекшелігін сактауға талаптанғанын ... ... ... туып жатқан кезде сыншылық ой-пікірдің осындай түр-келбетпен, таным-
біліммен ... ... ... ... ... бұл драмада қазақтың әдет-ғұрыптары
бұрмаланғанын, сюжеттік желісіне өзек болған окиғалардың ... ... атап ... Ал ... ... ... қимыл-әрекетті
өрбітуге құрылмай, кұр баяңдау формасында берілгені және ... ... ... ... ... көп ... ... бірден
сақтандырған.
Сәкен Сейфуллин осы драманы сынай отырып, үш мәселеге ... ... ... ... ... рас, қаһармандары осы күні тірі деп
жазғанменен, қазақтың ... ... ... келмейді. Қаһармандарының
сөйлеген сөздері, істеген істері қазақ болғалы сөйлемеген сөз, ... деп ... да, ... ... ... өліп қалған соң, қайын
атасына бермек ... оң ... ... ... оның ... ... өз
қызынан әмеңгерің келе жатыр деп қыз әкесі қазақтың сүйінші ... ... ... ... ... не ... не мазақ қылғысы
келгендіктен деп тапты.
М.Дулатов пен С.Сейфуллиннің жазушы өмірді білу, ... ... ... ... тиісті екенін приннипті мәселеге айналдыруы,
білмегендік әменде жаңсақтыққа, ерсілікке апарып соқтыратынын ... сыни ... ... ... ... ... байқаймыз.
Екінші, көзге ұрар осындай бадырайған оғаштықтарды ғана емес, көтеріңкі
талғамды талап ететін жайларға да ... ... ... білген. "Гүлбаһрамның
бір қызбен сөйлескен сөздері, Гүлбаһрамның өлені едәуір окыған кыздардың
сөзіңдей... Бірақ Ұзақ ... ... ... ... ... ... надан Гүлбаһрам менен жолдас қызының миларына ондай сөздер, ондай
өлеңдер кірмейді" дегенінен сыншылық көзқарастың сілемін ... ... ... ... ... ... сөз, іс-әрекет оның бойына сіңімді
де қонымды болуға тиіс екендігін ескертіп, ... ... ... ой жүгіртеді. Мұндай пікірдің сол кезде айтыла бастауы ... ... әр ... ... көз ... бастағанын аңғартатын мәнді
деталі екені айдан анық.
Сәкеннің мақаласындағы үшінші ... ... - ... тілінің жатық,
әдемі, түсінікті болуы жайындағы талаптан туған, "Манаптың" тағы бір ... оны ... ... ... ... ... үшін
сөздерінің тәртібі нағыз қазақша болып шықпаған" (С.Сейфуллин, 4-том, 198-
бет) деп, қазақ тілінің грамматикалық ... ... ... ... ... ... оралымдарды көрсетуі ілтипатқа алынар жайлар.
Аударма өнерінің таң шапағында осындай ... ... ... тек ... ... ғана ... ... тұрғыдан да мәні
бар еді.
Аударма болсын, не төл туынды болсын, әйтеуір қазақ ... ... ... ... өзі жалпы әдебиет үшін, әсіресе, қанатын
қомдап келе жатқан әдебиет сыны үшін өте қуанарлық құбылыс. Бұл ... де ... ой ... ... ... құрбаны" пьесасы жайында
айтылады. Ол мақаланың авторы Міржақып Дулатов екенін атап ... бір ... ... көп ... ... "Қазақ" газеті төңірегіндегілерге
өзінің іс-әрекетімен ұнамағаны, ... "Үш жүз" ... ... айтысып-тартысқаны тарихқа белгілі. Бұл кикілжің
сонау алғашқы орыс революциясы ... келе ... ... ең ... тұсы 1914 жылдың 24 желтоқсанындағы "Қазақ" газетінде ... һәм ... ... ... ... ... кезі еді. ... жазылған сын сондағы ой-пікірден құлан-таза,
тек көркемдікті ғана арқау етеді деуге келе ... ... ... ... ... шығармаған күннің өзінде де
жалпы драматургияға қойылар талапты ... өзі ... ... ... ... әр ... көз ... бастағанын көрсетеді.
Автор: "Қазақтың көбіне "театр" деген сөздің өзі жат. ... ... бір ... ... оның өз ... ... ... зор екенін
білуші кем" деп әріден тартады. Ол ... ... өзі ... ... ... байланысты деп білді. "Қазақ театры, қазақ ... әлі ерте ... ... ... ... да, ... кітабының
керектігі де ерте деуге болмайды. Әлгіндей әдебиет ... ... һәм ... болу үшін ... ... ... кітабы керек еді" деп,
практикалық қажетгілікті ... ... ... ... сынағанда
шығармашының кім екенінде жұмысы болмауға тиіс" деп ескерткенімен, ... ... еске ... ... болмайды. Өйткені мұнда
көлбайлық көзге түртіліп, мен мұндалап тұр" (N175.1916) ... ... ... ... ... ... ... өз пікірін
білдіруге тиіс, ... ... ... ... онша ... бермесі
белгілі. Сонымен, театр кітабы шықты, оған сын ... ... ... өзі сын ... үшін ... да - суретші. Жақсы суретші адамның сыртқы түрін айнытпай ... ... ... да ... ішкі ... мінезін, әдетін бұлжытпай
көрсете біледі, ... ... ... болады. "Надандық құрбанында"
мұның бір нұсқасы жоқ, ... құр сөз, ... ... деп ең ... ... ала ... ... "Бірнеше кісіні
сөйлестірумен біреуді үйден ... ... үйге ... ... біреуді өлтірумен драма болмайды" деп драманың мазмұнын ... ... бәрі де ... ... үшін міндетті, қажетті
критерийлер болуы қазақ сынының қанатын кеңге ... ... мол ... ... ... құрбаны" бойындағы 7 түрлі кем-кетікке тоқтағанда, осылар
шындыққа ... ма ... ... айтқанда, Лихановтың ... ... ... ... ... аңқаулығына тән құбылыстарды
атап көрсетеді. Олар пәлендей ауыр қорытынды жасарлық детальдар да ... ... ... ... өлі ... Мұны ... кештеріне қоюға
жарайды деп айтуға ауыз бармайды. Ұзын сөздің ... - ... ... ... өзі ... ... ... болып кірсе, көркемірек болар
еді дегені - игі ойдың сілемі бола қоймас. ... бола ... да ... жаңа жанрдың үлгісін көру, ол жөнінде жалпылық ... ... қоя ... өзі сын ... алыс ... ... ... мәселелері мен жанрлары жайындағы мақалалар мен
зерттеу "Айқап" журналы мен ... ... ... ... бастаған
уақытта жалпы қазақ баспасөзі өз халқының данышпан ұлдарына, ... ... ... елді өнер ... ... ... ілтипат білдіріп, олардың артында қалдырған ... ... ... ... ... ... да ... Осы салаға айрықша қалам тартқан "Қазақ" газеті. Соның ең ... ... ... ... ... ... туған "Қазақтың бас ақыны"
дейтін атақты мақаласы. Ол ... ... ... ... ... ... да ... дараланатын ғылыми
қисынды кесек еңбек. Бұған дейін де баспасөз бетінде Абай ... ... ... ... Алайда Абай шығармашылығына шынайы әдеби талдау жасап, Абай
ақындығына көркемдік тұрғыдан зерделі ой, ... ... ... сынпы
А.Байтұрсынов болды. Олай дегенде қайсыбір түйіннің ... ... ... ... мән ... ... ... Автор "қазақтың бас ақыны
Абай (шын аты Ибраһим Құнанбаев). Онан асқан бұрын-соңды ... ... біз ... ақын ... жоқ" (N43, 1913) деп ... өз ... жылы Абай ... алғаш танысқан Ахмет оның өнеріне қызыға да
тұшына оқып, құдіретті сөздің бар болмысын, асылдың қыры мен ... ... ... ... сезімі мен тың ойларын оқырманмен бөлісуге асығады.
Және осы мақаланың құлақ күйіндей. ... ... ... ... ... ... рас, бірақ ол ауырлық Абайдың айта алмағанынан болған кемшілік
емес, ... ... ... жете ... ... ... бірнеше рет қайталап ойлы, мағыналы поэзияның қандай
болатынын көрсетуге ұмтылады, шеберлік сыры неде ... ... ... "Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы ... ... ... ... ... ... шеберлігі керек. Ұнамды, орынды, дәмді
болуына сыншылдық ... ... ... ... ... керек. Абайда осы
үшеуі де болған" деп шеберлік көздерін білгірлікпен айқындайды.
Осы ... Абай ... ... ... ... ... Абай шығармашылығының ерекшеліктерін тамыршыдай дәл басып, нақты
көрсеткен мақала қазақ көркемдік танымының алуан иірімдерін аңғарып алатын
мүмкіндігін ... ... ... ... ... соны ... айналдыруға А. Байтұрсынов өлшеусіз үлес қосып, жеке ақынды
творчестволық-көркемдік тұрғыдан талдап-түсінудің ... ... ... ... ... ... ... баяндалуы. Абай
заманының өзгешелігі, оған өзгеше өнер ... ... ... бір ... ... яғни орыс ... мен ... жанасу жайына
айрықша мән бере баяндайды. "Орыс ақындарымен танысып, өлең орны қайда
екенін білгеннен кейін, Абай ... ... ... қарап, басқа құрмет-
ықыласпен күтіп алып, төр түгіл, тақтан орын берген. Өлең ... сөз ... ... ... бірі ... Абай ұққан" ("Ақжол", 218-бет) дегені осы
мақаланың ... яғни ... жаңа ... ... ең бір ... ... "Әрине профессионалдық даму жолына түсу тек қана сөзді, ойды
салмақтандыра да ... ... ғана ... шектелмейтін
кезендегі ерікті де еріксіз жағдаяттың, яғни заман дамуының әсері еді деп
қорытуга негіз бар еді. ... ... мен ... көбі ... өлең ... айтылып, тыңдалып жүргендердің көбі өлең емес
екендігі, өлең жазушылар ... да, ... ... ... ... екендігі, жұрт мағыналы, маңызды терең сөзден гөрі мағына жоқ,
маңыз жоқ, желдей гулеп, ... ... тиіп өте ... ... ... ... ... Абайдың өлең жайынан жазған сөздерінде көрсетілген.
Сол сөзінен Абайдың сыншылдығы, өлең жақсы ... не ... ... ... тұр" ... ... ... дұрыс ойдың ішінде кейіннен етек алған,
басқалар даурықтырып әкеткен теріс ... ... ... ... ... батыс үлгісіне іш тарту керек болғанымен өзіңнің ғасырлық
көркемдік тәжірибеңді жүдетпеу, төмендетпеу керек еді. Әсіресе, осы ... ... ... ... ... ... ... болып, ұлттық
дәстүрлер аяқ асты болды. "Абайға шейін қазақта қожа алып окырлық ... ... ... бір ... ... жоқ еді"' (М.Дулатов шығармалары
250-бет) деген қорытындылар ... ... ... ... ... пікір екені даусыз. Белинский «орыс әдебиеті Пушкинге дейін жоқ
еді» деді деп біз де ... ... ... ... болсын, онан
кейінгілер болсын, не өзіміздің сыншыл-ойшылдарымыз ... бір ... ... ... ... қуат ... келе жатқан көркемдік
арналарын даттау, көріне кемсіту ... емес ... енді анық ... тілегені екі көзі" дегендей, патша заманында болсын, ... ... ту мен ... ... ... ... бесігінен,
ана бауырынан, ата төсегінен шығарып жіберіп, не істеп, не жазып жүргенін
аңдатпай ... ... ... өзіңді өзің мансұқ етуден басталғанын
көрмеске болмайды. Әрине жетілу, өркендеу, тең ... ... ... болуы өте керекті құбылыс, бірақ, қалыптаскан негіздің
астына су ... ... ... ... олпы-солпысы көп, анаған-
мынаған ұқсауы ... еді деп ... ... ... ... ... Өсу, ... халықтың көркемдік таным-түсінігін бұлыңғырлату
арқылы емес, ұлттық келбетін ажарландыру, даралау ... ... ғана ... өз ... ғана бара ... осы ... ... атты мақаласында жалғастырды. Онда
тарихи деректер мен ұсыныстардың бірқыдыру молдығы сын ... ... ... автордың ақпараттары мен кейбір көтеріңкі ойлары әдебиеттану
елегінен өтіп, бағасын аларын ескерген күннің ... ... ... ... да жалпы әдебиет, жансыз тән жасамақ емес. Әдебиетіміздің
негізіне қаланған бірінші ... - Абай ... Абай аты ... ... ... ... қолға алып оқырлық, шын мағынасында, ... ... бір ... ... жоқ еді. ... ... қымбаттығы да сол. Бәлки,
мұнан кейін Абайдан үздік, артық ақындар, жазушылар ... ... ... ... орын Абайдікі, қазақ халқына сәуле беріп алғашқы атқан
жарық ... - ... ... деуі ... әдебиеттің классикалық
үлгісін көріп, оны ел-жұрттың жаны мен тәніне сіңіру мақсатынан ("Халық пен
Абай арасы күшті махаббатпен жалғасар") туғандығын ... ... ... мадақ қажеттігінен емес, қуатты ақындықтың тепкісінен пайда болғаны
да сөзсіз. "Қазақ" газеті буырқанған бес жыл ішінде жер-жерлерде ... ... ... онда ... ... ... ... аузында жүрген ән-
өлеңдердің қасиеті жөнінде талай құнды жарияланымдар басты. ... ... ... ... ... кесек-кесек дүниелер беріп, сын мен
ғылымның өресін биіктетіп тастағаны тарихи ... ... ... ... ... ... ... аударды деп именбей айтуымыз керек 1914
жылы "Роман не нәрсе" деген алғашқы түсіндірме мақала ... ... Онда ... ... ... оның табиғатынан туындайтын
қасиеттер кеңінен әңгімеленеді. "Ұлы әңгіме, яки роман өмір жүзіндегі ұлы -
кіші ... ұлы - кіші ... ... ... байланысып, ұшы қайдан
басталып, қайдан барып тоқтайтынын мысалмен көрсеткен секілденіп, алдыға
әкеліп түрлі ... ... ... ... ... ... ... өрелі екенін аңғартады.
Еуропа жазушылары Вальтер Скотт, Чарльз ... ... ... ... атап қана ... ... ... бағыттарын,
ағымдарын сөз ете отырып, қазақ әдебиетіне ат басын бұрады. "Қазақта бұрын
роман жоқ еді. Біздің ... ... ... ... ... ... ... Оның "Бақытсыз Жамал" деген романы 1910 жылы басылып жарыққа
шықты. Мұны қазақ әдебиетінде тәуір қызметке ... деп ... ... ... ... ... ... көрсеткеніне тоқталады.
Газет-журналда айтылған, жазылған пікір, ойдың ... ... ... үлкен абырой. Әуелінде шығармашылық жағынан әңгімеленген
роман мәселесі бір айға жетпей ... іске ... ... ... олжа салды.
"Қазақ" газетінің айрықша бір еңбегі қазақ халқының ғана ... ... ... түркі тілдес елдердің ұлы перзенттеріне арнаған құнарлы
мақалалары мен зерттеулері десе де болғандай. Бұл ... ... ... ... ... ... қаламынан көбірек туды. "Тоқай"
(І913/'Ш), Ахмет ... (N16-17, 1913), ... (N67, 1914), ... ... ... ... жазылған мақалалар тарихи
құндылығымен дараланады. А.Байтұрсыновтың "Исмаил Гаспринский" (N72, ... үшін ... ... ... бағаланған Григорий Николаевич Потанин
туралы Бөкейханов (N15, 1915), ... (N15, 1915), ... 25 жыл ... Ахметжанұлы Диваев" (№155, 1915), Мұстафа ... ... (N155, 1915) т.б. ... ... мақала жазуы осындай жақсы
дәстүрдің көрінісі екені даусыз. Әрине, бұл ... ... ... ... әр ... ... де, ... тән ортақ қасиет - ел
көсегесін көгертуге өмірін арнаған ... ... ... ... ... ... ... болашаққа аманат ету.
Осы санаттағы қомақты да көлемді, алымды да ... ... ... ... Шыңғысұлы Уәлиханов" атты мақаласы. Бұл мақала Шоқандай
дарын иесін, тағлымы мол ғалымды ... ... ... әлдеқайда
терең таныстырады. "Оның опат болғанына биыл 49 жыл ... ... ... ... асылын танымаған, қаламмен қызмет етушілердің қадірін ... 49 жыл ... көп ... ... қан ... батыр болмаса,
Қарынбайдай ертегі болып қалған бай болмаса, оқушысы жоқ біздің қазақ ғылым
жолында еңбек сіңірушілерді тез ұмытқыш ... ... ... уақыт
шындығы жатыр.
"Қазақ" газеті сын-библиографияның үлгісі ... ... ... Ол ... па, ... туынды ма, жоқ публицистикалық шолу ма, әйтеуір
шыққан кітаптар жайында ... ... ... Солардың ішінде
Шәкәрімнің "Қалқаман-Мамыр" дастанына Әлихан ... ... ... ... ... өмірбаянын қысқа қайырып, "Абай барда таласып ақындық
қылып, жарыққа шықпай, көлеңкеде жүре беретіндігін айтып, соңғы екі-үш жыл
ішінде ... ... ... ... "Қазақ һәмхандар
шежіресі", "Жолсыз жаза" һәм "Қалқаман-Мамыр" кітаптарын шығарды" деп ... ... ... шалқудың болатындығын ("шын ақын бір ... Абай ... де, ... де ... ... ... "Өлеңді ақын сынаған жөн" деп алады да, "Белинский ... ... ойға ақын еді. ... Пушкин болмас, біз Белинский болмаспыз.
"Қалқаман-Мамыр" туралы біраз сөз ... бұл ... ... жаю ... рецензияның міндетін анық аңғартады.
"Қалқаман-Мамыр" оқиғасының бұдан 190 жыл бұрын болғандығын, екі ... ... ... ... ... ... өлең ... жазған жыр" деп
түсіндіргенде Пушкиннің "Царь Борис Годунов", Лермонтовтың "Песня о ... ... ... ұқсатып, "историческая хроника" деп
табады. Және "Қалқаман-Мамырда" бұрынғы қазақ жұртының ... ... ... іс-қылығы әлгі орыс өлеңдеріне қарағанда тіпті аз. ... ... ... ... қылып жазбады" деп тарихи танымдылығын
олқысына, сезім сыр-құпиясына назар ... ... адам ... ... ... көпір бар: бірі - өлім, бірі - махаббат. ... ... ... ... емес пе еді?! ... екі ... ... айтты,
шариғат та солай деп мыжи ма? ... ... ... шариғат пен
моллаға уақыт қала ма? Бұл жерде Шәкәрім ақындық жолынан шыға ... ... ... Толстой қарауылына салсақ, зор күнаға батып
тұр" деп әлгіні орыс-батыс жағынан іздейді де, ... ... биік ... ... сыңай танытады. "Бұл өлең сырты сұлу болса да,
ішінен ақаулы көрінеді. Қоштасқан зарлы адам ... ... ... ... сені ... ... ол жерде Қалқаманның әлі неге
келе қойсын" секілді ескертпелері сыни байқампаздығын аңғартады.
Жалпы "Қалқаман - Мамыр" поэмасын жоғары бағалаған ... ... қою, ... ... орынды көрген. "Өзге ... тағы бір ... ... аз ... талап алғанда біздің жұртта оқушылар
бар көрінеді. Бұл кітап та кешікпей ... ... ... ана ... ... салып, қазақ емлесімен басса, жақсы ... еді" ... ... "Қыр ... бұл мақаласы сын жанрының ... ... ... толық жауап бере алады. Осындай рецензиялар
бірқыдыру шығармаларға жазыдды. Алайда, «олардың бәрі ... еді, ... ... ... еді» деп ешкім айта алмағанмен қазақ әдебиетінде
сын жанры туғандығына айқын дәлел ... ... ... мен "Қазақ" газетінің сыншылық ой-пікірін қалыңдата
түскен бір арна - әдебиеттер байланысы. Өркені өскен ... ... ... ... мүшелді тойлары мен мерекелеріне
арналған мақалалар мен ... ... ... ... бар. ... бұл
салада ең бір қиын түсініктерден өттік. Орыс, батыс жағынан келгендердің
бәрі прогресшіл, ал шығыстікі ... ... ... ... ... ... ... бір жарлықты, яғни қазақ әдебиетінің ... ... 1959 ... ғылыми-теориялық конференцияны
пайдаланып ... ... ... ... ... ... жаппай
тарата айтылып жүрген "сын сөздерді енді бұрынғыша жалпылама айта ... ... де ... ... - деген еді.
Сәбит Мұқанов шығыс әдебиетінің қазақ әдебиетіне ... игі ... ... бөліп қарады. Шығыс әдебиеті деген уақытта ең әуелі - Әбілқасым
Фердаусидың эпос жасау жолы, ... - ... ... дидактикалық поэзиясы,
үшінші - Хожа Хафиз бен Омар Һәйямның бұ дүниенің ... ... ... ... ... — софы ... жолы ("Жарқын жүлдыздар",
226—229-беттер) деп тарамдалып, әрқайсысынын пайдалы жағын да, ... да атап ... ... Шығыс әдебиетіне, оның татар мәдениеті ... ... жету ... ... ... ... ... .
"Айқап" журналы сол кезеңдегі тарихи шындық шеңберіне сай ... ... ... ... ... ... ... ұмтылғанын оның бетінде жарияланған ... ... Және де ... ... ... ... бәріне табына берді
дегеннен гөрі, өзінің ағартушы-демократтық бағытына ... ... ... айту әділетті болмақ. Оның айқын ... ... ... сақтау жөніндегі мәселелерден анық көреміз. "Айқап" журналы қазақ
тілін шұбарландыруға себепші болып келе жатқан ... ... ... ... ... шығыс мәдениетін мансұқ етті, ал шығыс әдебиетінен үлгі-
өнеге алуды қажет деп тапқанда, одан келгендерді талғамай, ... ... ... лайық әрбір құбылыстың мән-мағынасына
әрдайым назар аударып, пайдалысын алған деуіміз керек.
XIX ғасырдың аяғы, әсіресе XX ... ... ... ... ... ... ... "татарландыру" мақсаты көзделген болатын. "Ислам
империясында" бір "зоналық" тіл, ... пен ... ... ... ... ... ... деген көзқарасқа тек "Айқап" пен "Қазақ" ... ... озық ойлы ... бәрі де қарсы болғаны, әр халықтың
тілі мен ... ... ... ... беру ... айтқандары
тарихтан белгілі.
Медресе "Ғалияның" 34 қазақ шәкірті "Мұғалімдерге ашық хат" жазды. Онда
"қазақ балаларын оқытып ... ... ... оқу құралдары бола
тұрып, ноғай тілінде жазылған оқу құралдарын ... ... Бұл ... бір нәрсе білдірем деген мұғалімге адасқандық. Қазақ балаларын
оқытып, бір ... ... үшін ... қазақша оқу құралдарын һәм қазақ
емлесін қолдану тиіс. Мұғалімдерден осыны өтінеміз" ("Қазақ", ... ... ... газеті шам көріп, 1915 жылғы көңілсіз оқиғалардың
қатарына қосты. Оны медресе "Ғалияның" татар ... ... ... ... жатқан қолжазба журналы ... екі ... ... апарып тастайды. Медресе жастарының арасына
жарықшақ түсіп, мәселе насырға шаба ... ... ... ... ретінде "Уақыт" газетіне жауап қайтаруға парыз санап,
"Шекіспей бекіспейді" деген ... ... ... төл ... ... ... өзіндік жолмен дамуы ең басты шарт,
өзгенің қолжаулығына айналып, ... ... ... деп ... ... ... асыл түбі -шәкірттердің хатыңда емес, қазақша газет һәм
кітап ... ... ... ... һәм ... ... ... қазақша оқыту керек деп айтпас та еді. Сөз түбі бізге тірелетін
болған соң ... ... һәм ... неге ... ... ... заңды түбін арылтпасқа болмайды" (N167. 1916), - деп ... ... ... ... ... болмасын деген пиғылдың,
басқаларды татарландыру ойының туғандығын нақты ... ... ... ... мен ... ... ... шығарудан
тартынбайтындарын білдірді. "Газета һәм ... ... ... ... ... зат ... ... да шығатын кезі осы шақ. ... ... ... ... да, ... та жоқ деп ... ... қазақ үшін татарша газета шығаратын едік, татар тілін ... ... біз ... ... үшін өте ... ... Бірақ қазақ үшін қалай
болар? Құрбандық тым зор болмас па?" деп келіп, "Басқа тілде ... ... ... ... ... түсіре алмайды. Халық ықыласы түспеген газета
һәм кітаптар ... ... ... ... ... газета һәм кітаптан
пайда болады дей алмаймыз" деп жазды. ... ... ... ету ірге
ажыратуға емес, бауырлас екі ел зиялыларының бір-біріне кешіріммен қарауын,
өзге ұлттың әдебиетін, тілін қадірлеуін ... ... ... ... ... ... ... тарылмай, қазақ балаларын қазақша
оқытқанға татар тарылмай, көңіліміз кең болып, жасауымыз тең болса, бетіміз
жөн ... деп ... ... ... осы ... ... ... Уфаға барып, Ғалымжан Ибрагимовтың ... ... ... риза болғандығы тарихқа аян. Ғ.Ибрагимов тіл мен әдебиет мәселесін
кең рәуіште толғап жан-жақты қарастырады.
Тарихи дамуға көз салғанда тіл мен ... ... ... ... ... ... ... татар мәдениетінің озық
үлгілеріне, кемеңгер қайраткерлеріне құрмет ... ... ... ... ... ... туысқанымыз, қарындасымыз" деген ... ... ... оқу-ағарту, өнер салаларындағы жетістіктерінен
үлгі алуға үндеген материалдарды "Айқап" пен "Қазақ" ... ... ... ... ... ... ... насихаттаушы болумен
қатар батыс үлгілерін ... да ... ... Е.Ысмайыловтың
"Россиядағы шығыс халықтарының бәрінен бұрын татарлар орыс әдебиетінің озық
дәстүрін қабылдады да, сол ... ... жүзі ... ... ... бастады. Ұлттық мәдениетті, әдебиет пен көркемөнерді
дамытудағы осы ... 1905 ... ... ... ... ... түсті" деуі содан.
Қазақ баспасөздерінің, туысқандық ынтымаққа қаншалықты мән ... ... мен ... ... жөніндегі азасөз мақалаларынан көрінеді.
"Қазақ" газеті "өткір, терең мағыналы өлеңімен ноғай қаламына өзін
жастай танытқан ... ... ... ... өлеңнің қадірін
танығандардың жүрегін өртеді. Оны білмейтін ... ... ... ... ... халқына марқұм Абай Құнанбаев қандай құрметті болса, ... ... да ... еді ... ... 1991, ... осы ... идеясы "Айқап" бетінде тарамдатыла да ... ... ... ... 1913 жылы 2 ... ... салғанын
хабарлай келіп, оны "татарлардың тоқсандағы шалынан бастап, алты-жетідегі
баласына ... ... ... жоқ", ... ол "өзі ... ... үшін қайғырды, озбырлық-зорлыққа қарсы ... ... ... ... балауызбын,
Мақтаймын көркем істі балды ауызбен.
Көрінсе келіспеген жаман істер
Кетермін онда соғып мен жауызбын", -
деген сөзді айтып, майданға шыққан ... ірі ақын "сол ... ... жыл төре, қара, бай, жарлы демей бар ... ... ... ... кемшіліктерімізді көрсетіп, артына оннан артық кітабын
қалдырып, залым дүниенің қиянатына шыдай алмай:
"Күндерді алдымдағы ақ дей алмай,
Күшімді қалдым сынға ... ... тіл ... дұшпанымды
Көп тәлім мен міндерді мақтай алмай.
Күш бітіп, өшім қандай мен кәрілендім,
Бұл нәжіс кір дүниені пәктай алмай, ... ... ... ... ... ... деп жазған мақаланы
азасөз деуге келмейді. Бүкіл Ғабдолла Тоқай ... ... ... ... - ... ... кәр ... қарсы тұру идеясын жеке-дара
бөліп "Айқап" ... ... ... ... ақындық өнерден дәмесі бар
талапкерлерге үлгі-өнеге ... ... ... ... болу ... ... ... жазды" деп ескертпе жасауының өзінде
үлкен мән бар емес пе?
"Айқап" журналының бұл қазанама-мақаласынан екі ... ... ... ... Бірінші, журнал татар әдебиетінің озық ойлы өкілдерін қазақ
халқына бауыр-туысқан деп ... оның ... ... ісін ... етіп ұсынған. Мұның өзі журналдың ағартушылық-демократиялық бағытын
анықтай түскен. ... ізге ... ... тек ... ... толы,
зұлым заманды даттаған өлен шумақтарын келтіру арқылы ... ... ... ... ... көрсеткен. Осы ойын нәрлеңдіре түсу үшін
журнал редакциясы "өзінің азғана күн тіршілігінде ... ... ... да, ол сол ... астында өзі үшін қайғырмай, милләт үшін
қайғырды" деп айрықша атап көрсеткен. Ғабдолла Токайдың "фани дүниеден бақи
дүниеге ... ... оның ... ... ... ... "бұл
нәжіс кір дүниені пәктей алмай" арманда кеткені, істей алмаған істі кейінгі
ұрпақ жүзеге асыратын шығар деп үміт ... айту ... ... ... ... екендігін дәлелдей түседі".
Журнал өз бағытында тұрақтылық, ... ... ... ... Тоқайға байланысты жарияланған екінші мақаласынан көреміз.
Атақты ноғай ақыны Ғабдолла Тоқаевтың өлгеніне биыл ... ... жыл ... Татар қарындастарымыздың қара уақытында туып, дүниеде өзі аз
ғүмыр етсе де, ұмытпастық ... ... ... ... ... ... халық үшін жанын пида қылғандығынан марқұмның ... ... толу ... ... ... ... есіне түсірді. Дін
қарындасымыз болғандықтан біз-дағы марқұмды ... ... ... ... ... ... ... қалған аты көп жасасын деп ... ... ... ... ... ... ... "Халықты
ағарту", оң жолға бастау үшін: "бірінші дәрежеде халық үшін ... ... ... атап ... ... ... ... азасөз түрінде жазылмай, журналдың насихаттамақ ... ... ... ... ... ойды, қорытар пікірді екшеп-өлшеп, ... сыни ... ... ... Осы ... ұлы ақынның негізгі ой-
пікірін талдай айту, оның творчествосы мен өмірін үлгі-өнеге ете білу ... ... ... ... ... ... журналының хатшысы Әкірәм Ғалымов жайында жазылғанға
назар аударсақ, журналдың интернационалдық байланысқа дәйекті ... сыни ... ... ... түскендігін айқын аңғарамыз.
Әкірәм Ғалымов "Айқап" журналына бір жылдай хатшы болған. 22 жасында
мезгілсіз қазаға ұшырап, ... ... ... газеті мен
"Ақмолла", "Айқап" ... және ... ... оның жас
қабіріне гүл қойылып, қаралы митинг өткізілгенін хабарлайды. Мәселенің
негізгі мәні — қайғылы ... ... ... ... ғана ... ... тарихтан аты ... ... ... ... ... және ... өлең жазып, "Еділ", "Шора", "Акмолла"
және "Айқап" журналында жарияланғанын, ... ... ... ... ... ... ... бүркеншік атпен бастырғанын, татарша "Май мәселесі" деген
комедиясы мен қазақша "Жастық жемістері" атты өлеңдер жинағы барын, ... ... ... басуға талпынғанын айтып, Әкірәмнің қабіріне
ескерткіш орнату жайын тәптіштеп жазды.
"Өзі өлсе де сөзі өлмесін" деген ойдың өзі үлкен ... ... аян. ... ... ... да, Әкірәмнің тарихта аты ... ... баға ... ... ... Осы ... ... "Айқап"
журналының демократтық нысанасын зорайта түсті. Осындай ... ... ... ... ... ... қозғап өз ой-пікірлерін білдіріп,
ақылдасып-кеңесіп отыру дәстүрге айнала бастағанын көреміз.
Қазақ оқығандары жалпы түркі қауымының өнерін өрістетіп, ... ... ... ... еткен Маржаниды, Гаспринскийді өздеріне
ұстаз тұтып, ... ... ... ақындардың жырларына тұшынды. "Қазақ"
газетінде ондай азаматтардың ... ... ... ... ... халықтарының "ғұлама бабайы" атанған Исмаилбек Гаспринский туралы
Ахмет Байтұрсынов кейбір келіспейтін, құптай қоймайтын пікірлері бола тұра,
жалпы қызметін ... ... ... еңбектерін жоғары бағалап: "...Россия
мұсылмандары арасындағы бес-алты ... жуық ... ... ... ... ... Бұл күнде төте оқу үшін шығарылған неше ... ... бәрі де ... ... ... әліппеден алған еді. Бұл
күнде 10 ... жуық ... бас ... ... - ... ... ... оқу-ағарту саласындағы, ісін бағалауы, 4-5 ... ... ... һәм осы ... ... ... түрліше газета-журналдардың бәрі
"Тәржіманның балалары" деуі адал көңілден шыққан ризалық белгісі еді.
Бұл ойды М.Сералин жалғастырып: ... ... ... ... тани ... ... қандай ғылым, қандай өнер барлығын көре
бастадық, бұрынғы өткен-кеткен аталарымыздың қандай ғылымды, қандай өнерлі
екендігін біле ... ... ... ... ... ... ана ... сүйкімсіз тіл емес, ең қадірлі тіл екендігін білдік.
Тілсіз жұрт – жансыз жұрт екендігін аңғардық. Біз бұрын ... өлі ... ... ... жан ... өлі денеге рух кіргізді" (N17.191)
деген елдің сана-сезімін ояту бағытындағы игі іске ұласып ... ... ... ... ... ... ... жайындағы көлемді ... ... пен ... басылымдарының орыс мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... етпейді.
XX ғасырдағы қазақ зиялыларының басым көпшілігі, ... ... ... ... даусыз. Тіпті өзінің ... ... ... ... ... ... Байтұрсыновты айтсақ та
жеткілікті. Сондықтан орыс әдебиетінің үлгілерінің аудармалары қаңдай,
олардың авторлары кім ... ... ... ... ... ... үлгі-
өнеге алуға үндегені айқындалады.
Қазақ даласына Абай, Ахмет, Спандияр Көбеев және ... ... ... ... ... ұлттық әдебиетінің негізін қалаушы
А.С.Пушкиннің "Пайғамбар", М.Ю.Лермонтовтың "Айтыс", "Үш құрма ... ... ... жағасында" деген өлеңдері, Л.Н.Толстойдың
"Ілияс", ... ... ... ... ... ... қалған өлең"
және "Отанның исі, яки ... ... ... ... әңгімелерінің қазақ
тіліне аударылуы әдебиетіміз бен мәдениетіміз үшін аз олжа емес ... ... ғана мәз ... ... еңбектерінің қадір-қасиетін ел-жұртқа
жеткізе білді. Мәселен, "Орыс ... ... ... бұл ... ... күллі жан иесіне бір көзбен қараған, қай жерде жәрдемге
қосылған жан болса, қаламымен соны қорғаған адамдар" (N1.1914) деп ... де ... ... ... ... ... тайған
жазымпаздардың қаламын түзеп түрады ғой деп" келешекке зор үміт артты.
Декабристердің "халық үшін ... ... ... ... ... ... ... арқылы халықтардың интернационалдық байланысын,
алыс-берісін күшейтуге тырысқан, екінші ... ... ... озық ... ... ... үндеген болатын. Әсіресе, қазақ
шындығына жақын болғандар айрықша құрметке ие болды.
Қазақ халқының тілеулісі, жанашыры бола ... ... ... "Атақты жиһангер, кең ойлы ғалым, кемеңгер, әлеумет көсемі
Г.Н.Потаниннің 80-ге толған күнін бүкіл ... ... етіп ... ... күні ... қуанышқа біз де қосылып, ардақты ... ... ... ... деп ... жазуының өзі көп жайды аңғартқандай.
Әлихан Бөкейхановтың Е.П.Михаэлис қайтыс болғанда жазылған мақаласында
Абай досының үлкен азаматтығын, күрескерлік жолын үлгі ете ... ... тура ... ... осы Михаэлис еді. Абай өле-өлгенше менің көзімді
ашқан, маған ... ... ... еді деп айтып отырушы еді"
(N44.1913) дегендерді жадымыздан шығармасақ ... ... пен ... пен ... ... татар мәдениеті мен әдебиеті арқылы жетіп жатқан
үлгілерімен ғана шектелмей, қырғыз әдебиеті мен ... ... жылы ... ... ... ... ниетін
аңғартатын мынадай хат келді: "Журналыңызда һәр уақыт қазақ сөзі жазылады.
Алатаудағы алты жүз ... ... ... да ... қақпай, ортақ
ұранымыз "Алаш" сөзін немесе "Тәржіманше" қазақ-қырғыз ... ... ... па ... ұраны алаш болғанымен үш жүзге қосылмайды, сонда да ... ... оқып ... ... ... ... ... әңгіме-насихатыңызды бек сүйеміз" (N4.1913) деп ... ... ... тұру жайында тілек білдірген. "Айқап" осы ... ... 1912 ... ... ... ... ... Кәшимов Жетісу қытай қазақтарын аралап, ... ... ... жолсапар очерктерін жазған болатын (N2, 3.1913). Сондай-ақ татар
башқұрт ... ... да ... ... ... ... хат-
хабарлары мен мақалаларын бастырып тұрды.
Сонымен, "Айқап" журналы мен "Қазақ" газеті халықтардың мәдениеті мен
әдебиетінің интернационалдық ... ... ... ... ... ... сай қызмет атқарып, халықтың эстетикалық талап-
талғамын тәрбиелеу, жетілдіру үшін қолынан келген игі істерді жүзеге ... ... ... мен ... ... ... сынын тудыру
саласыңда сіңірген еңбегі нақты материалдармен көрсетуінен де сыншылық ... ... ... ... мен ... ... байқалған
әдебиеттану элементтерінің қандай көрініс алғанына назар аудару шарт.
Қазақтан "бертінгі ... ... ... ... Абай ... ... ақындар шығуы, олардың өлеңі әніне жан кіргізіп, өң беруі,
ұлттық әуезін сақтауы, жоғарылауы ... ... ... (N5.1915)
деген пікірдің әдебиеттануға ауыл-үй қонары сөзсіз. Шоқан мен Ыбырайдан
тартылған ... ... ... ... беттеріндегі
материалдармен толыса түсті. Мұхаметжан ... ... - ... ... "Сөз ... ... ... жайындағы зерттеуі
осының айқын көрінісі. Әсіресе, М.Сералин шығыстың данышпан ақыны Әбілқасым
Фердаусидің "Шаһнамасы" жайында, оның ... ... - ... -Суһраб"
жайында өзінің ой-пікірін айтумен ғана шектелмей, зерттеу ... ... ... жайларға бой ұрып, әдебиеттанушы екенін көрсетті.
Мұхаметжан Сералин өзінің осы ... мәні зор ... ... ... ... сол ... ... дәрежесіне сай тарихи деректерді
қарапайым баяндауды және ... ... ең ... ғана ... ... жазылу жүйесіне қарай, қандай мәселелерге назар
аударылғандығын айқындасақ, М.Сералин еңбегінің ғылыми ... ғана ... ... ... едәуір биікке көтерілгенін де аңғарамыз. Бұл
мақалада ... ... ... 1) ... ... ... қалай туған? 3) "Шаһнаманың" көздеген мақсаты не?
4) Сұлтанмахмұт ... ... ... және ... шығарған Фердаусидың сатирасы. 5) "Шаһнаманың" басқа ... мен ... және оның ... ... 6) ... мәні мен дүниежүзілік даңқы қандай деген мәселелерге назар аударып,
оңтайлы ... ... ... Осы проблемалардың бірі етіп М.Сералиннің
"Рүстем - Суһрапты" аударудағы мақсатын айқындап, оған ... ... да ... ... ... "Шаһнама" жайында мақала жазарда В.А. Жуковскийдің "Рүстем -
Суһрапты" аударғанда берген ... ғана ... ... ... орыс тіліндегі, сондай-ак мұсылман тілдеріндегі
ғъілыми-зерттеу еңбектерін барынша кең ... ... ойын ... детальдарды тандап, сұрыптап, ең қажеттілерін ғана алған.
Авторы мәлім болғанымен, Фердауси шығарған шығармалардың, ... - ... ... варианты мен Фердаусилық вариантының
қосындысынан туған қиссаның көптен бері ... ... ... келе ... және ... ... бес ... бұрын Ақмешіт (Перовский)
шаһарыңда Молда Ораз деген бір найман "Шаһнаманы" қазақша аударған ... ... ... біле ... (N25. 1914) деп ... ... ... арасында таралып келе жатқанын айтып, онын
авторы кім екенін жазуды қажет деп білген.
Ағартушылық ... тек ... ... ғана ... ... адамдардың сіңірген еңбегін көпшілікке жария етумен де сабақтасып
жатады. Дүние жүзіне жайылған ... ... ... ... ... мәдениетін көтеру ниетінен туғандығы өзінен-өзі
түсінікті. Сондықтан ... өзі ... ... ... - Суһраптың"
мазмұнын айтудан гөрі, Фердауси туралы, "Шаһнама" жайында айтуды орынды да
қажетті деп ... ... ... ... назар аударып қоймай, ұлы
эпостың дүниежізілік көркемдік ... ... де ... ... ... көп ... ... аңғарғаны мен көргендерін
былайша тұжырымдайды: "Шаһнаманың" асыл нұсқасы болған "Құдайнаманы" ... Ибн ... ... ... ... ... ғарабшаға
аударған. Бірақ оның тәржімәсі бұл заманда ... ... жоқ. ... ... ... ... онан көшірілген сөздер көп.
"Шаһнаманың" тәржімесі барлық мұсылман тілдерінде, тіпті грузин тілінде
де бар. "Шаһнаманы" ғараб тіліне Әлбаидари Асафаһани аударған. ... ... ... ... ... тілдерінде шыққан. Мұнан басқа Еуропа
тілдерінде "Шаһнаманың" үзінділерін аударғаны толып жатыр. Орыс ... ... ... жоқ. ... айтылған Жуковскийдің "Рустем -
Суһрабы" бір ... ... (№22. 1914) деп ... ... ... ... тілдерін білмегендіктен ауызға ала қоймайтын фактілер де
келтіреді. Оған нақты мысал етіп ... ... ... ... ... ... ілтипатқа алуы және Ақмешітте Молда Ораз дегеннің "Шаһнаманы" ... ... ... ... ... мол деректерді жинақтай келгенде, М.Сералин ... ел ... ... ... ... көрсете кетуді көздеген.
"Шаһнама" жыры дүниеге таралған соң, ол шайырларға, орыс әдебиетіне де зор
әсер ... ... ... ... бір ... "Шаһнама" мен бірқатар орыс
қиссаларын салыстыра қарап, ... ... ... ... ... орыстардың "Еруслан Лазаревич" деген
қиссасындағы "Еруслан - Рүстем, Лазары - ... ... - ... ... жазады. Мұның шыңдығы кейінгі көп зерттеулерде дәлелденді де.
М.Сералин "Шаһнаманың" ... ... ... ... ... ... ... тілінде өлеңменен жазылып жүрген "Хазіретғали
менен Дариха қыз һәм баласы Мәһди" қиссасы да осы ... ... ... деп ... ... ... ... ойды аңғартады.
"Кішкене ғана "Рүстем - Суһрап" қиссасының басына ... ... ... ... Оқушылар айып етпес, мақсұт кейбір сыншылар: "бұл жыр ... мұны ... ... ... мұнан халыққа келер түк пайда
жоқ" деп айта қалсалар, солардың сондай айтатұғын ... ... ... ... деп, ... ... жұрттар адасса, менің де ... ... ... расқа айналып, "Қазақ" газеті қағытып өткен болатын.
Совет заманында да ... көре ... ... жәдігерлікті болашақта кім
қалай бағаласа да, М.Сералин Фердаусидың ерлігіне риза болды және ... ... биік ... ... жел, ... оған ... ... оқырлық жыр кітап қалдырдым, өмірде өшіп кетпестей" деген сөзі түп-
түгел расқа шығып отыр деп тұжырды.
М.Сералин классикалық ... ... ... ... оның ... ... ... ашпай, Сұлтан Махмут Газнойдың Фердаусиге ... ... ... ... ... "Фердауси өзінің фарси жұртын,
фарси тілін ... жұрт ... ... ... саяси өлім халіне келген
болса да, сол фарсылықты қайта ... ... жан ... үшін
тырысушы, шаршамайтын, талмайтұғын, барып тұрған бір ... ... ... ... ... ... дүние жұртына таныстырды,
бүкіл дүние жұртына оқытты. Мінекей, тусаң ... ту" ... ... ... өзі ... патриоттық қадір-қасиетін дұрыс ұғып, оның
авторына құрмет ... ... ... ... ... ... құбылыс
және қазақтың ғылыми ойының XX ғасырдағы өресін танытады. Басқа ... ... өзін зор ... ... ... тілінде
революцияға дейін аударылғаны, Сералиннің ... ... ... ... ... ... ... - Дастанды" "Шаһнаманың" ізімен
жырлап шыққаны ілтипатқа алынбауына ... ... ... ... істің қадірін жете бағалай алмай келеміз. ... ... ... ғана ... ... да, бір саласын аударса да, жер жүзі
әдебиетінің асыл қазыналарының бірі ... ... ол ... ... аудару әрі үлкен ерлік, әрі тарихи, мәдени зор жұмыс еді" (82-бет)
деп тапқанына да мән ... жылы ... ... ... ... арналған ғылыми-
теориялық конференцияда "Серәлин — ақын" деген тақырыпта ... ... ... ... ... революциясына дейінгі жылдарда
"Топжарған" мен "Гүлқашима" ... өзге ... ... жасай алмады.
М.Сералин 1914 - 1915 жылдары орыс әдебиетінен, орыс әдебиеті арқылы өзге
әдебиеттен ... ... ... ... ... ... ... бұл аудармалар орыстың классикалық әдебиетінің таңдаулы ... емес еді" деп ұлы ... ең ... ... саналатын
"Рүстем—Суһраб" хикаясын аудару фактісін ауызға ... ... оның өзі де ... ... әдебиетінің таңдаулы мұраларынан
алынған емес еді" деп ... ... сол ... жарамсақ ғылымның әсері екені
айдан анық.
Ал шындығына келгенде М.Сералиннің "Рүстем - Суһраб" аудармасы қазақ
әдебиетінде ... ... ... ... болмағанымен, эпикалық
шығармаларды аударудың алғашқы тәжірибесі екендігін, көркемдік қасиеті онша
ойсырап жатпағанын, шытырман оқиғаға құрылған, оқушыны ... ... желі ... оқушысының талап-талғамын тәрбиелегені даусыз көркемдік
шындық. Дүниежүзілік асыл мұра қалдырған Фердауси және оның "Шаһнамасы"
туралы ... ... ... ... сыны ... ең алғаш зерттеп,
дұрыс пікірлер айта ... өзі ... ... олжа ... - ... ... ғана ... осындай құнды мақала жазып, қазақ
еліне "Шаһнаманы" насихаттаған еңбегі де ... ... ... айтылуға
лайык. М.Сералин Шоқан мен Ыбырайдан тартылатын желіні қомақтандыра ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірді, әлемдік
шығарманың мән-мақсатын, көркемдік қасиетін ... ... ... ... ... ... ... және "Шаһнама" туралы еңбек жазу арқылы
Қазан революциясына дейінгі қазақ мәдениетіне үлкен олжа салды. Халықтардың
рухани ... ... ... жасады.
Сонымен қазақ әдебиеті сынының туу процесін шолған ұзақ ... ... оның ... ... ... қазақ баспасөзі, әсіресе "Айқап"
журналы мен "Қазақ" ... ... ... ... ... рөл ... ... елдер қағазға түскен сөздін кадірі ... ... ... ... мен ... ... ... сақтап,
ақылдың алтын қоймасына балайды. ... ... ... ... ... деп қысқа күнде қырық рет көзге шұқып келген қазақ елінде
қолжазба басылым ... ерте ... ... ... ... ғасырдың дауылды алғашқы жылдарында қайтадан жанданғанын дәлелдеу
оңай. Оған 1915 ... 1918 ... ... ... ... ... оқыған
қазақ шәкірттері ең аз дегенде 40—45 ... ... ... "Садақ"
журналын нақты дәлел етіп, оның бетінде жарияланған көркем ... ... ... назар аударған абзал.
XX ғасырдағы ояну процесі тек сауаттыларды көбейтіп қана қойған жоқ,
тіпті құранның тексін таңертеңнен ... ... ... ... мән
бермейтін қадым жүйесін насихаттап жүрген керенау молда, пірәдарлердің өзі
жаңа заман ыңғайына бейімделіп, ... ... ... ... ... жаңалықтардан үйрене бастады, ағартушылардың рухында өлең-жыр,
насихат жазды. Солардың, әсіресе ... ... ... ... ... Оның шет жағасын Қ.Бекхожин өзінің
еңбектерінде ... ... ... ... ... "Сәуле" мектебінің
мұғалімі, ақын Кенжеғали Ғабдуллин "Талпын", Салахаддин Сарталиев 17 санын
шығарған ... ... ... ... ... ... ... "Жас азамат", кім шығарғаны анықталмаған "Жаңа заман", "Ғалия"
шәкірттерінің сатиралық "Тұзақ", ... ... ... ... ... ... архив астында қаншасы бұғып ... ... ... ... ... ... ... даусыз.
Соның ішінде азды-көпті насихатталғаны – "Садақ". Оның 19 саны жөнінде
хикая да шықты. ... ... онан ... ... ... ... "Садақ" журналының бірінші саны 1915 жылы 9 қарашада шығып, ... 10 ... ... ... ... ... ... десе де
болғандай. Оған дәлел етіп 1917 жылы шыққан бірінші сандағы ... ... көз ... "Садақ" мазмұны бірнеше бөлікке бөлінеді.
"I) Жидди һәм бас сөз. Әрине өз арамызға тиісті ... ... ... сөз. Уақиға, хикая, роман-хикая.
3) Өлең. Әдеби-жидди өлең, халық өлеңі.
4) Халық көркем сөзі. Ертегі, батыр, билер ... ... ... осыған кіреді.
5) Күлкі. Шәкірттердің келіспеген мінезіне күлу. Матбүғаттағы адамдарға
күлу. Халық аңқаулығына күлу. Қызықты күлкі сөздер.
Одан соң сын ... де ... ... ... ... оқа жоқ. Кісі ... түзеледі дегендері баланың ойыны
еместігіне дәлел бола алғандай.
Журналды мазмұнды да қызықты етіл ... үшін ... ... ... ... ... ... кейіннен казақ тілінің ірі маманы,
профессоры болған ... ... ... ... ... түн ұйқысын төрт
бөлгендерін және қаламдарына жел біте ... ... ... ... ... ... екі ... бірінші - пұл, екінші
-жазушылармен шығады. Пұлға ... ... түп ... жетіп жатыр.
Журнал болғансын оның әр бетіне әр ... ... ... ... сын, жұмбақ,
жаңылтпаш дегендей түрлі-түрлі әдемі сөздер керек. Бұлардың біреуі ... аз ... да ... ... ... Соның үшін құр керіліп жатпай,
журналды еске алып, ішкі керекті жемістерін беру керек.
Бұрынғы жазушыларымыз бірден-бірге таралып, ... бара ... ... ... ... басқалардың көбі жалқауланып осы күндерде ... (N2. 1917) ... өзі кам ... ... ... өлең
мен роман жазушылар қайрат көрсетіп жатса, оған да тәубе демеске болмайды.
Расында, жақсарған үстіне тартымдырақ болсын ... ... ... ... ... кейінгі сандардың мазмұндылығы дәлелдейді.
XX ғасыр басыңдағы қазақ прозасының ажарлы беті бола алатын повесть -
Қажым ... ... ... ... ... дейтін
шығармаларының жарияланып, қазақ карасөзінің қазынасына қосылуының өзі-ақ
"Садақтың" көркемдік бағасын көтере түсумен ... ... ойға ... ... ... ... повесінде қазақ әдебиетінде бұрын ешбір
шығармаға арқау болмаған өмір шындығы ... Рас, әйел ... ... ... біраз туынды жазылған, алайда Мақтымның басынан
өткен оқиғаның сыр-сипаты мүлде ... Бұл ... ... ... -
махаббат сезімін аяқ асты еткен алаяқ Асаңдардың айуандық келбетін көрсету,
әйел қасіретін коюлата ... ... ... ... ... құрған тұзағына Мақтым түсіп ... ... ... сөзіне беріктігі, уәдешілдігі, аңқаулығы жағымды мінез-құлқымен
көрінгенімен, Асан ... ... ... ... ... ... ... Оның тағдыры да, тартқан тауқыметі де, жан ... да ... ... ... шығарма туралы сын жазған Ж.Тілепбергенов: "Сөздің түзу ... ... ... ... ... ... ... жақсы шыққан. Бірсыпыра
роман жазып жүрушілердің көбінің сөзінен ... ... ... ... ... ... жарыққа шығаруға да ұялатын емес. Өз ойымша, бұл
"Мақтымды жазушының ішінде бір ... от ... ... ... тек
жатқызба!" деп тілек білдірген сыншы "Садақтың" ... ... ... ... ... романына сын" деп аталатын рецензия әр халықтың басқа елмен
терезесі тең болуы үшін ... ... ... оты бар ... ... ... роман жазады, өлеңдер жазады, ойын кітаптарын жазады. Өйткені
"көркем сөз - ... ... деп ... ... әр ... ... ... көркемдік шартын кең толғайды, ірі талаптар қояды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... әдеби, фәни
сөзді, кітапты сынау - ішінде керек болмаған ... алып ... ... ішкі сырын жарқыратып жұрттың алдына салу - өнерлі жұрттың әдеті.
Ол ұят, айып емес. Сынау бір-бірінен кек алу ... яғни ... ... көрсету үшін емес, қайта көркем сөзді, фәни ... ... ... үшін керек" деп сынның әлеуметтік-көркемдік сипатын аңғартады да, сыни
ескертпесіне кіріседі. Мақтым мен ... ... ... ... және іс-әрекетті әшейін баяндай салғаны, шешесінің сезіктенуін
дұрыс жеткізе алмағандығы, ... ... ... сөз ... ... ... ... атап-атап көрсетеді.
Суреттеу барысында автордың өзі араласып кетуі орынды болмайтындығы,
"Оқушылар айып ете көрмеңіз" деген ... ... өз ... ... ... жазылмайды. "Жазушының мақсаты уақиға арқылы ғана білінеді"
деуі жазу техникасына көңіл бөлгенін аңғартады. "Ал енді ... болу ... көп ... ... ... ... етекті болып шыға
алмаған. Мәселен Мақтымның өз басына келген халдерді, күндерді келістіріп
тұрып ұзын тәсуилаған. Кең ... Ал енді ... ... бар ... ... ... Оның ... тіпті кірмеген де" деп талай
жайларды көрсетті.
Жиенғалидын бұл шығармадан біраз кем-кетік ... ... ... шыға ... деуі ... ... ... талдауынан туғандығын, яғни
жанр талабын ауыстырып алғандығының әсері деп те түсіндіруге болады. Қазақ
әдебиетіне медресе "Ғалия", оның ... ... ... ... ... ақын-
жазушыларды, қайраткерлерді, оның ішінде Бейімбет пен Жиенғали ... ... өзі ... ... ... еді.
Қолжазба дәстүрінің өркендеуі қанша қызықты болғанымен, таралу аумағы
тар, ықпал жасау аясы аздау болатынын ... ... ... жылдардың дауылды айлары мен күндерінде шыққан ... ... ... ... ... ... алаш ... қолынан
шыққандықтан, ұзақ уақыт ауызға алынбай келді.
Мазмұнында еш қиястығы жоқ, тек аты "Алаш" болғандықтан іргемізді ... ... ... ... 1916 жылы 26 ... 1917 ... 25
мамырына дейін шықты. 22 саны жарық көрді. ... ... ... ... көп, ... оны Көлбай Тоғысов шығарды да, ылғи күрес-тартыс
материалдарына көп орын берді. Олай болмауы мүмкін емес еді, ... ... ... ... өзі ... ... бай, аумалы-төкпелі шақ еді.
Алғашқы арнау сөзінде қазақ баспасөзінің өркендеп келе жатқанын, халық
мақсатын көздейтіндігін әуелі айтып алып: ... ... ... ... ... ... старшим братьям — газете "Қазақ" и журналу "Айқап",
временно приостановленным, и ... ... что в ... ... ... нам не ... ... вместе. В единенни сила. Бог
даст, киргизскую прессу минуют те бес-подезные для ... ... ... лишают газеты возможности исполнять свой прямой и едйнственный долг
служения народу и отвлекают в ... ... ... ... ... что могут существовать разные взгляды на один и тот же вопрос,
и мы исповедуем, что к ... ... ... ... ... и ... деп айрықша ескертуінің себебі де жоқ емес. Осы уақытқа дейін
қазақ-орыс баспасөзінде Көлбай ... ... ... басылған болатын.
Көлбайдың соны салауат етпек ойы барын аңғарамыз. Қазақ зиялыларын ауыз-
бірлікке шақырса да ол ... ... аса ... ... Омбы мен
Қызылжарда "Үш жүз" газетін ... ... ... ... ... ... ... бірін-бірі әшкерелегендері тарихқа
мәлім. Көлбай осы ала ауыздықтың құрбаны болып қаза ... Оның ... ... ... ... ... қазақтың, оның ішінде
оқығандарының ала ауыздығын ... ... ... да ... ... 22 саны ... "Алаш" газетінде әдеби шығармалар көп
жарияланды. Таһир Жомартбаевтын "Жасасын, Алаш" өлеңі, Шайбай ... ... ... ... ... ... "Ат-тон айып"
сықылды бірнеше оқшау сөздері мен новеллалары, Бейімбет Майлиннің "Қара
күн" толғауы, Ахмет Баржақсиннің ... ... ... ақ текеметті алашым-
ай" мақалалары, Бернияз Күлеевтің "Қазақ ... "1917 ... ... Төлешқызының жыры, Нығметолла Күзембаевтың "Ұраным алаш" өлеңі,
Семей семинариясында оқитын Аймауытов пен ... ... ... ... ... Көлбай мен Жүсіпбектің бірнеше өлеңдері
жариялануы қазақ әдебиеті үшін аз олжа ... ... ... шын ... ... қажет деп тапқанда Ғалиасқар ... ... ... ... ат ізін ... автор "Марсельеза" жазды.
Қазақ атты ұлтымыз
Бастан кетті бұлтымыз.
Бұзылмасын ағалар,
Бұрынғыдай халқымыз
Алла әкпір, алла әкпір -
деп жатқан, "төңкерісшілдік" әуендердің ... ... ... жалпы ой аңғарын түсінуге болғандай.
1917 жыддын аяғында "Үш жүз" газеті шығып, құрылтай ... ... ... ... ... пен "Үш жүз" ... өз ... бағдарламаларымен қатар әшкерелегіш ... да ... ... ... сүрінгенге күлген сорлылар! Мұнан да жаман
масқара боласыңдар, онан да көрпеңді жамылып жата бер, ... ... ... ойланбай жазылды. "Сасық милы жалған айтушыларға" деген
мақалада Шәймерден Әлжанов қарсыласын ... ... үшін ... ... ... ... - Баян сұлу ... түскен Қодарқүл
секідді мұсылманды бір-бірінен айырамыз демесе ... ... ... (2. ... ... ... саяси салғыласулар да
кездесті.
1917 - 1918 жылдары "Бірлік туы", "Дұрыстық жолы", "Тіршілік", қолжазба
"Айна" ... ... ... ... "Жас азамат", "Қазақ" эстафетасын
жалтастырған "Сарыарқа" газет-журналдары шығып, әдеби ... ... ... орын ... ... ... "Адамдық негізі -
әйел", "Қайсысын қолданамыз", (N12, N7.1917), Ғұмар Қарашевтың "Алашқа",
"Алаш азаматтарына"" (N28. 1918) т.б. ... ... ... ... ... да осы ... "Абай" журналының орны да, тілек-мақсатқа жету жолдары
да біршама өзіндік сипатта болғанын айту ләзім. "Абай" журналы 1918 ... ... ... Оны ... ... Аймауытов пен Мұхтар Әуезов
белсене қатысты да, бар ... ... ... көтерді.
Журналдың алдына қойған мақсаты жайында Жүсіпбек "Қазақ хандық құрған
заманда сөз бастаған ... топ ... ... ... ... ақындар
болған екен. Жауға шапса - батыр, сөзге салса - шешен, көптен шыққан көсем,
үлгілі билер ... ... Енді ... ... ... ... - не ... керней бастады. Сөз сыбырға, іс жыбырға айналды. Береке кетіп азды,
тозды. Сол ... ... ... қара ... қақ жарып, тас жарып шыққан
бұлақтай жарқ етіп Абай туды. Ақылды дана, рақымды, ... ... ... ... ... ... салмақ болған, бұзықтықпен алысып өткен Абай
еді. ... ... жан ... сөздің сыртын сырлап, ішін түрлеген,
өлеңмен өрнек шығарған, ақындық, сыншылдық ... ... Абай еді. ... оқы, харекет қыл, тәрбие ал, ынсапты, адал бол деп қақсап өткен Абай
еді. Халықтың қамын же, адам ... ... тұт, ... ... ет деген
Абай болатын, өмір жолыңда Абайдың айтпағаны аз. Ақыл, білім, ... ... ... Абай ... ... ... (данышпан).
Осы сықылды кемеңгердің атына арнап, журналымыздың атын "Абай" қойдық""
дейді де, журналдың негізгі бағыты әдеби-мәдени және ғылыми ... ... оқы, біл ... ... енді мәдениеттіктің биік
сатысына көтерілу үшін ғылым-білім қажет деген ойды бүкіл мақаланың өзегіне
айналдырды. ... ... ... өмір құбылысын айтқанда
"газеталар саяси хабарларды жазудан артыққа босамайды. Сондықтан әр ... ... ... ... өте ... деп дәйектейді де, "бұл заманда
жан сақтауға, бас ... ... ... ... ... құрал - өнер,
ғылым, кысқаша айтқанда, мәдениет" деп өркен жаяр ... ... ... ... орын аз ... екен деп сескенуге болмайды, сөздің культін
аспанға көтерген, мемлекеттік деңгейге шығарған елдің ... бұл ... ... ... да осы ... ... Мұхтар Әуезов "Ғылым" деген түсіндірме
мақаланы әдейі жазды. "Осы ... ... көп ... ... ең ... ... деп ... журнал бағдарламасын дәйектей түсті. Осы мақсаттың
үдесінен шығу үшін "Ғылым тілі ... ... ... ... ... журналдың ағартушылық идеясы ірілене, биіктей, тереңдей түскенін
аңғарамыз.
"Абай" журналының не бары он бір саны ... ... ... да ... ... ізін қалдырып, қазақ Тәуелсіздік алған заманда қайтадан шығып
жатуы ... ... ... ... қалмағандығы және өріс алар бастау суы
мөлдір де нәрлі болғанын аңғартады. Жүсіпбек ... пен ... ... ... ... публицистік дарындарын осы "Абай" ... ... және ... ... ... да ... алғашқы мақаласының өзінен-ақ қазақ сөзінің, нәрі мен сөлін
бойына сінірген ... ... ... ... ... ... ... есті. Журнал мақсатын баяндаған алғы ... ... ойды ... ... ... жаңа бір амалына кезіккендей
әсерлендіреді. "Тіршілікте адам баласы нелер күйге түспек: бейнет ... ... ... үміт ... ... ... талай ажалға басын да
байламақ, талай соққы да ... ... ... не? ... ... ... не? - ол ... күресі, бас қорғау, мал қорғау, ел қорғау, жер
қорғау, айналасы бір тұрмысты жеңілдетіп күнелту" немесе "Қазақ ... ерте ... кеш ... ... ... ... әрине көп себеп
бар: жер, тұрмыс, ғұрып, әдет, надандық, ... діни ... ... ... ... - міне, бізді ілгері бастырмаған осы
сияқты себептер" ... ... ... ... ... ... іліне
салмайды. Сөзді еркін меңгерген төкпе шешендіктің ... ой ... жер ... ... ... кәусардың мөлдіріндей болуынан
анық байқалады. Осы қалам ... ... ... асыл мұрасының хас
белгісі.
Ал Мұхтар Әуезовтің ең алғашқы мақаласынан-ақ сөйлем ішіндегі сөздерді
терең ой ... ... иіп ... ... алыстан асыл зат әкеле жатқан
керуендей асықпай-аптықпай ауырлау ... ... ... ... ... ... ... мен мағынасы біріне-бірі сәуле түсіріп, астаса
араласып жататын қалам дабы айқын көрінеді.
Қазақ сынынын бастауына көз ... ... ... ... - ... шен тағу ... надаңдық неше батпан болып үстіне артылып, ... ... ауыр ... өрге ... ... тәсілін табуға тырысу
екенін ұмытуға жөн бе? ... да ... адал ... ... ... ... ... талпынса ұлтын сүюге, адамшылыққа жетпекші емес пе?" - деген
ойлы ... ... ... ... - толғаулы терең ой. Іздейтіні -
бүткіл дүниенің ең әуелгі сыры, негізгі хақихаты. Философияның ... - ... ... ... ... дәлелдер табылмайтын, таза ақыл ғана
шешетін сауалдар. Философия адамның басынан шыққан бар ғылымның тамырын ... ... сол ... ... ... ... жанына азық қылып
береді" (15-том, 10—11-беттер) ... ой ... де, ... да, ... ... ... ... да өнімді
қаламгердің аяқ алысын байқамау қиын. Алғаш сәттен-ақ М.Әуезов ажарлық пен
ақылдылықты ... хас ... ... Бұл да қазақ
публицистикасының табысы болып сыни-ғылыми ойдың теңізіне құйып ... ... ... "Ескеру керек", ... ... ... ... тілі (научный термин)", "Оқу ісі"
сияқты "Абай" журналы мен "Сарыарқа", "Жас ... ... ... сөз жоқ, ... ... жемісі ретінде қомақты да ... ... ... ... елдікке мұқтаждығы саясаттан артық
болмаса кем болмайтын біздің, бір мұқтажымыз бар, ол - оқу" деп ... ... ... үшін ... оқу ... мектеп жүйесін өркендету
мәселесін нақты әңгімелеп, талай ... жоба ... ... ... қара тану ... ... енді мәдениет биігіне шығар даңғыл іздеу
шарт деп талай асуларға көз тікті.
"Ғылым тілі" детен мақаласына ... ... ... ... ... ... ... мен айтпағы әріде жатқанын көреміз. ... алда келе ... ... қатесі кейінгіге сабақ" деп үлкен
тұжырым жасап алған соң "орыс әдебиеті апыл-тапыл ... ... ... ... жазушылардың қолданатын әдеби тілдері "церковнославянский"
(дін кітаптарының тілі) ... Орыс ... ... ... ... ... ... бетін бұра алмай, өлеңі, қарасөзі
болсын, бәрін де сол ... ... ... ... Орыс елі қатесін бері
келген соң зорға түзетті" деп тіл ... ... мән ... Осы ... ... ... ... де әдейі көрсетті. Ойлануға шақырды.
"Қазіргі қазақ тіліндегі оқу екі ... ... ... Бірі ... ... ... ... тілін арабшаға, мұсылман негізіне
тартады. Екіншісі — орысша оқығандар, ғылым тілін орысшаға, Еуропа негізіне
тартады. Бұл жік ... ... ... һәм ... ... ... ... Әркімнің өз білген негізіне тартатыны мәлім нәрсе" ... ... өзі ... Еуропа жағына іш тарта береді. Жалпы, қазақтың
атақты оқығандары, әсіресе, Әлихан, Ахмет, ... ... ... ... ... ... ... болғандығы, өркендеудің ең бір озық
үлгісі осы жақта жатыр деген түсінікте болғандары ... ... ... айқын аңғарылады. Бір кезде бұған имандай сенсек, еңді ... ... ... ... зор ... келе ... ұлы
Қытайдың үлгі-өнегелері бізді еріксіз ойлантуға тиіс. Ол ... ... ... ... жайындағы ойды байқап айтқанның артығы жоқ. М.Әуезовтің
мұсылманшылық ағынды, оның ішінде түрікшілікті кемсіте сөйлеуі ол кездің
өзінде де ... ... ... "Қазақтың мәдениетін түрік үлгісіне қарай
тарта беретін мұғалімдердің тұтынатын негізгі жолдары - ... тағы әр ... ... жол қылып ұстайтыны
белгілі. ... сол ... ... қай ел ... ... ... ... сұнады. Мәдениетке бет қойып, басқыштап ілгерілеген сайын
"пандардан"" жұрт ... ... ... санап, далада қалдырады" (17)
деген тұжырымға тіксінбей қарау мүмкін ... ... ... ... ... осылай біліне бастаған-ау демеске шараң жоқ, өйткені
М.Әуезов ұлттық таным-білікті өркендету ... ... 1932 ... ... ... ... қайта оралғаны, "Коммунистік шындық"
жеңгенін еңбектерінен көреміз. "Мұның бәрін кім шығарды? ... ... ... ... оның ... ... ... тілімен қолданып жүрген
Еуропа жоқ. Міне, заман көрсетіп отырған дәлел осы" деп нығарлауы ... ... ... ... бере ... "Кеше қытай
апасының тілімен, оқуымен былдырлаған" жапондықтардың бүгін дүние ... ... ... ... ... ... ықпалын күшейтіп бара
жатқаны мәңгілікті болмас. Алайда автордың "жә, түріктің өз бетімен тапқан
мәдениеті жоқ болса, өзі де ... ... ... орын ... біздің не істеуіміз керек" деген дәуірлік сауалына нақты жауап
берейік, "бұл мәселеге ... ... ... ... ... баяндағаны
жөн" (19) деп сөз аяғын бұлыңғырлатып жібергенін де байқаймыз. Бұл ойлар
дұрыс па, бұрыс па, оны ... ... ол ... ... ... ... от тастау, толымды пікірді білімдарлықпен айту қалыптасып ... ... сыны мен ... үшін зор олжа болды.
Қазақ әдебиеттануында Абайтану ілімін негіздеуде М.Әуезовтің 1918 ... ... ... санында "Абайдың өнері һәм қызметі" дейтін мақала
жазғанын айрықша атап өткен орынды. ... ... - ... өзен ... басталу заңдылығы творчествоға да тән. Жанды бұлақ кәусары ... ... ... ... өмір бойы сусындар нәрі, өнеге арнасы, алдағы
үміті болуы қазақ әдебиеті мен ... сыны үшін зор ... ... бен ... ... бір ... осыншама мол дерек-
ақпарлардан ғана емес, сүбелі де жүйелі ой-пікірлерден аңғарылады. ... ... ... ... таным-біліктің түр-формасынан анық көрінеді.
Халықтың талап-талғамын білдіріп қана ... ... ... ... өркендеуге қажетті алғышарттарды білімдарлықпен жазған зиялылардың
ой-пікірі профессионалдық сын арнасына ... ... ... ... ... Сын -коллективтік ұжымның жігер-күшімен
дүниеге келер жанр. Өз өнерпаздығын тек ... ... ... ... ... ... қарамастан, қазақтың әдебиет сыны туып, ... ... ... ... ... толғақпен туған жанрды қазақ
басылымдары аяқтандырып, көркемдік сахнасына еркін шығарды.
Студенттердің өзін-өзі бақылау сұрақтары мен ... ... ... ... газетінің әдебиет сының тудырудағы тарихи маңызы.
3.Сын жанрларының пайда болуы.
4.Қазақ әдеби сынының қоғамдық ой-пікірде алатын орны.
5. Г. ... Ш. ... ... ... ... ... еді» деген тезисінің мән.
Үшінші тарау
3. ЖАЗБА ӘДЕБИЕТ ЖӘНЕ СЫН
Қазақ әдебиеті ... туу ... ... ... пайда болуымен
және жазба әдебиетінің өркендеуімен тығыз байланысты. Әдебиеттің даму
процесі өзіне тән ... ... де, ... орай сын ... отырады. Жазба әдебиеттің идеялық-шығармашылық арнасынан бағыт-
бағдар алып ұлттық ой-сана мен ... ... ... ... нәрлі сынның тууына, үлкен дарын ойлы пікірдің өрбуіне
жағдай жасайтынын Абай негізін ... ... ... айқын
аңғарамыз. Бұл процесте әлеуметтік-қоғамдық және эстетикалық жағдаяттар
шешуші рөл атқарады. ... Абай ... ... ... ... өнерпаздық тұлғасы зор сыншыны дүниеге келтірмесе де, эстетикалык
құны бар сана-сезімді, ой-пікірді оятты. Мәселенің түйіні – Абай ... ... ... ... ... ... Абай ... жаңа, соны
жолмен әдебиетті әрі қарай өркендете беруге бас-көз бола ... ... ... тууы ... ... үшін аз олжа ... ... қазақ
сынының туу процесін белгілі бір сыншының дүниеге келуімен сабақтастыруға
келмейтіні осыдан.
Сонымен ана ... ... ... болуы жазба әдебиеттің
өркендеуін тездетті, нәрлендірді, ал ол өз тарапынан сын жанрының ... қана ... оған ... ... ... алдымен, қазақ әдебиеті сынының туу процесіне өнерпаздық өре ... ... ... айту ... ... азаматтық лирикалары,
әлеуметтік сатирасы, ойлы да ... ... ... мен ... ... - өз ... ойландырмай-толғандырмай коймайтын көркем
туындылар. Қазақ өмірінің болмысын суреттейтін Абай ... ... ... ... ... демек ол жөніндегі пікір де әр қилы
болуға тиіс. Қалай болғанда да, Абай ... ... мен ... ... ... ... анық. Қазақ баспасөзінің кешеңдеуі салдарынан
көп нәрсе із-түзсіз ... ... ... ... ... ... материалдардың өзі Абай шығармаларының нәрлі пікірлерге өзек
болғанын көрсетеді.
XIX ғасырдың екінші ... мен XX ... ... он бес ... ... ... 500-ге ... кітап шықты. Мұның дені - поэзия.
Поэзияның ауқымына халық творчествосының ... де, ... ... ... ... да ... Олардың ішінде Абай, Ахмет,
Міржақып, Шәкәрім, Сұлтанмахмұт, Ғұмар, ... ... ... ... Спандияр т.б. жазба әдебиет өкілдерінің, Мақыш Қалтаев,
Ақылбек бин Сабал, Шәді төре ... т.б. ... ... шығармалары,
"Қыз Жібек", "Ер Тарғын"", "Қарақыпшақ Қобыланды", "Қозы Көрпеш - Баян
сұлу" т.б. батырлық ... мен ... ... ... ... аударылған шығыс аңыздары мен хикаялары, орыс ақын-жазушыларының
қазақ тіліне тәржімаланған ... бар. ... өзі тек ... ... ғана емес, идеялық бағыт-бағдары ... ... ... ... да әр ... халқының көркемдік таным-білігі сынның жанрлық сыр-сипатымен
көрінуіне жағдай жасап, жазба әдебиеттің ішкі ... ... ... Бұл ... екі ... ... орынды. Бірінші - жазба
әдебиеттің жұрнағы болуға жараған және болуға ... ... ... ... ... олар жөніңде сол кезеңде ... ойы не ... және ... авторы өз туындысы туралы нендей ойда
(автокритика) болғанын көрсетсек, ... - ... ... реалистік
әдебиетінің асқар биігі - Абай шығармаларының сол ... және ... ... қазақтың сыншылық ойын оятуға, сөйтіп сын жанрының нәрлі де
көрнекті, өзіне лайықты түр-сипат таба ... оған ... ... ... ... ... ... сондай-ақ Абай
даңқының жайылуы жайындағы кейбір пікірлердің сырын ... ... ... жаңа ... ... ... ашық байқаймыз.
1. ДӘЙЕКТЕМЕ-СЫН
Қазан реюлюциясына дейін шыққан өлең жинақтары мен ... ... ... ... ... сыни ... бар дәйектеме
материалдар жиі ұшырасады. Оқушы көпшілікке нендей мәні бар, қай уақытта
қандай ... ... ... кім ... түсіндіретін және алғы сөз,
не соңғы сөз түрінде ... ... де көп ... ... және ... ... айырмасы бар.
Егер жарнама-сын көркем шығарманың дүниеге ... ... ... ... сол ... ... мән-маңызын қысқа түйіндейді,
талдау жасауды мақсат етпейді. Ал дәйектеме-сын пәлендей талдау ... ... ... ... ... жазылу себебін
түсіндіреді. XX ... ... ... ... шығармаларында осындай
сын материалдары жиі кездескендіктен, оны аннотация мен ... ... ... ескеріп, дәйектеме-сын деп атаған орынды.
Оны іштей үш топқа ... ... ... ... ... ... бар ... жазылған дәйектемелер
бірқыдыру. Өйткені жаңа заман қарсаңында қазақтың қоғамдық ойының ең өзекті
саласы азаттықты аялаған ... ... ... ... ... алған
адамның өнер-білім мәселесі жайында пікір айтып, өз ойын ... ... ... да осы ... ... идеясы мол жырланды
және сыншылық ой елегінен мүмкін қадірінше өтіп отырады. ... ... ... өзі ... ... ... жазушылар да едәуір кездесті.
Автосынның (автокритика) алғашқы көрінісі қаншама анайылау болғанымен де,
оқушының назарын ... ... ... ... әсері болғанын көреміз.
Үшінші, әдеби-сын элементтері айқын да басым дәйектемелер. Осы үш саланы
қарастырудың өзі дәйектеме сынның ... мен ... ғана ... ... оның ... өсу-өркендеу процесін аңғартса керек. ... ... ... дені 1905 - 1915 ... ... ... Осы ... 300-ге тарта кітап шықса, оның жартысына жуығы ақын-жазушылардың,
ағарту идеясына берілген молла-мұғалімдердің, тіпті ... өлең ... ... поэмалары, әңгіме, романдары еді. Осы
кітаптардың авторлары казақтың жазба әдебиетінің жаңа ... ... ... қайсыбірі өзінің шығармашылық тұлғасын танытып,
әдебиет ... ... ізін ... ал ... ... ... ... авторлардың ішінде өзінің суреткерлігі айқын ақын-жазушылар да,
замана ағымын жіті аңғарған ... де, жас ... өрге ... да, ... дүбірі қаламына жел берген мұғалімдер де, өз ойын
ортаға салуды кажет деп ... ... да, ... ... ... жыр-толғаулары да бар. Сайып ... ... ... әр қилы идеядан өрбіген, ақындық өнерге бейімі,
қаламының желі бар ... ... өлең ... кітаптарын
шығарған. Ол кітаптардың бәріне ортақ мәселе - алыстағы азаттық арманына
қол жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... идеясы. Әрине
қажы-молданың үгіті мен насихаты ... ... ... ақын-
жазушының, жахидшіл мұғалімнің үгіті, насихатымен түр ... да, ... ... да ... деп қарауға болмайды. Бисмилламен бастап,
алламен ... ... ... кеңдігі, қарпуының молдығы, ойын
түйіндеуі көздеген мақсатының ... ... ... ... ... келе бермесі айқын. Алайда олардың жазғандарында ... ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін елемей
келгеннен ұтқанымыз ... ... XX ... ... қоғамдық-әлеуметтік ойы Шоқан,
Ыбырай, Абайлардың ағартушылық идеясын онан әрі ... ... ... ... ... жету үшін күресетіндерге, өнер-білімге
үндеумен шектелетіндерге әрекет жасауға ... ... 1905 ... ... ... ... ... сахарасында демократтық пікірдің өріс
алуына айрықша ықпал жасағанын аңғармау ағаттық болар еді. ... ... ... қымтаймын, ұйқымды қандырамын десе де, қоғамдық даму еріксіз
өз орбитасына ... Маса ... ... ... жасаған тұста "Оян, қазақ"
ұраны жаңғыра шықты.
Сонымен қазақ халқының қоғамдық сана-сезімінің оянуы, өнер-білімінің
қадір-қасиетін нақты істе ... ... ... жырлаған зиялылардың
өр даусының естілуі, Ресей империясындағы қуатты қоғамдық ... ... ... ... ... өріс алуына мүмкіндік жасауы казақ
қауымы үшін елеусіз өтпей, ағартушылық ... ... ... ... Бұл ... ... ... айбарлы да айдарлы таңбасын басты.
Қаламының желі бар қажы мен молдалардың халықты ... ... ... кездескенімен дүниеде болып жатқан
өзгерістерге үн қатпақ болғандарын сөкеттеуге болмайды. Бұрынғыдай ... ... таза ... ... ... деп ... сөйтіп
олардың атқарып келген игі істерін көзге іліп алмау, мән бермеу ... ... ... ... Мұхаметсәлім Көшімовтің шығармаларын мысалға
келтіру арқылы діндар ақын-жазушылардың не ... анық ... ойға ... үлес ... ... 1907 - 1909 жылдары "Әдеп",
"Үгіт", "Насихат қазақия", ... ... ... қыз" ... ... ... белсенді авторы және агенті болып, бүкіл Кытай, ... ... ... ... 1914 жылы ... ... ... роман
жариялаған М.Көшімовты молда болып еді деп әрдайым ... ... Ал ... қал, әй ... жас ... уақыт кеңдік бар шағыңда.
Ендігі заманаға оқу керек
Оқусыз өнер сатқан адам бар ма?
Пайғамбар хақ, алланы бір біліңіз,
Орысша, ... тіл ... ... қарағанда,
Қазақты еш жарықсыз түн біліңіз.
Қараңғыдан шығайық жарық жаққа,
Алыңдар бұл сөзімді ілтипатқа.
Білгенінше насихат жазып ... ... ... ... ... өлеңдетіп қана қоймай, бүгінгі қоғам дамуынан мол хабардар екенін
басқа еңбектерінде мықтап ... Діни ... ... осы ... ... ... оқуға үгіттейді. Алланы ауызға ала отырып, өнер-
білімнің пайдалы екендігін насихаттайды.
Кемеңгер Абай "алланың өзі де рас, сөзі де рас" ... ... ... ... көре ... та, оның ... ... мән-мақсаты
діншілдіктен өрбімейтіні белгілі. Осы тәсіл діни уағызды ... ... де ... тиіс екенін ескере бермедік.
Әуелі сөз бастайын бисмилләдан,
Жаратқан жәрдем сұрап бір ... ... ... ... жетті,
Қазіргі ғибрат алып заманадан.
Қараған қарап алар деген сөз бар,
Бұрынғы өтіп кеткен ... ... ... тілсіз хайуан,
Барады үндеместен бұ дүниядан.
Қор болды надандықтан біздің қазақ
Мәдени тұқымдарға болып мазақ.
Ойламай кең сахарада не боларын,
Ақырында надандықтан көрдік азап, –
деген ... ... ... екі жолына қарап, дінді уағыздайтын
шығарма деуде қандай шындық ... не ... ... ... ... ... миллятлар (халықтар) алға қарап ұмтылуда һәм сол ... ... ... ... ... де алға ... жүріп бара жатыр. Енді
біздің қазақтарға қарасақ, тіпті басқа һәммен баяғы надандық, ... ... ... ... ... туралыққа, ғылымға қарап
үндеушілер болса, жан-тәңдерімен дұшпаңдықтарын арттыра береді. Қашан бұл
әдеттер жойылмайынша қазаққа ... ... ... бек қиын
дүр. Алла тағала осы қисық пікірлердің ... ... ... ... ... ойын ... жәрдем сұрады деп даттауға бола ма? ("Әбірет",
1912. 2).
Қ.Бейсембиев дінге ... ... ... ... ... ... ... М.Кәшімовтің өзі әдебиет майданында едәуір еңбек еткен. Оның
1907 ... ... атты ... 31 ... ... Жас ... ... қалай танып, дүниеге қалай қарауы керектігі баяндалады. Ең
әуелі ата-анаңды, туған-туыстарыңды сыйла, көршілеріңмен тату бол, тазалық
сақта, өзің ... ... ... сабағыңды жақсылап оқы, мектепте
оқылатынмен ... ... ... ... көп оқы, ... ... ... дос бол, ниет, көз, ауыз-мұрын, құлақ,
қол, бас тазалығына үйрен, ұйқы, әңгіме, ... ішу, ... ... ... ... ... айту, киім кию, сөйлесу әдептерін мұқият сақта ... ... ... ... ең ... 31 ... бес уақыт
намазды қаза қылмай, құдайдың хақтығын ұмытпауды ... Осы ... ... айтқанда Кәшімов "құдайдың құдіретіне" сүйеніп, адам
тіршілігіне пайдалы ақыл-кеңестерді баса ... оқу" ... ... ... оқу ... бек пайдалы, қызық
нәрсе. Жолдассыз ... ... ... көңілің жабырқап қайғыланған
уақытта көңіліңді ашады, ... ... ... ... ... қандай, ғылымды кісілер қандай - солардың бәрін көзге көрсетуші,
аз бағалы, көп пайдалы ... дүр. ... үшін ... ... ... ... пайдалы болатын кітаптарды алыңыздар" деп өнегелі өңірге
шәкірттердің назарын ... Оның бұл ... ... ... ... Ал 1908 жылғы "Ақыл кітабында" "Ғылым иесі һәр жерде
қадірлі уа құрметті болар, қайда барса да ... ... ... ... көрер" деп адамға қажетті үшінші қасиетті ... деп ... ... ... ... ... үшін ғылымнан басқа һәш бір дәру уа ... ... һәм бір ... жоқ дүр. Кім оқу, ... ... ол кісі ... алла ... сүйген құлы болар" деп ғылым үйренуге, ғалым болуға
үндейді. Әрине бисмилламен бастап, алламен аяқтайтын өлең-шығармалар мен ой-
пікірлердің қоғамдық сананы өсіруге ... ... мол ... ... ... ... мұндай құбылыстың болғанына таң қалуға болмайды.
Өйткені кеңеске ... ... ... бәрі бірдей атеист болмағандығы
бір ... ... дін ... маталып қалмаған қазақ халқына біраз
идеяларды "құдайдың" атымен өткізбесе, құран ... ... ... қою да оңай ... емес ... ... ... қазақта ғана емес, бар халықта кездескені
тарихтан аян. "Орыс сыны тарихында ... ... күш ... ... ... ... ... болған діннен құлан таза ... ... діни ... мен ... ... ... 1957 ... қатты ескерткенін еске сала кетудің артықтығы жоқ.
Ағартушылық сипаты қалың дәйектеме-сынның өзіндік ерекшелігін таңбалап
көрсететін пәлендей көзге түсер қасиеттері болмағанымен де, ... ... ... ... да, ... ... да ... жатады.
Ойдың жалпы аңғары оқу-білімнен өрбиді. Жалпы мақсаты ағартушылық идеяға
бағытталған шығармаларға жазылған дәйектемелердің көбі ... ... ... автор мұратын оқушыға ашып беруге ұмтылады. Мұны ... ... атты ... ... дәйектемеден анық көруге болады. «Надандық
себепті халқымыз арасында жайылымдықта болған жат ... та, ... ... көп. ... ... сыпырып алып тастау һәш мүмкін емес. Қашан халықтың
ұлы-қызы бірдей оқып, мұқырғыт хасыл етсе, бұл надандықтан ... ... ... ... да, бұлардың ішінен бірнеше бастыларын айтып, себептерін
көрсетіп жаздым. Бұ "Өрнек" атты кітапшаны жүзден біреу оқып, өрнек алса ... ... Көре тұра ... "тілсіз шайтан" болып ... ... ... қаламгердің қоғамдық борышы мен міндетін ғана аңғартып
қоймай, оқушының назарын қай жаққа бұрғысы, жетектегісі келетінін ... ... ... ... ... түсер бір парасы - авторлық сын, яғни өзінің
шығармасына өзі түсіндірме, кейде сын пікір ... ... бұл ... әр ... ... ... десе де болғандай. Кейде бұл
дәйектеме жалпы жинақ туралы ғана болмай, әр ... ... не ... да ... ... кезі аз емес.
1911 жылы Ғалиолла Ғалымжановтың ... ... атты ... жинағы
басылып шықты. Бұл жинақта "Жазушыдан бір-екі сөз", "Жазылмақ сөздің басы
үшбу дүр", әр өлеңге түсіндірме, "Хұрметлу оқушыларына" ... ... ... Жинақ авторы ірі ақын болмағанмен, өз өлеңіне сын ... ... әр ... ... ... еңбекке ат қою, әр өлеңнің мәніне қарай тақырып қою да
жазушыны толғандыратын, ой елегінен өтетін мәселе. ... ... ат ... ... ойы мен ... ... ... тиіс. Өз жинағына әрі
ыкшам, әрі мәнді ат ... ... ... ... ... ... көріп, жаным ашығандықтан есіл жұртым-ай, қор болдың-ау ... ... ... ... де "Есіл жұртым" деп атадым" дегені
жоғарғы ойлардың нақты ... ... ... ... қарағанда, бұл автор оқушылардың ықыласын өзіне
қаратып алу үшін басқаша тәсіл ... Сөз ... 1907 ... ... Мұхамедияны" тамамдағанын айтады. "Дүниенің о жақ, бұ
жағын ... ... ... ... ... ... көп ... ет қызумен Каримовтар баспасына ... ... ... ... өзім риза ... басар деп те ойламағанын" ашық айтуы екі
мәселеге назар аудартқандай. "Өз сөзіне өзі риза ... ... сын ... қарауын және поэзияға қояр талабының едәуір биік
екендігін көрсетсе, екінші жақтан, үлкен ой, ... ... ... көңілінен
шығу үшін "дүниенің о жак, бұ жағын еркін" білу, яғни өмірді ... ... ... меңзейді.
Сондықтан автордың "рәсіләмнің иіні, сырты мұқият па, жоқ па? Ол ... ... ... ... ... болса, қаламы жүйрік
мырзаларымыздан таңқит етіп, кемшілігімді көрсетулерін ... ... ... ... ... ... жоқ. Және ... таңқиты
маған берген сабақтары деп білем. Мен өзім де бұл ... ... ... ... ... жазылды деп айта ... ... ... басқадан бұрын өзім сеземін" деп кемшіліктерін санамалап
кетеді: "Рәсілімнің ең әуелгі айыбы: ... ... ... һәмма қазақ
милләтіна ғылым болуға керек еді. Өлеңде ғылым болған жоқ" деп ең ауыр сын
айтады, яғни шығарманың ... ... ... ... ... ... бір парасы осы авторлық сын қаншама ... ... ... әдебиеті тарихына көп дерек, мол мағлұмат берген бір сала болғандығын
аңғармауға болмайды. Өзінің жинағын аяқтарда:
Жазсам да ... ... тіл ... оятуда қазақ халқын.
Болмаса һәр әшейін далбасалық,
Жүргем жоқ "мен" деп жұрттан асқан ақын, –
дей ... ... ... ... сөзін арнайды:
"Оқыған уақытта қатты да, жұмсақ та, ащы да, тұщы да сөздерді көрдіңіз.
Ықтимал, ... ... ... ... соң көңіліңіз қайтып, мені бір
дұшпан да көрген шығарсыз. Ләкін, мен ... ... сөз ... да ... һәм ... қорлықта қалғанына ішім күйіп, шыдамағандықтан шығып
жатқан сөздер. Ықтимал, менен басқа да солай қаттырақ қылып жазушылар болса
халыққа ... ... ... Аз да ... ... ... Менің сөзімді кім
тыңдайды, һәр әшейін жұртқа күлкі болармын деп, менен басқа да жазушылар
болар деп қарап ... ... ... өз ... ... керек. Әуелгі
уақытта жазған нәрселері нашар болса да, ... ... ... ... ... ... мәнін аңғартады да, ақын-жазушылар үздіксіз
еңбек ... ... ... ... ... ... Шеберлік үздіксіз еңбек үстінде жетілетінін, шыңдалатынын айтып
қалмай, "қазақ тілінде я ... ... ... басқа ресіләларды да
көбірек оқу керек" деп білім қорын ... ... ... ... ғана ... жерден шықпақ.
Ғ.Ғалымжанов осы жинаққа енген өлеңдерінің жазылу себептерін және ... ... ... ... ... ... ішінен бір-екеуіне ғана
тоқтала кеткен жөн. "Қазақтың ескі халдері" деген ... ... ... қою ... одан да онер-білімге жақында, "сатсаң да ... ... ... ... мұсылманша "жақсылап намаздығын білгеннен соң,
балаңды орысша оқыт" деп ақыл айтады. Бір ... ... ... ... орынды жұмса, арақ пен картаға жолама деп кеңес берсе, екінші бір
өлеңінде ел ішін лаң ... ... ... ... ... ... әшкерелейді, қазақ өміріндегі келіссіз қылықтарды сынайды.
Осы жинақтың негізгі мақсаты - қазақ ... ... ... ... ... мына ... орын берген жөн: "һәр бір өнерлі
жұрттарға көз салып қарасаң, баршасының да өнерлі болуына ... ... - оқу дүр. ... ... жұрттың һәрбір уақытта қор болған жері жоқ.
Біздің жұрттың оқуменен көп ісі де жоқ. ... ... ... ... да, ... қандай кісі екендігіне көз салмайды. ... ... ... ... ... тани алмағандықтан балаларға да еш нәрсе
түсіндіріп үйрете алмайды. ... ... ... ...... түсіндіріп оқытпай, қалың қазақты ... қана ... деп ... ... ... оқығанын-оқымағандығын
байқамай, тек қазақтың қымызы мен ... үшін ғана ... ... дей ... ондай "ұстаздардың" қандай кескінде болатынын былай
суреттейді:
Білген сабағын ... жас ... бала не ... көзі ала.
Сырықтай болған таяғы,
Жанында жатыр ол жана.
Автордың бұл айтқаны қазақ болмысыңда етек алған жай екені әмбеге аян.
Автор ... ... ... ... осы ... ... ... өз ойының мәнділігін арттыра түскен. Өз өлеңін өз
түсіндірмесімен қуаттандыра түсу- шығарманың идеялық ықпалы мен эмоциялығын
арттыра түсуге септігін ... ... сын ... мұндай тәсілден
іргесін аулаққа сала алмайды. Өйткені сынның ең негізгі мақсаттарының ... ... ... ... оқуына жетекші болу, сөйтіп көркем сөздің
эстетикалық әсерін ... ... ... ... бір ... айта кететін мәселе - Ғ.Ғалымжанов өзінің айтар ойын,
насихаттар пікірін ... ... үшін тек ... ... ғана
шектеліп қалмай, орынды деп тапқан уақытта өзге әдебиеттің үлгісін ... ... Атап ... Ғабдолла Тоқайдың "Сүтке түскен ... ... ... өзі ... пікірге сәл бейімдей аударған. Ғ.Тоқайдың
мысалын аудару фактісі ... ... ... ... бір құбылыс болса, екінші жағынан, оның өткір де улы мысқылын
қазақ өмірінде онша елене бермейтін, бірақ ... көп ... ... карсы
бағыттаған. "Біздің қазақ халқында әуелден қалмай келе ... ... іс бар. ... бір ... іс ... "сабыр түбі сары алтын, ... ... алла ... өзі ... деп ... бірі ... ақыл айтады.
Оның үстіне жанды сурет секілді, өздері һеш нәрсе білмеген надан молдамыз
келіп "Әл сабыр, әл ... бал ... - ... ... бір ... ... ол да ... етуге қосады. Сонан соң өзі ақылынан айырылып отырған
бейшара құлағын кесіп алса да, ... бір ... ... болады да
қалады. Мен енді ... үшін ... да ... ғана керек екенін
білдіріп, және де қандай іске болса да ... ... ... бұ жырда
бір сүтке түскен тышқанның хикаясын ... деп ... ... ... ... ұрындырған енжарлықты шенейді. Өмірдегі осындай
елеусіз құбылысты үлкен пайымға көтеріп, сынай білудін өзі ... ... ... ... ... түрде іштей жіктеген уакытта, олардың араларында
қытай қорғаны жоқ екені өзінен-өзі ... ... оның ... ... ... де ескерте кеткен жөн. Егер Ғалымжановтың
"Есіл жұртым" атты ... ... ... ... ... ... ... К.Тоғысовтың 1915 жылы басылып ... ... ... ... алғы сөзі ... ... бағытымен де, өзіне-өзі пікір
айтып, шығарманың мәнін түсіндіру ниетімен де, сондай-ақ дәйектеменің әдеби-
сыни сипатын сақтап, пікір дәлелдеуге ... ... де ... ... оның ... ... өз ... мән-жайын, қалай жазылғандығын
әңгімелеу саласыңда болғандықтан авторлық сынның ауқымыңда қараған жөн.
Ағартушылық идеясының туы ... ... ... авторлары көбіне
жалпылама сөйлеп, халықтың таптық жігін ашпай, бүкіл елді тұтас қалпында
алып ... аян. Бұл ... ... осы ... ... оған
жазған алғы сөзінен де байқаймыз. Қазақ публицистикасының тарихынан өзіне
тиісті орын ала алмай келе жатқан Көлбайдың "Алаш" ... ж.), "Үш ... ж.)) ... ... ... ... болғаны, талайлармен
айтысып-тартысқаны, кеңес үкіметі орнаған уақытта Батыс Сібір өлкесінің
еңбекшілер ... ... ... заң комиссариатын басқарып тұрған
уақытта орынсыз жаламен түрмеге ... ... ... қаза ... ... Тоғысов өзінің алғашқы шығармаларында ағартушы-демократтық
позициясын анғартты. "Надандық ... атты ... - осы ... Мұны оның дәйектемесі де айқындай түседі.
Надандық пен жауыздықтан, соқырлық пен қиянаттан құтылудың Көлбайша екі
жолы бар: "Бірінші - оқу, екінші - сол оқу ... ... ... ... неше түрлі өнер-білімнің кілтін ... есік ... ... ... Әрине пәле жалғыз надандықта ғана емес, әлеуметтік құрылыста жатқан
сырын ашпай жалпы халыққа, жұртқа пайданы тең бөлу ... тән ... ... өзі сол ... ... ... ... де аңғартады. Көлбай да сол деңгейден ұзап кете алмаған.
Көлбай басқалардан тереңірек көре де, жұртқа ... де ... ... ... ... ... жазды, газет, журнал
шығарды, ... ... ... надандық, қиянатты "ойын кітабына" жазып,
айнаға қарап жарасын көрсеткендей кылып жұрттың көзіне ... һәр ... ... ... ... болды, қайсылары бала оқытып пайда келтірді,
қайсылары докторлық оқумен науқастарға дәрулер беріп ... ... дей ... ... ... мін мен керенаулықты, надандық пен
жауыздықты нақты дәлелдермен тізіп ... ... туу ... ... ... ... түскен "Надандық
құрбаны" пьесасы шындықтан туғанын көреміз. "Алты қатыны бар бір ... ... ... ... алты ... төр ... бір ... астына
жаткызып, есікке ішкі жағынан құлып салып, кілтін жанына алып, өзі кроватқа
жатты. Ол шалдың аты - ... ... Жасы 66-да. ... ... уезінде жүзден аса бар.
Міне, осындай қырда болып жатқан көп надандықтың бірер жарымын ... ... ... ... жазып, қазақ жастарына ұсынамын" деп
жазған Көлбай. Осы пьесаны автор еріккеннің ермегі деп ... ... ... бір себі тие ме деп ... Және пьесаның кейіпкерлерін өз
көзімен көрген нақты шындықтан алып, надаңдық иелерін ... ... ... ... ... һәр ... һәр ... ойнап, қазақтың өз
көздеріне көрсетсе, ... ... ... еді деп үміт ... ... ... ... осы күнде де тірі" дегенде Көлбай ... ... ... ... ықпалын айқын бағдарлайтындығын аңғартады.
Бұл дәйектеме-сынның алғашқы көріністерінде әр автор өз шығармасының нендей
мақсатпен жазылғандығын ... оны оқып ... ... ... ... түзерліктей тілек-талаптарын жазып жіберуді, жазған ... оны ... ... ойын ... ... ... өтінген авторлық
пікірлер XX ғасырдың басында шыққан ... ... мол ... ... дәйектеме-сынның сапалық қасиетін көтере түсетін, әдеби
талдауға ұмтылып, өзінің ойын ... ... сын ... де ... Бұлар сан жағынан аз болғанымен, мән-маңыз жағынан әлдеқайда, алымды
да құнарлы.
XX ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... сыр-сипатын М.Дулатовтың "Оян, қазақ", Ғабдолла Мыштақтың
(Ғ.Қарашевтің бүркеншік аты) "Көкселдір" мен ... ... ... ... ... сынның көздер мақсаты, құлаш сермер өрісі
қалай бағытталғанынан хабардар болар едік.
Міржақып Дулатовтың "Оян, қазағы" бүкіл қазақ әдебиетіне жаңа леп, ... ... ... ... яғни ... ... негіздеген атақты туынды екені тарихқа мәлім. Қ.Кемеңгеров: "Оян,
қазақты" ел қазақтары ... ... деп ... 1909 ... ... ... алғы сөз бола қоймаса да, бүкіл жинақтың
сыншылдық, азатшылдық тенденциясының өзі туып келе жатқан ... ... өріс ... ... ... ... ықпал жасайтынын аңғармау
ағаттық болар еді. ... ... ... айтары мен насихаттары мол
"Сөз ... ... ... осы ... ... ... аудартты. Біріншіден,
"Оян, қазақ" деп ұрандатуы, екіншіден, оған ... ... ... ... өнер-білімнен құр алақан қалғандар ел санатына іліге
алмайтындығын зор ... ... ... салмақ берді.
Міржақып қазақ халқы душар болған бұйығы ... ... ... ... ... де, "қой ... әр ... күші өнер болса...
біз қазақтар ортақ ... ... ... үшін мұсылманша ғылымдар оқып,
дінімізді танып, ... ... ... ... ... ... ... Екінші, дүниеміздегі кажетті хақыларымызды алып. жерімізді,
малымызды сақтау үшін, басқалардан қорлық көрмеу үшін ... ... ... ... ... және ... ... басым ойларын
біріне-бірін сабактастырып жіберді. Жинақтағы өлеңдері нені насихаттайтынын
алдын ала аңғартады. Сондықтан "Қазақ халқының бұрынғы һәм ... ... ... ... ... "Насихат гумумия" жырларының қай-
қайсысы болмасын публицистикалық екпінмен жазылуының өзі ... ... ... ... ... атой ... ... халық арасында зор
абыройға ие болумен қатар патша үкіметіне де ... үрей ... ... ... ... ... ... ұжымдылыққа шақыруы, мақсаттылыққа
үндеуі күрескерлік сипатқа ие болып жатты. Не ... да бәрі ... азат ел болу ... ... жоқ, ... ... болған соң
Һәркім жейді біздің қазақ баласын.
Бірлік жоқ, алты ... ... ... сол ... ... ... бәрі де қимыл іс-әрекетті меңзеп жатты.
Қазағым көрмегенің әлі алдыңда
Боларсың көне берсең мұнан жаман.
Барында аяқ-қолың қимылдап қал,
Бір күнде тыпырлауға келмес ... ... бәрі ... ... ... ірі ... екенін халық
та, патшаның жандайшаптары да анық ... ... ... ... ... ... алу, өнер-білімге жетілу жайын ойласа, отаршыл әкім
мұндай автордың үнін өшірудің жолын іздеді. ... өз ... "Оян, ... атты өлең ... ескі ... шам көріп, "қазақ
оянып кетеді" деп қорқып, 1911 жылы мені ... ... сол ... ... ... ... ... шықтым"" дегені, жинақтың әрі қарай тарауына
тыйым салынуы автор үшін қаншалықты азапты болғанымен, XX ғасыр ... ... үшін ... олжа болды, жаңа бағыттың серкесі деңгейіне
көтерді. Сондықтан да "Оян, қазақ" бүкіл ... ... даму ... ... ... ... мәнін түсініп-аңғартатын сыни ойға
парасатты дарытты, шын эстетикалық талап-талғамды биіктетуге мықтап ықпал
жасады. XX ... ... ... ... ... ... болуының
бір сыры осындай күрескерлік және сыншылдық ... ... ... яки ... ... ... жырлары" жинағына жазған алғы сөзін
Ғ.Қарашев сол кезеңнің күрделі мәселесі - "тіл ... ... ... бақ иесі ... ... жыр, өлең һәм ... сөздерін
сақтамаған халық жансыз деп. Бұл сөз бек ... неге ... әр ... ... ... ... татардың татарлығы, орыстың орыстылығы
ата-бабаларынан қалған айырым тілдерін жоғалтпай қолданумен сақталады. ... өз ... ... - ол ... жыр һәм ескі ... ... ... Мұның үшін де өнерлі, ғылымды халықтарда бұ "тіл ... ... ... бар. Медреселерінде балаларға қалдырмай оқытады, һешбір жыршы
я шешен, ділмәрлардың аузынан шыққан сөзі жазылмай-басылмай, далада жоғалып
қалмайды". Автор ... ... ... ... ... әр ... өзіне тән ерекшелігі мен тілін сақтауда көркем
әдебиеттің айрықша орын ... баса ... ... бұл ... ... ... уақытта еселей түсетіндігін аңғартады.
Мұндай әдет мұсылман жұртында, әсіресе, араб елінде болғандығын ... "тек ... ... ... ... ... еткен надан адамдар
біздің халқымызды (қазақтығымызды) сақтайтұғын қымбатты жыр һәм ... ... ... күнә деп көрсеткен, ... ... ... оқып құлықтарын бұзып, рухтарын (қазақшылығын) жоюға
айналған"" деп біріне-бірі сабақтасып жатқан екі ... ... ... ... еткен надан адамдардың өлең мен жырды, шешендік сөзді
айту күнә?" деп тапқанына Ғ.Қарашев мүлде қарсы. ... сөз ... ... ... ... ... тұрғыдан танып-білген халықты рухани
арнасынан ажыратпақ болған әкімдер мен қожа-молдалардың іс-әрекетіне өзі
дін мәселесінде ... ... ... ... ... өлең мен жырға
тыйым салушыларға мейлінше қас екендігін жасырмаған. Оларды түс-түгін ашып
айтпайды, "бізге басшылық еткен надан адамдар" деп ... ... ... келгенде, олар қазақтын аузын аштырмауды, ой ойламауын, пікір
білдірмеуін тілеген ... ... пен оның ... - ... ... жанды рәсуә етіп, есінен адастырып жүрген болыс пен атарман-шабармандар
екені сөзсіз.
Әрине "Бозжігіт" пен "Зарқұмдарды" оқытып, балалардың құлықтарын ... ... ... ... қазақтың төл әдебиетін өркендетуге онша
құлықты болмағанын, көбіне-көп діни-схолостиканы насихаттағанын, сөйтіп
халықтық ... ... ... тосқауыл
қойғандығын байқаймыз. Халықтың құлқын бұзып, рухын жою оны сөз ... ... ... ... ... ... ... келе
жатқанына бұл нақты дәлел бола алады.
Ғ.Қарашев бұл ... ... ... бола ... мынадан көреміз:
"Бұл себепті, бар жерлерінен жинастырып ескі, жаңа жырлар, бірен-саран
қысқаша бөлек ... ... ... ... ... ... ... қазақ балалары пайдаланып, ... ... әр ... ... ... бір күндердің бек жақын
екенінде һәш ... ... деп ... ... белгілі пән
болатындығын, оның діни оқудан мәндірек болатындығын және таяу арада жүзеге
асатындығын зор ... ... ... өзі казақтың ұлттық әдебиетін
өркендету саласындағы игі тілек еді.
Ғ.Қарашевтің 1912 жылы ... ... өз ... жеке пән ... ... пікірі өмірдің өзі еріксіз туғызған шындық болатын.
Ғұмар мұғалім болып бала окытқанда, бір жағынан ара-тұра дін ... ... ... рет ... ... іс Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып
Дулатовтың ... ... ... ... Олар мұны ... қатты
сезініп жүргендігін 1905 жылғы Қарқаралы петициясында қазақ мектебін ... ... ана ... оқу құралдарымен қамтамасыз ету
мәселесін көтерген ... анық ... ... ... алдына қойған
мақсатты белгілі тиянаққа жеткізбей ... ... ... ... көп ... ... ... әуелі араб алфавиті
негізінде қазақ тілінің ... ... ... сай ... ... көпшіліктің талқысына сала жүріп, өзінің тұңғыш оқулығын даярлады.
Оқулық - ғылыми-педагогикалық сананың ең биік те ауқымды түрі. Ол - тіл
мен ... ең ... ... өйткені оқулықтар - сыни ... ұлы ... Олай ... ... қайраткерлігіне назар
аударғанда ең әуелі оқулықтан бастауы М.Дулатовша айтқанда: "Қалың түрік
тұқымының бір ... ... ... ... ... ... кейін
қалмасқа тырысып, олармен аяғын тік басуға, тағы да ... жол ... ... (225) үшін ... ... ... қазақ емлесін түзеп, тіл,
оқу кұралдарын аз жыл ішінде шығарды. Олар ел ортасында малтықпай тез жүріп
кетті. ... ... ... "Тіл ... ... ... рецензия жазды. Ол
рецензиядан гөрі, ғылыми трактат сипатында болды. "Қазақ тілі -бай, ... жұрт ... ... саналатынын, орысша, ноғайша, арабша оқығандардың
тілді шұбарлауға кұмар болып тұратынын өз ... ... жылы "Оян, ... ... ... "әдеби тілдердің неғұрлым
көбірек кіргізу жағын ескерусіз қалдырмадым. Сол жылдарда Абай кітабы һәм
"Қырық ... ... ... ... көргенімде өзімнен-өзім ұялдым.
Өзімнің һәм өзім ... ... ... ... ... (266) ... жарылды. Яғни ана тілінің тазалығын сақтаудың орны бөлек екенін,
оған Ахаңдай ұлы ғұламалардың ... ... ... ... ұжына
айта келіп "Тіл кұралының" бұрынғы оқулықтардан ... ... ... ... тура мағынасы өзгермей, өз атымен" аталғандығы деп
табады да, тоқсан ауыз ... ... ... ... ... ... балаларымызды қазақша шыққан кітаптармен ... ... ... ... ... бұларды бәрінің негізі "Тіл кұралы"
екенін ұмытпаса керек" (268) деп қорытты да, ... ... ... ретінде мектепте оқытылса екен деген тілегінің орындалғанын аңғартады.
Бұл мақала таза ғылыми-сыни тенденциясымен дараланғанын көрсек, Ахмет
пен ... ... ... оқу ... ... ... ... дәйектеменің жаңа түрін шығарған. Олар ... ... ... ... кеңінен колданылып келеді.
Қазақ әдебиетінің келешегіне үміт ... оған ... ... ... ... ... әдебиет әлгілерін бастыру мәселесіне де
назар аударды. "Бұл күндерде Қазандағы Каримовтар қаражатыменен бағзы бір
қазақша жыр, ... ... ... да ... жаңылыс, кағаздары да жаман
болып шығуынан саудагерлердің тек ақша жағын ... ... ... ашық ... ... ... үшін мен олардан да қазақ балалары
пайда алады деп айта ... ... ... ... ... ... ... "Айқап", "Қазақ" беттерінде талай жазылған ой ... ... Ал бұл ... ... ... ... ... атты жинаққа жазған әдеби мәнді алғы сөзін ашық аңғартады.
"Жыр шығарудан бірінші дәреже мақсұт: һәр елдің ана ... һәм ... ... ... ... ... мақсұт: ол тәтті жыр арқылы оқушыларға әсер ... ... ... ... ... ... ... үндеу
болады" дегенде Ғ.Қарашев "Шаир" жинағында айтқан пікірін бір пысықтап
өтіп, әдебиеттің окушыларға ... ... ... ... атап
өтуді қажет деп табады. Мұның өзі әдебиеттің қоғамдық мәні мен рөлін
аңғартудан ... ... ... ... ... Мыштақ әдебиет шығармаларының қадір-қасиетін
айқындау үшін қандай шарт болуға тиіс деген мәселе жөнінде де өз ... "Бір ... ... ... осы ... бойынша, бірінші
- шешендік, тәттілік (яғни көркемдік Т.К.) жағына көз ... ... - ... ... пайдалылығына, ықпал, әсер жасауы - Т.К) назар салу" керек
деп біледі. Осы ... ... өз ... мен түрдің бірлестігі
біріне-бірінің сай болуы керектігін аңғартқандай. Қалай ... ... ... ... ... ... қойғандығы сөзсіз.
Сәл шәлкем-шалыстығы бар мына сөзі әлгі пікірді ... ... ... ескі ... тарих жағынан дұрыстығына көз ... ... ... ол ... хата да ... ... Онысы маған қажет емес,
маған қалғанда жыр біреуді мақтасын, яки жамандасын, бәрібір: тек ... сөзі ... ... әдепке жолақ болмаса, сол жетеді" дегеннің өзінен
осы автордың көркемдік мәселесіне айрықша назар аударғанын байқаймыз.
1914 жылы ... ... ... ... ... өтеу ... яғни әдеби оқу кітабын шығарды. Оған "Мұғалімдерге" деген атпен
үлкен дәйектеме жазды. Әліппе, оку ... ... келе ... Ахаң ... ... түскен кіріспе, алғы сөздердің мәні де,
түрі де жаңа сипатқа ие болды. Яғни бұл ... ... ... нұсқау түрінде көрініп, ойдың тынысы көрінісі, практикалық
зәрулікті өтеді, сөйтіп жанр формасын жасады.
"Қазір біздің ... ... ... жаңа ... ... кез. Шын
қазақша мектептің керектігін біле бастаған шақ" деп ... елді ... ... жасалып жатқан қадамдардың жеміс бере бастағанын, жадидизм
қазақ үшін төте ... ... ... ... да, әуелі "Сүйікті
қазақ мұғалімдері! Міне, сіздер ... ... ... ... бірі - осы ... ... болса, көрсеткендеріңізге шын
көңілімнен рахмет айтамын" деп мақсатты ... ... ... бұл ... ... ... яғни ... оқыту жайынан кеңеселік" (238) деп
педагогикалық та, ... те, ... та ... көрсетті,
оларды бір-бірінен ажыратпай, тұтас күйінде баяндады.
Қазақ түгіл, ... оқу ... да ... ... бойлай
бермейді, көбіне орысша әдістемеге иек артып ... ... ... ... ... айтқанда, балаларға әдеби шығармаларды
қалай оқыту, тоқыту жөнінде кең ... ... ... ... ... ... орын алған нәрсе— қирағат, баяндап оқу.
Соның үшін оқытушы ең әуелі баяндаң ... асыл ... ... ... деп ... да, ... даңылдатып оқып шыққанға мәз болмай,
баланың зердесіне қонуына күш салу, "оқыған нәрсесін бір-біріне ұйқастырып
ойлауына, оқып ... ... ... ... һәм толық мағынасымен
қалдыруға әдеттендіру керек" деп педагогиканың ең негізгі ... ... ... ... процесін сөз еткен тұста Міржақып ... ... ... ... ... оқушы түгіл мұғалімнің өзі
біле бермейтін сәттерін баяндайды. Осы ... ... ... ... ... ... ... өнімді қаламгері екенін анық аңғартты.
"Әрбір жазылған сөз жазушының ... ... ... һәм адамның тұрмысынан) шыққан нәрсе. Өзін ... ... һәм ... сезуі, көруі, жазушының ойында ретке келіп, мағынаға
айналғанынан кейін сөз болып сөйленіп, жазу болып ... ... ... ... ... ... ойы, ... тұрмыстың көңіліне
түскен суреті, соның үшін ... да ... ... ... ... һәм сол ойлағанын өз ретімен, өз мағынасымен ... ... ... керек" деп педагогика мен эстетиканы қосақтап,
айрықша білімдарлық танытады да, жазушылық шеберліктің ... ... ... кірер соқпақтарды белгілейді. Бұл енді әдістемелік нұскаудан
нағыз көркемдік талдауға ауысып, қазақ сынының сол ... ... ... ... көтеріледі...
"Жазушы үлгі ойларын қалай тізді, басқаларға қалай сездіргісі келеді,
соның ... ... өз ... ... өз ... ... керек. Жазушы
кайғырса қайғырып, күлсе күлу керек, Оқыған нәрсенің ішкі мағынасымен ... ... һәм ... есінде қалдыруға керек" ... ... ... жас пен егде оқушылардың қабылдау ерекшелігін әрі ... ... ... ... көрінеді. Сондықтан оқушыларды шығарма жазған
тұста болсын, оқу кітабын құрастырғанда болсын бала ... мен ... ... ... де ... туындылар шығаруға үндейді. "Балалар
үлкендердей сынмен оқымайтынын ескертіп, тәуір дүние "өз ... ... ... ... ғана ... ... қанына, сүйегіне ұлт рухы
сіңіп, ана тілін анық үйреніп, ... ... алып ... ... балалар
бастауыш мектепті бітіргеннен кейін қай жұрттың ... ... қай ... арасында жүрсе де сүйегіне сіңген ұлт рухы жасымайды. Қайда
болса да, тіршілігінде қандай ауырлық, өзгерістер көрсе де ұлт ұлы ... ... ... де дана ... сөз жоқ, қазақ сынының алтын ... ... ... ауыз ... ... ... ұлы мақсатты келістіріп айтып алғаннан, жалпы оқу-өнер мен
әдебиеттің қоғамдық-әлеуметтік салмағы мен орнын биікке ... ... ... ... ат басын бұра келіп, ... ... ... тәжірибелерін әңгімеледі. Оның үлгісін "оқымысты бала" ... ... яғни ... ... ... ... ... көрсетті. Тәжірибесіз мұғалімдердің жүрер тура жолын сызып, нағыз
әдістемелік нұсқау жасады. Кітапта баяндап оқытудың әр қилы ... ... ... ... ... ... бірін-бірі толықтыруы,
өлеңдерді ұғынып, түсініп жаттап алуы міндет екенін ескерте ... ... ... тағы да ... ... бар" ... айқын оқу, ыңырсымай,
сөзді орынсыз созбай, салмақты айтатын орында асықпай, кісі қалай сөйлесе
солай оқу ... ... ... кідіру белгілерін тиісінше оқып, дауысты
көтеретін ... ... ... орында жай оқу тиіс. Балалар дұрыс
оқи ... ... ... ... өзі оқып көрсету лайық" (242-бет) деп
атап-атап ... ... ... қажет екендігін анық байқаймыз.
М.Дулатовтың "Қирағат" оқу кітабына осындай ... ... ... мақсатты көздегенімен эстетикалық өңірлерге қол созып, талай
шұрайлы ойларды айтуы, жазушылық шеберліктің қыр-сырын аңғартуы, көркемдік
таным-білікті қалыптастыруы, сөз жоқ, ... ... ... ... ... төл ... айналдырып жібереді де, қазақ сынының жан-жаққа көз
тастай бастағанын аңғартады.
Әдеби сынның ауқымына кіретін ... ... тек қана ... беру ... көздемей, ара-тұра өз ойын, дәлелдеуге ойысатындығын
байқатып отырады. Алайда мұның бәрі де ... ... ... ... дәйектеменің қайсыбір түрінде дәлелдеуден
гөрі декларативті ой түю басым жатады. Көлбай Тоғысов Ақтамберді мен Көкей
қыздың ... ... ... ... да неше ... ... Пушкин,
Лермонтов секілді ақындарындай ақын шығуын көрсетеді. Қазақтың оқу оқымаған
бір жігіті мен бір қызы ешбір ... ... ... ... ... оқу ... Пушкиннен кем болар ма ... деп ой ... ... ... ... ... екендігін аңғартса керек.
Сондай-ақ әдебиеттің ішкі әлеміне сұғынып, өткен-кеткенді ... ... ... ... ... ... дұрыс шалқыған ой-пікірлерді
көреміз, тіпті өнімді қаламдарда ... ... өзі ... ... ... ... аңғарамыз. Дәйектемелер социологиялық-эстетикалық
сынға барар жолдағы үлкен өнерпаздық ... ... ... ... ... туу ... шыққан көркем шығармалар мен
өлең жинақтарына, оқу құралдарына, басқадай кітаптарға жазылған, олардың
мән-мақсатын түсіндірген ... ... ... қарап,
оларды дәйектеме-сын деп атаған орынды. Ал дәйектеме-сын көркемдік талдауы
мен эстетикалық дәлелдеуі, ... ... ... ... сын ... ... рецензияларға барар жолдағы бір басқыш.
Студенттердің өзін-өзі бақылау сұрақтары мен тақырыптары:
1. Т.Кәкішұлының дәйектеме сынына берген анықтамасы.
2. Қазақ ... ... және ... ... қатысы.
3.Жазба әдебиет өкілдері Абай, Сұлтанмахмұт, Омар, Сәбит, Мағжан,
Сәкен, Шәңгерей, Мұхаметжан ... сын ... ... ... ... ... ... жолындағы жаңа ізденістер.
5. Қазіргі қазақ сатирасы
2. АБАЙ ӨНЕРІ-ӨСЕР ... ... ... ... сынының туу дәуірінде оның эстетикалық өрісін едәуір
биікке көтеруге себепші болған шешуші ... бірі – ұлы ... ... өнерпаздығы өзінің зерттелуі, насихатталуы ... ... ... жоқ сала ... ескеріп, біз Абай шығармаларының
қазан төңкерісіне дейін сын объектісі болуына, ол ... ... ... және Абай ... жайылу мәселелеріне назар
аудармақпыз. Әрине Абайтану ілімінің негізін қалаған М.Әуезовтің, ... ... орны мен ... ... айқындайтын С.Мұқановтың,
кемеңгер ақынның поэзиясын зерттеген Х.Жұмалиевтің, ... ... ... барлау жасаған М.Сильченконың, Абайдың
орыс әдебиетімен творчестволық байланысын шолған З.Ахметовтің, қара сөзіне
назар аударған Х.Сүйіншәлиевтің, Абайдың дүниетанымы мен ... ... ... Б.Ғабдуллиннің, педагогикалық көзқарасын пайымдаған
Т.Тәжібаевтың, Абайдың ... орыс ... ... ... ... сондай-ақ Абай творчествосы туралы құнды
пікірлер, сүбелі ойлар айтқан Құдайберген Жұбановтың, ... ... ... және тағы басқа ... ... ... әдебиеттану ғылымы мен ... ... ... ең ... олжалар екенін атап, төңкеріске дейін Абай
шығармаларының қалай насихатталғаны, сын елегінен өткені жайын ... ... 1909 жылы ... ... шыққан "Қазақ ақыны Ибраһим
Құнанбай ұлының ... ... және ... Ысқақұлының "Абай (Ибраһим)
Құнанбайүлының өмірі" атты мақаласына айрықша тоқтау қажет.
Абай ... ... ... ... ... мен ... ақын шығармаларын ... ... ... ... ... ... жинақты осы принциппен құрастыру ол
дәуірде орынды да еді. Өйткені Абайдың бұрын ... ... ... бар ... ... үшін және ... идеялық бағыты мен
эстетикалық мұратын халыққа аңғарту үшін шығармаларды тақырып бойынша
орналастыру ең ... да ... ... Ал ... принципке ойысу
көбінесе акын еңбегін әбден таныған кезде творчестволық өсу жолын ... ... ... ... ... өзіне белгілі дәрежеде сыни ой-
ықпал жасайды.
1909 жылғы жинақ Абай өнерінің бүкіл ... ... ... ... 1933 жылы ... ... бір томдық Абайдың өнерпаздык
өсу жолын аңғартуға, ғылыми жүйемен зерттеуге негіз болды.
Тұңғыш жинақты құрастырушылар Абай ... 17 ... ... Егер
бастапқы 7 тарауы әбден ойланылған, белгілі ... ... ... ... ... тым ... ... Ең алдымен Абайдың
творчестволық бетін айқын танытатын ... ... ... туралы"",
"Замаңдастар туралы", "Өзі туралы"" деген тақырыптарды айрықша бөліп, ой,
насихат, ғашықтық, ... ... ... даралай топтастыру,
аудармаларын, поэмаларын бірыңғай орналастыру әбден орынды болған. ... ... ... ... ... ... "Қыс" өлеңдері
топтастырылмайды, "Сегіз аяқ" пен "Аттың сынын" қосар жүйе ... ... ... ... ... ... туралы" бөлімге қоса
салуға болатындығын құрастырушылар аңғармаған.
Нақ осы ... ... ... ... ... шығармалар жинағына
Кәкітай өзінше ... ... "Ой ... "Өзі туралы", "Ел
(дұрысы: халық - Т.К) туралы", ... ... ... ... ... шығарып, әр өлеңнің мазмұнына қарай мөлшермен жіктейді.
Анығында, Абай өзі тірісінде шығармаларын бұлай ... жоқ ... ... тыс ... ... ... бөлшектеуі, редакторлық,
ғылымдық дұрыс түрі деуге болмайды. Бұл шартты түрдегі, ... ... ... ... ... Абай өлеңдерінің ішкі мазмұндарына
қарасақ, "Ой туралы" деген бөлімде өзі турасындағы сөздер ... ... өлең - Т. К) ... ... ... - ой ... "Ғашықтық
туралы" деген өлең тобына көңіл күйінің лирикасы да араласып отырады.
Сонымен, ... ... ... дәл, ... ... ... 17-бет) деп
жазған болатын. М.Әуезовтің Кәкітай жіктеуіндегі кем-кетікті сынауы ... ... ... ... ... творчестволық процесс екенін
жоққа шығармайды. Абайдың тұңғыш жинағына енген шығармаларды топтауда кем-
кетіктер болғанмен, жинақ ... ... ... ойы мен ... ... ... жүйемен жеткізе алған.
Кәкітайдың Абай өлеңдерін такырыпқа бөліп орналастыруы ғылыми тұрғыдан
олпылы-солпылы болса, автордың сьншылық ойының ұшталғандығынан айқын ... ... ақын ... онын ... ... рет жарық көрейін деп
тұрған Абай жинағын белгілі жүйемен ... бөлу ... ... іс ... ... еді.
Абайдың тұңғыш жинағын құрастыру принциптері жайына ... ... бір ... - осы ... ... ... ... (Ибраһим)
Кұнанбайұлының өмірі" деген мәні жағынан да, көлемі жағынан да төңкеріске
дейін шыққан ... ... ... ... ... ... ... Бұл мақаланың мәнділігі естелік дәрежесінде қалып қоймай,
Абай творчествосы мен өміріне байланысты ... ... ... және ... ... ... дәйектілігі мен
тереңдігінде деп айту ... ... ... мен ... қыры мен сыры ... аян.
Зерттеу еңбектері, әсіресе, кемеңгер жазушы М.Әуезовтің ... ... ұлы ... ... ... жұртшылыққа әбден танытты. Біз
осы ұлы істің ең арғы бастауын сөз қылған уақытта кейбірін ... ... ... те, ... ... ... туу ... тұрғысынан кейбір
мәселелерді айтпай өту мүмкін еместігін ескердік. ... ... Абай ... мен ... ... ... ... дамытыла
айтылып жүретін жайларын едәуір ... ... ... ... ... ... жөнінде М.Әуезов Абай шығармаларының 1909 ... ... ... ... ... ... ... келіп, "соңғы
баспалар Абайдың өмірбаянына да Кәкітай жазған сөз, деректерден басқа ... ... ... жоқ-ты. Сондықтан Абайдың баспаға шығуында тарихтық,
бірінші зор еңбек етуші Кәкітай" деп баға ... ... ... осы
еңбегін С.Мұқанов та зор ілтипатпен атайды.
Кәкітай Ысқақов өзінің осы ... ... үш ... баяндауды
мақсат еткен. Бірінші - Абайдың ата-тегі және оның Абайдың ақындық ... ... ... - ... ... ... үшінші - кемеңгер ақын
творчествосының ... ... ... ... ... сөз
арасында естелік сипатында айтылатын деректер де бірқыдыру.
Кәкітай Абайдың ата-тегін баяндаған уақытта Ырғызбайдың да, ... ... да ... өмірге белсене араласып, билік айтқандарына
көбірек назар аударады. Әсіресе, ... ... ... аға ... дін ... ... қажыға баруын және балаларын орысша оқуға
бергендігін бірсыдырғы дәріптей көрсетеді.
Абай 15 жасынан бастап әкесіне үлкен ... ... ... ... ... адамдары не қылса да аталарындай атақты, үлгі аларлық би
болады деген, бірақ ... би ... ... өтіп ... қайдан білсін.
20 жасында Абай халық ортасында маңдай, бас шешен болды... халық
жайынан ... ... ... ескі ... билердің қилы іс туралы
қылатұғын биліктерін көп білген. ... ... ... ... соң ... неше ... ... білімділері мысал үшін айтқан ... ... ... ... ... ескі ... болса бұрынғы қазақтың
атақты биінің бірі болмағы анық еді" деп ... ... ... ... да ... ... екендігін, Қантай,
Тонтайлардың күлдіргі қалжыңға ұста болғандығын ... ... ... Абайдың ақындық өнерпаздығында осындай нәсілдік сабақтастық бар
еді, екіншіден, ата-тегі әшейін қарапайым адамдар ... ... ... ... ... өсіп ... ... тегін болмағы мүмкін емес деген
пікірді айтпақ болған. Кәкітай мақаласының шоқтығын көтеретін ... ... ... ... мен ... ... талдау жасауға
талаптанған бөлімдері. Кәкітай ... ... 1845 жылы ... 1904
жылы 23 маусымда дүние салуын, Ахмет Риза медресесінде жүргенде приходская
школада 3 ай орысша оқып, 15 ... ел ... ... ... бүгінде
бүкіл халыққа бүге-шігесіне дейін ... Абай ... ... ... ... үшін ... ... деректер болды. "Бұл жөніңде
казақтың мәдениет тарихында, Абай мұрасына ерекше еңбек сіңірген, Абай ... ... жас ... көрнекті өкілі болтан Кәкітай
Ысқақұлының еңбегін айрықша айту ... ... 16) ... пікіріне қосылмасқа болмайды.
"Абайдың өмірбаяны оқушыларға мәлім бола тұрса да, Кәкітай жазған бірді-
екілі деректерге назар аударған жөн. ... ... ... ... оның ... ... де, ... біліміне де ден
қойып, оларды ... ... ... ... ... отыруының
арқасында Абай өрен тұлғалы, өз замандастарынан ақылы асқан ... ... ... ... жасаған.
"Уақытында аз да болса ислам діні, ... ... келе ... ... ... ... ғарапша, парсыша, түрікше кітаптарды көп ... ... ... ... хабардар болды. Сол талаппенен қырда
арапшаға, парсышаға Абайдан артық болатұғын һәш кім болмады. Шала ... бар ... ... ... ... еді. Өзге жерде өтірікті-
шынды жұртты аузына қаратып жүргендер Абай ... ... ... ... ... ба" (1909, 106-бет) деген қаупін айтқан уақытта
Абайдың ... ... ... ... ... шығармаларын көп
оқығандығын аңғарту мақсатын көздеген.
Абайдың жер ... ... ... ... ... ... мән береді. Егер олармен таныспаса "Абай әлде бойына
біткен өнерін жарыққа шығарып білдірмей кетуге де ... еді" дей ... ... ... арнасын баяндайды. "Абайдың ғылымға бетін түзеп
жібермекке осы кісілер үлкен ... ... ... ... ... Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Толстой, ... ... ... ... Писарев деген кісілердің шығарған
кітаптарымен таныс қылған. Абай өле-өлгенше менің әкемнен артық ... ... ... ... Михаэлис деп атап отырушы еді.
Абай соңғы замандарында Спенсердің "Опытын", Лионистің ... ... ... ... ... жазғанын, Чернышевскийдің
заманындағы жазылған статьяларды һәм оның өмірін оқып отырушы еді. Әсіресе,
Абай Лермонтовтың ... ... еді" деп ... ... және
эстетикалық көзқарасының қалыптасуына шешуші ықпал еткен арнаны айрықша мол
да ашық ... ... ... білімі үш арнадан, атап айтқанда,
қазақтың көп жылғы өмірінде қалыптасқан билік айту ... ... ... - ... ... үшінші - батыс мәдениетінен нәр ... ... ... ... түсу үшін ... ... 30 ... барша халық
ортасына атағы жайылып, белгілі болды. Бөтен елдің басты адамдары құда-
тамыр болып, жақындық қылып, ... ... ... жүрді. Ұрлық қылған
кісіге, зорлық қылғандарға жазаны аямай салып, ... ... ... ... осы ... ... тиямын дегендіктен қазақтың ... ... ... ... қиын ... ел ішінде көп найман дегендер партия
қылып, көп әуре қылды" дегенді айрықша атап ... Ұлы ... ... ... ... деп ... көп ... тауып алғанын, талай қажыр-
қайратын орынсыз шығындағанын:
Адам деген даңқым бар,
Адам қылмас халқым бар –
деп қамыққанын айтуды ... деп ... ... ... ... ... айтуы, оқушы
сенерліктей, ойланарлықтай етіп ... ... ... ... оның бұл мақаласының құндылығын арттыра түскен. Өз пікірін
дәлелдеуге ден қою — ... ... ... түскендігін аңғартатын көрініс.
Кәкітай мақаласының ең сүбелі және құнды жағы — Абай ... ... ... ... ... жасауы. Абай өлеңдерінің белгілі бір мәселеге
байланысы ... өмір ... ... ... ... ... ... алған. "Жасымда ғылым бар деп ескермедім" дейтін атақты
өлеңінің сырын ақтара келіп:
Адамның бір ... бала ... ... жек көрмедім.
Баламды медресеге біл деп бердім.
Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім, —
деген шумақты Абай өз ... ... ... ... ... ... енді әскери академияға түспек болған
Ғабдилрахимнің өмірімен тікелей ... ... Абай ... ... ... ... ... ұмтылтып, көңіл көзін ... ... ... ... атап ... Абайдың ақындық өнерді тануы және оған мүлдем ден қоюы жайында
дұрыс ой ... Абай 14 ... өлең ... ... да, оған онша ... оған кейбір ақындардың біреуді мақтап пайда табуы және "қазақ
ортасыңда ақындықтың пәлендей қадірі жоқтығын", ... ... ... ... деп ... мақтанатыны себепші болғанын дәлелге
келтіреді. Орыс ... ... ... шығармаларын оқығаннан кейін
және көркемсөздің әлеуметтік мәнін әбден ұққаннан кейін "Абай өзі ... ... ... жаза бастаған соң бұрынғы надандықпен өлеңді өнер орнына
жұмсамай, ғибрат үшін айтпай тіленшілік орнына айткандықтан ақындықтың ... де ... ... ... кемігендігін айтып, өзін олардың
айтқанынан басқа" жолмен жүруге ұмтылғанын Кәкітай кұр ... ... ... ескі биді ... ... деген атақты өлеңімен дәлелдейді.
Абай жолы - ... ... ... жолы ... ... ... осы ойын ... түйінге жеткізу үшін Абайдың
дүниетанымын кеңейткен, ағартушылық-демократтық көзқарасын ... ... ... ... ... "Абайдын өзі Толстой мен
Салтыковтың шәкірті еді" деп тұжырымдағаннан кейін, "орыс ғылымын ... ... ... ... қозғап, Абай өзін қазақтың ғибрат
алатұғын ақыны" деп үлкен де ... ... ... ... ұлы ақын ... ... күш жұмсаған. Бұл мақсат ол
кезде әбден заңды да еді. Өйткені қазақ ... ... ... ... бар ... ... көпшілік түгел таныс еді деу қиын. Сондықтан
да ... Абай ... ... әр ... ... ... әдейі айнала
бір соғып отырған. "Абай ... ... ... ақын ... ... елдің
ұғымсыздықтан әшейін өлеңнің артық қадірін ... ыза ... ... де, ... алыс ел құмар болып Абайдың өлеңін жаздырып алып,
жиылған топта Абайдың насихатын ұқса ұқпаса да кұлақ қойып" тыңдағанын ... ... қор ... ... ... деп ... да ... ауқымына тарта білген.
Кәкітай осы мақаласында Абайдың ұстаздығына да арнайы тоқталған. "Абай
жазған өлендерінен басқа, ... ... ... ... көріп, көңілі
рақат болатұғын сөзін ұғар деген бала-шағасы, жаңа ... ... ... ортасында өзге ел сөзі, шаруа сөзі сөйленбей, ... ... ... ... ... ... мінезбен түзеледі, қандай
қызықпен бұзылады, ғылымды қалай іздеуге керек, ... ... ... ... ... ғалымдар өткен, олардың артықша айтқан сөздері ... ... ... ... ... ... ... адамшылығы түзелер деген
сөзді айтып отырудан қанша ... ... да еш ... ынталы көңілмен
рақаттанып айтып отырушы еді" деген естелік баяндау Абайдың ... ... оның ... ұстазы екендігіне меңзеген. Өзінің осы ойын,
көрген-білгеннің сөзі ретінде қалдырмау үшін Кәкітай: "Қанша халық ... да ... ... көп ... қасында болған жігіттер өзгелерден
бір түрлі медреседен оқыған, ғылым жолындағы кісі ... һәр ... ... ... көп ... надандықтан шығып қалушы еді" деп
қомақты да дұрыс ой түйеді.
Сонымен қатар, осы мақалада ой ... ... ... өзек ... те бар. Олардың ішінде Абайдың өлеңді кез келген қағазға ... ... ... пен ... ... ... жас ... мінез
қылықтары және жоғарыда ... ... ... ... пікірлері
кездеседі.
Біз Кәкітай Ысқаковтың бұл мақаласына біркыдыру мол ... ... ... Абай ... ... ... екендігін және екіншіден, осы мақала
кейінгі баяндауымыздың негізгі объектісі болатындығын ескердік.
Абайтану ғылымының бүгінгі өркені өскен ... ... бұл ... ... ... ... жатқаны, айтылмай қалғаны ... ... ... ... таң ... ... құнды еңбектен Абайға
байланыстының бәрін талап етуге ... ... ... да осы мақаланың тарихи тағдырына назар аударған жөн болмақ.
Кәкітайдың бұл мақаласы Абай жинағында 1909 жылы ... да, ... ерте ... Абай ... ... ... ... Абайдың өлеңін
жинап, кітап етіп бастыру ... ... ... 1904 ... ... мен 1905 ... ... айларында жазылып, даяр болғаны күмән
тудырмайды. Өйткені бұл мақала 1905 жылы 27 ... ... ... ... ... ... бөлімінің Семей бөлімшесіне келіп түскен.
("Записки... 1907, 4 және 9-бет). Оны орыс тіліне ... ... ... ... ... деп ... ... 1905 жылы
"Семипалатинский листок" газетінде, ... ... ... 1907 ... ... Мақаланың ең соңында Абайдың өміріне байланысты
деректерді Кәкітай ... ... ... деп ... ... осы ... орысша және қазақша текстерін салыстырған уақытта
болмашы ғана өзгерістерің барын ... ... ... ... ... бұл мақаланың авторы кім деген мәселе жауапсыз ... ... ... ... ... ... шығар, әлде Бөкейханов Абайдың
өмірбаянының деректерін Кәкітай берді дегенді айтып, өзі ... ... не ... мақаласын аударып ғана шыққаны автор болуға негіз деп
есептеген ... ... ... ... ... ... ... сүбелі орны бар дүниенің ақиқатына жетуге тиіспіз. Өйткені Қазан
төңкерісіне дейін Абай жайында ... ... ... ... де осы ... шыққан мақалаға меңзеу жасалады. Соңғы кезде,
яғни "Жұлдыз" ... 1991 ... 9 ... ... ... ... «мақаланың шын авторы кім?» ... ... ... заманында жазылған еңбектердің бірде-бірінде бұл мақаланың атын
атамақ түгіл, шын сырын ... ... ... ... ... "1907 – 1909 ... Кәкітай Ысқақұлының әуелі орысша, артынан
қазақшаға "Абай Құнанбайұлының өлеңдері" ... ... ... ... деп хабарлағанына қарағанда бір шикіліктің барлығын ... ... ... ... ... ... ... жүрегі дауаламаған. Ол
кезде осылай жасауға мәжбүр еткені белгілі, алайда Абайдың кеңес заманына
дейін танылуы, даңқы жайылуы, ... ... ... енді ... Қайта құру мен жариялылық заманында ақталған ұлы дарындардың әрбір
ісіне зор ілтипат білдіріп, ... ... ... ... Бірақ бұл ниет бұрынғыдай бірыңғай бұрмалап ... ... ... ... ғана ... жеткізбек, өткен өміріміздің ащы
ақиқаты болып көрінбек, ... ... ел ... бері ... қандай күйде болғаңдығын ашып ... ... ... Кеңес
заманында қалыптасқан орынсыз қауіптену мен күдіктенушіліктің зияны қаншама
мол болғандығы осы мақаланың ... ... ... ... ... листок" пен "Запискиде" жарияланған мақаланы қазақшаға
Т.Жұртбаев аударып, "Жұлдыз" журналының 1991 жылғы 9 санында жариялады,
авторы − ... ... (1971) ... және ... ... авторы Кәкітай Ысқақұлы екеніне шүбә келтірмедік. Оны дәлелдер
материалдарды түгел есепке алу ... ... ... - ... ... ... сипаты бар тұстарынан
әдейі молырақ үзінді ... ... ... көп жыл ... ... оның өмірінің бар қалтарысын күнбе-күн көзімен көріп отырған адам
ғана жазбақшы. Ал ол адам Кәкітай, одан ... ... ... ... Абай
қасында ұзақ жыл болмағаны былай тұрсын, Абаймен ... ... осы ... өз ... ... сөздерінен аңғарамыз. Кәкітай "қазақтың
ұғымына ыңғайлы деп Абай қазақша өлеңмен Онегинді перевод ... ... ... ... ... Қазақтар Татьянаның хатын бек жақсы көрді" деп
жазғанын орысшаға аударған уақытта Бөкейханов өз жанынан ... ... ... ... на ... язык ... ... особенно в
степи популярность пользуется "Письмо ... для ... тот ... ... В 1899 году в ... ... киргизский певец Адылхан
предложил послушать "Письмо Татьяны" под ... его ... На ... откуда он знает "Письмо Татьяны" Адылхан не без ... ... ... что у ... был ... же, как он, певец - "ахын" Пушкин,
который воспел, как Татьяна "сұлу" (красавица) ... ... ... и ... ... В тот же ... ... знающий много
оригинальных стихов Абая, спел нам несколько его переводов из ... при ... что ... был ... жизнью, а Пушкин относился к
ней, как мудрец. Впоследствии автору этих ... ... ... в ... в киргизской степи в разных ... ... ... и ... на
балалайке (домбре) переводы Абая из Пушкина и Лермонтова ... ... 5) деп ... ... қай ... қалай естігенін хабарлайды.
Абайдың аудармасын естігенін сөз арасына осылайша үйлестіре білген автор,
егер Абайды ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... еді. ... ондай оқиға болмаған.
Аудармада Абайдың қажы-молдалар туралы айтқанын, 1822 жылы ... ... ... жай-күйін баяндауы, Тұрағұлдың ... ... ... ... бұған өзінің басшылык еткісі
келетіңдігін, Абайдын жыл ... ... ... өлең ... ... ... абырой болатынын айтқан төрт абзац қосымшасы бар.
Сонсын Абай өлеңдерінен ... ... ... ... ... отырған.
"Запискиде" жарияланған мақаланың аударма екенін ... ... ең ... оның ... ... ... жөн. ... қосымшалар мен қыстырмаларды есептемегенде бұл мақалалар егіз
қозыдай, бірінен-бірі айнымайды. ... ... таза ... ... ... сөзі сөзіне сай. Сөзіміз нақты болу ... ... ... Абай ... ... "23 ... 1904 ... туған
жері Шыңғыс тауында дүниеден қайтты атақты қазақ ақыны, Шығыс ... ... ... ұғылы. Кітапта шын аты Ибраһим, бірақ қазақ әдеті ... ... ... Абай атын ... атап ... біз де ... деп ... Ал "Запискиде" "23 июня 1904 года в Чингизской
волости (в горах ... ... ... скончался популярный в
родной степи киргизский поэт Абай Кунанбаев. Книжное имя его ... но ... ... ... ... ... ... за ним нежное
ласкательное имя Абай, которое и мы сохранили за ним" деп ... ... ... ... анықтауыш сөздер ғана қосылған.
Бұдан әрі қарай ата-ана тегі жайындағы баяндаулар ... ... орта ... Кәкітай "Абай 14 жасында-ақ біреуді мазақ, яки
қалжың қылып, құрбылар ортасында өлең шығара бастаған. Олар жатқа ... ... ... өзі оған ... ... деп ... қоймаған" деп
жатса, оны "в 14 лет Абай ... ... ... ... молодежью, но автор не придавал им никакого значения" ... бір ... ... Абай ... жазғанын ұнатушы еді Бұның
өлеңін қазақшаға өлең перевод қылып еді: "Дума", "Кинжа", "Парус" ... һәм ... ... - Т. К) ... ... еді" ... ... Абай сочинения Лермонтова, из которых любил делать ... ... Абай ... ... ... стихами "Думу", "Кинжал",
"Парус", "Молитву" и др."- деп ... ... сөз ... ... Кәкітай
әр оқиғаға байланысты Абай өзінің өлеңін "Кез келген қағазға жазып тастаушы
еді. Әуес қылған ... ... ... ... еді. Абайдың халықты сынап
шығарған өлендері қазақтың қай жеріне болса да жайылды" деп естелік ... ... ... ... сказанное или написанное по
случаю, на ... ... ... ... ... ... ... Абая, особенно сатирические, встречаются во всех концах
киргизской степи" деп сол естелік күйінде қайталап шығады.
Назар аударатын бір мәселе - Абай ... ... ... ... ... ... ... Бір цитаттан басқаның бәрі
бірдей, орысшасында ептеп қысқартылып, кейбір тұста ой сабақтаған. Әсіресе,
осы арада Абайдың ислам ... ... да айту ... Ол өзінің өлеңінде
молдалардың арамзалығы мен алаяқтығын сынап, мұсылмандық жолымен ... ... ... ... ... Осы ... барлық діни ғұрыпты ұстанатын,
әсіресе, отыз күн рамазан айындағы ... мен ... бес ... ... ... ... "Құнанбайдың отбасындағы діни пікірлер мен ғұрыптар,
әкенің үстемдігінің күші -Абайдың ислам ... ... ... жол ... (Т. Жұртбаев аудармасы бойынша) деген ойды
Кәкітай айтпаған, жазбаған. Абайдан жасқанатын шала ... мен ... тиек ... ... өз ойын ... ... Діни ... Кәкітай айта алмайтын бірқыдыру ... ... ... түсінік-танымды өз жанынан қосқан.
Кәкітай мақаласының естелігі басым ең соңғы тарауы түгелдей аударылмай
қысқартылған, себебі ... ... Абай ... ұзақ ... ... ... адам ғана жазбақ, айтпақ. Абайдың партиягерліктен
көрген қорлығын, оған деген көзқарасын оның ... ... қара жер ... ма?", "Екі күймек бір жанға әділет пе?!" ... ... де, онан әрі Абай ... ... ... "бір адам ... шаруа
жайынан, ел жайынан сөз сөйлесе, бек ренжіп, ашуланып қалушы еді" ... ... ... біраз ыңғайсыздықтар әкелері сөзсіз. Сондықтан
"Абайдың ... ең ... ... - таза ... мен достық еді" деп
"Махаббатсыз дүние бос" деген өлеңімен мақаласын аяқтауы логикалық түйіндеу
жағынан дөп бола қоймағанымен ... ... ... ... қажет
болғанын аңғармасқа болмас.
Әдебиетіміздің, әсіресе, әдебиетттану мен сынымыздың тарихында үлкен
орны бар еңбектің мән-мағынасын ашу, оны ... ... ... айрықша
қажет. Өйткені қазақ ... ... ... ... ... әр адамның мәдениетімізге қосқан олжасын белгілі бір ... ... онда ... ... ... Бұл бір. ... ақталып, тарихымызға қайтып оралғаннан бері анық-қанығы
дүдәмал, күдік тудыратын, ... ... ... ... бәрі ... ... ... түсінік ендеп барады. Қайсыбіреулер көрер көзге
шындыққа қиянат жасауда. Қателікке бастар қатерлі жол осы.
Оның шет ... осы ... ... де бар. ... ... ... әңгімесі бойынша Әлиханның Абай өмірі ... ... ... макаласы" еді деп ("Жұлдыз", N9 1991, 110-бет) сендіре
тұжырымдайды. ... ұлы ... ... елі үшін ... орасан зор екендігін қуана айтқан, жазған уақытта тап осы ... ... ... ... еш болмайды. Оған талай дәлелдер
келтіруге болады, тіпті әрі-беріден соң "Абайдың ... ... ... да ... ... ... деп өзі ... естен шығаруға болмайды.
Т.Жұртбаевтың "Запискиде" жарияланған мақаланы ... ... ... ... ... ... ... де томпақтау, өйткені ол
1905 жылы ... ... 27, 29 ... сандарында
жарияланғанының қайтадан басылуы ғана. Ал қазақ тіліндегі түпнұсқасы Семей
география бөлімшесіне 1905 жылы 27 ... ... ... тағы да ... жылы ... ... жол үстінде ұсталғанда Абай жинағының қолжазбасы
портфелінен шыққаны да рас, ... ... етіп ... үшін ... ... апара жатқан болатын. Сондықтан игі көңіл емес, тарихи шындық қымбат.
Әлихан Бөкейхановтың ... ... ... жазу келетіндігін айта
отырып, ұлы адамгершілгіне арнайы назар ... ... ... Ол да ... ... ... ... Абайдың өмірбаян деректерін
Кәкітайдан алдым деп ескерткені бар. 1915 жылы Кәкітай дүние салғанда ... ... ... ... ... ... адамгершілігін естен
шығармай, осы мәселеге қатысы бар ... ... жөн. ... ... мұндай мақала жазуға ... ... ... ... ... тосқауыл қояды.
"Кәкітайдың әкесі ЬІсқақ - ақын Абайдың інісі. Кәкітайды жасынан сүйіп,
Абай қасына ертіп баураған. Абай қасында жүріп мектеп көрді. ... ... да, жаза да ... Абай білетін Еуропа жазушыларымен Кәкітай ... ... ... ... ұста ... ... орысша сөйлеуге
қысылмайтын. Сөз білетін еді.
Мен депутат сайланып шыққан жылы Семей қаласының орыстары бізді клубта
қонақ ... орыс ... ... ... та ... еді. "Біз
Михаэлис пікіріндеміз. Солардың шәкірті ... ... ... ... ... ... жазған да - Кәкітай. Осы екі істен-ақ Кәкітайдың
білімі оқушыларға танылып ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, ... белгісі, оның үстіне өмірде ізі
қалған адамды жұртқа танытудың үлгісі ... ... енді Абай ... ... ... ... ... 1900 жылы шала-
шарпы танысқанын еске алады да "1904 жылы Абай марқұмның өлеңін кітап қылып
басыңдар деп, ... хат ... 1905 ... шілденің аяғында Кәкітай
Абайдың қолжазбасын алып, Омбыдағы маған келді. 1905 жылы ... ... ... ... ... ... оқушылар біледі. Кәкітай біздің үйде
бірер жұма жатты. Абай, Пушкин, Лермонтов сөздерін бірге ... ... Анық ... деп ... ... ... ... өзі 1908 жылы
абақтыдан шығып, Семейге келгенде соңғы рет "бір түн Қаражан ... ... мені ... ... ... шығарып салып, қош айтысқан жерде
құшақтап жыласты. Мен қасарысып, буындырған құсаны сыртқа шығармадым. Бекер
жыламаған екенмін... Қош қарағым, ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... қазақ әдебиетінде көріне бастаған азасөз-
естеліктің бір түрі болғанын да аңғаруға тиіспіз. ... ... ... ... алшақ жатпайды.
Сонымен осы деректер мен дәлелдер мақаланың алғашқы авторы Кәкітай
екендігіне еш шүбә ... Оның ... ... ... ... таза
қазақилығымен, өзіндік оралыммен көрінгенін есептен шығарып ... Ал енді ол орыс ... ... ... ... ... ... алғанымен, ойды жүйелеп баяндауы, бір ... ... оны өлең ... бекітуі, бүкіл структуралық құрылысының
сақталуы тағы бар. Ал енді ... 1991 жылы ... ... ... ... жаңа ... ... өзгешелік тауып, алғашқы
түпнұсқадан алшақтап ... ... ... ... ... ... құбылыс екенін айтқанда, соңғы қазақша ... ... ... ... бола ... ... ... жалпы ой ағыны,
олардың түзілуі, әсіресе, ... ... ... оның ... көп ... ... ғана адам жаза ... Кәкітай пайдасына ойыстырары
сөзсіз.
"Запискиде" жарияланған мақаланы Кәкітайдікі деп табу қытымыр заманда
Абайтану ғылымына бірқыдыру ... ... ... ... ... XX ғасырдың басында жарияланған мақаланың нақты авторын ... ... ... ... үшін айрықша қажет ... ... ... ... дерекке баға жетпейтінін еш уақытта ұмытпаған жөн. Тіпті
М.Әуезовтің өзі де ... ... ... ... ... ... ... осы мақаласы "Қазақ" газетінде жарияланған бірнеше мақалаға
арқау болғанын, яғни Абайдың ғұмырнамалық деректері содан бастау ... ... ... басылып шыкқаннан кейін оны кай ... ... ... ... ... әрине ыңғайы бар жерде авторы елеусіз қалмауға
тиіс екендігі тағы бар.
"Қазақ" газетінде жарияланған мақалаларда ... ... ... ... ... ... ірі ... жасалған кезде Абай даңқы жайылуы
жайында болсын, Абай жаңашылдығын тануда болсын артық-кем айтылған ... ... ... ... Абай ... классикалық мақала
жазған А Байтұрсынов, Абайдың қайтыс болғанына 10 жыл ... ... ... болсын, әр қилы әңгіме ... ... ... ... ... ... біз ашып ... танытып отырмыз"
деген ойдың сөкеттейтіні болмағанмен, түсіндірер тұстары да жоқ ... ... ... ... өз елі тобықтыдан басқа қалың қазақтың
көп жері білмей де қалды. Абай сөзі өзі ... ... бес жыл ... Абай ... ... соң да елге көп тарай алмады", ("Қазақ",
23.06.1914) деп Абай даңқын тар шеңбермен өлшеуді тарихи ... ... ... ... Абай даңқының жайылуы мен өнерпаздығының
танылуы жөнінде көптеген құнды деректер бар. Олардың ... ... ... ... бұрын Абай жөнінде еш нәрсе жазылмады,
айтылмады деуге болмайды. ... ... ... ... ... бұрын басталған. Бұл жөнінде Абайдың, еңбектері үш түрлі ... ... еске алу ... жол - баспа арқылы тарауы; екіншісі - ... ... ... үнмен аралас тарауы үшіншісі - қолжазба түрінде әр ... ... ... тарауы" (20-том, 16) деп ... және ... дәл ... ... ... ... яғни баспасөз арқылы таралу
жолына ғана назар аударсақ, ... ... ... Және бұл ... ... ең өнімді де тарихи шындықпен айқын дәлелденетін жол.
Абайдың аты қазақ ... ... ... "Дала уәлаяты газетінде""
аталғаны және "Айқап" журналының бетінен емін-еркін орын ... ... Орыс және ... ... Абай және оның ұлы ... ... ... "Қазақ" газетіндегі ойды қоштамайды.
Әзірге белгілі болған деректерге қарағанда, Абайдың аты ... ... жылы ... ... Джорж Кеннанның "Сібір және жер аудару" деген
кітабында аталды. Бұл ... 1905 ... ... ... орыс ... жеке ... ... басылып шықты. Семей кітапханасын пайдаланып
жүрген қазақ зиялысы - Абай Құнанбаев бұл еңбектерде ... ... ... талай рет насихатталып келе жатқан ... Абай ... ... ... бір ... ... ... туралы жазылған кітаптардың, газет-журнаддардағы мақалалары мен
заметкаларының көрсеткішінде А.Алекторов Абайдың ... ... 1889 жылы ... ... деген өлеңіне мынадай
түсіндірме берген: "В ... ... ... ... ... қолы
қойылмаған ғой - Т.К) бичует за безделие и незаконные поступки; ... он ... ... ... мало ума,
А таким быть управителем трудно,
Если же вы не ... к ... ... ... на ... ... проникнуто в некотором роде гражданскою скорбью" деп Абай
өлеңіне баға бергенін де ... ... ... мен ... орыс ... ... ... архивіне И.Н.Куташев тапсырған материалдардың ішінде Абайдың 7
өлеңі жатқанын анықтауы да айта ... ... аты ... өлеңінің архивте сақталуы сиякты деректер қаншама
мәнді болса да, Абайдың өнерпаздығы ... ... ... ... жаңа ... бастағанын жазған бір еңбекке айрықша тоқталу
керек.
1903 жылы П.П.Семенов пен В.И.Ламанскийдің басқаруымен "Россия. ... ... ... ... ... и дорожная книга для
русских людей" ... ... ... ... ... 18 томы ... қазақ
өлкесіне арналды. Оның "халқы" дейтін екінші бөлімнің төртінші ... ... ... края и ... его ... деп аталады.
Бұл тараудың авторлары - АН.Седельников, А.Н.Бөкейханов пен С.Д.Чазов. Ал
бесінші - ... ... ... края по территории, его
этнографический состав, быт и ... ... ... ... ... Әдебиетке, әсіресе Абайға байланысты ... осы ... ... ... болуы қай дәрежеде екенін анғаруға
тиіспіз.
Тарау авторы, яғни АН.Седельников: ... ... ... в ... - ... ... народ, и несомненно, что ему предстоит
лучшее будущее: количество его ... и он ... и ... приобретениям.
О сравнительной культурности киргиз-казахов можно судить отчасти по
характеру языка, по ... и ... ... свои мысли, по богатству
народной литературы и, ... по ... ... ... ... ой ... талай қызықты деректер келтіріп, бақылаулар жасайды. Өз
ойын логикалық жүйемен өрбіткенде халық творчествосының бай екендігін ... - Баян ... ... лиро-эпосты қызыға баяндап, Аягөз маңында
ескерткіш салғанын айтып, ... ... ... ... Сол ... ... күні бүгінге дейін қазақтар көңіл аудармай келе жаткан Ноғайбайды
және оның ізін қуушыларды ... ... ... ... нужд ... ... ... киргизов-джатаков"), Шортанбайдың "Зар заманын"
атай отырып, жазба әдебиеттің соңғы ... ... ... Абайға тоқталады.
"Наконец, как представителя нового течения в киргизской поэзии ... ...... - ... ... ... изящных
по форме и поэтических по содержанию (особенно ... ... ... көзі ... тұңғыш рет ғылыми мәнді қорытынды жасаған болатын.
Ал енді осы ... - Абай ма ... ... ... ... ... "Этому же автору принадлежать хорошие переводы
"Евгения Онегина" и ... ... ... ... ... ... для киргиз), таким образом, у семипалатинских "уленши"
(певцов) можно слышать напр.: ... ... ... ... своей
мотив" (204-бет). Әрине Абайдын өнерпаздығын, әдебиетке ... ... ... уақытта Ә.Бөкейхановтың ауызекі кеңесі болған да шығар.
Өйткені 2-бөлімді бірге жазысқан авторлардың бір-бірімен ... ... Абай 1904 жылы ... ... шығармасын жинап, жариялау жөнінде
ойы осы кезден тұтануы да ... ... ... ... ... ... ... жанашыр болғаны даусыз.
1909 жылы Уфа қаласындағы "Шарық" баспасында Омбы қазағы Зейнелғабиден
бин Ялкаж Мұқмырақ Әлжауари (яғни Зейнелғабиден Әмрин) ... ... атты ... ... ... яки ... тіл ... деген
бөлімінде "сөзге ұсталық әр халықта мақтаулы болғаны сықылды, өлеңшілік те
құрметсіз, қадірсіз емес. Ғараптардың Лібиі, русларының ... ... ... сөйленіп, тарихта жазылды... Басқа халықта болған сықылды
қазақтарда да бар...
Енді милләт бақшасын ғылым ... ... ... ... ... ... ... өлеңшілерімізді озыстырсақ,
мәжілісіміз - ... ... ... болар еді.
Жалғыз-ақ шешендік байлаусыз, дәмсіз, көпке пайдасыз ... ... ... ... ... те біреуді мақтап-мадақтауменен,
біреуді сақтап-жақтауменен болмайды, бәлки шешеннің тілі, шебердің ... ... ... іші алтын, сырты күміс болып, үлгі өрнекпенен болсын"
деп өзінің әдебиет жайындағы көзқарасын ... да, ... ... ... тақырыпша қойып, Абайдың "Өлең сөздің патшасы сөз сарасы"
деген шығармасын толық келтіреді. "Тобықты ... ... ... бөлімде "Қартайсаң қайғы ойлайсың,, ұйқың сергек", "Бай алады ... ... деп" ... ... ... уақытта, ақындық туынды осыңдай
болсын деген эстетикалық талабын айтпақ болған.
Қазақ баспасөзінің ... ... ... ... аты қазақ
даласынан тысқары аймақтарға да тарай бастады. Оның бір ... ... ... енді М.Мырзахметов "Абай туралы жаңа деректер" деген
мақаласында "Абай ... ... ... ... аударуымен
Иранда басылуы, Шәдінің Абай шығармасына өлеңмен түсінік жазуы, "Шора"
журналына 1908 жылы Абайдың ... ... ... ... ... 12.10. 1962) ... ... айтып отыр. Соңғы екі факті бірқыдыру
зерттеушілерге азды-көпті мәлім болса, Абай шығармаларының ... ... ... ... ... қажет ететін жаңалық.
Осы ретте, татар, башқұрт ақын-жазушыларының Абай жайында айтқан
пікірлерін зор ... атау ... ... ... ... ... Хатип Усманов өзінің "Егіз жырлар". атты мақаласында башқұрт ... ... 1913 жылы "Мен ... ... ... әсемдікті, абзал
сұлулықты көрем де, рақат сезімге бөленем, мен оның орнын ... ... ... араб ... Ймраилькаис тұрған биікке апарып қойдым" ("Қ.Ә." 26.10.1962)
деп жазған екен деп хабарлады.
Татардың қайсыбір ауыздықпен алысқандары ... ... ... ... деп шу көтеріп, әлек болып жатқан уақытта татардың
классик жазушысы Ибраһим Ғалымжанов: "қазақ әдәбиятында ... бір ... ... ... әдеби азық булып ве жирлар, бизнең ... күп әләк ... киң ... ... яңғыраған Ибраһим
Құнанбайлар, соңғы Сәедуллинлар... -гамум ән қазақ ... баш ... ... ... ... мөмкин булмаған бір фактдыр" ("Аң", N5, 1916)
деп жазған болатын.
Абай ... ... мен ... ... ... атап ... -1914 жыл. Данышпан ақынның тұңғыш жинағының қазақ ... кең ... ... ... 10 жыл ... ... газет-журналдарда бірқыдыру
мақалалалар жарияланды. Арнайы әдеби кештер ұйымдастырылды. Соның ішінде
орыс география коғамының Батыс ... ... ... бөлімшесінің ұлы
ақынға көрсеткен ілтипатын айрықша атаған орыңды.
1913 жылдың желтоқсанында Абайдың ең ... досы ... ... ... ... ... VII санында жарияланған қысқаша
қазанамада Михаэлис "открыл за Иртышом большой поэтический самородок в ... ... ... ... ... ум, ... любознательность
Абая, Михаэлис серьезно занялся его воспитанием.
По указанию Евгений Петровича Абай перечитал русских ... ... ... ... ... ... и др., познакомился
с сочинениями Спенсера, Льюиса и Дрэпера.
Абай прекрасно потом понял, чем он был ... ... ... и ... ... воспоминал о нем до конца своей жизни: Открыл
мои глаза Г. Михаэлис -обыкновенно говаривал Абай" делінсе, 1914 ... ... ... ... өмірі мен қызметіне арналғанда "Его талант ... ... ... в ... ряде ... произведений; которые
захватывали степь, и сделали имя Абая ... ... деп ... ... ... тар ... ... болмайтынын көрсетсе керек.
Семей бөлімшесінің қазақ мәдениеті тарихында істеген баға жетпес еңбегі
көбіне ... ... ... те ... ... өйткені 1914 жылы
26 ... ... ... еске ... кешін өткізді.
Өзінің осы дәстүрін берік ... ... 1924 жылы да ... ... 20 жыл ... атап ... жылы Абайға арналған кеш қазақ тарихында бұдан ... ... ... ... екенін айрықша айту керек Сондықтан да "Айқап"
журналының "Біз ... ... ... ... бір істі бізге орыстар істеп
берді. Алашқа аты мәлім атақты ақын әм ... ... ... биыл он жыл ... ... ... жұрт бұндай қадірлі адамдарының
атағын шығару үшін талай ... ... ... еді" (N4, 1914) деп ... жазуында үлкен мән бар екенін аңғармасқа болмайды.
Абайдың шығармаларын насихаттау, халыққа таныту ісінде қазақтың тұңғыш
журналисі Нәзипа ... ... ... Осы еске ... кешінде
баяндама жасаған Нәзипа "Абайды туғызған қазақ ... тағы да ... ... бәлки онан да артық данышландар туғызар" ... ... ... ... көзіне жас алғандары да болды. (Байғұс қазақ
қамкөңілді ғой). Нәзипа ханымның орысша таза сөйлеуіне ... таң ... айта ... ... тілшісі "Абайдың қадірі ... зор ... ... ... талай қазақтың көзінен жас мөлдіреді. Абай секілді
сұңқардың орны бос қалмас деп үміт етеміз" деп қорытынды жасаған.
Осы кеш жайында ... ... де ... жарияланды. Тілші "Атақты
ақынымыз марқұм Абай Құнанбайұлы турасында баяндама оқылады деген хабар
халық арасына ... ... ... жұрт ол күні ... ... деп ... келіп, бұл жағрафия ... кеші ... ... ... "Бізде де Абайдай данышпан адам туады ... ... ... ... да шығып, өзі өлсе де терең ойларын, қымбат
сөздерін, түрленген күйлерін жұртына ... ... ... қалдырғандай" деп
жұрт шаттанды" (21.02.1.914) деп тілші Абай жөніндегі халық пікірін көлемі
жинақы, мәні қомақты сөздермен ... ... ... ... Лазарев Шығыс тілдері институтының
академик А Н. Веселовскийдің 70 ... ... 1914 жылы ... ... ... ... ... жөн.
Абайдың өмірбаянын жазып, шығармаларының мән ... орыс ... ... Нух ... "в нем ярко олицетворяется ... в ... ... киргазского народа. Первый из киргизов испытал он на
себя силу ... ... а ... с ... ... в 80-х
годах расширило его умственный ... - он ... ... русскую
литературу" (224-бет) деп Абайдың ақындық арнасының ең ... ... ... да, ... ... ... рухы оған жақын да ... ... ... Абай сөзінің мәнділігін, әсерлілігін арттыра
түскендігін, өзінің тамаша ... ... ... ... ... Абай шығармаларының таралуы ... ... ... ... ... и ... ... киргизов, живущих за пределами его волости" деп ел
аралап жүрген ақындар мен өнерлі жастардың еңбегін ... ... мына ... да ... қалмауға тиіс. Өйткені автордың
Абай өлеңдерін талай тыңдап, ғибрат ... ... ... ... ... мәні мен мазмұнына көркемдік қасиетіне орынды пікір айта ... Абая ... ... ... по ... они все взяты из
жизни народа и художественны по ... ... ... петь ... стихи Абая, слушатели оживают:
они находят у себя или у ... те или ... ... ... Абаем.
Постепенно веселый смех умолкает, слушатель задумывается" (226-бет)
деген пікірдің шындықтан туғандығы бір болса, екіншіден, автордың ... ... ... де ... Абай ... мазмұн мен
түрдің тұтастығына ой жіберуі, қазақ ... ... ... ... ... ... әсер етуін баяндауы әншейін ғана
айтыла салмағанын Н.Рамазановтың: "В стихах Абая нет ... ... как ... ... ... которые в погоне за рифмой загромаждают ... ... ... и ... (такие стихи Абай называет
стихами в заплатках). У Абая слова на своем месте: каждое слово имеет ... ... ... ... ... достоинства его произведений,
поэтому слушают с интересом, хотя Абай безпощадно высмеивает и порицает ... даже ... за ... ... ... (227) деп ... пікірі автордың эстетикалық талап-талғамының жетілгенін де, сыншылық
ойының ... да ... ... ... осы ... ... "Қазақ" газетіңдегі мақаласында "Абайдың терең ... ... ... көбі ұға ... ... ... ... мың
қайтара оқып, жаттап алып жүрген адамдардың да Абайдың кейбір өлеңдерінің
мағынасын түсініп жетпей жүргендерін ... бар, оның ... не ... да бар" ... пікірге біршама жауап болуға да жарайды.
Осымен қатар Ахаңның осы классикалық мақаласында теориялық ... бір ... бар. Абай әрі ... әрі ... әрі ... ... ... көп жаңалық қосты. "Абайда өлең сөздің неше
түрлі үлгісі, өрнегі табылады. Ол ... ... ... ... ... орыс ... ... қазақ тілде жарайтындығын бастап көрсеткені
де зор көсемдік" деп Абай жаңашылдығының ... дәл ... оны ұлы ... ... де, ... өлең жақсы болуға керек шарттардың бәрін
білген. Сондықтан өлең қай тарапынан ... да ... ... міні бар. ... - өлең ... тексеріліп орнына қойылмағандық. Оны оқығанда я үнге
салып айтқанда кемшілігі зор болады. Дауыстың ... ... ... ... ... төселіп желіп келе жатып, шоқытып ... ... ... ... ... ... үш буынды бунақтары мен төрт буынды
бунақтары алмасып кеткен жерлерін алып, өз орындарына қойса түзеледі. ... ... мін бар деп өз ... айта ... ... ... ... эстетикалық білімдарлық сөз жоқ, қанатын ... ... сыны үшін ұлы ... ... тұтар ғылыми тұжырым екендігін
алдымен айтып алу шарт. Өйткені ... ... ... ... ... ... қалдық деп жүрген дәуірде де ... ... ... өзі ... Өлең ... оның ішкі ... дыбыстың әуезділіті тұрғысынан келгенде бұл ... ... Ахаң ... танытқышта" әрі нақтылай, дәлелдей түскен. Ол ойларын
жалпы "Өлең шығару" ... ... ... деп ... ... ... ... өлең ағынына, әуезділігіне тигізетін ... ... ... ... ... ... сөзі аман емес. Әсіресе, Абай
өлеңдерінде көбірек ұшырайды. Мұндай кемшілігі бар ... сол ... үнге ... болмайды" (389-бет) деп ... ... ... ... онан әрі ... ... Ахаңның бүкіл теориялық негіздеуіне қарсы болмаған ... бір ғана ... ... ... ... ... ... өлең ағынын
құбылту, әуезділікке екпін түсіру тек ... ... ... емес,
автордың алдына қойған мақсатынан туғаны аян. Орыс өлеңдеріндегі тоникалық
жүйенің әсерін Ахаң көре ... де, өлең ... ... ... алғысы
келмейді. Тамаша білімдарлықпен "орыс өлеңдерінің өрнектері қазақ тіліне
жарайтындығын" Абай дәлелдеп, көсемдік ... деп ... да, екі ... яғни ... мен силлабиканың өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... Бірнеше рет бунақ тұрақтылығын әнге косу
қажеттігін қайталап айта беруі силлабикалық өлең ... ... ... да, ... дауыс ырғағының рөлі айрықша зор ... ... ... ... ... екпінін құбылтып
отыруды талап етеді. Ондай өлендер тақпақтап айтуды, ұрандатуды қалайды.
Абай ... ... ... ... ... қосындысы былайғы
жұртқа біліне ... Бұл ... ... ... ... ... қазіргі қазақ поэзиясында сезілмейтін күйге жетіп
отыр.
Н.Рамазановтың бұл мақаласы төңкеріске дейінгі Абайтануға ... биік ... ... ... ... өнімді ойларға өзек бола
алғанынан да аңғарылса керек.
"Әлшариқат" жинағына ... ... ... ... Н.Рамазанов
аударған "Ауылдың жаны терең сай", "Ызалы қол, улы сия, ... тіл", ... қара жер сыз ... ма" ... ... ... жоғалтпай бүкіл
ресейлік оқушы қауымға жетті. Орыс тілінде Абай ... ... ... ... Абай ... ... ... да,
сондай-ақ 1915 жылы Томскі қаласында ... ... ...... поэзии" деген үлкен мақаласынан да көреміз. Бұл
мақаланың авторы қазақ поэзиясының әргі-бергісімен таныс сияқты. Жанақ пен
Орынбайдың, Шөже мен ... ... мен ... ... атап қана ... еңбектері жайында, сондай-ақ қазақтың бай ауыз әдебиетінің
үлгілері туралы өз ойын ... ... ... ... ... ғалымдығына, Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық
қызметі мен ақындығына айрықша ілтипат көрсетіп, Абайды "Великий киргизский
поэт" деп ... да, ... ... ... ... ... ... словами,
понятными каждому, излагал основные идеи философии" (N3 - 4) деп ... ... ... ... арқасында қазақ поэзиясының, оның
ішінде ұлы ақын творчествосының көп ориенталистердің көзіне түсе ... ... ... ... ... ... ... 1917 жылға дейін айтылған-жазылған пікірлер бірқыдыру, біз
олардың ішінен тек негізгілері ғана ... ... та, Абай ... мен танылуы процесінің қандай арналармен жүргендігін аңғартуды
көздедік.
Әбіш Жиреншиннің дерегіне қарағанда 1917 жылы Абайдың өлеңдері Самат
Әбішұлы ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Семейде "Абай" атты журнал ... ... ... ... жаңа ... ... Енді тек ... тұрғыдан
емес, ғылыми игерудің ... ... ... ... замана
қысастығына кезікті. Алайда Абайтану процесі күшейіп, ғылым саласына айнала
бастады. Ал 1918 жылы ... ... ... енді ... шыға ... ... ақын творчествосының танылу, насихатталу, Абай
даңқының жайылу жайы баспа бетінде жарияланған осыншама ... ... ... ... ... әрі ... Семей мен Ақмола облыстарына
ғана белгілі еді ... ... ... алыс ... ... әрбір өнерпаз тұлғаның еңбегі мен даңқының баспасөз бетіне түсуін
есепке алатын болсақ, онда ... ... ... мен ... ... ғана айта аламыз. Бұлар бүкіл қазақ даласына әрі ғалым-саяхатшы, әрі
асқан педагог, әрі ... ақын ... ... да, ... орыс
тілінде, қала берді шетел тілдерінде аттары ... ... ... ... ... бетінде Абай жайында, оның шығармалары туралы арнайы пікірлер
айтылып, қорытындылар жасалуы - ... ... ... және ... ең ... ... ... қатар, осы жолға жанамалап ... ... бар. Оның бірі Абай ... ... алу, цитат келтіру,
ал екіншісі - Абайды ақындықтың ... ... оған ... ... ... ... жолдары.
Бірінші жанама жол жайында онша көп деректердің қажеті ... ... ... ... баспасөздерінде Абай өлеңін өзі ... ... ... эпиграф қылып алу, сондай-ақ өз ойын дәлелдеу үшін ... алу өте жиі ... ... 1912 жылы ... ... Әлжановтың "Жұрқа қайтсең жағасың" деген мақаласына жауап жазған
уақытта орысша оқығандар туралы ... ойын ... ... оқып жүр
талай қазақ баласы" дегенінен ... ... алып ... ... ... қазақ баспасөзінің бетінде Абай өлеңінен
көбірек цитат алмаған өнерпаз ... ... ... ... ... ... ғана емес, саяси-шаруашылық, әлеуметтік мәселелерге арналған
мақалаларда Абай шығармаларынан үзінді ... ... ... ... ... ... насихаттаумен, Абайдың даңқын жаюмен пара-пар.
Ал Абайды насихаттаудың ... ... жолы ... сәл ... ... гөрі ... басым. Өйткені өзінің қадір тұтқан ... өлең ... ... ... шығармашылық процесс, екіншіден оны
насихаттаудың бірден-бір ұтымды жолы, поэтикалық жолы. Революцияға дейін
шыққан кітаптарда, газет-журналдарда ... ... ... ... ... ... ... жолында Абайдай өнерпаз болуды армандаған шумақтар
да едәуір ... ... ... ... тізе ... үшін тек ... ... жөн.
Әрине, баспа бетін көрмей кеткен, ... ... ... ... соң ... ... өлеңдердің болғаны тарихқа белгілі
бола тұрса да, әдебиетте өз орны болғаңдардан ... ... ... ... онда ... әрі ... ... әрі саналы қадам
басым.
1912 жылы қазақ поэзиясына жарық жұлдыз болуды армандаған ... ... атты ... ... ... ... сыйынған пірінің бірі
– Абай болды.
Шын хакім, сөзің асыл - баға ... ... мың жыл ... дәмі кетпес.
Қарадан хәкім болған сендей жанның
Әлемнің құлағынан үні кетпес!..
Ай, жыл өтер, дүние көшін тартар,
Өлтіріп талай жанды жүгін артар.
Көз ашып, жұртың ояу ... ... ата, ... бол, ... ... ... зор ... білдірген еді.
1914 жылы Абайдың дүние салғанына 10 жыл толғанда "Абай кітабына" деген
атпен "Уақ" деп қол қойылған өлең жарияланды. ... кім ... ... ... ... ... шыққан шумақты оқығанымыз жөн.
Күнінде жүз оқысаң жалықпайсың,
Көз талды, ... деп ... ... бір ... ... көріп,
Құмар боп қайта-қайта анықтайсың.
Бойды ертіп, буынды алып мағынасы,
Тұрғанда оған нағып қамықпайсың,
Сөзі рас, сөзі таза, сөзі ақыл,
Көңілге бір жері жоқ ... ... ... сөз ... жоқ,
Бағалап мынау не деп пар ұстайтын...
Жол тауып, жоба тауып, жолдас тауып.
Халқының жоғын ... ... ер бұл ... болмады-ау деп,
Қазақта қабырға жоқ қайыспайтын.
Сәкеннің 1914 жылы шыққан "Өткен күндер" жинағында "Ақын" атты ... ... көзі ... ... ... жел сөз - ... салқын.
Ойында санасыздың еш нәрсе жоқ
Ілгері бассын деген қазақ халқын.
деген мәнді ой-пікірлер айтылуының өзі көп мәселені аңғартса ... ... ... әділет үшін күресі жайында Шәкәрімнің талай
шығарма арнағаны, оның ішінде "Қалқаман - Мамыр" дастаны мен ... ... ... ... ... ... ... көшсек:
Бос жүрген атаң-бабаң не қалдырды,
Өмірі өткен қар жамылып, төсеніп ... үлгі ... ... ... да ... ұғып ... ... қапаланғанын айтпасқа шарамыз қалмайды. Осы ... ... ... алаң қылатыны, Абай не жазып кетті екен деп ... ... ... Қалың көпшілікке Абайдың кім екенін таныту даңқын
жаюда мынадай өлеңдердің ... де аз ... ... 1915 ... ... ... кітаптары жүр шашылып,
Қанжардай жүрекке тік шаншылып.
Үй басы іздеп ... ... ... деп ... қол тапсырып.
Енді ойласақ мақсұты - елдің қамы,
Қара ... сар бала ... ... кету ... емес,
Іші ұзын, сырты қысқа мағыналы.
деген өлеңдер Абайдың ұлы өнерін, асыл арманы мен мұратын мойындаудың
белгісі болса, екінші жағыған, Абай ... ... ... ... ... ... ... болған және Абай творчествосын жетік білген
Көлбай Тоғысовтың "Абайды Пушкиннен кем деп ... бола ма?" ... ... өзі сол кезеңде жария болған пікірлердің түйіндемесі
сияқты.
Сөйтіп Абай творчествосы және оның ... ... ... төңкерісіне
дейін орыс, қазақ тілінде жарияланған арнайы мақалалар мен ... ... ... ... ... Осы негізгі арнаға жанама соқпақтар - әлеуметтік,
қоғамдық. шаруашылық, оқу-ағарту мәселелеріне арналған еңбектерде ... ... алу және ұлы ... ... өлең шығару жолдары да тоғысып
жатты.
Абай өнерпаздығына, ... ... ... мол ... ең ... ... айтарынын нақтылануына, баяндаудан гөрі ... ... ... ұлы ... ғана жол ... ... бір ... жоғарыда әдейі ұзақ-ұзақ келтірілген үзінділер казақ сынының зор
екпінмен көрінгенін және көпшілік көзінен тыс ... келе ... ... жеңе ... Оның ... ... әдебиет пен сынның
творчестволық арақатынасын сөз ... ... ... ... ... ... Өйткені теория жүзінде айтылатын қағидалардан бұрынғыдай
мысал іздеп, кұрақ-жамау жасаудан безу үшін ... ... ... ... ... Ол тың ... оқушылардың өзінше
пайымдауына жол ашады, танытқыштық (познавательный) сипатын күшейте түседі.
Сондықтан өз ... ... ... өз шындығына үйлескенде ғана
өміршең болмақ.
Қазақ әдебиеті сынының туу, жанрлық сипат ала ... ... оның ... ... ... арғы ... болған ауыз әдебиетінің
тамаша үлгілерінде, әсіресе, ақындар айтысында халықтың эстетикалық таным-
үсшігін танытатын көркемдік ... мол ... ... ... ... ... берер баға сөз өнерінің қадір-қасиетіне, ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірдің, көзқарастың,
көркемдік таным-біліктің сілемдерін танытып отыратын халықтық эстетиканы еш
уақытта санаттан шығарып ... ... Көне ... ... ... да
ескерілмек.
Қазақтың сыншылық ойының оянып, туа бастау шағында ұлы ағартушы-
демократымыз ... ... және Абай ... ... үш ... ... ой өрбіткені мәлім. Шоқан Уәлиханов өзінің әдебиет ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин ... ... Абай ... ... ... ... ... қанатын
қомдап, ұшуға талпынған сәби сынға бұл үш ... яғни ... ... ... ... мен танымдар үлкен таяныш болып, оның алар
қамалдарын, асар ... ... дәл ... ... ... озық та ... ... де биік деңгейіне
жөн-жоба көрсетті.
Сынның негізгі көрінер арнасы - газет пен журнал. Сын жанрының табиғаты
көбінесе өзінің ... ... орай ... ... ой ... ... туындының мән-жайын оқушы қауымға түсіндіру міндетімен қатар, сол
шығарманы жазған авторға мүмкін ... ... ... ... ... өзінің осы қасиетіне сай уақыт жағынан онша алшақтыққа
ұрынбайды. Оқушының ойына нәр ... ... ... сын ... ... ... ... Сонда ғана ол әдебиеттің
даму барысына әсер етеді. Ал ... сол күні ... ... ... бе,
жоқ болмаса бір күндік ғана ма және қандай эстетикалық ... ... - ол ... ... ... Өйткені әр кезеңнің талабы мен
түсінігі әр қилы. ... та сол сын ... ... ... ... ... беттерінде жариялануы да мүмкін. Қалай болғанда
да, Пушкин айтқандай, сынның өресі сол кезеңдегі ... ... ... ... ... жарияланған сыни материалдар мен мақалалар
өзінің эстетикалық деңгейі жағынан да, баяндау ... ... ... тереңдігі мен саяздығы жағынан да ... ... ... ... ... ... ... пайда болған баспасөз орындары,
әсіресе, "Түркістан уәлаятының" және "Дала уәлаятының" газеттері халықтың
әлеуметтік сана-сезімін ояту ... ... ... ... ... әдебиет сынының тууына дайындық жасады. Бұл кезеңдегі әдеби сын
элементтері әлі де болса ... ... ... мәселелермен баттаса
айтылып, өзіне мәнді арна ... ... ... ... ... ... эстетикалық дәрежесі онша көтеріңкі ... ... ... ... шыға ... да, ... жанрлық сипатын "Айқап" журналынан, әсіресе
"Қазақ" газетінен тапты.
Қазақ әдебиеті сынының туу ... ... ... ... ... ... ... көрінуге, ал газет-журналдарда жарияланғандар тек сын
элементі болып есептелуге тиіс. Бұл тарихи ... ... ... ... ... мөлие қараудан туған түсінік. "Орыс сынының
тарихында" ой өрбітуге себепші болған әдебиет сынының ... ... ... және оған ... өмір беру үшін ... ... ... келтіріп отырғаны тегін емес, ... ... ... ... мақсатын көздеген.
Ұсақтан іріге, саннан сапаға көшу жолындағы сыни ... тап ... ... деп айту ... Аздың көпке, мәнсіздің мәндіге айналуы
көбіне жинақтай, топтай білгенде ғана анық ... Бұл ... ... ... ... ... ... қажетті болғанымен де, әр ... ... сыни ... ... ... ... еш ... өскен сын тарихтары осыны көрсетеді, ұқтырады.
Қазақ сынының туу кезеңдерінде сынды өзінің негізгі ... ... ... ... эстетикалық таным-біліктің қалыптасуына әсерін
тигізді. ... бұл ... ... ... атқарғанын, тіпті
кейде кездейсоқ адамдардың пікір айтқанын ... ... Бұл ... туу ... ғана емес, тіпті қалыптасу дәуіріне тән сипат.
Сондықтан "ұсақ-түйек" деп есептелетін сын материалдары да, әдебиетке
ат ізін салған-салмағандардың айтқан ... де сын ... туу ... ... ... ... ... сабақтасып жатқан осы
мәселені айтқан уақытта, кезінде жазылған, ... ойын ... да, ... да ... тиген материаддардың өнерпаздық ықпалы да әр қилы
болғанын естен шығармаған абзал.
Әдебиетке өзінің үлесін ... ірі ... бір ... жазғандары
қалай болған күнде де атаусыз калмайды, тіпті жинақталып басылып ... ... ... ... сол ... қалып қояды да, арнайы
зерттегендердің ғана көзіне ... ... ... ... ... сол ... жарық көре қоюы екіталай болса, екінші жағынан бұрын
"жоқ" делініп келгенді "бар" деу үшін ... ... ... дәлелдеу
қажеттігі тағы бар.
Сонымен қазақ сыны Қазан төңкерісіне дейін туып, дүниеге келді. Рас,
қазақ сыны өзінің ... ... ... ... ... ... табыла қоймағанымен де, өзінің сипатына сай ... ... ... ... ... жазушы мен оқушының
творчестволық байланысын орната білді.
Қазақ әдебиеті сыны өзінің эстетикалық дәрежесі жағынан соншама биіктен
табылмай жатқанымен, өзінің жанрлық ... ... ... ... ... ... оның ... қарапайым түрлері басым болды. Қазақ
әдебиеті сынының алғашқы нұсқалары қазіргі уақытта қаншама қораштау ... де, ... ... ... сақтады да, қалың оқушыға жаңа кітаптың
шыккандығын хабарлайтын жарнама-сын мен шығарманың ... ... ... ... ... окушыға әсер еткенін аңғартатын
және оның тілек-талабын хабарлайтын оқушы хаты да ... ... ... 1917 жылға дейін шыққан кітаптардың басым көпшілігіне
сыни ой-пікірі бар ... ... Онда ... ... ... ... тарихи шындыкқа негізделгені, шығарма авторының кім
екендігі, қандай мақсат көздегені жайында, мол дерек-ақпар ... алғы ... ... ... тудырды. Дәйектеме-сын пәлендей талдау жасай
қоймағанмен, шығарманың ... ... ... ... ... ... ... аннотация мен рецензияның аралығындағы кұбылыс.
Сынның осы ... ... ... ... мен ... арасына
творчестволық дәнекер болатын рецензиялар көбіне ... ... ... ... ... ... ... берер баға, айтар
сын осы насихаттау ... ... ... ... ... ашып ... ... айтыс мақаласы (полемика) да сынның қанаттану шағын танытты.
Ал сын жанрының "физиономиялық" ерекшелігін айқындайтын публицистикалық
сын, проблемалық мақала және шолу ... ... ... ... мен өнерпаздығын хабарлап, ішінара талдау ... ... сын ... ... халықтың эстетикалық талап-талғамын жетілдіру
бағытында қызмет атқарды. Ал әдебиеттану ғылымының ауқымына кіретін зерттеу
мақала (исследовательская статья) мен ... ... ... ... әдебиеті сынының туу дәуірінде көрініп, үлкен олжа салды.
Сонымен қазақ сыны Қазан төңкерісіне дейін дүниеге келді және ... ... ... ... табиғи даму жолымен бір белестен екінші
белеске көтерілген уақытта уакыт екпінінің ... ... аз ... сынының жанрлық тұрғыдан қалыптасу дәуірі ... ... ... ... ... Жаңа заманда тек эстетикалық талап-
талғам емес, бүкіл социологиялық таным-біліктің өзі ... ... ... тиіс ... көркемдік критерийлердің нысана-мұраттары
өзгеріп сала берді. Соның өзінде де қазақ әдебиеті өзінің жоғын жоқтатып,
арманын ... сыны бар ... ... ... ... бақылау сұрақтары мен тақырыптары:
1.Абайтану ілімінің алғашқы басылымдары.
2.Абай жинағын құрастыру принципі.
3.Абай мұрасының сыншылдық ой-пікірге қатысы.
4. Абай Құнанбаев - ... ... ... жаңа ... ... Сөз ... ... жаңа сатыға көтерген ұлы ақын.
6.Абай - қазақтың эстетикалық таным-білігінің жаңа нормасын жасаушы.
ІІ БӨЛІМ
ҚАЗАҚ СЫНЫНЫҢ ЖАНРЛЫҚ ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... те Қазан төңкерісінен кейін жаңа заман басталғаны анық.
Қазақ ... ... ... бар ... мен ... шаруа, солдат депутаттарының кеңестері (совдептер) үш-төрт ... ... 1920 ... ... ... ... жаңа заман
орнап еді деу қиын. Азамат соғысының лаңынан ... ... ... жоқ. ... ... ... ... әйтеуір қазақ сахарасы жынның
ойнағына ... ... да, ... деп жатқаны да елдің зәресін
ұшырды. Халық азды, ... ... 1919 жылы ... ... ... және қазақтар" деген мақаласына
сенсек: ... на ... ужас ... революция своими внешними
проявлениями. Она ... ... ... ... и ... ... властью" дегені шындық еді.
"Қазақ елінің оңаша отауын құрамыз. Ресейдің қол астында ... ... ... алаш ... ... ... орнап жатқан не
большевиктер өкіметі, не тарихи сахнадан шығып бара ... ... ... ... ... ... салдарынан 1919 жылы
наурызда А.Байтұрсынов, М.Дулатов ... ... ... ... ... ... кейін не істерін білмей, Алашорда қожырай ... ... 1920 ... басына дейін өмір сүргенмен, бүкіл қазақтың тілегін ту
қылып көтере алмады. Олай-бұлай қашқан-пысқандарға ... ... ... ... қалған ел ауызбірліктің жоқтығынан опық жеді,
қарсыласар, табан ... ... күші ... Осы ... ... ... тағдырға мойынсұнып, жоғымызды кеңес тауып берер деп ... ... да ... жер ... ... ... "бұл ... қазақтың
қалауымен, тілегімен болмаған жат құбылыс" дегені тағы белгілі.
Әрине патша ... ... екі ... ... ... да өз
топырағында 70-75 процент болып отырған халықтың қызыл ұранның жетегінде
кетуі, ақ пен қараны аңғара ... ... ... ... ... иемденіп
кетуі ғажап. Түптеп келгенде, кеңес орнаған кезде сол ... ... ... шамамыздың келмеуі, ішкі ырду-дырду нәтижесі
екені саяси-әлеуметтік тұрғыдан ойланатын құбылыс ... өнер ... ... ... жасағанын бағдарлау шарт.
Ақпан революциясын қуанышпен қарсы алған халық Қазан төңкерісіне жылы
қабақ көрсетіп, құшағын ала ... ... оңай ... ... ... көрген қорлығы қайтып орала ма деп қорықты, буржуазиялық
бостандықтың ... тата ... не ... айыра алмай қалды, әйтеуір
кедей-кепшікті жақсылыққа бастаймыз дегеннен үміттенушілер көп болды. Қазан
төңкерісінің дүрмегіне ... ... ... ... идея ... ... де ... Бұл идеяның "бұрын езіліп,
тапталған, қорлық-зорлықты көп көрген ... ... ... ... деген ұранының тартымдылығы күшті болды.
Пәрменді насихатталып, білектің күші, найзаның ұшы, ... ... ... ... ... ... зорлап та, зорламай да
сіңіру процесі басталып кетті. Көпшіліктің көңіл ауаны ғана емес, бар ... ... ... ... түскендей соған ауды, ауғысы келмегенін
зорлап аудырды, үлкен-кішіміз, кәрі-жасымыз ойланбай арта бердік. Басқаша
түсінік болады ... ... ... ... өліп ... соң ... ... қалса әуелі шамдандық, содан кейін атып-шаптық, жаптық,
тескентау айдадық. Жақсы болсын, жаман болсын социалистік жетпіс ... ... ... мұрасы бар екенін енді жоққа ... ... ... қоя ... ... ащы да болса, шындықты бұрмаламай
дұрыс баяндап беру, түсіндіру қажет.
Осыған байланысты бір ... ... ала ... ... ... ... қолданылған атаулар мен терминдердің бәрі түгелдей қолданыс таба
алмайды сондықтан ең негізгілері ... ... ... ... ... анайы, дөрекі қолданыстардың бәрін ұмытуға тиіспіз. Ал 20-жылдарда
болған ... яғни ... ... әр қилы ... ... ... шартты түрде болсын бір тиянаққа келуіміз
керек.
Қазақ әдебиеті ... ... ... мен ... талай атаулар болды. Кеңес жолындамыз дегендердің қаламдарынан
байшыл, ұлтшыл, буржуазияшыл-ұлтшыл, ... ... ... ... ... ... ... толып жатқан даттаушы атаулар
қолданылды. Бұған сол кездегі партия-кеңес жұртшылығы демесін жасап, бықси
бастаса, қозасын ... ... ... ... ... да жоқ емес. Ал
осындай атауларды жамылғандар да ... ... жоқ. Олар да ... ... ... ... лепірмешілер, өтірік
ұрандатқыштар, ... ... ... ... ... Тіпті әрі-беріден соң "аймақтық" таным-білік өңірлері де кездесті.
Қазақстанда тапшылдық ... ... ... бет ... ... ... "Қазақтың эмиграциялық" орталығына айналдырмасқа шарасы қалмады.
Сондай-ақ Қазақстаннан жылы қабақ көре ... ... мен ... ... ... айналдырып алды. Мұны республика басшылары
"оппозиция" болдырмаудың амалы ретінде "құрметпен" ... ... аяр ... айналдырды. Осылайша жіктелу мен жіктеу идеялық-
көркемдік таным-білікті айтып, жазуға ... ... ... ... ... жай-күйін әңгімелеу үшін осы ... ... бір ... ... алу ... ... эстетикалық талап-
тілек пен түсініктерді тек адамзаттық ыңғайдан ... сол ... ... өмір ... тарихи құбылыстар алдыңнан кесе көлденең
шығып, әр қилы өңірге бастай ... ... ... басшылыққа алып, кеңестік тәртіптің сөзін
сөйлеген, жырын жырлағандардың "төңкерісшілдер" ... ... ... ... "революцияшыл, тапшыл" дегендерді қосақтай отырса, онда кеңес әдебиеті
және оның жасаушылары мен ... ... ... ... ... баррикаданың екінші жағында ... ... ... деп атау ... ... ... "алаш" атауы азаттық
алды, бұрынғыдай қияс-қыңырлықты, сөгіп-даттаушылықты емес, жалпы халықтық
этнонимге айналып, елдің жанына жағымды, құлағына ... ... ... Сондықтан "байшыл, ұлтшыл" деген қисынсыз ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл атауларда белгілі дәрежеде
саяси астар бары сөзсіз, онсыз өтпелі дәуірдің ... ... ... Ал ... терминдерге саяси мән-мағына дарытқымыз
келсе, оны ойдың ағынына қарай құбылта қолдану, ... ... ... үшін ... ... танытқышындағы" көп
атаулардың оңтайлысын кеңінен қолдану жағын да естен шығармаған абзал.
20-жылдардағы қазақтың әдеби ... сол ... ... сана ... таным-түсініктің деңгейінен қарау шарт. Төңкерістен кейінгі
10-15 ... ... және ... ... екпіні айрықша күшті болды. Өйткені тұрмыс-тіршілік те, сана-сезім
де дәуір толқынына кезікті де, ... ... ... орнықтыру процесі
мейлінше қатты жүрді. Бұл – бір. Екіншіден, патша заманында тұншыққан ... ... ... ... ... мүмкіндік туды. 20-жылдары
ойды тежеу, сақтана сөйлеу, көрбілтелеп айту машығы болмады. Алашшыл ... мен ... ... ... ... ... ... қалған көзқарас, таным-білік ... ... жаза ... ... 23 ... ... ... бірыңғай ойлау жүйесі
күшейді, екі елі ... төрт елі ... ... ... ... ... кейін өзінше ойлаудан, басқаша түсінік айтудан ада болдық.
Үшіншіден, субъективтік себеп дейміз бе, ... ... ... ... ... бе, ... 1967 жылы ... М.Дүйсенов
үшеуіміз сын тұманына орай отырып "Байшыл, ... ... ... профессионалдық дәрежеде болғанын, оқыған, білімді
екенін ... ... ... Олардың шығармалары газет-журналдарда жиі
басылып, жеке кітап болып ел ішіне мол ... ... ... ... майданда олардың салмағы аз болған жоқ" ... ... ... ... 1967, ... деп бұқпантайлап өткізген
пікірімізді енді ... ... ... Шығарманың көркемдік деңгейі
деген мәселенің басы ... ... ... ... ... көпшілігі шәкірттік деңгейде, талпыныс ретінде болды.
Ескісіз жаңаның тумайтындығы жөніндегі диалектикалық заң ... ... ... ... сабақтастықты аңғарып алуды, біліп
отыруды қалайды, сонда ғана арналы өрісі айқындалады. Демек, ... ... ... ... ... ретінде қалыптасу кезеңдерін, әдеби ... ... ... ... арқылы көрсету қажет. Қазақ сынының
қалыптасу ... оның ... ... ... ... шыққан
биіктері мен құлдырай құлаған кездерін барынша шыншылдықпен ... ... ... бар да жоқ, жоқ та жоқ. ... оны білмейсің деп
кінәлауға болар, бірақ айыптай алмайсың. Өйткені оның қолында, көз ... мен ... ... мен бүгінгінің шыншыл көрінісі жарқырап
тұрмаған соң "жоқ" дей салу оп-оңай.
Осыдан әдебиеттің басқа жанрынан гөрі, ... өзі көп ... ... ... ... сын ... ... тіпті заңды нәрсе" ... ... ... те, қара мен төре де ... ... елдің
эстетикалық таным-білігінің өресін біліп алуға кес-кестеп жол бермеді.
Ал шындығына келгенде, уақыт асуы әрі күрделі де ... әрі ... ... ... ... ... сайын көп кездестіріп, анық байқайсың.
Ұзақ толғақпен туған қазақ сыны Қазан төңкерісінен кейін буыны бекіп,
бұғанасы қатып, аз жыл ... тез ... ... ... басқа жанрлардан
бір айырмасы – шығармашылық-идеялық талас-тартысы мен дау-дамайының молдығы
еді. Солай бола тұрса да, әр кезеңнің ұраны мен ... ... ... ... ... беріп жатқанда әдеби сын бірталай өткелдерден
өтіп үлгерді.
Азамат соғысының "байтал түгіл бас қайғы" ... ... ... қосыларлықтай күйде болған жоқ. Оның көркемдік қуатпен ... ... ... Сөз бен саясат майданы шешуші
сәтке ... ... ... ... ... ... орнына қалқан ұстағандар
кездесті. Сол дәуірде туған ... ... қай ... ... ... сілтенген жоқ. "Абай" мен "Мұғалім" журналдары ауыз ... ... ... ... ... ... ... туы" газетінің 1920 жылы 1 ... ... ... ... ... атты бас ... "Қазақтың саяси ауасында
осы күні тоқталыс. Бұрынғы патша ... ... көбі ... ... ... түрі бар" ... ... дәрежеде шындыққа
да, әдебиетке де жақындығы бар еді. ... әр ... ... ... ... ... көрсетеді деген уақытта әдебиет әрқашан
елгезектік танытатынын ескермей кете алмаймыз. ... ... алып ... ... өспей, мәдениеті өспеген" деген ойын "әсіресе оқымаған ел
адамдарына айна бола ... деп ... Ал ... ... бірінші
басқышында тұрған театрды іске асыру ... ... деп ... назар аударады. Б.Майлин де өзінің бір мақаласында осыған ұқсас пікір
айтып, шағын актілі пьесаларды ... ... ... де ... талабына
бағынып, "Қызыл сұңқарларды" дүниеге әкелді. Сөйтіп практикалық қажеттілік
– сыншылық ойды оятты, бірақ сол кезеңде ... ... ... ... ... ... жоқ. ... бұл кезде баспасөз бетінде
жарияланған әдеби шығармалардың өзі некен-саяқ ... ... ... көтерілерлік дәрежеде емес еді.
Қазақ әлемінде негізі жаңа ғана қалана бастаған көркемдік таным-білік,
идеялық көзқарас – ... ... ... ... ... ... ... принципті басшылыққа алса ғана пролетарлық ... ... ... ... деп ... да, ... олардың
творчестволық еңбегін сарапқа салатын сыншыларға да үлкен талап-міндеттер
жүктеді. Бұл ... ... ... ... ... қарсы
күрес ашу міндеті де қоса жүктеліп, ... ... ... ... ойысты.
Жасыратыны жоқ, көркем шығарманың қадір-қасиетін түсіну, эстетикалық
деңгейін белгілеу, оның ... ... ... ... ... ... көш ... жүрді. Әрі-беріден
соң олардың ұстаздық рөл атқарғанын да ашық ... жөн. ... өнер ... ... ... қазақтың эстетикалық таным-түсінігін биік
деңгейге көтеріп, төңкерісшіл ақын-жазушыларды ... ... ... ... бола ... да, ... ... жартысыңда бағыттары мен
айтыс-тартыстары көбіне-көп жеке ақын-жазушылар төңірегінен өрбіп, кезеңнің
идеологиялық ... ... ... онда жаңа ... сырын
аңғартатын кесек ой-пікірді анық байқаймыз. Алашшыл әдебиет бағытын сөз
қылғанда ... ... ... ... ... ... манифестік
мәні бар бір материалға айрықша назар аудара кетейік. Өйткені алдағы жіктеу
мен жіктелудің, ірге бөлудің біразы осы ... ... ... ... ... ... ... көркемдік таным-біліктің платформасы
деп те қарауға болады. Ахмет Байтұрсынов 1922 жылы 8 ... ... ... 29 санында "Қалам қайраткерлерінің жайынан" дейтін айрықша
мәнді мақала жариялады.
1920 жылы 30 ... ... АССР ... ... ... ... ... тізімін алу", оларды қоғамдық-әлеуметтік және
қаламгерлік іске ... ... ... қаулы қабылдаған-ды. Соның
нәтижесінде 1921 жылы Қазақстан мемлекеттік баспасы ұйымдастырылды. ... ... ... ... пен ... ... газеттерінде 1922
жылы қазақ қаламгерлерін игілікті іске ... ... ... ... жарияланды. Осы ... ... ... ... съезін шақыру идеясын қолға алды. Небәрі үш-ақ кісі қатысып,
"Съезге атын атап ... ... да ... ... ... ... ... Келмеулеріне бір жағынан жол қаражатына қаржы жоқтығы себеп
болған шығар, екінші жағынан, ... ... ... ... ... те ... болған шығар. Үшінші жағынан, қазақ қайраткерлерінің
Орынбор қаласынан қараңғы ... ... ... ... болған шығар,
төртінші жағынан, өзгеріс уақытында қайрат жолы ... ... ... ... ... ... ... сылтауларды Ахаң атап-атап көрсетіп
келеді де: "ел азаматтары еріншектік етіп келмей отыр ... ... ... ... ... ... керек" деп негізгі ойларын баяндады.
Қазақ жазушылары қайда туған, қашан шыққан? – ... ... ... ... ... ... көрген, таяқ жеген, орыстың ... ... ... ... ... қазақ басына қиын-қыстау, тар
заман түсіп, ... ... ... ... ... ... шыққан" деп бірден
шамырқана ой толғайды да, олардың халқына жаны ... ... ... ... ... бауырмал қалам қайраткерлері Октябрь өзгерісі
болғанда бірден интернационал (бибауырмал) болып өзгере алмады, өзгелердей
"әлімсақтан бері" ... ... едім деп ... аузы ... ... бибауырмалдық жолға қызмет қылып, ... ... қыла ... ... ... ... ... етуін
бибауырмалдық жолындағы өкімет хош көрмейтін болды. Сөйтіп, қазақ қалам
қайраткерлерінің халінде ... ... ... бұрынғы қарқындары
қайтып, тартыңқырап қалды. Сол қайтқан ... әлі ... ... келіп жеткен
жоқ, өйткені айтқанды тыңдамайтын, "жасасын бибауырмалдық" дейтіндер ... ... ... ... ... күш көрсететін болды.
Мұндай кезде қалам қайраткерлері жолын ... ... ... ... ... ит ... ... болып қалған қазақ қалам қайраткерлері
сия бояумен түсін өзгертіп, ия түленмен түсін өзгертіп бибауырмал ... ішін ... ... бола ... ... ... ... емес,
қазаққа жаны ашитын басқа азаматтар да ... ... ... ... тұра ... ... ... қаймықпай сөйлеу керек.
Бауырмал десін, қазақшыл десін, ұлтшыл десін, оған ... ... ... ... керек. Қазақ қасындағы жұрттардың қатарына жетіп, теңелуіне керекті
ісімізді қолға алайық. Бауыр керек емес, ел керек ... жұрт ... ... ... ғана керек, "Жасасын бибауырмалдық" деп ... ... ... жік құр ... ... көрінбейді.
Мәдениет жігін жоғалтпай өз жігін жоғалту оңай жұмыс емес, қазақ
азаматтары ... ... жою ... ... күшін, ісін сарп етуі
керек. ... ... ... жарыса-жармаса күн етуге қазақ жеткен
күні қазақты қасындағылар қаңсылатуды қояды, қазақ азаматтарының қазақ үшін
айрықша қайғыруы, қаны ... ... ... ... ... Бас ... бастық өзгереді, төбе өзгереді, төре өзгерді,
басқасы әлі қарап тұр. Қазақ ... ... пен ... ... ... ... ... тұрғаңда жеу табиғи іс. Қазақты бұрын жегеңдер әлі де
зорлық қылып отыр. ... ... ... кем ... соң, жем болатыны
сөзсіз. Қазақ жем болудан түбінде "декрет ... ... ... ... ... ой ... талай ащы да батыл сөздермен айтылуы
сол кезде қалың өрттей ... келе ... ... ... ... Бұл ... ... бағдарлама деп тапқандар көп
болды да, идеологиялық күресті шығындатып ... ... аяғы ... ... ... кетуімен аяқталған болатын.
Ол кез түгіл, бүгінгі демократиялық жайма-шуақ күндерінде әлгіндей сөз
саптауларға біреулер ... ... ... ... басқа халықтармен терезесін тең ету, шын ... алу, ел ... ... байланысты деген ойына қосылмасқа болмайды. Дүниенің
бәрін материалистік диалектикамен түсіндіріп келгендерге идеалистік астары
бар ой ... те ... ... Ал 70 ... ... жол бұл ... түтіні
дұрыс екенін, яғни артта қалған елдерді экономиалық жағынан теңелткен соң,
шаруашылықты қалыпқа ... соң ... ... ... ... азаттығы өзінен-өзі орнайды деген сөз жалған екенін нақты тәжірибе
көрсетті. Шындыққа көзіміз жеткендіктен, ... ...... ...... ... санасы – ұлтшылдық, ғұламалық толғамы –
жауыздықтың ордасы болып бағаланып келгені ешбір рабайға сыймайтын ... ... ... ... ... ... қоюға болмайтынын, бар саланы қатар
өркендету қажеттігін ... ... ... ең шешуші буын мәдениет
екенін Ахаң сол тұста жыға түсінген.
Қазақтың оқыған саналы азаматтары биік ... ... ... ... ойға ... ... өкіметі тарапынан қазақтың
қазіргі күтетін көмегі мәдениеті жетілгенше басқалардың зорлығынан қорғау,
мәдениетін көтеруге қолдан ... ... ... ... ... соң ... құр ... көбейте бермей, қазақтың мәдениетін күшейту жағына
көбірек көз салып, көбірек күш жұмсау керек. Мәдениет ...... ... күшейеді – оқумен. Оқу ісі сабақтас әдебиетпен.
Қалам қайраткерінің жұмысы – әдебиет. Әдебиетсіз оқу қуаттану ... ... ... жоқ, ... ... ... қорлықтан,
зорлықтан құтылу жоқ. Орыстан қазақтың көріп отырған отаршылығы, омыраулығы
қазақ мәдениеті орыс мәдениетінен ... ... ... ... ... ... тетігі – оқу мен әдебиетте" деген Ахмет
Байтұрсыновтың қомақты пікірін енді түсінетін кез ... ... ... ... ... ... ең бір оңтайлы жолын Ахаң көрсеткен ... жаны ... алаш ... ... идеясынан айнымай, жаңа
қоғамға ұнай бермейтін әрекеттер жасап, ой айтты.
Әрине бұл манифесте саясатпен қосарлана айтылған ... ... ... ... ... артылар міндет молдығы, сөз жоқ, сын мен
ғылымға іш тартатыны ... ... ... ... ... ... ... төңкерісшілдер болсын сөзден де, істен де
тартынбай, әрқайсысы өз керегін айтты, ... ... ... ие ... ... ... арқа сүйей отырып, маркстік-
лениндік түсініктің үдесінен шығуға, бұлжытпай орындауға жан ... ... ... Төңкерістен кейін бүкіл ... ... ... ... әдебиет саласында жүргізген саясатын
басшылыққа алды. Жаңа ... ... ... пролетарлық
диктатураның орнығу процестерімен іштей байланысып жатты. В.И.Ленин
социалистік әдебиет пен ... ... ... ... бағытын Қазан
төңкерісіне дейін де, одан ... де ... ... ... ... ... ... ала белгілеп қойған болатын.
Әдебиет дүниені тану және ... ... бірі ... әрқашан
нақты тарихи шындықпен, белгілі бір қоғамның таптық, мүдделерімен тығыз
байланыста болады. Сондықтан да "ол ... ... ... сипат алады"
деген тұжырым жасалып, басшылыққа алынды. Бұдан ауытқу күнә саналды.
В.И.Ленин әдебиетке ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық әсер алудың, көркемдіктің алуан
түрлерінен ләззаттанудың ғана емес, азаттық жолындағы күрес құралы, халықты
күрес идеясы рухында ... жаңа өмір ... ... деп ... ... партиялық принцип, таптық көзқарас ... ... ... ... ... ... ... бағалап, соның
жағында болуды, өмір құбылысына, қоғамдық оқиғаларға ... ... оның ... ... ... ... етті. "Әдеби іс – жалпы
пролетарлық істің бір бөлегі, бүкіл ... ... ... ... ... келтіретін біртұтас, ұлы социал-демократиялық механизмнің
"тегершігі мен винті" болуға тиіс" ... ... ... жинағы,
10 т., 31-бет) деп табылып, жалпы адамзаттық түсінік-талғам
тапшылдық негізге ... да, жаңа ... ... ... ... ... тигізіп, халықты төңкерісшілдікке
үндейтін әдебиет, жаңа өмір құруға немесе негізі ... ... ... ... ... ... ... партиялық,
халықтық әдебиет болады деген көзқарас мықтап орнықты.
В.И.Ленин әдебиеттің ... мен ... ... ... Халықтық әдебиет өмірді шынайы қалпында суреттеп, дұрыс көрсетуге,
әрбір оқиғаның ішкі сырын қазбалап терең ашуға, ескі мен ... ... ... оның жеңіп шығуына көмектесуге, халықтың көңілін ... ... ... ашық ... ел ... ... ... отыруға тиіс деп түсіңдірді. В.И.Ленин пролетарлық ... ... ... болады, себебі: оның қатарына ... ... ... пен ... ... ... идеясы мен
еңбекшілерге ниеттестік тартатын болады. Бұл нағыз ерікті ... ... ол ... ... ... ... ... қайғы
тартқан және азап шеккен "жоғарғы он мыңдарға" қызмет етпейді, елдің гүлі,
оның ... оның ... ... ... он миллиондаған еңбекшілерге
қызмет етеді" деп социалистік әдебиеттің жүрер жолын айқындап берді.
В.И.Ленин еңбектерінде көркем ... ... мен ... әсем бейне, көрікті сурет, жалынды сөзбен ... ... ... ... ішкі терең сырын ашып, жарқын болашаққа барлау
жасап отыруға міндетті екені де аталып көрсетілді. Өмір ... ... ... ... әрі жете білу, оның типтілік қасиеті мен өркендеу
барысын аңғарту, оны көркем бояулармен қастерлей білу ... ... ... жауапты міндетіне айналды. Сондықтан "әдебиет пен өнер халық
өмірмен тығыз байланыста болсын" деген қағида қалыптасты.
Жаңа эстетика әдеби шығарманың ... де ... ... ... мен ... ... ... әсіресе, насихаттар ойының басым болуы,
оны шеберлікпен мөлдіретіп жаза білу қажет екендігін ескертіп отырды.
Көркем шығармаға қойылар негізгі ... ... үшін ... ... байлығы мен әр түрлі творчестволық ағымдардың мол
болуына шек қойылмай, олардың ... ... ... ... жасалуға
тиіс деп есептелді. Сондықтан В.ИЛенин: "...Әдеби іс жай ... ... ... ... ... ... онша көне ... Талас жоқ, бұл істе жеке ... ... ... ... үлкен кеңшілік болуын, пікір мен шарықтаған
ойға, форма мен ... ... ... ... ... ету ... деп
ескертті.
Большевиктік нұсқауларды жүзеге асыру оңай бола қойған жоқ. Әдебиет
майданындағы толып жатқан топтар мен ... ... ... ... өкіметі мен Коммунистік партияның саясатынан тәуелсіз
болуын, ағым атаулыға ... ... ... ... кең жол ашуды талап етіп жатқанда, пролеткультшылдар дүниенің
бәрін пролетариат ... ... ... деп өрекпіді, әпербақандыққа
салынды. Әсіресе, мәдени-әдеби мұра жөнінде дөрекі ұсыныс жасады.
Социалистік эстетиканың өкілдері мәдени мұра жөнінде айрықша ... "Біз ... ... ... ... тек оның демократиялық және
соцалистік элементтерін аламыз, оларды алғанда тек ғана ... ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы"
(В.И.Ленин, 20 том, 9-бет) қою үшін аламыз деуі бір халықтың мәдениетін
жыртып, екі айыру арқылы ... ... ... ... әсіресе
тапшылдық көзқарастың ожарлық жасауына апарып ... сол ... аз ... Тұтасты жіліктеу, бұл шектеу арқылы мақсатқа жетуді
көздеген саясаттың зардабын енді ғана түсінген сияқтымыз.
Сонымен, қоғамдағы қалыптасқан және ... келе ... ... көркемдік талап-талғамын өз жағына шығару үшін үлкен ... ... ... халық ниетін аудару, өзіне қарату қай
идеологияның болмасын ... ... ... ... ... эстетика принциптерін пайғамбардың ақ жолындай көріп,
одан бұлтаруды ... ... және ... ... ... ... ... партия ешқайда бұлтартпады, бұл ... ... ... ... ... ... айтқанды тыңдамағандарға әкімшілік
шара қолданып, тарихи сахнадан аластады.
Жаңа заман ... ... ... тар ... ... түсу, таным-білікті
бір қалыптан шығару саясаты алғашқы кезден-ақ қылаң бере ... ... ... да сыны мен ... да, ... мен ... де осы ... араласып, іштей жегі жеп жатты. Ақ пен қараны, күн мен түнді айырудың
таптық өлшемі қалыптаса берді, ол 70 жыл ... ... ... ... мен ... ақын-жазушылардың шығармаларында ... ... ... А. Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышы», М. Әуезовтің «Әдебиет
тарихы» , С. ... «XX ... ... ... ... ... ... маңызы.
3.Социалистік реализм мен сыншыл реализмнің арақатынасы жайында.
4.Қазақ әдебиетіндегі ағымдар және олардың сынға қатысы.
5.Жазба әдебиет өкілдері Абай, ... ... ... Мағжан,
Сәкен, Шәңгерей, Мұхаметжан шығармаларының сын жанрын тудыруға жасаған
ықпалдары.
2. ... – СЫН ... ... ... ... ... ... 1921-1925 жылдар
аралығында өтті. Бұл тұста әдебиеттің жалпы проблемасынан гөрі ... ... ... ... ... мұратын айқындау мәселесі
төңірегінде пікір ... ... ... аты ... ... ... ... заманның негізгі идеялары жер-жерде ерікті-еріксіз өріс алып,
идеологиялық қаруға айналғаңда, төңкерісшілдік ... ... ... ... ... ... ... оған серке болды. Оның
қоғамдық, мемлекеттік ісі, әлеумет алдындағы абыройы 1922 жылы үш ... ... атты ... ... "Қызыл сұңқарлар"" деген төңкерісшіл
пьесасы, "Бақыт жолында" драмасы) ... ... ... бір ... бір ... ... ... үш кітабын шығаруы
бірқыдыру пенделік ой-пікірге қозғау салмай қалмады. Өйткені, "Қазақстан"
баспасын ұйымдастыру, оның өнімін халыққа ... көп ... ... ... ... ... бұл ... жайында жазылған 20 шақты мақала,
қағытпа, құптаулардың бәріне идеялық-көркемдік ... ... ... мән мен ... ... араласып жатты.
Сәкеннің "Қызыл сұңқарлар" пьесасы бірінші болып сыналды. "Қоңыр" деген
бүркеніш атпен "Шолпан" журналының 1922 жылғы 2-3 ... ... ... ғана ... ауысқан Мұхтар Әуезов жазды.
Өзі "Еңлік – Кебек", "Бәйбіше-тоқал" ... ... ... ... ... кем-кетіктерді, диалогтардың олпы-солпылығын,
оқиға динамикасының солғындығын, тіл ... ... ... ... сомдаудағы жетіспеушілігін, "кітапта түгел көрінген бір
адам (законченный, цельный тип) ... ... адам ... кісі ... ... кісі ... кеткеңдіктен, екінші, адамдардың жан
ыспаты (психологиясы) ... ... ... ... ... ... ат ... ешбір ойсыз, ақылға сыймайтын, қисындылық
(целесобразность) ... алыс ... ... ... бұл кітапты
өзге жақтарынан сынау орынсыз" деп тағы басқа көркемдік біраз кінәраттарды
көре білгенімен, негізгі ... ... ... ... ... ... ... ауызға алып, "бәрі сөйлетіп ... ... бәрі ... ... ... соғылған жансыз
адамдар" деп табуын қоштай қою қиын.
"Бұл пьеса қазақ өмірін ... ме, ... ... екені таныла ма,
қазақ баласы осы кітаптың ішінде бар ма?" деген түбегейлі мәселеге ... ... ... болып саналуы мүмкін емес. Жоғарыда айтқан әлгі
геройлары түгелімен бір-ақ кісі ... ... ... қазақтықтан белгі де
жоқ. Олай болса пьесаны қазақтікі деп ... орны жоқ. Бұл ... ... айтатыным сол, қазақ әдебиетінің жұрнағы болып, оның
ішінен орын алуы неғайбыл" деген үкімді тарих қоштамағаны ел-жұртқа аян.
Ал ... ... ... бұл ... ... ... ... басқаша қасиет тапты. "Жыл құсы" деген мақалада "бұл пьесаны
еңбекшілер ... ... ... оның геройлары – күллі еңбекшіл тап.
Мұны көрмеске не Қоңыр сықылды соқыр болу керек, не төңкерісті ... ... ... ... ... біздің қазақ әдебиетінде жаңа дәуірді
бастап, бұрынғы индивидуализм, гамлетизмге шоқынып жүргендерге қарсы ... ... Оған көп күш, ... жігер керек. "Қызыл сұңқарлардың" әдебиет
майданында жаңа жол ... ... ... ... ... ... оны
ұмытпасқа керек. Қоңыр мырза бұл пьесаның қазақ әдебиетінің тарихының
бетінде орын ... ... де, біз ... ... ... ... жаңа ... бұрып, жол салған –"Қызыл сұңқарлар". Сондықтан ол –
"жыл құсы" ("Е.Қ." 02.02.1923) деген ... ... ... ... ... ... ... растады.
Ал қазақ кеңес әдебиетінің тұңғышы – "Асау тұлпар" өлеңдер жинағы
жайында "Темірқазық" журналында Нәзір Төреқұловтың ... ... ... ... ... соза түсті. Сәкенді творчестволық тұлға деп ... ... әділ баға беру ... ... "Сөздің қысқасы, мұндай
білімсіздікпен өлең жазып, әуре болып жүрудің өзі ұят. ... ... ... түкке жарамайды. Не десек те байғұс Сәкен өзінен
шығарып бір ұнамды ... өлең айта ... ... ... ... өлеңдері Сәкеннің пайдасына жүрмейді.
Бір жақтан парнография жазған, бір ... Азия мен ... ... ... ... жұртқа үлестіріп берген, бір жақтан ... ... тура ... ... ... қылып
көрсеткен кісіні революционер ақын деп айта алмаймыз.
Қазақ халқы әдебиетінің енді аяққа ... ... ... ... ... ... ... Қазірден қылынатын жұмыс мынау: жасөспірім
жігіттерімізге шын революция тәрбиесі берілуіне зиян тимесін деп ... бұл ... ... ... ... "Асау тұлпарды" оқыған кісі
өзінің кім, ... не ... ... ... оң аяғы мен сол ... білмей
қалу ықтималы бар" (N 1, 1923, 30-бет) деп түю, "еш нәрсеге ... ... ... бүкіл "Асау тұлпар" жинағынан іліп алар ештеңе ... ... ... ... ... (N 2) осы бағытта дамыта ... ... ... ... ... ... деген бір қазақ ақыны осындай
бір пікір "шығарыпты" десе, сол күні-ақ Сәкенді Орынбордан алып келіп, ... ... қояр еді. ... ... ... ... ... жерге қойып
та болмайды-ақ" деген мазақтау, даттау сөздерінің эстетикалық мән-мағынасын
былай қойғанда, оң ... пен ... ... ... ... ... мұны сыни ... түзу жүре алмағандығынан болды деп желе-жорту
қиын. Нәзірдің осы мақаласы 1923 жылы орыс, татар, башқұрт, ... ... тағы ... ... ... ... ... жас
қаламгерлері онға тарта мақаламен қарсы жауап ... ... ... ... ... Өйткені "Йзвестия Киргизского обкома РКП(б)"
журналында тарихи-эстетикалық тұрғыдан "Асау ... ... "Бұл ... құндылығы мынада: біз әрбір жылдың өзгерісіне
байланысты өлең мазмұнының қомақтала ... ... ... ... ... ... пен ... ықпалдың күшті болғандығын аңғарамыз,
авторға осы ... ... және ... ... жаңа ... жаңа
жолдың, яғни оны пролетариат идеологиясына жақындату мағынасындағы жаңа
бағыттың негізін салу ... ... ... ... ... ... өлеңдерді талдаған уақытта біз сахара өмірін көркем сөз
өрнегіне кереметтей түсіре білгендігін, онан әрі ... ... ... ... ... ... таза халықшылдық дәуірге ауысуы, ал соңынан
революцияшыл кезеңнің оған мүлде тың бағыт –революцияшыл бағыт бергендігін
көреміз. Бұл жол – ... жоқ жаңа жол, ... ... ... жол" ... ... деген қорытынды пікірдің айтары мол. Бұл ... ... ... да әлі ... ... шығарған жоқ, сондықтан тарихты ғана
емес, жеке ақын-жазушының творчестволық бағытын айқындау барысында айтылған
сол кездегі сыни ... ... ... да естен шығаруға
тиісті емеспіз.
Сәкеннің жеке ... де, ... ... ... да, жазған
өткір мақалалары да оңды-солды сыналып, мінелмеген күні аз, 1923-24 ... мін", ... сын", ... жазушы, ақын һәм оқушы", "Қазақ
әдебиетіндегі орынды һәм ... ... ... "Сын орнына қисынсыз күн",
"Қазақ әдебиеті тарихынан", "Қисық сынға әділ ... ... ... ... адастырма", "Сынау һәмсынауды сынау", "Қисынсыз жала" ... ... ... ... мен ... ... ... базарын күшейтті.
Сәкенді жақтаушылар болсын, сондай-ақ даттаушылар болсын бірінен кейін
бірі туындап жатқан мақалалар авторлары, сайып ... ... ... ... жас әдебиетті жақтау не жоқ ету мақсатын көздегенін жақсы
ұқты. ... ... ... ... ... идеологияға арқа
сүйей отырып өздерінің ой-пікірлерін ашық айтып, даттаушыларға қарсы шықты.
1923 ... ... ... ... газеті мен "Қызыл Қазақстан" журналы
Октябрь революциясы ... ... ... ... ... һәм басқа
тұрмысын аз болса да өзгертті. Бұл өзгерісті жұрттан бұрын сезген ... шын ... Олар ... ... ағымына қарап әдебиет
майданында жаңа жол, жаңа пікір ... ... Ескі ... заманның
ағымына ере алмай қаңғырып, бетімен лағып, жел боп бара ... Жаңа ... ... ... арқасында туған жаңа жол – ... ... һәм ... ... жаңа жол, жаңа ... ... ... Ол – әдебиет тарихының заңы,
тұрмыстың заңы. Жаңа жазушылардың, жаңа балапандап туып келе ... ... ... Сейфуллин" ("ЕҚ" 02.02.1923) деп ашық тұжырымдады.
Қазақ әдебиеті сынының қанат қомдау шағында мұндай өнікті ой ... ... ... ... жас күш ... келе ... анық ... әдебиет оп-оңай қанаты қайырылар құбылыс емес ... Осы ... ... ... ... Мүсірепов "мұнда бір
өте нәзік жағдайлар бар. Сәкен ұлтшылдық ... ... ... ... аламын деп ойламаған кісі. Соңдықтан ... ... ... ... ұғынып, қолға алып кететін алдымен жастар ... деп үміт ... ... N5, 1988, ... деп білуі өмір шындығы
екенін сол кезде жазылған мақалалар анық аңғартады. 20-жылдардың ... ... ... белгілі бір әдебиет ағымының сойылын
соғуының, идеялық-творчестволық нысанасын белгілеп, негізгі арнасын ... өзі ... ... ... ... мықты бір көрінісі еді.
"Известия Киргизского обкома РКП(б)" журналында ... ... ... ... ... сипаты бар және қазақ әдебиетінде
әбден айқындалған жаңа ағымның ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... үзілді-кесілді
көшкендігінің анық көрінісі соңғы өлеңінде ("Біздің тұрмыс – экспресс")
көркемдікпен суреттелген" (N2, 1923, 82-бет) ... ... ... арғы төркіні әдебиеттің тапшылдығы туралы ... ... Осы ... әрі ... әрі ... шешуші
критерийі деп Қазақстан партия ұйымының 1923 ... ... ... атап ... болатын. Осы түйінді
С.Мұқанов, Т.Арыстанбеков, Жақан Сыздықов, Иса Тоқтыбаев, Мәжит Дәулетбаев,
Ғ.Мүсірепов, Күншығыс ... ... ... ... ашық насихаттап, мыңдаған, миллиондаған еңбекшілерге қызмет
ететін, идеялық ... ... ... ... ... ... ... қойды. Сөйтіп төңкерісшіл әдебиетті жақтағандар партиялық әдебиет
принципін қатаң ... ... ... ... ... ... барынша
анық та ашық болуды талап еткен болатын.
Кеңес әдебиетінің осы негізгі идеялық-эстетикалық принципі, халықтың
өмірімен тығыз ... ... ... ... көз ... ... ... қазақ әдебиеті тарихында Сәкен шығармаларына жазылған
сындардан айқын көрінді. Осы ... бәрі де ... ... әдісінің ауқымына кірді де, өнерпаздықты тұсаулап тастауға себепші
қызметін атқарды.
Расын айту керек, көркемдік шеберліктің жетіспеуі, шындықты ... ... ... ... ... жыға ... жағынан, ұнамды жаңа бейненің кескін-келбеті, мінез-құлқы ... жоқ еді. ... ... ... ... сыры ... ... екіншіден, тарихтың шешуші күшін, яғни халықты көрсету,
оның ... ... ... ... ... ... ... бастаған-ды. Оның үстіне жаңа адамның өзі әлі толық
қалыптасып үлгермей не болары белгісіз еді. Сондықтан белгілі бір ... ... ... ... сипат, жинақтағыш қасиет идеялық-
көркемдік таным-білімге сабақтасып жатты.
Сәкенге байланысты жазылған мақалалардың көтерген ... ... ... ... ... еді. ... ... Төреқұлов
"революционер ақын басынан аяғына шейін бір ... бір ... ... айтып, Сәкеннің көңіл күй, махаббат лирикаларын сынайды, ылғи үгіт-
насихат айтпайсың деп сөгеді. ... сен ... ... дейін
революция ақыны емессің" деген қорытындыға келеді.
"Қызыл Қазақстан" журналында ... сын осы ойға ... ... сыңайға ден қойған ақындар мен тапшыл жазушының арасындағы
айырмашылықты ажырата ... ... ... ... ... ... қарасақ, бұрынғы көріп жүрген ескі жазушылардың
өлеңдеріндегідей "менменшілік", арыстандық, ... ... ... ... жоқ. ... ... бір адам ... ұйым
(коллектив), кейде одан да зор: көп халық. Мысалға "Азия" ... ... Бұл ... ескі ақындар жазса, мен арыстанмын, жолбарыспын, Еуропа
сені жеп қоям, мен ... мен ... ... ... деп өз ... ... еді. Ал Сейфуллинде ол сөз жоқ. ... ... ... ... ... таптардың күшімен қорқытады. Мұндай сөз бұрынғы
жазушылардың аузынан мың жылда ... ... ... да ... ... N15, 1923) ... ақын-жазушылардың идеялық бағыты ғана емес,
шығармашылық тұлғасы да ... ... ... ... Мұхтар Әуезов "Сәкеннің ақындық асуларына атой
бергендей: "Жабы ...... ... емес – ... деп дабыл
ұрады. Сәкен өзімен, өз басымен тәкаппарлық ... ... ... етеді. Олардың да алысқа құлаш ұрған ісімен, қиынға самғаған
қанат қағысымен тәкаппарлық ... ... ... ... ... жоғарғы ойды нығыздай түседі. Өйткені ... ... ... алғашқы кезден-ақ айшықтана көрінген-ді.
Сондай-ақ осы кезеңде "сын қандай болуға тиіс, сыншы қандай қасиетті
ардақтауға тиіс" деген проблеманың да күн ... ... әр ... ... ... ... Төреқұлов сыншыны дәрігермен салыстыра келіп, дәрігер ... ... бір ... ... ... шынын айтпаса, зияны көпке тиеді деп
бастайды да: "сыншы (критик) әр уақыт ... ... ... ... ... ... ... Сыншының өтірігі – жұртқа зиян. Жазушы мейлі ... сын ... ... ауыр болсын, жазушының мінезі мейлі жаман-ақ
болсын, аждаһадай "жұтам" деп ... ... я ... "жат ... бұл
дүниеге мен бір ғаріп" деп көзіне жас алып, жалынған ... ... ... ... өз міндетін атқаруға тиіс. Жазушының жазғанына сыншы би,
сыншының жазғанына оқушы би" ("Темірқазық", N1, 1923) ... ... ... ... оны ... ... ... С.Мұқановтың сөзімен
айтқанда, "Нәзір "Асау тұлпарды" қожа ажаннан-ақ о жақ, бұ ... ... ... ... ... ... ... "Асау тұлпардың" жақсы еш
нәрсесін көрмейді... ... ... ғана ... ... ... тек отырған көп жақсы. Нәзір сыны – сын емес, оның аты ... ... ... N16, 1923), – деп ... сын мен ... ... сырт көз үшін айтылғанын мін санайды. Демек, сыншы өз
ойы мен ісінде қайшылыққа ұрынбауы, дұрыс тезисті бұра ... ... да ... ... ... айтқан абзал, бірақ оны өзің көздеген
мақсаттың бет пердесі етпеу керек деген ой сыншыларға ... ... ... Ой ... пікір әділдігі, таразыны тең ... ... ... ... ... ... бірі болды.
Сын – мұқату құралы емес, эстетикалық таным-білік арнасы екендігі осы
өзекті мәселеге байланысты ... ... ... ... ... ... жазу – ... талпынып келе жатқан жас
қалам қайраткерлерін адастыру екеніңде еш күмән жоқ. Әдебиет – ... ... ... Әр халық өзінің әдебиетін жалпы пайдалану үшін ... ... ... ... ... ...... туы", N11,
1923) деген пікірі сынның атқарар міндетін оңтайлы ... ... ... қана қазы ... ... ... ... шығарманы сынау –
жазушының қара басын сынаумен ... ... ... ... ... ... адымдарында әдеби шығарманың көркемдік ... ... ... ... айтқан-жазған пікірдің дәлелді болуын талап ету
де бой ... ... ... ... ... ... жазған сыншыға: "мына арасы кем, мынасы ... деп ... ... құр сұлу сөз бен ... ... ... ... біздің байқауымызша
өзінің ақындық, сыншылық басына зор кемшілік" ("Қызыл Қазақстан", ... деп ... ... ... эстетикалық талдауының нанымды болуын талап
етудің алғашқы көріністері еді.
Мәжит Дәулетбаев "Сын орнына қисынсыз құн" ... ... ... ... ... айта ... оның ... тоқталған. Мәжиттің
салыстырмалы баяндауында: "Сыншылардың сыны – ... атын ... ... ... сын ... ... Сын – тұңғыш науқастың емі.
Сын – ... Сын – ... ... ... ... ... ... туы", N37. 1923) болуға тиіс.
Қазақ әдебиеті сынының қанат қағу шағында ... ... ... ... ... ғана емес, Мұхтар Әуезовтің "Бәйбіше – тоқал"
трагедиясына жазған Даниял Ысқақов мақаласынан көрінді.
"Затында ... ... ... ... би ... да, күлін аспанға
ұшыратын құйын ... да, не бас иіп, ... ұрып ... қошеметшіл құл
болуы да мейлінше жараспайтын қылық. Сын қайырымсыз қатал би болып та, ... құл ... та ... ете ... ... N2-3, 1923) деген
пікірдің 20-жылдардың бас кезінде айтылуының өзі қазақ әдебиеті сынының ... ... ... ... ... көрсетеді.
Сәкен творчествосы төңірегінен өрбіген ой-пікірлер тек ... ғана ... ... жаңа бағыттың өріс алуы, ... ... ... жанр ... ... ... ... көркемдік талап-талғамынан қылаң беріп жатты. ... алыс ... ... ... ... кер ... Мағжан Жұмабаевтың өнерпаздығы кез болды. Өмір
мен өнердің бар қиындығы мен қиястығын ... ... ... ... ... телитін. Мағжан жөнінде пікір айтқандардың бәрін кінәлі
етіп шығаратын сыңай сол кезде анық ... ... ... ... жалғыз-ақ кінәсі – аса ... ... ... ... ... Сол үлкен дарынмен жер ... ... ... ... ... төмен, тіпті қатар тұрған адамды
қызғанбайды. ... ... ... ... төмен тұрған,
жартылай адам, жартылай пенделер. Дарын жағынан да, кісілік жағынан да...
Арқарлар мен Таутекелер ... ... ... ... ... Иә, ... қалғандар аса биіктеп кеткендерді ешқашан да ... ... ... деген Қадыр Мырзалиевтің пікірін М.Әлімбаев:
"классик ақын Мағжан Жұмабаев творчествосы төңірегінде пікір білдірушілер о
бастан-ақ екі жарылған сияқты" ... мен ... ... ... деп ... ... ... жолдарын білмейтін, хабары аздар үшін бұл ой таптырмас
дәлел. Ауыздығымен алысқандар үшін ... ... жол. Ал ... ... ... ... ұста ақын екендігін айту үшін барымызды да,
бәрімізді де сағыныш ... шалу ... ... ол ... өмір ... мүлде алыс пікір. Пенделік пиғылдың әсері
болатындығын ... ... ... оның ... ... қоғамдық-
әлеуметтік, көркемдік себептерге байланысты екенін ұмытпаған абзал.
Мағжан – ... ... ... ... Оның 1912 ... ... "Шолпан" аталуының рәміздік мәні бар. Мағжан ... ... ниет ... және ... да. Елі, халқы үміт артты. "Қазақ" газеті
арқылы ... ... ел ... ... түсті. Отаршылдық пен
озбырлықтың шымбайға батқанын ... ... ... жан ... және ... сөзбен, аянышты сезіммен жеткізе білді. 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... ... тата
бастаған шолақ бостандықты жалмап қойған ... ... онан ... мен ... ... ... ... елінің өз алдына еркіндік, теңдік
алу жолындағы алаш азаматтарының іс-әрекеттері ... ... ... ... жыр ... төгілді. Оны тапшылдар қарсылық деп түсінді, ал халық
болса шерлі жырларды жұта берді, ... ... Ақын ... ... жол тапты,
атақ-даңқы ен далаға жайылды. Бұл кезде саяси құжаттарда болмаса, ... ... ... оң, ... ... ... ... әлі туа қойған
жоқ-ты. Ұзынқұлақ дәстүрімен ... ... ... ... жылы ... ... Ташкентте Сұлтанбек Қожановтың алғы
сөзімен шықты: "Мағжан Жұмабайұлының өлеңдері қазақ әдебиетінде ... ... деп ... ... ... Мағжан Жұмабайұлының өлеңдерімен оқушылар
бұрыннан таныс. Әдебиеті жаңа аяқтанып, ... тілі енді ... ... ... ... ақындардың қызметі зор екені анық.
Сондықтан біз Мағжан өлеңдерінің ... ... ... ... ... кәде ... Сол ... ескеріп, Мағжан өлеңдерінің ішінде кез
келетін марксизм дүниетануына ұқсамайтын жерлерін оқушылар көре ... ... ... ... жағына, суреттеу жағына көбірек көз
салуы керек. Бұл кітапқа М.Жұмабайұлының баспасөз майданына шыққаннан ... ... ... кірді. Әдебиет тарихындағы ... ... ... ... де ... ... бола алады
деп ойлаймыз. М.Жұмабайұлының өлеңдерінің тіл жағынан, әдебиеттану жағынан
пайдасы көп болады деп сенеміз" деген ой ең ... ... оқып ... дүрліктірді.
Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетіңде 1924 ... ... ... баяндамасында Нәзір Төреқұлов социологияға
мүлде бой алдырып: ... ... ... пен әдебиетті араластыруға
болмайды дейді. Мағжан өлеңдері көбінесе осы пікірге сүйеніп басылған. Бұл
... ... ... ... ... ... отыртатын адам емес.
Мағжанның өлеңінде казақтың шаруашылығына, әдебиетіне, саясатына үлкен
қарсылығы бар. ... ішін ашып ... ... ... деп ... ала
берсек, барлық идея – коммунистік ниеттен айырылып қаламыз. ... ... ... ... емес, қазақтың тұрмысынан айрылған ақын" деген түйінді
жаңадан қанаттанып, тапшылдықты бойына енді сіңіріп келе ... ... ... ... қол ... ... екінші жағынан, Брюсов
институтында оқып жүрген Мағжан осы ... ... ... 60
жастың жиырмасы желпіне сөйлеп, жалғыз Жекен Сәрсенбіұлының "Мағжанды тек
саясатпен ғана ... ... ... да ... ... алсақ қайтеді"
деген пікірін мансұқтай отырып, қазақ әдебиеті тарихында ... рет ... ... ... Ол ... ... ... келгендерді
қорытындылап, келешек кезеңге жол көрсеткен құжат болды. ... ... ... ... күні ... ... ... әдебиетті
саясаттың жандайшабына айналдырудың ... ... ... еді. ... ... өткенді көксейді, ескілікті іздейді, ұлтшылдықты
жырлайды, өзімшілдік, менмендікті дәріптейді. Мағжан ... ... ... ... ... ... ... ішіне көз жіберсек Мағжанның
коммунист ... мен ... ... ... жолына қарсы жерлері
бадырайып шыға келеді.
Мағжанның ұстаған беті, негізгі пікірі – ... ... ... ... ... ... "алашым", "қазағым" деп
жырлағанда Мағжан қазақтың байының, бұрын ... ... ... жуанының қамын қайғырады, соларды жырлайды. ... ... мен ... күні де, күйі де, ... де бір, кедей, бай деп қазақты
тапқа бөлудің керегі жоқ дейді. Бұл жол қазақтың ... ...... ... ... ... жол" ... тұжырымдар тапшылдық
көзқарастың әбден еңдеп келе ... ... еді. ... ... ... ... ... тіл байланбай тұрған кезеңде
Жүсіпбек Аймауытов 1925 жылы "Мағжанның ақындығы" ... ... ... ... ... әбден танаурап алған тапшылдар әдебиеттің өзіндік
ерекшелігіне, көркемдіктің шарттарына назар аудармады.
Бұл шын мәніндегі сыни-эстетикалық еңбектің екі ... ... ... қыры мен сырын ұғынып алуға, көркемдік әлеміне калай
кіріп, қалай ... ақын ... ... ... ұғу ... әлі ... дейін жалғыз Мағжантануда ғана емес, ... ... ... бел ... келе ... ... ... сынының
қаншалықты биік көтерілгеніне көрсеткіш, сын тарихында белгілі бір ... ... ... ... Теориялық ой-пікірлерін мөлдіреген әсем
тілмен, ажарлы орамдармен жеткізуінің өзі ... ... ... ... ... ... да эстетикалық дәлелдер ... ... ... ... ... осы еңбектен көреміз. Осындай ерекшеліктерімен
күні бүгінге дейін сын жанрындағы биік шеберліктің эталоны ... ... сөз жоқ, ұлы ... XX ... қазақ поэзиясының классигі.
Осыны ел-жұрт білді, таныды, бірақ тапшылдық ... ... ... әсіресе, партия-кеңес жұртшылығы әр ... ... ... әуре ... да, ... ... жіберді. Міне, осындай
әлеуметтік-эстетикалық атмосфераны жарып шыққан, ... ... ... ... ... ... көп шындықтың бетін ашты, ... ... қай ... ... оны ... ... қалай
түсіндіріп берудің жолын көрсетті.
"Мағжан ақын ба, ақын емес пе? деген сұрауды қоюда мағына жоқ. Оны ... деп ... бола ... ... ... күші ... деген сұрауды
қою керек. Бұл сұрауға Мағжанды күшті ақын деп ... ... ... ... тапқан жас пікірімен бе, болмаса терең ой, терең ... әлде ... ... ... ... ... түсіргендей
көрсетіп, келешекті болжап, пайғамбарлық еткенімен бе? Жоқ, ... ... ... ... ... ... ақыны емес, заманды суреттеуге ол шебер емес.
Ол келешекті болжап, ... ... ... пайғамбар ақын да емес. Мағжан
сыршылдығымен, суретшілдігімен, сөзге ... ... ... ... ... ... нәзік үнді күйімен, шерлі, мұңды
зарымен күшті.
Олай болса, ақындық жүзінде Абайдан ... ... жаңа түр ... шәкірт ерткен, школ (мектеп) ашқан күшті ақын Мағжан ... ... ... Жұмабаев. Шығармалары, 1989, 425-бет) деген түйіңді пікір
Мағжан ақындығының бар сыр-сыпатын танытады.
Мұны қостайтын, әр түрлі ... ... алып ... ой-пікірлер сол
дәуірдің өзінде де аз айтылған жоқ. Аймауытовтың осы мақаласынан кейін іле-
шала жазылып, ... ... ... ... ... ... ақындығы, Жүсіпбектің сыны" (1926) деген кітапшаға ... ... ... талдаудан гөрі социологиялық баяндауы басым
еңбегі бар. Мағжанның жақсылығынан біз ... ... ... ... (форма) Мағжандай келтірген (бір Абай болмаса) қазақта әлі ақын жоқ.
Маржан сөзге ... ... ... ақын ... ... шеберлік, әдемілік
жағынан Мағжанда үлгі қыларлық ... көп. ... ... ... ... Мағжанның сырты сұлу әдемі сөздеріне терең ой, тура жол сала
білсе бәйгеден ... ("ЕҚ", ... ... оны әр кез ... үшін ... ... ақын-жазушылармен ала көз болғанына қарамай 1929
жылғы "Әдебиет және сын мәселелері" атты кітабында тағы да ... ... ... де, ... да, ... те, ... пен Ілияс
та әр кезде әр қилы сынай да ... ... ... ақын емес деп ... ... Алайда, Жүсіпбекше айтқанда, "Мағжанның өлеңдерін
аса құнттап, бұлдап пұшпаққа шығаратын ... да бар, іске ... ... ... керек дейтіндер де бар, қысқасы, Мағжанның қасы ... да" ... ... ... ... ... басын тең ұстап,
енді әділет жолын аттап кетпеу керек.
Жүсіпбектің осы классикалық мақаласы Мағжанның адам ... ең ... дәл ... ... ... ... ашатын, анда-санда мұң-
шерге орап жеткізетін сыршылдығын алдымен ұзақ ... ... соң ... салу ... ... таба ... ... Суретшілдік жағынан Мағжанмен
иық теңестірерлерді орыс, еуропа ақындарынан іздеп, ... ... ... биік ... ... қауымына түсіндіріп, еңсесін көтеріп ... ... ... жан ... ... ... ... бөлейтін
әуезділікті өлеңнің музыкалық ырғағына Мағжан қосқан жаңалық деп ... ... ... ... құлаққа жылы тиісін" Абай да іздеген. Абай да
сөздің ішін ... ... сұлу ... ... ... дыбыспен сурет
жасауда, сөздің сыртқы түрін әдемілеуде Мағжанға жеткен қазақ ақыны ... ... ... ... әуестеніп кеткендіктен кейдей Мағжан
өлеңдерінің ішкі маңызы кем болып шықса да ... ... ... ... ... (416-бет) дегеніне қол қоймау мүмкін емес,
өйткені ... ... ең ... қырлары мен сырларын барынша
талғампаз білімдарлықпен баяндап береді, оқушыны сендіреді, таңдандырады.
Әр мақала осындай ... ... ... екен деп ... бұл ... ... білім өресі, эстетикалық ... ... әр ... ... ... ... икем тұрғандығын естен
шығара алмаймыз.
Ж.Аймауытов қоғамдық сананың бұл саласын да қаға берісте ... ... ... ... ... ... ... Онсыз мүмкін де
емес еді, өйткені екі жақты талқыға түсіп, ... ойды ... ақын ... ... ... айту үшін анық ... барынша
шыншылдықпен айтуға талаптанды. Сондықтан Мағжан ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек айтқан ойлардың
ешбір қиғашы жоқ демей, ішінара әр тарапқа бастап жататын ой ағындарын жіті
қадағалап ... да ... ... үй іші ... әлеумет-ру басына бағынған, тапқа, ... ... ... туып өскен болса, екінші – татар медресесінде оқып,
түрікшілік, исламшылдық рухында тәрбиеленсе, ...... ... батып, отаршылдық зардабы қазақтың, ұлтшылдық сезімін оятқан
дәуірдің ұлы болса, ... – орыс ... ... бұқаршыл, халықшыл
болып жатқанын сезіп білсе, бесінші – ... қала ... ... ... ... ... школынан сабақ алса, енді
Мағжан қай пікірдегі ақын болып ... ... Сөз жоқ, ... ... ... ... ақын болып шығу керек. Олай болып шықпауы мүмкін
емес. Әлеумет ортасының, заманының жағдайы солай" (406-бет) ... ... ... ... ... ... жолын көреміз. Әрине, мұның
бәрі кейіннен қоюлана түскені де анық. Жүсіпбек ақынның әр ... ... ... ... дәл ... оның дүниетанымының
қалыптасу барысында талай жағаға соғып отыратынын жасырмайды және бәрін ... ... ... өз ойын ... ... ... ... Ара-
арасында кезеңді кезде көрінбей қалғанына ... ... ... ... ... желпіп өткеніне көңіліміз жарымайды" (409-бет) деп
те қояды.
Бұған да сенесің.
Мағжанның ұлы оқиғалар тұсындағы ізденістері мен ... ... ... ... ... ... да, ақын ... өзгерісін, тылсымдық сәтін тамыршыдай дәл басып отырады. Біз
Мағжан шығармасын зерттеген, насихаттаған уақытта бұл ... ... мен ... түгелдей есепке алып, шотқа қағып ... ... ... жылдардың, яғни азамат соғысы жылдарының әр
айы ғана емес, әр күні, сағаты сезімтал ақынға алып ... ауыр ... ... талассыз.
"17-жылғы февраль төңкерісі қазақ ... ұлт ... зор ... ... ... ... ... ұлт қамы, ұлт мұңы іс
жүзінде жарыққа шығатындай көрінді, қазақ ... ... ... ... ... туғанына қарық болып кенеледі. Әлеумет
жұмысына араласа бастады. Мағжанның өсіп келе жатқан ... ... ... ... ... Колчак балта шапты. Патша заманының қара
күні қайта ... ... ... ... ... жоқ... Осы бағытпен келе
жатқан Мағжанның маңдайына ... ... тақ ете ... Ұлт ... ... ... ... пысты. Саясат майданынан ... ... ... ... ... ... ... дағдарып қалды.
Баяғыдан бері имандай ұйып, жүрегіне сіңіріп қасиетті деп жүрген ... бір ... ... ... ... деп ... құбылысының ақынға
жасаған әсер-ықпалын көрсетеді де, ұлтшылдық атынан ... ... ... оқып ... ... көңіліне орныққан, бірақ ... ... ... оған ... ... ... ... азиялық
әуенге көшкенін мысқылдап баяндайды. Және біз көп уақыт жалған сөйлеп
келгендей емес, ... ... ... ... көңілі қалып,
"Күншығысты батыстың капитал ... азат ету ... ... ... ... ақынның жүрегіне жылы тиеді де, "енді ол ... ... ... ... біз ... түсінуге тиіспіз. Бальмонттар солай
жазған соң Мағжан оған шәкірт болып жүре берді ... ... ... оның
кеңеске қарсылығынан туған еді дегенді де қою керек. Өйткені ол ақынды әуре-
сарсаңға салған уақыт шындығынан шықпайтын қисын.
Сондай-ақ ... ... ... да тарихи дәлеліне назар
аудармасқа болмайды. Өлім-жітімге толы қан майданды ... ... ... жоқ,
қалаған жоқ, бірақ қайтсек жеңеміз, теңдік аламыз деп даурыққандардың бұдан
тапқан ... аз. ... ... ... ... әрі ойлы ақынның ... ... ... ... тек көз ... ... ... талай
тұманды ойлар, қасіретті көріністерді суреттетіп тастағаны тағы ... ... ... түсіндіріп берсе де, түйе үстінен қарайтын әдетке ... ... ... ... ... Өйткені Қазан революциясы
болғаннан кейін дүниенің бәрі гүлдеп, еш қиындықсыз ... ... ... ... жетті деп жалған айтқанымыз рас қой.
"Төңкерістің алғашқы аласапыран дәуірі қазақ тұрмысына ... ... ... ... ... ... ... соғыс майданы болды. Азамат
соғысында ел қатты шығындалды, оның үстіне ... ... ... ... ... тағы басқалардың лаңы қосылды. ... ...... бәрі ұласып, ел қазағына зор ауыртпалық болды" деген
социологиялық ... ... үшін ... ауыр ... ... ... ... ақын Мағжанға қалай әсер етіп, көз ... ... ... ... алып ... көрсету үшін
қажет болды. Эстетикалық ойды өмір ... ... ... ... ... ... ... көрсете білу қазақтың ... ... ғана ... ... ... қол ... ... мықты мысал.
"Мынау ауыр халді көріп ақынның көңіліне шер, көзіне жас келді. Мұндай
сорлы жұрттың ... ... бұл ... ... ... артық көреді.
Міне, ақынның жанындағы трагедия (413-бет) осы" деп ... де, ... ... мұң мен ... ... Аз да болса келешектен үміт бар ғой,
соншама сары уайымға түсіп қайғырып, зорлануға бола ма? Жетектеуге ... ... бере ... ... қой. Бұл жағынан қарасақ, Мағжанды
уайымшылсың деп кінә қоюға болады" деп ... ... ... ... өмір қаншалықты қиын болса да адамзат одан шығудың ... ... деп ... те ... 1924 жылы 16 ... ... Жолдыбаев екеуі Мағжанға
жолдастық хат жазды. Ол осы ... ... ... ... ... ... жазылып, көңілге оралған пікір екен. "Сен – қазақтың
ақынысың, ... ... ... ... ... ... онымен
бірге күйесің. Қазақтың келешегінен үміт жоқ болса, онда ... ... ... ... ... ... қанша? Біз сенен кеудемізге рух
пен қуат құйып, дертімізден айықтыратын, бақытқа бастайтын сөз ... ... ... – оның ... ойы, сезімі және зор үміті. Сен –
қазақтың байрағысың. Мейлі, тасбақа ... жүр, ... ... ... өмірге орал, 20 ғасырда тұрғаныңды ұмытпа! Өрісіңнің кеңеюін тілеп,
қайғылы сезімнің құрсауынан өз-өзіңді ептеп болса да ... ... ... ... ... ... қуаты қаншалықты
өрелі, адамгершілігі қандай биік, толғамы қандай ... де ... ... ... қаламға осыншама кесек ойлардың іліккені қуаныш. Бірін-бірі
аялап, ардақтап, жан сырын ұғып, қайрақ болулары да, өміршең ... ... үлгі ... ... таным-біліктің осындай жоғары сатысына көтерілген Жүсіпбек
Аймауытов Мағжанның ақындығы жөніндегі өзінің лирикалық толғауын, ... ... ... ... тағы да ... танытады. "Ескі тұрмыстың шаңырағы ортасына түсіп, жаңа тұрмыс әлі
орнықпаған дәуірдің ақындарында мұң-зардың, торығудың сарыны болады. ... ... ... ... да, ... ... екенін білсе де, сол
өмірге тосаңсып, түсіне алмай, жаңа ... ... бола ... ... ... ... күйреп, капитал дәуіріне көшерде ақсүйек
ақындарында да торығу, ескіні жырлау ... ... ескі ... ... көңілде сайрап тұрады, жаңаның не боларына көзі жетпейді. Міне,
осындай көшпелі дәуір басталарда, адам ... ... ... жабыққан заманда
әдебиет бағыты романтизмге айналатын. Біздің Мағжан да романтизмге ... ... ... салынып, көшпелі дәуірдің рухын айнаға түсіріп
отыр деуге болады" (413-бет) деп қазақ ... ... бір ... шыңдығын барынша нанымдылықпен баяндайды да, Мағжан ақындығының
қадір-қасиетін айқындайды, жарқыратып көрсетеді.
Сонымен "Мағжан – ... ... ... ... ақыны, ескіні
жырлаған, жаңаны әлі мойындай қоймаған ақын әлі де болса оның ақындығы,
еңбегі ... Ол – ... ... ... ақын ... талай өзгеріске
жолығады. Пікір жүзінде жаңалықтар табады. Мағжан да ... ... ... ... ... ... ... сезімнің, тәтті қиялдың ақыны. Ол
кедейдің ақыны емес, ұлт ақыны. Ел ... бай, ... ... ... ... Ұлтты жалпағынан алып қарайды.
Қазақ әдебиетіне Мағжанның кіргізген жаңалығы аз емес, ... ... ... аударды, өлеңді күйге (музыкаға)
айналдырды, дыбыстан сурет ... ... жан ... жаңа өлшеулер
шығарды. Романтизмді күшейтті, ұстартты" (428-бет) ... ... ... ... жыға ... сүбелі баяндап бергені қазақ сыны тарихында
кезең жасаған еңбек екендігіне дәлел.
20-жылдардың бірінші жартысында Мағжан ... ... ... ... ... ... сол ... қоғамдық-
эстетикалық таным-түсініктерге жасаған әсері әр қилы болды. ... ... ... әр ... ... ... берудің даңғазасы басым
болғандықтан Мәскеуде Брюсов институтында оқу оқып әрі ... ... ... ... ... бөлімінде қызмет істеп жүргені, Маркс,
Лениндердің ... ... ... ... аударғаны салауатқа
алынбай қалған тұстары көп. Кеңеске қарсы әрекет тек Мағжанның өлең-жырында
ғана ... ... ... көп ... ... ... сын ... сілтенген үшінші ірі дарын
Мұхтар Әуезов болды. Өзі де жазды, өзгелер де ... ... жоқ. ... ... ... бір айырмашылығы көбіне-көп көркендік арнаға
көз салып, саясат мәселесіне ... ... ... ... болар еді.
1922 жылы "Қазақ тілі" газетінің 20 санында "Ж" деген бүркеншік атпен
Жүсіпбек Аймауытов М.Әуезовтің "Қорғансыздың күні" ... сын ... жылы ... "Қорғансыздың күні" атты алғашқы әңгімесімен Мұхтардың
шын мағынасындағы еуропалық прозаның ... ... ... ... оның ... ... дарынды інісіне деген ағалық ақ ниеті
бар ... да ... ... ... "сұлу сөзбен қызыл тілге сүйеніп" біраз
азаматтарды, газет-журналдарды ... ... ... ... ... ... тұрғыда едәуір талдап, жазушы Әуезовке
үлкен үміт артуға болатындығын, ... ... ... үлес ... көсіле айтады да, соны шығармаға көркемдік талаптар ... ... ... ... ... – бұл ... өзінің логикалық
мұратына жетпеген туынды дегенге ... "Қыз ... ... кейін
болыстың халі не болғаны белгісіз. Оның не ... ... ... ... ... ... ... жанның ажалына себеп болған жауыз
болыс не ... Таң ... ... ... Үн жоқ, түн жоқ, атқа ... ... ... тындырмайды" деген сынына "Сақа" деген бүркеншік атпен
жауап қайтарған Таутан Арыстанбеков араша түседі де, өзінің түсшік-танымын
ұсынады. ... ... ... деп ... ... болмайды. Ақанның
жауыздықты істегеннен кейін қандай халде болғанын көрсету үшін ... ... ... осы күнгі адам баласының кеудесінде болатын
ізгілік пен ... ... мен ... ... һәм Ақан секілділерде сол
екеуінің қайсысы жеңгендігін көрсетіп, айрықша ... жазу ... ... ... ... ... ... бұл емес" ("Қызыл
Қазақстан", N10, 1922) деген эстетикалық жауап, сөз жоқ, ... ... ... береді. Ізгілік пен жауыздықтың күресін
суреттеумен шұғылданған Достоевскийді ауызға алып, дәлелге келтіруі де ... ... ... ... Жүсіпбектің екінші ойына қарсы шыққанда тағы да көркем
шығарманы жазудың ... ... ... ... суреттеуді
тыңдамайды, оны сүймейді. Сол себепті ой-санасының өте қажеттігі шамалы
дегені адасқандық" деп шорт ... Рас, ... ... ... көбірек
суреттеп жіберген "күнәсін" айтып өтеді де, ... ойын ... ... ... оның ... басуына зор себепкер
болатын описаниені қазақ әдебиетінің бетінен сызып ... ... ... прозаны өркендетудің, қазақ оқушыларына жұғымды, сенімді ... ... ... ... ... тілімен әңгіме жазу қиын
жұмыс емес, ал описание жасау жазушының ғана қолынан ... һәм ... ... ... тұр. Оған сүйінуіміз керек" деп кейіпкердің жан
дүниесін ... ... ... сонымен қатар бүкіл ... ... ... ... Оған саналы түрде барған жазушыны қолдайды.
Таутан ... ... ... ... ... яғни
диалогтар ұзақ, оқушыны жалықтырарлықтай дегеніне де қосылмайды. Оған қызық
дәлел келтірген: "қазақ ... бос сөз ... ... ... һәм
кеудесіне қайғы-шер толған сорлы кемпірдің қолына ел иесі болып түскен ... соң ... ... деп ... ... ... ... түзу таратып, "жазушының әйелдердің жан сырын жақсы білетіндігі
көрініп тұр" деп табады. Ал өз тарапынан жасаған ескертпесі – ... ... сай ... ... ... ... жетімдердің қорғансыздығын,
панасыздығын көрсету ... ... ... бұл ... олардың
қорғансыздығы айқын, анық көрінбейді. Себебі "жауыздық деген нәрсе екі көзі
жоқ пәле, ол ... ... ... ... қабат қорғанның ішіңде
отырғандар аман қалмайды" деп пікір айтқан. Әрине шығарма ... ... ... дей ... жауыздық, оның табиғаты туралы ойлары
сүбелі ... ... ... ... сын" атты ... ... ... ... төңкерістен кейінгі өркендеу барысында
оқыған азаматтарымыздың ... ... ... қана ... көркем
шығармаларға сан тарау жол айла-амалдарды меңзей ... ... ... ... ... ... ... "Бәйбіше-тоқал"
трагедиясына жазған "Қорғансыздар" атты мақаласынан көреміз. Бұл автордың
ерекшелігі – шешендігі, тіпті ... ... ... ойын ... ... түйетіндігі дер ем. Бұл да өзінің жанрлық ... ... ... ... әдеби сыны үшін қажетті құбылыс еді.
Автор да, "Сана" журналының редакциясы да бұл сынды "Тексеру" деген
қосымша ... ... ... ... ... ... ... Даниялдың
мақаланың бірінші бөліміңде әдебиет пен сынның арақатынасы жайында шалқи
сөйлеуі, әр қилы ... ... ... ... таным-
білігін қалай сөйлеп, жаза алады екенмін деген сыңайды ... ... ... ... ... сөз ... "сын – әдебиеттің айнымайтын
серігі, ал әдебиет – жүкті арба" екенін ұзақ-сонар түсіндіруінен аңғарамыз
да "сынның ... жол ... жөн ... ... ... отыру міндеті
болса, сынның екінші зор міндеті бар. Ол міндет, бізше, әдебиет ... ... ... ... ... "асқазан қуатына апарып телиді ... ... "жас ... тап ... түзу ... тұта ... ... десе біздің әдебиет өзінің міндеті не екенін ... ... деп желе ... ... ... ... артық-кем сілтеп отырмын-ау
деп қымсынбайтын сәті де ... ... ... ... ... салынғанда, ептеп жалықтырып алатын да тұстары бар. Ал ... ... ... әңгімелеген соң, ондай артық-кемді аңғара
бермей ... нәрі мен ... ... ... ... ... табиғаты жөніндегі Даниял пікірінің сүбелі де ажарлы екендігін
аңғармау ағаттық болар еді. Сын қайырымсыз қатал би болып, қол қусырған ... та ... ете ... Сын ... де, ... де ... майданына ғана хас, сыпайы, жемісті орын алуы тиіс. Ондай ... ... ... қауымына, қала берсе, қазақ әдебиетінің түзу бағыт
тұтуына зор пайда бар деген толғауын ... ... деп ... емес. Мәселе
декларацияда емес, соның нақты іске асқандығында екенін осы ... ... ... ... ... "Бәйбіше-тоқал" трагедиясының идеясын екінші бөлімде барынша
публицистік екпінмен баяндап, өз ... ... ... ... ... тыс ... кететін кезі де жоқ емес. ... ... ... ашуда білгірлік танытып отырады. Негізгі айтпағына жетер ... ... ... ... елді әлекедей жайлаған партиягерлікке
тоқтап, бар пәле содан өрбиді деп білген сыншы ең алдымен ... ... ... деп ... ... ... ... әсеріміздегі
қайғылы хал жалғыз бәйбіше-тоқалдықтан ғана шығып отырған жоқ. ... онан да ... ... жатыр. Мұхтар Әуезов өзінің қайғылы
халіне (трагедияны осылай атаған – Т.К.) тап ... ат қоя, ... ... ашып ... ... атымен ғана байланыста болған
мәселеден күштірек, тереңірек, негіздірек деп трагедияның ... ... ... ... ... түп ... терең қазады. Өз
толғамдарын алға көп ... ... ... – тоқалдықпен" қазақ
өміріндегі жауыздықтардың түпкі себептерін түсіндіріп болмайды. Ол тек жуан
түбірден тараған бір ... ... қана деп ... да, трагедияның өзіне
анда-санда бір соғып, эстетикалық таным-білігін ... ... ... – тоқал" қайғылы халінде орын алатын ұлы типтердің ішінде айрықша
көзге түсетіндері – Бейсембі мен ... ... Бұл екі адам ... ... ... ... әменде түрткі болады. Қазақтың кең
даласына тор тоқып құрып жүрген құзғындар. Екі құзғын бір ... ... ... ... шиеленісіп түйінделе беруінің негізгі себептерін осы
құзғындардың ... ... ... ... деп трагедия тізгінін
қолына ұстаған кейіпкерлерге мінездеме береді. ... де ... ... ... ... ... ... көрсетіп, жазушының тип
жасаудағы табысын аңғартады. ... ... ... ... ... қаза ... ... жалпылық, жиынтық сипатына
да, жеке ерекшелігіне де назар аударады. "Бейсембісі, Әбділдасы жоқ болыс,
уез ... киіз ... ... аулы жоқ ... ... ... ... ауданданып, тамырланып алған хас адамдар. Қырдың бар тіршілігі
осылармен байланысты, бұларсыз қыр ... ... ... өлік болып
қалатын сықылды" деген бақылаулардың бәрі де трагедияның мән-маңызын ... ... ... ... рөл ... Және оны қазақ қоғамындағы
қорғансыздықтың сырын ашу ... ... ... етіп, тағы да
публицистік ұзақ толғауға беріледі.
"Қайғылы халдің туып, өсіп, ер жетуі ... ... ... нық ... ... ... ... бұл әсерін
(шығармасын – Т.К) алдымен шын қазақ ... ... ... өмірінің
әрбір қараңғы, жіңішке терең жақын суреттеуден болған әсер деп білеміз".
("Сана", N2-3, 1923) деп ... да, ... ... қойған мақсатына
қалай жеткенін, драматургиялық шарттарды қалай шешкенін, ... ... ... ... ... образдардың қалай шыққан-шықпағаны
жайында өз бақылауларын айтып, ... ... ... ... ... ... ... түгелдей қолдай бермегенмен, автордың
эстетикалық сауаты қол ... ... ... анық ... М.Әуезов
шығармалары төңірегіндегі ой-пікірдің негізінен көркемдік шеберлік арнасына
алып шығып, реалистік және трагедиялық туындыларды ... ... ... оны ... ... танып, насихаттаудың өнікті бір
саласы болғаны қазақ әдебиет ... ... ... бет ... ... қатар әдебиет жанрлық жағынан қалыптасуға бет алған
шағында жеке дарындар ерекшеліктеріне, әдебиеттен алар ... ... ... ... аудару Сәкен, Мағжан, Мұхтарлардың ғана
емес, басқа ақын-жазушылардың жалпы бағдарын айқындап алуға ... ... жеке ... ... ... ... қоюлана келе,
шығармашылық әдісті айқындау арқылы үлкен проблеманы ... ... ... ... ... ... ол ... көркемдік әдісті басшылыққа
алуға тиіс деген дәуірлік мәселені шешу қазақ әдебиет сынына жүктелді, оның
келешек өрісін айқындаудың ... ... ... ... ... ... мен тақырыптары:
1.Қазақ әдебиет сынының жанрлық келбетінің қалыптаса бастауына Сәкен,
Мағжан, Мұхтар ... ... ... ... кім, оның атқарар міндеті не, шығармашылық тұлғасына қандай
талап қойылмақ.
3.Субьективті және обьективті ... ролі ... ... ... – эстетикалық ойдың калыптасу процесінің алғашқы нышандары.
4.Көптеген ақын-жазушылардың шығармаларында ... ... ... ... ... танытқышы», М. Әуезовтің «Әдебиет тарихы»
, С. Мұқановтың «XX ... ... ... ... ... тарихи
–теориялық маңызы.
4.3 ӨРКЕНДЕУ ӨЗЕГІ – КӨРКЕМДІК ӘДІС
20-жылдардың ... ... ... әдебиет сыны Сәкен, Мағжан,
Мұхтар төңірегінде шыр айналып, басқа салаларға назар аудармаған екен ... ... ... ... ... ... мен өресін
айқындау үшін талай талпыныс жасағаны, әр ... ... ... түсіре
бастағаны сол кезде жарияланған көптеген ... анық ... ... ... ... ... шыққан мезгілдеріне қарай
шолатын болсақ, онда Сейфуллиннің "Әдебиет һәм оның ... ... ... ... ... ... ... Сыздықовтың "Сынға
сын", Дәулетбаевтың "Қазақ һәм музыка", "Театр жайы", ... ... ... ... Жұмабаевтың "Ақан сері", Желкектің "Театр һәм
тұрмыс", Рысқұловтың "Кеңес өкіметі тұсында мәдениет қандай болу ... ... ... и ... ... "Сын ... ... әдебиет туралы марксшілдер не дейді, Жүсіпбек не дейді", ... һәм ... ... "Қара тақтаға жазылып жүрмеңдер, шешендер""
Кенжебаевтың "Абай", Сәдуақасовтың ... ... ... ... ... Баймахановтың "Жастарды тәрбиелеудің ... ... ... ... жайынан" деген сияқты жалпылық және даралық
сипаты бар мақалалар, зерттеулер жарияланды. Олар орайы келген шақта ... ... жыл ... ... үшін ең бір ... де жемісті жыл болды. Бүкіл
қазақ жерінің басы бірігіп бір ... ... ... мәдениетін
өркендету жолында зиялылар бөлшектенбей күш біріктіруі, ... қару ғана ... ... таным-білік арнасы, өнер ... ... ... талаптары қым-қуыт пікірталасын туғызды. Төңкерістен
кейінгі ойлар көңіл күйлер, талдау мен талқылаулар ұйымдық, ұжымдық ... ... ... ... ... ... әдеби көркемөнер ұйымдары
жетекшілік рөлге ... ... ... Қазақстанда өнерпаз күштердің
басын біріктіру мәселесі күн ... ... ... жұмыстан қолы
босаған, Социалистік академияда оқымақ ниеті жүзеге аспаған Сәкен Сейфуллин
жаңадан өсіп келе ... жас ... ... ... ... ... және алашшылдар жетегінде кетпейтін жазушылар
ұйымын құру үшін РАПП және ... ... ... ... қазақтың төңкерісшіл жазушыларына оңтайлы бағыт-бағдар
жасауға ... Оны ... ... ... ... 1925 жылы 12 ... ... пролетар жазушыларының ассоциациясы – ... ... ... Әбдірахман Байділдин, Б.Майлин, Н.Феоктисовтер
еніп, бірден іске кірісіп кетті. Жер-жерде жас ... ... ... ... партиясы мүшелерін өз қатарына тартпаған
әпербақандықтың шеті көрінген кезі де ... ... ... алашшылдар
Мағжан Жұмабаевтың ұсынысымен "Алқа" атты жазушылар қауымын ұйымдастырмақ
болды.
1925 жыл әдеби тұрғыдан ... ... ... ... әм орынсыз
сындар" деген мақала – құжатпен басталып, Жәкен Сәрсенбіұлы мен Жүсіпбек
Аймауытұлының ...... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті жұрдай, Европаның әдебиетіндей
әдебиетіміз бола қоймайды деп ... ... ... Мың ... бар ... ... жаңа ... әдебиетін теңдестіруге бола
ма? Болмайды. Олай болса, ... ... ... ... ... ат салысу бәріміздің міндетіміз" ("ЕҚ", 11.02, 1925) деген ойлардың
сүбелі де ... ... көз жұма ... ... ... ... мен ... нигилизм сол кездің өзінде-ақ
қазақ сыншыларының таным-білігінде қылаң бере ... ... ... ... ... ... Аймауытов "Ақжол"
газетінің 555 санында қазақ әдебиетінің бүгінгі ... ... ... әдеби-саяси астары қалың сауалдар қойып, ең маңыздыларына
өзінің көзқарасын білдірген мақаласын жариялады. Ол ... ... ... өз ... ... ... ... жауап берді. Ал
қайсыбіреулер жас ақын-жазушыларды кекету-мұқату үшін ... ... ... ... ... дәуірінде қандай көркемдік-қоғамдық
мәселелерге назар аударылды, оған кім қандай жауап берді, негізгі көздеген
мақсат не еді, ол ... ... ... ... ... кімдікі,
басшылыққа алар көркемдік әдіс қайсы болмақ дегендердің айрықша мәнділерін
тарата әңгімелесек жол-жөнекей көп мәселенің шетін көтере ... ... ... ... ... ... де, сол ... ой-
пікірталасының себебі де, кім не үшін күрескені де, онан кейінгі айтыс-
тартыстың ... ... де ... түспек.
Сонымен қазақтың сыншылық ойына атой салып, сілкіңдірген ... ... ... тізе ... ... дәуірдің
біраз шындықтарын ашатын демократиялық ой-сыңайдан хабардар боламыз.
Төңкерістен бұрынғы қазақ әдебиетінің бағыты, рухы қандай еді? ... ... ... ... ... қандай олжа салды?
Қазақта төңкерісшіл, тапшыл ақын-жазушылар бар ма? Болса кімдер? Тапшыл
ақындар жоқ болса, себеп не? Қашан болады? ... ... жолы ... ... орыс ... ... бар ... ақын-жазушылары төңкеріске жолдан қосылған жолбикелер ме? Әдебиет
техникамен қатар өсе ме? Қазақ әдебиеті қазір қай дәуірде? Әдебиетке қандай
көзбен қарау ... ... ... ... туындап, жауап үстінде
жаңаларын қосақтап алып жатқан сауалдарға Тікен (N556), Жәкен Сәрсенбіұлы
(558, 571), Пошан (N574, 576) ... ... ... ... ... ... ... айтыс аяғын тоспай "Тікеннің мақаласы ... ... етпе ... ... Әбдірахман Байдилдин 1925 жылы 24, 25, 27
тамызда, 14 қыркүйекте Жүсіпбек пен ... ... ... ... ... Онан ... Ғаббас Тоғжанов "Көркем әдебиет туралы
марксшілдер не дейді, ... не ... ... ... деген мақаласын
Мағжанның ақындығы жайындағы ой-пікірлерімен сабақтастырып жіберді.
"Ақжол" мен ... ... ... ... ... ... жатпай негізгі бір мәселеге, яғни әдебиеттің көркемдік
әдісі жөніндегі теориялық-эстетикалық проблемаға бұрсақ, ... ... ... ғылымдық ой-пікірінің өресін анық аңғаруға мүмкіндік
туады.
Жүсіпбек ... ... ... ... ... салу ... ойға ... арна тауып берді де, ... ... ойын ... ...... ... ... тілейді. Қазақ әдебиеті
көгерсін, гүлденсін десек, жалаң тап көзімен, не саясат көзімен ... ... ... көзімен (диалектика әдісімен) сынау керек. Маркс
көзітар емес, кең" деп ... да, ... ... ... ... сарындамалық (романтизм) дәуірінде болуға тиіс. Ендеше
санашылдықтан да ... ... ... Нағыздық (реализм) дәуір
қазірге аналардай қабыса қоймас" деген ой айтып, эстетикалық таным-білікке
от ... ... ... ... ... іш тартып, "Мағжанның
ақындығы" деп аталатын классикалық еңбегімен дәлелдеп шықты. Басқалардың ой-
өрісіне биік өре ... ... күн ... ... ... мақсатты былай қойғанда,
біздің сол кездегі сыншылық ... ... осы ... ... ... ... болар еді. Өйткені эстетикалық дайындығы
барлар өз ойларын әдеби-көркемдік тұрғыдан ... ... ... ... ал білімі саяздар мәселенің мәнін түсіну үшін жатпай-тұрмай оқығаны,
ізденгені, танымын кеңейткені ... ... бұл ... сол кездегі
әдеби сын үшін де, оның кейінгі тарихы үшін де мәні зор. ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар хақында
шәлкем шалыс сөз бен ойлар айтылғанына қарамастан ... әдіс ... өзі орыс ... енді ғана ... ... ... Қазақ әдебиетінің даму қарқыны мен ізденісі сол тұста ... ... ... ... ... ... ... әсіресе соңғы 2-3 жылда қазақ баспасөзі күшейгені
бастағы бөріктей анық. Осы ... үдей ... 5-10 ... ... ... кітапхана жасап, қазақ тілінде тым жақсы білім алуға ... ... ... ... 5 күн ... бір жаңа ... ... тұратын сықылды.
14-15 қазақша газет-журнал шығады. Бұрын қазақ тілінде не кітап шыққаны
әрбір хат ... ... ... ... отыратын еді. Бұл күнде қандай
кітап шығып жатқанын кітап соңына түскен ... ғана ... ... ... Сол ... өзі де ... қаулап келе жатқанын көрсетед