Әсет Найманбайұлы шығармашылығы

КІРІСПЕ
I ӘСЕТ НАЙМАНБАЙҰЛЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ТАРИХИ ЖӘНЕ ӘДЕБИ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Әсет Найманбайұлының заманы және мұрасының зерттелуі
1. 2. Әсет Найманбайұлы шығармашылығындағы Абай тағылымы
II ӘСЕТ НАЙМАНБАЙҰЛЫНЫҢ БЕЛГІСІЗ ӨЛЕҢДЕРІ
2.1. Әсет ақынның беймәлім өлеңдерінің даралық сипаты
2.2. Әсеттің беймәлім өлеңдерінің тақырыптық, көркемдік қырлары
III АҚЫННЫҢ БЕЛГІСІЗ ЭПИКАЛЫҚ ТУЫНДЫЛАРЫ МЕН АЙТЫСТАРЫ
3.1. Әсет ақынның белгісіз эпикалық туындылары және олардың жанрлық, көркемдік сипаттары
3.2.Әсет ақынның әдеби, ғылыми айналымға түспеген айтыстарының көркемдік ерекшеліктері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміздегі демократиялық жаңарулар, ұлт мәдениетіне деген ілтипат ел басының Қазақстан халқына жолдаған жолдауынан көрініс тауып, мәдени мұраға қатысты соны серпіліс тудырды. Елбасымыздың ерекше атап көрсетіп отырғанындай, жан қоштауынан туған сөз өнерінің сан ғасырлық тарихының әр дәуіріне тән әдеби даму ерекшеліктерімен сол дәуірлер әдебиетінің көрнекті өкілдері тудырған әрбір әдеби мұраны зерттеп, зерделеп, ұлттық әдебиет тарихының асыл қазынасына қосудың маңызы зор. Өйткені, әдебиет тарихы-адам баласының өсіп, өркендеу эволюциясының көркемөнердегі көрінісінің әдеби шежіресі. Осындай халқымыздың тарихи ғұмырнамасындағы саяси-әлеуметтік жағдайлар тудырған кезеңдерді, дәуірлерді, ел өміріне елеулі өзгерістер әкелген ірі-ірі оқиғаларды тарихи хронологиялық тәртіппен жүйелесе, қазақ әдебиетінің тарихы сол кезеңдер мен дәуірлердің көркемдік кескінін, ұлтымыздың рухани жан-дүние болмысының көркем образын қалыптастырады.
Міне, осы себепті де Әсет Найманбайұлының әдеби-ғылыми айналымға түспеген мұраларын ақынның шығармашылық ғұмыр жолы аясында алынған XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасыр басындағы әдеби даму мен халық тарихын, әм ел мүддесінің ақын мұраларындағы көркемдік көріністері тұрғысында жан-жақты саралауымыз қажет.
XIX ғасырда халықты мемлекеттік тәуелсіздігіне ғана емес саяси-әлеуметтік, шаруашылық-тұрмыстық, рухани жағынан да бодандыққа түсірген отарлық езгі ғасырдың екінші жартысында ерекше қарқынмен өрістегені белгілі. Соған орай осы дәуірдегі әдебиеттің ішкі құрылымында, көркемдік кескінінде, әдеби үлгісі мен туындылардың тақырыптық, мазмұндық, идеялық ой-тұжырымдарында өркендеу, даму үдерісі айқын көрінген езгіге қарсы бағытталған әдебиет дамып қалыптасты. Бұл дәуір әдебиетінде әнші ақындардың сырлы да, нұрлы лирикалары, саяси-әлеуметтік, заманауи мәні тереңдеген айтыс өнері, Шығыстық қисса-дастандардың аударма және нәзирагөйлік ел арасына тараған нұсқалары, Батыстың эпикалық поэзиясы негізіндегі поэмалар, ең бастысы, Абай іргесін қалаған жаңа жазба әдебиет өсіп-өніп, өркендеді. Әдебиеттану ғылымындағы әдебиет тарихы саласының негізгі зерттеу нысаны: әдебиеттің даму үдерісі және әдебиет тарихындағы дәуірлер мен сол дәуірлердегі көркем туындыларды дүниеге әкелген сөз зергерлерінің шығармашылықтарын зерттейтін ғылым болғандықтан, Әсет Найманбайұлының шығармашылық мұрасын ұлт әдебиетінің тарихымен бірлікте қарастырумыз керек. Өйткені, ел тарихының көркем өнердегі бейнесі-әдебиет болса, сол әдебиеттің ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасыр басындағы түрлі көркемдік ізденістер айшығы Әсет Найманбайұлы мұраларында да өз көрінісін тапқан.
1 Әуезов М. Абай Құнанбаев. – Алматы: Санат, 1995. – 320 б.
2 Тынышбаев М. История казахского народа. – Алматы, Қазақ университеті, 1993. – С 224.
3 Бекмаханов Е. Б. Казахстан в 20-40 годы ХІХ века. – Алматы: ОГИЗ, 1947. – С 400.
4 Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 192 б.
5 Мұқанов М. Қазақ жерлерінің тарихы. – Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1994. – 80 б.
6 Мәрсеков Р. Қазақ әдебиеті жайынан // Қазақ газеті. – 1998. – 560 б.
7 Байтұрсынұлы А. Шығармаларының бес томдық жинағы. – Алматы: Алаш, 2006. – 1 т. – 408 б.
8 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
9 Сейфоллаұлы С. Қазақ әдебиеті. Билер дәуірінің әдебиеті. – Қызылорда: Қазақстан баспасы, 1932. – 1-к. – 234 б.
10 Мұқанов С. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. – Қызылорда: Қазақстан, 1932. – 1-б. – 458 б.
11 Жолдыбайұлы М, Әуезов М, Қоңыратбаев Ә. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. – Қызылорда: Қазақстан, 1933. – 163 б.
12 Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1956. – 340 б.
13 Жұмалиев Қ. ХVIII-ХIХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1967. – 436 б.
14 Кенжебаев Б. XХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Білім, 1993. – 248 б.
15 Мәдібай Қ. ХІХ ғасыр әдебиеті. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 1-к. – 467 б.
16 ҚРҰҒА ОҒКҚ № 783-бума, № 4-дәптер, 82-83 бб.
17 Найманбаев Ә. Шығармалары: Өлеңдер, айтыс-қақтығыстар мен дастандар. – Алматы: 1968. – 172 б.
18 Найманбаев Ә. Шығармалары: Өлеңдер, айтыс-қақтығыстар мен дастандар. – Алматы: Жазушы, 1988. – 304 б.
19 Әсет шығармалары. Шығармалар жинағы. Өлеңдер мен толғаулар, әндер, айтыстар, қиссалар мен дастандар. – Пекин: Ұлттар баспасы, 2000. – 2-т. – 601б.
20 Ысқақов Б. Әсет әнші, әрі халық ақыны // Социал Қазақстан. – 1936. – 26 маусым. – 4 б.
21 Мұқанов С. Қазақтың XVIII –XIX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер. – Алматы: ҚМКӘБ, 1942. – 272 б.
22 Ысмайылов Е. Евгений Онегин аудармасы //Социал Қазақстан. – 1936. – 17 мамыр. – 4 б.
23 Ордалиев С. Ақын Әсет // ҚазССР ҒА хабарламасы. Филология және өнертану саласы. – 1959. – № 3. – 56-73 бб.
24 Абылқасымов Б. Әсет Найманбаев // ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. – 1994. – 320 б.
25 Қожағұл С. Әсет Найманбайұлының әдеби мұрасы: филол. кыл. канд. дис. – Алматы: ҚРҰҒА М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты, 2000. – 126 б.
26 Мұқамедханов Қ. Абайдың ақын шәкірттері. Зерттеулер, мақалалар. – Алматы, Дәуір, 1995. – 3-т. – 293 б.
27 Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы, Ана тілі, 1995. – 272 б.
28 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. – Алматы, 1967. – 384 б.
29 Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі. – Алматы: Ғылым, 1968. – 334 б.
30 Рымғали Нұрғали. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Зерттеу. – Астана: Күлтегін, 2002. – 528 б.
31 Еспенбетов А. Сұлтанмахмұт Торайғыров. – Алматы: Ғылым, 1992. – 200 б.
32 Азибаева Б. Казахский дастанный эпос. – Алматы: Ғылым, 1998. – 250 б.
33 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 163 б.
34 Мәшһүр-Жүсіп Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік. Павлодар университеті, 1999. – 381б
35 Мырзахметұлы М. Абай және Шығыс. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 208 б.
36 Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004. – 208 б.
37 Абай (Ибраһим Құнанбаев ). Өлең-сөздің патшасы. Шығармалар жинағы. – Алматы: Дәуір, – 2006. – 560 б.
38 Гёте И.В. Таңдамалы мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1983. – 240 б.
39 Кәкішев Т. Санадағы жаралар. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 264 б
40 Тоқмырзаұлы Қ. Тағылымсыз шығармалар тәуелсіз елге не береді // Қазақ әдебиеті. – 2006. – № 45. – 4 б.
41 Халиди Қ. Тауарих-их-хамса. – Қазан, 1910. – 791 б.
42 Нұржекеев Б. Қазақ әдебиеті, – 1982. – 15 қаңтар. – 4 б.
43 Жұбанов А. Замана бұлбұлдары. – Алматы: Жазушы, 1975. – 464 б
44 Бекбосынов О. Әсет қайда туған // Семей таңы. – 1992. – 29 ақпан. – 3 б.
45 Найманбаев Ә. Інжу-маржан. Әндер жинағы // Құраст.Қ.Жүзбасов. –Алматы: Өнер, 1992. – 144 б
46 Зейнола Сәнік. Гүлдері қайта өнді өрімдеген //Шыңжан ЖОО ғылыми журналы. – №1. – 7-16 бб.
47 ЦАРК. Фонд 475 оп.2 д.28.
48 Әуезов М. 12 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1969. – 11 т. – 480 б.
49 Бафина Никар. Асыл ағаларды суретке түсірген кім? // Қазақ әдебиеті. –1990. – 18 мамыр. – № 20. – 16 б.
50 Аймауытов Ж. Кітапта: Сұлтанмахмұт Торайғыров Шығармалар жинағы. – Алматы, Ғылым, 1993. – 1 т. – 280 б.
51 Жансүгіров І. Сағанақ өлеңдер жинағы. – Қызылорда: Қазақстан, 1928. Жансүгіров І. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1 т. – 328 б.
52 Мұқанов С. Абайдың шәкірттері туралы // Абай. – 1992. – № 4. – 63 б.
53 С.Сейфуллин. Шығармалар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1964. 6 т. – 456 б.
Әсет пен Кемпірбай ақынның қоштасуы // Таң. – 1925. – №1. – 110-112 бб.
54 Қалымов Д. Аққумен әні үндескен // Семей таңы. – 1992. – 19 қазан. – 4 б.
55 Мұхамедханов Қ. Дарынды ақын, әнші, композитор // Семей таңы. 1992. – 5 қыркүйек. – 4 б.
56 Үш ғасыр жырлайды. Құрастырған Ы.Дүйсенбаев. Алматы, 1965. – 431-448 бб.
57 Мұхамедханов Қ. Зерттеу, мақалалар. – Алматы: Алаш, 2005. – 4 т. – 328 б.
58 Әбуталиев Н. Сегіз сері: ( Танымдық әңгімелер ). – Алматы: Жалын, 1991. – 224 б.
59 “Евгений Онегин” аудармасы // Социал Қазақстан. – 1936. – 17 мамыр. –4 б.
60 Абылқасымов Б. Әсет шығармаларының зерттелуі // Семей таңы. – 1972. – № 64. – 4 б.
61 Пушкин А.С. Таңдамалы шығармалар жинағы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1937. – 2 т. – 100 б.
62 Орынтаев О. Әсет ақын // Социалистік Қазақстан. – 1941. – 8 шілде. – 4 б.
63 Салиха-Сәмен. Шығармалар жинағы. – Сарысүмбе: Еркін Алтай, 1945. –25 б.
64 Әсет пен Ырысжан айтысы // Айтыс. Құрастырғандар: С.Мұқанов, Е.Ысмаилов. – Алматы, 1942. – 226 б. – 225-241 бб.
65 Абылқасымов Б. Әсеттің асыл мұрасы // Семей таңы. – 1969. – 8 шілде. –4 б.
66 Әбікен Тәтиев. Торғын шытқа түйілген топырақ // Ақжол. – 1992. – 18 сәуір. – № 22. – 2 б.
67 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1965. – 2 т. – 1 к. – 524 б.
68 Нұржекеев Б. Бозбала осы әнімді үйренерсің // Қазақ әдебиеті. – 1983. –15 шілде. – 4 б.
69 Абылқасымов Б. Асыл мұра // Ленин туы. – 1988. – 6 желтоқсан. – 4 б.
70 Әбітайұлы И. Бұлбұлмын даусым көкте дамылдаған // Қазақ әдебиеті. – 1992. – 2 қазан. – 11 б.
71 Абылқасымов Б. Әсеттің бір дастаны жөнінде // Ленин туы. – 1991. – 19 қазан. – 4 б.
72 Керімов Ш. Әнші ақындар поэзиясындағы дәстүр мен даралық мәселесі: филол. кыл. канд. дис. – Алматы: ҚРҰҒА М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты, 1991. – 190 б.
73 Қожағұл С. Әсет ақын. – Алматы: Қазақ тарихы, 2003. – 144 б.
74 Ән салсаң Әсеттей сал әсемдетіп. Әндер жинағы. – Үрімжі: Шыңжаң, 1989. – 45 б.
Қазақтың байырғы айтыстары. – Үрімжі: Шыңжаң, 1985. – 70 б.
75 Негимов C. Өлең өрімі. – Алматы, Ғылым, 1980. – 136 б.
76 Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы, 1992. – 176 б.
77 Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 2 к. – 496 б.
78 Әбдиманұлы Ө. Қазақ әдебиетіндегі ұлт- азаттық идея. - Алматы: Қазақ университеті, 2007. -325 б.
79 Әуезов М. Абайдың туысы мен өмірі // Абай. – 1992. – №3. – 34 б.
80 Мұхамедханов Қ. Абайдың әдебиет мектебі: филол. кыл. канд. дис. – Семей: Абай мемлекеттік әдеби музейі, 1950. – 262 б.
81 Абылқасымов Б.Әсетке шынында да Әсетке ме // Қазақ әдебиеті. – 1972. – 16 маусым. – 4 б.
82 Құнанбаев Т. Әкем Абай туралы. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 56 б.
83 Жұмаділ Маман. Әсет жөнінде аз аял // Қазақ әдебиеті. – 1992. – 11 қыркүйек. – 4 б.
84 Бехер И.-Р. Поэтическое вероисповедание на стороне Мёрике / О литературе и искусстве. – М., Худ. Литература, 1981. – С 527.
85 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: Жазушы, 1966. – 345 б.
86 Әуезов М. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. – Алматы: Ғылым, 1988. – 240 б.
87 Кәкішов Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. –448 б.
88 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – 336 б.
89 Қирабаев С. Сәкен Сейфуллин. – Алматы: Жазушы, 1974. – 114 б.
90 Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы, 1986. -398 б.
91 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. –288 б.
92 Еспенбетов А. Уақыт өрнегі. – Алматы: Інжу-маржан, 2005. – 515 б.
93 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана: Күлтегін, 2002. – 528 б.
94 Есин А. Б. Стиль // Введение литературоведческих терминов // под ред. Л. В.Чернец и др. М. – 2002. – С 350-364.
95 Нарымбетов А. Жансүгіровтың “Күйші” поэмасының көркемдік және стильдік сыр-сипаты. Стиль сыры. – Алматы: Ғылым, 1974. – 26-49 бб.
96 Шөшекұлы Ж. Ақын мұрасын аялайық // Ақжол. – 1992. – 3 қыркүйек. –№ 43. – 2 б.
97 Хасенов М. Сәбит Мұқанов және фольклор. – Алматы: Ғылым, 1980. –77 б.
98 ӘубәкірЖ. Шындықтан басқа жолға түсе алмаймын. – Алматы, 2002. –204 б.
99 Ерденбеков Б. Әріп ақын. – Алматы: Курсив, 2001. – 192 б.
100 Атым Әсет, ұраным арғын шордан // Қазақ әдебиет. – 1982. – 28 мамыр. – 4 б.
101 Мұхамедханов М. Ақын Әсет // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1958. – № 9. –38-41 бб.
102Торайғыров С. Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан // Абай. – 1993. – № 7. – 11-14 бб.
103 Булыко А.Н. Современный словарь иностранных слов. – М.: Мартин, 2005. – Изд. 2-е, испр. и доп. – С 848.
104 Сильман Т. И. Заметки о лирике. Ленинград: Сов.писатель, 1977.-223.
105Жұртбай Тұрсын. А.С.Пушкиннің “Евгений Онегин” романының тәржімасы мен мәтіндері туралы пікір // Шәкәрім әлемі. – 2006. – № 3. – 28-33 бб.
106Ходасевич В. Ф. Собр. соч. Т4. М.: Просвещение, 1996. – C 380.
107 Ларин Б. А. О лирике как разновидности художественной речи (семантические этюды) / Ларин Б. А. Эстетика слова и язык писателя Избр. статьи. Л.: Худ. Литература, 1974. – 223.
108 Гинзбург Л. Я. О лирике. 2-е изд., Ленинград, Совписатель, 1974. – С 407.
109 Бахтин М.М. К философии поступка / Философия и социология науки и техники. М.: 1986. – С 151.
110 Рәбиға Сыздық. Абай тілінің тағылымы / Кітапта: Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. – Алматы, 2004. – 616 б.
111 Құдайбердиев Ш.Жолсыз жаза. Шығармалары. Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. – Алматы, 1988. – 560 б.
112 Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Таңдамалы. – Алматы: Ғылым, 1990. – 1 т. – 273 б.
113 Шәді Жәңгірұлы. Назым Сияр Шәриф немесе Пайғамбардың ақ жолы туралы дастан (құраст., баспаға әзірлеген О. Құдышұлы ). – Алматы: Санат, 1995. – 128.
114 Әли имамның ұлы әл-Хасанға айтқаны // Абай. – 2000. – № 2. – 38 б.
115 Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002. – 474 б.
116 Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. Лекциялар курсы. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 311 б.
117 Елеукенов Ш. Мағжан: Өмірі мен шығармашылығы. – Алматы: Санат, 1995. – 384 б.
118 Абылқасымов Б, Қожағұл С. Әсет Найманбаев / кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы. ҚАЗақпарат, 2006. – 5 т. – 555 б.
119 Бисенғали З. ХХ ғасырдың басындағы қазақ прозасы. – Алматы: Мектеп, 1989. – 136 б.
120 Ысқақов Д. Әлебиет алыптары.- Астана: Фолиант, 2004. -304 б.
121 Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым.
– Алматы: Білім, 1998. – 256 б.
122 Мамыраев Б. Основные тенденции развития казахской литературы первой четверти ХХ века. – Алматы: Ғылым, 1998. – 262 б.
123 Мырзахметов М. Отаршыл дәуірдегі әдебиет. Қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеу мәселесі // Жұлдыз. – 1993. – №7. – 181-191 бб.
124 Ахметов З. Освоеобразии казахского литературного процесса начала ХХ века // Известия АН КазССР. Серия филологическая. – 1990. – № 2. – С 30-41.
125 Қазақ газеті. Құрастырушылар Сұбханбердина Ү, Дәуітов С, Сахов Қ. –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 560 б.
126 Майтанов Б. Сөз сыны. – Алматы: Ғылым, 2002. – 344 б.
127 Кәкішев Т. Кер заманның кереғар ойлары. – Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1995.
128 Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы, ЕрДәулет, 1994. – 304 б.
129 Қозыбаев М. Қазақстан Ресейге өз еркімен қосылды ма? // Ақиқат. – 1998. – № 7. – 38 б.
130 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстанды? – Алматы: Атамұра, 1993. – 128 б.
131 Әсіп С. Қазақ қасіреті. – Алматы: Ғылым, 1994. – 304 б.
135 Әсіп С. Қатерлі дерт, қалжыраған халық. – Алматы, 1998. – 355 б.
132 Нығымет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – 400 б.
133 ҚР ҰҒА ӘӨИҚҚ Бума 392.
134 Игенұлы А. Әсеттің белгісіз өлеңдері // Жұлдыз. – 1994. – №1. – 152-168 бб.
135 Павло Мовчан. Махтумкулы: поющие линии песка. Заметки пероводчика // Дружба народов. М.: – 1983. – № 11. – С 251-259.
136 Ысмайылов Е. Абайдың өлең құрылысы туралы // Социалиистік Қазақстан. – 1945. – 12 тамыз. – 4 б.
137 Веселовский А.Н. Историческая поэтика. – М.: Высшая школа, 1989. –С 404.
138 Сыдықов Қ. Көркемдік өрнектер. – Алматы: Рауан, 1992. – 80б.
139 Дулат Бабатайұлы. Тұнық тұма. Өсиетнама: өлеңдер мен дастандар. – Алматы, 2002. – 288 б.
140 Махамбет. Еруіл атқа ер салмай.Өлеңдер. – Алматы:Жазушы, 2003. – 259 б.
141 Қасқабасов С. Абай және фольклор // Қазіргі абайтанудың өзекті мәселелері. – Алматы: Ғылым, 2002. – 274 б.
Бердібаев Р. Абай және ауыз әдебиеті /кітапта: Абай тағылымы. –Алматы: Жазушы, 1986. – 432 б.
Садырбаев С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 216 б.
Қанарбаева Б. Мағжан шығармашылығының фольклорлық қырлары. –Алматы, 1995. – 155 б.
142 Қаскабасов С.О типах и формах взаимодействия казахской литературы и фольклора //Известия АН КазССР. сер.филол. – 1984. – №3.
Медриш Д.Н. Литература и фольклорная традиция. – Саратов, Саратовский Университет, 1980. – С 296.
143 Матыжанов Кенжехан Сөзбен сомдалған құлпытас: Жоқтау // Ақиқат. – 1999. – №1. – 65-70 бб.
144 Қамзабекұлы Д. Сұмағұл Садуақасұлы. – Алматы: Қазақстан, 1996. –256 б.
145 Жұмаділов Қ Тағдыр. – Алматы: Жазушы, 1988. – 536 б.
146 Толыбаев Қ. Әсет. – Алматы: Өнер, 1995. – 280 б.
147 Ысмағұлов Ж. Абай: ақындық тағылым. – Алматы: Ғалым, 1994. – 280 б.
148 Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Алаш, 2005. 4 т. – 328 б.
149 Тәңірбергенұлы Ә. Шығармалары: Өлеңдер, айтыстар, қисса-дастандар. – Алматы: Информ-Арна, 2006. – 520 б.
150 Ердембеков Б. Бір өлеңнің тарихы // Шәкәрім – ұлы Абай дәстүрін жалғастырушы және дамытушы, республикалық конференция материалдары, –Семей, 1998. – 133-138 бб.
151 Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Алаш, 2005. 2 т. – 344 б.
152 Ердембеков Б. Әріп Тәңірбергенов / кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2006. – 5 т. – 555 б.
153 БСЭ, – С 580.
154 Әсет Найманбаев атындағы республикалық мұражай қоры. О.Орынтаев арихві. Папка № 4 бума, 2-дәптер.
155 Топоров В.Н.К реконструкции индоевропейского ритуала и ритуально-поэтических формул // Труды по знаковым IV на руском языке. Тарту, 1969. – С 533.
156 М.Сильченко, Об основных тенденциях и направлении казахской литературы 80-90 годов ХІХ века. / кітапта: Әдеби мұра және оны зерттеу. Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы: ҚазССРҒА, 1961. – 376 б.
157 Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 307 б.
158 Шалқаров Қ. Әсет қиссалары // Ақжол. – 1992. – № 48. – 3 б.
159 Мағауин М. Жаңа эпос жасау жолында / кітапта: Абай тағылымы. –Алматы: Жазушы, 1986. – 429 б.
160 Әсет ақын / Мұра. – 1997. – № 3. – 21-28.
161 Абылқасымов Ш. Жанр толгау в казахской устной поэзии: – Алма-Ата: Наука, – 1984. – 120 б.
162 Әдебиеттану түсіндірме сөздігі. Құрастырғандар Ахметов З, Шаңбай Т, – Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
163 Әуезов. М /кітапта: Тұрмағамбет Ізтілеуов. Рүстем-дастан. – Алматы, 1961. – 160 б.
164 Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. – Алматы: Қазақстан, 1971. – 180 б.
165 Қасқабасов А. Қазақтың халық прозасы сатиралық ертегілер. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.
166 Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Жоғарғы оқу орындары студенттеріне арналған оқулық. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 176 б.
167 Сыдиқов Қ. Махамбет мұрасы. Сарқылмас қазына: зерттеулер мен толғаныстар. – Алматы, 1996. – 196 б.
168 Сарай Ә. Истай-Махамбет ( тарихы, зерттеу). – Алматы, 2003. – 340 б.
169 Хмельницкая Т. Поэзия Андрея Белого/ Белый А. Стихотворения и поэмы. Москва-Ленинград: Высшая школа. 1960. – С 656.
170 Сапогов В. А. О некоторых структурных особенностям цикла А.А. Блока / Языки и стиль художественного произведения. Москва, Просвещение, 1966. – С 90.
171 Фоменко И.В. Лирический цикл: Становление жанра, поэтика. Тверь, 1992. – С123.
172 Гришман М. М. Еще о целостности литературного произведения // Известия /АН СССР: Сер. лит. и яз. – 1979. – Т.38. – № 5. – С 450.
173 Михайлов А.В «Западно-восточный диван» Гёте: смысл и форма / Гёте Й.В. Западно-восточный диван. М.: Наука 1988. – С 894.
174 Эйзенштейн С. М. Избр. собр. соч.: В 6 т. М.: Искусство, 1964. – Т. 2. – С 157.
175 Айтыс. Алматы: Жазушы, 1965. -178 б.
176 Маман Ж. Ән сыры жан сыры. – Құлжа: Шыңжаң жастар-өрендер, 1999. – 246 б.
177 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1990. – 352 б.
Ғабдулин М. Қазақ халық ауыз әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1973.
178 Богданов М. Киргизская литература. – М.: – 1947. – С 258.
179 Давкараев Н. Очерки по истории дореволюционной каракалпакской литературы. – Ташкент: АНУЗССР, 1959. – С 222.
180 Ақыт Үлімжі шығармалары. –Күйтің: Іле халық баспасы, 1999. -688 б.
181 Жармұқамедов М. Айтыс. – Алматы: Білім, 1990. – 52 б.
182 Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. Алматы: Ғылым, 1994. – 108-117 бб.
183 Жармұқамедов М. Айтыс өнері. – Алматы: Қазақстан, 1978. – 85 б.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміздегі демократиялық жаңарулар, ұлт
мәдениетіне деген ілтипат ел басының Қазақстан ... ... ... ... ... ... қатысты соны серпіліс тудырды. Елбасымыздың
ерекше атап ... ... жан ... ... сөз ... ... ... әр дәуіріне тән әдеби даму ерекшеліктерімен сол дәуірлер
әдебиетінің көрнекті өкілдері ... ... ... ... ... ұлттық әдебиет тарихының асыл қазынасына қосудың маңызы зор.
Өйткені, әдебиет тарихы-адам баласының ... ... ... көрінісінің әдеби шежіресі. Осындай халқымыздың тарихи
ғұмырнамасындағы саяси-әлеуметтік ... ... ... ел өміріне елеулі өзгерістер әкелген ірі-ірі оқиғаларды тарихи
хронологиялық тәртіппен жүйелесе, ... ... ... сол ... мен
дәуірлердің көркемдік кескінін, ұлтымыздың рухани жан-дүние ... ... ... осы ... де Әсет ... әдеби-ғылыми айналымға
түспеген мұраларын ақынның шығармашылық ... жолы ... ... ... екінші жартысы мен ХХ ғасыр басындағы әдеби даму мен ... әм ел ... ақын ... ... ... ... ... қажет.
XIX ғасырда халықты мемлекеттік тәуелсіздігіне ғана емес ... ... ... ... да бодандыққа түсірген
отарлық езгі ... ... ... ... ... өрістегені
белгілі. Соған орай осы дәуірдегі әдебиеттің ішкі құрылымында, ... ... ... мен ... ... ... идеялық ой-
тұжырымдарында өркендеу, даму үдерісі айқын көрінген ... ... ... ... ... Бұл ... ... әнші ақындардың
сырлы да, нұрлы лирикалары, саяси-әлеуметтік, заманауи мәні ... ... ... ... аударма және нәзирагөйлік ел
арасына тараған нұсқалары, Батыстың эпикалық поэзиясы негізіндегі поэмалар,
ең ... Абай ... ... жаңа ... әдебиет өсіп-өніп, өркендеді.
Әдебиеттану ғылымындағы әдебиет тарихы саласының негізгі зерттеу нысаны:
әдебиеттің даму ... және ... ... ... мен ... ... ... дүниеге әкелген сөз зергерлерінің
шығармашылықтарын ... ... ... Әсет ... ... ұлт ... тарихымен бірлікте қарастырумыз керек.
Өйткені, ел тарихының көркем ... ... ... сол ... ... ... жартысы мен ХХ ғасыр ... ... ... ... Әсет ... ... да өз көрінісін тапқан.
Яғни, Әсет ... мен оның ... ХІХ ... әдебиет дәуірінің
аясында ғана зерделеуді еш ... қоса ... ... ХІХ ... ... 20- ғасыр басындағы әдебиет деп ... ... ... ... сарындары (отарлық дәуір әдебиеті, ояну
дәуіріндегі әдебиет) мен әдеби бағыт және ағым, әдеби тек пен ... ... ... ақын ... осы ... әдебиетіне
тән аталған сипаттардың бәрі де бар. Сол ... де, ... ... ... ... әдебиетінде өзінің өшпес ізін қалдырған Әсет
ақынның әдеби мұрасын ақын өмір ... ... ... ... ... алып, арнайы сөз ету – ғылыми қажеттілік. Сонымен
қатар Әсет ... ... өсу жолы мен ХІХ ... ... ... ішкі мазмұн, сыртқы түр және көркем сөз айшықтары
мен идеялық ой-танымдары ... ... ХХ ... ... жаңа ... ... ... Әсет ақынның
поэтикасындағы шығыстың қисса жанры, ән-өлеңдері мен ... ... ... әлі де болса, толыққанды, әрі толымды түрде жиналып, жан-жақты
ғылыми зерделеніп, сол кезеңдегі әдебиет тарихынан өзіндік ... ... ... өз ... ... ... әдеби-ғылыми жинақтарға енбеген
ақынның артында қалған туындылары баршылық. ... бола ... да, ... ... Әсет мұрасы әдебиет тарихын зерттеушілер тарапынан алдымен-
таптық идеология тұрғысынан, ...... ... ... ... ақынның шығармашылығы толық ... ... осы ... ... бәрі ... келгенде Әсет Найманбайұлы
шығармашылығын әдебиеттің даму тарихымен, Абай дәстүрімен байланыста ала
отырып, ақын ... ... ... әдебиет тарихына енгізудің
көкейкестілігін танытады.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ... ... тарихи-әдеби жәдігерлеріміз қайта қаралып, жаңа ... ... ... ... басталды. Ұлт тәуелсіздігі руханият әлеміне
де кең жол ашты. Қазақ әдебиетіндегі кеңестік ресми саясаттың орынсыз ардың
ісі әдебиетке ... 1951 ... ... ... ... айналысындағы
әдеби пікір таластан кейін Абайдың талантты ... ... ... ... және Әсет ... артында
қалдырған шалқар мұрасына кезеңдік ақындар ... ... ... аталған ақындар шығармашылығында кеңес үкіметін жақтау бар
ма, жоқ па ... қате ... ... олардың шығармашылығының қаны мен
сөлі болып табылатын діни-уағаздық тінінен айырып, ғалымдарымызға бір ... жақ ... ... ... Осы тұмшаланған бүркеуді аталған
ақындар шығармашылығынан қорғалған ғылыми дисссертация мен ... ... ... ... ... ... ... тыйым салынған,
жартылай зерттеуге мәжбүр болған алаштың белгілі де, ... ... ... бұрынғыдай беймәлім белгісіз күйінде қалмай арнайы
зерттеу ... ... ... Әсет Найманбайұлы шығармашылық ғұмыр кешкен
ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басындағы заман әдебиетінің тарихы ... ... аз ... ... ел ... мен ... ... әдебиеттегі көркем
бейнелуі тұрғысында тарихи – әдеби екі топқа бөліп қарастыруға болады.
Бұлайша зерделеуде біз ... ... ... М.О.Әуезовтің хакім Абай
мұрасын тарихи-әдеби бірлікте, әрі ... алып ... ... [1] атты ... үлгі ... ... ... Абай
шығармашылығын сөз ету үшін Абайды туғызған заман жайын айтудың ғылыми
қажеттілік ... ... ... тап осындай жайт Әсет Найманбайұлы ғұмыр кешкен ХІХ ... ... мен ХХ ... ... ... саяси -әлеуметтік жағдаяттар
жайлы М. Тынышбаев [2], Е. Бекмаханов [3], М. Қозыбаев [4], М. ... ... т.б. ... ғалымдардың еңбектерінде сөз етіледі. Сондай-ақ, ел
тарихының бүгінгі жаңарған тәуелсіз таным ... ... ... ... ... кең ... жарық көруде.
Қазіргі кезеңдегі әдебиет тарихының ақын ... ... ... ... ... да мол. Бұл ... Р. ... 1915
жылы жазған “Қазақ әдебиеті жайынан” [6] атты ... ... ... ... негізгі бетбұрысты ерекшеліктерін жіктеп,
саралап жазған ... ... ... [7] ... ... тарихын дәуірлердің алғашқы нышандық үлгілері кейінгі
зерттеулерге ғылыми-теориялық негіз қалады. Тұңғыш рет ... ... ... екінші жартысындағы әдебиетті, оның “Зар заман” ағымын талдап,
жазған М. ... ... ... [8] ... бастап, С.
Сейфуллин “Қазақ әдебиеті” [9], С. Мұқановтың “ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті”
[10], М. ... М. ... Ә. ... ... мен ХХ ғасыр басындағы қазақ ... [11] ... ... ... жазылған Е. Ысмайылов [12], Қ. Жұмалиев [13], Б.
Кенжебаев [14], Қ. ... [15], т.б ... ... ... біз ... ... ... қатысты тұтас дәуір әдебиетін
қамтыған зерттеу еңбектері ... ... ... ... ... ... ... күнде де отандық әдебиеттану ғылымындағы ... ... ... ... ... соны ... үсті-үстіне толығып,
Ахаң түрлеген ғылыми дәстүр өз жалғастығын табуда.
Әсет Найманбайұлының бірнеше салт өлеңдерін ақын ... ... ... жылы ... рет жұрт назарына ұсынған Құрбанғали ... ... ... 1920 ... Тұрар Рысқұлов басқарған Түркістан Кеңес республикасының
фольклортанушы, әдебиеттанушы ғалымдары ... ... ... ... ... т.б ... мүшелері
ақынның көптеген шығармаларын ел ішінен жинап, жазып алды [16, 82-83 бб].
Осылардың ішіндегі “Әсет пен ... ... атты ... ең ... ... салт жырына жататын қоштасу өлеңі 1925 жылы
“Таң” журналының №1 санында жарық көрсе, 1936 жылы “Социалды ... А.С. ... ... ... ... Әсет Найманбайұлы
аударған нұсқасы жарыққа шықты. Осы жылы ... ... ... ... санында Әсет ақынның “Ақырғы ... де ... ... ... ... көздерінен алынып, мерзімді баспасөздерде әр
кезеңде жарияланған шығармалары мен ... ... ... ... ... ... ... мұралары негізінде 1968 [17], 1988 [18]
жылдары ақынның жеке жинақтары жарыққа шықты. 2000 [19] жылы ақынның толық
шығармалар ... ... ... ... ... әдебиеті тарихындағы Әсет ... ... өмір жолы мен ... ... ... ... күнге дейін
басылған 200-ден аса үлкенді-кішілі материалдардың қоры бар. ... ... ... ... ... жолы ... ғылымында Б.Ысқақовтың “Әсет әрі өнерлі, әнші, әрі халық ақыны”
[20,4] атты мақаласында алғаш рет жеке ... ... ... ... ... ... ... нысанына алынды. Бұдан соң С.Мұқанов 1942
жылы жарыққа шығарған “Қазақтың XVІІІ – XIX ғасырдағы ... ... атты ... ... Әсет ақын шығармашылығын жан-жақты саралап
жазды [21, Б 202-206]. Абай тағлымының Әсет Найманбайұлы шығармашылығына
әсері, ... Абай ... ... ... екендігі жайлы
М.Әуезовтен басталған ғылыми концепция кешегі кеңес дәуірінің түрлі саяси-
идеологиялық кезеңдерінде әр қилы ой-тұжырымдар ... аян. Бұл ... ... ... ... ... ғалым Қ.Мұхамедхановтың 1995 жылы
жарық көрген 4 томдық “Абайдың ақын ... ... ... ... томында Әсет ақынның қазақ әдебиеті тарихында алатын орны
түбірлі дәйектеліп, ... ... ... ... ... ... “Әсет ақын” [17, Б 5-18 ] атты көлемді мақаласы
қаламгердің шығармашылық өнер жолындағы тың ... ... ... ... ... ғылымы тарихында Е. Ысмайылов [22, Б 272-286], С.
Ордалиев [23, Б 56-73 ], Б. Абылқасымов [24, Б104-110 ], т.б да ... ... ... ... ... да Әсет Найманбайұлы
мұрасының әдебиет ... ... ... ... ... зор септігін
тигізді. Әсет Найманбайұлының ақындық мұрасы арнайы ғылыми зерттеу нысанына
алынып, 2000 жылы осы ... ... ... ... ... ... те, Әсет ... шығармашылық мұрасы бізге негізінен ел
ішіндегі орындаушылар аузынан жазылып ... ... ... ... мұрағаттар мен ғылыми қорларда сақталып, жарыққа шықпаған,
сондай-ақ ҚХР-сының ... ... ... ... ... ... сол жақтағы баспаларда жарыққа шықса да, туған елінде
әзірге жариялана қоймаған өлеңдері, ән ... ... ... мен айтыстары бар. Әсет ақынның әлі ... ... ... ... мол ... әдебиет тарихы, Абай тағлымы, Әсеттің
жалпы әдеби мұрасымен бірлікте алып, ... ... біз өз ... өзек еттік.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты –
Әсет Найманбайұлының шығармашылығының белгісіз беттерін ХІХ ғасырдың ... мен ХХ ... ... ... ... Абай ... және ... принциптері негізінде тақырыптық- мазмұндық, жанрлық құрылымдық
әдеби-көркемдік және ... тіл ... ... ... ... сол
арқылы ақын мұрасына әдеби-ғылыми үлес қосу. Осы ... ... ... ... ... алдына мынадай міндеттер қойылды:
Әсет ақынның шығармашылық өмір жолы мен ақындық ... ... ... соны ... көздерімен салыстыра талдай отырып,
бір ізге ... ... ... ... ... ... мен ... өсу,
толысу эволюциясын сол дәуірлердегі қазақ әдебиетінің даму ... алып ... ... ... ... ХІХ ... екінші жартысы мен ХХ ғасыр
басындағы тарихи, саяси-әлеуметтік жағдайлармен байланыста алып ... ақын ... ... аясы мен ... ... ақын шығармашылығындағы көріністерін әдеби-ғылыми
тұрғыда дәйектеу;
Ақынның белгісіз әдеби мұраларының Әсет ... тән ... ... ... ... ... бұрын жарық көрмеген ақын ... ... ... және ... қырларын саралап,
оларды Әсет ақынның әдеби мұра ... ... ... ... Ғылыми жұмысты даярлауда ХІХ ғасыр мен ... ... ... тарихы мен ұлттық әдебиетіне қатысты зерттеу
еңбектер, монографиялар, сондай-ақ, Әсет ... ... ... ... ғылыми негізді ақиқат деректермен байланыста қарастыра
талдаған қилы ... ... ... пайдаланылды.
Зерттеуде бүгінгі күнге дейін жарыққа шықпаған Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық кітапханасының қолжазбалар мен сирек кездестін кітап
қорындағы, М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының ... ... ... ... және ... ... мен оның ... Әсеттің әдеби-мемориалдық мұражайы қорындағы Әсет
Найманбайұлының әдеби шығармашылық еңбектері дереккөздері нысанына алынды.
Жұмыста Әсет ақынның ... ... ... қарастыру үшін ақынның
1968, 1988 жылдары жарыққа ... ... мен ҚХР 2000 жылы ... бірлікте алынып отырды.
Қазақстан және Қытай еліндегі әр ... ... ... ақын шығармалары, сондай-ақ ел ішінен, Қытайдағы қазақ
диаспорасы арасынан ... ... ақын ... ... ... ... дерек көздері ретінде қолданылады.
Зерттеудің теориялық және методологиялық негіздері. Диссертацияға ... ... ... ... ... ... салалары
өзек болып,осы үш саладағы ғылымның көрнекті өкілдері: ... [7], М. ... [8], С. ... [10], Қ. ... ... Ахметов [27], Х. Сүйіншәлиев [28], Р. Сыздықова [29], Р. ... ... ... [31], Б. ... [32], А. ... [33], Қ. Жүсіпов
[34], М. ... [35], Қ. ... [36] т.б ... ... дәуірлеуге, әдебиеттегі ағым, бағыт, әдебиеттің даму
кезеңдері, оларға тән ерекшеліктер мен жекелеген сөз ... ... ... зерттеу еңбектерінің жетістіктеріне сүйеніп, қисынды,
теориялық ой-пікірлері мен тұжырым, ұсыныстарын ... ... ... Ә. ... ... арнайы зерттеу
нысанына алынған: Б. Ысқақов, Б. ... Б. ... ... ... мен ... ... ... қазақ әдебиеті
тарихына қатысты О. ... Ж. ... З. ... А.
Қайбарұлы, т.б адамдардың жазған еңбектері, ой-пікірлері, әдеби-ғылыми
тұжырымдары пайдаланылды.
Зерттеу әдістері: Зерттеу ... мен ... ... ... ... мен ... байланысты айқындалды. Ғылыми жұмыстың
әдіснамалық негізіне жүйелі-кешенді, ... ... ... текстологиялық әдіс-тәсілдер қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Әсет Найманбайұлының белгісіз әдеби ... ... ... ... мен ХХ ... ... ел ... қазақ
әдебиетінің даму жолымен бірлікте алынып, кемелді түрде бүгінгі жаңарған
тәуелсіз таным тұрғысында тарихи-әдеби ... ... ... ... әдеби-ғылыми айналымға бұрын түспеген шығармаларының жүйелі
зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... “Нұғыманға”, “Рабатқа” т.б. өлеңдері тұңғыш рет зерттеу
нысанына алынды. Осындай бұрынан белгісіз ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығын анықтайды.
Ақынның осы дәуір әдебиетіндегі өзіндік ... ... ... ... ... ... арқылы қосқан әдеби үлесі жан-жақты
сараланды;
Қазақстан мен Қытайдағы ел ішінен, мұрағаттар мен қолжазбалар қорынан
алынған Әсет ... ... ... ... ... ... түсіре отырып, “Бақтиярдың қырық бұтағы” циклдік шығарма
екендігі жайында тың тұжырымдар жасалды;
Әсет ... ... ... туу ... ... дүниетанымдық көзқарастары сол кезеңнің тарихи жағдайларымен,
әлеуметтік-саяси мәселелерімен, тарихи-әдеби мұрағаттардың ... ... ... ... мен ... ... ... жаңадан табылып отырған жұмбақ өлеңдеріне сараптау жасалынды;
Осы жанрдың ақынның жұбақ атйыстар шығаруға негіз болғанын ... ... пен ... “Әсет пен Есенқұл ақын” және “Ғняр төре мен
Гүлзағипа” секілді ... ... ... және ... ... рет ... ... Халық Республикасындағы ел аузынан жиналып, түрлі басылымдар ... ... ақын ... ... жазуға түсіріліп, оларға
текстологиялық зерттеулер жүргізілді.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. ... ... ... әдебиетіне қатысты зерттеу еңбектерде, жоғары оқу
орындарында ... ... ... мен “ХХ ... ... ... ... дәрістерде, семинарлық сабақтарда пайдалануға болады.
Сондай-ақ, зерттеудің ғылыми–көпшілік мәні де бар.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
Әсет Найманбайұлы – ХІХ ... ... ... мен ХХ ... ... ... ... рухани мол мұраларымен зор үлес қосқан ... ... ... ... ... діни ... бағыттағы
қисса-дастандар мен айтыс өнерін дамытудағы өзіндік орны бар ... ... ... - ... ... ... Абай негізін қалаған жаңа
жазба әдебиетінің сыншыл реалистік бағытын жалғастырған ақын;
Әсет ақын – қазақ ... ... ... ... сөз өрнегінің мағыналық тереңдігімен әнші-ақындар мен сал-
серілер поэзиясының асыл қазынасын ... ... ... өнер иесі;
Әсет Найманбайұлының әдебиет тарихына енбеген шығармалары әсеттанудың
көкжиегін кеңейтіп, ақын мұрасын жан-жақты толықтырар әдеби мұра ... ... ... ... ... мен ... ... жұмыстың
теориялық мәні мен мазмұнның тұжырымдарын құрайтын мәселелері ... ... ... ... материалдарының
жинақтарында баяндамалар жарияланып, сыннан өтті. Сонымен бірге диссертация
тақырыбы мен мазмұнын сипаттайтын зертеу жұмысының негізгі нәтижелері ... және ... ... Қадағалау және аттестаттау ... ... ... ... ... “Шәкәрім және Әсет шығармаларындағы замана бейнесі”
“Шәкәрім ұлы Абай дәстүрін ... және ... ... ... ... ...... 1998, –
154-157-б. “Әуезов Абай шәкірттері хақында”, “М. ... Әсет ... ... “М. ... ұлы суреткер және ойшыл” ... ... ... ... ...... 1998, –
41-44, – 63-67-б. “Әсет Найманбайұлы өлеңдеріндегі ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелері”
атты ғылыми-теориялық конференциясының материалдары, – ... 2006, ... ... ... “Әсет Найманбайұлының тарихи поэмалары”
“Мемлекеттік тіл: ... ... ... ... ... ... материалдары, – Семей, 2007, – 52-56, – 123-128-б.
“М. Әуезов ... Әсет ... ... ... және ... атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, ... 2007, – ... ... ... ... қыз дастаны жайында”,
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің хабаршысы. ... – 2006, № 3. – 97-98б. ... және ... ... ... ... – 1998, № 2. – 149-154 б. ... ... ... ... ... ... сериясы. – 2006, № 2. –
163-167 б. ... ... ... ... ... ... ... академиясының хабарлары. Филология сериясы. – 2007, № 4. – ... ... ... ... ... үш ... (ішкі
тараушалары бар), қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер ... ӘСЕТ ... ... ЖӘНЕ ... НЕГІЗДЕРІ
1.1. Әсет Найманбайұлының заманы және мұрасының зерттелуі
ХV ғасырда жеке ... ... өз ... ... орнатқан
қазақ елінің ұлттық дербес тарихымен қатар төл ... де ... ... ... жеке ұлт ... болып қалыптаса бастады. Қазақ
әдебиетіндегі ... ... ... ... ... даралана
түсіп, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында дәуір тынысын танытатын
дәрежеге ... аз ... көп ... берудің хас шебері Абайдың «Тоты құс
түсті көбелек» өлеңінен аңғарамыз:
Әркімді заман ... қай жан ... ... ... оны ... [37, 254 б ] ... бір шумағының өзінен-ақ біз хакімнің күллі адам баласының тіршілік
болмысын оның ... ... ... ... ... ... алға
тарқанын көреміз. Расында да, әр адам-өз заманының перзенті. Алайда, кісіге
заман ортақ болғанмен, сол заманға ... ... ... алуан түрлі: бірі-
заманның илеуіне көніп, оның ығымен кетсе, бірі-өз заманына қасқая қарсы
тұрып, оны ... ... ... сол ... тынымсыз күреске түскен.
Осындай өз заманының кесір-кесапаттарын өлең сөзбен сын ... ... Абай мен ... ... сөз ... ... ... дамытып,
әдебиетте өшпес ізін қалдырған Әсет ақынның шығармашылық ғұмыр жолы тақыр
жерде тумағаны ... ... Ә. ... ... ... ... ... төмендегідей тарихи-әдеби негіздер бар.
Өзіне дейінгі ғасырлар бойында жасалған ортақ түріктік мұрадан нәр
алып, ежелгі ... ... ... бірге, төрт ғасырды қамтыған ұлт
әдебиетінде сол дәуірдің елеулі тарихи ... ... ... ... ... ... орынға шыққан поэзия ақиық ақындардың көркем де,
кестелі тілімен айшықтай өрістетті. Сөйтіп, жыраулар өзіне дейінгі дәстүрлі
әдебиет ... ... ... жаңа ... жыраулық дәстүрді
қалыптастырып, поэзияның болашақ бағыт-бағдарын, ... ... ... ... да айқындап, белгілеп беріп кетті. Ел мүддесі, ... ... ... ... пен елдік сынды ірі-ірі ұлттық мәселелер
әдебиеттің басты тақырыбына өзек ... ... ... М. ... ... ... алтын өзегін Абай поэзиясы негізінде: “Ақын жолы халық
жолымен тарих жолымен қабыса табысқан шақта оның ... өлім жоқ, ... ... тегі ... [1, 276 б ], – деп ... ел ... туған
осынау жыраулық поэзияның асыл мақсаттары мен мұраты 19-ғасырдағы бодандық
бұғауына түскен жұрттың рухани демеушісі сол ғасырдағы тақырыбы мен ... ... ... ... толғау, жыр түрінен өлеңге ойысқан ақындық
поэзияның сан-салалы бағытында өрістей дамып ... ... ... ... ... ... хандық дәуір әдебиетімен дәстүрлік байланысы,
сабақтастығы бар жаңа ... ... ... ... ... шығуына орай
жаңа бағытқа бет бұрды. Яғни, әдебиеттің ішкі ісінде, көркемдік шеңберінде,
әдеби үлгісі мен ... ... ... ... ... ой-пікірлерінде
үздісіз өркендеу, жаңару, даму үдерісі басталды. Қазақ поэзиясында төл
әдебиет, ... ... және ... әдебиетінің әсерімен жаңа өлең айшықтары
туып, жаңа ... ... ... ... келді. Эпикалық туындылар: Шығыс
әдебиеті негізінде-қисса, дастан түрінде; төл әдебиет негізінде-тарихи жыр
түрінде; Батыс әдебиеті ... және ... ... туып,
қалыптасты. Әдебиетіміздегі сал-серілердің лирикасы, саяси-әлеуметтік мәні
тереңдеген айтыс өнері, ... ... ... ... ... ... Әдебиеттегі осы айтылған жаңа бет алыс, орасан ... ... мен ... ... мен ... ... себебі
отарлық езгі мен оған қарсы азаттық жолын шығармашылықпен арпалыса ... ... ... ... ... ... әдеби
ізденістерінен туды.
Сонымен бірге, Әсет Найманбайұлы ең басты тарихи-әдеби ... ... ... орай ... дәуірдегі әдебиет” деген атауға лайықты 19
ғасыр әдебиетіндегі бостандық рухындағы алашын ұлт-азаттық ... ... ... өз ... қосты. Шығыс әдебиетіндегі діни аңыз-әңгіме,
қиссаларды, түрік, араб жұртының әйгілі ... ... ... ... өз жандарынан да қисса жырлар шығарған діни-тәлімгер ақындар
поэзиясы, сал-серілер мен әнші-ақындар, ... ... ... ... ... дәстүрлі поэзия, жадидтік бағыттағы жаңа жазба әдебиет
сынды сан-салалы бағытты дәуір әдебиетінен ... алып қана ... ... екінші жартысындағы әдеби өмірге етене ... ... ... ... ... ... мен әдеби сарынына орай “ояну
дәуіріндегі әдебиет” деген атауға лайық 20-ғасыр басындағы әдебиеттің діни-
тәлімгерлік, ... ... ... ... ... үнін ... Бұл жайт Әсет ... шығармашылығының
эволюциялық өсу жолы өз заманының тарихи жағдайлары, сөз өнерінің даму
жолымен ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан келгенде, 19-ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасыр басындағы
әдебиеттегі Әсет ақын өзінің мол үлесін ... ... ... ... ... және ән ... мен ... өнері болып табылады.
Гете: “Шығыста әйгілі жеті ақын бар, сол жетеуінің ең осалы менен күшті
жазады” [38, 9 б ], – деп, ... ... ... (бұл ... Шығыс
мұралары дегенде араб мәдениеті ғана емес, бұл ұғымға Шығыстық түркі және
парсы руханияты да енетінін ... ... ... ... де ... ... Осы мұра мен қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... Қисса сюжеттерінің ұлт әдебиетіндегі белгілерінің
көне үлгілері қазақ фольклорында өз ізін өшпестей етіп қалдырған. Шығыстық
қиссалардағы тақырыптық, ... ... ... ... ... ... ... “Қисса Баһрам”,
т.б. қиссалар мен ұлттық “Қозы Көрпеш-Баян сұлу”, “Қыз Жібек”, “Алпамыс”
сынды ... ... ... әдеби сарындастылығы айқын танылады.
Бұған Шығыс әдебиеті, мәдениеті және ... ... ... ... ... шаруашылық, сондай-ақ, ұғым-наным, салт-
дәстүрлеріндегі рухани туыстастықтың өзек ... ... ... тарихи
тамыры ғасырлар тереңінен нәр алған Шығыстық ... ... XIX ... езгінің, оның, яғни, орыс провославиясының қазақ халқын шоқындыруды
мақсат тұтқан діни миссионерлік (машайықтық) саясатына ... ... ... пайғамбарлар мен қақ дін ... ... ... ... мәнін арқау еткен ... ... ... ... ... жаңара тууына түрткі болды. XIX ғасырдың
екінші жартысы мен XX ... ... ... ашқан мектептердегі
миссионерлік-ағартушылық бағыттағы саясат, ислам дініне мемлекеттік тұрғыда
ресми қысым жасау, миссионерлік ... кең ... ... ... ... ұлттың діні мен ділін сақтау жолында
күрескен Шығыстық ... ... ... діни-тәлімгер ақындар
поэзиясының өрістеп, дамуына бастап алып келді. Діни-тәлімгер ақындардың
көрнекті ... бірі ... ... Әсет ... осы ... ... мұра ... Әдебиет тарихына мәлім Әсет ақынның Шығыстық “Француз
патшасының баласы”, ... ... ат”, ... ... ... ... “Миғраж”, т.б. қисса-дастандарының тарихи-әдеби туу негізгі осы
жайлар десек, біз өз зерттеуімізде ақынның бұл ... ... ... ... ... тарихына қосуды мақсат тұттық.
XIX ғасырдағы жаңа қоғамдық-саяси және рухани-мәдени замана ... ... орай XVIII ... ... ... ізін ... XIX ... ақындық поэзия поэтикасының сөз өрнегі-өлең болса, сол
өлең өнерін өркендетуде де Әсет ақын ұлт ... ... ... ... ... бірге, оған идеялық-мазмұндық, әдеби-көркемдік
және жанрлық ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі тақырыптарына қарай жанрлық түр-түрге ... ... ... қара ... ... ... ән өлең, терме, желдірме
түрінде келетін және ... ... ... ... ... ... сазы (әуезесі), орындау ерекшелігі, поэтикалық құрылымы аралас
келіп, өнердің синкретті түрі ... ... ... ... ... дәстүрін өте берік сақтаған ... ... XIX ... орныға бастаған жазба әдебиетпен арадағы әдеби байланыстары
негізінде жаңа да, тың ... ... ... ... ... ... әдебиет айдынына шыққан ақындық өнер иелері ендігі жерде өлеңді
отарлық езгі мен ел өміріндегі ... ... ... күрес
құралына айналдыра отырып, өз өлеңдерінің идеялық-мазмұндық мәніне баса
көңіл бөлді. Ұлт ... ... ... ... ... ... ғашықтық-интимдік, философиялық, т.б. да лирикалық ... ... ... ... ... келді. Осындай өзінің тақырып ... ... мәні ... ақындық поэзиямыз турасында А.
Байтұрсынұлы: “Өлеңнің өзі де ... екі ... ... Бірі әнді ... ... ... әнді ... сөзінен де әніне көбірек құлақ салған.
Сондықтан әнді өлеңді айтушы, әннің ... болу ... ... ... болу ... онша ... ... Ал мәнді өлеңде жұрттың құлақ
салатыны ән емес, сөз болған соң, айтушы сөздің ажарлы және ... ... көп ... [7, 225 б ], – деп, ... ... ... әнді
өлеңнің сөз мәні турасындағы ең алғашқы терең пікір болуымен ... ... әнді ... ... сипаттарының
оның мәнді өлендерінен кем емес екендігі белгілі. Міне, осындай Абай мен
оның ақын ... ... ... ... ... ... күресте әнмен біте қайнасқан азаматтық лирикасындағы саяси-
әлеуметтік идеялары арқылы өз ... ел ... кең ... ... ... ... әдеби мұрасы біршама. Біз осы ... ел ... ... мен ... қорларда және қытай
жеріндегі ... ... ... ... ... елде ... айналымға
енбеген шығармаларын өз жұмысымызда ақынның жұртқа танымал поэтикалық
туындыларымен бірлікте алып, ... ... ... қазақ әдебиетінің
тарихи-шығармашылық даму жолымен байланыста зерделеп, ... ... ... ... мақсат еттік.
XIX ғасырдағы қазақ сөз өнерінің ерек ... ... ... де ... әзірге әдебиет тарихына енбеген мұралары мол. М. Әуезов бұл
жанрды: даму ... ұлт ... шығу ... ... ... ... және ... айтысы деп екіге жіктеген айтыс өнерінің де тарихи-
әдеби бастау көздері ауыз әдебиетінде әдет-салт ... ... ... белгілі. Осыдан сан ғасырлар бұрын жазылған М. ... ... ... ... “Жаз бен қыстың айтысы”, А. Яссауидің
“Диуани хикметіндегі”, “Жұмақ пен Дозақтың айтысы” ... ... ... және
де ұлт фольклорындағы бәдік, жар-жар, адам мен мал, өлі мен ... ... ... ... ... ... ұжымдық әдет-салт айтыстарының ғасырлар
қойнауынан өшпей, өлмей кейінге жетуінің ... де, ... ... мен ... ... ... әдебиет” газетінің 2006 жылғы № 45 санында басылған жазушы Құрал
Тоқмырзаұлының: “Тағлымсыз ... ... елге не ... ... сөз ... көркемдік қасиеттері, бүгінгі айтыстың ... ауыз ... мен ... ... ... ... айтқан кей
пікіріне қосылып, кей пікіріне қосылмасақ та, ... ... XIX ... ... ... жаю алғышартында бір кәдіктің жасырын
жатуы бар. Менің бұл ... ... ... көз ... үшін XVII ... ... ... ақындарының айтыс деген кәсіпті естіп-білмегеніне
көз жеткізу ... [39,4] – ... ... ... ... ... әдет,
салт айтысының XIX ғасырдағы даралық ... ... ... ... ... ой ... бар. Шындығында да, ақындар айтысының
даралық түрі ... XIX ... ... ... ... ... ... әдебиет әлеміне ақындар айтысы шықты. Мұның
себебі XIX ғасыр әдебиетіндегі барлық әдеби бағыт пен ағымдарға тән ... ... ... ... ... ... ... айтыс өнері
де XIX ғасырда ақындар айтысы түрінде осы бағытта кең дамып, өрістеді. ... М. ... Ел ... жауынгерлік дәуірінен шығып,
тыныштыққа бет алған ... ... ... ... ... ... ... адамдары, осындай сөз батырлары, кешегі Жанақ, ... ... ... ... ел ... соларға ұқсамақ болған жігіттерді
көбейткен, – деген сөзінің астарынан ... ... XIX ... ...... ... жайыла көшіп жүрген әдеби беті, XIX ғасырдағы
отарлық езгі кезеңінде ... ... бір ... ойысты” [8,174 б], –
дегенінен де байқауға болады. Яғни, елдің сөзі ... ... ... құлдықтан құтылу бағытында ой-пікір білдіруге жұмсалды. Осы ... ... ... жету ... ... ... ... сөз зергерлері
елдің көкірек көзін ашу мақсатында, ел аралап, ... ... ... ... қоздырып отырған адам бойындағы жаман қасиеттер мен жат
бауыр пиғыл-ниеттерді: ... ... ... ... езгі ... сын ... ... елдің этнопедагогикасын, ел үшін
еңбек еткен, ел азаттығы жолында бел шеше аянбай ... ... мен ... ... үлгі болар абзал азаматтарды, ел арыстарын ... ... ... Қысқасы, ақындар айтыс арқылы елді жаманнан жиреніп, жақсыдан
үйренуге,өз ауыз біршілігі мен елдігін сақтап, отаршылдар ... ... ... ... ... ... ... пен нақышты, мәдениет,
дәстүрді берік сақтай отырып, оқу-білім, гуманизм, басқалардың ... ... ... ... қолы ... ... ... отырып ұлттық
тәуелсіздікке қол жеткізуге алашын жар сала ... Осы ... де, ... XIX ... ... ... синкретті, ұжымдық мәндегі әдет, салт
айтысы деп, XIX ... ... ... ... ... ... деп, ... тани отыра жіктеген. Жалпы, айтыс өнері замана сазына сай, белгілі
мақсат, мүддені нысанаға алып, түпкі ... ел ... ... айқын.
Міне, осындай ұлт фольклорындағы әдет, салт айтыстары мен ақындар
айтысынан тарихи-әдеби тәлім мен көркемдік нәр ... Әсет ... ... ... ... айтыстарымен қатар, әдебиет тарихына әлі әзір енбеген
айтыс өнеріндегі сөз өрнектерінің ... ... ... тағы басқа да сипаттарын ашып талдау диссертациялық
жұмыстың ... ... ... ... Әсет ... ... біз өз ... нысана
етіп алған әдебиет тарихына енбеген өлеңдері, әндері, қисса-дастандары мен
айтыстарының ... де ... ... туу ... ... ... ... жайларды, фольклор мұрасын, Абай ... ... ... ... төл ... өз дәуріндегі әдеби үдерісті жіті
қадағалап, жақсы ... ... XIX ... ... жартысындағы әдебиет
пен XX ғасыр ... ... ... дамытып, өрістеткенінен айқын
танылады.
Әдебиет – тарихи-заманалардың көркем ... ... ... ... елеулі оқиғалары, тұрмыстық, шаруашылық, саяси-әлеуметтік
жағдайлар сол замандағы сөз ... ... ... ... ... ... ... береді. Сондықтан, әр ақынның әдеби
шығармашылық еңбегі өз заманын суреттеп қана қоймай, ... ... ... ... ... айшықтай жеткізе отырып, елінің
рухани сұранысына үндесе, темір қазықтай жол көрсете ... ... Мұны А. ... ... жалғыз өз көңілінің күйін толғай
білуде салып толғай ... [7, 274 б ] – деп, ақын ... ... ... ... әдеби шығарма тек көркемдік қасиетімен ғана
емес, қоғамның дамуына игілікті ... ... ... ... ғалымның сөз зергерінің шығармашылығының тағлымдық ... ... ... Әсет ... сәнің кетті, қайран жұртым,
Бұзып тұр мына заман елдің шырқын
Бір адам заманадан хабары жоқ,
Жазылар ... енді ... жоқ, ... жоқ, ... ... сазайыңды әдет-ғұрпың.
Қазақ қамын ойлаған кісің бар ма,
Білгенің, іздегенің-өзің құлқың,
Ғаділет, шапағат жоқ жүрегіңде,
Адамға ерік бермес өңшең қыртың [18,62 б]
деген сөзінен ... ... үшін ... ... ... еліне оң жол
тілеген тағлымдық ой-танымын көреміз. Осы тұрғыдан келгенде Әсет ақынның өз
заманының көркем болмысын ... ... өз ... ... ... ... ... XIX ғасырдың екінші жартысы мен
XX ғасыр басындағы ... ... ... шолу жасау
арқылы саралау орынды ғой деп ойлаймыз. Ғұлама ... М. ... дана ... ... монографиясында: “XIX ғасырдың орта кезі, екінші жартысында
Абай кезінде болған жағдайларды білу үшін сол ... ... ... ... еске алу ... [1,5 б] – ... ... XIX ғасырдың екінші
жартысы мен XX ғасыр басында ... ... зор ... ... Оның ... сипаттарымен қатар, прогрессивтік
мәндері де бар еді. Бұл кезде ... ... ... ... ... тұтастығынан
айырып, хандық дербес мемлекеттігін түбірімен жойып қана қойған жоқ, аға
сұлтандық ел ... ... жаңа ... сәйкес одан әрі ұсақтап,
Ресейдің құрамдас бөлігі ретінде губернияларға ... ... ... ... ... ... билігі бар болғаны болыстың басқарма
бастығы болуымен шектеді. ... ... ... ... қолына өтіп, саяси
бастандығынан айрылған халықты патша өкіметінің сауда капиталы аяусыз
қанап, ... ... еш ... ... ... ... ... қатар,
патша өкіметі қазақ жерін Мемлекет ... деп ... ... ... ... ... ... жерін де өз иелігіне алып, оған
орыс шаруалары мен казак-орыс әскерлерін тоқтаусыз қаптата ... ... ... ... ... жерін тегін еңбек күші, шикізат
өндірудің сұраусыз бай көзі ретінде пайдалану ... ғана ... жоқ. Отар ... ... болмысын, тұрмыстық-шаруашылық қалпын
да, бодандық ахуалын да басы бүтін ... ... ... Бұл ... ... пен ... ... пауперизациялап (қайыршыландырып),
отырықшы жатаққа айналдыру ісін қарқынды да, ауқымды түрде іске ... ... ... ... күші, казак қылышы, мұжық мылтығы ... ... қара ... күш пен айлаға арқа сүйеген отаршыл империяның тежеусіз
озбырлық саясаты 1916 жылғы ұлт ... ... ... алып ... ... ... өкіметі әскерлерінің халықты аяусыз басып-жаншуы, қарғынға
ұшыратуы елдің бір бөлігінің үдере көшіп, шетел асуына мәжбүр етті. ... ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ... жүргізген
отарлау саясаты жайлы тарихи мол деректерді бүгінгі тәуелсіз ... ... ... ... ... ... көптеп кездестіруге болады
[40, 4 б ].
Өз заманындағы халық басына түскен осындай ауыр күйді ... ... ... ... деген өлеңінде ақынның:
Сабаздар сапасы жоқ сатылып жүр,
Тізесін не момынға батырып жүр.
Алдында аңдап тұрған ақиқат жоқ,
Сырын ... ... ... жүр.
Өзінікі жетпей ме тәубә қылса,
Ит болып нәжіске еріп шатылып жүр.
Қапа бол қалжырадың, халің кетіп,
Көзің ісіп, күрсіндің малың ... ... ... қиын ... езуінен наным кетіп.
Сұрасаң, ақиқататшыл атым Әсет,
Айтып-айтып болдырдым арым кетіп [18, 70-71 бб.] –
деп ... ... де ... ... атап ... орыс
отаршылдығының осындай ел өміріндегі регрессивті ... ... ... ... пен ... ... тигізген игі әсерінен
прогрессивті маңызға ие қоғамдық қатынастар да туып, ... ... ... болса да, отаршылдық әсерімен елде тауар-ақша қатынастары
өрістеп, шаруашылықта ... ... ... келе ... ... ... ... идеясы жанданып, білім мен ... ... ... ... даласына саяси жер аударылған
ағартушы-демократтар, елде ашылған орыс-қазақ мектептері, баспасөз, кітап
ісі, басқа да игі ... ... ... ... ... мәдени-әдеби
байланыстары жанданды. Отаршыл өкіметтің өзіне беріле қызмет ... ... ұсақ ... ... ... ашқан мектептерінің
түлектерінің бәрі бірдей олардың үмітін ақтай ... ... ... ... бітіргендер арасынан бүкіл өмірін, қабілет-қарымы мен күш-жігерін
патшалықтың ... ... ... ... өз ... ... үшін
сарып еткен асыл азаматтар да шықты. Осы ... ... ... ескі діни оқудан бөлек, жаңа сипаттағы “ұлттық жәдиттік” төте
оқудың да ... мәні өте зор ... ... ... пен
медреселердегі миссионерлікке қарсы ... ... ... ... шәкірт қаламгерлер тарапынан әдеби ... ... ... ... ... ... және ауыз ... қатар Шығыстық және исламдық әдебиет туындыларының, аңыздар мен
қиссалардың қолжазба ... ... ... және ... кең ... үшін өзінің баға жетпес игі ықпалын тигізді. Сөйтіп, елдің білімге,
оқуға құштарлығы кеңестік дәуірдегі сыңаржақ ... ... ... тек
орыс оқуымен ғана байланысты оянған жоқ. Діни ... мен ... ... ... ... мен ... жетелейтін дүнияуи пәндерді
де қоса оқыған азаматтар арқылы ... ... ... ... ел ... кеңірек тарап, тұрақты беріліп отыратын ... ... ... ... өлшеп рызықты бейнетіңе,
Ғылым қу, жай тамырын тербетуге.
Адамдық адалдықпен ... ... ... ержетуге.
Мағрифат он екі алуан аққан теңіз,
Барабар жер ... ... ... ... күшті ғажап болса,
Оқымай бос қаламыз біз несіне? [18, 70 б ] ... ... ... бола ... Осы ... оқу-білім ықпалымен бірге ХХ
ғасыр басындағы Ресейде болған айырықша дүмпулі тарихи ... да ... ... ... ояну ... ... салқын желі болып соқты. Міне,
осындай орыс-қазақ мәдени, рухани байланыстарының прогрессивті ... ... ... ... ... экономикалық
өзгерістер, саяси оқиғалар, мәдени дамулар азды-көпті, ертелі-кешті
Қазақстанда да ... ... ... ... әр ... өз әсерін тигізіп
отырды” [14, 3 б] – деп, жазған еді.
Сөйтіп, күллі шығармашылық ғұмыр жолы осы ... ... ... ... ... ... ... айтыстарымен, қисса-
дастандарымен қазақ әдебиеті тарихында қалдырған, ... ... ... Әсет ... ... мен ... ... зерттелу
жайына келейік. Ақынның өзі:
Болжаусыз осы екен ғой өлім деген,
Күн бұрын көзге келіп көрінбеген.
Артыма сөз қалдырмай ала кеттім,
Қаптағы дән ... ... ... ... ... ... даусым ерінбеген.
Абайдай арт жағына сөз қалдырып,
Жақсы еді-ау, әттеген-ай, өлу деген!
Зымырап бәйге атындай өте шықтым,
Жабығып ... еді ... ... ... ... ... ... тіршілікке сенуменен [18, 55 б] –
деп, өзі өкінішпен шығармашылық өмірінің соңғы сәттерінде аһ ұра айтқандай,
Әсет ақынның әдеби мол мұрасы оның көзі ... ... кең ... қолжазба күйінде, не баспа бетінде жарыққа шығып, ... ... ... 1910 жылы ... ... ... жар ... ғана енді
[41, 791 б]. Әсет Найманбайұлының туындылары ақынның замандастары, ... және ... өнер ... ... ... ... ... арқылы қағазға түскендіктен, ақын ... ... ... ... тіл айшығы, даралық сөз қолдану
ерекшелігі, дәуір әдебиеті дамуындағы түрлі әдеби бағыт-ағымдарға үн қосуы
сынды ... ... ... ... ... ақынның асыл туындыларын
тұнығын лайлап бұзбай, ... де ... ... әдебиет тарихына енгізу-
бүгінгі әдебиеттану ғылымы саласындағы күрделі мәселердің бірі екені айқын.
Осы мақсат ... ақын ... ... ... шығаруда қыруар
еңбек еткен ... ... Б. ... ... ... ... кезеңдегі мәдени дәрежесін, ой-пікір деңгейін аңықтайтын тарихи
өлшем. Сондықтан, Әсет мұрасына, өміріне біз ... ... ... ... мәнмен қарауға міндеттіміз” [42, 4 б] – дегеніндей, ақын
шығармашылығын жалаң ... ... оны өз ... ақын ... ... ... әдебиеттің даму тарихымен байланыста алып зерделеуіміз
қажет. Өйткені, көркем туынды өмір шындығының әдебиеттегі ... ... ... ... ... көп ... ... белгілі
бір себептердің ықпал ететініне әдебиет тарихынан келтірер мысалдар көп.
Патша өкіметі мен Цин ... 1689 жылы ... ... негізінде түбі бірі туыс жауынгер жұрттар жоңғар мен ... ... ... ... ... ... ... алуды көздеген астарлы саясат
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... иелігінде
қалды.Кейінде, Кеңес дәуіріндегі қатаң шек қойылып, ... ... ... ... ... ел ... барыс-келіс болып тұрған. 1916 жылғы
дүрбелең кезеңде ... ... ... Әсет ... ... ... 6-7 жылы осы өңірмен тығыз байланысты.
Сондықтан да, ақының салалы да, сан ... мол ... ... ... біз осы ... жинастырған едік. Шығармашылық ғұмырбаянында
іргелі екі елге ... ... ... ... өңірде ғұмыр кешікен
Әсет ақын руханиятын саралау үшін, Әсет Найманбайұлының ... ... ... шолу жасау қажет.Сонымен, ХІХ ғасырдың екіншісі
жартысы мен ХХ ... ... ... ... ... ... артына өпшес мол мұра қалдырған Әсет ... ... мен ... жері ... ... ... ... орын алды.
Ең алғашқы Әсет ақының шығармашылығын өмір жылына арналған ... ... ... қай жылы ... ... Туып, өсіп,
көбінесе мекен ... жері ... ... ... [20,4б] – деп
жазғандай, ақының туған жылы мәлімсіз болып қалса, ... ... ... – 1864, ... – 1867 ... ... Әсет мұрасын
ғылыми тұрғыда диссертациялық зерттеу аясында ... ... ... Әсет ... ... ... зерттеулерде әр түрлі дерек,
топшылаулар бой ... ... әлі де бір ... ... ... 1867 жылы ... ... туралы зерттеушілер кейінгі кезде ... ... де, ... жері ... екі ... ... болжам бар'' [25,6
б] – деп көрсеткендей, бүгінде ақының туған жылы 1867 жыл ... ... Әсет ... ... ... мен ... ... тұрақтады.
Ақының туғанына 125 жыл толу мерейтойы 1992 жылы республикалық көлемде
аталып өтеді. Әлі ... ... ... дүниеге келген жері Ахмет Жұбановтың:
“'Әсет 1867 жылы Қарқаралы уезі ... ... ... (осы ... ... Қоңырат ауданы “'Қызыл арай” колхозының тұрған жерінде
туды”, – деген дерегінен бастап, ... ... ... жинағы мен кейінгі
оқулықтарда Темірші ... ... ... Қарағанды облысы, Ақтоғай
ауданы, “Қызыл арай” совхозы) көрсетіліп келеді. ... ... ... кітабындағы Әсет атты тарауда соңғы жылдары үгіт бригадасымен
15-16 адам ... ... ... ... қойып барғанын, сонда Бақты
ауылында ақынның қызы ... ... ол ... ... ... ... “Көп ұзамай бойы орташа, қара торы, ... ... ... ... әлі кіре ... әйел келді. Үйлі-баранды
болған. Ән салмайды. Әкесін ... біле ... Жас ... болу керек. Ол
өзінің үлкендерден естіген-білгендерін бізге ... ... ... көп ... ... Көбіне ол кісінің қатты риза ...... ... ... ... ... жерлерін, туған, өлген кездерін
сұрағанымыз болды” [43,284 б.], – деп, ашық ... ... Әсет ... ... ... ... ... өлеңдерінің, Әсеттің
Ырысжанмен айтысының бір нұсқасының кейінге жеткенін лайықты бағалай отыра,
біз Әсет ... ... ... (Сәмөгейдің) әкесінен он бір
жасында жетім қалғанына, ... ... ... тәлім-тәрбие дәстүріне сай
қыз баланың әкесінен оның қашан, қайда дүниеге келгенін ... ... ... есейе келе ыждаһат ете бастағанына көңіл бөлуіміз керек.
1940-41 жылдары жетімдік тағдырдың жетегімен Бақты ауылындағы Әсет
шаңырағында ... сол ... ... бір қыс ... ... Әсет
Найманбайұлы мұражайының бұрынғы ... ... ... Сәмөгей “әкеміз Абай ауданында туған деген сөзін саф алтынға
алуға болмайды. Шын мәнінде Сәмөгей ... ... ... білмейді. Үй- іші
болып сөзден сөз шыққанда, өзара сырлас әңгіме туындағанда Сәмөгей “әкеміз
арғын болса, Абай ауданында ... ... ... ... сол жаққа тартуы
керек ғой”, деп апасымен ... ... ... ... ... сөздері де дәлелдеуді қажет етеді.
Әдебиет тарихындағы Әсет ақын шығармашылығы жайлы жазылған ең ... ... ... ... ақын ... ... ... ол жайлы
деректер келтірген Оспантай ... Д. ... ... Қ. ... басқа да адамдардың еңбектерінде ақынның
Мақаншы өңірінде дүниеге келгенін әдеби, ... және ... ... ... мол. Әсет ... ... жерінде дүниеге
келіп, шығармашылық өмір жолын осы өңір мен ... ... ... ... айтушы Әсет Найманбайұлы мұражайының меңгерушісі болған Оразбек
Бекбосынов: “Қазақ ССР Министрлер Советінің 19 наурыз 1990 жылғы ... біз Әсет ... ... ... ала бастадық. 1991 жылы жазда ... осы ... ... ... Бабаханұлы ағамыз өзінің осыдан он
шақты жыл бұрын “Қызыл арайда” ... ... ол ... ... сөз етті. Осы сөз түрткі болып, 1991 жылдың маусым айында ... ... ... областарына барып, Ақтоғай ауданына қарасты
“Қызыларай” совхозында ... ... ... ... тегі – ... ... оның ... Майлық, одан Қожамберді деген атадан тарайтынын тағы
да анықтадық. Әсеттің әкесі Найманбай мен ... ... кісі ... ... ... ... ... кеткен. Жаманбайдың Боздақ, онан
Әбдірахман, онан ... мен ... ... 93 ... ... қайтыс болған,
Әсетті аузына алып: “Бұл біздің Әсет ғой”, деп сол кісі ... ... ... Тойымбеков Қазкеннің жазып берген естелігінде:
“Естуімізше Әсет әкеміздің қазіргі Жезқазған ... ... ... ... № 1 ... ... ... қыстағында бабалары
туған” деп көрсетті. Осы сөздің сол жердегі мұғалім ... ... ... Ал, ... ... ... түрік, 85 жастағы сол ауылдың құрметті
қариясы Махмұт Сәттібаев дыбыс ... (бұл ... ... ... ... түгілі Найманбай ертеде бұл өңірден ... ... ... ... ... Жоқ, бұл өңірде болған емес, естігенде ... ... елге ... ... ... ... Әубәкір ғана іздеу
салып Мақаншы өңіріне хат жазып жүретін. Тегі мұны ... ... ... сол кісі көп ... ... – деп ... ойын.
Мақсұт ақсақалдың сілтемесімен Қарағанды қаласында тұратын Оспантай
семьясын (әйелі Мақпал зейнеткер, қызы Гүлімхан – ... өзі ... ... ... ол ... ... көп деректер алдық. Соның біріне
тағы жүгінейік. 1965 ... ... ... және сол жылы 27 ... күні ... сағат 6 сағат 5 ... ... ... ... “Аққумен үн ... әнші Әсет ... ... ... Көктұма (казіргі Бақты) селосында, 1866 жылдар шамасында дүниеге
келіпті” дей келе, Әсет әндерінің шығу тарихын, өмір ... ... ... ата ... осы өңір ... өзі қиыр конып, шет жайлаған адам.
Өзі емес-ау, әкесі Найманбай жас ... ... ... ... ... ... да, сол ... Еміл-Барлық болысына қоныс тебеді”, –
деген екен деп жазған [44,3].
Әкесі Найманбай арқаның ... ... жас ... Семейге
барып, сонда шақша насыбай сатып, ұсақ ... ... ... ... ... Мұны ... Әсетпен айтысында және Үкібас деген қыздың сұрауымен
соның атынан Қали ақынға жазған сөз қағысындағы Қалидың ... ... тек ... ... қиын-қыстау балалық шағы айтылса, Шылбы
Көмекұлына сәлем бере барғанда ақынның ... ... ... ... ... ... делінген.
Шылбы аға, мән-жайымды сұрауыңыз,
Өлең ғой көңілдегі шынарымыз.
Жерінде Қарағанды әкем туған,
Алакөл ірге жайған тұрағымыз
Семейде кіндік қаным ... ... ақ ... ... тұма ... ... соң,
Дәм- тұзым жалпақ елге себіліпті [45,69 б ] –
деген ... ... ... ... енгізгені жайындағы
С. Қожағұлдың ойына біз де келісеміз. ... ... ... ... ... А. ... өзінің әкесінің атын шығару үшін
Әсеттің “Алакөл” әніне қиянат жасап өз ... атын ... ... ... ... ... тумағанына қатысты қарастырса, өз әкемнен
естідім деген А. Түгелбаев “Керуенді дүние-ай” деген атпен “Шылбыға хаттың”
өңін ... ... ... ... Шын ... ... ... деп аталып, Қытайдағы 2 томдық ... ... [19,181 б ], онда ... ... ... ... ... ағаға деген
ілтипаты сөз болады.
Бұл өлеңде Әсет стилі ... ... сол ... ақын Семейді
аузына алғанда кейбір зерттеушілер айтып жүргендей туған жерім деп ... ... ... ... ... ... ... алған, ақынның мәтіндегі
осындай сөздің байыбына бармай оны Семейде туды деп айту ақының өмірбаянына
жасалған ... шын ... ... өз ұлын осы ... ... ... ... береді. Бұл жайлы С. Мұқанов: “Балалық шағында
Әсет Семейдегі дін медресесіне оқуға беріледі де, қаражаты ... ... ... ...... С. ... ... әкесі Жаңа Семейдегі
медресеге оқуға береді.Кейін Мақаншыда ... ... ... де, ол ... ... ... деген тіпті С. Бегалиннің әкесі ... бір жыл ... ... ... ... ... те бар. Кейін Найманбай ауыр
тұрмыстың талқысымен Семейде тұрақтай ... арғы ... ... ... ... одан ... қыз ... нағашы жұртын және Найманбайдың
бір апайы осы елде тұрмыста болғандықтан, сол кісіні ... осы ... ... ... Мақаншы ауданы Алакөл маңындағы Көктұма ( Бақты ... ол ... қала деп ... ... ... ... Әсет Зейнолла
имамның медресесінде оқиды. Медресе үйі қазір де бар. ... ... ... сөз өнеріне бір жола бет қойғандығын ақынның өзі
айтқан:
“Атым Әсет, ұраным-арғын шордан
Құт дария ... ... ... касында шәкірті едім,
Адастырды осы өлең орта жолдан –
деген сөздері мен басқа ... да осы ... ... ... растайды.
Екінші бір Әсеттің туған жері ауызға алынатын пікірді ... ... ... З. ... ... ... өз мақаласында “Арыз өлеңде”
ақын ... ... туып ... ... пікірін келтіре кетеді:
Көктұма ән тудырған самал желің,
Тербеген бала кезден Алакөлім.
Оқ жетпес ... мен ... тау, Ала ... ... жыл ... ... ... Күнес, Текес мекендедім,
деп келтіреді [46,10 б ].
Осы ой Жүзбасов құрастырған Әсет әндері ... ... ... [45,58 б ]. Осыған орайлас пікірді Болатжан Абылқасымов та жақтап,
Әсеттің туған жері ... ... ... ... ... атап ... шешесінің аты Кермеқас екендігі белгілі,ал оның кімнің ... ... ... ... жоқ. Міне осы ... анықтаған күні Әсеттің
қайда туғандығы туралы дау да бітпек” [24,107 б]. ... ... ... ... мына бір ... Әсет ақынның қай жерде
туғандығы, Мақаншы өңіріне қалай, қай кезеңде ... ... ... ... ... ... ... құжат болғандықтан дәл сол жазылған
қалпында беруді жөн көрдік.
“Семипалатинского Уезднаго Съезда Крестьянскихъ Начальниковъ № 28 20-го
января 1915 года о ... ... №1 ... ... ... ... Наймантаева (Найманбаев) въ №4 аулъ
Барлыкской волости Лепсинскаго уезда
Присутствовали :
Председательствующиий въ ... ... ... ... ... ... ... инспекторъ Уездный Начальникъ В.М.Петуховъ Крестянскій
Начальник 3 уч. Н.С.Симоновъ
Заведывающій 4 крест. Уч. ... При ... М.П. ... ... 2 ... ... ... 20 декабря 1914
года за № 2884, педставишь въ Уездный Съездъ переписку по ... № 1 аула ... ... ... Наймантаева, о перечислагаи его
въ № 4 аулъ Барлыкской волости Лепсинского уезда. К ... ... и ... ... , ... ... Со ... начальника участка Семипалатинскаго уезда и Лепсинскаго
Уезднаго Начальника препятствий къ ... ... не ... ... ... принимая во внимате, что перечисленіе просителя
последовало coracie ... ... ... ... ... и приемномъ приговорахъ, что со стороны ... лицъ ... къ ... ... не ... Уездный
Съездъплолгал бы Киргиза № 1 аула Семитавской волости, Семипалатинскаго
уезда, Асеита Наймантаева ... в аул №4 ... ... ... въ ... ... ... съ семействомъ, состоящимъ из
матери его Кармаказ-72 года” [47, 2-3 бб.]. Осы ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсеткендей апайы Зеріпті және
әйелі Кермеқастың төркін жұртын сағалап Еміл-Барлық болысына барғанымен,
кейіннен өз еліне келіп ... ... Бұл ... А. Жұбанов: “Әсет
өз қонысына қайта ... Бұл ... ... ... та, ... те
атағы аспанға өрлеп, бүкіл Арқа, Жетісу, Тарбағатай, Садыр, алтайды ... – деп ... [43, 288 б]. Ал, Әсет ... өзі ... ... ... деп ... Қарқаралыдан Жетісуға дейінгі кең алқапты
аралап, өз өнеріне тәнті етіп ... 15-16 ... елге ... ... ... ... жұртқа кең
танытқан, әдебиет тарихындағы айтыстардың бір түрі жұмбақ айтыстың ... ... пен ... ... 1883 ... ... ... Айтыстың
қашан, қайда және қай жылы болғандығы жайлы түрлі пікірлер бар. Біз осы
айтыс туралы Әсет ... ... қиын ... татымды елді,
Әйелден сескенбейтін батымды едім.
Ойын қылып жәрмеңкеде Хамитжапар,
Адамын бір дуанның ... еді ... сөзі мен ... ... ... ... шашбау қыз артына,
Жаққанмын жас кезімнен өз халқыма
Ырысжан, ибаменен сырласайық,
Шығып ем он бес жастан он алтыға –
деген ... және Әсет ... ... зерттеген Орынтаевтың: “Қарқаралы
қаласында туратын Хамиджапар деген ірі саудагер қызын ... той ... ... Әсет ақын қыз Рысжанмен айтысқан” – деген сөзі мен ... ... ... ... Әсет Ырысжанмен 1883 жылы
Қоянды жәрмеңкесіне барғанда Қарқаралыда ... ... ... ... ... ... жатыр өзге шатпақ,
Ақ мылтық адамдар көп сөзге тақ-тақ
Семейден Әсет ақын келіпті деп
Айтыпты сыртымыздан әр кім ... ... ... ... әбден баптап, –
деп осы туындысында айтқандай, Әсеттің Ырысжанмен кездескеніне ешкім ... ... ... ... осы ... ... Әуезов: “Әсет пен Рысжан
айтысы-жарыс айтыста бір арна. Бұл кездесіп қалған қыз бен ... ... ... ... екі елдің сайлап кездестірген ақындарының нағыз ақындық
тапқырлыққа жарысқан іргелі айтысы. Жұмбақ және шешу арқылы ... ... ... ... ... ... ... Бұл тартыс ру таласы
емес, шешендік шеберлік ... ... ... ... ... болғандықтан,
өлеңдік құрылысында мазмұнына сай, көп көрсемдігі бар ... ... ... [49, 441-442 бб ] – деп ... ақындықты халық тілегімен
қабыстыра ... ... осы ... Сарыарқаның айтулы өнерпаздары
Жарылғанберді, Үкілі Ыбырай, Біржан, Ақан сері, Құлтуманың ... ... де ... еліне әкелуші болды” [43,286 б]. Осы сапарының
нәтижесінде өзімен Ырысжан арасындағы сөз ... Әсет ... қыз бен ... ... авторлық шығармасына айналдыруы мүмкін. Жұрт қолқалауымен
айтысқан деген тұжырым шындыққа жанаспайды. Ол Әсет екеуінің арасындағы жай
сөз ... ... 1889 ... ақын Абайдың жанында болып, тәлім-тәрбие алады.
1889 жылы Абайдың алдын көріп,тағылымын алған, жұрт ... ... ... тек өлеңші емес,өрнекші де ғой» деп есімін қадірлеп, ақтық
өлеңі «Соңғы ... арт ... сөз ... ... өлу деген! [18,55 б ] –
деп Абайды пір ... ... ... өмір ... ... Абайдың ақын
шәкірттері қатарында орыс,шығыс әдебиетін Абай ... ... ... Ән мен ... ... ... ... деп біліп, осы ел
жүрегіне сіңіру үшін халық ... ... ... ... ... ... ... ақын өлеңдері мен әндерінен рухани нәр алды. Сөйтіп, есімі
елге жайылған Әсет ... ... ... ... ... ... Кермеқастың
өтінішімен әнші-ақын Еміл-Барлық, Тасты, Жарбұлақ, Ұзынбұлақ, Алакөл
атырабын жаз ... қыс ... ... ... ... Сүлейменұлының
басқаруындағы Қарағаш болысының жеріне көшіп келіп, осы өлкеде тұрақтап
тұрып қалады.Осы уақыттан бастап Әсет ... 1916 жылы ... ... ... А.Жұбанов айтқандай: ''Ақындығы әншілігінен кем болмай'' қос
өнерде қияға самғаумен өтті. Кезінде Арғын-Найман бас ... ... ... ... 37 ... ... ... айтатын Төбе-би
сайланған, өз ортасынан ақылымен, ойымен, ел ... ... ... ... ел ... бөлінген Сүйлемен бидің ұлы Қанағат болыс та
әкеге тартып туған парасат иесі болған. Ол халықтан шыққан ... ... ... ... Осы ... болыстын ауылында Әсет ақын
Қаракерей ішінде ... ... ... атасынан шыққан Жылқышы ... аңшы ... ... деген қызына үйленеді.Ақынның Тәтіжанға
үйленген кезі де Қарқаралы маңынан Мақаншы ... ... ... келген
кезеңіне тұспа-тұс келеді. Әншінің ''Мақпал '' әні өзінің осы сүйген ... ... ... бар. ... ... ... мен ... болыстың інісі
Жағыпардың Зағипа есімді әйелі-апалы-сіңілі кісілер. Оған қоса ... ... ... ... Ал болыстың Байділдә деген ел сүйген сері
ұлы Әсетті өзіне ұстаз ... ... ... ерген сенімді ізбасар серігі
болған. Әсет ... ... ... Сүйлемен би 1904 жылы қайтыс болғанда
оның қыздарының атынан шығарып берген жоқтауы да бар.
1898 жылы ... үш ... ... ... ... ат ... ... елге әйгілі Жақанбайдың асында Әсеттің күллі Орта жүз атынан сөз
сайысына түсуінің өзі-ақ халықтың ақынға ... зор ... ... ... ... ... мінменнен тең,
Бойыңа жараспаса сынменен тең.
Қолы сараң надан бар, көңлі қарау,
Жүрегі оның қараңғы түлменен тең.
Күлдіргі, қалжыңға ұста тәуір жігіт,
Көңілдің бақшасында ... ... ... ... тапқан ақыл,
Заты жалған болғанмен шынменен тең
Ақылына жарасқан жақсы жолдас,
Кіндігіңнен тараған ұлменен тең-
сынды этнопедагогикалық тағлымы ... ақын ... ... ... тұр.
Кезінде қазақ ән өнерінің майталмандары Кенен Әзірбаев, ... ... т. б. ... ... сазгерлік өнердегі асыл бағасын берсе, Әсет
әндері жеке жинақ ретінде жарыққа шықты [45].
20-ғасыр ... ояну ... ... бірі ... ... ... жайлауында отырған Құрбан қажының үйінде ... ... да, Әсет ... ... ... ... ізсіз
кетпегені анық. 1918 жылы ... ... ... ... ... ауылдарында болады [46, 25]. Осы сапарында, яғни, 1918 жылы
Сұлтанмахмұттың ... ... ... ... ... әдебиетін
зертеушілердің пікірі бар.
Бұл кезде ақындық позициясы айқын, ағартушылық – демократтық, сыншылдық
реалистік ... ... С. ... поэзияда өзгеге үлгі көрсетер
биікке шыққан ақын болып қалыптасқан еді. Сұлтанмахмұт ... ... ... шығармаларындағы сынды ой-пікірлері мен Ә. Найманбайұлының:
Ұйқыда қазақ ... ... ... отқа ... ... ... ... алға басып кетсе дағы,
Біздің ел шегінеді қадам баспай [19,63 б ], –
деген өлең жолдарының өзара ... ... осы ... ... Абайдың ұстаздық тағылымынан нәр алған, ... елін ... ... ... таң ... Әсет ақын 1916 жылғы дүрбелең
заманда Қытай жеріне өтеді.
Ақындық ... ... ... көлемді эпикалық туындылары, бірнеше ән-
өлеңдері мен айтыстары ... ... ... ... 1916 жылы ... Іле өңірлеріне барған Әсет сондағы ел ... өнер ... ... ... аралай жүріп түйген ойының нәтижесінде атақты
“Салиха-Сәмен” дастаны туды. Бұл дастанға ... ... ... ... мен ... ... ... болған. Бүгінде Әсет ақынның әдеби
жұртшылыққа таныс бейнесі ... ... ... тәуелсіз мемлекеті Алашорда
өкіметінің әскерін жасақтау ... 1918 жылы ... ... ... М. Дулатұлы, Р. Мәрсеков сынды Алаш арыстарының Шәуешек
қаласында Қанағат болыс бастатқан ұлтжанды, зиялы ... ... ... ... Мұқаметжан Әбдумсәрімұлы Юсупов түсірген сурет арқылы бізге
жетті [49,16б]. Міне, осының өзі-ақ Әсет ақынның шығармашылық ғұмырында ... ... ... ... де шет ... ақын Құлжа маңына ұзатылған апасы ... ... ... ... жайлауында Ғабдулбари (Афари) Османовтың үйінде жиылған жұрт
алдында ән ... ... ... ... ... ... ... соң,
тамағын мүсәтірмен жібітетін әдетімен мүсәтірі таусылып қалғандықтан, көрші
ауылдағы бақалшыдан мүсәтір алдыртады. Бақалшы қонған үй иесі ... ... ... ... ... ... екен. Содан уланған ақын қатты ауырып,
1923 жылы (Афаридың ұлы Әбдірауф 1922 жылы ... 26 ... ... болған. Хал үстінде жатып:
Алашқа атым шыққан Әсет ақын,
Өлеңім – жан жолдасым болған ... ... ... ... ... дәурен өтті желдей есіп,
Ел-жұртым қадірлейтін сөздің парқын.
Жігіттер, ... ... ... елес түсер менің даңқым [19,57 б ] –
деген дарынды әнші, ақын, сазгер Әсет ... ... ... бір ... Қытайдағы қазақ әдебиетінің айтулы өкілдері Ақыт,
Келбай, Жүсіпбек ... ... ... ... ... ... т.б. қатарында әдебиет пен ән ... ... ... Әсет
ақынның өнер жолын Шеризадан Өтепбергенұлы, Сәмет Малаев, Араб ... ... ... Тоқтаған Бозанұлы, Әділжан Құрманғалиұлы, Қызыр
Мамырбекұлы сынды ізбасар шәкірттері ... ... ... ... ... ... әр дәуірде қатысты
зерттеулерді шартты түрде үлкен екі кезеңге:
1. Ел ... ... ақын ... ... ... Ел ... ... ақын өлеңдерінің зерттелуі (1990 жылдан
күні бүгінге дейін) деп ... ... ... ... шынайы өз
егемендігін алғанға дейінгі аралықта Әсет ақынның бұрыннан белгісіз болып
келген өлеңдерінің қалың көпшілік пен әдеби ... ... ... ... бөліп қарастырған жөн секілді:
1. Ақын өлеңдеріне қатысты 1930-1940 жылдардағы ой-пікір,түсініктер;
2. 1950-1960 ... Әсет ... ... жай-күйі;
3. 1970-1980 жылдардағы ақын өлеңдерінің даралық стильдік тіл ... өз ... ... Әсетпен тұстас қазақ ақындарының өзіндік бір
ерекшелігі – көздерінің тірі кезінде ... ... ... дастандары
болмаса, өз тараптарынан арнайы мақсат қойып өлеңдерін жеке ... ... ... ... ... «Ақырғы сөз» атты атақты өлеңінен
табамыз:
Менен сорлы ақын да өтті ме ... сөзі ... ... ... өмір ... дәм ... көп сөз кетті-ау терілмеген!
Тіршілікте әрекет етпеген соң,
Сүйектен не ... ... [18,55 б ... ... де, ХХ ... басындағы жұртқа өте танымал, белді
ақындарымыздың басым көпшілігінің көздері тірісінде өз ... ... тек ... тума талантына бас иген поэзия жанкүйерлерінің қолымен
кейінен жабыла іздеу салып,тірнектеп жиып,жазып алғандары ғана ... ... Әсет ... сол ... ... өзі ... Ресей тарапынан
қазақ түркілерін рухани мәңгүрттіке ұшырату үшін саналы түрде алдына жүйелі
мақсат қойып ... ... ... ... ... саясаты
кесірінен бас-аяғы он-он бес жыл аралығында бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... салғырттығынан, және де ескі қолжазбаларды қолда ұстауға үш
әріптен қорқақтаушылық ... ... бар ... ... ... ... ... кетсе, Әсет өлеңін өз жадында сақтаушылар жастарының
ұлғаюына ... көп ... ... ... бір ... ... жуық ... тұтас мәтінді үзіп-жұлып қана бізге жеткізе
білді. Енді бірде, ... ... осы ... жаңа ... ... ... жіберілген текстологиялық олқылықтарға өз
уақытысында бір ізге түсірілген жүйелі ғылыми түзету жасалынбады.Тек ... ... ... 1988 ... ... құрастырып шығарушылар
тарапынан кеште болса қолға алынғаны ... ... Әсет ... әр ... жаңадан табылып баспа бетін
көрген өлеңдері де,өзінің ұлттық қолжазбалар қорындағы басқа ... ... ... ... ... ... берілмей
жариялай салынуының да, кең белең алғаны еш ... жоқ, ... ... ... жиі орын алып ... әрі осының салқыны 2000 жылғы
жинақта 1988 жинақтағы дұрыс топтастырылып берілген ... ... ... ... ... ... орын ... Осындай селкеуліктер кейінгі
жинаққа кірген Әсет ... бір ... ... ... айырып, ақын стилінің өзіндік ешкімге ұқсамайтын төл тума
көркемдік сипатын ... ... ... ... ... ... ... диссертацияда
осы мәселелер түрлі қолжазба ... ... ... ... біз өз тарапымыздан қажет болған жерінде ҚХР ... ... ... ... ... ... ақын өлеңдеріне
қатысты пікірлеріне де сүйене отыра ой ... ... елді ... ... жармай тең жайлаған өнер тарланы, ақиық
ақын,дауылпаз әнші Әсет Найманбайұлының бақилық ... ... ... мол ... жинастыру бірден басталып кетті десек әсте ... ... еді. ... ерте ... ... ... ақындарына
байланысты ең алғашқы олардың әдеби мұраларын ... ел ... ... ... 1920 жылдардың аяғына таман көтерген ... ... ... Оңтүстікте-қозғаған Ілияс Жансүгіров ... ... ... ... ерте ... ... дүлдүлі
–Сұлтанмахмұттың жазған-сызғандарының бірін қалдырмай кітап етіп шығару
үшін алашына ... ... ... [50,18 б ], ... әл әзір ... ... ... мен Семей/ қазақтарына ғана өте мәшһүр Әсет ... ... өнер ... арналған Абайдан кейінгі поэтикалық қуатты өте
жойқын әншіні,өнер ... ... хас ... ... ... өлеңін 1928
жылы жазды. Сонымен, қазақ поэзиясындағы ақынға бас ию ... ... ... поэзиялық салты Әсет есімін поэзия құлагерінің 1928 ... ... ... енген әйгілі “Әнші” өлеңімен алты алашқа әдеби
танытуынан бастау ... [51]. ... 1920 ... ... ... ... аттанған экспедицияның басы-қасында болып, жиналған материалдармен
бірге Әсеттің өлеңдерін де бастырмақшы болуы белгісіз себептермен аяқсыз
қалып,ақынның Әсет ... ... ... ізгі ... тек, 1968 ... жүзеге аса алды. Құрастырушылар Балтабай Адамбаев пен ... ... ... ... ... ... ... Біз бұл
арада Әсеттің ақындық атағынан гөрі әншілігі ... ... ... ... ... тиек ... ... әдебиетінің классигі Сәбит ... де ... ... ... ... айту ... ақын адам…халықтық
музыкадағы атағы зор…” [52,63 б ]. Сол ... де, сөз ... ... ... ... ... біз сөз еткен әдеби туындысында ... Ә. ... ... ... ... ... өз шығармасының тініне басты негіз етіп ... ... ... ... ... ... әндерінен тұрпаты бөлек, ақынның поэтикалық
қуаты мол сырлы өлеңдерінің ... ... ... кіруіне, Сәкен
Сейфуллиннің 1931 жылы ЖОО қазақ әдебиетін оқыту үшін құрастырған “Қазақтың
ескі әдебиет нұсқалары” оқулығына ... ... ... ... ... ... бір ... баланатын бәрімізге белгілі Әсеттің
Кемпірбаймен арыздасуы дәлел ... [53, 132-133 бб.]. ... ... тап сол 20-шы ... ел ... алғаш жинап жазып ... ... мен ... ... ... ... ... бәрімізге
белгілі ақиқат [16]. Ұлттық ғылым акедемиясының қолжазбалар қорындағы Әсет
Найманбайұлына ... ел ... ... ... материалдың ең
ертеректегісі ... ... ... ... Ә. ... қатысуымен
ұйымдастырған 1920 жылдарғы фольклорлық ... әкеп ... ... ... ... 783 ... төрт дәптерде Әубәкірдің
қолымен жазылған “Әсеттің ... ... ... және ... бір ... бір жиналыста айтқаны” сияқты бірер өлеңі сақталған [16, ... Әсет ... ... деген өлеңіндегі Әсет шығармашылығының
халықтығын танытатын, яғни, ақынның қытай жеріне 1916 жылы өту ... ... ... жайлы әдебиетші Д.Қалымовтың “Аққумен әні
үндескен” [54] мақаласындағы мына деректі ... те ... осы ... 1988 ... ақын ... ... кірмей
қалғанына қынжыла отырып, өлеңнің шығу тарихын былайша ... ... өз ... ... ... ... патшаға қарсы үндеген
“Омарға” деген әйгілі өлеңі болған”. Енді ақынның сол ... ... бұл не ... ... ... ... бар ма қазаққа ұқсап?
Басты апат Жетісу, Арқа кең өрісін,
Өмірді есіңе алсақ шын дұрыстап.
Ежелден елдің атын ер шығармақ,
Ер едің елін ... ... ... ... ... туды
Бергенше өңкей жасты патшаға ұстап, –
деп, Алакөлдік Омар Мейірманұлын қалың ... ... ... ... әрі былайша сабақтайды:
Торғайдан есебі жоқ елді жинап,
Аттанды Амангелді батыр бастап
Еліңді ойрап салып, жау шапқанда,
Сен де ... ... ... ұран ... ... аттанған ұранына,
Қосылмай лайық па босқа жатқан?!
Еркек боп ел бағы үшін туған ерлер
Ел-жұрттын жаудан ... ... ... да ... ... ... соңғы рет 1987 жалдың шілде айының
9-күні “Социалистік Қазақстан” газетінде жарияланған бұл өлең неге ... ... ... ... Өлең 1916 жылы ... Ақын онда патша
үкіметінің қазақ жігіттерін әскер қатарына алу жөніндегі сол ... ... ... ... ... өзінің пікірлес жолдасы болған Алакөл
өңірінің ... ... ... болысы Омар Мейірманұлын жарлыққа қарсы
халық көтерілісін ұйымдастыруға шақырады. Бұл пікірді құптаған Омар ... ... өзі ... ... ... елді ... көтеріліске бастап,
жасақ құрады. Ақыры патша жендеттері басым түсіп, жеңілген халықты Омар өзі
бас болып, ... ... ... ... ... ... Омарды
Жаманөткел деген жерде қолға түсіріп, атып ... Ал, ... ... Әсет қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ... ... ... ... ... өтіп ... ... бұдан біз Ә. Найманбайұлының
Қытай жеріне кету себебін және ... ... ... ... ... болғандығын көреміз [54,4 б.]. Олай болса, ... ... ... ... сол ... әдебиеттің даму жолымен қабыса
өрістеген ақын мұрасының жиналу, жариялану, зерттелу тарихына байыптай ... ... ... ... ... ... амалында,
Кеттім ғой соған көңіл болуменен.
Менен сорлы ақын да өтті ме ... сөзі ... ... ... [18, 55 б.] ... де, оның ... бір-екеуі 1910 жылы атақты тарихы ... ... ... ... ... [41, 21 б.]. ... ... “Аужар” аты салт өлеңдері. Бұл туындыларды кезінде Әсет
ақыннан оның замандасы Әбдіғафар ... та ... ... ... ... да ... Осы ... 1949 жылы айтулы абайтанушы
ғалым Қ.Мұхамедқанов Әсеттің көзін көрген елге ... ... ... ... пен Төлеу Көбдіковтің ... ... ... [55, 4 б]. Осы ... Әсет ... ... ескеретін бір жайт
Сапарғали Әлімбетов, ... ... ... ... ... Абай ... ... тұрған бұл өлеңдер мен “Салиқа-Сәмен”,
“Қызыл табан-ағаш ат” қиссаларының ... ... ... ... ... ... отырып зерттеудің болашақта ғылыми
маңызы зор. Мысалы, “Арғынмын, атым-Әсет арындаған” деген ... ... “Ай, ... ... боп тары тердім Найман шалдан,
Найман шал-айы туған маңдайшадан
Үйректей, қаздай қалқып жүрмін жүзіп,
Көп елде, көп жұртымда қыдыр ... [56, 342 б] ... сөз ... ... ... буын ... жағынан ақсап тұрса, осы
өлеңнің Сапарғали нұсқасында:
Тауықпын тары терген Найман шалдан,
Найман шал айы туған маңдайшадан.
Үйрек пен ... ... ... ... ... көп ... қыдыр шалған [57, 134 б.] –
деп, дұрыс ... және оның ... ... басталуына өткен ғасырдың 30 жылдары
орын алған қазақ ... ... ... екі ... себеп болды:оның
бірі-Әсетке тікелей қатысты болса,екіншісі-жанама түрде. Қазақ ескілігі мен
белгілі де, белгісіз ақындарының мұрасын жинаушы татар ... ... ... ... өре түре ... ... ... Майлин, Ілияс Жансүгіров, Санжар Аспандияров, Темірбек Жүргеновтер
т.б. болды дейді Нәбиден ... [58, Б ... Бұл ... ... ... ... тек ... қана болса,Әсеттің мұраларын басқаға
телініп кетуден, белгісіз болып қалудан сақтаудың басы ... ұлы ... ... ... 100 жылдығына орай 1936 жылы “Социалды
Қазақстанда” 17 мамырда жарық көрген Есім ... ... ... бойынша жазып алған А.С.Пушкиннің “Евгений Онегин” атты өлеңмен
жазылған романының аудармасынан басталды дер едік [59, 4 б]. ... ... ... әзірге белгісіз деп жазады. Әсеттің осы ... ... ... ... айтқан Балташ Ысқақов болды ... ... ... ... алды [60, 4 б]. ... бұл ойымызды Мақаншыдағы
Әсет Найманбаев мұражайының ... ... ... ... ... [44, 3 б].
Жалпы, Әсет жырлаған “Евгений Онегин” дастанының бізге ... ... бар. ... ... 1937 жылы жарыққа ... ... ... ... екінші томында жарияланды [61]. Олар: Шәріпов нұсқасы:
“Евгений Онегин”; Терібаев ... ... мен ... ... ... “Татьяна” болса,ал, Ж. Көлдеев қытайдан бері ... ... ала ... “Пушкин” атты төртінші нұсқа Әсет шығармаларының
1968 жылғы жинағында басылды [17, 89-98 ... ... ... Әсет ақынның шығармашылық ғұмырбаянын баспа сөз
арқылы ... кең ... ... ... ... ... ... өмірінің соңына дейін ақын мұрасын ... ... ... зор ... сіңірген адам “Советтік Қазақстан” облыстық
газетінің журналисі Қарағандылық Оспанбай Орынтаев болды Бірақ 1988 ... осы кісі ... ... өлең ... ... алмадық. Қазіргі
таңда Оспантай Орынтаев жинаған Әсет шығармаларының біршамасы Мақаншы елді
мекеніндегі Ә. ... ... ... ... ... жылдары ақынның бұрын белгісіз болып келген өлеңдерін жазып алу
мен жариялау үшін даңғыл жол ... ... ... ... ... ... “Тамаша адамдар өмірінен” айдарында Оспантай Орынтаевтың
Әсет жайындағы мақаласында ақынды қалың ... ... ... жерде мезілгі жеткенін баса ... [62, 4 б]. 1942 ... ... орта ... ... ... ... өз
жазбаларында арнайы тоқталмаса да, ... ... ... ой
саларлық ақын өлеңдерінің стильдік, мазмұндық-формалық сипатарына да ... ... ... ... ... қылышынан қан тамған сол бір өткен
ғасырдың 40-шы зұлмат жылдары Әсет ... ... өз ойын ... ... ... ... ... былайша тіптен тәнті етеді: “Әсет өлеңмен
өмірдің түрлі саласын да кезген. Кейбір өлеңдерінде ... ... ... ... ол ... ... ... өлеңдерін халыққа жаю қиын” [43,
290 б.]. Ақының сағыныш, кеңес үкіметі және өмір шындығына ... ... ... ... ... турасындағы өз ойын айтады.
1940 жылдардағы ең елеулі оқиға аз ғана тәуелсіз ғұмыр кешкен ... ... ... ... пен ... ... ... игі
істерінің бірі – Әсеттің өлерінде арман ... ... ... 1945 ... қаласында шығарулары еді. Оған “Салиқа-Сәмен” поэмасы және
“Арғынмын атым-Әсет арындаған ... ... осы екен ғой өлім ... ... ... ... [63]. Ондағы мәтіндік ерекшеліктер туралы ... ... ... ... ... ... еді [55, 4 б].
Бұл орайда зерттеуші журналист О. Орынтаевтың “Тамаша адамдар өмірі”
сериясымен жарияланған ... Әсет ... өмір ... ... ... ... әдебиетші ғалымдарға деректі негіз болып келе жатқаны
аян [62,4б]. ... осы ... ... 1968 жылы ақынның мұрасы тұңғыш рет
өзінің туған елінде жеке жинақ болып жарыққа шыққанға дейінгі ... ... әр ... әр ... пікір тартысына ... ... ... Осы ... аралығындағы Әсет ақынның
шығармашылық мұрасын тану саласы Ә. ... Абай ... ... ... ... ... ... тарихында алар орны деген
мәселелер аясында өрістеді. Бұл мәселе ... ... да ... ... ... ... бұл ... тоқталып жатпаймыз.
Әсет ақынның айтыстары осы уақыт аралығында М. Әуезовтің [64, 226 б ... ... [21, 202-206 бб], Е. ... [12, 272-286 ... ... ... ... Ә. Найманбайұлының айтыстарын
әдебиет тарихына енгізудегі осы ғалымдардың ... ... ... 1988 жылы жинағын құрастырушы ... ... ... айрықша саласы-айтыстары. Оның ішіндегі
айрықшасы, ең көркемі-Ырысжанмен айтысы. Бұл айтысқа ... ... ... ... ... М. ... С. Мұқанов, тағы
басқа да атақты ғалымдар мен зерттеушілер аса ... баға ... ... әлі ... ... ... аса ... ақын екендігін
жұртшылық осы шығармалары арқылы-ақ таныған” [18, 25 б] – ... ... та ... Ақынның осы соңғы жинағында басылған айтыстарынан
бөлек, Әсеттің әзірге әдеби айналымға енбеген ... ... бар. ... өз ... арнайы бөлімде қарастыратын боламыз.
Б. Нұржекеев: “С. Ордалиевтің “Әсет Найманбайұлы” атты мақаласы арқылы
ақынның творчествосы мен өмірбаяны ... рет ... ... ... ... рет оған ... ... арнайы тарау бөлініп зерттелді. Бұған
дейін Әсеттің әншілігі, ... ... ақын ... ... мен ... ... ... оның көп салалы өнері бірлікке
зерттелген мұндай ғылыми еңбек әлі жазылмаған еді” [18, 7 б.] – деп ... ... ... ... шығармашылық
мұрасының арнайы зерттеу объектісіне алынуы осы кезден басталды.
1904 жылдан бастап өмірінің көп бөлігі ауылы аралас, қойы ... ... ... ... Әсеттің Қазақстанда аталмайтын
шығармаларының бізге ... ... кезі ... ... ... ... ең ұлы соңғы көшке тұспа-тұс келеді.Әсет мұрасын зерттеуші
Болатжан Абылқасымовтың ... ... елде ... шын ... ... ... ... кейін,яғни, 1958-1959 жылдардан басталды [66]. Осыған жақын
пікірді ... ... өз ... ... ... ... ... туған халқының игілігіне
айнала бастағанына, әділін айту керек ... ... ... Халық
Республикасының Шыңжан-Ұйғыр автономиялы ... ... ... ... ... ... мол болды.Анығырақ айтқанда, Әсетті өздерімен
бірге туған еліне ала келді” [66, 4 б]. Cол жылдардан ... ... ... ... ... және өнер ... Әсет т.б. ... жиып алу мақсатында жер-жерге арнайы экспедициялар шығарды. Соның
нәтижесінде бұрынғы Семей облысының Мақаншы және ... ... ... ... Б. ... пен Б. Адамбаевтар
Әсет Найманбайұлы жайлы көптеген тың деректерге жолықты.Осы ... ... ... ... мен ... ... ауылының тұрғындары:
Ж. Көлдеев, Б. Мәсәлімов, Х. ... және ... ... ... аса ... ... ... ұстаған, қолынан келген
көмегін аямаған ... ... ... ... ... алынды. Белгілі
әдебиетші ғалым Балтабай Адамбаевтың осы аталған ... ... ... көп ... көрсеткен ақынның аталас туысы және мұрасын жинастырудың
жанашыры болған Әбікен ақсақал 1963-ші жылы ғалымды өз ... ... ... ... да Әсет ... білері мол адамдармен жолықтырып, Б. Адамбаевқа
1968 жылғы жинаққа енген ақын шығармалары мен өмір ... ... ... ... ... осы жинақтың кіріспесінде атап өтіледі [17,
5б]. Әбікен ақсақал зейнетке шыққан соң да,ақын ... ... ... ... естелік етіп жазды [66, 4 б].
1958 жылғы Балтабай Адамбаевтың Мақаншы өңіріне жасаған сапарынан Әсет
мұрасын жинап ... ... Ә. ... ... әрі зерттеп,зерделеуге ғылыми негіз, ал мұның өзі
Әсет әдеби мұрасын толық танып білудің ... бір ... ... ... ақын ... мен ... зерттеушілер тарапынан шындап ден
қойыла бастады және әр кезде әдебиетші ... ... ... ... ... баспа беттерінде ірілі-ұсақты ... ... ... түрлі жинақтарға ене бастады. Ақын
шығармалары “Қазақ әдебиетінің тарихы” көп томдығына, 1948 ... ... бір рет енді [ 67, 512-533 б.]. Ақын ... ... ең ... С. ... ... өзінің “Әсет Найманбайұлы” атты зерттеу
мақаласында бірінші рет ғылыми айналымға түсірді [23, 56-73 бб]. ... ... ... ... ... ... ... жинағын
шығарды.
1950 – жылдардың соңына қарай Қазақ ССР ҒА ... ... ... ... ... ғылыми-фольклорлық экспедициялар жинаған
материалдар, Қазақстан Ғылым Академиясы қолжазбалар ... ... ... ... қазақ ақындарының шығармалары” (1962), “Үш ғасыр жырлайды”
(1965), “Замана ... (1963), ... (1964) ... ... Әсет ... ... негізінде 1968 жылы Б. Адамбаев
пен С. Ордалиевтің құрастыруымен ақынның ... ... ... ... ... ... Әсет ... 4 айтысы, 4 дастаны, 35 әндері
мен өлеңдері, сондай-ақ арнаулары енді.
Д. ... ... ... ... аузына қаратқан арқалы ақын,жезтаңдай
әнші,әрі композитор Әсет Найманбайұлының өмірі жан-жақты зерттеліп, ... ... бай ... әлі ... ... ... деу қиын.
Мәселен,ақынның 1968 жылы жарық ... ... ... ... үштен бір бөлігі ғана қамтылған” [54, 4 б], – ... бұл ... Әсет ... ... мұрасы толық
қамтылмады.Осы олқылықтың ... ... ... ... ғалымдар Б.
Нұржекеев пен Б. Абылқасымов газет-журнал беттерінде “Бозбала осы ... [68, 4 б], ... ... ... [60, 4 б], ... [62, 4 б] тағы басқа да мақалалар жазып, Әсет ақын ... ел ... ... ... ... ... өздері де еңбектене жүріп
1988 жылы ақынның анағұрлым толық жинағын “Жазушы” ... ... ... 19 ... ... ... ССР ... кеңесінің
қауылысынан соң, 1992 жылы Әсет Найманбайұлының туғанына 125 жыл толу
мерейтойы Семей ... ... ... ... көлемде атап өтілді.
Ол жайында “Қазақ әдебиеті” газетінде И. ... ... ... ... [70, 11 б ], ... бір дастаны жайында” [71, 4 б] атты
мақаласы, басқа да материалдар жарыққа шықты. Сол жылы ... ... ... және ... ... филилалы Әсет Найманбайұлының республикалық мұражайы ашылды.
Әсет Найманбайұлы ғұмыр кешкен әуелі патша өкіметінің,одан кейінгі
кеңес ... ... ... ... отарлық езгіні басынан кешкен
қазақ елінің қолы жеткен 1992 жылғы азаттық таңымен ... ... ... ... ... жаңа ... де жол ... әдебиетінің әдеби байланыстарын: шығыс әдебиетіне,дінге,тіпті төл
әдебиетіміздегі азаттық сарындарға қатысты ... ... ... айла-шарғылармен жол бермеген кеңестік дәуір қыспағынан
құтылған ... ... ... Абай ... ... ... әдеби дәстүр жалғастығы, Шығыс әдеби мұраларымен
байланысы сынды Әсет Найманбайұлының әдеби-мәдени руханиятының ... ... [24, 104-110 бб]; Қ. ... [26, 184-234 бб]; ... [32, 196-213 бб]; А. ... [33, 125-144 бб] және ... еңбектерінде зерттеу нысанына алынды. Өнерпаз Әсеттің қазақ ... ... Ш. ... ... ... поэзиясындағы дәстүр мен
даралық мәселесі” диссертациясында [72 Б] ... ... ... ... ... ақын” [73] атты ... өзек ... ... мұрасы ақынның көзін көрген,онымен серіктес,пікірлес
болған,өнерпаздың рухани мұрасын ел ... ... ... ... тигізіп,ән мен сөз қадірін терең ұққан кісілердің
және сондай адамдардан естіп,жинап,жазып алып, Қазақ ССР ҒА Орталық ... ... ... ... ... негізінде жарыққа
шықты.Осындай Әсет ақынның әндерін, өлеңдерін, дастандарын,қиссалары мен
айтыстарын кейінгіге ... ... зор ... ... ... есімін айырықша атап өткен жөн секілді. Мысалға, ақынның ... ... адам ... бар”,”Адамның жасы жөнінде”, “Әсет пен Қалидың
айтысы”, “Пушкин ”, “Қызыл ... ағаш ... ... ... ... ... ... аманаттап жеткізген Жүнісқан Көлдеевтің еңбегі сіңсе,
“Қаракөз”, “Кәрілік”, “Тоты”, “Қоңыр қаз”, ... және ... ... мен “Ғашық жарға” өлеңі Құсмілия Әділбекұлының ... ... ... және ... ... деп ... өсек…”, “Жігіттің
жігіт болар бейнесінде” өлеңдері Ахметжан Мұхаметжанұлының, ... ... ... ... ... ба,қайран қазақ қамданбастан”,
“Айыпқа тыңдаған жан, алмағайсың” өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... едің алшақтаған… ”, “Таңғытқа айтқаны”
сынды арнаулары Әсеттің қызы ... ... ... ... жалғыз өзің”,
“Тәтежан”, “Қош, қалқам, енді аман бол ... ... ... Дінғазы
Қанағатовтың,”Ғизатлу хат жазамын Омаржанға”арнау өлеңі мен “Әсет пен ... ... ... ... ... айтып,жеткізген еңбектері
арқасында жетті. Бұл орайда,Мәмет Бабасов,Сансызбай ... ... ... Сәкенов, Қазытай Мұрынбаев, Қалиакбар Канифанов, Құрман
Жанытаев, Қуан ... ... ... ... ... т.б. да сіңірген еңбектері мол. Осы кезге дейін 1985 жылы ... ... ... ... байырғы айтыстары”жинағы және “Ән салсаң
әсеттей сал әсемдетіп”жинағы [74] мен 1988 жыл жарық ... ... ... ... ... шығу ... ... сүйер қауымға әлі
беймәлім.Ал,ол жақтағы жинақтарға басылған,бізде шыққан ... ... ... ... ... айырмашылықтар байқалады.
Сондай-ақ, архивтер мен ... мен ел ... ... ... ... ... ... Әсет туындыларының қатарында жоқ жұмбақ
өлеңдері, лирикалары мен қиссалары, айтыстары көп. ... ... ... Оспанбай Орынтаевтың үш дәптерге жазылған Әсет
ақын шығармаларының қолжазбасында, Семейдегі Абай мұражайының ... ... ... ... ... бар. ҚХР Шыңжан халық баспасы
қорында, Мәлік Шипанұлы, ... ... ... ... еліндегі қазақ
оқыған азаматтарының қолында Әсет Найманбайұлының жарыққа ... мол. ... ... ... меңгерушісі болған
О.Бекбосыновтың: “Әсет ... ең ... ... ... ... Себебі, Әсет бұл кезде кемеліне келіп, ақындық өнердің биігіне
шыққан шағы болатын. Өкініштісі, сол Әсет ... ... ... қолымыз
жетпей келеді” [44, 3 б] – дегені бізге де ой ... осы ... ... ... ... ... ... мұрағаттар мен қорлардан,
екі ел ішіндегі халық аузынан ақын ... мен ... ... көзі ... ... ел ... ... білетіндерден Әсет
мұрасын жазып алып,ғылыми талдау жасап,сол ... ... ... сараптау жүргізіп,ең қажетті дегендерін ғана ... етіп ... ... ... одан әрі ... жүргізген кеңес үкіметі
1920-шы жылдардан ... бір ... ... ... ... айырып ұстау саясатын 1988 жылға дейін ... да, ... ... 1916 ... атақты «июнь жарлығы” тудырған дүрбелеңде арғы бетке,
яғни, Шығыс Түркістанға өтіп кеткен Әсет ... ... ... 6-7 жылы осы өңірмен тығыз байланысты екендігін айттық.
Сондықтан да, Әсеттің салалы да, ... мол ... ... қатысты тың
деректерді біз осы ... ... ... Бүгінде екі іргелі елге
айналған тәуелсіз Қазақстан мен экономикасы қарыштап дамыған ҚХР шекаралары
түйіскен ... өмір ... ... ... мол ... ... ... дүниеге әкелген Әсет ақын руханиятын саралау үшін, ең ... ... ... ... сол ... ... әдеби-
мәдени және рухани-саяси тұрпатын тарихи-әдеби ракурста бөліп-жармай алып,
ғылыми ыждаһаттылықпен жан-жақты қарастыруымыз ... ХІХ ... ... ... және ХХ ... ... ... алар өзіндік орны бар және ... ... мол мұра ... тірісінде әдеби даңқы алаш
аспанында ... әрі ... әрі ... әрі ақын ... ... жылы мен ... жері турасында бір арнаға тоғысқан
ортақ пікір жоқ,сол себепті бұрынғы да,қазіргі де қазақ әдебиеті ... ... осы ... қатысты пікір алуандығы бел
алып,таласты,даулы пікір ала-құлалығының ... ... ... әлі ... дейін созылып,жалғасып келеді. Зерттеуші ғалым Арап
Еспенбетов өзінің “Сұлтанмахмұт Торайғыров” атты ... ... 80-ші ... ... ... ... Сәкен Сейфуллинге қатысты ғылыми
өкінішпен сөз еткен [75] әлем ... ерек ... ... ұлт
әдебиетіндегі классик қаламгерлердің қолжазбаларының сақталынбауын ... ... ... ... ... ... ғылымдағы қайта құру лебімен
мансұқталған алаш әдеби құндылықтарын қайыра қарауда мынандай өзекті ой
айтады: “Тіпті,ерте кезеңдерді ... ... ХІХ ... мен ХХ ... ... кешкен қаламгерлердің архиві кейінгі ... ... Ал ... Сұлтанмахмұт сынды ұлы ақындар қолжазбаларының сақталмауы
орны толмас олқылық. Нелер беймағлұм қиын ... ... ... ... текстологиялық ізденістердің бой көрсетпеуі де соның
салдары” [31, 17-18 бб] – дегенін Әсет ... ... ... да
келтіруге болады. Олай дейтін себебіміз, әдеби мұралары екі елде қатар
жарық көрген Әсет ... ... ... ... ... ... ... Сайлау Қожағұл тарпынан [73] қолға алынғанымен
ақынның өз ... ... ... ... ... ... кейде екі,
кейде одан да көп бір өлеңнің бірнеше нұсқасын қатар салыстырып шығу ... ... біз ... өз ... ... ... ... сақтап
бізге жеткізушілердің қолжазбаларын өзара салыстырып ... Осы ... ... ... ... ғылыми текстологиялық дәлдіктің
біріншілігін ақынның шығармашылық өсіп-толысқан шағы өткен ... ... ... ... ... көп жағдайда бергізеді.
Әсет Найманбайұлының ең алғаш жарық көрген ... ... ... мен екі өлеңі кірсе, 1968 жылғы Алматыда шыққан таңдамалы туындылар
жинағына 42 шығармасы енді: 34 ән-өлең, 4 айтыс және 4 ... ... ... жыл ... ... ... ел ... Алматыда 1988 жарық
көрген жаңа жинағына: 29 ән, 71 өлең, 10 айтыс және 8 қисса ... ... жылы ... және 1992 жылы Алмтыда ... ... ... – 30 ән ... ... – 48 ән ... ... Әсеттің ең
толық жинағы 2000 жылы шыққан Пекин басылымына ұзын саны – 145 ... ... Оның ... – 78 өлең-толғаулары, 35-әндері, 13-айтысы және 18
қисса-дастандары бар. Сондықтан, біз өз зерттеуімізде ақынның осы ... ... ... жинағына сүйендік. Біздің жұмысымыздың
кейінгі тарауында жан-жақты сөз етілетін ақынның ... ... ... ... ... Әсеттің ҚХР шыққан Қазақстан
жұртшылығына беймәлім өлеңдер жинағы ... ... ... ... 2. Әсет Найманбайұлы шығармашылығындағы Абай тағылымы
Қазақ әдебиеті тарихында ХІХ ғасырға дейінгі ... ... ... ... ... аян. Жыраулар-жалпы ел өміріндегі Отан қорғау, ... ... ... ... дүниетаным, ел қорғаған хан, батырларды үлгі
ету, тағы басқа да ірі-ірі мәселелерді толғап, ... ... ... ... ... өнер шеберлері. Олардың шығармашылық туындылары
негізінен – толғаулар. Бұл ... ... М. ... ... ең ...... ... осы сөздің өзінен де ... ... ... ... ... Бұл сөздің ойға да, сезімге де қатысы бар.
Сондықтан да толғаудың өзін ойға ... ... ... құрылған
(лирикалық) толғау деп жіктеуге болар еді. Ой толғауларда ...... ... ... ... ... тақпақ, афоризм түрінде келеді.
Сонымен бірге жырау өзінің замана жайындағы түйгендерін, мораль, ... ... ... ... ... ... Сол сияқты,
әлем, болмыс, тіршілікте, табиғатта болып жататын өзгерістер, оның мән-
мағынасы жайындағы ... де ... Ал сыр ... ... ... – сезім, эмоция. Бұл топтағы шығармаларда жалпы ... тән ... ... ... ... ... ... ел басына
түскен ауыртпалыққа, немесе басқадай белгілі бір ... ... ... [76, 143 б ] – деген. Толғауларымен де, ... ... де өз ... елдің ұйтқысы, ел бірлігін сақтау
жолында жұртты тәуелсіз ел басшысының маңайына топтастыру жолында:
Билерді білмес не ... ием, сен ... ... ... [77, 24 б] ... елін ... шақырған жыраулар поэзиясы ... ... ... ... арнауға толы болды.
Ел мүддесі бір арнаға – тәуелсіз хандық мемлекеттің баянды болашағы
жолына ... ... ... ... ... поэзиясы, ХІХ ғасырда
отарлық бұғауға түсіп, елдігінен, еркіндігінен айрылған шақта жаңа ... ... ... етті. Яки, жыраулыққа ауысты. Әрине, ғасырлар
бедерінде қалыптасқан жыраулық ... ... ... өлең ... көп
жағдайда ауыса салған жоқ. Отарлық езгі, оған қарсы күрестегі ... мен ... ... ... дәстүр үлгілері ретінде
көрініс тауып ... ... ... ... әдеби дамуда елдің
тәуелсіздігінен айрылуы, отарлық езгімен бірге енген ... жаңа ... жайы ... ... ... ... ... арқылы өз заманының күйін дәл жеткізетін, ұлт бойындағы суық ... ... ... ашып ... ... әр ...... тыс қалдырмай, жалпыхалықтықты емес, жалқылықты да, дерексіздікті
емес нақтылықты да, әр істің салдарын ғана емес, ... де ... ... етіп көрсететін әдебиет туды. Қысқасы “әдебиеттің ішкі ісінде,
көркемдік шеңберінде өзгеріс, жаңару, даму ... да ... ... өлеңі басында Махамбет, Дулаттар тұрған жаңа түрлерді
өмірге ... Бұл ... ... жалғасты. Соның негізінде жаңа ... ... ... жаңа ... әдебиет қалыптасты. Мысал, сықақ, сатира
жанры жаңғырып, жанданады. Поэма туды. Сырлы да ... ... ... ... ... шарықтады. Айтыстың мәні, мазмұны тереңдеді. Поэманың алғашқы
нышандары көрінді. Тарихи ... ... [15, 225 б ]. ... бәрі ... ... елді азат таңға жеткізу жолында сөз ... ХІХ ... ... ... ... ұлт-азаттық күрес жырлары, Шығыс
әдебиеті үлгісіндегі ... ... мен ... «Зар ... ... айтыс өнерін, жаңа жазба әдебиетті
өмірге әкеліп, ХХ ... ... кең ... ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда жаңа заманға сай жаңа сөз тудырған
әдебиеттің дамуына түрткі болды.
Қанипаш Мәдібай экспрессивті-эмоционалды түрде: “ХІХ ғасырдың ... ... “су ... ... тал ... жоқ ... ... қасіреттен туды. Ол әдебиет ендігі күні не ... ... ... тілін біл, көргенін көр, жасағанын жаса деген тірлікке шақырған жаңа
сілкіністен туды. Ол ... ... ... ... туды. Дініңді,
тіліңді билеп, төстемек; оған көнбе, ... ... ... ... ... туды” [15, 230 б] – деп жазғанындай, Әсет
Найманбайұлының шығармашылық өмір жолы ... ... ... ... ... өлеңдерінде елді еркіндікке жеткізудің құралын қол күшінен емес, ақыл
күшінен іздеуге бет бұрған шаққа дөп келді. Зерттеуші ... ... “ ХХ ... ... ... да жаңа ... жаршысы болып келді.
Абай дәстүрін дамытып, жалғастырған ... ... ... ... ... Мағжандар тарих сахнасына шықты. Осы кездегі
Ресейдегі саяси-әлеуметтік өзгерістердің ... ... ... ... ... ... кеңітті. Жоғарыдағы ақын-жазушылар
бастаған қазақ ақын-жазушылары ұлттық ... ... ... ... [78, 126 б], Абай салған ізбен алашын оятуда жыр семсерімен
күресуші ... ... ... Әсет те ... қосылды. Жыраулар
поэзиясынан бастау алған еркіндікті көксеген жырлар ағартушылық ... « ... ... ... ... ... ... азаттық идея,
күрескерлік рух ХІХ ғасырдағы қазақ ақындары ... ХХ ... ... ... ... ... [78, 30 б]. Әсет ... ... ... ... тікелей әсер етуші күш
Абай еді. ... ... ... дамуы ұстазы Абай алдын көргеннен
кейінгі терең мәнді ... ... ... 1988 ... Әсет ... ... ... алғысөзінде Б. ... Әсет ... бұл ... ... “С. ... ... ... деген кісі кезінде Әсеттің сырласы болған,біраз уақыт қасында бірге
жүрген. 1945 жылы сол кісі С. Бегалин мен М. ... Абай мен ... ... ... ... Ал ол Ж. ... мұны ... өз аузынан
естіпті. Сол естелікке сенсек, Абай Әсеттің әнін ғана тыңдаған, алып барған
адам оны әнші деп қана ... ... ... ... әншілердің
үнінің зор, тынысының кең екенін мақтан көріп, әнді барынша ... ... ... ... Ол ән ... ... ... – деуі, ал Әсеттің: “Маған Абайдың осы сөзі өмірлік сабақ болды” –
деуі де шындыққа жанасатын секілді” [18, 9 б] – деп ... еді. ... ... нәр алған Әсет ақынның өмірдегі інілік ізеттіліктің,
өнердегі адамдық биік ... ... ... ... ... ... мәні солмайтын 1895 ... аты ... ... ... ... осы Абай алдын көргеннен
соңғы жылдардағы Әсет ... ... үлгі ... ... “Абайдың ақындық мектебі” концепциясын енгізген Мұхтар
Әуезов өзінің “Абайдың туысы мен өмірі” атты 1933 жылы ... ... ... ... ... Абай ауылында болып оның тәлімін алған
шәкірті болғандығын:’’Әлдеқандай себептермен қалаға барып оқи ... ... ... ... ... ... қатты ескергендіктен,Абай жалғыз өсиетін қанағат қылмай,бұлардың
сезім тәрбиесін толтырмақ ... сол 89 жылы ... ... болады… Тағы
сол жылы Әсет деген ақынды да сақтайды’’ [79, 34 б] – деп Әсет ... ... рет ... “Абай Құнанбаев” атты монографиялық еңбегінде “Біз
Абай мектебінің ақындарын айтқанда, сол Абай ... ... ... лайығы
бар тағы бір топ ақындар жайын әзірше жазғанымыз жоқ. Бұл қатарда алдымен
аталатын Әріп ақын және Әсет ... әнші ... ... шыққан ,халық
ақындарынан құралған бір топ әдебиет, көркемөнер қайраткерлері бар екендігі
даусыз” дей келе өз ойын” Ақындық ... ... ... аса ... ... тағы бір ... ақын Әсет болатын”, – деп тұжырымдайды [1, 318
б]. М.Әуезов ғылыми ... ... ... қалаған Абайдың ақын
шәкірттері концепциясынан ... Абай ... ... тарихындағы
жалғастығы мәселесі 1942 жылдың көктемінде академик А. Жұбанов Мақаншыда
болып,негізгі ... ... ... ... ... да, оның ақындық қабілеті
жөнінде айтқан өзінің тамаша пікірлерінің бірін ... ... ... ... ... кем емес. Онда Абай айтқандай сөз арасы бөтен
сөздермен былғана бермейді,өлеңдері қорытқан металдай таза келеді. ... ... ... бір шумақ өлеңіне сүйене отырып, Абай ... ... ... бағаламаған дегісі келеді. Бірақ Абай
сияқты данышпанның сыны ... ... ... ... ... әсерін тигізген болуы керек” [43, 286 б] – деген пікіріндегі ... ... ... ... ... ... ... [26].
1951 жылы Қ. Мұхамедхановтың “Абайдың әдебиет ... ... ... ... аян [80, 144-151 бб]. Осы ... ... ақын ... қатарына Әсет Найманбайұлын да енгізген.
Замана ызғарымен ... ... де, ... ... ... Әсет ақын ... тигізген ықпалы мен әсері бұл ғылыми
тұжырым аясында бүгінде ... ... ... Мұның ақиқатын айқындайтын
негіздер де бар, Әсеттің Абай алдын көргенінің, әдеби ... ... бас ... үлгі ... ... дәлел-деректері өте
мол,әрі көптеп кездеседі. Бұл мәселе ... ... да ... ... ... отыр.
Әсеттің “Ұраным-арғын шордан қаракесек”, “Қалдың ... ... ... ... ... ... сулы” және тағы басқа саяси-
әлеуметтік лирикаларындағы:
Қалдың ба, қайран қазақ, ... ... ... ... ... екеу ... жетпегенің жалғанбастан.
Білмейсің пайданы да, залалды да,
Құр думанға кеттік қой болып ... ... ... ... не ... жүр,
Елдік құрсақ болмас па әуел бастан? [18, 61б ] –
сынды өлең ... ақын ... Абай ... ... сыншылдық
реалистік сипатынан хабар береді.
М. Әуезов Әсет туралы пікірін 1942 жылы шыққан “Айтыс” жинағында ... рет ... [64]. Одан ... ... ... ... 1951 ... 6
сәуірде Алматыда қорғалған “Абайдың әдеби мектебі” атты ... VIII ... ... ... елге ерте ... ақын
болса да, әдебиет журналдарында, кітап, газет беттерінде аты ... ... ... де, әлі ... ... өмірі мен әдеби еңбегі
зерттеліп,талданған емес” [80, 144-151 бб], – ... ... ... Абайдың тәлімін алуы турасында былай дейді, – Әсеттің Абайды ... жыл, 25 ... ... Әсет бұл ... өзінің әншілік, ақындық өнерімен
елге таныла бастаған уақыты болады… Абай ауылына келген соң, Абай ... ... жаңа ... салып,ақынға көп үлгі,өнеге көрсетеді. Әсет
Абай ауылында орыс ... ... ... Абай шәкірттерінің өлең,
поэмаларымен танысып ақындық өнерге енді ерекше мән береді.
Әр жақты өнерге ие Әсет Абай ... ... ... әр ... ... ... топта ән салып, айтысқа түсіп жүрген қызу жиында
дәріптеу, мадақтаудан пайда ... ... ... ... өзімшіл,
менмендік мінездері Абайды қатты қынжылтады. Аса ... ... ... ... тапқан өрескел мінез-құлықтарын Абай аяусыз
сынап,шенеп бетіне басады. Бұл жөнінде Абай 1889 жылы “Әсетке” деген өлеңін
жазған. Бұл ... 1988 жылы ... Әсет ... алғы сөз ... сол ... ... бірі жазушы Б. Нұржекеев өз ойын былайша
білдіреді:
“Ал енді ... ... ... ... ... бәріміз білеміз.Олай дейін
десек, Абайды қимай; былай дейін десек, Әсетті қимай, ... ... ... осы өлең” [18, 9 б.]. Кезінде ... ... ... ... бір ... ... өз аузынан Абай
турасында: “Маған ... ... ... ... зор, ... ... ... барынша өңеші қызарғанша айқайлап әсерлендірмекші болады. Ол ән
емес, айқайға айналып кетеді деген, – осы бір сөзі ... ... ...
деп айтқанын осы айтушы арқылы естіп ... ... ... ... осы бір ... өз кезегенінде Абайға қатысты ақпарларды қалт
жібермей жинайтын Мұхтар Әуезовке 1945 жылы ... ... ... сөз ... келтіргенмен де Әсет сынды ақынға бұл ащы сынды ... ... ... Мұқа мен ... ... және дәстүрлі
музыканы қалай нәшіне келтіріп ... ... ... ... ... пайдалануға болатынына байланысты ақыл-кеңесін
бергенін ... Бұл ... не үшін ... ... ... жан-
жақты сөз етеді. “Ақыл жоқ, қайғы жоқ онда. Ісі жоқ теріс пе, оң ба?” ... Әсет үшін ауыр ... ... де Абай сол жылдары Семей өңіріне
танымал Шәкәрім, Әріп пен Көкбай ақындарды да, ... ... ... ... ... [37, 103-104 бб] ... сын садағына нысана еткенін естен
шығармауымыз керек. Кейінен Абайдың дер шағында ... ... ... ... ақындар естерінен мәңгіге кетпейтін сабақ алып, ұстаздарының
ащы болса да,ғибраты мол сынынан нәтижелі қорытындыны өз тарапынан Әсет ... ... аз ... көп ... сыйдырыра отырып, бетің
бар, жүзің бар демей, еттен ... ... ... ... ... ... ... ақиқат сыни тәлімін өмірлік кредосына айналдыра білді. Осы
турасында А. ... та өз ... ... ... ... [43, 286 ... ... ешкі көзденіп,
Елірме, жынды сөзденіп,
Жасынан үлгісіз шіркін,
Не қылсын өнер ... [37, 88], ... ... сөздер қалайша Әсетке арналмақ? “Өзімшіл,оңбаған шерміш”,
–дегені де соншалықты ауыр сөз. Әсетке айтылса, әрине, ... Абай ... ... ... [18,9 б ]. ... екінші құрастырушысы Болатжан
Абылқасымов та 1972 жылы Нұржекеев пікіріне орайлас ой айтады [81,4]” ... бб]. Осы ... ... ... ... Тұрағұл өзінің “Әкем Абай
туралы” естелік жазбасында ... өз ... ... жылдар аралығында
келгенін айтумен қатар, әкесінің “Біреуден біреу артылса” өлеңі Әсетке
арналғандығынан дерек бере ... ... ... тар, ... ... ... арнап жазылған” [82, 43 б ] – дейді.Осы өлең жайында қытайдағы
қазақ әдебиетін зерттеуші ғалым ... ... ... 1889 жылы ... ... бес жастағы Әсетке арнау жазып,жас ақынның нұрлы бет алысын
нұсқады” [83, 4-5 бб] – ... ойға ... ... ... “Кімде-кім,
–дейді, неміс әдебиеттанушысы, әрі ... ... ... ... болса,өз бет-бейнесін жоғалтып алмайды, қайта дербестігіне қол
жеткізеді, ал өнегесіз үлгілерге еліктеп-солықтаса, қол ... ... ... ... ... өте ... ... мөрі солғындап, өшіп
жоғалады” [83, 323 б], міне, сөйтіп, ... ... ... ... ... сыны ... Абай ... ақындық дәстүрге, қазақ әдебиетіндегі жаңа
бағытқа ... сеп ... Олай ... Абай өз ... өз тұсындағы
өзге талай ақындардың да шығармашылығына қатты әсер етті. ХХ ... ... ... ... ... Абай дәстүріне адалдықты
шынайы танытқан екі ақын болды: оның бірі-Әріп Тәңірбергенұлы да, ... ... ... екеуі де өз бастары Абайдан көп тағлым алған,
поэзия ... сын ... ... ... еді. ... тікелей
тағылым алып, үлгі көрген ақындардың ішінен ауызға ең ... ... ... өз ... ... мен ... және ... Әріп.
Ең алдымен, бұлардың қай-қайсы да анық талант иесі. Олардың ... ... ... ... ... мұра қалдырмағаны жоқ” [85,
131б ].
Абайдың өзін қатты сынағанынан ... ... ... Әріп ... ашу ... бір ... ... “Біржан-Сара айтысынан” соң, өзінің
жіберген қателігін сезініп, бармағын тістей отырып, тобықтының ... ... ... ... сәлем айтым үш қайтара,
Айтысты деп оттапсың, Біржан, Сара.
Басыңда байлауың жоқ бір ант едің,
Сайтан болып кетерсің бара-бара, – дей келіп,
Соларға тіл ... ... ... өзінің Абай турасында Сараның аузына былайша салып:
Құнанбай не себепті Омбы барған,
Ер еді өз басы әділ ... ... ... ... ... ... ... жоқ-ақ екен оңды болған-деп,
немесе
Антұрған аты құрсын Абай деген,
Жылатты мұсылманды талай неген.
Болғанда қасиетті жақсы кісі,
Қасқырдай өз күшігін қалай жеген? –
деп, тіл ... үшін ... өзін ... ... ... сөйлегеніне Әріп былайша жауап қайырады:
Абайды жарасады мақтағанға,
Болат қой екі жүзді сақтағанға.
Алтынға су ... ... хан ... ... 40-42 бб, 150-151 ... өз ... ... өлер алдында шығарған соңғы өлеңінде:
Болжаусыз осы екен ғой өлім деген,
Күн бұрын көзге келіп көрінбеген.
Артымда сөз қалдырмай ала ... ... ... ... арт ... сөз ... еді-ау, әтеген-ай,өлу деген, –
деп жырлауы тегін емес. Бұл – оның жан ... ... ... ... ... салғалы жатқанда да оның тіліне Абай аты оралады. Өйткені, ... ... ... ... ... ... кейінгі
ұрпаққа қалдырған мұрасы – өлмейтін, өшпейтін мұра. Сол мұрадан тағылым
алуы Әсетті ақындық ... кең ... ... жолына шығарды. Біз мысалға
алған бір шумақ ақын ... мына бір ... арт ... сөз ... ... ... Сапарғалидың айтуындағы:
Абайдай арттағыға сөз қалдырып, –
делініп, кейінгі басылымдарда осы дұрысырақ ... ... ... ... ... осы ... айтуы дұрысырақ,
өйткені “арттағыға” деген сөз, артта қалған ... ... ... ... ... тұр [26]. Осы ... айтылатын ақынның үш арманы турасында
ақын мұрасын жинастыруға белсене ат қосушылардың бірі-Әбікен Тәтиев ... ... өлер ... үш ... ... екі ... бала ... (ұлы-Қожеке мен қызы-Сәмөгейді айтып
отыр), қызымды ұзатып, ұлымды ... ... ел ... қоса ... ... ... бере ... Туған жерден топырақ тартпады.
Уа, дариғай!” деп көз ... ... [66, 4 б]. ... ... ... деген ақын арманы 1963 жылы жүзеге асты. Әсеттің ... ... ... кітабында алғаш жұртшылық назарына ұсынылған
ақынның осы бір алаш ... ... М. ... және т.б.) ... ... ... 1918 жылы сәуір айында бірге түскен әл әзір бізге белгілі жалғыз
фотасының, жездесінің жалғыз суретінің, ұлтына жеткізуіне ... ... ... ... ... Юсуповты 1956 жылы жолығысуға
мұрындық болған ақынның әйелі Тәтежанмен туыстығы бар балдызы Балқаш Бапин
[49, 16 б]. 1963 жылы ... ... ... ... ... ақын ... бір уыс топырақ алып келіп, артында қалған ұрпағына табыстайды.Оны
ақынның артында ... ... ... ... ... ... ... сап қойды дейді осы оқиғаны көзімен көрген Әбікен Тәтиев [66, 4
б].
Бұлайша Әсетті Абай өнегесін алған ... ... ... ең ... ... М. ... ... “ Әзірше осы соңғы аталған: Әріп, Әсет,
Мұқа сияқты ақындарды ... ... ... ... ... қоса
тексеріп, тану керек деген пікірді толық қуаттаймыз. Болашақ ... ... бұл ... да ... ... жағынан толық тексерілу
керек деп білеміз” [86, 132б]. Оның ізін ала жүргізілген ХХ ғасыр ... ... ... ... сипаттағы зерттеулерде
Қ. Мұхамедханов [26], А. ... [85] т.б. ... кең ... ... қолға алына бастауы өз кезегінде ақын мұрасын ... ... ... ... ... бет ... ілкі ... әрі болашақ Әсеттанудың бастау көзі ... дер ... ... ... ... зерделеулердің бастамасы еді. Біз
Әсеттің асқақ ... ... және ... ... жоғарыда
келтірілген пікірлерді дәлелді негізге ала отырып, оның ... ... ... екі ... ... ... орынды
сияқты:
1. Ақынның Абай тәлімін алғанға дейінгі аралықтағы өлеңдері:1880-1889;
2. ... Абай ... ... ... ... ... ... ақын шығармашылығының даму кезеңін осылайша бөлу Мұхтар Әуезовте
жекелей тоқталынып,арнайы сөз етілмесе де, Қайым Мұқаметханов ... ... ... кез ... ... емес ... атап айтар болсақ:
сопылық ағым,түркі гуанизмі,антиколоналистік бағыт-тағы ... ... ... тәрк етілді. Соның қатарында кеңестік ресми саясат
құптай қоймайтын Әсеттің діни сипаттағы шығармалары да бар ... ... С. ... 1951 жылы 13 ... ... ҚазССР Ғылым Академиясының
Тіл және Әдебиет институты мен Қазақстан совет жазушылар одағының бірлескен
жиналысында Әсет шығармашылығына ... ... ... ... ... ... Биыл ... жатқан “Абай шәкірттері” деген жинаққа оның
өлеңдері кірмеген және кіруге ... де емес ... ... ... ... ... өлеңдеріне қарасақ, ол да Көкбай мен Әріп
сияқты ағып тұрған діншіл” деген сыңаржақ пікір айтады [52, ... ... ... Абай мен оның ... ... ... және Абай
турасында 1900-1930 жылдары пікір айтқан алаш қайреткерлерінің ... ... ... ... ... ... ... жайлы Т.
Кәкішов еңбегінде жан-жақты сөз ... [87]. Тек ... ... ... шеңгелін босатқан 1990 жылдардан бастап, бұрын бір жақты,коммунистік
көзқараспен ғана пікір білдіріліп келген Әсет ... ... ... ... ... ... тарапынан өзінің шынайы бұрын бүркемеленіп
келген жабуы сыпырылып,шынайы да, әділетті бағасын алды.
Хакім ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетін жаңа белеске көтеріп, әлемдік әдебиет ... ... ... ... зор ... тигізді. Осы біз айтқан ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ғасырдың әдебиетінде өзіндік орны
бар әрі әнші, әрі ақын Ә. ... тұр. ... ... ... ... ... өзі ақын Абай ... қытай
отарында қалған Шығыс Түркістан қазақтарына өз ... және ... дара сол ... ... ... ... ӘСЕТ НАЙМАНБАЙҰЛЫНЫҢ БЕЛГІСІЗ ӨЛЕҢДЕРІ
2.1. Әсет ақынның беймәлім өлеңдерінің даралық сипаты
Әсеттануда біз белгілік пен белгісіздік ара ... ... ... ... ... мен ... ... танытуға толық жауап беретін
1968 және 1988 жылғы жинақтар.
Абайдың ақын ... ... ... әрі ... әрі ... ... тұратын Әсет Найманбайұлы шығармашылығы өзі алдын көріп, тәлімін
алған ұлы ұстазы сияқты өзінің әншілік мектебін қалыптастыруымен ... ... мен ... ... Абай ... қосуымен де құнды. Әсет
мұрасы ... ... ... мен айтар идеясына орай ... ... ... ... ... ... ... түрлі қорларда сақталған туындыларының текстологиялық
мәселелері, халықтық сипаты, танымдық-тәрбиелік ролі ... ... ... ... ... ... ... қырлары назарға
алынуды қажет етуде.
Қазақ әдебиетінің Шағатайлық үлгі мен фольклорлық үрдістің классикалық
канондарынан арылу ... [88-92] ... ... ... өскен,өркендеген
жаңа әдебиет тудыруға деген талпынысы,аттай қырық жыл уақытқа ... арғы ... ... ... ... ... ... енгізген
“қазақ әдебиетінің алтын ғасырына” ұласты: ... да ХХ ... ... ... оның, оның кезең-кезеңдегі стильдік-жанрлық
ізденістеріне, бейне, көркемдік қазынасына баға ... ... ... ... ... ... бір сөзбен,бос топырақтан
кенді аршып алу-жеңіл-желпі шаруа емес, бұл-көп қайрат-қажыр жұмсауды талап
ететін ұзын ... [93, 5 б]. ... ... сол ... ... ... байланысты осы қойып отырған әдеби критерийі біз ... ... екі ... тоғысында шығармашылық ғұмыр кешкен ... ... да ... ... ... не ... ... художественной формы. Он не локализован (как, например, элементы
сюжета или художественные детали), а как бы разлит во всей структуре ... ... ... ... обнаруживается практический в любом
фрагменте текста, каждая текстовая “точка” несет на себе ... ... ... ... ... по ... фрагменту:искушенному
читателю достаточно прочитать небольшой отрывок, чтобы с уверенностью
называть автора” [94, 253 ... ... ойды ... ақын ... ... ... Мұқанов:
“Жалпы алғанда тақырыбы, идеялық мазмұны, стилі жағынан ... ... ... бір ... үш жағы” [52, 64 б] десе, ... ... ... осы тақлеттес пікірді: “Әсетті басқа ешбір ... ... оның ... ақын екендігінде. Яғни, оның қай өлеңі, ... ... ... бастан аяқ бір ұйқаспен төгіліп отыратынығы ... ... ... ... осы бір ... ... назарға алып отыру
керек сияқты” [96, 4 б]. Ақын мұрасының ... осы ойы ... ... тез ... ... ... Әсет ақынның
дара стильдік ерекшеліктерінің мен ... ... өзі ... ... жетілген мазмұнға бай, тілінің ... ...... көркемдік шеберлігімен тікелей
байланысты. Көркемдік шеберлігі әбден кемелденіп жетілген ... ... ... ... [95, 27 б].
Жазба түркілік әдеби үлгілер мен фольклорлық ... ... ... ... ... Абай мен оның ақын шәкірттерінің
осы әдеби ... ... ... Әсет ... ... ... ... М. Хасеновтің мына пікірі осы ... ... ... орай ... екі мәселенің бетін ашып алған жөн. Оның ... ... ... әрбір суреткердің қарым-қатынасы,
қосар үлесі, екіншісі-өзіндік даралығы, яғни стильдік ... [97, ... Әр ... осы ... ... топ ... ғұмырнамасы, тағдыр
талайы,шығармалары туралы күні бүгінге дейін айтылып келген пікірлер мен
зерттеулер жаңаша соны ... мен ... ... толықты [98, 99,
73].
Әсет ақынның ... ... мен ... ... танытатын оның
ешкімді қайталамас стиліне және туындыларының поэтикалық қуатын ... ... ... ... ... ... ... әдеби мұрасына
қатысты бізге дейін қорғалған кандидаттық ... [25] ... ... ... келіп отырмыз.
1968 жылдан кейін араға жиырма жыл салып барып бірақ ... ... ... ... құрастырып, “Жазушы” баспасынан шығарушылар
қаламгер Бексұлтан Нұржекеев пен әсеттанушы ғалым Болатжан Абылқасымовтар
еді. ... ... ... ... ... ғана ... орталық және
жергілікті газет беттерінде жүріп, жинаққа бірінші рет ... ... ... ... ... ... ... соң мүлде баспа
бетін көрмеген ұзын саны қырықтан аса өлеңі еніпті [18], ... ... ең ... ... ... ... бірі ... белгілі ақыны
Оразақын Асқар сол ... ... ... ... ... “Фрунзе’’
ұжымшарының тұрғыны 1922 жылы туған Қызыр Сағитовтан жазып алып, 1982 жылы
“Қазақ әдебиетіне” жариялаған “Атым – ... ... ... ... ... сарындағы “Ұраным-арғын шордан қаракесек” [18, 60 б.]
өлеңіне кейін ақын ... бір ... ... ... сын ... ... соны ... жаңалай жырлаған, осынымен ақын
өзін бей-жай қалдырмайтын тақырыпты, ... тән ... ... ... ... – Әсет, ұраным-арғын шордан,
Құт дария қырандай шықтым ... ... ... ... осы өлең орта ... ... алтынды қылмағанда,
Көңілім тумас па еді сол күнде оңнан?
Ғалымдықтан айрылып мақұрым қалып,
Арман еттім артынан ақыр соңнан [18, 60 б ].
Белгілі әдебиет ... ... ... ...... сегіз
қырлы өнерпаз. Ол ақындық өнердің өрен ... ... ... ақпа ... ... қабілеті күшті, дарынды ақын. Қолына домбыра алғанда, қолма-
қол нөсерлете жыр төксе, домбырасымен қоса, қағаз бетінде ... да ... ... ... ... ... ... өлеңіне арнап ән шығарып, өлең-жырын шаршы топта
домбыраға қосып шырқап айтатын,әйгілі әнші ... [101, 28 ] – ... ... бар. Өйткені, өлең тармақтарындағы ұйқас ... ... ... ... ... шырқау үшін шумақтардағы буын саны
үйлесіп тұруы көп қиындық келтіреді. Әнді ... ... ... ... көп ... салмақ түсіреді, әрі қалауыңа салып,созып айтуға онша көне
бермейді. Осыны өз ... ... ... ... ... оның стильдік өлең құрастыру өлшемі ... ... ... – Әсет, ұраным-арғын шордан” өлеңін поэзия тілімен жазған
ғұмырнамалық монологы деуге тұрарлық.
Қазақ ақындарының ... ... ... Негимов Сәкен Сейфуллин
лирикасына қатысты: “Сәкен поэтикасының тағы бір ... ... ... ... ... ... ... жіктелуі, іштей бөлшектенуі
бар. Мұндай құбылысты тудыратын-тармақ ішінде кездесетін пауза” [89, 65 б
]. Осы ... ... ... мен толғауға оңтайлы өлеңдеріне ұшырасып
отырады. Ақын өлеңдеріндегі осындай парцелляция құбылысы оны ... ... ... ерекшелендіріп тұрады. Сонымен, “Атым-Әсет, ұраным-арғын
шордан” өлеңі – Әсет ақындығының поэтикалық қуатын нақ ... ... ... Оны мына екі ... аңғарамыз:
Адастырды осы өлең орта жолдан.
Жезге айырбас ... ... [18, 60 б]. ... ұғымдарды
дәстүрлі өлең өлшемімен беруде Абайдың талантты шәкірті Әсет болғандығын
орта жол яғни 13 жас ... ... ... Сол себепті де, “Әсетке”
деген ... ... ... тарапынан үрке қараушылық орын алып
келеді. Ақынның тап он үш жасында діни ...... ... ... ... аһ ұрған өкінішін оқырманына, тыңдарманына
айтқан базына назынан сезінеміз. Осы екі ... ... ақын ... метафоралық символдар “жез” бен “алтын” және “моншақ” пен “жібек”
Әсет стиліне ғана тән өзіндік бір ... ... ... ... ... ... кездесіп отырады. ХХ ғасыр басындағы Әсетпен
тұстас ақындардағы осындай қолданыстарды Қ.П. Мәшүр-Жүсіп “...бостандықтың
мөлтек символы ... ... ... күн ... ал ... ... рәміздік (символдық) нышаны есебінде қара бұлт
өрнектелгені белгілі” [34, 117 б ] – ... біз ... ... символдық
қолданыстағы өзгешелігі Абай әсерімен енген жанама ... ... деп ... ... ... еттім артынан ақыр соңнан” деп бітетін финалдық
тармағындағы бірінен кейін бірі ... ... ... – ақынның
сүйіп қолданған поэтикалық-стилистикалық ... Ақын ... ... ... көне ... де жан ... ... енгізіп кеткен соны сөз саптауы – “шор” сөздік ұғымы. Міне,
осындай ақын стиліне тән ... сөз ... ... ... Оның ... ... басылымындағы Әсет өлеңдерінде жиі ұшырасатын
жергілікті сөз ерекшелігі ... ... ... ... ... кезеңдегі әдебиетке қатысты академик С. Қирабаевтың:
“Көркемдік сапа, стиль, тіл, түр жағынан бұл кездегі әдебиетке мін,
кінә тағу ... да ... Жаңа ... ... сай көркем әдебиетте де
түр біртіндеп туып, біртіндеп жетілді” [91, 114 б ], – ... ... ... зерттеуге де қатысты.
Ақынның “Қызығын дүниенің көрем десең” атты дидактикалық мазмұндағы
өлеңінде туындының оқырманына әсерін арттыру үшін ... көне ... ... байқаймыз.
Қызығын дүниенің көрем десең,
Жалқаулық надандықты қылма машық.
Өзіңмен бірге туысқан адам ұғылы,
Кетті ғой талай жерге алға ... [19, 6 б ... ... сөзі ... әлі шағатай әсерінен ... ... Сол ... ... ... сөз саптауындағы осы секілді
селкеулікті: ... ... ... ... һәм қазақтардың мейілінше
көңілін салып оқитын, мәселен, “Сал-сал”, “Зарқұм” һәм ғайри өзге қиссалары
болар-болмас қазақ сөзін ... ... ... ... һәм ... ... Алтынсариннің жазып шығарған ... ... ... ... ... мазақ қылып жазғанға ұқсас болып
көрінеді [102, 12 б ] деп, С. ... ... сөз ... Абай ... негізінде ақынның беріле жырлаған тақырыптарының
бірі-өнер тақырыбы. Әсет ... осы ... ... ... деген бір
ғылым өз алдына” өлеңінде адамдықтан шығаратын сегіз қасиеті былайша поэзия
тілінде төгілте ... ... ... бек көп сақтан,
Бұлар жетсе түседі ақыл тақтан.
Адалдықтың дұспаны міне осылар
Жалқаулық, ұрлық, өтірік, пайда, мақтан.
Шын адам болам десең оңаша ... ... ... ... ... [19, 7 б ], ... ары қарай сөзін былайша сабақтайды.
Бұл сегізі жиналса әр тараптан,
Еңбектеген жас емес еңкіш кәрі.
Талай қайла шығарды орташақтан
Бұл сегіздің ... адам ... ... ... ... ... ... тән мәнерде орташақтан” сөзі арқылы “сы” ... ... ... ... ... ... мақсатында
“шақ” авторлық түрлендіруімен нағыз анаколуфтық (әдеби ... ... ... ... ... [103, 48 б] ... барғанын
аңғарамыз. Өйткені, “Принцип лирического рода литературы, –Т.И. Сильманның
айтуынша: “как ... ... и как ... ... [104, 33 б] ...... к ... компактности, максимально “сжатые”
лирические тексты ... ... ... ... ... с
которыми нередко соприкасаются и соперничают” [94, 135 б], –дегені Әсет
шығармашылығына да қарастырыра ... ... ... ... ... ... қазақтарына тән
ерекшелік Әсет Найманбайұлы тарапынан емес, баспа мен ақын әдеби мұрасын
жазып алып ... ... орын ... ... ... Әсеттің Қытай
жеріндегі басылымы жайлы зерттеуші ғалым Т. Жұртбай “Көшіруші,не ауызекі
таратушы адам жаңылыстырып, ... алуы да ... ... – деп ... [105, 33 б]. Ақынның “Жұмыстағы егіздей нәпсі шіркін” [19, 13 ... ... ... ... ... сөзінің екі жарыспалы фонетикалық
варианттылығы кездеседі.
Жұмыстағы ... ... ... ... ... ... ... ұлы той деген сөз бар,
Шықпаған бір кісі үшін әтей қыстап.
Әсет өзінің “Насихат” [19, 23 б] атты ...... ... ... ... жаңа сөз қолданысын яғни, жаңа авторлық неологизмдік сөзді
әкелген. ... ... ... ... тән ... келетін осы әдеби
нормадан ауытқушылық қолданысы жастық сөзіне жаңа синоним қосақтағанына көз
жеткіземіз.
Бұл дүние шаппай-желмей әлі-ақ өтер,
Жасшылық қартайған соң ... ... ... ... [19, 17 б] – атты ... реалды
өмірдегі адамға өнер білімнің қаншалықты керек екендігі танытуға арналған
тармақтардың бойында да ... сөз ... бар ... ... қол кіріне мардамсыған,
Жаңылып қате ұрады шотын адам.
Осындай айтушы мен жариялаушылар тарапынан орын алған түрлінше қоспалар
бола тұра, И.Ф. Ходасевичтің мына ойы “...в том, что он ... ... ... выразить свои переживания...Личность автора, не
скрытая стилизацией, становится нам более близкой” [106, 416-417 бб], ... ... ... ... дәл ... алады.
Ақынның өз өлеңінің поэтикалық қуатын артыруды мақсат тұтып,кейде ортақ
түркілік сөз қолданысына баратын стилистикалық амал-тәсілі ... ... ... [19, 33 б] ... ... ... ... қолданыс өзіне туындыгер ... ... діни ... ... атқарып тұр.
Дүние, тағат кәсіп, парыз, уәжіп
Жаратқан соған арнап ... ... ... хайуанаттан абзал етіп
Жаратқан аңылық етіп адам ұлын.
Ақынның діни-уағыздық “Талайлар қанды жаспен бетін жуды” [19, 36 б ... ... мен ... сөздеріне поэтикалық қуаттылық сіңіру
мақсатында олардың ... ... ... ... ... ... ұтымдылыққа қол жеткізген.
Өзін қолданған қаламгерге “Семантико-фонетические эффекты” [107, 84 б ]
беретін ... ... ... Пекин басылымында молдап ұшырасып отырады,
әрі Л.Я. Гинзбургтің ой түюін сол ... ... ... Әсет ақын ... ... “молниеносни и безошибочный контакты” [108, 12 б] болды
деп санасақ, осындай байланысты туғызған ... ... ... ... ... ... қылдан қылшық талай бұлбұл
Саудаға санаулы жас базарланса,
Болар ма бұл дүниеге жаралған гүл.
Түк білмеген қазекең неге арзиды.
Ақын өзінің шығармашылық ... ... ... ... ... ... түсінігіне ауыр тиетін арап-парсы діни кірме ұғым-
түсінігін, діни ... ... ... ... және де ислам қайраткерлері
мен айтулы қаһармандарын қазақы ұғым-түсінікке жеңіл соғуы үшін ... ... пен ... көтере мадақтау сияқты әдеби тәсілдерді
қолданғанына “Сөз түбі терең ... ... ... және “Сияқты байсыз ... ... [19, 37-39 бб.] ... автор мен кейіпкердің қақ жарылуы
көрінеді: “Конечно, ... на ... и ... ... ... как во всяком
выражении...” [109, 151 б].
Түк білмеген қазекең неге ... ... қып ... мұны ... ... автордың қазақтан,яғни,ақын ретінде бөлінуін аңғартады.
Әсет стиліндегі аллюзия мен апофеоздік [103, 66 б.] ... ... ... ... ... мен ... ... енгізілген жергілікті ерекшеліктер аясында бірлікте ... ... ... екендігін, оның стильдік тақырып ашуын еуропа
ақындарымен байланыста ала отырып, В.Е. ... ... ... ... и ... ... пространственно-временные
представления, связывать выражаемые чувства с ... быта и ... и ... с планетарной жизнью, веселенной, мироздантем. При
этом лирическое ... ... из ... ... в ... ... ... библейские «Псалмы»...” [94, 134 б.] –
дегені ... ... ... ... ... ... ақынның
жоғарыда айтылған өлеңінде [19, 38-39 бб.] қазақ мұсылмандық шежіресіндегі
топан судан кейінгі ... ... ... діни ... оқиға былайша жыр
тілімен төгіледі:
Топаннан соңғы туыс үш-ақ тайпа,
Баласы хам, сам, япбас өскен зифа
……………………………………
Ұжмақтан адам хауа айырылғанда
Ғарапат табысқаны мұз ... ... [19, 37 б.] ... әулие-әмбиелер, пайғамбарлар мен
діни қаһармандар ... ... ... ... ... ... ( фр. ... от лат. Allusio = ... ... ... ... в ... намёка на известные
исторические, мифологические, литературные факты” [103, 37 б.] ... ... осы ... ... ... ... емес,
белгілі тарихи, мифологиялық, әдеби фактілерге ишара жасай қолданылатын
стилистикалық фигура ... ... діни ... табу ... сол дәуір қаламгерлері шығармашылығындағы осы ... ... аз ... жер ... ... келген
Атаң адам, хауанадан ғибрат қыл
Сүлеймен, Зұлқарнайын патша қайда?
Болыпты тәні шіріп, сүйегі күл.
Айнасы екі ғалам нұр Мұстапа
Пәни мүлік болды ма ... да ... ... ... ... да өткен,
Айрылар бір күн жақтан буынсыз тіл.
Алланың арыстаны Ғали қайда!?
Қазадан құтылды ма, мініп Дүлдүл
Барша үмбетке жәрдемші шаһаржарлар
Айырған қылдан ... ... ... ... жас ... ма бұл дүниеге жаралған гүл.
Сақтанып рауаят қып айтқаным бұл,
Басыңа ажал,өлім келген күні,
Қызыл тіл жақ пен басты тастарсың тұл.
Осындағы ... бір күн ... ... тіл, ... тіл жақ пен ... ... тармақтары арқылы Әсеттің белгілі бір құбылысты суреттеудегі
бірін-бірінен асыра, өсіре сипаттауындағы өзіне тән стильдік ... ... ...... ... ... ... берілсе,
екіншісінде-автор оған поэзиялық әсемдік үстеп, оқырманын бей-жай етпейтін
эстетикалық ... ... ... алған. Қазіргі кезде әдебиет
тарихын жаңаша зерделеуде белгілі бір қаламгерге ... ... ... “В области художественный речи можно выделить три пары стиловых
доминант: стих и ... ... и ... ... ... [94, 355 б.] – ... ... ішінде Әсет Найманбайұлының
стилін ... ... пен ... ... ... ... ... Осы өлеңдегі өлең өрімі мен монологизмдік және ... ... өз ... жырлай арнаған мына шумақтарынан
аңғарылады.
Айнасы екі ғалам нұр Мұстапа,
Пәни мүлік болды ма ... да ... ... сөз саптауды академик Р. Сыздық: “Бұл үлгі-өнегені тек
Шәкәрім емес, Абайдан кейінгі қазақ поэзиясы ... ... және ... ... ... ... мазмұн мен түрді, яғни поэтикалық идея мен
оның ... ... ... ... мақсатында қолданғанын байқаймыз”
[110, 561 б.] – деп атайды. ... хаһ ... ... ... ... негізін және ондағы стильдік ортақтық пен ерекшелікті ХІХ ... ... ХХ ... ... осы ... ... діни лирикасын түркі түгіл мұсылман
әлемі әдебиетінде жоғары сатыға көтере білген ... [111] мен ... [112] және Шәді төре [113] т.б. ... ... Ел ... ... ... бірге Әсет Найманбайұлының бұрын тұмшаланып келген
әдеби мұрасы толықтай танылып, ұлт ... ... орын ала ... бір ...... түбі терең ғажап дария біл” [19, 74 б.]. Онда
ақын әйгілі төрт ... бірі имам Әли: ... ... ұмытылған жан
ойланбастан іс қылмайды да, өз ... ... ... да” [114, 38 б.] ... ... ... ... еліне дін тарату үшін бүтіндей жөйіт,
насыраддин дініндегілерге Алла Тағала жіберген: қазіреті Мұса ... ... ... ... ... ... ... жеткізу үшін
қолданылғандығына көз жеткіземіз.
Сөз түбі терең ғажап дария біл
Өткізіп сап Мұсаны астып деген
Тәкаппар перғауынды жұтты ғой Ніл
Аспанға ғайып ... ... ... оған ... осылайша
Әміріне Сүлеймен бағынған ғой?!
Аспанда-бұлт, көкте-жел, суда-балық,
Ұшқан құс, жүгірген аң, ... ... ... ... Намұрұт, Қабыл, Қият, Зұлқарнайын
Дүниені түгел кезіп ұрған шарық [19, 74 б.] ... ... ... жалқымен алмастыратын метонимияны түр ерекшелігі)
[103, 60 б.] тәсілімен ислам ... ... діни ... ... жырға қосқан ақынның діни лирикасына тәнті боламыз.
Әсет діни сипаттағы лирикасында ... ... [103, 66 ... қайдан алғаны туралы “Жазым боп бір сапарда шаба алмаса” [19,
117 б.] атты өлеңінде ... жыр ... ... ... ... ... соның дәмін татып, жолын бастық.
“Тәурат” кітабында мағұлым болған,
Ғибратты баяндап жұртқа шаштық.
Әсеттің “0тыздағы ой” [19, 39 б.] ... бір ... әр ... антиметаболалық шеберлігін ғана аңдамаймыз, сонымен бірге,
Ресей империясындағы әр халықтың (татар, ... ... ұлы ... ... С. Сейфуллин, Ш. Бөкеев, Ғ. Тоқай, Фет, Мандельштам
т.б.] поэзия өлкесіндегі футуристік ізденістерімен үндесетін ... бір ... ... ... ... ... ... пен жергілікті ерекшелік араласып келуінен туындаған градациялық
бірінші шумақ көп нәрсені аңғартаса:
Жағатсып,
Жағымсынып,
Жәудеңдесіп.
Келесі осы градациялық шумақтан кейін келетін:
Салынба
салдуарлық
салақтауға, ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр
басындағы қазақ әдебиетіндегі поэзия жанрындағы соны ізденістердің қатарына
Әсет Найманбайұлы тарапынан қосылған айтулы жаңалық ... ... ... ... ... үйренетін еуропа бір молда емес,мың молда
“дегені Әсетті тек орыс әдебиетінен ғана ... ... ... ... білдіреді.
Әсеттің “Етегінен айырылма ұста қарпып” [19, 48 б.] өлеңінде ақын ... ... ... ... сәні ... ... ... оның бір қасиеті (жарық шығаруы) ... ... ... қосар синонимімен алмастыруы арқылы ... ... өз ... ... ... ... ... типінің жағымсыз бейнесін
беруде поэтикалық ұтымды қызмет атқарғанын байқаймыз.
Бойында ... ... ... арам ... ... ... ... бір ескере кетер жайт Әсет өлеңдеріндегі қарама-қарсылық
мәнінің берілуі кейде не ... ... ... ... ... ... ... ұғымында әбден қалыптасқан қарапайым сөздермен (біз жоғарыда
келтірген “бар” мен ”жоқ”) поэтикалық ... ... ... ... ... ... “...типологических характеристик стиля связна с
мерой использвания ... ... ... и ... и ... ... метафор, градаций, повторов и т. п.), а ... ... и ... ... сферы употребления ( архаизмов,
неологизмов,варваризмов и др.) [94, 356 б.]. Бұл ... ақын ... ... [103, 473 б.] пен ... [103, 605 б.] ... аша алсақ, Әсет ... ... ... ақын ... ... ... ... антонимділік қолданыс өзін екі
сипатта танытады: не бір тармақ бойында түйдектеліп беріледі, не екі ... ... ... Осы қолданыстардан Әсетке тән стильдік
ерекшелік бірде айқын ... енді ... ... ... ... ... мен ... қасиетке ие болып келеді:
Астымдағы тап-таза жерді көрмей,
Аяғымды ... ... ... ... бір ... ... екі рет мағыналық градациялау
шеберлігі ... ... мен ... ... пен ... ... [103, 286 б.], ... қоғамындағы көбедей көптің ... сөзі мен ... ... ... ұйытқы тұтқалары:
Батыр да жалғыз оқта жан береді,
Байлар да жалғыз жұтта мал береді.
Күйрейді саудагер де саудасы өтпей,
Емінгенге кім ... нан ... ... ... әрі ... әрі ... батырды-оқ жалмаса да,
Оқулы, өнерлі жан тартпас жүдеу.
Ұзынды-қысқалы қып жан жаратқан-
деп, дәстүрлі ... ... ... бір ... ... ... ... бір өлең бойында екі рет интерпретациялау арқылы ашып береді.
“Алды-үміт, арты-өкініш алдамшы өмір
Бір күні өте шығар арманменен”.
немесе
Арасын жер мен ... ... ... ... қыл ... ... өзі өмір ... дәуірдегі өмірдің күңгейі мен теріскейін
таныта қолданған антонимдік сөз қолданысынан аңғарылып,стильдік даралығымен
қатар қалам ... да ... ... ... ... ақындарынан
еректейтіні риторикалық сипатымен қатар, күрделі мен ... ... ... ... “Характер художественной композиции ... ... ... ... В ... ... виде можно выделить два типа
: простою и сложную композиции” [94, 357 б.]. Осының ... Әсет ... ... ... ұстанады. “Көңілің әр нәрседен арықтайтын”
[19,77 б.] өлеңіндегі антонимдік қолданыстар ақынның стильдік даралығын
аша түседі.
Адамға ... ... ... ... ... ауыр-жеңіл, арзан-қымбат
Адам аз мұның бәрін парықтайтын –
Осы өлеңдегі Әсеттің авторлық қолданысындағы ... ... оның ... тәсілдерді орынды пайдаланып, өзіндік
ізденістерге барғандығын көрсетеді. ... ... ... ... ... Әсет ... ... елінде жарық көрген өлеңдеріндегі оның ... ... орны мен жеке ... ... ... даралық
стилін қарастырдық.
1988 жылғы жинақтағы ақынның “Мұңды қыз” шығармасы Әсеттің стильдік
айшығын жақсы танытады.
Өз дәуіріндегі ... ... және ... ... ... ... қосып отырған ақынды қазақ әйелінің тағдыры ... ... Оған ... ... өлең ... толық оқып шыққанда барып көз
жеткіземіз. Аталған ... ... ... ХХ ... ... қазақ
әдебиетінде өте-мөте сирек кездесетін ІІІ жақтан баяндалатын пейзаждық
тамаша ... ... ... жайлы күншуағы,
Жайнаған жанға рахат жапырағы.
Көңілі хош бір алланың нұрыменен,
Теңеліп көтерілер жанның бағы.
Майысып гүл мен ағаш ... ... ауа, ... ... өткен мезілгін алдамызға жайып салған ақын суреттеуін одан
ары былайша өрбітеді:
Бұлбұлы, әншіл құстар өлең ... қуат ... ... ... ... желі ... бұраңдайды әр бұтағы.
Көкорай, көк шалғында ауыл қонып,
Жарасар ақ үйлердің шаңырағы [18, 82 б.], –
деп, Әсеттің ... ... ... ... ... тұрмысына сай ұлттық
колоритте бере алған. Әсеттің дәуірінде бұлайша көсіле жырлауға ... ... ... ... бұл ... ... тән ... даралығы қазақ лирикасында
пейзаждық суреттеу барысында бұрын кездеспеген стилистикалық композициялық
соны амал-тәсіл ІІІ жақтан ... келе ... ... І ... ... ойыма алып тамашасын,
Жерге жайған кілем,көрпе,алашасын [18, 82 б.] –
деген қос тармақтан көзіміз үйренген тұрмыстық ... ... ... ... ... ландшафтысының тамаша сұлулығын
бейнелеу үшін асқан шеберлікпен қолдана білгендігін ... ... ... синонимдік градциялау – басты рөлге ие авторлық ... ... ... ... – деп, ... ... ... өмірдің жас
ерекшелігіне қарай оңуын білдірсе, Әсет те оған қарама-қарсы ... ... ... ... білдіреді.
Өзеннің жарқыраған жағасында,
Тоғайдың көлеңкелеп саясында.
Қолымда кітабым бар отыр едім,
Көкорай, көк шалғынның арасында… –
Кейіпкер өзімен-өзі оңаша отыр. Ары қарай ... ... ... ... ... ... берілген:
Көк биік алыс жерде бұлдырлаған,
Ойласам, бек тамаша қызық маған.
Бұралған тал шыбықтай жастау ... ... жалт ... ... ... – деп, ... жүрген оңашада?”
Жолықтым жаңа қызық тамашаға.
Жұмысын неғып жүрген білейін деп,
Тығылдым қалың шөпті томаршаға [18, 82 б.], –
деген шумақтарда кездесетін ақынның өзіндік ... ... ... соны ... сол дәуідегі қазақ әдебиетінде Мағжаннан ... пен ... өзге ... онша ... ... ... бұл ... суреттеу психологиялық контрастпен болашақ
кейіпкерінің бар болмысын алдымызға жайып салу үшін ... ... ... ... ... үшін ақын өз ... сұлу ... көзбен көргені арқылы қазақ әйелінің поэзия тілінде сөзбен
суреттелген портретін натуралистік ... ... суға ... ... ... етіп әрең басып.
Ағытып түйме бауын,белін шешіп,
Кеудесін желге қарай ... ... ... тән ... ... ... ... қимылды,
қозғалысты мүлт жібермей суреттеудің көркемдік тәсілімен Әсет те ... деп ... Оған ... сол ... ... ... мәтелге айналған
Мағжанның еуропа бір молда емес,мың ... ... есім ... ет ... ... жаңа ... торғын алтын шашақ орамалмен
Отырды аз құрғатып көкірегін. –
деп, оқырманын ... ... ... ... ... алды ... ... айқындалды балағынан.
Көрінді тәні таза көңіліме,
Тәңірдің ағып тұрған бұлағынан –
деп, сұлуға деген өз сүйсінуін жеткізеді.
Аяғын суға жуды шалпылдатып,
Көпіртіп жұпар сабын ... отыз ... ... ... да ... [18, 82-83 бб.].
Сонымен түйіндей айтқанда, Абайдың ақын ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа аманаттап кеткен әдеби
мұраларындағы мен ... бой ... ... ... ... ... турасында сөз етіп отырғандықтан, біз сол ыңғайда эпикалық
мұраларына қатыссыз жеке әңгіме ... етіп ... ... ... ... және ... ... жасау-кезек күттірмейтін бүгінгі күн өзі талап етіп ... ... Біз оның Әсет ... ... ... тек кейбір қырларына
ғана тоқтала алдық. Біз зерттеу жұмысымыздың осы тарауында ақын стилі мен
поэтикасын ... ... ... ... ... алып ... Әсетті өзінен басқа Абайдың ақын шәкірттерінен ... ... ... ... басқа ешкімде қайталанбайтын бірден-бір соған ғана
қатысты стилі деп ... ... ... ... ... ғана тән дербес
стилі оның ... ... ... ... Әсет ... ... ... исламдық,түркілік және қазақи сипаттағы көрініс
тапқан дербес мәнер өзін мәтін ... жиі ... ... ... даралық стилі белгілі бір тұрғыдан алғанда ... де аз, енді ... көп ... ... танытады, сондықтан да,
оның бұлайша қылаң беруі туындының тегі мен ... ... ... және ... ... мазмұнның бір тектес стильде жазылуынан
аңғарылып отырады. Сол себепті де,диссертациялық жұмыстың бір ... ... ... ... ... ашып беру ... мүмкін емес,
сондықтан біз өзіміз ақын ... ең ... ең ... деп ... ... объектімізге негіз етіп алдық.
2.2. Әсеттің беймәлім ... ... ... қырлары
Абайдың 1889-1920 жылдар аралығындағы әдеби үдеріске үн қосқан ақын
шәкірттерінің: ... ... Әріп ... Көкбай
Жанатайұлы, Әсет Найманбайұлының және т.б. қаламгерлердің қазақ азаматық,
ағартушы-дидактикалық және діни-уағаздық ... ... ... қарсы тұрған әдеби ерліктері босқа кеткен жоқ. ... ... үшін ... ... Абай ... ... пен білім-
ғылымға ұмытылудағы дәстүр жалғастығын қытайдағы қазақ әдебиетінің ... ... ... ... еді. Осы игі ... ... дамытуға өз үлесін
қосқан Әсет өзінің ұлт ... ... ... міндетін
аброймен атқарып шыға алды.
Жалпы, қазақ ақын-жазушылары мен ... ұлт ... ... әр ... ... қарсы әдеби-саяси, мәдени-
рухани күресі әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдар: С. ... ... ... [12], Б. ... [90], Д. ... [115], ... [116] ... [91], Р. Нұрғали [30], А. Еспенбетов [92], Ш.
Елеукенов [117], Қ. ... [34], Б. ... [24, ... М. ... [35], З. ... , Д Ысқақов
[120], У. Қалижанұлы [121], Б. Мамыраев[122], М. Мырзахметов [123], ... [124] С. ... [73] ... ... ... жазылды.
Осындай Абайдың тәлімін алған барша ақын ... ... ат ... ... ... рухани-саяси және әдеби шабуылдан Әсет те тысқары ... ... ... болып келетін 1988 жылғы жинаққа енген
күрескерлік рухтағы туындысы ... ... ... ... жазып алған өлеңі) “Сарыарқа салқын тауда тәтті сулы” деп аталады ... бб]. Осы ... тағы бір ... “Он ... жыл ... ... ... атпен ақын мұрасын жиюшылардың бірі Бозтай Жақыпбайұлы 1959
жылы ел арасынан жазып алған болатын, л осы ... ... ... ... яғни 12 тармаққа артық. Ақынның саяси-дидактикалық мазмұндағы арнау
монологтық өлеңіндегі “Сарыарқа салқын тауда тәтті ... ... ... ... ... ғана тән болып келетін қысқа қайырым ақынға
өлең композициясына өң беретін фон үшін ғана ... ... ... айтар
ойынан ұлт арманы,отарлық қамытын үзуге деген рухани ... ... Өлең ... Әсет ... тән ... поэзия мен музыканың
синтезденуінен, ғни, ыр мен толғауға тән ... ... ... ... шумақтан;негізгі шоғырлары: біріншісі-он тармақтық,
кіншісі-он алты тармақтық болып келсе, орытынды ... екі ... ... өз ... ... қарата:
Қалып тұр қазағымнан туысқандық,
Заман ба, енде азды ... ... ал ... ... ... бар ма екен бұл ... [18, 60 б.] ... жырауларға тән риторикалық сауал қоюдың дәстүрлі стилистикалық
тәсіліне жүгініп, оған ... ... хан ... ... жерде жүзеге
асқан, аспағанының жаңа дәуірге сай жауабын қысқаша тұжырымдайды.
…Адамның қамқоршысы бар екен деп,
Газет-журнал жүзінен ұғыспадық.
Зеңберек,мылтық жасап, қала ... ... ... боп жұлыспадық [18, 61 б.] –
деп, қазақтың кей руларының орысқа қан ... ... ... ... кешірілмейтін міні деп есептесе, ... ... ... ... астарында 1913 жылы “Қазақ” ... 16 ... ... Шәкәрімнің Ахмет Байтұрсынұлына арнай жазған хаты: ... жас бала ... бір жаңа ... ... ... ... ... Біздің “Қазақ” газетасы шыққан соң “Айқап” журналын тастап кете
ме деп кәдік ... ... ... һәм ... бір ... бір ... қылмас, екеуін де алу керек” [125, 213 б.] дегенінен көп ... ... ... екеу ара ... ... үшін ... ақыры алаш
оқығандары мен оқырмандарын екіге бір бөлсе, ... ... ... ... болу болмау туралы пікірлер ұлтты газет-журнал бетінде
тағы да ... ... ... осы бір айшықты тарихи оқиғаны автор бір
тармаққа сыйдыра білген шеберлігіне еріксіз тәнті боламыз.
Өз ... мен ... сөз ... өз ... ... ... ... ишараттаудың стилистикалық тәсіліне былайша жүгінеді:
Інжуді су моншаққа сатпағымыз [19, 61 б.] – ... бір ... 1916 ... ... дүр ... ... ... береді. Дәстүрлі ұлттық
поэтикалық сиволдауда “інжу” ... екі ... ... 1) ... ... 2) ... ... рухани-заттық тазалықтың
символы. Академик Рымғали ... ... ... ... ... ... ... тұрақты бейне бар, олар асау тұлпар, қызыл
сұңқар, аққу, домбыра, экспресс, альбатрос, сыр ... ... [30, ... ... ХХ ғасыр басында, символдың бір ақында аз, бір ... ... ... ... ... ... Б. Майтанов болса: “Символизм-
әдебиеттің алға шапқан арыстандай жасырын күші мен ... ... ... ... ... ... ... пердесін алған тіршіліктің
ешбір тыйымға қарамастан ашық мұңы мен ... [126, 59 б.] – деп, ... ... осы бір ... ... ақын жаны мен ұлт ... тілге тиек етеді. Әсеттің ... ... ... ... ... дейін қолданылмаған ұлттың бас азаттығының белгісін
білдіретін ... ... ... ... ... ... ... ашып
бере алғаны. Өйткені, 1916 жылдың қазақты тік көтерген ұлт ... өр ... ... ақын ... ... бас ... оны жылт етіп жоқ ... су моншаққа,яғни, бодандыққа ендігі жерде
айырбастауымыздың қажеті не деген ақынның жан ... сол ... ... де ... елім деп ... ұлт жанашырларын осы жолдарды оқу
барысында олардың ішкі әлемін алай-түлей күйге ... еш ... ... А. ... С. Торайғыровтың ұлтын символмен
бірлікте алған поэтикалық қолданыстары турасында: “С.Торайғыровтың символды
жан-жақты, әр мақсат-мүддеде ... оның ... ... ... бөлуімен байланысты” [31, 109 б.], – деген ой айтады. ... ұлы ... ... ... ... туындыгерлік қабілетін еш
жоғалтпайды, ал оның Әсет ... озық ойлы ... ... ұлттың қайыра
түлеуге деген ерік-жігерін шығармашылық кең құлаштылықпен “Сарыарқа салқын
тауда, тәтті суда” сынды ... өзек ... ... ... ... жай-
күйін алақанға салғандай жайып салады. Өз халқын патша отаршылдығынан азат
ету-алаш поэзиясының киелі құқығы, бұл Әсет ... да ... ... ... ... осы өлең айқын дәлелдеп бере ... ... ақын тек ақыл мен ... және ... өр ... ... ... қалайша құтылуға болатынының жолын көрсетіп, ол үшін ел
ішін жайлаған ұлттық бойкүйездіктен арыла алсақ:
Айбынып әрбір халық ел демей ме,
Білініп жер ... ... ... астарында оқырманына ишаралай берген көп мәні бар, егер ... жеке ... ... ... ... ... ... деген
ақынның 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінен күткен түпкі арманын аңдаймыз.
Ақынның өлеңмен берген азаттық күресінің ишаратты ... ... ... ... ... ішкі ... ... арыдан көзеп ақтартып, түптеп
айтайын деген идеялық ой-түйіні болып, лықси сыртқа шыққан ... ... ... оның ... ... ... ... берген өлең
мәтіндеріндегі сол дәуір тыныс-тіршілігін танытатын ащы ... ... ... ... ... жаңарған тарих тұрғысынан жазылған:
С. Қирабаевтың [91], Ө.Әбдиманұлының [78], Т. ... [127], ... [128], М. ... [5], М. ... [129], ... [130], С. ... [131], Н. Мыңжанның [132] т. б. ... ... ... еңбектерінде ашық айтыла бастады.
Әсет отаршылдық нәубеті тудырған ұлт портретіндегі келеңсіздікті елінің
бетіне басып, намысын ... ... күні ... мас ... надан қылуға кімнен айып?
Қулық, сұмдық, бас қамы баққанымыз,
Қыз бен қымыз қыдырып тапқанымыз.
Өнер, ғылым, бізде жоқ ... аяқ асты ... дау, өсек пен ... сұмдық,
Бұл сөздерді келеді жаттағымыз.
Ұйқы, еріншек, надандық, маскүнемдік,
Інжуді су моншаққа сатпағымыз [18, 61 б.], –
деп, күйіне тілін безесе,қорытынды ... ... ... ... мен
ұлт мінезіндегі міндер және соларды түзеп, тезге салуға байланысты ақынның
ел өмірінен түйген ... ... ... ғибратты ойлары беріледі.
Айбынып әрбір халық ел демей ме,
Білініп жер ... ... ... бар ма ... – ойын-күлкі, қыз-келіншек.
Өнер үйрен, кеудеңді өрге сүйре,
Ендігі жас, болмаңдар енді ... ... ... ит қорлықта,
Отырмыз қайдан келіп біз келімсек? [18, 61 б.] –
деп, ... ... әм ... сезімді оятар сауал ... ақын ... ... ... ... ... келімсек”
тіркесімі халықтық ұғым-түсініктегі “өмірдің өгей ... ... ... интерпретациялаған, яғни, қазақтың жерінен айырылу
трагедиясын бір ғана ... ... яғни ... ... ... білсе, ал, Абайдың табиғат лирикасына тән болып келетін кейіптеулік
композициялық ... ... ... болмыстың дәлді суретін беруде:
“сұр шекпенін сүйреткен ит қорлықта” түрінде дәуір келеңсіздігін айнытпай
сипаттауда орынды ... ... Ақын ... осы ... ... ... бұрынғы интерпретациялаған (қайыра жырлаған) ұғымын одан әрі
тереңдете ... ... ... ... ... ... қыры ... анық
тани түсеміз.
Пекин басылымындағы төмендегі өлеңнің мәтініне көз ... ... ата мұра ... ... жол боп келген.
Көк бармақ жігіт емес сылдыр көрмей,
Ризығын өзі тауып, өзі жемей.
Аузына салған асты әрең ... ... ... ... ма ... [19, 23 б.].
Ақын бұрынғы өлеңінде жалпы көптің басындағы отаршылдық зардабын ... ... ... ... ... ... екінші
өлеңінде көптің басындығы ауыр халді жалғыздардың тұрмыс-тіршілігі арқылы
таныта білу Әсеттің ... ... ... ... танытқан
дидактикалық кең тынысты өлеңдерінің қатарына жатады.
Осы тақырыптағы келесі бір өлең ҰҒА қолжазбалар ... ... ... ... деп аталады [133 ]. Осы өлеңді бізге жеткізуші-
мақаншылық термеші Сансызбай Қармысов. Оның орындауындағы ... ... 20 ... [18, 73 б.], ... уәде ... ... серттен қайтпа” [18, 80 б.] және “Шыншыл бол,шықпа ... [18, 69-70 бб.] ... ... ... 1988 ... ... жеке ... берілуін біз құптаймыз,өйткені шығарманың тыңдарманға ... ... бар да, ... мәтін күйінде оқырманға ... бар. ... ... ... әр ... ... ... топтасып келуі оңды болса, көркем мәтін түрінде әр
қайсының ... ойы мен ... ... ... ... ... ... философиялық ақын монологы ғибраттық арнау ... ... ... ... арманыңды,
Су сеуіп сөндірген соң жанғаныңды.
Қадірсіз аяғыңнан іздеп барсаң,
Балайды сұлу ... бар ... ... болу ... көрсін шіркін қалғаныңды [18, 77 б.].
Осындағы Әсет өзіне тән мәнерде” ... ... ... тұрақты метафораны
ишараттық символдаумен “жанғаныңмен” алмастырады. ... ... ұғым ... ақын ... ситуацияға (суырып салмалыққа)
орай, кейін автор тарапынан жазбаша орын алған тақырыптық-мазмұндық және
стильдік өзгертулер ... ... ... түсетіні аңғарылады.
Әсет те, Жетісу өңіріне жасаған шапағаты,көрсеткен ... ... өз ... оқу мен ... ... ретінде танылған, тұңғыш
қазақ романына бәйге жариялаған атақты Маман ... 1898 жылы ... ... ұшырасады. Ақынның “Маманға” арнауы Бақтыбаймен
айтысынан кейін іле шала ... Әсет үш ... ... ... бұл ... болысқа ілесіп барған. Осы Жетісуда дүркіреп өткен ... ... ... 1902 жылы ... той өткізетін болып,оған
өзіне қарасты ояздарға бір жыл бұрын хабар жібереді. Сондай ... ... ... ... байы ... Тұрысбек Қақабай мен Досетті ... ... ат ... атты ... Ақын ... қай ... ... деп сұрайды. Жиналған екеу онда хат ... ... ... ... хат ... ... ақын ... ауылына келсе, бай ордасының
сыртында шатыр тіккізіп сонда отыр екен. Ақын өзі ... ... ... ... ... қарата бір шумақ өлеңді суырып салып табанда шығарады:
Мамеке-ау, он ... ... ... кеме ... ... ... туғанның бәрі қажы,
Мұнан артық жетсін бе қолың бұлтқа? [134, 162 б.] ... ... ... ... Ақын ... ... ғой! – деп ... қайырғанына кейісе
керек…[16, 1-10 бб.]. Бұған ақынның бұла жаны ... бе, ... сөз ... ... кем ... осал ақын ... ... үшін
шығарған дидактикалық өлеңінен түркі халықтарының поэзиясында түп ... есте жоқ ... ... ... сан ... сөз құдіретінен
басым деп саналуынан қалған архетиптік сана ұшқынының қазақ поэзиясында
Әсет ... да бой ... ... сандық емес сапалық сипатта
суреттелгеніне былайша көз жеткіземіз:
Жігітке қисық қылық мінменен ... жоқ ... әйел ... ... ... билеп алған әйел
Байы өліп,бағы күйген тұлменен тең.
Жігіттің алған жары жақсы болса,
Бұлттан жайнап шыққан күнменен тең.
Шабан ат, ... ... ... ... жігеріңді құмменен тең [18, 95 б.], –
дегенінде сұңғыла Маман Әсет талантын мойындаған екен дейді ақынның аталған
туындысын бізге ... Б. ... ... осы ... ... ауызға алып, сөз еткен түркілік дидактизміндегі
санның магиялық ... бар деп ... ... бірліктерден
(1,3,5,7,9) тұратын сандық санамалау және ... ... ... күн, Қап ... ... тұманды түн, Қазығұрт тауындағы кеме
т.т. Әсеттің суырып салып ... ... ... ... ... ақын ... ... сыртқа шыққан ең ұрымтал эстетикалық ... ... ... ... қазақ үшін ең қасиетті ұғым үш санын жақсылықпен емес, жамандықпен
байланыстырып береді:шабан ат, жаман жолдас, шайпау қатын. ... ... әйел мен ... ел жақсысының жақсы ұрпағы мен нашар
ұрпағын;адам мінезіндегі ... ... пен ... ... ... ... ой түйіндейді. Ақынның әп сәтте шығарған ... ... ... ... (бағзы түрікшедегі-руна жазуларындағы;ортақ
түрікшедегі – Жүсіп Баласұғындағы;жазба ...... ...... мен Молданепесте және қазақтағы – Абай мен
Шәкәрімде) жиі ... ... ... ие ... ... ... те аттап кете алмаған. Өзіне дейін өмір сүрген аталған ақындардың өз
қоғамындағы бес факторға бір өлең ... ... ... өте ... осы өлең ... ... сөз ... да табылады:
ел көсемі мен халық турасында:
Хайламен халқын билеп алған жігіт
Терісі жуан елі пілменен тең;
әке мен ұл ... ... ... ... бала
Саны бар, сапасы жоқ құлменен тең…
Ақылы атасынан ... ... жез, ... ... ... ... мен кіші ... өзіңнен туғаның бәрі қажы,
Мұнан артық жетсін бе қолың бұлтқа –
немесе, қос мәнділікке ие афоризмдік сипаттағы мына жолдары:
Атадан ... ... ... ... ... асқан бала –
Ал, жігіт жары жайындағы:
Шабан ат, жаман жолдас, шайпау қатын,
Қылады жігеріңді құмменен тең,
немесе
Жолдасың кішіпейіл ... ... ... ... ұлменен тең, –
деп, халық мақалындағы: “жақсыменен жолдас болсаң-жетерсің ... ... ... ... ... ... ... қырынан
таныта алған. Өлең өзінің соңғы финалдық шумағындағы айтар ойына, әрі шығу
тарихына байланысты ғибраттық терме формасында ... ... ... әм әншілік өнерді тең ұстауынан деп білеміз. Әсет өзінің осы табан
астында ситуацияға ... ... ... ... ... ... кем ... ойын өткірлеп жеткізетін:бұлттан жайнап шыққан күн ... ... ... түн ... ... ... ... қайталамалы
сөзі бар күрделі метафоралық теңеулермен қоғам,табиғат,адам арасындағы біте
қайнасқан қатынастарды, байланыстарды анықтауда бір құбылыстың қасиеттерін:
күннің шығуы-алған ... ашық ... ... ... ... ... түсуін-ашып-жарып сөйлемейтін бұйығы адамның тірлігіне балайды.
Сөйтіп, ақынның табан астында бір құбылыстың ... мен ... ... мен ... ... ... бейнелей алуы Әсеттің
поэтикалық ойын өткір де, өрнекті жеткізуіне мұрындық болған. Ақынның ... ... ... ... ел ... ... ... жеткен
ауызшасы мен ақынның өз қолымен жазған жазбашасын салыстыратын мүмкіншілік
жоқ. Осыны Сәкен поэзиясы туралы С. Негимовте айтады: ... ... ... ... өлең жазу ... қолжазбасы (черновик) зерттеудің өте-
мөте ғылыми-теориялық мәні ... ... ұлы ақын ... ... қас
қағымда, табан астында жазып тастауы кейде мүмкін, кейде мүмкін емес. Сөз
салмақтау, таразылап өлшеу, бір-біріне ... ... ... оңай іс емес. Ақын өлең сөздерін талай өзгертіп, талай сөздерді
ауыстырып, талмай ой ... ... ... ... мен ... мен дыбыс мәнерлігін, сөз бояуы мен жаңа ... ... ... ... көз тігеді, ой тереңіне сүңгіп, ой мехнатын
тартады. Міне, осыларды арнайы зерттегенде ғана Сәкен ... ... ... ... ... туады. Амал қанша, біздің қолымызға
ақынның қолжазбасы түскен жоқ” [75, 67 б.]. ХІХ ... соңы мен ... ... ... ... ... көптеген ақындардың өз қолымен
жазғандары ... ... ... ... сөзін жадында
сақтағандардың қолжазбаларын өзара салыстыра қараудың ... ... ... ... ... ... ... бейім
болып құрылуымен өз тұсындағы басқа жазба ақындардан бүтіндей ерекшеленеді.
Әсет Иса Байзақов сияқты қазақ поэзиясына әндік-әуендік терме мен ... ... ... ... ... өлең өлшеміне сыналап енгізу
арқылы қазақ өлеңінің интонациялық кестесіне мол ... ... ... ... ... ... ... сайын көз жеткізе түсеміз.
Зерттеуші Серік Негимовтің: “Поэзия- қоғам,табиғат адам ... ... ... өнер ... ... ... мен поэтикалық тіл, дыбыс пен интонация, қайталанушы түр мен ұйқас,
көркем кеңістік пен көркем шындық т.б. ... ... ... әсем қиысатын,алуан түрлі бояулармен сәулеленетін,әрі сәулеттенетін
көркемөнердің өзгеше бір ... ... ... мен тіл қоймасын терең қопарып-қотарумен
бірге, өмірдің әр ... әр ... ... мол ... ... ... Ақын ... кең құлаштылығы тамаша поэзиялық туынды
тудыруға көмектеседі” [75, 67-68 бб.] – дегені, ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ие ... туындыларынан танылады.
Осындай заманына сай мұсылманша ... ... ... [18, 95 б.] ... ... ... ... идеясы мен
мазмұнынан танылады деуімізге себеп, әуелде көрінгенге мадақ айтып мал
тауып ... ... ... бірі ме деп ... ... ... ... астында шығарылған өлеңінен алған эстетикалық ләззаты арқылы өз көзін
айқын жеткізіп, Әсеттің жай жоқтан барды құраған өлеңші ... ... ... ... ... белгісі. Әсеттің аталған туындысы таза
қазақи логикаға, ұғымға (Қазығұрттың басында кеме қалған), ... ... ... арқылы ақындық ғибрат берушілік ой-толғам сарабынан
құрылған. “Өлең түрінің жаңалығы, – ... ... ...... ... (графикасының) өзгеруінде ғана емес,өлеңнің ырғақ,екпін
заңдарының өзгеруінде” [136, 4 б.]. Әсеттің біз талдап отырған өлеңі он бір
буынды ... ... ... ... ... ... әр ... реңк
берілуіне орай (кейде жағымды, кейде ... ... ... ... ... поэтикалық сапасы
жағынан құлпыра түседі. Әсет осы өлеңін табан астында суырып салып шығарып
отырса да,өлеңінің ... ... ... ... әсемдігін қалап,
“тең”сөзіне үлкен поэтикалық жүк артқан. Поэзиядағы дыбыс жарастығы туралы
ағылшынның ірі этнограф ғалымы Эдуард ... ... ... ... ... дыбысты гармониялы орналастыру арқылы жаңа әсерлер тудырып
отырады” [75, 78 б.]. Тап осы ... ... ... жырланбады емес,
жырланды, бірақ сол ... ... ... ... ... ... таба ... ақиқат. Әсет Найманбайұлы болса, осы бір
дидактикалық ... ... ... ... формалық жағынан
келіп,теңеулік жаңаша аллитерациялық қолданыс арқылы:
Жігітке қисық қылық мінменен тең,
Жайы жоқ ... әйел ... тең [18, 95 б.], ... ескі ... жаңа ... ... ... саясатты қабылдамаған қазақ ақындары туралы бүгінгі таңда
мынаны айтар едік: өз заманының адасуы мен ... ... олар ... үні мен ... ... табандылығына сүйеніп, ізгілік пен
зұлымдықтың, шындық пен өтіріктің ара ... ... ... Біз осы ... ортасынан ойып орын алатын Әсетті қазақ ... ... ... ... әні мен ... жазғаны үшін ғана қадір тұтпаймыз,
ешқашан қызылдардың ... ... ... ұлт ... ақ пен қызыл
ауысқан кезеңде алаштың ең асыл ... ... ... ... адал бола ... үшін де қадір тұтамыз. Сол адалдықтың
белгісі оның лирикасындағы идеялық-көркемдік айшығынан танылады.
Заманның (1917-1988) қазақ ... ... ... рухани кісені әдебиет
тарихын зерттеуші ғалымдарымызды көбіне Абай мен оның ақын шәкіртерінде ... ... ... ... [85] тек ... орыс ... ... ұқсастыққа байланысты қарастыруға
еріксіз мәжбүрлеп, олардың шығармашылығындағы ... және ... ... ... ... жасырын емес, бұл бір жағынан-аға буынның кейінгі
ғылымға келетіндерге тұспалдап жетеңе жеткізіп кеткен ғылыми зерттеулерінде
оңды көрініс ... ... ... сол ... ... ... ... бадырайтып жазу – Әсет сияқты ақындардың діни, ... ... ... ... ... ... ашылмай, тек кеңестік кезең
лайық деп ... ... ... аясында ғана сөз етілді,одан асса
еуротектілік (евроценризм) тұрғыдан ұғындырылу сияқты отар елдердегі әдеби-
мәдени ... тән ... ... ... ақындық мектебі
концепциясы да,қашып құтыла алған ... осы ... қате ... ... ... болмасын қазақ әдебиеті тарихының бүгінгі
биік белеске шығуына жәрдемдесті.
Отандық әдебиеттану ғылымы ел егемендігінен кейін әсіресе ... ... ... ... көп ... өз орнына қоя білді.
Әдебиет пен мәдениет саласындағы түркі-грек аралас-құраластығы тек ... ... ... ... ... шәкірт халық деген
түсініктің тоңы енді-енді жіби бастады. Грек-рим поэзиясындағы ода ... ... ... ... арқылы еніп,үндінің сандық жазуы араб цифры деп
аталып кеткеніндей, осы әдеби ... ... шығу ... қатысы жоқ
елдерге телініп кеткенін жасырып жабуға болмайды. Бұлай деп айтуымызға
басты себеп, Әсетте ... ... мен ... тек ауыз әдебиеті аясында
ғана қарастыру дұрыс емес.
Әсет сынды Абайдың ақын шәкіртері ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... түркілік әдеби жанрды өз дәуіріндегі
өмір шындығы мен адам тағдырына қатысты поэзия тілінде ... ... ... ... ... ... ... үйренді деген
жалған ғылыми даңғазаны қойып,қай жерінде дәстүрлі ... ... қай ... одан қол ... ... ... қана ... орынды.
Әсеттегі фольклор элементтерінің ұшырасуы сол дәуір оқырманының әдеби
сауатына да байланысты екені жасырын емес, Мағжан мен ... ... ... ... үрке ... ... ... ақындардың басым көпшілігі ұлтына түсініксіз ... көне ... ... ... ... ... ... мүлде шығармауымыз қажет. Сондықтан өздерінің орыс әдебиетінен
үйренген әдеби ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, сан ғасырлық үстемдікке ие, ... ... ... ... ... ... бірдей көсіле
шабуға мүмкіндік бермеді. Бұл Әсеттің орыс және әлем ... ... ... фольклорлық емес, классикалық канондардың бұзылуын құп
көрмеген ақын жанды ... ... ... ... ... ... білгенімен,бұрынғыны бұзбай, жаңаны тудырмай әрі-сәрі күй кешкізген
ақындық дағдарысты бастан кешкен шығармашылық ... ... ... ... ... ... Әсет өлеңдерінің негізгі көркемдік айшығы мен
идеялық-мазмұндық ... ... ескі ... өз оқырманына соны
қырынан таныту үрдісін ақын шығармашылығының басты қазығына айналдырды.
Баба түркі жазба поэзиясының тағы бір лирикалық ...... ... ... бұл терме,толғау,жыр түрінде айтылып келсе, Абай
өмір сүрген ... ... ... ... ІІ ... ... орай ... шағын да,шымыр өлең жанры өз өміршеңдігін танытты.
Сол ... ... ... ... ... ... ... ойлары мен халық мінін түзеуге табылмайтын жауынгер поэтикалық түр
дидактикалық мазмұндағы ... ... Әсет ... ... ... ... ... жаңа тұрпатта, жаңара еніп жатқан одалық,
элегиялық және ... ... ... ... лайықты орнындарын алды.
Осы үш жанр ... ... ... ... ... бізге белгісіз
өлеңдерінің негізгі мәйегі болып табылады.
Әсеттің ғибраттық поэзиясындағы ақын афоризимдерінің бір шумақ бойына
ұйыса жиналып ұшырасуы бар да, бір ... ғана ... ... ой ... өткен ғасыр басында толғандырған түйткілді мәселелерді өлеңнің бір
ғана жолына сыйдыра білу шеберлігі де бар. ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие алды деген бір жақты ... ... ақын ... ақындық тұлғасына бойлағанда
аңғарамыз. ... ... ақын ... – әу ... ... қошаметтеушісі ретінде мадақтау сарындағы ән тудырушы деген
А.Н. Веселовский пікірімен біз де келісеміз [137]. Бірақ,түркі ... ... ... ... ... ел ... мінін бетіне
басып,халық атынан ел билеушісінің қателігін жалынды сөзімен түзеді. Бұл-
бір, ... ... бас ... үшін ... не ... үшіншіден-кейінен ұлт-ұлысқа геосаяси жағдайларға ... ... ... ... ... ... бір кездердегі
дәстүрлі түркі жазба поэзиясы бөлініп-жарылмай ... ... ... ... ... жат ... ... үлгі тұтты.
Еуропалық дидактикалық поэзия бар да, Шығыстық үлгідегі дидактикалық
поэзия бар. Бар ... ... ... ... ... қол үзген еуропалық ұлттардың бірінде ерте,бірінде
кеш бой көтерген ... ... ... бір ... ... бәлен мың жылдық тарихы бар әдеби-поэтикалық үлгі.
Қазақ әдебиетінде,жалпы шығыс әдебиетінде, оның поэзиясын ... ... ... ... ... ... ... көңіл
аударылмай келеді. Еуропалықтар өздерінде жоқты сапасы төмен,көркемдігі
нашар деп бағалауға ... ... ... Осы ... ... әлеміне де
мойындатып та үлгерді. Өзгенің өзімізге ... ... ... ... ... жылдарға созылған дидактикалық поэзиясының түйіні-формасы
өзгеріп,әлемдік ақыл-ойдың алтын ... ... қара ... ... сөзінің
прозалық жанрында хакім Абай ... ... ... жаңа
әлемдік белеске көтерілді. Дидактикалық әдебиет көркемдігі ... ... Абай ... ... ... неге ... ... өзгеден алу бар да, өзіңде ... ... ... ... ... өзгеден алғандар, яғни, еуропалықтар, өздерінің поэзиясындағы
афоризмнің көптеп қолданылынуын ағартушы кезең әдебиетімен ... бір ... сөз ... қарт Шығыстан үйренген шәкірттіктерін
мүлде ұмытып, қазіргі жаңа тұрпаттағы ... ... ... түркі әдебиетінің тұрғанын естерінен әдейілеп шығарып алады. Біздің
әдебиет теориясын және ... ... ... ... ... жеке жанр ретінде емес, поэзияның Абайға дейінгі сапасы
төмен ... ... ... түр ... деп санайды
да,ағартушылық әдебиеттің ... ... ... ... ... қоса салады. Бұл-Шығыстың-Шығыс, ... ... ... ... ... ізденістер қазақ қаламгерінің афоризмдік алтын
антологиясын ... ... тән ... осы жанр ... ... ... И.Р. ... “Нельзя допустить, чтобы к трем
поэтическим родам-лирическому, эпическому и драматическому-добавляли ... есть и ... ... средним между поэзией и
риторикой … ”[84,191 б.] – ... ... ... поэзия ценится из-за
своей популярности;каждый талантливый поэт должен считать для себя ... свой ... в ... чего-то полезного”, – дейді [84, 191-192
бб.].
Біз ақыл тезіне салып,бірімен ... ... ... ... еуропалық әдеби-эстетикалық ой дамуы осы төркіндес қисында
келеді. Өйткені, ... ... ең ауыр ... өз ... тамыр
тартпаған,бағзыдан келе жатпаған әдеби жөн-жосық жайлы тауып сөз ... ... Сол ... әлем әдебиетінде кез келген ұлт бастан кешетін
дәуірлерден-дәуірлерге ұласқан үш әдеби кезең бар: дәстүрлі әдебиеттің ... ... даму ... және ұлттық әдебиеттің даму
кезеңі. Алғашқы екі кезең басқа ұлт ... ... ... ... алтын қорына қосуға жатырқай жатсына қараса, олардың ізін ала
келген ұлттық әдебиет өзін ... де ... ... ... ... ... тозығынан жиреніп отырады. Алаш әдебиеті тар
халықтық шеңбердің аясынан шығып, әлем әдебиеті ... ойып ... ... ... ... талпыныс жасаған үркердей шоғырдың ішінде Әсет
Найманбайұлы да болды. Бұрынғы синкреттілігі басым жанр Әсет ... ... ... өлеңіне енгізген әдеби реформаторлық ... ... ... толғау түрінде емес, ұлттың мұңын мұңдап, жырын
жырлайтын жауынгер дидактикалық жанр ретінде танылды.Фольклорлық ... көне де, жаңа ... жанр ақын ... ел ... ... ... саяси-әлеуметтік мәселелерді барша қырынан ашып танытуда үлкен
поэтикалық қызмет атқарып,осы жанрда бағын сынаған ақындардың ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... айналды.
Философиялық поэзия қазақ азаматтық лирикасының дамуына елеулі үлес ... ... ... мен ... рух ... ... сол дәуірдің реалды
өмір шындығын ақындардың өз халқына танытатын өр пафосты ... ... Осы жанр ... ... ... ... ... әрі әдебиет
тарихындағы алар орнын айқындап бере алды.
Әсеттің дидактикалық поэзиясы турасында “Әсет ақын” ... ... ... ақын – ХХ ... ... ... ... тән
демократтық-ағартушылық ағымдағы ойларын,діни-дидактикалық уағыздарын
өлеңмен өрген ... ... ... ... діни
уағыздық сипаттағы…ел аузында жылдам жатталып,тез тарады” [73,5 ... осы ... ... ... ... ... ... орнын алғанын аңғартса, Қытайда шыққан ақын жинағындағы
Әсет Найманбайұлы ... ... ... осы ... ... ... әрі осы өлең ... оның көркемдік сөз кестелеуін
қалыптастырудағы орны ерекше. Өйткені, ол ... ... ... тән ... мен ... ... ... алмасып
келуімен және де жаңаша өрімделуімен құнды.
Бір жағы – ... бір жағы – ХІХ ... мен ХХ ... басындағы ақындар
шығармашылығына қатысты өрелі ойды М. ... ... ... ... ... Қ. ... сол ... тән ортақ үрдісті былайша
айқын тұжырымдайды: “…Ақын шеберлігі дегенде,алдымен әлем әдебиеті ... ... ... сурет пен нақты сезім ... ... бар ... ... ... ... түрлерін тудырған,
тұспалдау аясын да, сөз мағынасын да кеңейткен шығыстық поэзия бар екенін
межелегеніміз жөн. ... ... ... ... пайымдауынша,
“дидактикалық”, яғни жалаң ақыл үйретуге ғана құрылған, демек ... ... ... ... ... ... емес, Еуропалық үлгіге
ұқсамауымен де шындықты бейнелеудің өзіндік бір асыл ... ... ... шала ... ... ... едік. Міне,
салғырттық, біржақтылықтан арылған ... ... ... ... ... ... жалғастырушы ретінде қарастырсақ, ерекшелік
біткенді кемшілік, төмен қолдылық деп мұрын шүйірушілердің ... ашар ... ... ... ... әспеттелген қазынасына-кешеңдеп ілтипатқа
алынған, бұрын ... ... ... асылдары да қосыла жарқырауына негіз
қаланар еді. Өмірдің сан ... ... ... ... тәсілдерінің
түрлішелігі әлемдік поэзия бағын көркейтіп,бірінде жоқты,не азды екіншілері
толықтырып, сол ... ... игі ... етіп, дамытып келе жатқанын біз
енді-енді дәйектей бастадық” [34, 71 б.].
Ақынның әдебиет тарихына беймәлім өлеңдерінің тақырыптық, ... және ... ... Әсет ... алатын орны мен
дидактикалық поэзиядағы ... ... ... ... ... ... ... поэзиядағы табиғатын ашудағы
алғашқы талпыныстардың бірі-белгілі зерттеуші Қабиболла ... ... ... (XV-XVIII ғасырдағы ақын-жыраулар мұрасының
көркемдік ерекшеліктері) еңбегінде жасалып, жеке ... ... ... афоризмдік қолданыстарын халықтық сөйлеу тіліне қалай
қосқандығы сөз болады: “Жыраулар мен ... ... тілі ... ... оның ... де өрнекті, отты да ... да ... өз ... мол ... ... де ... сөз
қазынасына елеулі үлестер қосқан” [138, 17 б.] – ... Осы ... Әсет ... ... ... үш түрін
кездестіреміз:
1. Таза халықтық мақал-мәтелдің афоризмдік мақсатта қолданылуы;
2. ... ... ... ... ... ... ... қолданыстағы афоризмдер. Осы соңғысы өлең версификациясына
байланысты мазмұндық-құрылымдық ... үшке ... ... ... (ой ... ... ... Дидактикалық деп бөлеміз. Өлеңдік өлшемінің композициялық құрылымына
қарай:
1. мәтелдік;
2. мақалдық;
3. ... ... ... деп тарихи жүйелілікпен саралаймыз. Осының
бәрі Әсет афоризмдерінің мәйегі.
С. Торайғыровқа қатысты А. Еспенбетов: “күрделі дәуірдің икеміне ... ... ашық ... ... шығармаларында ақыл-
нақылдық сипатымен мақал-мәтелге сұранып тұрған жолдар баршылық” [31, 448
б.], – деп сол ... тән ... ... сөз ... ... ... Қ. ... монографиясында арнайы зерттеу
объектісі ретінде алынбаса да, ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... орын ... ... ... Шығыс
әдебиетімен байланыста алынып сөз болды: “Шалқар ойды шағын өлеңге,оның
ішінде төрт ... ... ... ... ... оның ... X-XIV
ғасырлардағы араб, парсы,түркі поэзиясына тән құбылыс екенін біз Әбу-Насыр
Әль-Фараби ( Хғ.), Жүсіп ... (XІ ғ.), Омар Һаям (ХІІ ғ.), Қожа ... XIV ғ.) ... ... [34, 94-95 бб.] – деп ... ... Мәшһүр және Әсеттегі афоризмдік қолданыс-өз тамырын әдебиет
тарихының тереңінен тартып келе жатқан әдеби ... ... ... ... ... ІІ кезеңінде өзінің көркемдік сипатымен сол дәуір
ақындарының бәрінде дерлік бой ... пен ... ... ... ... ... екі түрі
кездеседі: бірі-халық нақылдарының автор тарапынан тұрақты нақыл сөздердің
орын алмастырылуына жол берілуі; екіншісі-халық ... ... ... ... ... ... қолданыс табуы. Оның негізгі себебі ... ... ... ... ... ... ситуацияға байланысты суырып
салып айтушы ақын өзіне дейінгі дайын поэтикалық ... ... ... сөз ... үлгісін қолданады. Ол кейде өзгеріссіз берілсе,кейде
өзгеріске түсіп қолданылады. Әсет ақын насихат өлеңдерінде өлең ... орай ... ... ... ... тікелей қолданса, кейде
өзгеріске ұшыратып қолданғанын Қытайда шыққан ... ... Ақын ... қолданған халық нақылдары: “көппен ... ... ... сөз ... [19, 13 б.], ... ... әлек боп жүргендер көп” [19,
13 б.], ”Жатпайды қисық ағаш тез қасында” [19, 21 б.], ... ... ... жоқ” [19, 27 б.], “өлмек хақ, тумақ сүннет өзекті жан” [19, 24
б.] секілді ... ... ... өзгеріске ұшырату арқылы ескі ұғымға,
яғни, бұрынан қалыптасқан ұғымға жаңа мән ... ... ...... ... – бір ... ... қатысты, Әсет тарапынан бір ғана
мақалға үш түрлі интерпретация жасалғанын жоғарыда сөз ... ... ХІХ ... ... ... ... ... функциясын иеленуге Дулат [139], Махамбет [140] т.б. сөз
сүлейлері тарапынан ... ... ... осы ... ... ілгерлетуші Абайдың алаш қаламгерлерін дәстүрлік аядағы әдеби
томаға ... ... ... ... ... ... қолданыс отаршылдық езгідегі ұлтты рухтандыру ... ... мен ... ... ... ... үлкен жүк артты.
Қазақ дидактизмі ХХ ғасыр басындағы әдеби үдерісте өзінің ұшар биігіне
көтеріліп, ұлтты діни-мәдени және ... ... ... ... ... ... Әсет ... артында кейінгі ұрпаққа тастап кеткен
нақыл аманатын ақынның өз отанына белгісіз өлеңдері ... ... Әсет ақын ... ... өзі өлсе де ... ... бірге
жасатын нақыл сөздері өздерінің версификациялануы мен ... ... ... ... егіз ... көп ... ... жалқы тармақтық афоризмдері:
Жақсы өлеңге болады ән де ... ... еріп алар ... ... ... ... көрме.
немесе
Шөлмегі зұлымдықтың сынғалы тұр
т.т. болып келетін ақынның қысқа да, ... ... ... ... ... және ... тақырыпты ауқымды аяда қамти білген ақынның ұшқыр
ойын таныта алғандығы сезіліп отырады.
Әсет ақынның нақылдық қолданысының бір парасы ... ойлы ... ... аңғарылады. Ақын қолданған осындай композициялық
түзілімдері де бір ой келесісін толықтырып, ... ... ойды ... әрі ... ... Ақынның егіз тармақты афоризмдері:
Түзулік адамзатты қор қылмайды,
Аңдап жүр аяғыңды байқап басып.
немесе
Атадан адам адам болып ... ... ... пайда бас міндетің.
немесе
Әйтеуір ғылым қуу жөні осы деп,
Лағып түк таппайды босқа шатқан.
немесе
Сабыр мен салмақтылық сар ... ... жан ол бір ... ес т.т. ... болып келетін ақын
гномалары, өзінің ... ... ... адам ... ... ... ... салиқалы ойын жоғарыда біз мысалдарын келтірген қысқа да,
нұсқа нақыл түрлері мен қатар ауқымды да, ... ой ... беру ... төрт ... түйдектеудің стилистикалық амал-тәсіліне жүгінеді.
Ақынның шумақтық афоризмдері:
Әтештің нәсілі құс болғанымен,
Сандуғаш,бұлбұлменен ән қоспайды.
Мәстекке алтын ... ... ұлы ... қыр аспайды.
Немесе
Қисық оқ нысанаға атылмайды,
Таяз ой терең сырды батырмайды.
Ойлы көз,ойлы құлақ көңіліңізге,
Нақ сөзді болжап айтпай ... ... ... ... ... ... шүйілгенмен.
Кедейдің кедей аты жоғалмайды,
Сұратып жүз құбылтып киінгенмен.
Немесе
Заманнан асып туған жанмен шендес,
Басқаның бәрі бекер ... ... сөз ... адам өлмес,
Абайдай айналаға тағылым жайған,
Әулиеміз өлгеннен соң қайтып келмес
түрінде шумақтай өрілетін, ақынның сан салалы шалқар ойы ХІХ ... ... ХХ ... ... ... философиялық лирикасындағы Әсет ... ... нақ ... бере ... ... ... деп атауға келеді.
Келешекте ақын афоризмдері жеке зерттеу нысанына алынып арнайы ... ... өз ... ... ... ... біз соның тек кейбір тұстарын
сөз еттік.
Біз әдебиеттен саяси қажеттілікке бағынуды талап етушілікті ... ... ... ... ... ... ... өзінің көсемдерінің
көркем келбеттерін сомдауға, дәріптеуге жекті. Қазақ ... ... ... жанры өзінің ... ... ... ... ... ... басындағылар тек өздері дұрыс деп тапқан
большевиктік партия ... ... ... ... ... ... және
Әлихандарды т.б.ел жақсыларын дәріптеп келген қазақ ... ... ... мәжбүр етті. Міне, тап осындай сәтте, Әсет өз
дербестігін сақтап қала алған ақын деп айта ... ... ... ... мен ... ... ... сүйенген кезде ғана өзінің болашақ
ұрпаққа берер шынайы тәрбиелік күші мен әдеби-эстетикалық әлеуетін ... М.О. ... ... өз ... өнер ... үлгі ... ... темір қазығы Абайдың ұлттық фольклордан сусындап, әрі
оны өз поэзиясына орынды қолдана ... ақын ... мен алаш сөз ... ... ... ... ... қанша дамып кеткенімен өзінің
фольклорлық негізінен ешқашан қол үзіп кетпейтінін ұстаздық ... ... ... ... кезеңдерінде жазған Әсет өлеңдерінің бір саласы-арнау
өлеңдері. Әсет Найманбайұлының артында ... мол ... ... ... көп ... ... ... Асқар Игенұлы өзінің
“Жұлдыз” журналындағы әдеби мұра айдарында Әсеттің ... ... ... ... ... еліне қарасты болыстар Зейнолла, Қыдырмолда,
Мәмбеттен Қанағат болыс, Дөртуылдан-Мәлтембай ілгедай, ... ... ... ... ... Осы ... ... келген мұрын елінен Шерубайдың Омары, Кәріби Мұрсалым дейтін
болыстар Мәлтембайлармен бірге Рамазан ... ... ... Шәніптің Қасені, Мыраутбай және Әмірсан бастаған т.б. байлар да
келеді. Ғұламалардан-Ешен қазірет, Мұрат әпенді ... дін ... Қала ... бала жігіт - Әмірбай…
Осы бас қосуға Қанағат, ... ... Әсет ақын да ... ... “Ақын-шайтанның жаршысы” дегенде, басқа да біліктілер:
– Тартынба, айт!., – депті” [134, 152 б.]. Әсетің сондағы айтқаны:
…Өлеңді кейбіреулер көреді жек,
егерде ... жері ... ... сөзіме шек,
Азырақ бәйіт айтып берер едім,
Айтса егерде қазірет ешен рұқсат деп.
Қали ... ... ... ... ... орны екен би ... ... қос Омар мен Демежан бар,
Жамағат, ықылас пен сөзімді аңғар.
Мәлтембай, төкен зәңгі дөртуылдан,
Мәмбеттен ердің ұрқы ... ... ... Зейнолламен…[134, 153 б.] –
деп, жиналғандарды жырға қосады. ... ... ... ... ... ... өз өлеңін арнаған.
Ақынның әдеби айналымға түспеген шығармаларының өзегіндегі тақырыптық,
мазмұндық, идеялық және әдеби-көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Өйткені, ақынның ауыз
әдебиетіндегі орныққан төл ... бару ... ... қаймағы
бұзылмаған ата дәстүрдің берік ... ... өмір ... ... өзі өмір ... ... ... жағдайларға
ақынның шығармашылықпен ат салысуына ... ... ... ... көркемдікпен игеріп,қажет жерінде орнымен пайдалануы.
Фольклорлық дәстүр үлгісінде жазылған өлеңдер (Қанағат ... ... ... т.т.) ... мазмұнына қарай: одалық,
элегиялық және сатиралық (кейде пародиялық) болып ... Әсет ... ... ... ... ... өзінің көркемдігі мен композициялық
құрылысы жағынан үш түрлі:
1. Таза лирикалық одалары;
2. Лиро-эпикалық одалары;
3. ... ... ... екеуі ақынның кең құлашты, асқақ пафосты
қисса-дастандарына тән.
Қазақ қоғамындағы айтулы ... өзі өмір ... ... ... ... ... жыр ... сонау ертеден үзілмей тамыр тартып
келе жатқан шығармашылық тамырластық.Ондай игі әдеби дәстүр Әсеттің ... одан ... күні ... дейін жалғасып келеді. Өйткені, ХХ ғасыр
басындағы ақын-жазушылар ... ... мен ... ... байланыс мәселесі көптеген ғылыми еңбектерге өзек болды [141].
Фольклор мен әдебиет ... ... ... ... ... ... ... олардың ішінде академик С. Қасқабасов төрт типке
бөліп қарастырады:
Тектік байланыс;
Кері ... ... ... [142] – деп ... Кей ... ... тақырыптық
байланысты да жатқызып жүр. фольклорлық арнау жанрын замана талабына орай
бейімдеген ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... бой
көрсетті.
ХХ ғасыр басындағы қазақ ... ... ... із қалдырған
Абайдың ақын шәкіртерінің шығармашылығын қарастырудағы ... де ... ... әдебиетттегі көріністері сөз болып отырды [98, 99].
Абайдың ақын шәкірттерінің шығармашылығына ... ... ... ... ... сияқты бір айналып соқпай өтпегенін байқаймыз. Әсет
Найманбайұлы да ұлттық ... ... ... ... ... одалық
арнау өлеңдерінде ешбір артық деп санамайды,қайта біз ... сөз ... ... ... ... жағдаятқа байланысты қажет деп те
тапқан.
Міне, осы Әсетке бірден-бір үлгі болып, дәстүрлі арнау ... үш ... оның ... ... ... осы ... шеберлігін “Қара ағаш”
элегиялық-жоқтау өлеңі арқылы өз шеберлігін шыңдай түсті. ... ... ... ... ... – айта ... жай фольклор тақырыбына, ауыз әдебиеті
қазынасына суреткерлер бірде тікелей барса, енді бірде халық даналығын, тіл
байлығын шебер пайдалану ... өз ... ... түр мен ... ... түскен” [97, 5 б.]
Ақынның арнау өлеңдері өте күрделі композициялық ... ... ... дастандары мен қиссаларында кездесетін арнау түрлері бар
да, лирикалық өлеңдерінде кездесетін арнау ... бар. Сол ... бір ғана жанр ... ғана ... ... ... ақиқатқа
бастамайды, қайта әсеттануда адасулар мен қате тұжырым ... тіке ... Біз ... ... өлең жанрының өзінде Әсет ақының арнауы
үш түрлі қырынан танылғандықтан,оны бір ғана ауыз ... ... ... пікір айтушылық түптеп келгенде ақынның артында қалдырған
мұрасын шынайы зерттеу мен ... өз ... ... оның
даралығы мен поэтикалық ерекшелігін толық ашып бере алмайды.
Әсет Найманбайұлының арнау өлеңдеріндегі ... пен ... ... айырып алмай, ақын қалам тартқан жанрдың көркемдік,мазмұндық ... қыры мен ... ... ... ... Қытайда шыққан жинағында
ақынның мына 2 арнауы: “Жігіттерге” [19, 81 б.], “Бозбалаға” [19, 88 ... ... ... ... алты ... жеке тұлғаларға
арналған [19].
Әсет ақынның өз өнерін ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің басында кірістірме
арнау мәнді шумақтарында кейде ... ... ... ... т.б. туындыларының кіріспе шоғырларынан аңғара аламыз.
Мысалы:
Домбыра екі шекті қолға алайын,
Жайындай суда ... ... ... ... тыңдасаңдар,
Азырақ білгенімнен жорғалайын [19, 61 б.].
Немесе
Бір адам мендей болар жүре берген,
Жамиғат, сен тыңдасаң айтамын сөз [19, 68 ... ақын өз ... ... ... ... ... баптап”сынды
өлеңдерінің ақыр соңында да береді:
Көп білген көсем сөзі жоғалмайды,
Жамағат жақсы сөзді жерге көмбес.
Халықтың қалауына тапсырамын,
Ойлан – деп ... өзім ... ... ... ... ... ... арнауында “Жамиғат” арнау мәнді
сөзінің қолданылуы ... ... ақын ғана ... ... ... да ... ... Өйткені, ақын өлеңдеріндегі ғибрат ұлттық тәлім-тәрибемен
қатар мұсылмандықтың асыл ... де ұлт ... ... кез ... өлең не монологқа, не диалогқа құрылғанын ескерер
болсақ,ақын не өз ... не ... ... ... атынан оқырманына
өз сөзін арнайды. Әсет ... сөз ... ... мен ... ... ... білініп тұрады. Ақын арнау шығарудың жөні осы екен
деп өз заманындағы ел аузына іліккен ... ... ... ... ... өлең ... ... Тек өзі дұрыс деп тапқан қолайлы,
оңтайлы сәтте, не ... ... не ... ... арнау өлеңдерін
шығарған. Оның осы жанрға қатысты өлеңдерінің тарихын қарастырғанда
ескеруіміз керек.
Қуанбайұлының ... ... 1989 жылы ... ... ... ... ... Әсеттің тоқпақ руының бір байына арнаған арнауы
пародиялық туынды. Оның шығу тарихы қолы ... ... ақын Әсет ... бір ... ... ат ... Сұраған байы ұзын арқан,кең тұсау
қылып жүріп алса ... ... бір ... ... Әсет:
…Қоңыр тай қорадағы қоқым жеген,
Ойнақтап жал біткен соң секірді ме?
Емілдің ... азы ... едің ... қазы ... ... тазы ... түлкі аларлық тазы болдың
деп, аузына құм құйыпты [134, 161 б.]. ... бір ... ... арнап шығарған делініп жүр .Ал шындығына келер ... бұл ... ... ... ... » деп ... жылы мамыр айында Шәуешек қаласындағы Мырауыт деген бай саудагер
Әсетті қонаққа шақырып, оның өнерін естуге ентелеген ... ... ... ... сұқтанып, есікке адам қояды, мұны сезген Әсет:
Дүние жолдас бола ма адамдарға
Не қажет айтып айтпай надандарға
Байлығын өлеңменен өңдемек пе?
Бұл сырды ашпай ... ... екем ... ... ... жетсін өнер қуып ойлағанға
“Еңбексіз бақыт таңы атпас” – деген
“Алуды” әмір шашып қоймаған ба?! –
деп жұғыны кепкен ... ... ... ... ... ... дін ... еткен сұрқия Ешен хазірет ортаға араласып: ән ... өлең ... бұл жын ... ... ісі, ... жазалау керек, – деп даурығыпты.
Сонда, әнші, ақын Әсет мұны да от ... ... ... бір ... ... ... ... әрең зорға.
Жаралдың адам болып, мал емессің
Ілінбе хазіретім шықпас торға
Мысалы надан адам моламен тең
Не пайда байлығынан арам олжа.
Аллаға ... іс ... келе мені ... сотқа?!
Алтын-күміс жамбыға дұға саттың
Не үшін қарамайсыз бар мен жоққа?
Құдайға кім күнәлі, кімдер ... ... ... ... өзі ... былайша жауап береді:
Төрелік айтқызалық осы топқа
“Залалұн уан пушаһам” деген аят
Ей қазы осы өлеңде барма жоқ па?!
“Аса бір шайтан” ... әділ сөз ... бір ... ... ... ... деп ... көрме,
Саттың ғой дінді апарып әрбір жайға
Алдап-арбап біреудің малын жесең
Діні қатты демей ме, тілі майда! [19, 28 б.] ... ... ... көп ... Ешен ... ... ... соңғы арнауының тарихын бізге жеткізген 1992 жылы ... ... ... ақсақал. Арнау 10 тармақтан тұратын Аллаға мадақ
түрінде жазылған:
…Меңгеруші біреу ғой өзің білген.
Әмантуелла дейтін кісің бар ... ... ісің бар ... ... ... дана…–
деген соңғы арнауынан кейін қазірет Әсеттің кеп қолын сүйіпті.
Әсет ... ... ... ... – тақырып тарлығы,
екіншіден – көбіне хат формасында жазылуы. Әсет арнауларында үш ... ... ... ... және ... ... буын мен келер ұрпақ
пен жерге арналған ақын арнаулары. Соңғысы көп емес,өзіне құт мекен болған
Алтайдың елі мен ... ... ... ... ... ... ыстық
ілтипатын білдіретін, Абай үлгісіндегі табиғат лирикамен ... ... ... абақ керей жатқан жайлап,
Сапырып сар қымызын бие байлап.
Тасы-алтын,тауы-күміс,кеудесі-гүл,
Ел екен жер ... ... ... жасыл желек өрмек екен,
Аң мен мал арасына толған ... ... ... ... күш қосатындай бойға бөтен.
Жаз көркі жанға тыныш ... елге ... ... болған екен.
Елінде талай егей туғанымен,
Надандық масыл елге қорған екен [19, 94 б.] –
деген Әсет жыр шашуынан қазақ ... ... ... тың ... ... Ақын Өр Алтай аясында жалаң табиғатты жырлап кетпей, оны мекен
еткен ... ... де ... ... ала білген.
Әсет Найманбайұлының Шығыс Түркістанда жарық көрген ... ... ... Өр ... ... ... қытай қазақтарының арасынан жарып шыққан
алаш арыстарына, ел ағаларына арналған ... ... ... ... ... ... “Рабатқа”, “Әптіге”, “Құрманғажыға”, “Қонжа ілгідайға”,
“Нұғыманға”.
Әсет ақынның біз жоғарыда келтірген бұрын ... ... ... болып келген алты арнауының бесеуі Алтай қазақтарына белгілі
адамдар болса, ... кім ... ... ... атын ... деп атап ... біз өзімізше Әсеттің көңілі жақын ауызба-ауыз
емес,хат ... ... ... ... Өр Алтайдың асыл ойлы бір аруы ма деп
жобалаймыз. Оны ақын осы сұлуға ... ... ... ... ... ізгі сезімі мен ыстық ықыласынан аңғартады.
Сұлуға не себептен көз сүрінбек,
Толқиды жүрек неге жан күлімдеп.
Үкінің үлпілдеген баласын да,
Асығар ... деп көз ... ... ... сұлулықтан нұр өбеді,
Көңілге сұлулықтан нұр өнеді.
“Қаламқас,оймақ ауыз,бұраң бел” деп,
Қазақтың басталады неге өлеңі? –
деп жасамыс тартқан ақын ... еске ала ... ... ары ... ... ... ... қалып,
Көркемдік-көзге қуат,көңілге азық.
Тігілген шебер қолмен кестедей боп,
Жібермек әсем жазу бойды жазып.
Құштармын сұлу ... ішім ... ... содан артық ләззат бар ма?!
Хош хатпен жазсақ сөзден ... ... ... өзінің сұлу жырын төгілтеді. Әсет арнауларының ішінде әйел затына
арналған жалғыз арнау қандай ... ... сыры ... ... келесі өлеңі “Рабатқа” өлеңі ... ... қиын ... 1918 жылы қазан айында жазылған. Онда Рабаттың жеке басын дәріптеп,
ата-тегін көкке көтере жырлау мәнері ... тән. Тек ... ... ... ... ... ... сал Қайып бай,
Мәдени басшымыз деп әбден таза-
Және аяғында ғана:
Топ жарған толық милы көсем ... ет ... ... ... ... ... ... қазақтары арасындағы алар орны ақын ... ... Әсет ... осы ... ... қатысты болса,
қалғаны ақын мен халықтың ауыр тірлігі жайында. Осындай ауыр жай ... ... ... ... қабырғасын қайыстырған “мешін жұты” болады. Осы
жұтқа қатысты ақын ... ... ... ... ... ... ... аяқталмай қалған делінеді. Бұл өлең толық сақталған. Оның
толық нұсқасы түзуге тиіс ... 1988 ... ... ... ... ... сөзіне осы өлеңнің 11 шумағы ... ... Осы ... тағы бір ... ... ... отыр [96, 4 б].
Келесі екі арнау өлеңдері қытай қазақтарының ... Әпті ... хат ... Құрманғажыға айтқан арнаулары ақынның ... ... ... кей ... өз басының келіспейтінін білдіруге
арналған. Өлеңдердің ... ... ... ... гөрі назы ... ... аңғарылады.
Арнау өлеңдерінің ішінде таза мадақтауға құрылғаны – ақын қаламынан
туындаған екі елдің ... жол ... ... Түркістан өңіріне барып келіп
жүргенінде 1907 жылы жазған “Қонжа ... ... ... ... пен ... ... – матайдың Кенже Шотай ауызға алынып:
Иншалла төрт түлігі бәрі де сай,
Қыстауы ... ... ... ... ... Сауыр Тақтай –
деп, байлығы мен салтанаты жырға қосылады.
Әсеттің исламды өлеңмен насихаттағанын хош көрмеушілер арасынан ... ... ... ... ... ... тума руынан шыққан
Әбдішүкір деген молда ақынды ... ... ... жүр деп жамандап,
Нұғыман болысқа шағынады. Осыны шетте жүгенде іле-шала ... ... ... арнау өлеңін хатпен жібереді.Ол арнау мынандай финалдық
шумақпен аяқталады:
…Басыңа жоқшылық күн бір түседі.
Бейшара айтып еді ... ... ... те ... та ... сұм ... баян да жоқ
Байлаулы тор шолағы тұр демесең,
Әсетте онан басқа шама да жоқ.
Нұға, мұны ... қой ... ... жеп ... ... мен ... ... демек ғарасаттың үкіміне [19, 85 б.] –
деп, ... ... өзін ... ... ... алуды өтінеді.
Бұл арада текстологиялық ала құлалық бірте-бірте жүре келе ... да, ... ... ... тарихи тұлғаларға арналған туындыларды ... ... ... ... қалыптастыруға септігін тигізеді.
Мысалға ақын көп жақсылғын көрген Қаракерей Қабанбайдың ... ... одан ... одан ... ... ... баласы Қанағат болысқа
арнаған өлеңі 1988 жылғы басылымда қате берілген. Енді сол қате тармақты
келтірелік:
Болады әсілі әулие бел ... ... ... түзу ... [18, 98 б.] ... ... дұрысы:
Болады Әлі әулие бел баласы,
Тентекті тезге салып, түзу жонған [101, 4 ... ... ... қаз ... әлем ... көшіне ілесе
бастаған дәуірінде шығармашылық ғұмыр кешкен Әсет Найманбайұлы ... ... ... ... ... ... қаралы – ол,
Қаза көрген жүрегі жаралы – ол.
Көздің жасын тыймай жылап жүріп,
Зарланып неге әнге ... ол? [37, 73-74 бб.] ... ... жыр ... ... Махамбеттен кейінгі құлдыраған биігіне қайта
көтерген соң ұстазы Абайдың ізін ала, Абай ... осы ... өз ... ХХ ... ... санаулы ақындардың бірі. Әсеттің өзі де ,оның
тұстастары да ... ... ... өз ... көңілі жақын
адамдарының қазасында айтылатын азалы теріс өлеңдер [143, 66 б.] – жазып
бергенін, Әсет ақын ... ... ... қара ... қақ ... ел сөзін ұстаған ат мінерлерге ұнамай өткен адам ... ... ... ... ... ... ... елеулі адамның өліміне
көңіл айтуға көңілінде марқұмға қыжылы бар ел жақсылары келмей қалады. Осы
себеп Әсетке жоқтауды екі жазғызады. ... ... екі ... ... ... ... [73, 33-34 ... фольклорлық элегиясында соны пікірлерімен ... ... ... ... ... пікір айтады: “Көп жағдайда дәстүрлі
жоқтауларда өлген адамның аты-жөні,істеген ... мен атақ ... ... бермейді. Сондықтан да ондай жоқтауларда нақты ... ... ... аса ден қойылмайды. Олардың барлығы халық салтында
әбден қалыптасқан композициялық ... ... ... ... ол бар
болса), әуездер, тұрақты формулалар мен ... сөз ... ... ... ... ... адамға байланысты кейбір
нақты деректер де сипатталып қалып отырады. Мәселен, ... ... ... ... қалған ұрпағы,атамекені деген сияқты там-тұм деректер
келтіреді. Бірақ ол дәстүрлі ... ... ... ... ... ... дәстүрлі жоқтауларда, ең алдымен, құдайды
ауызға ала отырып, дүниенің ... сөз ... [143, ... ... ең ... ... Махамбеттің енгізе білгенін
жоғарыда атап өттік. Ол бірінші рет дәстүр аясынан аулақтап, ақынды, жалпы,
шығармашылық адамын ... ... ... ... ... шағыну “Қызғыш құс”, “Мұнар күн” [149, Б 66-67 .]
өлеңдерінде көрініс тапты. Махамбеттің ... ... ... ... ... ... ... ал Абай осы жанрды әлеуметтік аяда
алып,қазақ әдебиетінде философиялық ... ... ... ... элегия жанрының ауыз әдебиетінен мүлде ірге ... ... ... ... ... кейін Әсет Найманбайұлы шығармашылығында
бой көрсетті.
Аза жыры кездеспейтін әлем әдебиеті жоққа тән. Оның фольклордан ірге
ажыратуы әр ... ... әр қилы ... әр қилы ... ... ... ақын элегияларын көркемдік ерекшелігіне қарай екі қырынан
танығанымыз жөн:
1. Фольклорлық дәстүрде жазылған: “Шынар Сапабайұлына шығарып бергені”
т.т.
2. Әлем ... ... ... ... ... бұндай
өлеңдері көп емес, біреу ғана – “Қара ... ... ... ... ... тәлімін алуы босқа кеткен жоқ. Ақынның
шығармашылық ғұмырындағы ұстазы Абайдан кейін көрген аруыр ... ... ... сыйлаған абзал азаматы Найманның Төртуылының Ақбарақтан
тараған Сүйіндік ... ... ... ... Керімбайұлының
қабірінің басында шығарған Махамбеттің қызғыш ... мұң ... ... мұң ... ХХ ... ... ... әдебиетіндегі соны құбылыс
анастрофалық [103, 49 б.] ... ... ... ... адамдай тіл қатуы.
Ақынның орыс әдебиетінен тек қана үйреніп қана ... ... ... өмірде орнымен, жөнімен қолдана білу шеберлігін де
танытады. Махамбет пен ... осы ... ... тіл ... стилистикалық айшықтауы екі ақынның қазақ элегиясын
әлемдік деңгейге көтергенін аңғартқандай болады.
Әсеттің Махамбет пен өз ұстазы ... соң ... ... ірге
ажырата бастаған элегия жанрын жаңа биікке көтерген Демежан ... ... Дәл ... ... 1933 жылы ... ... қапияда
өмірден озған Сұмағұл Садуақасұлына: “Мағжан ақынның жоқтап: “Байтақ елге
асқар таудай пана екен” деген сөзін ... ... ... ... баға деп ... [144, 39 б.] – деп, ... ... жоқтауы,
Әсетте де көрініс тауып отыр.
Демежанның өлімі туралы Қабдеш ... ... ... ... ... ... ... ауылына барған шеріктерді көкала
қойдай сабап,біреуін ұрып өлтіріпті” деген хабарды ұлықтардың өзі ... да, одан ... ... құлағы” ауыздан-ауызға көшіп жатты” [145,
536 б.]. Осындай ... ... ... ... ... ... ... Әсеттің келуін жазушы былай суреттейді: “Содан бері де арада
бес-алты жылдай уақыт өткен…Әсеттің жасы бұл ... жасы ... ... ... ... [145, 610-611 бб.]. ... ... белгілісі
Әсет атақты “Қара ағаш” өлеңіне ... ... екі ... ... Оның бірі – 1905 екі ... ... ... өткен жәрмеңкеде
өткізілген ат бәйгесінде Демежанның аты бірінші ... де, орыс ... ... ... ... ... бермеуге айналғанда оны Демежан
отырған биігінен сирағынан ұстап құлатып сабайды. ... ... ... ... тай ... жасаған тойына Әсет те қатысып, сол ... ... ... ... деген өлең батасында:
Алысқа кеткен даңқың бар,
Ағайын берген парқың бар.
Демежан қойып атыңды,
Демесін күткен халқың бар [19, 79 б.] ... ... зор баға ... ... ... бұл оқиға 428-429
беттерде берілген), біз арнауларын ... аты ... ... ... ... яғни, қайын атасы Қоңыр /Қабдеште-Қоңыз/ батырға
1907 жылы арнаған арнауының ... ... ... ... аты ... ... осы ... түсініктеме берушілер. Екінші ... ... ... ... ауызға алынуын оның қытай үкіметі тарапынан
дарға ... ... ... ... деп ... ... біреуге ғана
арналған арнауда екінші кісінің есімі қосарланып аталмайды.
Қазақ қаламгерлері ішінде Демежан мен Әсет ... ... ... ... ... ... ... Жұмаділовтің [156] пен Құрманбай
Толыбаевтың [146] деректері ... ... ... ... Мәтен
амбының жапқан жалған жаласынан 1906-1907 жылдар шамасында дарға ... ... екі ел ... ... ... ... бірінші
орыс төңкерісіне байланысты Әсет уақытысында келе алмай қалған, өйткені
бірінші өлең табан астында, суырып салынып ... ... ... ... Ал, ... өлеңінде оның бақилық болған кезін аңдаймыз. Ақынның
Демежанға үшінші ... ... жылы 1912 жыл деп дәл ... айта ... ... ... Қ. Толыбаев Демежан марқұмның кезінде өз қолымен
егіп, қалың орманға айналған бұрындары Жалғыз ағаш деп ... ... ... кімдермен бірге келгенін анықтап жазады. Өлең өмірге келген сәтте
Әсеттің қасында болғандар үшеу: ... ... ... ... ... Әсет “Таңғытқа” арнауын арнаған Бәйжігіт ... ... ... ... ... Бибі ... ... болып келетін
Нұрпейіс (Таңғыт жеңгелері қойған аты) бар жиыны Әсетпен төрт адам ... ... ... Сол ... ... ... жазып алып,өзінде
сақтаған қытай қазақтарына осы нұсқа тараған.
Әсет ақынның ағашпен ... ... оның ... ... орын
алғанын аңғартады.
Ассалаумағалейүм, Жалғыз ағаш,
Сып-сидам боп қалыпсың жап-жалаңаш.
Басыңда бақ-дәулетің тұрған ... ... едік ... ... мына бір жол ... ... жетімсіреуі мен Демежан өлгеннен
кейінгі ауыр халдегі халық тіршілігінен сыр ... ақ ... ... ... ... соң сібе ... ағаш, разы емен бұл күйіңе,
Жарасып тұрушы едің боз үйіңе [19, 157 б.].
Бүтін қазақтың жарты қазақ боп ... ... ... ... ... ата-мекенінен айырылуының трагедиялық ахуалын ақын бір
ғана тармақ бойына сыйдыра алған. Жалпы алғанда Әсет ақын ... ... ауыз ... ... ... қана қоймай, ұлт әдебиетімізде
жаңа биікке ... ... ... ХХ ... ... ... шығармашылығындағы
жаңашылдық мынадан тұрады: біріншіден,сол кездегі қазақ өміріндегі ... ашып ... ... өз ... осы ... ... ... Әсеттің өзіне тән стильдік даралығы мен ... ... ... ... Абай ... ... оның лирикалық өлеңдерін өмірге әкелген
шығармашылық үдеріс үстінде автор өзі қажет деп ... үш ... ... ... және ... ... алып ... қажет. Бұл арада қазақ әдебиетінің ... ... ... ... жасалған дәуірдегі шығармашылық ғұмыр кешкен ... ... ... және сол ... ... әдебиеті мен
Абайдың ақын-шәкірттері арасында енді-енді бой көрсетіп, өркен жайып келе
жатқан ... ... ... ене ... ... ... ... Әсет Найманбайұлы туындыларындағы көрініс табуын алғашқы
екеуімен тығыз бірлікте ... ... ... ақын ... ... поэтикалық ақиқатқа әсте жете алмаймыз. Сондықтан,осылардың
біреуіне сәл ғана басымдық берсек болғаны қалған ... ... ... ... бір ... ұшырайтынын үнемі есте ұстағанымыз
қажет.
Бұрынғы Әсет шығармашылығын зерделеушілер тарапынан ілтипатқа алынып,
зерттеу еңбектерінде назарға ... ... ақын ... ... ... – сезімдік-интимдік лирикасы. ... осы ... ... ... тұрғыдан зерттеп, зерделеудің қазақ әдебиеті
тарихын зерттеуші ғалымдар тарапынан шындап ... ... ... ... ... ... ... табудан, екінші жағынан –
Мағжанның, Шәкәрімнің шығармалары ... ... ... да ... ... ... ... иірімдерді тілдік тұрғыдан
қарастырған академик Рәбиға Сыздық: “Едәуір ... ... ... -ып ... ... ... ... (оның
ішінде бұл тұлғаның тиянақты мүше болып келген сәттерінде ғана екенін атап
көрсету керек) белгілі бір эмоциялық бояуы бар ... ... ... табысқан, жүректері үлпілдеп, көңілдері шарқ ұрған екі ынтық жастың
күйін суреттеген өлеңінде Абайдың баяндауыштары тек ... ... ... жүрегі.
Өзгеден ұрланып,
Өзді-өзі керегі...
Жүрегі елжіреп,
Буындар босанып.
Рахатпен әлсіреп,
Көзіне жас алып... [110, 391 б.].
Өткен шақ көсемшеде “асыға”, үстірмелете жетеқабыл ... ... ... қимыл-қозғалыс семантикасы бар” [110, 391 б].
Абайдағы [147, 159-164 бб.] және оның ақын ... ... ... ... ... ... үш ақын бар. Олар: Шәкәрім, Әріп және
Әсет. Алғашқыларының интимдік лирикасын қазақ ... ... ... ... [111, 8-9 бб.]; ... Мұқаметқанов
[148, 71 б.], Ж. Ысмағұлов пен Б. ... [147; 149, 133-138 ... сөз ... де ... ... алды. Ерденбеков Б Әріптікі деп танып
[150], ақын оны 1873 жылы он жеті ... ... ұрын ... деп ... “Жеңгелерге” өлеңі:
Жел бұйда тағылмаған науша деп ең,
Наушаңыз жабу ... түйе ... мың ... ... тайың,
Құл-құтан қойшы мінген бие болса.
Ала бер бізден жолды жөн десеңіз,
Қайтесіз бұрын біреу ие болса. –
деп, ақын өз ... ... ... ... ... ... ғой деп,
Ақымақтың кірмедім бе кеудесіне.
Сұрағы бар аманат екендігін
Неге құйып қоймаған зердесіне.
Көк ... ... қыз ... соң болды ма оны бермесіме
Әкеліп сол көк итті өзіме ертте
біреудің ... ... соны ... ... заман.
Мал жеген отырмаймын шөңгесіне [19, 213-215 бб.].
Қ. Мұхаметқановтың көп ... ... ... [151, 71 ... Ердембеков [152, 66-67 бб.], жинаққа енген шығарманы 2000 жылы
Пекин ... ... Әсет ... ... осы ... ... ... Қалиолла Нұртазиндер тарапынан Әсеттікі деп
берілген. Бұл шығарманы Әсеттікі деп берушілер Әсет ... ... ... ... кім ... ... әрі сирағы шыққан кедей деген оймен
кіргізіп ... ... ... ... ... “Әсет пен Әріптің
қолжазбасының бір сандықта ... ... ... ... және олай ... да” – ... ... айтады [105, 33 б.].
1824 жылы кейін қазақтың сезімдік-интимдік өлеңдерінде өшпес із
қалдырған ... ... ... Абай ... ... ақындары тізіміне енетін
поляк ақыны Адам Мицкевич ... жер ауып бара ... ... ... Бенюдің үйіне қоштасу үшін соғып, оның ... ... ... ... ... ... жазып кетеді.
Осы аударма әуелі 1863 жылы Варшавада шыққан ... ... атты ... ... ... ... Европа” журналына
жарияланады. Абай сол нұсқаны аударғанымен бізге оның үзігі ғана ... ... ... бар ма ... ... ... ... барғанда,
Неше түрлі гүл ұстап,
Қайтушы едім қолыма.
Гүлдер түгіл бұл күнде
Шөп тағы жоқ маңымда [37, 366 ... өлең ... ... анықтама берілген: “В книге “Поэзия” (т1-2, 1829)
М. включил новые интимно-лирич. Стихи, ... ... ... ” [153,
352 б.].
Осылайша, Абай аудармасы ... ... ... Еуропаның альбомдық
интимдік лирикасымен таныса алды.
Қазақ әдебиеті тарихында Абайдан кейінгі ұлттық интимдік ... мен ... ... ... ... Шәкәрім мен Мағжан шығармашылығы
жабық тақырып ... ... ... /1937-1988/ мүлде ауызға
алынбай, бір жақты зерттеулер жасауға ... ... та, оның ... және ауыз ... мен жеке ... ... қылаң беруі ақын-жазушыларымыз бен әдебиет зерттеушілеріміздің
тарапынан ресми үкімет ... да, ... ... ... ... қажет деп тапқандардың көмегі ... ... ... ... ... ... ... кешті. “Сүйіспеншілік жырларында талғам
нәзіктігінің мәні ... ... [116, 68 б.]. Ә. ...... ... сондай үрдеден шыға білген ақын.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басындағы жазба әдебиетіміздегі интимдік
лирика ... ... мен ... ғана ... сөз етіліп,осы салада
интимдік қазақ лирикасында өз орыны бар сөз ... бірі – ... ... ... ... лирикасын ең алғаш жинаушы Оспанбай Орынтаев ... Әсет ... ... ... осы ... ... ... Көктұмада 1919 жылы жазған интимдік лирикадағы әдеби-
ғылыми жұртшылыққа белгісіз өлеңі табылып ... ... 21 жол ... ... ... қыз бен ... біраз уақыт
Қосылып, құшақтасып ләззат алып,
Тез қонды Шаһизадаға мұндай бақыт
Оқ тиді-ау меруерттің көзін атып.
Қозғалды ақ құндақтың винтін басып.
Қаз ... ... ... ... ... ... етпей сақтық –
деп, одан әрі ойын былайша төгілтеді:
Оралған көк құраққа шырмауықтай
Шырмалып құшақтасып қалды қатып.
Ақ тұйғын ... қаз ... ... жылы қанның дәмін татып.
Қыздыңда ойнап-күліп мейірі қанды
Көк тырнақ көбесінен қанға батып.
деп оқырманына сұрау сала,ойын былайша түйіндейді:
Тұрса да қанжар тартып, мылтық ... Інжу тас ... ... тізілмеген
Көздері жанға қарап сүзілмеген
Асылы қылдан нәзік өз бойында
Арзандап бұдан ... ... [154] ... ... ... лирикадағы көнеден тамыр тартқан сегіз ... ... түн; қыз бен ... өсімдікке балау өлеңіне негіз етіп
алған [155, 32-43 бб.].
Оралған көк ... ... ... қалды қатып.
Қыз бен жігітті өсімдікке осылайша теңеуді орыс зерттеушісі В.Н.Топоров
өзінің “К реконструкции индоевропейского ритуала и ... (на ... ... ... ... ... махаббат
арбауларындағы төртінші мотив түріне жатқызады: “IV.Мотив сравнения
растения, вьющегося вокруг ... или ... с ... и ... как ... вьется окло кола по солнцу, так бы ... ... меня раба ... ... №11. ” [155, 38 ... мына тармақтардағы:
Қаз ілген қанды балақ қаршығадай..,
Ақ тұйғын шүйлікті қаз ілгендей,
Ақ үйрек жылы қанның дәмін татып..,
Көк ... ... ... ... бен ... ... осылайша теңеуді аталған ғалым махаббат
арбауларындағы бесінші мотив түріне жатқызады: “V. ... ... ... и ... ( ... и корова):
...Как быки скачут на корову, или как корова в Петровки голову ... ... так бы раба ... ... и ... ... М. №11” [155, ... Осы екі мотивтер турасындағы орыс зерттеушісінің пікірінен ... өлең ... ... ... қырық бұтағына” кіретін бір
қиссасының “Алғашқы ... ... ... ... пен Шаһидажамалдың
арасындағы) мотивіне арналған үзікті ... ма ... ой ... Бұл ... ... ... өз пікірін жергілікті баспасөзде жиі ... ... ... ... ... “Біз-ақынның жерлестері
болып, барлық жыр ... өнер ... ... болып Әсет шығармаларын әлі де
жинап, толықтырып, жүйелі ... ... ... [96, 4 б.], – ... ... жұртқа беймәлім сезімдік-интимдік өлеңдерін жинақтап
зерттеп ғылыми айналысқа ... ... ... ... ... түн” эпизоды 1988 жылғы жинаққа енген “Ағаш ат” қисасының
200 бетінде аз-кем өзгешелікпен кездеседі. Онда бұл үзік 7-8 ... ... ... ... ... ... Әсет өз қисаларында “Алғашқы түн”
оқиғасына қатысты эпостардағыдай,оқырманын өзіне тарту үшін ... орын ... Ақын ... ... орай ... ... ... беріп отырған сыңайлы деген ой түйеміз.
Ақынның осы сияқты ғылыми айналысқа ... ... ... ... осы ... ... қарастырылмаған өлеңдерінде де ... ... ... ... бірінде солғын қалыпта ұшырасып отырады.
Әсеттің осы ... ... ... бұрын жария болғанымен, ... ... ... ... онша өз ... ... екіншіден –
қытайда жарық көрген өлеңдерінің мәтіні Қазақстанда осы ... ... ... не ... емес, не басқа өлеңнен қосындылар орынсыз
кіргізіліп, көркемдік әрлілігін айырылып сөз арасы анайы ... ... ... ... ... ... арналған өлеңдерінің
біразында сезімдік сілем бой ... М. ... [8], Қ. ... ... ... [110], Қайым Мұхаметқанов [26], сынды ... ... ... ... және ... жағынан интимдік деп түстеп
аталмаса да, әр уақытта өз бағасын алып отырды.
Абайдан кейін қазақ интимдік ... биік ... ... Шәкәрім және
Мағжандармен бірге Әсеттің де болғандығын ешкім жоққа шығара алмайды.
“Жас шама” өлеңінде:
Түлкі алып жаттықпаған балапан құс,
Бақсының жаңа пері жынындайсың,
Тау жүрек ... ... тас ... құс,
Түлкі алып аяқтанып сағымдайсың [18, 68 б.] –
деп ақынның бейпіл ... ... ... ... ... ... балапан құс) нәзік сезім құпиясынның әрбір жасты өзіне ... тап ... жазу ... хас ... ғана ... ... жанрында Әсет еткен көп жағдайда, оның ешкімді
қайталамайтын тақырыптық-поэтикалық тұрпаты ... ... ... ... ... Оны ... басып, орынсыз қымсынуымыздан дер ... ... көп ... осы ... ... ... мен ... мол
ақсақалдардан айтқызуға ұлттық ұяңдығымыз жібермегендіктен және кеңестік
кезеңдегі жабық тақырыптардың біріне ... ... ... ... мұрасы бізге там-тұмдап қана жетіп отырған жайы бар. ... ... ... ... ... бірнеше таңдаулы өлеңдері: ”Ән
салдым жас күнімнен сал болған соң” [18, 81 б.], ”Қылмыңдап, ... ... ... [18, 87 б.], ... бір ... гүл ... [18, 87
б.], ”Ей, қалқа!”, ”Сүйген жаным сүйген ... ... [18, 88 б.], ... [18, 88-89 бб.], ... [18, 90-91 бб.], ”Қош, қалқам,енді аман
бол жаным сүйген” [18, 91 б.], ”Жаз шығып, жаманшылық жоғалғанда” [18, ... бб.], ... ... ... адам ... бар” [18, 93-94 бб.] және жазылу
сипаты бұлардан ... ... ... ... сынды он бір өлеңі енген екен [18,
82-87 бб.].
Олардың ... ... ... ... сүйген жалғыз өзің” [17, 53 б.],
“Тәтежанға” [17, 56 б.], ”Жаз” [17, 59 б.] және ... ... ... ... ... [17, 33-34 бб.] ... ... дейін жарияланған 1968 жылғы
жинағына енген болатын.
Ақынның сезімдік-интимдік лирикасына жататын “Ән салдым жас ... ... ... өлеңін Әсет мұрасын жинастырушылардың бірі ... ... ... ... жылдары Қытай Халық
Республикасынан келген оралман ағайындардан ел ... ... ... ... және өнер ... ... ... өткізген [133], 1988
жылғы Әсет жинағын құрастырушылар осы өлеңнің мәтінін қолжазбалар қорынан
алып,ақынның еш ... ... ... ... ... ... ... енгізді.
Өлеңде көңіл қосқан қызымен жолығыса алмаған жігіттің бір сәттік албырт
сезімі ғана беріледі. Ал мына тармақтары жігіттің ... тек ... ... ... тәні де ... ... болсаң тезірек шық,
Әлі-ақ өзің келерсің зар болған соң.
Қайтемін қайтіп тастап сені қиып,
Қып-қызыл екі бетің қан ... соң [18, 81 б.] ... ... осы ... ... ... ... көпшілік
жағдайда белгілі бір кеңістіктегі (көшпелі қазақ тұрмысындағы идиллия)
уақыттың ... ... ... ... ... ... не ... жадыратар
тамылжыған жаз айындағы,не көңіл хошыңды көкке көтерер көгілдір көйлекті
кербез сылқым көктем ... ... бір ... ... ... ... алып поэтикалық тұрғыда айшықтайды. Осы ... ... ... ... орыс ғалымы В.Н. Топоров: “ІІ. ... в ... ... ... ... с тем, ... она ... и сохла
по молодцу:
... и всегда бы она, ... ... бы и ... ... бы ... ... и тоскавала, кручинилась бы и печалилась бы обо мне... ” [155, ... ... ... ... ... ... ... шынайы ақылға негізделген сезім емес,жастық
албырттыққа ғана ... алып ұшпа ... ... орынға қойылады.
Өлеңдегі лирикалық кейіпкердің ынтық қызына үйлену, үйленебеуі; беріле сүю,
сүймеуі шарт ... осы ... ... ... өз ... ... сөйлеуі көп нәрсені аңғартады және жігіт ... ... ... үшін ... ... тек ... көңіл көтеру үшін ғана
келгендігін мына соңғы тармақтан әбден ... ... ... түк ... шал ... [18, 81 б.].
Осы жолдардың архетиптік табиғаты туралы орыс ғалымы В.Н. Топоров: “VІ.
Мотив, ... ... ... как ... и ... ... фирс не ... не ломился против женская плоти и хоти ... ... ... и до ... [155, 39 б.] – деп, әлем ... ... мотивтің көнеден келе жатқанын ... Әсет ... бір ғана ... жас ... ... ... ... алған.
Осы жинаққа енген (бұрынғы жинақта ... [17, 59 б.] ... ... ... ... ... тамаша үлгісі – “Жаз шығып,
жаманшылық жоғалғанда” өлеңі. Біздің бұл өлеңді “Ән салдым жас күнімнен ... соң ... ... ... ... ақын ... ... асқақ сезімін жалаң жырлай бермеген,өзімен дәуірлес басқа
қаламдастарынан ақынды бөлектендіріп ... ... ... ешкім білуге
тиіс емес, жасырын екеу ара тылсым тұсын да, өз ... ... ... ... ашып ... ... махаббат машақаты
жайындағы өлеңдерінің архитектоникасынан, мазмұнынан,идеялық айтар ойындағы
сезімдік-интимдік лирика элементтерінің басымдығы мен ... ... ... жазған өлеңдері не бірыңғай интимдік
қалыптағы,не өлең композициясы ... асыл ... мен ... құштарлық
екеуінің синтезінен құрылған болып келуін, ақынның ... ... ... ... құбылыс деп білеміз. Әсеттің өлеңдерінің композициялық
құрылымында интимдік ... ... ... тәни ... не ашық,
не жасырын лирикалық ... ... ... ... ... қалауынша өлеңінің бірде басқы, бірде ортаңғы, бірде аяққы бөлігінде
келіп ... ... ... ... композициялық авторлық
формулалықтың түрі үшеу болып келеді, ақының ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің
композициялық-құрылымдық тәртібіне рет-ретімен тоқталайық:
а) Сезімдік-іңкәрлік мәнді поэтикалық тармақтардың өлең ... ... ... ... ... ... аман ... хош болатын кәдір түні,
Жіберіп бір жансыздан хабар етсең [18, 88 б.], ... ... ... ... ... сөз ... келесі өлеңі cезімдік
символдауларға құрылған:
Қымбатсың бір қызыл гүл ... әр ... ... өзі ... ... ... ... қара құспен шатылмайтын.
Көз-мерген, жігіт-мылтық, көңіл-білте,
Орамды аң табылмай атылмайтын [18, 87 б.], –
деп, жігітті-аңшы, сұлу қызды-аң кейпінде сезімдік символдау ... ... ... салып, ұлттық салт-дәстүр аясында кейіптейді, немесе:
Ән салдым жас күнімнен сал болған ... ... бар ... ... айналшықтап шыға алмайды,
Қонақ көп үйдің іші тар болған соң [18, 81 б.] –
деп, қаламқас сұлуының үйден бірден шыға ... ... ... қосу ... болған уақытының не күз,не көктем екенін оқырманының өз еншісіне
қалдырады,қызға лирикалық кейіпкердің үздігіп ... ... ... ... ... ... ... қыраулы қыстан
соң,бозбалалық құрған жігіттің көктем шыға ... ... ... ... рет ат басын бұруы деп өлең мәтінінің мазмұнына орай ... ... ... ... өлең ... шығарма
құрылысының ортаңғы бөлігінде ұшырасуы:
Отырып қалқажанды біраз күттім,
Қарамай қайта кету ар болған соң.
Қалқатай, көп күттірмей тезірек ... өзің ... зар ... соң [18, 81 б.], –
деп, өзінен басқа көңіл көтерер жігіті жоқ, оң ... ... бұла ... ... бүкпесіз ашық сездіреді.
Әсет келесі өлеңінің ортаңғы бөлігінде қызға қырындаймын деп тауы
шағылған жігітің аузына ... ... ... мен сезімдік дөкірлікті
араластыра отырып былайша сипаттайды:
Әкеңнің емін-еркін оң жағында
Бізіндей етікшінің ... ... ... мен ... көп көргенмін,
Көтеріп өзіңді өзің бұлдама қыз [18, 87 б.]! ... ... ... ... ерекше поэтикалық екпін түсіре қайта-қайта
лексикалық референ жасауының себебі түп негізіне үңіле қарасақ көп ... ... ... ... ... қолаң шашын бұрғанда қыз…
Кекектеп, қалжың айтса, жақтырмайсың,
Атадан сенен басқа туған ба, ... ... ... деп ... шағылған лирикалық кейіпкердің ... ... сөзі ... қорлаған бір мезеттегі психологиялық
көңіл-күйін тап ... беру үшін Әсет ... ... бұрмаса да, осындай
поэтикалық тәсілдің ауанына жүгінуге мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... афоризмдік сөз қолданысындағы
жиі қолданатын фразасы. Тәрбиелік мәні бар осы гномасын ақын ... ... он алты ... ... ... ... мәнінде айтса, интимдік
лирикадағы басты ерекшеліктің бірі шығарма авторы ... ... өз ... ... отыруы тап осы мәтелді он алты-он жетідегі қызға қарата,
айтуында контрастылықпен қарама-қарсы мәнінде ... ... ... тапқандығына көзімізді жеткіземіз. Өз сүйгеніне деген ... ... ... ... төгіледі:
Бір минут көре алмасам тұрғым келмей,
Дариға хұзырыңа қайтсем жетем?
Қанжардай бауырымды қайғы тіліп,
Басымда бұл ... ... ... ... ... азат” деген сіздің
Ұмытып сол сөзіңді қайтып кетем.
Өмірлік шын жүрекпен ... ... ме ... [18, 88 б.]
Әсеттің сезімдік-интимдік лирикасындағы лирикалық кейіпкерлері бірін-
бірі қайталамайды, әрдайым соны ... біз ... соны ... ... осы ... ... ... басқа да қазақ ... ... ... ... алып-ұшқан күйіп жану жоқ, өмірдің
адамға алла сыйлаған бір бақытты ... ... ... ... ... басым келеді. Абай айналасындағы
ақындардың шығармашылығы туралы сөз ... ... ... ... 80-90 ... ... ... негізгі
бағыттар мен үрдістер туралы” деген баяндамасында: “Абая и его ближайших и
более отдаленных по ... ... ... уже то, что ... в ... ... новое восприятие ... с ... ... ... ... ... ... выбор тем и жанров, соотношение романтики и реализма,
народно-поэтические и ... ... у ... ... у ... и ... а ... Торайгырова иДонентаева-не были и ... быть ... ... [156, 123 б.] – ... ... әлі өз
маңызын жоймаған пікірі Абай шәкірттерінің қилы ... пен ... паш ... ... тап ... ... ... Әсеттің сезімдік-
интимдік өлеңдерінде де байқалды.
Әсет өзінің жары Тәтеге арнаған өлең ... да өз ... ... ... ... ... шиырларына бой ұрады.
Қыз деген бір қызыл гүл сатылмайтын,
Тәттің бар кей жаманға татылмайтын.
Әркімнің алатұғын аңы басқа,
Лайық аң табылмай атылмайтын [18, 90 б.] ... ... үшін ең ... ... арын ... символдай балап, өз
дәуірінде орын алған реалды өмір шындығы аттастырған күйеуін менсінбей ... ... ... ... сыйлаған қазақ қыздары тағдырын ақының бір
тармаққа ғана “Тәттің бар кей жаманға татылмайтын” деп сыйдырғанына еріксіз
тәнті ... ... ... ... лирика саласында Әсеттің шашасына
шаң жуытпайтын нағыз өрен жүйрік сөз саңылағы ... ... ... ақынға қосақталып жүрген “Жеңгелер” өлеңінде бұл сарын басқаша қырынан
суреттелгенін сөз еткенбіз. Әсеттің қалыңдықтан аузы ... ... ... ... бұрынғы пәктікті емес,көңілі мәздікті білдіреді.
Ақынның “Жаз ... ... ... атты ... адал ... ... ... жас жүректер қол алғанда.
Сағынып сарғайғанда кей кездері,
Балқиды елжіреткен мол арманға.
Жігіттің бір ... осы дағы [18, 92 б.], ... ... жас ... нәзік сезімдерін шеберлікпен пейзаждық
табиғат көрінісімен бітістіре ұштастырып суреттей білген. ... ... ... ... атам қазақ қыздарды бұндай жерге жалғыз жарым жібермей,
ауыл ... ... ... болу үшін ... сары қарын әйелдерді бірге
қосып жіберіп отырған, Әсет қазіргі бізге ... ... ... қазақ өмірінің панорамалық суретін интимдік лирика аясында алып,
жүрек үлпілі мен тән жылуын эротизмдік көріністер ... ... ... ... ... ... мәнді тармақтардың автор тарапынан финалдық
түйіндемелердегі қолданылу ... біз ... ... ... ... ақын ... үшеуінен ғана ұшыратамыз. Әсет бас-
аяғы жұп-жұмыр “Ән салдым жас күнімнен сал ... ... ... ... ... ... ... жігітшіліктің алатын орнын
дәріптесе, келесі “Ғашық жарға” атты өлеңінде қыз бен ... ... ... болуының алдын алу үшін айтылған жігіттің ... ... ... ... ... ... ... туындайтын
пендешілік ситуация эротизмдік байыптау мен адамгершілік қимастық сезімнің
аралас келуінен түзілген:
Алаштан мені ... анық ... ... ... ... ... емес,жалған жар деп,
Дұшпандар айырмасын өсек тасып.
Әр сөзің бір жамбылық,асыл еркем,
Арман не жолығыссақ дидарласып [18, 89 б.].
Осы жолдардан қыз ... ... ... ... боз ... ... ... ақылға жеңгізген жігіт көңілі, сыры сезіледі.
Әсеттің сал-серілік өмір салты әрі әнші, әрі ақын ... ... бір ... ... ... жанына сан жантайтты”, содан сүйегіне сіңген әйелдің
тәні мен жанын басқалардай бөліп жармай қатар бағалау әдеті интимдік лирика
сипатында оның ... ... ... ... пайымдаушылына әсер
етпеуі мүлде мүмкін емес дүние, өзі құрған серілік ... ... ... ... сұлу ... ... ... алынып сомдалған поэтикалық асқақ
бейнесінсіз әсте мүмкін еместігін өмірді ішіп-жеп, уайым-қайғысыз ұйықтау
үшін ... әйел ... ... бату үшін ... деген ақын
философиясының еш сөкеттігі жоқ. Әсет ... ... ... ... ... қаса сұлу әйел сезімін сезіну арқылы ... ... ... бір ... бұла сезімнің ... ... ... ақын ... ... ... менің жігітшілігімнен өнеге
алыңдар деп толғайды.
Армансыз кім бар дейсің бұл жалғанда?!
Шағыңда гүл жайнаған ойна да күл,
Қызықсыз ... адам ... ... ... ... қал,
Мәз болып өз-өзіңнен қораздан ба [18, 92 б.] –
дегені, ақын ... ... ... ... қауымға шындық өмірдегі Әсет пен
әдеби өмірдегі Әсеттің ара жігін ... ... біз өз ... ... ... ... ғана ... өттік.
Дегенмен қазақ әдебиетіндегі махаббат жырларына ең дұрысты пікірлерді
білдіріп жүрген зерттеуші ғалым Ж. Дәдебаевтың мына ... ХІХ ... ... ... ... Әсет Найманбайұлының сезімдік лирикасына
қаратыла айтылғандай: “Сондай-ақ,махаббат жырларында субъекті мен ... сыры да ... ... ... ішкі сезімдік
қатынас кейде екі адам ... ... ... бұл ... ... ... иесі келіп қосылады. Бірінші жағдайда аңсау,
іңкәрлік сезімі я баянды қуаныш, ... күй ... ... ... ... көбіне ішкі конфликтіге құрылады. Соған орай, ... ... ... ... өте ... Мұндайда
сүю сезімінің барынша оттылығына, аңсаулы қалыпта болуына қарамастан оның
бақытқа ұласуына мүмкіндік жоқ. Ал бақытқа ұласа ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Кейіпкерлер ... ... ... жеткенше, арманды күйде қалғанды қалайды. Рас, ... сүю ... ... де ... ... Кей қаһарман өзінің
осындай аңсаулы,құштарлы қалпын неғұрлым ұзақ,тұрақты сақтай алса, өзін де
соғұрлым бақытты сезінгендей күйге ... ... ... ... ... ол ... я ... шиыршық ата құштарланудың өзі де
сирек ұшырасатын аяулы сәтке баланады” [116, 67 б.]. ... ... ... ... үш ... да Әсет Найманбайұлының махаббат лирикасының
және ... ... ... бір ... ... ... ... бұл тарауында Әсет өлеңдерінің шығу
тарихына ... ... ... ... өз ... ... нақты
басынан кешкен оиғалар мен өмірлік ситауацияға құрылған ... ... өзек ... ... тақырыптарды қамтыған: интимдік,
дидактикалық, элегиялық, ... ... ... ... Біз қозған
мәселелер-бірді-екілі зерттеумен тоқталып қалатын тақырып емес. Әлі де
анықтай, ... ... ... ... бар ... сан салалы
зерделеуді қажет ететін ... ... ... болып табылады.
Сондықтан, оны бір тараудың ... ... ... ... ... ... ... Біз ең негізгі, ең керекті дегендеріне тоқталып өттік.
III АҚЫННЫҢ БЕЛГІСІЗ ЭПИКАЛЫҚ ТУЫНДЫЛАРЫ
МЕН АЙТЫСТАРЫ
3.1. Әсет ақынның белгісіз эпикалық туындылары және ... ... ... ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басы қазақ эпикалық жанрына түбегейлі
өзгеріс әкелген кезең болды. “Поэма ... көне ... ... ... ... ... ... кейіпкердің атынан баяндалып, олардың
қоршаған ортаға көзқарасы шығарма ... ... ... ХІХ, ХХ ... ... ... делініп жүр. Ықылым
замандар ахуалынан сыр ... ... ... ... ... ... шежіресіндей тарихи жырлар, бертінде қазақ әдебиетіне сіңісіп
кеткен шығыстық сюжетке құрылған ... ... ... ... ілкі ... өсу бағытын, даму процесін ой көзінен
өткізуге ... ... [157, 424 ... ... ... ... зерттеуші ғалым Сайлау Қожағұл
Әсет Найманбайұлының: “Жұртымыздың жүрегінде жатталып, көкірегінде сақталып
қалған айтулы дастандары сараптанып ... жете ... ... [73, 62 б.], – дей ... Әсет ... ... жағынан
бес топқа бөледі:
1.Шығыстың ертегілік, аңыздық сипаттағы адамгершілік, адалдық, сертке
беріктік, ғашықтық, ерлік, өнер тақырыбына ... ... ... ... ... “Ер ... “Үш жетім қыз”, “Үш баланың әңгімесі”.
2. ... ... ... (Ғ.С.) ... ... ... патшасының баласы” қиссасы.
3. Абай үлгісінде жазылған “Евгений Онегин” атты нәзиралық туындысы.
4. Монғол халқы өмірінен ... ... ... ... ... Қазақ даласындағы отарлық озбырлыққа қарсы қайрат көрсеткен ... ... ... ... [73, 62 б]. Оған ... әр кезеңдегі
ақынның эпикалық туындылары жайында әсеттанудағы ең құнды пікірлерді Әсет
поэмалары қақында өткен ғасырдың әр ... ... сөз ... ... [26], А. ... [85] А. ... [33] және
Б. Әзібаева [32], Б. ... және Б. ... [24; 118] ... Осы ... ... ... айналысқа түскен ақын поэмасы ... ... ... ... ... әрі зерттеуші ғылымдар
тарапынан осы туындылардағы ұстазы Абайдың Әсетке тигізген ... ... ақын ... ... ... мен ... жанр табиғаты
мен көркемдік айшығы жан-жақты зерделенді десек те, ақынның өз ... ... әлі де ... ... ... ... бар. ... негізінде
ақынның тарихи отанында әлі әзір белгісіз, бірақ та ҚХР қазақ диаспорасы
арасында белгілі болып, әр ... ... ... бетін көріп, жинақ болып
шығып [19], Шыңжан қазақ әдебиетінің тарихын зерттеуші ғалымдар ... ... ... шығу ... ... композициялық, әдеби-
көркемдік сипаттарына тоқталмақпыз.
Қазіргі таңда Әсет Найманбайұлының эпикалық туындыларының саны жөнінде
бірізге түскен ... ... жоқ. Әсет ... ... ... 20 жылдан
астам ғұмырын арнаған Кеңесжан ... өз ... ... 30 аса ... десе [158, 4 б.], ... ... ... 17 қиссасы бар деген пікір
білдіреді де, Байділда Қанағатұлының айтуы ... ... ... ... ... ... және ... “Француз”, “Шаһи-Ғаббас”,
“Жамсап”, “Мұхамбетбай”, “Мәлік-Дарап” және “Мұңлы қыз” қиссалары бар деп,
9 қиссасының атын ... ... ... ... ... ат”, ... ... “Салиқа-Сәмен”, “Шеризат”, “Шәмсия”, “Кешубай” және Әсетке ... ... ... ... ... Д. Қалымов атаған 17 қиссаны
толық келтіреді [54, 3 ... ... 1968, 1988 ... ... шыққан ақын жинағына
кіргендері: “Үш баланың әңгімесі”, “Кешубай”, “Онегин мен Татьяна”, ... “Үш ... ... ... ... қыз” және “Шеризат” [17, 18.].
Бұлар Әсеттің жұртқа ... ... ... ... ... ... тарапынан шықан қиссалар мен дастандары баршылық. Атап
айтсақ, 2000 жылы Шыңжан ... ... ... ... ... ... жырлары” атты көп томдықтың жетінші томында Әсе ақынның:
“Кешубай-Жәмила”, “Ғаббас шаһ”, ... атты ... Одан ... ... таңдағы Әсеттің бірден-бір толық шығармалар
жинағында ақынның он тоғыз қисса-дастаны кірді. ... ... ... ... ... деп ... ... енген ең көлемді поэмасы
– “Қызыл табан” (“Ағаш ... Бұл ... ... Әсет ... жеткізуші
Әбдікәрім ақсақал: “Ақын бұл қиссасын 1 апта бойы жырлаушы еді», – ... ... 990 жол ... Соған қарағанда Әсет поэмаларының көбі ауызша
жазып алғандықтан қысқартылып, ... ... ... әбден мүмкін.
Осылардың ішінде әдебиет зерттеушілері Қ. Мұхаметханов, А. ... ... Б. ... С. ... т.б. ... ... “Ер Шеризат” [33, 272-287 бб.] және [26, 15-18 бб.],
“Кешубай” [73, 81-87 бб.] ... ... ... ... ... ... тақырыбына кандидаттық
диссертация қорғаған және соның негізінде ... ... ... ... Қажыбекұлы Қожағұл ақынның “Евгений ... ... [73, 90-119 бб.], ... ... ... ... ауқымын, “Үш баланың әңгімесі” қиссасының сюжеттік желісін, “Үш
жетім қыз” бен “Барат ... ... және ... ... “Шеризат”
қиссанының образдылығына жеке-жеке тоқталады [73, 67-87 бб.].
Ақынның ҚХР жарық көрген, ҰҒА қолжазбалар қорындағы бізге ... ... ... ... ... ... шаһ”,
“Алтын балақ ақ сұңқар”, “Бақтияр”, “Шәкір-Шәкірат”, “Дастархан”, “Нұғыман-
Нағым” “Мәлік-Дарап” және қазақ тұрмысынан алынып жазылған ... ... т.б. ... ... поэмалары қолжазба күйінде жоғалып
кеткен. ... ... ... ... селосының тұрғыны Тұрысбек
Құдайбергенов 1964 жылы қаңтарда ... ... ... ... жылы ... Әсет Шәуешек қаласындағы танысы, ұйғыр саудагері
Сейітқасым деген кісіге өзінің ... ... ... ... ... Қазан баспасына жібер, өзім Жай тауындағы керей
төрелеріне кетіп барамын”, – деп, ... ... ... Сейітқасым Әсет
шығармаларын Қазан баспасына жіберуге талаптанады. Бірақ, сол кезде Россия-
Герман соғысы басталып кетіп, шекарадан ондай ... ... ... ... ... ... ... жиналып тұрыпты. Осы
кезде Сейітқашымның байырғы досы Қобақтың ... ... ... дін ... ... қаласына астық алуға көп түйемен келіп,
Сейітқашымның үйінде қонақ болады. ... ... ... ... ... жаза ... орысша сауатты) – Өргедегі ... дін ... ... ... ... – деп сұрап алады. Сол қолжазба дастанның саны –
14. Сонда “Мәлік-Дарап” деген өте ... ... бар еді. 1936 жылы ... ... ... Сол кезде қолжазба жоғалып кетеді. Басқа
кітаптармен бірге конфискеленіп кетті ме, әлде ... ... ... Бұл ... ... ... болып отыр.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақ ... ... ... тақырыпқа жазылған бірнеше туынды дүниеге келді. Олар: М.
Сералиннің “Топжарған”, Шәкәрім ... ... ... ... ... ... Әсет Найманбайұлының “Мұңды қыз”
дастаны. Осы аталған үш ... ... ... ақын ... болып
табылатын Шәкәрім Құдайбердіұлы мен Әсет Найманбайұлының тақырып таңдауында
белгілі бір ... бар. ... ... ... ... сол ... орын
алған көкейкесті әлеуметтік, қоғамдық мәселелер төңірегінде алып ... ... ... ... осындай жаңаша түр, дәстүр келгені жайлы
М. Мағауин: “Қазақ поэмасының – ... ... ... хас түр-тұлғасы бар
поэманың жасалуы – кейініректе мүлде дерлік жаңа жанр ... ... ... романның тууы мен қалыптасуына пара-пар, аса ... ... ... ... көне ... бұл ... ... жете дамып, биік көркемдік өреге көтерілуі, ал ғасырдың ... ... ... ... өлеңмен жазылған аңыздық-романдық эпостың
үлкен табысқа жетуі басқа пішім, өзгеше үлгідегі жанрдың қадамын қысқартып
қана қойған жоқ, оның ... ... өз ... ... өлең ... ... ... да бөгесін болды. “Сөз айттым Әзірет Әлі, айдаһарсыз, –
мұнда жоқ сары ала ...... ... ғана ... ... ... ... [159, 372 б.]. Осы шығыстық негізде туған жаңа сипатты қазақ
поэмасы ... ... алды ... белгілі зерттеуші ғылым пікіріне алып
қосарымыз, Абай қазақ поэмасының жаңа ... ... бір ғана ... ... ғана ... өзі тақырып ретінде ақын шәкірттеріне ұсынған
қазақ тарихындағы ғашықтық, тұрмыстық оқиғаларға да ... ... ... ... соң қазақ әдебиеті жаңа сапаға көшті десек, ұлы ... ... ... ... төңірек-ізбасарлары мен шәкірттері жаңа
үлгідегі поэмаға бірден ден қойып: “Тәуке-Жікібай”, ... ... ... ... сынды осы жанрдағы шоқтықты
туындыларды өмірге әкелді.
Әсет Найманбайұлының ... ... алып ... ... ... ... бірі – “Кешубай-Жәмила”, екіншісі – “Құмай ... ...... т.б. ...... ... ... қабылдаған ХІХ ғасырдағы
оқиғаларды тілге тиек етсе, соңғысында – өткен дәуірдегі ... ... кезі ... ... ... ... сөз болады.
Біз Әсет поэмаларын қозғайтын тақырыптарына байланысты мынандай алты
топқа бөліп ... ... ... ... / ... “Мәлике”, “Барат қыз” т.б./;
2. Діни-гуманистік мәнді / “Үш баланың әңгімесі”, “Француз” т.б./;
3. ... / ... ... ... / ... ... Сюжетті циклдік / “Бақтиярдың 40 бұтағы”/;
6. Сюжетсіз дидактикалық / “Өнер”, “Алашнама” т.т./ болып табылады.
Бұдан поэма жазудағы Әсет ... ... ... ізденісін, жанр табиғатына поэтикалық, композициялық тыңнан
бойлау ерекшелігі мен ... ... ... ... ... ... Сәкендердегідей ұйқас
алуандығы кездеспейді, барлығы дерлік дәстүрлі қара өлең ... ... жыр ... ... ... ... ашып көрсеткен ақынның өз поэмаларын жазу процессінде
шығармашылығына әсер етуші үш күшті үнемі ... ... ... ... ... желдірте баяндауынан халық ауыз әдебиетінің әсері
айқын ... тұр; ... ... ... ... өзі ... Абайға еліктеу білінеді, үшіншіден, сюжет түзуі, композиция құруы
жағынан шығыс, орыс, ұлттық әдебиеттердің Әсет ... ... ... ... ... келгенде ақынды тікелей өзі тұстас
ақындардан даралап, ерекшелендіріп тұратын өзіне тән ... мен ... ... ... Әсет ... қосқан қомақты үлесі мен өзіндік
әдеби жаңалықтары бар екенін естен шығармаған жөн.
Әсеттің поэмаларындағы ұлттық төл ... ... ... ... ... С. ... “Әсет ақын”
монографиясында жан-жақты талданғаны ... ... ғана [73, ... бб.], ... ... белгілі. Қалғаны “Құмай торы”, ... ... және ... поэмалары зерттеушілер тарапынан тыс қалып келеді.
Оның әр кезеңдегі ел өмірінен ... сол ... тән ұлт ... ... ... ... “Мұңлы қыз” және “Алашнама” сынды үш
поэмасы анда-санда ... ... ... зерттеушілер назарына ара-кідік
іліккені болмаса,әлі күнге дейін өздерінің оңды бағасын алмай келеді.
Әсеттің поэма ... ... ... және ... ... бірі ... сюжетсіз поэма жазған өз дәуіріндегі
саналуы ақындардың бірі екенін ... ...... ... ... ... 1992 жылы облыстың «Семей таңы» газетінде және ҚХР 1987 [160] және
2000 [19, 61-66 бб.] жылдары шыққан жинақтарға ... ... ... көргенімен
әл әзір қалың көпшілікке онша белгілі емес. Бұл ... ... ... ... ... ... бұл ... образдар жоқ. Ақыл-
кеңес автор атынан айтылады.
Әсет жігітке керек бақыт деп өнерді көрсетеді. “Дүниеде толып жатыр әр
түрлі ... деп, ... ... де ... ... ... ... өнердің түрлерін көрсетеді: оқ шығарып, мылтық ату, әсем
киіну, домбыра алып, әнге ... ... ... етік ... ... ... жақсы мен жаманды, ақ пен ... ... ... ... ... жаман бір қиын іс,
Түзелер қисық ағаш салса тезге.
Арасы жақсы-жаман жер мен көктей,
Қосылмас алтын қоссаң мыс пен ... ... ... ... ... ... ... жақсы жарының болуын
да жігіттің бағы деп есептейді.
Поэма экспозициясы дидактикалық сарында жырлай арнауға құрылған:
Домбыра екі шекті қолға ... суда ... ... ... ... ... білгенімше жорғалайын, –
деп, Әсет ақын желдіртіп алып, ары қарай өзінің шығармашылық ... ... ... ойлап, көкірегім басқара бер,
Ұшымен қызыл тілім жорғалайын.
Бар болса баста көзім, жақта тілім,
Мен ... әр ... құр ...... ... ... ... көлемі шағын
поэма. Поэмада автор төмендегідей пәлсапалық пайымдаулар жасап отырады.
Жылқыдай жайлаудағы жүрміз желдеп,
Болғанда ғылым-дария, оқу-өрнек.
Жастарға білім ғана үлгі бермек,
У ... ... ... ... де ... ... дүрмек.
Ақынның ақыл-кеңестері жастарды өнерге, білімге шақырып, үнемі автор
атынан ІІІ ... ... ... негізгі бөлігінде Әсет ақын жігітке тән жеті ... ... ... ... үлгі шашады:
Әуелі өнер алды білсең ақыл,
Болады сүйеу-жолдас әуел-ақыр.
Қалдырмай төрт тұрманын түгел білсең,
Жігітке іздесе өнер толып жатыр.
Ол да өнер-ақ шығарып оқ ... ... жау ... ... ... бос боп ит жүгіртіп, бүркіт салып,
Қанжыға қандап келсең ол да мақтан
Ол да өнер әсем киім ... ... ... ... ... да өнер – алып әнге ... ... үн тыңдаған, –
дей келе, ұсталық пен етікшілікті де ер жігіт білуге тиісті өнер түріне
жатқызды. Осылардың ... ... ең ... қоятыны бар өнердің негізі-
ақыл.
Бұл поэма-ең алғаш 1987 жылы ҚХР ... ... ... қоғамы
құрастырып шығарын “Мұра” жинағының № 1 санына енген ақынның үш дастанының
бірі. Дастанды ... ... ... ... ... ... деген
Әсет ақынмен дос-жар болған екен,бірде олар Әсетке ерекше сүйеу ... ... ... ... түгілі Орта жүз баласына өте сыйлы адам
Сүлейменге сәлем бере барады. Сонда сөзден-сөз ... ... ... ... ауызға алынады. Тап сол жерде сөзден түйін түйген ақпа
ақын Әсет “Мұра” жинағына енген екі ... ... ... ... ... ... “Өнерді”, келесісі – “Құмай торыны” суырып салып шығарып
айтады. Бітімбай ақын өлімінен кейін, яғни, 1933 жылы ... ... ... көңілі жақын Қабдолла Матайұлына жаттатқызады. Өз кезегінде ... ел ... Әсет ... ... ... ... О. ... береді де,аталған азамат Қабдолла ақсақалдың жырлаған поэмасын
үнтаспаға түсіріп алады. Міне ... ерек ... бар ... ... ... мүлде белгісіз болған поэмаларының бірі ретінде жетіп отырған ... ... ... екі ... ... ... ... орнаған шақта сол жақтағы туыстарына қыдырыстап барып, жүз көрісіп
келген Мақаншы ... ... ... ... ... Молдабайұлы
Дүтбаев Ә. Найманбайұлының мұражайына “Мұра” жинағын табыстайды. Жинақпен
жете танысып шыққан сол ... ... ... О. ... ... үш ... ... яғни, “Құмай торы” мен “Өнерді” “Семей
таңы” газетіне 1992 жылы ... 20-да ... ... ... ... алғанда,жастарды өнерлі болумен бірге жақсы мен
жаманды, ақ пен ... ... ... ... етіп үндейді.
Болмағы жақсы-жаман бір қиын іс,
Түзелер қисық ағаш салса тезге.
Арасы жақсы-жаман жер мен көктей,
Қосылмас ... ... мыс пен ...
деп, ақын келелі ойын одан әрі өрістете келіп, жігіттің ақыл ... ... ... болып желкілдеп өскен баласының және таңдап алған
жарының үлгілі-өнегелі болуын ер азаматтың басындағы бағы деп есептейді.
Поэма авторының өлең тармақтарында ... ... “у ... ... ағаш ... ... ... және де ақын тарапынан көркем ... ... ... жылқыдай желдеу”, “дүрия-шағи кигізу” т.т. өз
орнымен поэма әрін ашуда автор тарапынан ... ... ... ... ... ашып, дидактикалық мәнділігін арттыра түскен.
Ақынның поэма контексінде шумақ мәнін ашу үшін ... ... ... ... метафоралық стилистикалық амалдауы:
“Болғанда ғылым – дария, оқу – ... ... ... ... ... композициялық құрылымына әр беріп тұрса, ақын ... “Ол да ... ... басы фразалық референі ғибраттық тақырыптың
көтерген жүгін діттей аша ... өз ... ... ... тұр.
Поэмадағы төмендегідей қос тармақтану ұлттық колоритті ... ... ... ... ... айналып шыға келген:
Болмайды жаман жақсы мақтасаң да,
Кигізіп дүрия-шағи қаптасаң ... ... ... ... ... ... шылауы өлең
тармағына дыбыстық әуезділік сыйлағандығын аңғарамыз. Жалпы, поэма бойында
бұндай ... ... ... ... ... сюжетсіз шығармаға
ғибраттық көркемдегіш әр үстейді,әрі туындының идеялық айтар ойын айқындап,
тәрбиелік сипатын арттыра түседі.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ
ғасырдың басындағы ... ... ақын ... ... ... ... ... ізденгіштігін танытатын шығарма ғана емес, қазақ
әдебиетіндегі поэма жанрының дамуына Әсет тарапынан қосылған тың үлгі ... ... ... туынды.
Әсеттің біздің қолымыздағы Бақтиярдың қырық ... ... ... ... ақ ... ... және “Жамсап” және “Мұңлы қыз”
қисса-дастандары Әсет шығармашылығының көп салалы баға жетпес мол ... ... ... ... қазақ тұрмысынан алып жазған ... ... Д. ... ... ... “Мұңлы қыз” деген қиссасы
болғанын айтады”, – деп ... Ал, Б. ... Әсет ... ... деп ... “1968 жылы шыққан кітаптың алғысөзінде “Мұңды қыз” ... ... ... ... ... ... ... қысқа ғана
мәлімет бар. Бірақ ол шығарма ... жоқ. Әсет өзі 1916 жылы ... ... бұл шығарма Совет өкіметі жайлы сөз болғаны қалай болады
деп, құрастырушылар оны қоспаған, сияқты. ... ... ... ... ... ... [18, 23 б]. 1955 жылы 11 айда әйгілі әнші
Қадриқан мұра ... ... ... естелігінде: “Мен 1943 жылы
нағашым Әріпжан ақынға ... бере ... ол ... ... ... ... Әріпжан ақын: “Әсет марқұм “Қыз мұңы” әнін “Мұңлы қыз” ... ... ... әнін ... ... беташары
ретінде жасаған. Б. Нұржекеев бұл жерде “Мұңды қыз” дастанын өзі 1988 жылғы
жинаққа енгізген ... ... ... ... ... ... ... жылғы жинақта басылған “Мұңды қыз” ... 2000 ... ... ... ... ... ... [19, 205 б]. Жоғарыда атағандай
Әріпжан Жанұзақұлы “Қыз мұңы” өлеңін “Мұңлы қыз” ... ... ... ... ... ... ... қасіретім мынау менің
Өзіңе көз болмаса сүйер теңім
Лажсыз сүймес жарға қосақталсаң
Ойлашы керегі не дүниенің.
Осы өлеңде әйел теңсіздігі сөз ... ... ... ... ... қыз мұңы ... “Мұңлы қыз” дастаны Кешубай секілді
қазақтың төл ... ... тым ... ... екен
Қазақтың бір патшасы, аты Есімхан.
Бұл шығармада қатал заман тауқыметіне ұшыраған, менменсіген патша әйелі
шығарған ауыр үкім ... тап ... ... ... ... ... ... бейшара қыз Малике тағдыры сөз болады. ... ... өте ... ... ... ... ... келген сәттен бастап ақ өз
бақыты үшін аянбай күреседі, барша қиыншылықтарға қарсы ... Жаңа ... оң аяқ ... ... тістеп алуы оның болашақта әділдік
жеңетіндігіне деген сенімін күшейтеді.
Баласын қош деп сүйіп ала ... ... суын да ... ... жер ... қала ... ... қатал тағдыр жібімейтін
Қоян болды-ау індетіп құны жейтін
Анасы мен баласы екі жерде
Екеуі де жылаулы тірі жетім.
“Кең дүние пана ... саяң жоқ па ... ... баян жоқ па ... ... бұл жарасын
Жар асты жазатайым қазаң жоқ па?” [19, 397 б.]
деп зарлану осы жанрдағы шығармалармен үндесіп жатқандығын көреміз.
Тарихи Есімхан тұлғасы авторға ... ... ... ... әр беру үшін ғана ... ... ... өрілу үшін ақыл
қиялынан туған оқиғалар мен шындық өмірде ... ... ... ... ... ... драмалық ахуал екендігін танытады.
Ең тәнті ететіндігі Әсет ақынның өз персонаждарына туындыдағы іс-
әрекетіне сай ат ... ...... бейкүнә; Бибану – би ханым;
Жақып, Сүлеймен, Жүсіп – пайғамбар ... ... мен ...... ... жарылып аталуы; Мәлике – ханшайым; Сәби – оң мен ... жан ... ... қолданылып, кейіпкерлер есімі оқырманына ой
салады. Бас кейіпкер бейнесіне (Мәлике) көлеңке түсіріп, тоқал ... Әсет ... екі ... де ... тән ... атауды есім
ретінде алғанын аңғарамыз.
Дастандағы кейіпкерлер саны бар жоғы он ... оның ...... де ... ... ... ... анама кейіпкерлер (Жүсіп
пен Зәмзә); қалғандары (Мәликеден басқасы) – ... ... ... ... автор әдеби Есімхан бейнесін былайша сомдайды
Ертеде, тым ертеде болған екен
Қазақтың бір патшасы – аты Есімхан
Биязы Есімханның ... ... кең ... өз ... [19, 373 ... ... басқа қисса-дастандарындағыдай емес, әйел сұлулығын
асқақтата жырлауға сараңдық танытқан Әсет Бибану портретін:
Ай сәулесі албыртып ақша жүзді –
деп бір ғана ... ... ... ... ... есі кету
арқылы эмоциялы-эксспресивті сипатта, еуропа поэзиясына тән қыз көркінің
сұлулығын ... бет ... ... тізе ... ... іші түтін сылдыр сөзбен
көкке көтере әспеттеу арқылы емес, шығыстық дәстүрде аз ... көп ... ... бір ғана өлең ... оған ... ... жанның
ынтызарлығы арқылы арудың сымбатын оқырманына былайша ишаралай суреттейді:
Хан көріп Мәликенің нұрлы жүзін
Еріген қорғасындай кетті балқып.
Ақын өз ... тән ... ... ... көбіне-көп жүгінетін
стилистикалық амал-тәсілі боп табылатын ұлттық колоритке иек ... ... рет ... ... ... қорғасындай балқып” дәстүрлі поэтикалық
формулалықпен осы тіркесімді төл әдебиетімізде соны қырынан ашып ... ... Осы ... ақын бұл ... ... бейнесін
ашуға оның портреттік кескіні арқылы емес, жанама және тікелей мінездеуге
құрылған іс-әрекеттері арқылы тырысқанын ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер қорасанға қой айтып, әулие-әмбиенің
басына түнемейді, шындық өмірдегідей бір ... зар ... ... ... байыбын кішілікке екінші әйел алумен оп-оңай
шешеді. Жоғарыда сөз еткен жанама мінездеудің алғашқысы қыз ... ... ... ... ... ашып ... танылады. Поэмада мұндай
мінездеулер бірде тікелей,бірде жанама ... ... ... желісіне
орай ретті беріліп отырады.
Есімханның әйел тілін алуы,яғни,қазақ ... ... ... мін ... ... салттық үрдісті бұзуға көнуін ақын мынандай
Есімханның болашақ қайын атасы ... ... құда ... ... ... ... ... ондай патша табылмайды,
Бір шартым,қызымды еркін ұстасын ол.
Бибану қарсы келсе бағынбайды –
деп, құда түсе келушілерге ... ... ... ... кеткендіктен
Есімхан басқа істер амалы қалмай қайын атасы қойған шартпен еріксіз
келіседі. Осы ... ... ... ... аяр да, адуын бәйбішеге
айналуының әдеби эволюциясын Әсет бірте-бірте ... ... ... ... өмір шындығымен астастыра әдеби жалғандыққа ... ... ... Сол ... де, бала сүю үшін ... әйел алу ұсынысы
да, хан тарапынан емес, Бибану тарапынан ауызға алынады.
– Айтайын бір ойымды жаным ... тірі ... бір әйел ... ... ... ... деді.
Болады бала тапса менен туған,
Онан соң жоғалтамыз көзін жылдам
Ол үшін ең сенімді бір ... ... одан ... мүлде бір жан [19, 374 б.].
деп, хан ханымы өзінің шынайы бет пердесін алғаш рет ашады.
Әсет поэмасында шығарманың ... ... ... ... сәтімен кірістірілген екі бірдей оқиғалық-сюжеттік деталь бар.
Оның бірі-қызын өлдіге санаған бар ... ... ... қам ... психологиялық жай-күйі.
Балтасын маңдайын қалды салып,
Жолбарыс шалқасынан түсті барып,
Боялды үсті-басы қызыл қанға
Тастады Жүсіп тағы ішін жарып.
Ішінен шықты адамның ... ... ... білектері
Қарғамды осы жауыз жепті екен деп,
Жүсіптің кемсеңдеді иектері [19, 385 б.] –
деп, қыздың жалған өлімін ... ... ... ... ... ... ... суреттейтін шағын детальмен бере алған. Ал, екіншісі –маңдайынан
мейірлене иіскегенін ... ... ... ... ... анасынан айыру
эпизодтық деталі.
Шыр етіп жерге түсті сәби ... жас ... ... ... еңкейіп кеп осы орайда,
Оң аяқ шынашағын алды қыршып.
Қыршылды шынашақтан екі буын,
Ұмтылды Бибану да тігіп ... ... ... тартып қойды,
Жей ме деп мына албасты өзі шуын [19, 391 б.].
Ақын ұлтжандылығы ... ... кір ... ... ... мінін сынағанда тек ер азаматтарға ғана семсер сөзбен
шүйлігуінен аңғарылса, ал, оқиғалы жанр поэмада, өз баласының ... ... ... ... мінез дала аруына шаң жуытпай ақтап,оның есесіне баланы
керексіз заттай дырылдатып ... қаны ... ... ұлт ... ... ... Осы екі ... деталь поэмаға көркемдік-эстетикалық әр
беретін поэтикалық міндет атқарып тұр, әрі ... ... ... ... ... сюжет динамикасын ширықтыра түседі.
Поэмада сәтті сомдалған образ – ... ... ...... ең
сенімді уәзірі ретінде Мәликені ханмен некелестіріп, зарыға күткен бір
сәбиді сүюіне көмектесіп қана қоймайды. ... ... ... жеді деп
ойлап зар еңіреп қалған қос мұңылық әке-шешесіне “тонды ... ... ... өтеуі ретінде қолынан келген көмегін аямай, бағып-
қағады, әрі, Сәбиге бар шындықты ... ... ... ... ... ... ... жәрдемін тигізеді.
Сүлеймен образын қазақтың ескі салтындағы “есік көргенді алма, бесік
көргенді ал” дейтін ұлттық ұстанымына ... ... ... ... ... ... қыз ... ұмыттырып, Мәликеге адал да, қамқор жар
бола білуімен ... ... ... қол жеткізуіне көмегін тигізген
мәрттігінде көреміз. Жырда Жақып, ... ... ... ... көрінсе де олардың сезім тазалығы, жүрек табандылығы ерекше әсер
қалдырады.
Бибану мен Малике ... ... ... ... айқын сезіледі. Бибану өзінің қаталдығы ... ... ... ... ... ... жүрегінің мейірмандығы
арқасында Бибану ісі кешіріледі. Дастанда ана мен ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Малике
бейнесі жырда өте сәтті шыққан. Алғаш Есімхан үйіне келген сәттен бастап ақ
өз ... үшін ... ... ... ... ... ... Жаңа
туған баланың оң аяқ шынашағын қыршып тістеп алуы оның болашақта ... ... ... ... ... ... мол ... өзімен-өзі сырласуы, бойын кернеген ыстық сезімін сыртқа
шығаруы ... ішкі ... ... ... дір ... ... қош деп сүйіп ала алмады
Туған жердің суын да ... ... жер ... қала ... ... ... ... жібімейтін
Қоян болды-ау індетіп құны жейтін
Анасы мен баласы екі ... де ... тірі ... ... пана ... саяң жоқ па ... тағдырына баян жоқ па ?
Жазбассың жүрегімнің бұл жарасын
Жар асты жазатайым қазаң жоқ па [19, 397 б.]?
Поэма дәстүрлі қара өлең ... ... ана мен ... ... және біз ... ... ана зары барлығы ақынның басқа
шығармалармен үндесіп жатқандығын көреміз. Ақын ... ... ... ... ... ... стилистикалық амал-
тәсіл ретінде жыр үлгісіне де жүгініп отырады. Ана мен бала зарлай арнауы
сол жыр үлгісінде жазылған, әрі ... ... ... ... туындының көркемдік құндылығын арттырғанына көз жеткіземіз.
Мәлике қанша жерден өзіне қастық ... ... ... кешірім
жасауы арқылы өзінің үлкен жүректі абзал ана екенін танытады.
Мәлике айтты: өтеді жалған бізден
Хан сәби тәрбие алды ханым ... үшін ... ... мен кешемін
Төрелік енді,әпеке,өзіңізден [19, 419 б.].
деген ұлағатты ... ... ... мәнерде барша қаһармандарының
бақытқа кенелуімен аяқталады.
Түйіндей айтқанда, “Мұңлы қыз” поэмасы – Абайдың ақын ... ... ... ... ... теңдессіз үлестерінің бірі болып
табылады .
Әсет Найманбайұлының әдеби-ғылыми ортаға белгісіз поэмаларының бірі ... ... ... ... ... жазған “Алашқа” шығармасы. Әсет
ұлттық тақырыпта поэмалар жазуда екі тақырыпты қатар өрілте ... ... ... ... орын алатын тарихи ... мен ... ... – өз ... ... ... мен ... тыныс-тіршілігін тап басып танытар бүгінгі ... ... ... ... ... ... күн тақырыбына эпикалық
құлашты поэма ... ... ...... және ... ... өмірге жолдама ... ... ... ... ұқсастығына байланысты екеуін бір шығарма деп
есептейді.Шындығында мүлде олай емес, ОҒК ... қары 783 № 2 ... ... ... ... екі ... туындыны бір шығарма
деп қателесудің керегі жоқ. Өйткені,екеуі мазмұны иен құрылымы жағынан бір-
бірінен ерекшеленіп тұратын екі ... ... ... әсер етуші үш ... атап ... ... желдірте баяндауы халық ауыз әдебиетінің
айқын әсерін аңғартып тұрса;екіншіден,тақырып таңдауда,суреттеуде өзі ұстаз
тұтқан ... ... ... ... шығыс
әдебиетінің әсері сезіліп тұрады. Бірақта соған қарамастан поэма жазуда
Әсеттің өз стилі, осы ... ... мол ... бар.
Толғау түрінде жырланған бұл шығарма 1918 жылы ... ... ... бойынша: “Идеи и тема жанра толгау
масштабны,ему свойственны ... ... ... [161, 4 б.] Осындай қазақ ... ... ашып ... ... өз туындысына Әсет арнайы арқау етіп алған.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс ... ... ... ... ... ел-жұрт жаппай шығыс Түркістанға қоныс
аударады. 1918 жылы ... ... ... ... ... ... М. ... хәм Рақымжан Мәрсековтар Алаш партиясының
шешімімен соларды қайтадан атамекенге қайтару ... ... ... Қытай өкіметімен келісіп, олардың жағдайын жақсартуға көмек көрсетуге
өтініш етіп, мәжіліс сұхбат ... ... ... оқығандардың келу
құрметіне Шәуешек қазақ жастары қонақ мәжіліс жасайды. Бұл ... ... ... ... ... кім түсірді?” мақаласында әкесі Мұхаметжан
Абдулкәрімұлы Юсупов (1896 жылы Шәуешек қаласында туған, Шәуешектегі ... ... 3 ... ... ... оқиды) күнделік-естелігін
жариялайды: “Қонақ мәжілісіне бүтін уәлаят бойынша ... ... ... болса әуесқой ғана) мені рәсім түсіруге дағуат қылды. ... ... ... өз ... жеке ... ... ... Қанағат болыс
Сүлейменұлы жолдастарымен жеті-сегіз адам келіп қатысты. Солардың арасында
Әсет ... бар еді. Бұл Әсет ... мен ... төрт жыл ... ... бара ... жолында Еміл бойында Әлімғазы болыстың ата-жұртында
михман болып қонған кезімде көргем. Келушілер мен ... ... ... соң ... Әсет ... ... ән, өлең ... беруді
өтініш қылды. Басында Әсет уәжі жоқтығын, ән салуға ... ... ... ... ... ... Біраз уақыт Әсет қысылып
ыңғайсызданып отырды да, әнге ... өз ... ... Сол қонақ
мәжілісінің соңында рәсімге ... ... ... ... ... еді” [49, 16
б.].
Шындығында да Әсеттің “Алашқа” толғауы
Міржақып, өлең айт деп қолқалайсың
Мен не ақын сендер тұрып ой ... деп ... ... ... ер ... ма жол ... басталады.
Ақын қашанда халық ұлы, халық мұңы, халық басына түскен қасірет ақын
жанын ... жаны аши ... ... ... ... ... ... Міржақып
сынды ел ардақтыларының өзіне күмән білдіре сөйлейді. ... ... ... ... өз ішінде біріге алмай тоз-тоз болған қалпына назаланады.
Ей Ақа не дегенің бүй дегенің
Алашқа жалпақ елді жи дегенің
Алыс кеткен ағайын суық ... мысы ... ... елдің.
Қазақты қауым жұрттан қара көрдің
Бұлтындай өткіншінің ала ... ... ... ... ерік
Бастармыз қай ұшпаққа дара болып.
Осы кездесудің әсері ме ... Әсет ... ... сөзінің қолдануы
жиі кездесе бастайды. Қазақ ... ... ... ... де ... ... болады.
Аталған шығарма ұлтты саяси-рухани оятуға үндеген арнау формасында
жазылған азаматтық-саяси ... ... ... ... екені шәк
келтірмейді.
Автор поэма мазмұнына орай халықты үш ... ... ... ... және ұлт ұстаздары. Бірінші және екінші топқа жатқызылғандарды
ақын ... ... ... ... алып ... зар ... үшін жазбақ болдым осы сөзді,
Сорақы қылығыңды бетке шаптай.
Алып жүр ақылды жұрт қазақты алдап,
Қараған хайуанша сырттан малдап.
Немесе:
Алты миллион алаш боп құр ... ... ... ... ... ... түзеуге деген ақын арманы былайша поэзия тілімен төгіледі.
Надандық кір болғанда ғылым сабын,
Сабындап кетіретін бар ғой таңылақ.
Асқан ел ғылыменен қандай ... ... ... ... ... елу ... сапқа кірді,
Мәжуси итан халқы жапон да ақыр.
Немесе:
Күңіренгеннен гүлденер күн тумайды,
Ел білер ғылым керек шынын ұқшы.
Отыз жылда оқмен өрге басып,
Жапония бала кеп туын ... ақын ... ... ... ... де, ... ... Орысты
үлгі етіп сөзге қоспауын империя түзуші ұлттың қазаққа ... ... ... ел ... көзі ашық ... ... әбден мәлім болғандығынан
деп ұғамыз.
Еуропа,америка халқы қандай?
Жарандар жеткен елдің байқа сырын.
Немесе :
Ғылыммен неше түрлі кеме жасап,
Еуропа жүрген жоқ па суға ... ... ... ... қалдың ғой қазағым дәмін татпай?!
деп, бір жағы алашын ... жағы ... ... ... жыр ... ... ... азаматтық лирика сарыны мен дәстүрлі дидактика
элементтері шебер үйлескен “Алашқада” ұлт ... мен ... ... жерінде автор ерек орын беріп отырады. Поэмада Әлихан Бәкейхановтың
ауызға алынбауы ... ... ... ... ... шығар деп
жорамалдаймыз. Өйткені, ақын дәстүрлі қазақ арнауында өзі жоқ адамды
сыртынан ... ... ... ... атын ... алмаған.
Поэманың кіріспе экспозициялық шоғыры қазаққа ... қос ... ... ... өлең айт деп ... не ақын ... ... ой табатын.
Алаш деп ағайынға сауын салып,
Ақаң ер отырмай ма жол табатын.
Немесе:
Ей, Ақа,не дегенің бүй ... ... елді жи ... ... ... суық ... мысы ... үйдегі елдің? –
деп, екі империяға бодан боп қаққа айырылған бір елдің ... ... ... ере қоюы ... ... аңдатады.
Міржақып Дулатов пен марқұм Абай,
Миллет үшін орысқа өтті ... 40 ... сөз ... жай өлең ... сынап бақпай.
Толғансаң түсінер ең түйін сөзін,
Тентіреп жүргеніңше тыным тапай.
Ақынның жазу стилінен дидактикалық ... ... қос ... қарсы тұрып,саяси күш біріктіруге арналған азаматтық лиризмді
ту еткен қазақ әдебиеті тарихындағы 1917-1918 ... ... ... әдеби өмірге келе бастауының куәсі ... Атап ... ... және ... ... ... рет қазақ
әдебиеті тарихында монография құрамында 1992 жылы ашыла талданды [31, 149-
154 бб.]. Қазақ ... ... ... бірі ... ... ... өзінің қазақ әдебиетіндегі поэма жанрының
туып қалыптасуында өзіндік орны бар. Ғылыми жұртшылық назарына ілігіп әділ
бағасын ... ала ... ... ... ... 1989 жылға дейін
ауызға алғызбай, ғылымдар тарапынан зерттеуге тиым ... ... ... біріне айналды. Қазақ саяси лирикасында өзіндік орны бар бұл
поэма әдбиетші ғалымдар тарапынан енді-енді шынайы ... алып ... ... ... ... мен ... ... ғана сөз еттік.
Біз бұған дейін ақынның ұлттық тақырыпқа арнап жазған әдеби-ғылыми
ортаға ... ҚХР ғана ... ... ақынның туған өлкесіне ғана мәлім
поэмаларына кеңірек тоқталған едік. ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... діни ... кең ... көзі ашық оқырмандар
тарапынан табиғатымызға жақын ... ... ... ... ... сұранысты
тудырды. Осы дәуір талабы туғызған рухани-эстетикалық сұранысты өтеу үшін
Абай Құнанбаевты ауызға алмағанның ... діни ... мен ... ... Орта ... ірі ... оқу ... бітірген өз дәуірінің
ғұлама ақындары: Ғабдолла Файызханов, Ақылбек ... ... ... Айтқожин, Лұтфолла Уәлиұлы, ... ... ... Мәулекей Жұмашов т.б. нәзирагөйлік сипаттағы ... ... кең ... ... ... “сюжет ауысып алу” негізінде
қиял-ғажайып, новеллалық ертегілерге ... ... ... бір ... ... ... ... мен Димнә” т.б. туындылардағы оқиғалы тақырыптарды
халықтық прозадан поэзия тіліне бейімдеп, өз жандарынан жаңа ... ... ... әдебиетімізде кеңінен белең алған бұл әдеби үрдісті қазақ әдебиетін
зертеушілер назира деп атап, өзінің әділ де, ... ... сол ... ... М. ... [1], Б. Кенжебаев [14], Қ. Мәдібай [15],
Б. Әзібаева [32] және А. ... [33] ... ... ... Олар осы бір әдеби үрдісті жан-жақты сөз еткен өздерінің ... ... ... ... Ә. ... қиссаларына ерек орын
берген А. ... ... ... ... 1988 жылы ... ... еңбегінің 84, 89-91 беттерінде ... “Ер ... ... тоқталса, осы шығарма мәтінін ҚазССР ҒА, 1628 ... ... ... 125-144 ... ... ... құру лебі Әсет қиссаларына
даңғыл жол ашса, ел ... ... ақын ... да бүткіл
мұрасы бойынша кандидаттық диссертацияның тұңғыш рет қорғалуына мүмкіндік
берді. Біз осы іргелі зерттеулердің ізін ала Әсет ... ... ... ... ... ... боламыз.
Төл әдебиетіміздің тарихынан хабардар жұртшылық қазан ... ... ... ... ... ... қомақты екі саланың
болғанын жақсы ... Оның ... осы ... ... ... ... ... алынып жазылған туындылар да; екіншісі-көне шығысқа
бұрынан белгілі ертегілік-аңыздық сюжеттерді жаңғырта жазған түп ... Орда ... келе ... адами гуманистік ізгілік идеяларын,ту етіп
көтеріп, өз заманына сай ... ... Шәді ... ... т.б. ... ақын шәкірттері Әріп, Көкбай және Әсеттер ... ... ... ... ... А. ... тарапына берілген анықтаманы
өзінің “Ғасырлар мұрасы” еңбегінде А. ... ... ... ... ... ... ... тарихи қаһармандық сипаттағы
әңгіме, аңыз түрінде келетін жазба әдебиеттің және фольклордың ... ... б.], ал, ... Зәки ... пен Т. ... ... ... әдебиеттануы тарихындағы тұңғыш сөздікте осы терминге оның ... ... ... анықтамасын Ө. Күмісбаев жан-жақты береді [162].
Оған бұл арада толық тоқталып жатпай, сөз арасында ғана ... ... ... ... жасаған аудармасымен ғана шектелеміз. Аталған
ғалым: “ХІХ-ХХ ғасыр ... ... ... ... ... бұрынан белгілі сюжетке құрылады. Осылайша шығыста бұрынан ... өз ... ... ... өзі ... түсіндірген
“нәзирашылдық” әдіс) -ежелгі жазба әдебиетіміздің дәстүрі” [33, 77 б.], –
деп дұрыс атап көрседі. Біз осы М. ... атап ... ... ... ... ... Абайдың ақындық айналасында Ә. Найманбайұлы
қиссаларына қатысты қарастырмақпыз. Осы шығармашылық процесс туралы кесікті
ойын М.О. ... ... ... ... сыр сүлейі Тұрмағанбет
Ізтілеуұлының 1961 жылы ... ... ... І ... сөзінде: …“Рүстемнің жайы жалғыз Фирдоусиден басталмайды. Ол ... ... ... Фирдоусиден бұрын да көп жайылған болатын.
Осы баспада оқушыға ұсынылып отырған “Рүстем-дастан” жыры Фирдоусидің
“Шаһнамасынан” жасалған аударма ... Оның ... ... ... де еңбегінен ауысқан ) ауызша да, ... да ... ... ... ... ... ертегіше тарап кеткен батырлар жорық
жырының жиынтық жыры /Болат Жандарбеков өзінің “Саки” ... ... ... иранданған сақ батырлар жырының кейіпкері ... ой ... ... ... қатысты арнайы жырлану эпизодын енгізген-
…Сонымен Рүстемнің жайы туысқан тәжік әдебиетінің ұлы ... ... ... ... аударма демейміз, сол Фирдоуси
үлгісімен халық ақыны Тұрмағамбеттің өзі өлең етіп жазған Рүстем жөніндегі
дастанының ... ... ... [163, 7 б.], – ... ХІХ ... ... ХХ ғасырдың басындағы қисса-дастан жазған ақындардың барлығына ортақ
әдеби құбылыс еді. Оны ... ... ... қос ... әдеби
үрдісінен қалған бір ғана этникалық топқа тели салуға келмейтін ортақ
сарындастықты тек ирандық ... ... ... бір ... ғана ... ... еш ... Мәселе бұл арада кімнің кімнен алғандығында емес,
ақындардың сол тақырыпты қалайша ашып ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің бөлінбес,бөлшектенбес бір бұтағы болып
саналатын қазақ әдебиетінің тарихының әр ... ... ... ... ... шығармашылық процестегі көркемдік сапаның түрлі деңгейінде
игеріп отырғаны. Біз Әсет Найманбайұлының осы ... ... ... ғұмырында қалайша меңгергенін ғылыми-әдеби жұртшылыққа жөнді
таныс емес,белгісіз болып келе ... ... ... пен ... ... ... ақын әлемдік әдебиет тарихында ... орны бар ... деп ... ... ... де тән өз ұстазы ... ... ... ... үлгісінде қарымын байқастаған ақын
екендігі Сайлау ... ... ... ақындық мұрасы”
диссертациясында әдеби-ғылыми жұртшылыққа бұрынан ... ... ... етілгендіктен оларға тоқталып жатпаймыз. Біздің жұмысымызға өзек
болатыны ... ... ... ... ... ... ... бөлігі
өткен қытай қазақтарына белгілі сол жақта басылып,жарық көрген жоғарыда
аталған екі ... Шәді төре ... ... ... ... алаш ... алғаш қауыштырушылардың бірі Оңайбек Құдышұлы
ақынның “Назым Сияр ... ... ... ... ...... ... Н.И. Конрад дүние жүзі халықтары әдебиетінің
байланыстарын айта ... ... ... ең ... ... ... ... мен оқиғаны екінші бір халық ... ... ... ... ... төл шығарма тудыру екенін атап
көрсетеді. Сол сияқты Шығыс әдебиетінің қазақ әдебиетіне ... етуі ... ... ... ... бірі – ... поэзиясының көп ғасырлық тарихи мектебінен тәлім-
үлгі алған қазақ ақындары кезінде Шығыс халықтары арасында кең ... ... ... ... ... баурап алатын тартымды
сюжеттерін өз шығармаларына шеберлікпен пайдаланады, соның негізінде қазақ
ақындары Шығыс ... ... ... әсері арқылы мүлдем жаңа
шығармалар жазды. Сөйтіп шығыста бір ірі ақын ... ... ... ... тағы бір ақын қайталап,тың дастан туғызатын дәстүрі, бір тақырыпты
бірнеше ақын ... ... ... жырмен жарысуы, яғни назиралық дәстүр
ғасырлар бойы өмір ... ... ... ... ... ... аударма да емес, еліктеу де емес, нағыз қолтума, тың туынды
екенін Е.Э. Бертельс те, М.О. Әуезов те ... ...... ең ... ... ... аударма жасау арқылы қалыптасуы.
Мұндай аударма жолма-жол аударма емес, аудармаға ақын өз жанынан азды-көпті
өзгерістер енгізеді, ... ... ... жанр ... ... [113, 4-5 бб.], – ... Әсет ... ... ... табиғатын танытады дегіміз келеді. Иә,
осы бағытта қалам тартқан ... ... ...... ... ... ... аударушылар,
соларға еліктеп кітап жазушылар араб, парсы, шағатай тілдеріне ... ... ... білетіндер еді” [164, 109 б.].
Кейін қазақ әдебиеті тарихына кітаби ... деп ... ... ... осы бір ... ... Абайдың ақын шәкірттері
өз үлестерін қосты. Өз қаламдас тұстарымен бірге Әсет Найманбайұлы да ... өз ... ... қазақ арасына танымал оқиғалар циклінен тұратын
“Бақтиярдың 40 бұтағына” қалам тартты. “Бақтиярдың ... ... ... жырлап шықсам деген шығармашылық арманын мезгілсіз киліккен сұм ажал
орындатпады.
Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... Азияның басқа халықтары сияқты қазақтар да Жиренше шешен, Алдар көсе,
Қожанасыр есімдері мен образдары төңірегіне топтасқан ... ... [165, 234 б.]. ... ... әдебиеті зерттеушілер:
Қ. Жұмалиев [13], Х. ... [28], М. ... ... ... жырлары циклін ауызға алып, жан-жақты қарастырғаны
әдебиет тарихынан белгілі. Махамбет шығармасын зертеушілер де [167-168 ... ... ... көп ... ... жырларынан кейінгі
әдебиетіміздегі циклдену “Зар-заман” ақындары тарапынан отаршылдыққа қарсы
жырларда бой ... ... ... ... ... ... болып келсе,
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... шығу ... ... ... ... туындылар да белең алған циклділік тек кітаби ... ... ... ақын ... ... да тән ... ... мына зерттеушілер тарапынан ауызға алынып, жан-жақты сөз етілді
[ 98-99; 73]. Оған Әсет Найманбайұлының ... 40 ... ... ... ... ... ... ғғ.поэтологиялық ұғым
ретінде еніп, әр елдің ғалымдары тарапынан оның төл әдебиетіндегі көрінісін
өз ұлттық әдебиетінде қарастыруы басталды. ... тән ... ... осы ... Әсет Найманбайұлы қиссаларында да бой көрсетті.
Лирикалық циклдену ... А. ... ... на ... ... ... и того же ... медленее выкристаллизовывается в воспринимающем
сознании то общее целое, что можно называть индивидуальным ... ... ... ... ... целого уже выясняется “зерно” каждого ... ... всем ... ... и весь ряд ... ... не ... в каждом стихотворении, взятом порознь ” [169, 550
б], – ... ... ... ... ... ерекшелігін қарастырған
В.А. Сапогов: “новый жанр, стоящий ... ... ... ... и ... ”[170, 90 б], – деген ой айтса, И.В. Фоменко циклді
жеке мен жалпы ... ... ... ... ... отдельным
стихотворением и циклом можно в этом ... ... как ... ... и ... [171, 28 б], – ... Ал, М.М. Гришманның:
“Литературное произведение это именно органическое цельое, так как, ... ... ... ... а во-вторых, каждый составляющий его
значимый элемент не просто теряет ряд свойств вне ... ( как ... , а ... не ... ... в ... же ... за его
пределами” [172, 28 б], – деген осы пікірі Әсет Найманбайұлының “Бақтиярдың
қырық бұтағына” қатысты осы ... ... ... өз ... жеке туынды
бола алмайтындығын танытады. Әсеттің осы шығармасының қым-қуат ... ... ... пен ... ... туралы сөз еткен
А.В. Михайлов оның құрамы мен көркемдік ... ... ... ... ... связей, устанавливаются между
огромным количеством текстов, составляющих весь свод ЗВД ... ... и ... ... не ... быть ... и ... до
конца, потому что это многообразие устроено как открытое множество и связи
должны устанавливаться ... в ... акте ... – помимо этого
многообразия Гёте ... и об ... том, ... была ... ... ... [173, 639 б.], – деген пікірімен қабысады.
“Бақтиярдың қырық бұтағынан” монтаждылық сезіліп отырады. Осыны ... ... С.М. ... ... айтсақ: “два каких-либо куска,
поставленные рядом, неминуемо ... в ... ... из ... ... как новые качество” [174, 487 б.], ... осы ... ... ... ... Бақтиярдың өз жеке басының
тағдыры мен әкесіне әңгімелеген ... ... айта ... ... ... ... мына ... “сопоставление двух монтажных
кусков больше похоже не на суммы их, а на произведение. На ... от ... – оно ... тем, что ... ... ... если хотите, степенью) всегда отличается от каждого слагаюшего
элемента, взятого в отдельности ” [174, 488 б.], – ... ... ... ... ... ... ортаға белгісіз боп
келген “Ғаббас шах ” ... ...... ... ... ... сарын билеушілердің
дүниені, астындағы тақытын тәрк етуге құрылған ақынның авантюралық қиссасы.
Шығарманың экспозициясы:
Мысырда бір хан болған жаннан асқан,
Ұран ғып ғаділдігін ... ... дін ... заманында,
Қарсыласқан жауының көңілін басқан.
Дәулеті, біткен бағы басқада ... ... ... асыл ... шаһ ... ханның атты,
Бар екен қырық уәзірі ақылы асқан.
Қарызқор мүсәпірді байға теңеп,
Өтіпті сол жұмыспен елу жастан, –
деп, кірістірме ... ... ... ... құрылған кейіпкерлер
плеядасы: бірі – әділетті де, салтанатты асқан патша да; ... ... ... ... ... ... уәзір бейнесі арқылы ақынның өз
персонаждарына деген авторлық позициясын аңғартады.
Қисса оқиғасының қоюланып,ширығуға бет алуы тағы бір ... ... – бас ... түс ... ... ... ... іс-
әрекетінің қалай өрістеуін сездіретін дәстүрлі композициялық сюжет түзу
амалынан танылады.
Бір күні түсіне оның ... ... – деп хан ... – әмір айытқан.
Хан болма әулиеге шәкірт бол тез,
Құддыста біреуі бар жұртқа жаққан.
Солай барсаң ... бар ... – деді ... ... ... келсең хан тағың өзіңе тән,
Ұрпағыңда болады орын басқан.
Бұдан қалсаң бәрінен айырылсаң,
Яки бір пендеге сырыңды айтсаң”, ... ... ... ... ... елін ... ... табыстап, Ғаббас
шаһ өз ел-жұртымен қоштасады. ... ... эпос ... ... ... ... оқырманы (тыңдарманы) үшін шығарма композициясына төмендегі
ханымның Ғаббас шаһпен қоштасуын жыр үлгісінде береді. Хан ханымы өзі ... ... ... ... ... ғәділ қорғаны ең,
Еліне ерен сүйікті.
Тірі айырлса ханынан,
Болмай ма халқын күйікті.
Айттың ба алла жолына,
Дәулетің-Мысыр жұртты.
Тауыстырып көзі жылармыз,
Сағыратыл сиықты.
Тілеушің болып ... ... ... ... ... ... құрытты.
Татулық талған орнаған,
Ұмытпа өткен тірлікті…–
деп, халқының өз билеушісіне деген ... ... мен ... жыр ... одан әрі ... ... беру үшін бас кейіпкердің оқиғаға
өзгеше кейіпте араласуын танытатын шығыс поэзиясына тән композициялық ... ... ... ... Қозының-тазша кейіпіне енуі)
кейіпкер метаморфозасына жүгініп, ханды былайша жаңаша кейіпте сомдайды.
Жол ... ... ... ... арта ... ... жол үстінде жолаушыға,
Ат-тонын беріп кетті садақаға.
Ал өзі мүсәпірдің тонын киіп,
Жаяулап шын ғәріптің жолын ... ... ... халифа еді,
Алла үшін соларының бәрін қиды.
Шыққалы шаһарынан көп күн өтті
Басынан нелер қауып-қатер кешті.
Жаяулық, жалғыздықтан азап шегіп,
Алты айда іздеп шыққан ... ... осы ... жеткізушілер бас кейіпкердің басынан кешкен ... ... ... ... ... баспаға берерде керексіз деп санап,не
тастап кеткен, не осы бір ... ... ... ... алған, не осы
жерлері Әсеттің өз қолымен жазған қолжазбадан ақынан ... ... ... кесірінен жоғалған деп ой түюге негіз бар ... ... ... ... ... ... сақтап келе жатқан Әсет ақын
тап осы жерге “жол азабы” мотивіне келгенде жалғыз тармақпен ... ... ... ... ... деп ... қайырғаны және түзете алмадым деп
өзінің авторлық өлеңмен ... ... ... ... ... дәл ... ... ой айтуға жетелейді.
Қиссадағы мекен мен мезгіл ауысуы жаңа кейіпкерлердің оқиға желісіне
араласуына септесіп, ал, шығармаға “тосын өлім” сюжеттік ... ... оның алла ... мүрит болуды ойына алған.
Жұртқа жарық болатын әулиесі,
Өзінен үш күн бұрын өліп қалған –
оқиғаның мүлде басқа арнада ... ... ... ... ... ... жүзін көре алмай қалған шәкірттінің зарын автор ішкі монолог түрінде
берген.
“Іздеп ем ықласыммен ойым халыс,
Алты ай жаяу ... ем ... ... ... дидарын көре алмадым
…………………………………………
Патшалық қалып еді алтын тағым,
Елу жас жер ортаға келген шағым.
Алланың әмірі деп шығар ... не ... ... жаздым!?” –
деп, шаһ Ғаббас жат елде жеті күн зарлап ... аза ... ... ... ... “Ерді кебенек ішінен таны” деген халық
нақылы қыз әкесінің Ғаббастың бекзаттығын тануы жыр ... ... ... ... ... ... ... басын шайқап.
Текті патша секілді көрінеді,
Қонғандай,қонатындай бақ пен мансап.
Қимылы секілді ерек мәйекті жан,
Сөздері де, жүйелі дәйекті жан.
Басында бар секілді ауыр ... ... ... әлек ... ... қыз әкесінің өмірден түйген тәжірибесін осылайша жанама мінездеу
арқылы кейіпкердің бір басы екеу ... отау ... ... ... өзегіне автор тарапынан елеулі өзгеріс енгізген «түс ... ... ... ... елге оралу эпизодтын алдымызға
тартады.
Бір күні Ғаббас тағы түс ... ... дөп ... бір ... ... ... ылғи бұйырып сес берді.
“Ниетін халыс еді ей, бейшара,
Хан едің ... ... ... ... өз ... енді ... ... қалар қатын-бала.
Болғанда таң қиямет көрісерміз,
Басында шығып едің маған бола.
Еншалла ғарасат күн жолдасымсың,
Орныңнан енді безбе біржолата” –
деп, аян ... соң, ... ... бұрын жасырып келген кім екенін ... ... ... атасына елде жоқ он гауһар сыйлап, артында ауыр аяқ
қалып бара жатқан жары Шаһизадажамалға өз тілегін ... ... кешу қыл деп ... ... жақынына.
Сол күнде екі қабат қалған екен,
Құлақ сал енді оған ақылыма.
Басында ... жоқ мен бір ... ... туар ... ... қой ... деп ұл туады,
Ермек қыл жалғызымды қылып тәубе.
Жалғызым жасқа толып атам десе,
Жиһат қып бір көруге мені іздесе.
Ғаббас атлы адам деп ... ... ... ... шәрге келсе –
деп, әйеліне баласы өзін іздегенде іштен киетін тон береді. Ханның ... өз ... ... ... эмоцияналды-экспрессивтік әр
береді.
Көргендей ғайып мінімді,
Ісіңіз ғажап бүгінгі.
Сізден басқа кімге айтам,
Жылау мен қайғы-мұңымды!?
Бақытыма қара ... ... ... ... бұлбұлы,
Зарлаттың айтсам шынымды –
деп, Шаһидажамалдың қоштасуы Әсет ақынның ... тән сөз ... ... соны ... ... ... ... сәтті астасқан:бақытқа қара байлау, қызықты күнді ... ... ... ... Бір тармақ бойындағы мына градациялау “Жылау
мен қайғы-мұңымды!?” Әсеттің қиссаларының көркемдік деңгейінің ... ... ... ... желі ... мотив әке мен баланың бір-бірін
танымауына негізделген архетиптік ... ... өз ... ... ... бір көру үшін ... шығуы арқау болады. Шындығын ... екі ... ... ... ... – түс ... ханның
бастан кешкен оқиғасына құралса, екіншісі – шаһзаданың өз әкесін ... ... ... жоғарыда бұл қисса ғашықтық емес,авантюралық дегеніміздің басты
себебі мынада: туындыда жеті ғашық сюжетіне тән ... ... ... жоқ, Қорлығайын өзі ғашық болып,бірін-бірі көрмеген әке мен бала
арасындағы конфликтіге себеп ... ... ... шаһ өз ... ... Әкеден қалған жалғыз белгі, яғни, сюжеттік алтын тон штрихы қиссаны
Тұрмағамбет ... ... ... кеш ... ... ... емес, финалдық бақытты аяқталуға бастап әкеледі.
Кәрі жендет жігіт үстінен шешіп әкелген тонды көріп:
... ... не ... ... ... ... ... жалғызымнан арманда боп,
Бетіме ала жаздадым күйе жағып.
Жалғызым кешір ғаріп атаңды енді,
Таныдым тар пиғылды қатамды енді.
Алдың ашық, ниетің қабыл болсын,
Берейін жұрт ... ... ... ... шаһ ... ұлын тапты,
Ұлына ұсынды өзі алтын тақты.
Қорлығайын қызға оған неке қиып,
Той қылып Мысыр шаһарды ... бұл ... тағы бір ... ... кейінгі оқиға,яғни,эпилогтың келуі әке мен бала табысып, үйлену
тойынан кейінгі оқиға былайша суреттеледі.
Шаһ Ғаббас тақтан түсіп ... ... ұл хан ... ... ... әйелін,ата-анасын,
Көшіріп алып келіп әйбәт қылды.
Мүсәпірдің жесірі ханым болып,
Ханымдығы халыққа мәлім болды.
Қайғылы,қасіретпен өткен жастық,
Көңілден бір жола табын болды.
Қисса тек ... ... ... ... ... Әсет ақынның
тарапынан алты шумақтық түсініктеме және шығарманың жазылу ... ... жылы ... Енді ... үш тармағы шығармашылық адамының өз
туындысын аяқтаған сәттегі ... мен ... ... ... ... қайта өңдеп көре алмадым,
Шымырлап сөздерін де тере алмадым.
Қызықты,қызғылықты бұл хикаясы,
Берсе екен жастарға бір ... бір бұл емес ... ... ақ ... қара ... мен ... ... таң ғажайып бір мінезі.
Һижыра бір мың үш жүз жығырма бір,
Ақырда тамам болды ай ... жері бар ... ... ... оқығаның бір дұға қыл –
деген жолдардан ақынның үнемі өз жазғандарын түзеп, қайыра қарап отырғанын
аңғарамыз. Бірақ ... осы ... неге ... ... ... ... сөз ... оқырманынан ғафу өтінеді.
Қиссадағы кейіпкерлер галериясы ішінде ... ... ... Әсет ақын осы ... шындық өмірге жақын шынайылықпен аша білген.
Ғаббас шаһ ... ... ... ... ... ақын қиссаларындағы
бас кейіпкерлерден айырықша ерекшеленіп тұратындығын ... ... өз ... ... рет ғашық болады. Сол үшін өзі ... ... ... ... білместікпен Қорланғайынның әкесі уәзірдің аяр
тіліне ... ... ... ... ... басып,
Қызым жаза басыпты сізден қашып.
Қыздан кектің қайтуы қиын емес,
Жігітін өлтірсеңіз дарға асып.
Шығыс билеушілеріне тән қайыршы киімін киіп ... ... ... ... тек сюжеттік желінің өрілуін ғана емес, шаһ бейнесінің қапысыз
сомдалуын да ескерген. ... ... шаһ үш рет ... тән емес ... ... Осы ... эпизодтың біреуісін жоғарыда сөз еткен едік.
Қалған екеуіне ... ... ... Қиссаның оқиғалық екінші бөлігінде
сюжетке әр беріп, толығынан ашылуына септесетін ... ... ... боп ... Ғабдуллаға бірінші жолығуы былайша суреттеледі.
Шығып ед мүсәпірше жасанып ап,
Мақталған Ғабдулланы сынағалы.
Екіншісінде:
Патшамен уәзір киім киді,
Саудагер боп беліне белбеу ... ... бір ... детальдар Ғаббастың қыздардың түртпегін көтеріп ... қыз ... ... ... ... ... қайдан білмек.
Әр біреуі бір қағып әзіл қылып,
Еркімен қыздар алды оны ... ... ... ... отырса да, жағдайға сай шешім қабылдай
білушілігін де сездіреді. Өз ... ... ақыл ... ... баласының сыртынан сөз етіп, бірден ақтарыла жайып салмай қасына
ертіп алып ... ... Ал, ... ... ... ... алмай
кетуі оқырман ойын екіге жарады: ... ... ... ... да, ... ... пен байлықтан аулақ ұстап
жақсы азамат болып өсуін тілеген әке ... дер ... ақын ... ... екі ... ... портреттік
суреттелулері қисса көркемдігін арттырған. Әсет Шаһидажамал бейнесі автор
тарапынан:
Асқан сұлу, жасы бар он ... ... ... ... ... жоқ еді ... ... ойының жоқ ешбір кемі.
Анадан ондай нұрлы қыз тумайды,
Баламасаң періште,перілерді-
деп жырға қосылса, Қорлығайынның жанды ... ... ... ... ... он ... жасы да ... де адамзатта бір қаламқас.
Отырған бұған дейін жанды сүймей,
Сыртынан сан бозбала буына мас, –
деп, авторлық тікелей мінездеуді қыз ... ... ... өз сүйгенін әлі таба қоймағанын айтып өтеді:
Біреуге өзі қалап тимек еді,
Жуырда ... ... ... нұр, бой мен ... тең ... аты да ... ... жан менсінбей асқақтаған арда сұлу мына бір хабарға есі кете
құлап түседі.
Бір елден асыл ... ... ... қыз да ... ... ... ... жігіт болмайды деп,
Қыз мақтап қожасына келсе керек, –
Осы ... анық ... көз ... үшін асыл ару ... ... ... жігіт алдына бару қиын,
Жігіт болып жасанып шықты шөлдеп.
Әдемі жігіт болды перде салып,
Қолына алтын шатыр сәнмен алып.
Базаршылап жүрген бір ... ... ... ... ... ... дүкенінен бұйым алып,
Қайтуға дәті жетпей кері айналып.
Оны-мұны сұрастырып ұзақ тұрып,
Еркінше әбден көрді мейірі қанып –
Алған соң алға қойған мақсатына қол ... үшін ... ... ... өрлігі образ табиғатын барынша ашып көрсете алған.
Ақын алдына жүйелі шығармашылық ... ... ... жазып шығуды
мақсат еткен, бірақ аяқтауға шығармашылық ғұмыры жазбаған “Бақтиярдың қырық
бұтағы” қиссалар цикліне енген “Ғаббас шаһ” ақынның ... құру мен ... ... ... композиция түзілімді орынсыз бұзбай, мазмұн мен
пішінді бірлікте ала ... әрі қиса ... тән ... сөз ... ... ... екеніне көз жеткіземіз.
Қытайда баспа бетін көргенімен елімізге белгісіздеу қиссаларының бірі-
“Бақтиярдың қырық бұтағына” ... ... ... ... ... жылы Жалын баспасынан жарық көрген осы аттас қиссадан сәл өзгешерек
жырланады. Оны әр ақынның ... ... ... ... ... ... Ол ... осы тарауымызда кітаби ақындарға қатысты
біразырақ сөз еткен ... ... Абай ... ... өз ... ... қоя ... қалам иесі екенін ол ақырына дейін жырламақ
болған “Бақтиярдың қырық бұтағынан” аңғарамыз. Қазақ эпосындағы бір-бірімен
байланыссыз “Жеті қаһан”, ... ... ... ... әр ... жеке
сюжеттік желілерден тұратын циклдік қиссалар шоғыры “Тотының ... ... ... шөп ... ... ... келіншікті 90 күн
бөгеген тотының әңгімесі секілді, өзінің ... ... 40 күн ... ... ... ... Бақтиярдың хикаяттарына құрылған прозалық шығыс
туындысын ақын өз ... ... ... ... ... ... қисса жазбақшы боп алдына шығармашылық мақсат қояды. Бір тақырыпқа
қырық қисса арнаудағы жыр жарысына қазақ кітаби ақындары әр ... ... ... “Бақтиярдың 40 бұтағына” қисса арнаған өз ... ... ... болды болды [83, 23-24 бб.]. ... ... осы ... ... ... ... қиссаға айналып толық
жырланғанымен, бір ақынның бәрін жырға жалғыз өзі ... ... ... ... ... Әсет ... өзі бүткіл оқиғаны жырлап шығуға бел
шешеді.Өйткені, оқиғасы мен композициялық құрылымы әр қилы ... ... ... ... ... ақынның ақынының қолынан келеді. Осы мақсаты
жыр басында былайша беріледі:
Ал, сөйле тілім,сенің бұлбұл шағың,
Бұйырықсыз кім алады ... ... ... салып тыңдасаңыз,
Сөйлейін бақтиярдың бір бұтағын –
деп, прологтық сюжеттік оқиғаны әке мен бала ... ... ... ... Онда ... ... бір қызға бола тағы мен тәжінен
айырылған Бақтиярдың әкесінің ұлынан көз ... ... ... ... ... ... қол ... Азатбақыт керуен тонаушы қарақшылар
құтылып, солармен бірге жүрем деп қолға түскен ... ... ... Онысын
көре алмаған он бес уәзірі балаға арақ-шарап беріп хан алдында ханымға аяқ
салмақшы ... ... ... ... ... ... ол дастарханның қиссаларын,
Аузына қаратыпты жанның бәрін.
Бұл күні қисса сөйлеп жаны ... ... ... ... ... күні “Дастархан” қиссасын айтып жаны қалған Бақтияр
екінші күні.
– Ей,тақсыр, жапты маған құр жаласын,
Ханымның ... жоқ ... еді жез ... ... ғой,
Қайғырып зар жылаумен ғазез басым-
деп, күніне бір қиссадан ... ... ... береді. Әке мен баланың бір-
бірін танымау мотиві “Бақтиярға” да тән. ... тон ... ... араласуы:
Жер екен екі арас екі күндік,
Таңдап жүріп мініске қос ... боп ... қап ... ... баяғы алтын тонды жанға салды –
Сол арқылы дарға асылғалы ... ... тура ... ... ... ... ... қарт қарақшы Парықсауар дегеніне жетіп, өмірден
сыйлы адам болып ... ... ... және ... емес ... ... ұғым бар. Осы турасында ресей ғалымы М.Н. Дарвин: “Если ... ... ... то всю обширную область художественных форм литературной
циклизации следовало бы разделить на авторские и ... [94, ...... өз қолымен жазған қолтумалары бізге жетпеген ХІХ-ХХ ғасыр
басындағы ақындарға қатысты көп ... ... ... ... ... ... әдебиетінің 1965 жылы шыққан “Айтыстың” алғы сөзінде мынандай
жолдар бар: “Ойландыратын тағы бір жай, ... ... ... ... ақын ... ... мәлім өлеңіне өте ұқсас келетін ... ... ... ... ... ... айнымаған Абай
өлеңі дерлік” [175, 6 б.]. ... көпе ... ... ... ... Наушабаев сұғанақ қожаға мына:
Сен өзің сөз ұрлауды таста,қожа,
Жастарды үлгілі іске баста, қожа!
Өліп қалған аруақтан жыр ұрламай, ... ... ... қожа [58, 102 б.], ... өлең ... ... болатын. Тап сондай сөзі ұрланған әдеби тәлкек
Әсет шығармашылығында да орын алып ... ҚХР ... осы ... ... біріншіден – шығарманың толық жазылып бітіп, кейбір ... ... ... ... ... ...... ең
соңында келетін финалдық оқиғаны басында беріп жібергені осы мұраны
жинаушылардың ... ... ... деп ... Оған ... ... ... біткенін білдіретін “айтып ол дастарханның қиссаларын”, екінші
күнді білдіретін: “Тыңдаңыз, ... ... т.т. түн ... ... ... деп ... Ақынның осы циклге, яғни, “Дастарханға”
кіретін қиссаларын құрастырушылар толық таба алмағанан кейін ... ... ... жеткізушілер не көшіріп жазып алғаны бойынша, не есте
сақтағаны ... ... ... композициялық селкеулік орын
алғандығы аңғарылады. Оған дәлел ретінде “Дастархандағы” мына шумақтарды
келтіруге болады.
Бақтияр:
Кіргем жоқ ... ... арақ ... мастықпенен.
Сөзіңіз назалымын деген бәрі жалған,
Қайсысы айтып отыр достықпенен.
Уәзірлер:
Біз бе едік ... ... ... ... түнде барған.
Ханымға жаман сөзді айтқан біз бе?
Сен неткен ... едің ... ... тұр ... егесіңді,
Білемін мұны аян демесіңді,
Кешегі істің жайы қалай болды?
Бастай бер ал; Бақтияр, кеңесіңді.
Бақтияр:
Айт дейсіз не деп кеңес, ... ... ма ... жетсе шыбын жаным,
Жүздерін уәзірлердің қара қылып,
Шықпады ісім аққа бір арманым –
деген сөздерінен кейін патша кешегі қыз әңгімесін айт деп ... ... ... ... мына жол одан кейін келуге тиіс болса да, ҚХР
ақын жинағын құрастырушылар оны ... ... ... аңдаймыз.
Айтып ол дастарханның қиссаларын,
Аузына қаратыпты жанның бәрін.
Бір күні қисса сөйлеп жаны қалды,
Тарқатып ... ... ... ... ... ... деп ... қиссамыз “Шәкір-Шәкрәт”.
Ақын осы Бақтиярдың екінші ... ... ... ... ... ... ... Себебі бұл қисса күрделі композициялық
құрылымға еніп, ... ... ... ... ... араласпа,
кірістірме эпизодтық бөлек сюжеттік желілермен бірлікте алынып беріліп
отырады. Осындай күрделі құрылымдық туындыны ... «Мың бір ... ... әр ... жеке тақырыптарға бөлініп ... ... сай, ақын ... ... ... өзгеріс енгізіп жеке-жеке
жырланатын қисса түрлеріне айналдырып жіберген бе деген ойға ... ... ... өз қолымен жазғандарының бізге жетпеуі, әрі туынды бойындағы
Әсетке тән емес алақұлалық пен бірді айтып бірге кетуі ... ... ... ... ... ... Н. ... қазақ
әдебиетіне істеген зор еңбегіне қарамай сөз ұрлаған Жүсіпбек қожа туралы
сөз етуі [58, 102 б.] көп ... ... ... ... ... ... ей,Бақтияр көп арманың,
Ісінің кім біледі шын жалғанын.–
Дегенінен кейін, мына тармақтар келуге ... ... ... құр ... көргемін жоқ маң-қарасын.
Алтын еді жез болып жасы ғой,
Қайғырып, шын жылаумен ғазез басым –
десе, осы екеу ара диалогқа ... ... ... аң-таң боп біле алмадым,
Кешегі қыз мәнісін айтшы жаным-
деуінен, жоғарыда біз келтірген мына тармақтардағы “бір күні ... ... ... ... ... ... қыз ... болғандығы жинақта
берілмейді. Оның туынды композициясында бар болғандығын ... ... ... қыз ... ... жаным” – деген патша тілегінен аңғарамыз.
Амал не кезінде Әсеттің өзі бас болып, төл туындысы ... ... ... ... жетпегендіктен осы үзіктердің өзі көз қуантады. Осылайша орыны
ауысып берілген ... ... ... баяндауға мәжбүр боламыз.
Өйткені, ҚХР құрастырушылар қалай жазылынып алынса, солай басып ... ... ... ... ... жасамағандығы
баспасөз бетінде орынды сөз болғандығы өтірік емес [176, 20 б.]. Енді ... ... ... осы ... ... ... бетпе-бет келіп
отырмыз.
Тыңдаңыз, Шәкір-Шәкірат хикаясын-
деген тармақтан кейінгі келуі керек шумақтар ... ... ... басылғанындай:
Күніне бір қиссамен күні өтті.
Патша жалықпады естіп сөзді –
Түрінде емес. Оқиғаның тікелей басталуынан:
Бақтияр:
Өтіпті бір ... ... ... ... ... ... ... балыпты жалғыз ұлы,
Бейне бір он төрт жаңа ай сипатты –
Бұдан, ақынның сандық ұғымды қызбен жігітке қатысты қолдануын танимыз.
Қыздардың жасы ... ... он алты ... берілсе, жігітке қатысты әйелге
тән ұғымдық эпитеттерге эллипс жасап дәстүрлі он бесінде толған айдай ... ... ... сараңдық таныту үшін сілтемелі сандық ұғымен
жігітің бір ғана қасиетін бет сұлулығын таныту үшін автор тарапынан саналы
түрде қолданылған. Енді мына ... ... жас ... автордың дәл
бергенін аңғарамыз.
Бұл бала бір де болса болды дана,
Өзінде ... бар ... ... ... ... ... он сегізге толды жаңа.
Аңшылық культінің элементері кезігуі, яғни, бас кейіпкердің аң аулап
жүріп, болашақ жарын табу мотивін ақын ... ... ... әлгі бала ... ... қанша мерген жігіт ерді.
Аң аулап сейіл құрып жүргенінде,
Айдаладан бір жалғыз адам көрді.
Деп, ақын кілем тоқыған кемпір ... ... ... арқылы
болашақта болатын оқиға жай-жапсарын жаңа кейіпкер аузымен :
– Шырағым, жан екенсің ақылың мол,
Кілемнің түрі ... ... ... ... ... қызы еді,
Тоқы деп бұл кілемді бұйырған сол ... ... жай ... айтқызады. Кемпірдің диалогтық тіл қатысы арқылы
біз болашақ оқиғаға әлі кіре ... ... ... танысамыз, әрі
Бақтиярдың жоғарыдағы:
Қатынға дүниеде еш сенім жоқ,
Тыңдаңыз, Шәкір-Шәкрәт хикаясын, –
деуінің шын ... бір ... ... ... ... ... ... мен
шаһзада арасындағы диалогтың бірден кілт үзіліп, шаһзаданың ғашықтық
дертіне ұшырау эпизодының түсіп ... ... ... ... айтты: Сіз қалай сөйлейсіз,
Уәзірдің қызы ма еді теңдесіміз.
Ақ сүйек ханшаларды әперемін,
Патшалардан дәл сондай табылар қыз –
деуінен, ... ... ... ... біле ... шығыс сюжетіне
тән желі ... ... ... мотивінің мәтін бойында патшаның
уәзірлері мен молдаларын ... ... ... ... бірге алыа
келген ақынының мадақ жыры арасында берілуі құрастырушылар жауапсыздығы деп
ұғамыз. Әуелі ақын сөзі:
Патша дария-көлдей дәулетің көп,
Дәм ... ... ... тоқ-
дегенінен кейін “Патша айтты: Сіз қалай сөйлейсіз” ... ... ... он үш ... өлең жолы ... ... ... ақын жырымен бөлшектеніп
кеткен екі тармақты жалғастыратын ... ... сол емес ... бар ... ... жоқ ... “көрмей-білмей ғашық болу” эпизодына кіретін мына ... ... ... бәрін айтты бастан-аяқ,
Қалған жоқ бір сөз бөлек неткен-саяқ
– Балаңыз ғашықтан өлер болды,
сол қызды әперіңіз кешікпей-ақ –
деп, орынсыз қисса ... ... ... немен түсіндіреміз? Оқиғаның
ара жігіндегі бейберекеттік туынды көркемдігіне қаяу түсірген. Сол ... ... ... ... ... ... ... сөзі берілмей түсіп қалып, ол оқиға өтіп кеткеннен кейін барып
бірақ беріледі. Уәзір осы ... ... ... боп ... ... келді үйіне қадам басып,
Сөйлесті әйелімен ақылдасып,
Құда болып патшаменен кеп ... ... той қыла көр шашу ... ... ... жайды әйеліне айтып қуантады. Әйелі осы оқиғаны қызына
жеткізеді. Қыз өз ... ана, айта ... ... ... ... ... ... өзің тимеген патшаның,
Баласы дейсің бе әлде тансық маған –
деп, ... ... ... ... ... ... боп ... патшаның
“кешегі қыз жайын айтшы жаным” деп, Бақтиярдан өтінген фразасындағы бізге
белгісіз оқиғалық желіні ... ... ... аян ... Осы желі шығарма
мәтініне Әсет тарапынан енгенімен, бізге ақынның ... ... ... ... осы бөлігін не ұмытқан, не керексіз деп көшіру
кезінде тастап ... деп ... ... өз ... ... ... тек ... мен редакторлық авторлық емес циклдауға орын
берілген.
Абайдың ерекше оқиға ... ... ... жаңа түр жаңа ... Қ. ... “ Абайдан кейінгі қазақ Абай үлгісінде өсіп,
өркендеді” [13, 108 б.] – ... ... ... ... Әсет ... ... ... құрғандықтан оны жазып алушылар арнайы әдеби
білімі болмағандықтан кейде орынсыз ... ... ... ... ... сақтап шығарма мәтіне қиянат жасамайды. Енді ... ... ... ... “Шәкір-Шәкіраттың” қалай
басталғанын ақының білдіруіне тоқталалық :
Пері қыз бұл хабарды естіп алды,
Ит шанаға сүйретіп қызды ... ... ... кезде,
Кез болып Шәкірат бала сатып алды.
Ендігі сөз кетеді бір қисса боп,
Дастархан осы арада аяқталды –
деп, сандықтағы қыз бен ... ... ... ... деген патша сауылынан
кейін Әсет “Шәкір-Шәкірәтты” ұзаққа созылған экспозициядан соң бастайды.
Ақын ... ... ... ... ... ... мотивін өгей
шешенің күйеуінің ұлына көңілі кету ... ... ол өгей шеше ... ... ... ... ... некелі шешелігін,
Сұм сайқал жалғыз түнде кетті жойып.
Жалаңаш үйден қашып шықты бала,
Сайқалдың ... ... ... бар ... ... ... тұра қуды жүзі қара –
деп, оқиғаның қалайша өрбігенінен хабар береді. Аяр қатын сөзіне ... ... ... ... ... ... ұстап Шәкіратты өлтір” – деді –
деген сөзінен соң ... бала ... ... ... кешу жасап
босатқан бала үш күн зарлап жүріп өз ... ... Ал одан ... ақынның ұйғарымен осы оқиғадан бұрын “Дастарханың” құрамында беріліп,
шығарма композициясына шешімнің бұрын берілуі Әсеттің орыс ... өз ... ... ... ... ... деп білеміз.
“Бақтиярдың қырық бұтағы” циклына кірген Әсеттің жұртшылық назарынан
тыс қалып ,әлі болса да өз ... ала ... келе ... бір топ ... Әсеттікі екендігінің бұлтартпас дәлелі Әсет пен Әріпжан
айтысында көрінеді.
Барлығын өз ... ... де ... ... ... сыған
Ұмытпай ел ішінде жүррсең болды
Өткен депкеше арадан бұл бір тумаң
Бақтиярдың көгені байымады-ау,
Қосақталар қалғаны сіздің қолдан
Желді әлемнен бұлт боп ... ... бұл ... ... ... [19, 340-341 ... бұл ... Әріпжанның әкесі Жанұзаққа телінуі ұстаз
аманатына шәкіртінің адал болмағанын да ... ... ... ... ең ... ... “Салиха-Сәменге”
қытай қазақтары арасында Қызыр төреге ... жүр. 1980 жылы ... ... журналының бірінші санына жарияланған екеудің хаты ... пен ... ... осы ... ... ... 1981 ... шілдеде
осы дастан Қызыр Мамырбекұлының авторлығымен орталық ұлттар баспасынан жеке
кітап болып шықты. Әсет ... ... ... ... ... ... өрістеткен әдеби дау мынадан туып отыр. Қызыр ауылына
ұзатылған Әленнің қызы Зада “Салиха-Сәменді” жатқа да, жазбашада ... бір ... ... ... Рабиға сақтайды. Дастанның Қызыр
Мамырбекұлынікі еместігін оның басындағы мына жолмен:
Хан Шыңғыстан ... ... арғы ... ... ... бір ... шамалаған,
Атадан асып туса ұлдың бағы –
деп, аяғын өзіне тән дәстүрлі мәнерімен былайша тәмамдайды:
Шығардым бұл қиссаны қоян ... ... ... ... ... ... ... атым Әсет найман ұлы.
Бұны бір деңіз, екіншісі Әсеттің әр қисса-дастандарының бірін-бірі
қайталамйтын әуенді әндері ... 1955 жылы 11 айда ... әнші ... ... ... ... естелігінде: “Мен 1943 жылы нағашым
Әріпжан ақынға сәлем бере барып, ол кісімен ... ... ... ... ... “Әсет марқұм “Қыз мұңы” әнін “Мұңлы қыз” дастанының беташары
ретінде, “Інжу -маржан” әнін “Салиқа-Самен” ... ... ... “Салиқа-Самен” хисасы 1911 жылы жазылған” – деген ақиқат пікірді
алдымызға тартады. Өзгенің жазғанын ... телу ... да ... ... емес [175, 44-45 ... осындай қал көзі тірісінде жазғандары баспа бетін көрмеген кітаби
ақындардың бірі – ... ... ... ... мен ... ... жат әдеби құбылыс үрдіске айнала бастады дегенді Тұрсын
Жұртбай орынды қозғап жүр [105, 28 ... ... ... мол ... текстологиялық жүйелікке
түсіріп,екі екі елге ортақ әдеби-рухани игілікке айналдыру қазақ әдебиеті
тарихындағы ... ... ... бірі. Онда әдебиет тарихын
зерттеушілер ... орын ... ... ... ала-құлалығы орын
алмайтын болар еді. Әсетің қисса-дастандары тек соңғы кезде ғана әдебиетші
ғылымдар тарапынан оңды да, әділ ... ала ... ... ... ... әдеби, ғылыми айналымға түспеген айтыстарының көркемдік
ерекшеліктері
Айтыс өнері – қазақ фольклорының жеке саласы ретінде ғылыми ... ... М. ... бастап, Шоқан Уәлихановқа дейінгі
аралықта айтылған ... өзі бір ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы: “Айтысқанда екі күрескен балуандар сияқты, бірін-бірі ... ... ... ... жығу үшін ... әдіс-амалдарды,
тәсілдерді мұнда да істейді. Айтысқанда жай сөзбен ... ... ... ... ... деп аталады. Өлеңсіз айтыстың аты
әзіл-ерегіс болады. Бәлки өлең ... та о ... ... ... шыққан
болар. Бірақ бұл күнде айтыс деп өлең түріндегісі ғана айтылады. ... сөз ... соң оған ... ... ... күшке әдіс серік болу
сияқты айтысқанда ақындыққа да әдіс серік болады. Әдісі жоқ ... ... ... ақын ... кетуі мүмкін” [7, 227 б.] деп ... ... ... ... шоғыр [177]. Айтыс тек қазаққа
ғана емес, бүкіл түркі ... ... мұра ... жазбаша айтыс
“мүшайра” стиліндегі хат формасындағы жұмбақ,діни-жұмбақ айтыстар мен сол
кездегі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... бір ... құрылған дербес шығармашылық айтысы әдеби
өмірге ене бастады [26]. Осы жаңаша ... ... ... ... Әсет Найманбайұлының да ерен шығармашылық еңбегі жатыр.
Туысқан ... пен ... ... айтыс туралы сөз еткен:
М. Богданов [178, 29-30 бб.] пен Н. ... [179, 38-39 ... ... ... көз ... ... тұрғыдан қарастырылып
сөз етілді. Алғашқы ғалым-қырғыз қағысуы ( «Сермерден») мен үшем айтысын
(“Алымсабақ”) ... ... ... қыз бен ... ... Әсет ... жиналуының басында С. Сейфуллин
мен Ә. ... т. б. тұр. ... ... кейін Әсеттің
айтыстары мен қағысулары жинастырылып, екі елде шығарылған түрлі ... ... ... ... таныла бастады. Солай десек те,
Әсеттің бұрынан белгісіз айтыстары дүркін-дүркін табылып ... ... ... екен деп бірден көз жұмбайлықпен қабылдай салуға да болмайды,
Әсеттікі емес деп ат тонды ала ... да ... Екі ... де ... ... ... сол жаққа шығу қажет.
Қазақ ұлттық поэзиясындағы елімізді әлемдік әдеби кеңістікке ... ... ... ... әр ... ... соны қырынан көрініп
отыратын көне де, ... жас ... ... ... ... қазақтығын танып,әлемдік аренада оны еректеп тұратын айтыс жанры
болып табылады.
ХІХ-ХХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті тарихына көз жіберсек,бірінші болып
фольклорлық ... ірге ... да осы ... ... ... жанры құр
фольклордан ірге айырып қана қойған жоқ,қазақ әдебиетіне соны түр, ... ... Оған куә ... ... ғана қадам баса алатын діни ... ... дер ... дәуіріндегі әлеуметтік-саяси өмірге араласу үшін шығармашылық адамы
мен отаршылдық езгідегі ... ... сөз ... ең ... ... де осы ... ... арқылы сыртқа шығарып,кейде авторы ... ... ... ... сол ... ... әдеби-эстетикалық
сұранысын молынан өтеп отырды.
Әсет ақынның ақыны ғана ... ... ... ... ... ең қиын да,
күрделі сала жұмбақ айтысқа ... ... ... өзі ... ... ... саясында паналаған Қанағат болыстың ұрпақтары жоғалтпай бізге
жеткізген жұмбақ айтыс ... мен ... ... ... ... әңгімелері біреулердің Әсет айтыскер ақын емес, бәрін жазып
шығарған ақын ғана деген ... ... ... бола ... Мақаншы
өңірінде ұзақ жыл ұстаздық қызмет етіп бүгіндері әсеттануда уәжді пікірлер
білдіріп жүрген жергілікті ақын ... ... ... ... ... сол кездегі мақаншы аудандық «Ақжол» газетінде 1992 жылы,
яғни ... ... 125 жыл ... атап өту ... ... ... бірнеше мақаласын жария етті [96, 4 б.]. Соның ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... ... көбіне Әсеттің психологиялық портретін Абайдың Әйгерімен көрген ... ... ... ... ... өлеңінің ауанында жазған
өзіндік ойы негізінде қабылдап жүруіміз басым [26]. Ж. ... ... ... мақаласында Әсеттің жұмбақпен табанда суырып салып салып,
өз ойын ... ... ... ... ... ... дерегі
негізінде қолымызға ұстатады [96, 4 б.].
Ата жұртынан саяқта жүрген жалқы жігіттің неліктен Қанағаттың қолында
болуын мақала ... көне көз ... ... бел ... ... екі ... себептен деп түсіндіреді: оның бірі-Әсеттің өнерін
бағалағандықтан да; екіншісі-туыстық себеп,яғни ... ... ... бір ... ... Зағипа Қанағаттың інісі-Жаппардың ... ... ... бір ... ... ақын ... болысты қағытып
былай дейді:
Соғады құбыладан қара дауыл,
Найманға ұрын барған жалғыз ауыл.
Күңнен байтал салыпсың,құлдан айғыр,
Бір өзіңнен көп екен қарабайыр” [96, 4 б.], ... ... ... 1988 жылғы жинақта осы қағысуды Қали ақынның
аузына салып жіберген және осылай соқтығысуына былайша түсіндірме ... ... ... ... ... ... ... жайында күңкіл сөз
бар көрінеді және өзі ... жас ... ... алып отырса керек” [18,
154 б.], десе, Әсеттің жұмбақпен өз ойын білдіруін нақты ... ... ... ... ... ... ... ақын шәкірттері де жаңа да,көне поэтикалық
жанрды соны қырынан игеруге бір кісідей ат салысқаны ... ... аян. ... ... ... ... ақын ... деген төрт
томдық тамаша еңбегінде суырып салынып шыққан триадалық айтыс үлгісінің
белгілі бір оқиғаға ... ... Әріп және ... ... қалай өмірге
келгенін баян етеді [26 170-171 ... ... соңы мен ХХ ... ... ... әдебиетінде ерекше із
қалдырған екі жерлес ақын: Сұлтанмахмұт Торайғыров пен ... ... ... және ... ... ... ... тамаша
туындыларын өмірге әкелсе, Абайдың тәлімін көрген ақын шәкірттері осы ... соны ... өз ... қоса ... Шондыбайұлы айтыс элементтері араласқан (Тәуке мен келіншектің
айтысы) “Тәуке мен Жікібай” поэмасын, Әріп ... ... ... өте
ауыр болған “Біржан-Сара” және “Тәуке мен Ұрқия” айтыстарын ... ... ... Әсет ... өзінің Ырысжанмен айтысының жазба
нұсқасын, жаңадан Семейде табып отырған “Гүлзипа мен Ғняр төре” айтысы ... ... т.б. ... ... ... ақын ... ... танымал еткен 6-7 айтысы бар екені
белгілі. Қазір ҚХР ақынның бүгінгі таңға дейін ғылыми-әдеби ортаға ... ... хат ... ... ... ... ... ақынның әдеби-ғылыми ортаға бұрынан белгілі айтыстары осыдан бұрын
қарастырылғандықтан [26, 25 б.] тоқталып жатпаймыз.
Жоғарыда сөз ... ... ... ... ... ... бірі – “Әсет пен ... ... және ... хат ... ... мен ... ... құрылған әдеби-ғылыми
ортаға мүлде белгісіз дерлік “Гүлзағипа мен Ғняр төре” айтысы. ... ... ... ... ... ... ... Жанболатов
секілділер Әсетті хат арқылы Қызыр төремен, Есенқұлмен, Сәмет төремен,Төрт
ақынға хат: Ахмет, Абдолла, Дәуіт сияқты жергілікті ақындармен ... ... (хат ... бар деп ... жүр [46, 11-14 ... ... бұл ... Әс,ттің хатыдеген үзінді ғана жарияланған. ... ... түрі Ақыт ... екі ... ... ... айтысқан Әріпжан қазақ әдебиетіндегі қисса жазушы ақындардың
бәріне ортақ тақырыпқа айналған “Бақтиярдың 40 ... отыз ... ... сөйлеткен қытайдағы қазақ ақыны Жанұзақтың ұлы екенін ақынның
белгісіз дастандарына қатысты сөз еткен едік.
Жазбаша айтыс ... ... екі ... ... ... ... бойы сүлейлері де, екіншісі-Семей және Баянауыл
ақындары. Біздің осы ... ... ... “Біздегі айтыс-дейді
М. Жармұхамедов, – ХІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... ... ... Сыр бойында жасаушы
Шығыс үлгісімен оқыған ғұлама ... ... ... ... ... ... пайдалана білді” [181, 7 б.] – деп қуаттай
түседі..
Қазақ ақындарының арасындағы ... ... ... ... ... ... ... Ө. Күмісбаев [182, 110 б.] еңбектерінде қарастырылады.
Шығыс Қазақстан аймағын мекендеген діни медресе ... ... ... мен дін ... жете ... ... ... жаңарған жұмбақ айтысына өз үлестерін қалайша қосқанына,бәрін тізбектеп
айтпасақ та, Әсет ... ... ... салмалық негіздегі
“Әсет пен Әріпжан” және “Есенқұл мен ... хат ... және ... ... ... жатқызамыз. Қазақ айтысын зерттеген ғалым ... ... ... ... ... ( екі кісінің бетпе-
бет қағысуы), “Алымсабақ” ( ... ... ... деп ... ... ... [181, 7 б.], – ... Оның ХІХ-ХХ ғасырдағы ... ... ... Абайдың ақын шәкірттері ішінде Көкбайда [98], Әріпте
[99] және Әсетте [73] жаңара, түрлене бой ... ... ... ... ... байланыстыра жұмбақтай Әсет
бастайды:
Дүниеде бір нәрсе бар көрінбейтін,
Қарасы көрінбейтін дүрілдейтін.
Адамды ... ... ... ... ... жоқ ... ... қарап топ бөдене,
Кейде толы, кейде орта бір тегене.
Лай ... ... ... аққу шыға ... ол ... [19, 340 б.].
Әріпжан өз кезегінде: көрінбей тұратынды-жел; бөденені-үркер; тегенені-
толық және жарты ай; ал, ... деп ... ... жұмбақтай айтысуын кілт доғарып, өзінің шығармашылық арманын сөз
ете жөнеледі:
Бақтиярдың көгені байымадымады-ау!
Қосақталар қалғаны сіздің ... ... бұлт боп ... болсам,
Кетпесін бұл қиссалар болып тұман –
деуін де көп мән бар, ақын табиғат құбылысын басында бекерге ... ... жоқ. Өлең мен ... құбылысын шендестіру арқылы өз басындағы бір
қалден тұспалдай хабардар ете, ой сала жұмбақтаса, екінші ... бұлт ... ... образды метафоралары арқылы өмірден аяқ астынан
өтерін сезімталдықпен сезінген ақын жүрегі толғанысына қарап,өз ... ... ... аңғарамыз. М. Жармұқаметов: “Айтыс ел
өміріне орныға келе өзге ... да әсер ... ... ... түр мен
мазмұн жағынан көркейіп толысуына жағдай жасады” [181, 7 б.], әрі “Айтыстың
өзінің жұртты тез баурағыш ... ... ... ... ... ... ... біте қайнасқан жанр” [183, 4 б.] Абайдың ақын ... ... ... тауып, қазақ айтысын ХХ ғасырдың басында жаңа ... ... ... да ... ... хат ... ... өңделген әдеби айтысқа, жұмбақ түріндегі жаңа ... ... ... ... Әсет тек суырып салып өлең ғана шығарып ... ... ... аяқ ... ... ... де шығарып беріп
отырған.Мысалы:
Бір темір үй есіксіз, қиын күмбез,
Тілсімін анық ... ... ... үйден екі түрлі бастау ағар
Бір қайнардан қосылып олекі көз.
Екі су бір жүрсе де ... ... ... сез [96, 2 ... ... ... ... екінші айтысы-хат арқылы
Есенқұл ақынмен айтысы. Айтыстың тууына түрткі болған адам- Еспай қажы. Ол
кісі туралы еш ... ... ... ... ... ... кім екені
кейін анықтала жатар. Бізге анығы әзірге мынау-сол дәуірдегі ... жол ... ... ... және екі елде де ... қарсы
коммунистік саясат белсінді жүргізілгенін қаперге ала отыра ол кісінің сыр
бойындағы ... ... ... ... айтыстың өз өлкесінде де,
болуын қалаған жан екенін тек Есенқұлдың Еспай қажы ... ... осы ... ... діни ... айтыскер ақын іздеп, содан бәрін
саралай келе, Әсетке ғана тоқтап ... ... хат ... ... бір ... ... ... миуалы жеміс толған.
Артықша дәрежесі сондай бақша
Салады құстар ұя оң мен солдан
Бақшасын бір күндері апат ... ... ... ... болған сол адамға қайран орман
Жұмбақ қып мұны жазған Еспай қажы
Шешеді бұл жұмбақты мия толған –
деп осы ... ... ... ... ... ... ... “Жұмбақ қып,
мұны жазған Еспай қажы” тармағы ... ... ... Әсет өзің ... деген оймен былайша жалғастырады:
Данышпан бұдан адам өтер ме еді?
Шешеді бұл жұмбақты Әсет жорғаң –
деп, сөз аяғын әкеліп, Әсетке тірейді. Әсеттің ... Ешен ... ... ... ... ақын қажының неге жұмбақтағыш бола қалғанын ... ары ... ... ... баруды, кінәласып қызыл кеңірдек болуды
қаламай:
Матайдың алты қанат ақ ... ... жұрт ...
Бай Маман Тұрыспек пен Құдайберген
Бәріде жұрт ұстаған елдің басы
Бұл күнде Сейтақымет, Қожақымет
Ішінен сайрап тұрған сөзге ұстасы
Атақты патша көрген Құдаш ... өзің едің ең ... ... ... ... ... ұят ойлар орта жасы
Сый-сипат құрмет етіп аттандырдың
Көлдей шай, көрпедей нан, ет пен ... бір ... ... ...
деп, Ешен қажының Қызай Матайдағы жұртқа сыйлы жан ... ... ... ... ... ... едім,
Әсеттің ұят ойлар орта жасы –
деп, шешуін Есенқұлдың өзіне қалдырып:
Аллаға жамандаған олар қарсы
Есенқұл бір байқатты жүйріктігін
Мырзаның артық болсын мәртебесі
Қажы ... бұл ... мен ... ... ... Тұрыспек пен Құдайберген
Бәріде жұрт ұстаған елдің басы
Бұл күнде Сейтақымет, Қожақымет
Ішінен ... ... ... ... ... ... ... мырза
Кемеңгер өзің едің ең қысқасы
Адамды ғайбат айтып сөкпеуші едім
Әсеттің ұят ойлар орта жасы
Сый-сипат құрмет етіп аттандырдың
Көлдей шай, көрпедей нан, ет пен ... бір ... ... ... ... ... ... тірелетін сөз сайысында, өзі
сыйлаған ... ... жаға ... ... ... сөзбен кілт
тыйғанын көреміз. Айтыс расында Ешен қажы мен Есенқұл арасында ... ... қажы ... Әсетке емес, өз елінің адамы Есенқұл ақынға
жазып отыр. Ал, Есенқұл ақын жастық албырттықпен осы ... ... де ... ... Оның бұл ойын тез ... Әсет ... қатысы жоқ айтысқа
араласпайтынын сыпайылап орынды жеткізе білген.
Әсет жасының жер ... ... ... ... түбі ұзаққа созылар
даудан басын арашалап тыс қалса, жас тарлан Есенқұл жауап ... ... ... ... ... қайтарлықтай жауап берді. Біз Есенқұл ақынды
Маман Тұрысбек байға жақындығы бар жан кезінде ұлт әдебиетінің дамуына зор
қамқорлықпен қараған ... ... деп ... асыл ... Әсетті аға тұтуы 1902 жылғы генарал-губернатор
Колпоковский тойына байланысты шыққан “Маман байға” арнауынан кейін болып,
бұл жұмбақ ... ... ... ... ... ... ... жасауға
болады.
Бүгінде дау тудырып жүрген Әсеттің Кәрібай және Қали ақындармен
арасындағы сөз қақтығысын сан ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті тарихындағы шешілуі қиын күрделі екі даулы
мәселені туындатып отырған бар. Қазақ сөз ... ... ... ... ... ... ... етіп басса, Әсетке кірмелігін,
кедейлігін бетіне салық еткен:
“Әсет-Кәрібайда”:
Шақшамен әкең ... ... ... ... елге ... [18, 143 ... пен Ырысжанда”:
Сайда саның құмда ізің көрінбейді,
Бір кетсем қарқаралыны көре алмаймын [18, 125 б.];
“Әсет пен Сәметте”:
Найманға Қарқаралыдан қаңғып келіп,
Арғын көп ақ ... боп ... ... [18, 147 ... пен ... ... осы елге Әсет ... қайдан?
Ит құтырса, семірер, тамақ-байдан,
Қолында Найманбайдың сексен шақша,
Тұқымың құрып па еді насыбайдан [18, 154 б.] ... ... ... сағалап жүргенін, бай-манапқа сөзімен емес, ісімен
жағымды болғанын көре алмаушылық табы сезіледі.Әрі өзі жазып шығарсын, өзге
жазып ... ... ... ... тарапынан кірмелігі бетіне басылып
отырады. Бұл ... ... ... ... ... аға буынан
өзгешелігі жаппай діни сауатты болуынан не хат пен не ... ... ... ел ... ... ... өзек етіп, айтыс формасындағы
шығармаларды өмірге әкеліп отырған дәстүр ақындар ... кең ... ... ... болуы қытай қазақтарында, біздегі арихивтерде сақталып
бізге жетіп отыр. Осы әдеби үрдісті араға ... ... ... ... Әсеттікі деп аталатын біраз хат формасындағы айтыстардың шығу ... ... ақ ... ... Әсет ... аясында қарастырамыз.
Семейдегі Абай қорық мұражайының №1 п.49 сақталынған тапсырушысы белгісіз
Әсет ақындікі деп ... ... мен Ғняр төре ... ... ... ... ... деп шартты түрде топшалауға болады. ХІХ ғасырдың
соңы мен ХХ ғасырдың басы мұсылманша оқығаны бар, ... ... бар ... ... ... ... ақыны үшін өзгелерден үйрене ... ... ... да, көне ... жаңа ыңғайға бейімдеп соны
шығармалар тудыру жолындағы ізденістері ... ... ... ... ... жатты. Сол дәуірдегі ең оңтайлы, шетелдік жылтырағы мен ... елді ... ... ... ... ... басым
айтыстың дамуына еліміздің екі шалғайынан ерек үлес қосқан екі ірі ақындық
мектеп қалыптасып (Сыр бой мен Арқа ... ... ... өздерінің қилы
ізденістерін қилы тұрпаттағы айтыстық ... ... ... ... паш етіп отырады. Біз көбіне еуропадан ... ... басы ... ... беріп, ақындардың соны қалайша игергенін
бірінші орынға қойып, діни ... ... ... ... ауыз ... ... ұзап шыға алмау деп бағалаймыз. Төл
топырағымызда туған ұлттық мәнердегі ... ... ... ... ... туындысы деп қараймыз да, барымызды базарламай жүрміз.
Ахмет Байтұрсынұлы түрлеген қазақ ... ... ... ... елді
біршама сауаттылыққа бастап алып келді. Әр ұлттың фольклордан ажырауы бар
да, одан түрлі дәуірлерде ... ... ... ... ... бар. ХХ ... басындағы ақындар Абайды қалай үлгі тұтса, фольклорды
да солай өнеге еткендігі олардың ауыз әдебиеті аясында қалып қоюы ... ... ... ... ... қарастырғанда есте ұстап,ескеріп
отырған ләзім. Ондағы басты ... ... ... пен ... арақатынасы қаншалықты, қай жерде ақын дәстүрлі қалыппен біте
қайнасқанын, қай жерде одан ірге ... ... ... міне, тек осы
тұрғыдан ғана ақиқат пікір білдіре аламыз. Бұрындары айтыс ақыны ... ... ... ... ... ... болсын ежелден қалыптасқан
поэзиялық канондарға шырмалып қалады және оны ... ... ... ... азды көп ... сөз ... жатқа айтып жүрсе, жазба
ақындары не ойдан, не шынайы өмірде орын ... ... сөз ... пен ... ... ... ... жаңа көркем туындыны өмірге
әкеліп, бұрын жазғанын,әлдебіреумен кезінде айтысқанын қайта ... ... ... ... ... осы ... ... классикалық
шығарманы өмірге әкегелгендігін М. Әуезовтен ... ... мен ... бәрі айтып жазып келеді. Ал, одан басқа айтыс
формасымен жазылған туындылары архив қойнауларында өз ... ... ... ... ... ортаға танытса, Әсеттің жазба
айтыстағы қалам қарымы жаңа қырынан жарқырап ашыла түсер еді. ... ... ... ... ... білдіру-еуропаша айтсақ, альбомдық
лириканың түр ерекшелігі. Ғасырлар бойы суырып салмалыққа иек ... ... еш елде жоқ ... ... ... ... ... Осындай
ұлттық ситпаттағы ақындық іздену-Әсетте әдеби-ғылыми ортаға ... ... ... айтысымен танылды. Оқиға хан тұқымының
Петорборда тұрып, өзіне ... жан ... ... Енді ... оңай болу үшін ... ... қосылған кірістірме бөліктерді
алып тастап, таза қызбен жігіт айтыстық мәтінін ғана ... Ей, ... мән ... ... берсең? –
деген, сауалына, жігіт:
– Арғы атам, затым төре, Хан Абылай,
Сұрайтын кезің ... ... ... ... еттім,
Бұрынғы Рүстемнің талабындай.
Сөзімнің ләззатына жан тоймаған,
Жұмақтың тұнып аққан шарабындай.
Сахытың түссе біздің мойынымызға,
Айтып бер өз жөніңді, қарағым-ай. –
Қызға қарата сауал ... ... ем ... мен сайраған,
Қапастан орын алып, жай жайлаған.
Талпынып тастүлектей тұра ... ... ... ... кетем деген лебізім бар.
Жел сөзде тұрсадағы шоқ ... ... ... ... ... ... ... атым-Гүлзағипа, затым-ноғай,
Сұрарың бұдан басқа бар ма ойлаған.-
Бәстігіліп, ... ... ... ... өлең ... ... кісі ... сүйрете ме?
Әркімнің өз ықтияр еркі өзінде,
Біреуге біреу басын ... ... ... төре ... ... жауап қатады:
– Алдыңа шарап қойса ішпеймісің,
Шекерді сен сауыттан тістеймісің,–
– Айтасың мұндай сөзді әйелдікпен.
Астыма жеңілген соң түспеймісің, –
дегеніне қыз:
– Сен өзі ... ... ... ... ... жеңіп кетсең әмірің ше,
Мен жеңсем, маған малай боламысың?
Сөз алған төре аталған айтысты былайша түйіндейді:
– Кемеңгер өзіме-өзім би ... ... ... ій ... ... ... келсе,
Жеңілсем, саған малай құл болайын –
Әсеттегі орын алып отырған көп варианттылық соның бір көрінісі,қазір
Әсет ... ... ... саны ... ... оның ... ... Әсеттікі деген айтыстар, қағысулар табылып қалып жатыр. Олардың
бәрін бірдей ақынның белгісіз туындылары санатына жапатармағай ... сақ болу ... ... ... ... стильдік сөз саптауы мен
поэтикалық айшығын айырып алған соң ғана ... сөз ... Әсет ... ... ... жөн. Бізде жоқ, бірақ қытай қазақтарында
сақталғандарына Әсеттің авторлығына анық көз, ... ... ... ... сөз айту ... айтыс пен қақтығыстарына қатысты бүгінгі ... ең ... ... Біз ... ... ... ... және жаңадан табылып отырған “Гүлзағипа-Ғняр төре”
балладалық айтысына ғана ... ... айта ... ... ... мен белгісіздігін, авторлығы мен қосарлығын (фальсификациясын) таза
аңғартқан соң, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... табады.
Сонымен Әсеттің бұрынан белгісіз айтыстары мен қағысулары турасында
еліміз егемендік алған дәуірде бұрын айтқызбаған, ... ... ... ... ... ... өзі өлсе де, ... рухы өлмей,
мұрасын жинаушылар тарапынан әр кезде жарияланып, ғылыми-әдеби айналысқа
түсіп келеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Біздің ... ... ... ... ... ...... айналасына топтасқан шағын топтың ішінде атағы кең
жайылған ақын. Әсет тек ХІХ ... соңы және ХХ ... ... ... қазақ әдебиетінің дамуына ат салысып қана қойған жоқ, ... ... даму ... де зор ... ... қаламгер
ретінде әдебиет тарихында қалып отыр. Әсет ақынның ... ... шағы ... ... ... ... ... ортаға белгісіз
туындылары көбіне сол жақта жарыққа шықты. Солай десек те, 1955- ... ... ... алып ... ... ... ... шығармалары мен ол жақта жаңадан шығып жатқан шығармаларына бір ... ... ... әлі ... ... ... зерттеулерді қиындатып отырғаны ҚХР қазақ ... ... ... ... тілі ... ... табылған ақын
мұрасына молдап енгізіп жатыр. Бұл Әсеттің төл ... ... ... әкеп өткізгендерді байыпты ғылыми сараптама жасамай, сол ... ... ... ... екі елге ... ... бір
шығармасының ішіне екіншісі еніп кетуі 2000 жылғы басылымда жиі орын алып
отыр. Біз өз ... ... ... ... шығармаларына
қатысты,осы мәселені үнемі есте ұстап отырдық.
Кейде ол ... ... жөні осы екен деп, ... ... жаңа ... ... ... қалыпты жағдайға айналғандығын
зертеуімізде ашып көрсетіп отырдық.
Әсет ... ... ... екі елге де ... ... ... қатарына жатады. Қазір ақынның 1968 жылы белгілі
әсеттанушы ғалымдар Балтабай Адамбаев пен ... ... ... және ... ... пен ... ... 1988 жылы
шығарған жинақтары бар. Осы екі екі жинаққа енбеген ақын ... ҚХР ... ... ... ... ... көрген жинаққа енді. Әсет
Найманбайұлының Шәкәрім мұрасын бізге ... ... ... ... өлеңдерінің – өлшеуіші болып табылатын ... ... ... көшірмешісі, көшіріп таратушы арнайы
жоқтаушысы болмағандықтан, әсеттанудан жазған зерттеу жұмысымызда белгілік
пен белгісіздік ара жігін айырарда ... ... ... мен
поэтикалық әлеуетін танытуға толық жауап беретін 1968 және 1988 ... ... ақын ... ... ... әрі ... әрі ... қуатымен
еректеніп тұратын Әсет Найманбайұлының шығармашылығы, тәлімін алған ұлы
ұстазы сияқты өзінің әншілік мектебін ... де ... ... Әсет ... шығармашылық ғұмыр жолы мен
екі елдің арасында тел өткен өмір жолы Абайдың ең талантты ақын ... ... Сол ... ... ХІХ ... ... ... мен ХХ
ғасырдың басындағы әдеби процеске ... ... ... ... өзі ... ... бірлікте алынып сараланды. Қажетті
монографиялық еңбектер,мерзімді басылымдарда жарық ... ... ... қатыстылығына қарай қамтылып отырды.
Әсет ақының белгісіз әдеби мұрасы ... ... мен ... орай:
ағартушы-дидактикалық, іңкәрлік-сезімдік мәнді және ... ... ... түрлі қорларда сақталған бұрын белгісіз туындыларының
текстологиялық мәселелері, поэтикалық өрнегі, халықтық сипаты, танымдық-
тәрбиелік рөлі аясындағы ... ... рет сөз ... Оның ... құндылық ретінде қазақ әдебиеті тарихында алатын орны бар ... ... ... тұжырымдалып беріледі.
Біз өзіміздің дисертациялық жұмысымызда Әсет Найманбайұлының әдеби
мұрасы ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ел ... ... даму ... бірлікте алынып отырдық. Ақынның әдеби-ғылыми
айналымға бұрын түспеген шығармаларымен толықтырылып, ... ... ... ... ... тұрғысында тарихи-әдеби зерттеу нысанына алынды.
Мұрағаттар мен жұрттың қолында ... ... ... ... ... ... ... объектісінің мазмұнына
байланысты жүйелі-кешенді түрде зерттеліп,Әсеттің Абайдың ақындық мектебі
аясында ода, элегия және ... ... ... ... ... рет тақырыптық, көркемдік-идеялық және стильдік жағынан ... ... ... жан-жақты сараланды. Тағы да бір қадап ... ... ... ... ... ... игергендігі турасындағы
ғылыми ой бірінші рет зерттеу тақырыбы ретінде алынып, ақын шығармасында
кездесетін ... мен ... ... ... ... сөз етілді.
Әсеттің “Мұңды қыз” өлеңі қазақ әдебиеті тарихындағы тұңғыш балладалардың
бірі екендігі ... ... ... ... ... диссертациялық ғылыми-зерттеу жұмысындағы мақсаттарымыз бен
міндеттерімізге жету үшін тарихи-салыстырмалық ... де ... ... ... ... ақынның белгісіз туындыларына қатысты аса күрделі
мәселелерді барынша ашып көрсете алуға ... ... ... ... ... ... ... реалистік бағытына берік Әсет Найманбайұлы поэзияда өзгеге үлгі
көрсетер биікке шыққан ақын ... ... Ақын ... ... ... ... ой-пікір,түсініктер;
2. 1950-1960 жылдардағы Әсет өлеңдерінің жариялану,зерттелу жай-күйі;
3. ... ... және ... ... ... егемендік
дәуірдегі артында қалдырған мұрасының зерттелуі, ақын өлеңдерінің даралық
стильдік тіл айшығы жағынан өз бағасын алуы,туған жері мен ... ... ... ... жаңа ... ... түрде байыпты
зерделеуді қажет етеді.Сондықтан ақынның өз қолымен жазып қалдырған әдеби
мұрасы болмағандықтан кейде екі, ... одан да көп бір ... ... ... салыстырылып қарастыруда ең алдымен зерттеу принциптерін
айқындап,теориялық және методологиялық ұстанымдарды ... ... ... ... жүргіздік. Онда негізгі сүйеніш Әсеттің көзі тірісінде
жарық көрген түпнұсқа болмағандықтан, ... ... ... ... шығармашылық өсіп-толысқан шағы өткен жерде тұратын
қытай қазақтарында сақталған мұраларға көп ... ... ... Біз
Әсеттің асқақ ақындық тұлғасын және шығармашылығын тануда ақынның ... ... ... белгісіз туындыларының стилінің поэтикалық ... ... 1988 ... және 2000 ... ... ... ... ақындық мектебі аясында алып қарастыру қай кезде де нәтижелі болады
деп ... ... ... ... ... ... құрамында
болған қазақ елінің ХІХ ғасырдың соңғы ширегі мен ХХ ... ... ... жағдайларына шолу жасай отырып, белгілі бір аймаққа тән
болып келетін әдеби орталықты, ... ... ... ... аяда,кейін
Абайдың ақындық маңайында қарастырдық. ... ағым ... ... ... ... саяси-қоғамдық,рухани-
әлеуметтік істері біршама қарастырылды. Осы аталған ағымның белді өкілі,
әрі Абайдың жұрт ... ... ... Әсет ... ... ... ХХ ... басындағы саяси-мәдени үдеріспен бірлікте алынып,
жүйелі түрде зерттелді. ... ... өсіп ... ортасы,білім алған
бұлағы, қолда бар дерек көздері және ... ... ... ... өмір ... негіздермен байланыстырыла қарастырдық.
Әсеттің мұрасын жинауға ат салысқан І. Жансүгіров, Ә. ... ... ... ... үш ... ... атап ... шығармашылық
өмір жолын екі кезеңге бөліп қарастырдық. “Шылбыға хат” ... ... ... ... ... ... ... табатын өзіндік пікірімізді
ұсындық.
Диссертациялық жұмыстың екінші бөлімінде Әсеттің белгісіз поэзиялық
шығармаларын ... ... ... ... ... ... гуманистік идея, жанрлық-стильдік ерекшелігін анықтай
келе, ... ... ... азаматтық позициясы мен ... ... ... ... тар ... шеңбердің аясынан шығып,әлем әдебиеті
қатарынан өз ... ... ... ... ... әдебиет өкілдері
ішінде Әсет Найманбайұлы да болды.Бұрынғы синкреттілігі басым жанр Әсеттің
енгізген әдеби реформаторлық ... ... ... ... ... ... ұлттың мұңын мұңдап, жырын жырлайтын жауынгер дидактикалық
жанр ретінде танылды. Фольклорлық ... ... көне де, ... жанр ... ақын ел ... орын алып жатқан саяси-әлеуметтік
мәселелерді барша қырынан ашып танытуда үлкен поэтикалық қызмет ... ... ... ... Әсет ... ... табылып жатқан
өлеңдері негізінде ақынның ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ерекше үлес қосқан тұлға екендігі шығармаларын ... ... ... ақын ... ... ... дамуына елеулі үлес
қосқандығы зертеу жұмысында таратылып айтылды. Осы жанр ... ... ... ... әрі әдебиет тарихындағы алар орнын айқындап бере
алғандығы зерттеуімізде белгісіз өлеңдері мен белгі өлеңдері бірлікте ... ашып ... ... ХХ ғасыр басындағы әдеби үдерісте өзінің ұшар биігіне
көтеріліп,ұлтты ... және ... ... үндеген ағартушылық
функция атқара бастады. Әсет ақының артында кейінгі ұрпаққа тастап кеткен
нақыл аманатын ақынның өз ... ... ... негізінде қарастырып,
оларды мазмұндық-құрылымдық жағынан ... ... ... ... ... арқылы талдау нысанасына алынып,барлығы толық
қарастырылды.
Жалпы, Әсет ақын ... ... өлсе де ... ... бірге жасатын
нақыл сөздері өздерінің версификациялануы мен композициялық ... ... ... егіз ... көп тармақтықтық деп бөлінуін ақын
өлеңдерінен алынған мысалдар негізінде талдау объектісі етіп ... ... ... түрлері айқындалып, жекелеген туындыларының
көтерген мәселелері, көркемдік және эстетикалық қуатты зерттелді.Қазақ
әдебиеті ... ... ... ғылыми зерттеу еңбектер дегі және
Шыңжандағы мерізімді баспасөздерде жарық көрген қытайдағы қазақ ... сол ... ... ... еңбектерің арасындағы үндестігі мен
алшақтығы атап көрсетіліп отырылды.
Қазақ ... ... бар ... ... жаңа ... ... Әсет Найманбайұлының ... ... ... ... ... ... ... болашақ ұрпаққа берер шынайы тәрбиелік күші мен
әдеби-эстетикалық ... ... ... тән стильдік даралығы мен поэтикалық ... және ... Абай ... ... оның ... ... ... әкелген
шығармашылық үрдіс үстінде автор өзі қажет деп ... үш ... ( ... ... және ... ... алып жан-жақты
қарастырып отырдық. Бұл арада ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі шығармашылық ғұмыр кешкен ақынның
лирикасындағы ұлттық, шығыстық және сол ... ... ... ... ... ... енді-енді бой көрсетіп,өркен жайып келе
жатқан қазақ ақындық ... ене ... ... ... нышандары Әсет Найманбайұлы туындыларындағы көрініс табуын алғашқы
екеуімен тығыз бірлікте алынып қарастырудың ... біз ақын ... ... ... ... айта ... деп ... лирика жанрында Әсет еткен көп жағдайда, оның ... ... ... ... ... ... ... табылады. Әсеттің сезімдік-интимдік лирикасындағы лирикалық
кейіпкерлері бірін-бірі қайталамайды, әрдайым соны мүлде біз күтпеген ... ... ... осы ... ... ... басқа да қазақ
қаламгерлерінен ерекшеленіп тұрадығы шығармаларын зерделеу барысында ... ... ... алла ... бір бақытты тәріздес ұлттық нақыштағы
интерпретацияланған қарапайым суреттеулер басым келетін іңкәрілік-сезімдік
лирикасы әдебиет тарихында ... рет ... ... ... ақынның
оннан аса өлеңі мен бір балладасына талдау жасалынды.
Әсеттің қытай қазақтары арасында Абай шығармаларын алғашқылардың бірі
болып ... сол ... ... ... ... назарда ұстап,
Абай шығармаларымен үндестігін әр қырынан ... ... ... мен тарихи құндылығын
талдауға тырыстық.
Ең ... ... ... пен ... ... қазақ жоқтауын
фольклорлық аядан “Қара ағашымен” әлемдік ... ... ... жан-
жақты ашылып зерделенді. Сонысымен, артына үлгі шашып, элегияны өзінен
кейінгі буын ... ... ... қайта үлгі тұтуларына ... ... ... ... ... ... ақындар “мен” ғана
бірінші ... ... ... ... ... ... да, ... шарлаған әрі әнші, әрі ақын ... ... ... ... көзінде фольклорлық аяда емес, Абайдан кейін ... ... ... ... ... бірі ... ... өлеңдері негізінде дәлелденді. Лирикалық жанрлардағы өлеңдік
өрнек, ырғақ, ... ... ... ... ... ... соңғы тарауы ақынның әдеби-ғылыми ... емес ... мен ... ... ... рет ... алатын орыны мен көркемдігі аясында ... ... ... ... талданды.
Әсет Найманбайұлы шығармашылығының тарихынан хабардар жұртшылық оның
қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... екі ... бөлінгендігін жақсы біледі. Оның бірі-Әсеттің қазақ тұрмысына ... ... да; ... ... ... белгілі ертегілік-
аңыздық сюжеттерді жаңғырта жазған түп төркіні Алтын Орда ... ... ... ... ... идеяларын,ту етіп көтеріп, өз заманына ... ... ... ... туындылары. Осы тұрғыда Әсеттің
беймәлім қисса-дастандары сюжеттік-композициялық, ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басындағы әдеби
шәкірттіктен арылу үстіндегі қазақ эпикалық ... жаңа леп, ... ... ... ... ... мен поэзиядағы
композициялық әр тектілікті “Бақтиярдың ... ... ... ... ... ... ... жүрген қырық қиссалық сюжетті бір шығарма
бойына тоғыстырған талпынысын өмірі кенеттен ... ... ... ... бір ... ... ... ретінде танылтындығы арнайы
зерттеу өзегі ретінде ... ... ... поэманың қас шебері екені бір бұнымен шектелмейді. “Қызыл табан-
ағаш ат” – қазақ детективтік әдебиетіндегі ... да, ... ... болды. Сонымен бірге, Әсет Найманбайұлы қазақ әдебиетіне “Өнер” сынды
сюжетсіз ... ... ... іздемпаз ақын екендігі сөз болды.
Жеке әсеттанушылар архивінен, ғылыми қолжазбалар қорынан алынып, ... ... ... ... ... әдеби-ғылыми ортаға
жете таныс емес туындылары осы ... ... ... ... ... ... ... іздену-Әсетте әдеби-ғылыми ортаға
беймәлім «Гүлзағипа-Ғняр ... ... ... ... орын алып ... көп ... соның бір көрінісі,қазір Әсет
мұрасын ауызша ... саны ... ... оның ... жеке
архивтерден Әсеттікі деген айтыстар, қағысулар табылып қалып жатыр. Олардың
бәрін бірдей ақынның белгісіз туындылары ... ... ... ... ... ... аулақ салып отырды. Тереңдей зерделеп барып, стильдік
сөз саптауы мен ... ... ... ... соң ғана кесімді сөз айтып,
Әсет мұрасына жатқызу жатқызбауды анықтауға үнемі бағыт ұстанып отырды.
Әсет ... ... ... ... ... мен ... ... ұғым. Сондықтан, әсеттануда екеуінің арақатынасы мен ара
жігін сардабал ақылдың сарабына салып, ... ... ой ... көз жеткізіп барып сараламай бірден тепе-теңдік белгісін қоя салуға да
болмайды, немесе бір-бірінен ... ... ... ... ақын мұрасын
зерделеу мен зерттеудің жөні осы екен деп ... ... мәні ... мен ... ... жөнсіз де, орынсыз тықпалаудың да
қажеттілігі шамалы. ... ... ... жағы бар да, ... ... салысымен өзінің басты қасиеті мен сипаты ... ... ... ... ... беймәлімдік сипатынан әп-сәтте айырылуы бар.
Біз белгілі деген нәрседе белгісіздік нышаны тұмшаланса, біз ... ... ... ... ... мені танып,түстеп ал деп тұратынын ... ... ... ... ... өнер жарысы оған әр ақын өз қалам
қарымы тұрғысынан келеді. Әсеттің шығармашылық бағын ашқан ғұлама Абайдың
өлеңмен жазған, ... ... ... жани ... ... сыны ... ... Әсеттей саңлақ ақынға өлмес ән, өшпес туындыларын тудыруға ... Әсет – әлі ... ... ... түгесілмес,таусылмас
идеясын сөздерінің терең де, түпсіз қатпарын өз зерттеушілеріне араға уақыт
салып, бірте-бірте қазақ ... әр ... аяқ ... ... ... ... ашып, соны жаңалыққа айналып отыратын поэзия тарланы.
Әсет ... ... ... ізденістер екі елде де тынымсыз
жүріп жатыр. Соның нәтижесінде Әсеттің афоризмдері, поэтикалық ізденісі,
интимдік лирикада қалдырған ... ... ... езгіге қарсы
шықан жауынгер дидактизмі және Абайдың ақын ... мен сол ... ... ақынды еректейтін даралық стилі, қазақ ұлттық поэмасын
қалыптастырудағы шығармашылық ізденістері т.б. ақынның сан ... ... ... ... ... әдебиет тарихында бүгінгі ... ... ... айналып жан-жақты зерттеліп, зерделеніп
қарастырылу үстінде. Әсеттанудағы белгілі ғалымдардың ... да, ... ... ... Әсет ... ХІХ ... соңы мен ХХ
ғасырдың басындағы әдебиет тарихына ... ... ... ... отыр.
Сондықтан, Әсет Найманбаевтың ақындық орны ХІХ ғасырдың соңғы ширегі
мен ХХ ... ... ... процесс ауқымында қарастырылып, белгісіз
туындыларының тақырыптық, жанрлық, көркемдік-бейнелілік ерекшеліктері
ондағы ... ... ... ... дисертациялық
жұмыстың ғылыми жетістігі деп ойлаймыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 ... М. Абай ...... ... 1995. – 320 б.
2 Тынышбаев М. История казахского ...... ... ... – С ... ... Е. Б. Казахстан в 20-40 годы ХІХ века. – Алматы: ОГИЗ,
1947. – С 400.
4 Қозыбаев М. ... ... ту ...... ... ... 192 б.
5 Мұқанов М. Қазақ жерлерінің ...... ... – 80 ... ... Р. ... ... жайынан // Қазақ газеті. – 1998. – 560 б.
7 Байтұрсынұлы А. Шығармаларының бес томдық ...... ... – 1 т. – 408 ... ... М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
9 Сейфоллаұлы С. ... ... ... ... ...... баспасы, 1932. – 1-к. – 234 б.
10 Мұқанов С. ХХ ... ... ... ...... 1932. – 1-б. – 458 ... ... М, Әуезов М, Қоңыратбаев Ә. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр
басындағы қазақ ... оқу ...... ... 1933. – ... Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1956. – 340 б.
13 Жұмалиев Қ. ХVIII-ХIХ ғасырлардағы қазақ ...... ... – 436 б.
14 Кенжебаев Б. XХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Білім,
1993. – 248 б.
15 Мәдібай Қ. ХІХ ... ... ... ... ... тарихы.
–Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 1-к. – 467 б.
16 ҚРҰҒА ОҒКҚ № 783-бума, № 4-дәптер, 82-83 бб.
17 ... Ә. ... ... айтыс-қақтығыстар мен дастандар.
– Алматы: 1968. – 172 б.
18 Найманбаев Ә. Шығармалары: Өлеңдер, айтыс-қақтығыстар мен дастандар.
– Алматы: ... 1988. – 304 ... Әсет ... ... жинағы. Өлеңдер мен толғаулар, әндер,
айтыстар, қиссалар мен дастандар. – ... ... ... 2000. – ... 601б.
20 Ысқақов Б. Әсет әнші, әрі халық ақыны // Социал Қазақстан. – 1936. ... ... – 4 ... ... С. ... XVIII –XIX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан
очерктер. – Алматы: ҚМКӘБ, 1942. – 272 б.
22 Ысмайылов Е. ... ... ... ... ... – 1936. ... ... – 4 б.
23 Ордалиев С. Ақын Әсет // ҚазССР ҒА хабарламасы. ... ... ... – 1959. – № 3. – 56-73 ... ... Б. Әсет ... // ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті.
– 1994. – 320 ... ... С. Әсет ... ... ... филол. кыл. канд. дис.
– Алматы: ҚРҰҒА М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты, 2000. – ... ... Қ. ... ақын ... ... мақалалар. –
Алматы, Дәуір, 1995. – 3-т. – 293 ... ... З. ... ... ...... Ана ... 1995. – 272
б.
28 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. – ... – 384 ... ... Р. Абай ... тілі. – Алматы: Ғылым, 1968.
– 334 б.
30 Рымғали Нұрғали. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Зерттеу. – ... 2002. – 528 ... ... А. ... ... – Алматы: Ғылым, 1992.
– 200 б.
32 Азибаева Б. ... ... ...... ... 1998. – ... Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. – Алматы: Мектеп, 1988. – 163 ... ... Қ. ... ... ... және ... Павлодар
университеті, 1999. – 381б
35 Мырзахметұлы М. Абай және Шығыс. – ... ... ... 208 ... ... Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004. – 208 б.
37 Абай (Ибраһим ... ). ... ... Шығармалар жинағы. –
Алматы: Дәуір, – 2006. – 560 ... Гёте И.В. ... ...... ... 1983. – 240 ... ... Т. Санадағы жаралар. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 264 б
40 Тоқмырзаұлы Қ. Тағылымсыз шығармалар тәуелсіз елге не ... ... ... – 2006. – № 45. – 4 ... ... Қ. ...... 1910. – 791 б.
42 Нұржекеев Б. Қазақ әдебиеті, – 1982. – 15 қаңтар. – 4 ... ... А. ... бұлбұлдары. – Алматы: Жазушы, 1975. – 464 б
44 Бекбосынов О. Әсет қайда ... // ... ... – 1992. – 29 ... ... ... Найманбаев Ә. Інжу-маржан. Әндер жинағы // Құраст.Қ.Жүзбасов.
–Алматы: Өнер, 1992. – 144 ... ... ... ... ... өнді өрімдеген //Шыңжан ЖОО ғылыми
журналы. – №1. – 7-16 ... ... Фонд 475 оп.2 ... ... М. 12 ... ... жинағы. – Алматы: Жазушы, 1969. –
11 т. – 480 б.
49 Бафина Никар. Асыл ағаларды суретке түсірген кім? // ... ... – 18 ... – № 20. – 16 ... ... Ж. ... ... Торайғыров Шығармалар жинағы. –
Алматы, Ғылым, 1993. – 1 т. – 280 б.
51 Жансүгіров І. Сағанақ ... ...... ... ... І. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1 т. – 328 б.
52 Мұқанов С. ... ... ... // ... – 1992. – № 4. – 63 ... ... Шығармалар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1964. 6 т. – 456 б.
Әсет пен ... ... ... // Таң. – 1925. – №1. – 110-112 ... ... Д. ... әні ... // Семей таңы. – 1992. – 19 қазан.
– 4 ... ... Қ. ... ... ... ... // Семей таңы. 1992.
– 5 қыркүйек. – 4 б.
56 Үш ғасыр ... ... ... ... 1965. – ... ... Қ. Зерттеу, мақалалар. – Алматы: Алаш, 2005. – 4 ... 328 ... ... Н. ... ... ( ... ... ). – Алматы: Жалын,
1991. – 224 б.
59 “Евгений Онегин” аудармасы // Социал Қазақстан. – 1936. – 17 ... ... ... Б. Әсет ... ... // ... ... – 1972.
– № 64. – 4 б.
61 Пушкин А.С. Таңдамалы шығармалар жинағы. – ... ... 1937. – ... – 100 ... ... О. Әсет ақын // ... ... – 1941. – 8 шілде.
– 4 б.
63 Салиха-Сәмен. Шығармалар жинағы. – Сарысүмбе: Еркін Алтай, ... ... Әсет пен ... ... // ... ... ... – Алматы, 1942. – 226 б. – 225-241 бб.
65 Абылқасымов Б. Әсеттің асыл мұрасы // Семей ... – 1969. – ... –4 ... ... ... ... шытқа түйілген топырақ // Ақжол. – 1992. – 18
сәуір. – № 22. – 2 б.
67 Қазақ әдебиетінің тарихы. – ... ... 1965. – 2 т. – 1 к. – ... Нұржекеев Б. Бозбала осы әнімді үйренерсің // ... ... ... –15 ... – 4 ... ... Б. Асыл мұра // ... туы. – 1988. – 6 желтоқсан. – 4
б.
70 Әбітайұлы И. Бұлбұлмын даусым көкте ... // ... ... ... – 2 қазан. – 11 б.
71 Абылқасымов Б. ... бір ... ... // ... туы. – 1991.
– 19 қазан. – 4 ... ... Ш. Әнші ... ... дәстүр мен даралық мәселесі:
филол. кыл. канд. дис. – Алматы: ҚРҰҒА ... ... ... және өнер
институты, 1991. – 190 б.
73 Қожағұл С. Әсет ақын. – Алматы: ... ... 2003. – 144 ... Ән салсаң Әсеттей сал әсемдетіп. Әндер жинағы. – ... ... – 45 ... ... ...... ... 1985. – 70 б.
75 Негимов C. Өлең өрімі. – Алматы, Ғылым, 1980. – 136 б.
76 Мағауин М. Қазақ хандығы ... ...... 1992. – ... Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 2 к. – 496 ... ... Ө. ... ... ұлт- азаттық идея. - Алматы: Қазақ
университеті, 2007. -325 б.
79 Әуезов М. Абайдың туысы мен өмірі // Абай. – 1992. – №3. – 34 ... ... Қ. ... ... мектебі: филол. кыл. канд. дис. –
Семей: Абай мемлекеттік әдеби музейі, 1950. – 262 ... ... ... шынында да Әсетке ме // Қазақ әдебиеті. – 1972.
– 16 маусым. – 4 б.
82 Құнанбаев Т. Әкем Абай ...... Ана ... 1993. – 56 ... ... ... Әсет жөнінде аз аял // Қазақ әдебиеті. – 1992. – 11
қыркүйек. – 4 б.
84 Бехер И.-Р. ... ... на ... ... / ... и ... – М., Худ. Литература, 1981. – С 527.
85 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – ... ... 1966. – ... ... М. Абайтанудан жарияланбаған материалдар. – Алматы: Ғылым,
1988. – 240 б.
87 Кәкішов Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – ... ... ... ... ... А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. –
336 б.
89 Қирабаев С. ... ...... ... 1974. – 114 ... ... Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы, 1986. -398 ... ... С. ... ... беттері. – Алматы: Білім, 1995.
–288 б.
92 Еспенбетов А. Уақыт өрнегі. – Алматы: Інжу-маржан, 2005. – 515 ... ... Р. ... әдебиетінің алтын ғасыры. – ... ... – 528 ... Есин А. Б. ... // ... ... ... // под
ред. Л. В.Чернец и др. М. – 2002. – С ... ... А. ... “Күйші” поэмасының көркемдік және
стильдік сыр-сипаты. Стиль сыры. – Алматы: Ғылым, 1974. – 26-49 бб.
96 ... Ж. Ақын ... ... // ... – 1992. – 3 ... –№
43. – 2 б.
97 Хасенов М. Сәбит Мұқанов және фольклор. – Алматы: Ғылым, 1980. –77
б.
98 ... ... ... ... түсе ... – Алматы, 2002. –204
б.
99 Ерденбеков Б. Әріп ақын. – Алматы: Курсив, 2001. – 192 ... Атым ... ... ... ... // ... ... – 1982. – 28
мамыр. – 4 б.
101 Мұхамедханов М. Ақын Әсет // Қазақ тілі мен ... – 1958. – ... –38-41 ... С. Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан // Абай. –
1993. – № 7. – 11-14 ... ... А.Н. ... ... ... ... – М.: ... – Изд. 2-е, испр. и доп. – С ... ... Т. И. ... о лирике. Ленинград: Сов.писатель, 1977.-
223.
105Жұртбай Тұрсын. А.С.Пушкиннің “Евгений Онегин” романының тәржімасы
мен мәтіндері туралы ... // ... ... – 2006. – № 3. – 28-33 ... В. Ф. ... соч. Т4. М.: Просвещение, 1996. – C 380.
107 Ларин Б. А. О ... как ... ... ... ... / ... Б. А. ... слова и язык писателя
Избр. статьи. Л.: Худ. Литература, 1974. – 223.
108 ... Л. Я. О ... 2-е изд., ... ... ... С 407.
109 Бахтин М.М. К философии поступка / Философия и социология науки и
техники. М.: 1986. – С ... ... ... Абай ... ... / ... Абай және ... әдеби тілі. – Алматы, 2004. – 616 б.
111 Құдайбердиев Ш.Жолсыз жаза. Шығармалары. Өлеңдер, дастандар, ...... 1988. – 560 ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1990. – 1 т. – 273
б.
113 Шәді Жәңгірұлы. Назым Сияр Шәриф немесе Пайғамбардың ақ жолы ... ... ... ... О. ... ). – ... ... 1995. –
128.
114 Әли имамның ұлы әл-Хасанға ... // ... – 2000. – № 2. – 38 ... ... Д. Алаш және ... – Астана: Фолиант, 2002. – ... ... Ж. ... ... әдебиеті. Лекциялар курсы. – Алматы:
Қазақ университеті, 2002. – 311 б.
117 Елеукенов Ш. Мағжан: ... мен ...... Санат,
1995. – 384 б.
118 Абылқасымов Б, Қожағұл С. Әсет Найманбаев / ... ... ...... ... 2006. – 5 т. – 555 ... Бисенғали З. ХХ ғасырдың басындағы қазақ прозасы. – Алматы: Мектеп,
1989. – 136 б.
120 Ысқақов Д. ... ... ... ... 2004. -304 ... ... У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым.
– Алматы: Білім, 1998. – 256 б.
122 Мамыраев Б. ... ... ... ... ... четверти ХХ века. – Алматы: Ғылым, 1998. – 262 б.
123 Мырзахметов М. Отаршыл дәуірдегі әдебиет. Қазақ әдебиеті ... ... // ... – 1993. – №7. – 181-191 ... Ахметов З. Освоеобразии казахского литературного процесса начала ХХ
века // Известия АН ... ... ... – 1990. – № 2. – С 30-41.
125 ... ... ... ... Ү, Дәуітов С, Сахов Қ.
–Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 560 ... ... Б. Сөз ...... Ғылым, 2002. – 344 б.
127 Кәкішев Т. Кер заманның кереғар ойлары. – ... ... ... ... М. ... тарихының әліппесі. – Алматы, ЕрДәулет, 1994. –
304 б.
129 Қозыбаев М. Қазақстан Ресейге өз еркімен ... ма? // ... ... – № 7. – 38 б.
130 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстанды? – Алматы: ... 1993. ... ... Әсіп С. ... ...... Ғылым, 1994. – 304 б.
135 Әсіп С. ... ... ... ...... 1998. – 355 ... ... Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. –
400 б.
133 ҚР ҰҒА ӘӨИҚҚ Бума ... ... А. ... ... ... // ... – 1994. – №1. – ... бб.
135 Павло Мовчан. Махтумкулы: поющие линии песка. Заметки пероводчика
// Дружба народов. М.: – 1983. – № 11. – С ... ... Е. ... өлең құрылысы туралы // ... – 1945. – 12 ... – 4 ... ... А.Н. ... ... – М.: ... школа, 1989. –С
404.
138 Сыдықов Қ. Көркемдік өрнектер. – Алматы: Рауан, 1992. – ... ... ... ... ... ... ... мен дастандар. –
Алматы, 2002. – 288 б.
140 Махамбет. Еруіл атқа ер салмай.Өлеңдер. – Алматы:Жазушы, 2003. ... ... ... С. Абай және ... // ... ... өзекті
мәселелері. – Алматы: Ғылым, 2002. – 274 б.
Бердібаев Р. Абай және ауыз ... ... Абай ... ... 1986. – 432 ... С. ... әдебиетінің тарихи негіздері. – ... ... 1992. – 216 ... Б. ... ... ... қырлары. –Алматы,
1995. – 155 б.
142 ... С.О ... и ... ... казахской литературы
и фольклора //Известия АН КазССР. сер.филол. – 1984. – №3.
Медриш Д.Н. Литература и фольклорная ...... ... 1980. – С ... Матыжанов Кенжехан Сөзбен сомдалған құлпытас: Жоқтау // Ақиқат. –
1999. – №1. – 65-70 бб.
144 Қамзабекұлы Д. Сұмағұл Садуақасұлы. – ... ... 1996. ... ... Қ ... – Алматы: Жазушы, 1988. – 536 б.
146 Толыбаев Қ. Әсет. – Алматы: Өнер, 1995. – 280 ... ... Ж. ... ... ...... ... 1994. – 280 б.
148 Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы. – ... ... ... т. – 328 ... ... Ә. ... ... айтыстар, қисса-дастандар.
– Алматы: Информ-Арна, 2006. – 520 б.
150 Ердембеков Б. Бір өлеңнің тарихы // ... – ұлы Абай ... және ... ... ... ... –Семей,
1998. – 133-138 бб.
151 Мұхамедханов Қ. Көп томдық шығармалар жинағы. – ... ... ... т. – 344 ... Ердембеков Б. Әріп Тәңірбергенов / кітапта: ... ...... ҚАЗақпарат, 2006. – 5 т. – 555 б.
153 БСЭ, – С 580.
154 Әсет Найманбаев ... ... ... қоры. О.Орынтаев
арихві. Папка № 4 бума, 2-дәптер.
155 Топоров В.Н.К реконструкции индоевропейского ритуала и ритуально-
поэтических формул // ... по ... IV на ... ... ... 1969. ... 533.
156 М.Сильченко, Об основных тенденциях и ... ... 80-90 ... ХІХ ... / ... Әдеби мұра және оны зерттеу.
Қазақ ... ... ... ... ... ... – Алматы: ҚазССРҒА, 1961. – 376 б.
157 Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары.
– Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 307 ... ... Қ. Әсет ... // ... – 1992. – № 48. – 3 ... ... М. Жаңа эпос ... жолында / кітапта: Абай ... ... 1986. – 429 ... Әсет ақын / ... – 1997. – № 3. – ... Абылқасымов Ш. Жанр толгау в казахской устной поэзии: – Алма-Ата:
Наука, – 1984. – 120 ... ... ... ... ... ... З, ... Т,
– Алматы: Ана тілі, 1996. – 240 б.
163 ... М ... ... ... ... – Алматы,
1961. – 160 б.
164 Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. – Алматы: Қазақстан, ... 180 ... ... А. ... ... ... сатиралық ертегілер. – Алматы:
Ғылым, 1984. – 272 б.
166 Мағауин М. Қазақ хандығы ... ... ... оқу орындары
студенттеріне арналған оқулық. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 176 б.
167 Сыдиқов Қ. ... ... ... ... ... ... – Алматы, 1996. – 196 б.
168 Сарай Ә. Истай-Махамбет ( ... ...... 2003. – ... ... Т. Поэзия Андрея Белого/ Белый А. Стихотворения ... ... ... ... 1960. – С ... ... В. А. О ... структурных особенностям цикла ... / ... и ... ... ... ... Просвещение,
1966. – С 90.
171 Фоменко И.В. Лирический цикл: Становление ... ... ...... Гришман М. М. Еще о целостности литературного ... ... /АН ... Сер. лит. и яз. – 1979. – Т.38. – № 5. – С ... ... А.В ... ... Гёте: смысл и форма / Гёте
Й.В. Западно-восточный диван. М.: Наука 1988. – С 894.
174 ... С. М. ... ... соч.: В 6 т. М.: Искусство, 1964. – Т.
2. – С ... ... ... ... 1965. -178 б.
176 Маман Ж. Ән сыры жан ...... ... жастар-өрендер, 1999. –
246 б.
177 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1990. – 352 ... М. ... ... ауыз ...... ... 1973.
178 Богданов М. Киргизская литература. – М.: – 1947. – С 258.
179 Давкараев Н. ... по ... ... ...... АНУЗССР, 1959. – С 222.
180 Ақыт Үлімжі шығармалары. –Күйтің: Іле халық баспасы, 1999. -688 б.
181 ... М. ...... ... 1990. – 52 ... ... Ө. ... тамырлар. Алматы: Ғылым, 1994. – 108-117 бб.
183 Жармұқамедов М. Айтыс өнері. – Алматы: Қазақстан, 1978. – 85 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 189 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күй өнері (қалыптасуы, дамуы). Қазақ күйшілері14 бет
Әсет Найманбайұлы2 бет
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері23 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Алакөл9 бет
Ән салсаң Әсеттей сал әсемдетіп..5 бет
Абай тұлғасы8 бет
Астана - қазақстанның саяси ерік-жігерінің нышаны22 бет
Зат есім6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь