ҚАЖЕТТІ ҚОРҒАНУДЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ СИПАТТАМАСЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚАЖЕТТІ ҚОРҒАНУДЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ.ҚҰҚЫҚТЫҚ
СИПАТТАМАСЫ
1.1 Қажетті қорғанудың түсінігі мен даму эволюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Қылмыстық құқық бойынша қажетті қорғанудың түсінігі ... ... ... ... ... 17
1.3 Қажетті қорғанудың заңды болу шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
1.3.1 Қол сұғушылыққа қатысты қажетті қорғану заңдылығының
шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
1.3.2 Қорғануға қатысты қажетті қорғану заңдылығының шарттары ... ... 42

2 ҚАЖЕТТІ ҚОРҒАНУ ШЕГІНЕН ШЫҒУ
2.1 Қажетті қорғану шегі туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
2.2 Қажетті қорғану шегінен шығып кісі өлтіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...62
2.3 Қажетті қорғану шегінен шығып денсаулыққа ауыр зиян келтіру ... ...80

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .86

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 90

Қосымша А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..93

Қосымша Ә ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .94

Қосымша Б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .95
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл жұмыста қажетті қорғаныс институтының пайда болу және дамуы, түсінігі және мәні, қажетті қорғану құқығының талаптары мен шектері, әсіресе, құқық қорғау органдарының әрқайсысы әр түрлі шешетін ғылымдағы даулы сұрақтарға көп көңіл бөлінді. Осыған орай, тақырыптың сипаты мен ерекшеліктерін ескере отырып, магистрлік жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер тізімінен құрылды.
Магистрлік жұмыстың өзектілігі. Біріншіден, Қазақстан Республикасының азаматтық қоғам, құқықтық, демократиялық мемлекет болып қалыптасу кезеңіндегі қажетті қорғанудың маңызды функцияларымен байланысты болуы. Екіншіден, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі бойынша қажетті қорғану ережесін зерттеу қажеттілігі, жаңа мазмұнға ие болған бұл түсінікті анықтау, сондай-ақ қылмыстық қол сұғушылыққа ұшыраған азаматтардың, құқық қорғау органдарының қажетті қорғануға қатысты Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің бабын қолдануда түсініктеме беру қажеттілігіне негізделеді. Қоғамдағы құқықтық реформаларды әрі жетілдіру мақсатында 2002 жылдың 20 қыркүйегінде «Қазақстан Республикасының құқықтық саясатының концепциясы» да жарық көрді.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабының 1-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары [1].
Қазақстан Республикасы азаматтары заң олардың жағында екенін біліп, сенімді әрекет жасауы тиіс. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына берген «Қазақстан – 2030» жолдауында: «Біз міндеттіміз: ... – заңның абсолютті заңдық жоғарғы күшін бекітуіміз қажет және заңға тәуелді азаматтарды қорғауымыз қажет», - деп көрсетеді [2, 61-б.].
Құқықтық мемлекетте азамат өз құқығын білуі және оны қорғауы қажет. XYII ғасырдың өзінде итальяндық ғалым Ч. Беккариа былай деп айтқан екен: «әрбір азамат қандай болмасын зардаптан қауіптенбей, кез-келген заңға қайшы емес әрекет жасауға құқылы болуы тиіс...» [3].
Тәжірибе көрсетіп отырғандай, бірде-бір мемлекет азаматтардың қауіпсіздігін қандай кәсіби дайындалған болмасын, тек құқықтық тәртіп органдары күшімен қамтамасыз ете алмайды. Қылмыстылықпен күресуде маңызды орын қылмыстық-құқықтық әдістер мен құралдардың тікелей қолданылуына беріледі, оның ішінде қажетті қорғану институты алады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабында, әркімнің құқық субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және өзінің құқықтары мен бостандықтарын қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға хақылы деп көрсетіледі. Қажетті қорғану құқығы адамзатқа табиғатынан берілетін құқық болып табылады. Сондықтан да қажетті қорғану институты өте өзекті мәселе болып табылады.
1 Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 жыл, 30 тамыз. (өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы 2007ж. мамырдың 21–i №254-III) // Егемен Қазақстан. – 2007. - 22 мамыр.
2 «2030 Стратегиясы» Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. – 1997. -11 қазан.
3 Беккариа Ч. О преступлениях и наказаниях. М., 1995. – 431 с.
4 Юшков Ю.Н. Институт необходимой обороны и его роль в борьбе с преступностью в современных условиях // Государство и право. - 1992. - №4. – С. 61-62.
5 Кони А.Ф. О праве на необходимую оборону. М., 1996. – 213 с.
6 Баранова Е.А. Необходимая оборона в уголовном законодательстве России и ее отличие от смежных институтов: Дисс. ... канд. юрид. наук. М., 2006. 83 с.
7 Турецкий Н.Н. Необходимая оборона по уголовному праву Республики Казахстан (проблемы пределов правомерной защиты): дисс. на соис. ученой степени к.ю.н. Алматы, 1998. – 7-111с.
8 Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. Алма-Ата, 1995. – 302 с.
9 Берлин А.А. О необходимой обороне. Ярославль, 1911. – 111 с.
10 Рейнгардт Н.В. Необходимая оборона. По изданию 1898г.\\www.allpravo.ru\\
11 Дурманов Н.Д. Понятие преступления. Москва, 1948. – 667 с.
12 Чхиквадзе В.М. Советское военное уголовное право. М., 1948. – 452 с.
13 Трайнин А.Н. Состав преступления по советскому праву. М., 1951. – 313 с.
14 «Жекелеген қару түрлерінің айналысын мемлекеттік бақылау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы 1993 жылғы 27 қазан. - Алматы, Заңгер, 2009.
15 Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі. - Алматы, Заңгер, 2009. 30.01. 2001 ж. № 156-ІІ
16 Ляпунов Ю., Истомин А. Социально-правовая природа института необходимой обороны // Законность. - 1994. - №4. - С.2 - 4.
17 Аликберов Х.Д. Уголовно-правовые нормы, допускающие компромисс в борбе с преступностью // Государство и право. - 1992. - №9. - С.72.
18 Қазақстан Республикасы Жоғары Соты Пленумының 1994 жылғы 23 желтоқсандағы «Азаматтардың өмірі мен денсаулығына қарсы әрекеттер үшін жауапкершілікті реттейтін заңдарды соттардың қолдануы туралы» №7 нормативтік қаулысы //
19 Шаргородский М.Д. Преступления против жизни и здоровья. М., 1947. – 511 с.
20 Каиржанов Е.И. Уголовное право Республики Казахстан. Общая часть. Алматы, 1998. – 220 с.
21 Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі.1997.16 шілде - Алматы, Заңгер, 2009.
22 Курс уголовного права. Общая часть. Том 1: Учение о преступлении / Под ред. Н. Ф. Кузнецовой, И. М. Тяжковой. М., 2002. С. 472.
23 Уголовный кодекс РФ от 13 июня 1996 г. № 63-ФЗ (Кодекс введен в действие с 1 января 1997 г.).
24 Судебная практика Верховного Суда СССР. Вып. V. М., 1945. С. 20; Уголовное право России. Практический курс / Под общ. ред. А. И. Бастрыкина; под науч. ред. А. В. Наумова. М., 2007. С. 167.
25 Пионтковский А.А. Учение о преступлении по советскому уголовному праву. - М., 1961. – 666 с.
26 Әпенов С.М. Қылмыстарды квалификациялау. Алматы, 2006ж.
27 Халиков К.Х. Необходимая оборона по советскому уголовному праву: автореф. дисс. ... к.ю.н. Алма-Ата, 1970. – 11 с.
28 Ткаченко В.И. Необходимая оборона // Законность. - 1996. - №3. – С.26-28.
29 Кузнецова Н.Ф., Тяжкова И.М. Курс уголовного права. Общая часть. Учебник для вузов. Том 1. Москва, 1999. – 592 с.
30 Шаргородский М.Д. Вопросы общей части уголовного права. Л., 1955. – 256 с.
31 Блум. М.Н. Некоторое вопросы необходимой обороны. Рига., 1962. – 496б.
32 Таганцев Н.С. Русское уголовное право. Том 1. М., 1902. – 974 с.
33 Кириченко Н.Ф. Основные вопросы учения о необходимой обороне в советском уголовном праве. М., 1948. – 172 с.
34 Паше-Озерский Н.Н. Необходимая оборона и крайняя необходимоть. М., 1962. – 181 с.
35 Шавгулидзе Т.Г. Необходимая оборона. Тбилиси, 1966. – 157 с.
36 Кудрявцев В.И. Уголовное право. Общая часть. М., 1996. – 540 с.
37 Уголовное право. Общая часть // Под редакцией Здравомыслова Б.В. М., 1996. - 560 с.
38 «Терроризмге қарсы күрес туралы» 1999 жыл 13 шілде ҚР Заңы. - Алматы, Заңгер, 2009 – 105 б.
39 Уголовное право. Общая часть. М., 1999г. стр. 306.
40 Блинова Л.И. Осоновные вопрсы общей части советского уголовного права. М., 1976г. стр. 101.
41 Слуцкий И.И. Обстоятельства, исключающие уголовную ответственность. Л., 1956. - 118 с.
42 Дурманов Н.Д. Обстоятельства, исключающие общественную ответственность противоправность деяния. М., Издательство ВЮЗИ., 1961. – 44-45 с.
43 Якубович М.И. Вопросы теории и практики необходимой обороны. М., Издательство высшей школы МВД РСФСР., 1961. - 227 с.
44 Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 21 желтоқсандағы № 363 Заңымен «Қылмыстық кодекске өзгерістер». - Алматы, Заңгер, 2008.
45 Комментарий к Уголовному кодексу РФ. Отв. ред. Радченко В.И. М, 1996. - 479 с.
46 Ткаченко В.Н. Необходимая оборона по уголовному праву. М., 1979. - 119 с.
47 «Ішкі істер органдары туралы» ҚР Заңы 1995 жыл 21 желтоқсан. - Алматы, Заңгер, 2009.
48 Нарин Я. Необходимая оборона по уголовному праву Республики Казахстан: дисс. на соис. ученой степени к.ю.н. - Алматы, 1999. 86-89с.
49 ҚР Азаматтық кодекс. Алматы: Заңгер, 2003. Жалпы бөлім 27.12.1994ж, Ерекше бөлім 01.07.1999ж.
50 ҚР Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы «Сот тәжірибесінде азаматтардың және заңды тұлғалардың ар-намысы мен абыройын және іскерлік беделін қорғау жөніндегі заңдылықты қолдану туралы» № 6 нормативтік қаулысы // Жоғарғы сот қаулылары
51 Козаченко И.Я., Незнамова З.А. Уголовное право. Общая часть. М., 1997. – 576 с.
52 Рахметов С. Турецкий Н. Необходимая оборона. Алматы., 1996.
53 Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. Алматы, 2001. - 352 б.
54 Тишкевич И.С. Условия и пределы необходимой обороны. М., 1969. - 189 с.
55 Герцензон А.И. Уголовное право и социология. М., 1970. - 286 с.
56 Рогов И.И. Конституционные основы формирования уголовно-правовой политики Республики Казахстан. Алматы, 1997. - 56 с.
57 Қазақстан Республикасы Жоғары Сотының 2007 11 мамырдың № 2 нормативтік қаулысы «Қажетті қорғану жөніндегі заңдарды қолдану туралы» - Алматы, Заңгер, 2008. // Қазақстан Республикасы Жоғары Сотының 2007 11 мамырдың № 2 нормативтік қаулылары
58 Аниянц М.К. Ответственность за преступления против жизни. М., 1964. Журнал.166 с.
59 Загородников Н.И. Преступления против жизни. М., 1969. - 168 с.
60 Поленов Г.Ф. Уголовное право Республики Казахстан. Общая часть. Алматы, 1997. - 184 с.
61 Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне түсініктеме. Алматы, 2004.
62 Джекебаев У.С., Вайсберг Л.М., Судакова Р.Н. Соучастие в преступлении. - Алма-Ата,1981. - 147 с.
63 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Бюллетені. 2007.- №2.
64 Читлов Д.С. Охрана здоровья граждан от тяжких посягательств. М., 1974. - 183 с.
65 Кригер Г.А. К вопросу о разграничении убийства в состоянии аффекта и убийства, совершенного при превышении пределов необходимой обороны // Вестник Московского университета. - 1961. - №1. – С.119.
66 Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау Министрлігінің 2004 жылғы 20 желтоқсандағы №875/1 бұйрығымен бекітілген «Сот-медициналық сараптама жүргізу және ұйымдастыру ережесі» // Алматы, Заңгер, 2008.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...........................................3
1 ҚАЖЕТТІ ҚОРҒАНУДЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ
СИПАТТАМАСЫ
1.1 ... ... ... мен ... ... ... бойынша қажетті ... ... ... ... ... Қол ... ... ... ... ... Қорғануға қатысты қажетті қорғану заңдылығының шарттары........42
2 ҚАЖЕТТІ ҚОРҒАНУ ШЕГІНЕН ШЫҒУ
2.1 ... ... шегі ... ... ... шегінен ... ... ... қорғану шегінен шығып денсаулыққа ауыр зиян келтіру.......80
Қорытынды...................................................................
..................................86
Қолданылған ... ... ... жалпы сипаттамасы. Бұл жұмыста қажетті қорғаныс ... болу және ... ... және ... қажетті қорғану құқығының
талаптары мен шектері, әсіресе, құқық қорғау органдарының ... ... ... ғылымдағы даулы сұрақтарға көп көңіл бөлінді. Осыған орай,
тақырыптың сипаты мен ерекшеліктерін ... ... ... жұмысының
құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және қолданылған әдебиеттер
тізімінен құрылды.
Магистрлік жұмыстың өзектілігі. Біріншіден, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қажетті қорғанудың маңызды функцияларымен байланысты болуы.
Екіншіден, ... ... ... кодексі бойынша қажетті
қорғану ... ... ... жаңа ... ие ... бұл ... ... қылмыстық қол сұғушылыққа ұшыраған азаматтардың, құқық
қорғау органдарының қажетті қорғануға қатысты Қазақстан ... ... ... ... ... беру ... ... құқықтық реформаларды әрі жетілдіру мақсатында 2002
жылдың 20 қыркүйегінде ... ... ... ... да ... ... ... Конституциясының 1-бабының 1-бөлігіне сәйкес,
Қазақстан Республикасы өзін ... ... ... ... ... ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам
және оның өмірі, ... мен ... ... ... азаматтары заң олардың жағында екенін біліп,
сенімді әрекет жасауы тиіс. ҚР ... Н.Ә. ... ... ... ... – 2030» ... «Біз міндеттіміз: ... – заңның
абсолютті заңдық жоғарғы күшін бекітуіміз ... және ... ... ... ... - деп ... [2, 61-б.].
Құқықтық мемлекетте азамат өз құқығын білуі және оны ... ... ... ... ... ... Ч. Беккариа былай деп айтқан екен:
«әрбір азамат қандай болмасын зардаптан қауіптенбей, кез-келген заңға қайшы
емес әрекет ... ... ... ... ... ... отырғандай, бірде-бір мемлекет азаматтардың
қауіпсіздігін ... ... ... ... тек ... тәртіп
органдары күшімен қамтамасыз ете алмайды. Қылмыстылықпен күресуде ... ... ... мен ... тікелей қолданылуына
беріледі, оның ішінде қажетті ... ... ... ... ... 13-бабында, әркімнің құқық
субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және өзінің ... ... ... ... қоса ... ... ... келмейтін
барлық тәсілдермен қорғауға хақылы деп көрсетіледі. Қажетті қорғану құқығы
адамзатқа табиғатынан берілетін құқық болып ... ... да ... институты өте өзекті мәселе болып табылады.
Қылмыстылықпен күресудің әр ... жолы бар. ... бірі ... ... ... ... ... күрес жүргізу.
Осындай марапаттаушы нормалардың бірі – ... ... ... ал оның көп ... түрінің бірі – қажетті қорғану.
Қажетті қорғану - әрбір адамның заңды және ... ... ... табылады. Әлеуметтік мәні бойынша қажетті қорғанудың қоғамға
қауіптілігі жоқ. Қажетті қорғану адамның ең ... ... ... ... ... және т.б. ... ... тәсілі болып
табылады. Қажетті қорғану қылмыстылықты ... ... ... және ... басқа да қылмыстарға қарсы күресудің пәрменді
құралы болып табылады.
Сондай-ақ қажетті қорғануды қолданудың аса маңызды сақтандырушылық мәні
зор. ... ... ... өзі зиян ... ... ... сезінуі оны көп жағдайларда қылмыс істеуден тартындырады.
Міне, ... ... ... ... ... көрсетілген
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілі, қоғамға ... деп ... ... ... ... ... денсаулығы мен меншігі оның
қылмыс ... ... ... ... ... ... қалады.
Қажетті қорғану жағдайында оған зиян келтіру қылмыстық құқықтық әрекетпен
заң қорғайтын объектіге қол ... ... ... ... ... ... тыюдың, оған тойтарыс берудің белсенді нысаны ... Бұл ... ... ... ... ... әрекет болып
саналады. Сол себепті ... ... ... ... кейбір тәртіп
сақшыларына мұндай реттерде қару ... ... да жол ... ... ... адам басқа қоғамға қауіпті қол сұғушылықтан
құтылу немесе мемлекет органдарынан көмек сұрауға ... ... ... ... ... ... жүйе ... ретінде қажетті қорғану – құқық бұзушылықты
болдырмауға ықпал етеді, заңдылықтың, ... ... ... ... ... ... ... заң нормаларын дұрыс қолдану ... ... ... ... ... шарты болып табылады.
Сондықтан, қоғамға қауіпті қол сұғушылыққа қарсы заңға сәйкес қорғанған
тұлғаларды ... ... ... ... ... құқық
бұзушылықпен күресуге үлкен зиян келтіреді.
Қажетті қорғану мәселелері бойынша қарама-қайшы пікірлердің ... ... және ... қорғау органдары қызметкерлерінің арасында
туындап әрқайсысымен әрқалай шешіледі, кей кездерде бір іс ... әр ... ... ... ... үкімдер шығарып жатады. Көптеген
жағдайларда бұл заң ... ... Сот ... ... ... ... жұмысын зерттеудің мақсаты – қажетті қорғану институтын жан-
жақты зерделеп, қажетті ... ... мен оның ... асып ... тереңірек қарастыру, сот-тергеу ... ... ... ... тақырып бойынша пікірталас туғызатын
сұрақтарды шешу және қажетті қорғану шегінен шығып ... ... ... мәселелерін анықтау арқылы қылмыстық заңдылықты жетілдеруге
қатысты теориялық ... мен ... ... ... жету үшін ... мәселелерге тоқталу қажет:
1) қажетті қорғану құқығы туралы заңнамалардың даму тарихын зерттеу;
2) қажетті қорғану құқығының заңды болу шарттарын ... ... ... ... объективтік, әлеуметтік қажеттілігін
негіздеу;
4) сот-тергеу ... ... ... ... ... және ... қорыту;
5) қажетті қорғану және қажетті қорғану шегінен шығу критерийлерінің
айырмашылықтарына қылмыстық-құқықтық талдау жасау;
6) қажетті қорғанудың белгілерін аралас қылмыстық-құқықтық ... ... ... аса ... ... қорғану) ажырату;
7) ҚР ҚК 99, 109 баптарымен қарастырылатын қылмыс құрамына талдау
жасау.
Магистрлік жұмысты зерттеудің объектісі ─ ... ... ... қол ... ... ... ... құқығын жүзеге
асыру барысында пайда болатын қоғамдық қатынастар табылады.
Зертеу пәні болып қажетті ... ... ... ... ... ... қылмыстық заңнамасы, қажетті қорғану
шегінен шығу мәселесіне байланысты ... ... мен оған ... және сот ... ... ... базасын жалпы философиялық әдістер,
статистикалық, логикалық-заңдылық, салыстырмалы-құқықтық және басқа арнайы
құқықтық әдістер ... ... ... қылмыстық-құқықтық құбылыстарды
танудың диалектикалық әдісі, сонымен қатар жеке ғылыми әдістер: ... ... ... және ... ... ... ... қылмыстық құқық, азаматтық құқық, әкімшілік құқық
нормалары құрайды.
Зерттеудің нормативтік ... ... ... ... ... Конституциясы; Қазақстан Республикасының
Қылмыстық кодексі; Қазақстан Республикасының ... ... ... мен ... ... туралы заңдары; Қазақстан
Республикасы Денсаулық сақтау Министрлігінің 2004 жылғы 20 ... ... ... ... ... ... ... ережесі»; Қазақстан Республикасы Жоғары ... 2007 ... № 2 ... ... ... қорғану жөніндегі заңдарды
қолдану туралы» - Алматы, Заңгер, 2008. // ... ... ... 2007 11 ... № 2 ... ... ҚР Жоғарғы Сотының 1992
жылғы 18 желтоқсандағы «Сот ... ... және ... ... мен ... және ... беделін қорғау жөніндегі
заңдылықты қолдану туралы» № 6 ... ... // ... ... ... ... ... туралы» 1995 жыл 21 желтоқсандағы ҚР Заңы;
«Терроризмге қарсы күрес туралы» 1999 жыл 13 шілде ҚР Заңы ... ... ... ... ... ... ... монографиялық және диссертациялық жұмыстар,
баспада жарық көрген зеттеулер, ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Бюллетендері қолданылып,
талдау жасалады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... шараларының теориясы мен қолданылу ... ... ... ... ... ... ... Олардың
қатарына: Турецкий Н.Н., Кони А.Ф., Берлин А.А., Дурманов Н.Д., Ляпунов Ю.,
Истомин А., ... Х.Д., ... М.Д., ... К.Х., ... ... М.Н., Паше-Озерский Н.Н., Шавгулидзе Т.Г., Дурманов Н.Д., ... ... В.Н., ... Я., ... С., ... А.Н., ... И.С.
және тағы да басқалар.
Жұмыстың теориялық маңызы - қылмыстық заңдағы қажетті қорғану құқығын
жүзеге асырудың негізгі ... ... және ... іс-әрекеттің
қылмыстылығын жоятын жағдайлар жайлы ілімді дамытуға, бұл ... ... ... ... ... мүмкінділігімен
түсіндіріледі.
Магистрлік жұмысының тәжірибелік маңызы – мұнда көрсетілген ... ... ... қорғану заңдылықтарын құқық қорғау органдарының
қызметінде, заң ... оқу ... ... ... болады.
Магистрлік жұмысында құқық қолданушылық сот-тергеу тәжірибесі үшін
маңызды теориялық ережелер және қорытындылар зерттелді. ... ... ... ... ... Конституциясы идеяларына,
адамның құқықтар мен ... ... ... ... жұмысының маңыздылығын анықтайтын келесідей теориялық-
тәжірибелік ... ... ... ... барысында Қазақстан Республикасы құқықтық реформасының
идеялары ескеріледі.
2. Қажетті қорғану заңдылығының ... ... ... шешу ... мәселе болып табылатын қажетті қорғанудың басталу және аяқталу
кезеңі анықталады.
3. Қорғанушы тұлғаны тиімді жағдайда ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік қатынаста қажетті қорғану – қоғамға пайдалы әрекет, ... ...... әрекет ретінде қарастырылады.
5. Қажетті қорғану туралы бапқа ... ... ... ... ұсынылатын тұжырымдамалар:
Жоғарыда тоқталып өткен мән-жайларды қорыта келе, ... мен ... ... ... Қажетті қорғану туралы заңнамалардың даму тарихына талдау жасау
қазіргі уақытта қажетті қорғану ... ... ... орай ... ... ... «Шабуыл-қорғаныс» жағдайлары туа қалса, оның орын алуының себебін,
инициаторын, ... ... ... ... залалдың
және басқа да іске қатысты елеулі мән-жайлардың орын алуын анықтау
қажет.
3. Шабуыл әрекеті толығымен ... ... ... ... бұл ... ... әрекеттерін бағалаудың негізі болып
табылады.
4. Қажетті қорғанудың тек ... ... ... қол ... ғана орын алатындығын ескеру ... Ал ... ... ... ... аса ... ... ескеру абзал.
5. Есі дұрыс емес, кәмелетке толмаған адамдардың немесе фактілік қатеге
ұшыраған тұлғаның қол сұғушылық әрекеттерінен де қажетті қорғануға ... ... ... заңды әрекетке қолдануға болмайды. Сонымен қатар,
қажетті ... ... ... ... ... ... ... қажетті қорғану шегінен шығудан қажетті қорғануға жол беріледі.
7. Қажетті ... ... ... пен ... ... ... ... қол сұғушылыққа қарсы қолдануға жол берілмейді.
Сөзбен нұқсан келтірушіліктің ... мен ... ... ... көп қиындықтар туғызады. Қол сұғушылық тұлға үшін маңызды,
құнды мүдделердің кемсітілуімен, ... ... ... Ал қол ... ... ... зиян келтіру қажетті
қорғану шегінен шығу деп танылады. Осыған ... 1994 ... ... ... ... ... Соты Пленумының
«Азаматтардың өмірі мен денсаулығына қарсы ... ... ... ... ... ... туралы» №7
қаулысын қарастырып, ҚР Қылмыстық Кодексі ... ... ... ... ... ... қорғану шегінен асқаны туралы
істерді қарастыру барысында 99- бапқа сәйкес бап атауына «Қажетті
қорғаныс ... шығу ... ... ... кісі ... ... ... сөзін қосу жалпы істерді қарасатыру барысында
және тергеген кезде де оған қоса жаза ... ... ... ... ... оған қоса 109 баппен қаралатын
қылмыстарды ... ... да бап ... ... ... анық байқалады. Себебі кодекс пен заңның күші барлық
жарлықтар мен үкімдерден жоғары тұрады. Ал Қылмыстық ... ... ... ... ол ... қол сұғцшылық нақты орын алған
жағдайда қол сұғушылық жасаған тұлғаға зиян ... ... және оған қоса 99 бен 109 ... ҚР ҚК- нің 66 ... ... ... үшін де біз 99 бен 109 ...... ... ... жөнінде ұсынымызды келтіреміз.
8. Белсенді әрекетпен сипатталатын абайсыз қылмыстар да, ... ... ... ... ... ... болуының негізі болып
саналады.
9. Қажетті қорғану шегінен асудың орын алынуының бар немесе жоқтығын
анықтағанда ... сот ... іс ... ... ... ... Қол ... қорғануды бағаларда шабуылшының қол ... ... ... ... ... ... ие
болғандығын, сол себепті қорғанушының оны тойтаруға кез-келген ... ... ... ... ... ескеру қажет.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Диссертациялық ... ... ... заң ... қылмыстық құқық және ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдары,
тәжірибелік ұсыныстары мерзімді басылымда ... ... ... шегі мен ... ... ... шығу ... мен түрлері»,
«Қажетті қорғану институтының түсігі мен даму тарихы» деген мақалаларында
көрініс тапты.
Диссертацияның құрылымы мен ... ... ... ... ... мен ... сай ... Зерттеу жұмысы кіріспеден,
екі тараудан, ... ... ... ... ... және ... ... Диссертацияның көлемі ... ... ... ... ... сипаттамасы
1.1 Қажетті қорғанудың түсінігі және даму эволюциясы
Адамға да басқа тірі денелер секілді тірі қалу, өзін-өзі сақтау сезімі
берілген. Мұндай сезім адамға ... ... және ол ... соңына
дейін сақталады. Әрбір адам өзін-өзі сақтауды бір ... ... ... ... ... ... заң ... жүзеге асырады. Өзін-өзі
қорғауда адам қауіптіліктен құтылғысы келеді және оны жою үшін әр түрлі ... ... Ю.Н. ... ... ... ... ... жүріс-тұрыс ережесі сияқты тірі денелердің ... ... ... ... Адам ... ... ... оған қарсы
тұруға талпынады немесе оны ... ... [4, ... қорғаудың заңи ұғымы тарихи біруақытта өмірге, ... ... ... ... ... ... сонымен қатар қылмыстық құқықтың дамуымен қажетті қорғану
институты әр түрлі мазмұнға ие болды. Құқық классиктері – рим ... ... ... ... деп ... оны «jus ... құқығы) деп қарастырды. Осы сұрақ бойынша қажетті қорғану
жөніндегі Цицеронның жазылмаған, бірақ ... ... – «est haec ... sed nata lex» ... ... оның жазылғандығында емес, табиғи
сипатына байланысты болады) келтіруге болады [4, 62-б.].
Қажетті қорғану ... ... ... ... ... тарихи жолын қарастыра келе, аталған құқыққа ... ... оның ... айта кеткен жөн. Кеңес дәуірінде қылмыстық құқық
теориясында ғалымдардың бұл туралы нақты ешқандай бір ... ... ... ... ... құқығына діни ұстанымдар саяси
құбылыстарға қарамастан жүз жылдар бойы еш өзгерген жоқ. Осы ... ... ... ... жарияланған, қазіргі уақыттың өзінде объективті
көрінісін табатын айтқан пікірінде: «Шіркеу қажетті ... ... ... ... ... ретінде қарау былай тұрсын, тіпті оны ... де ... ... ... ... ... ... деп
есептемеді. Егер де өзінің ағасының қанын ... ... ... онда
канондық құқық негізінде ол дұға қылып, сиынып тазаруы керек. Ал ... оған ... жаза ... ... [5, ... ... ... өз тамырын көне заман заңнамаларынан да орын
алған. Дәлел ретінде ең көне заңнаманың бірі Ману заңдарында ( ... ... 200 ж.) да ... қорғану туралы айтылып кеткен. Ол ережеге сәйкес ... өзі ... ... ... жасаған адамға қаза келтірген күнде, ... ... ... ... ... ... және ол ... жауаптылық туындамайтынын айтқан. Оған қоса ... ... тек өзін өзі ... ... ғана ... ол жүктелген міндет те
болған. Себебі егер адам әйел адамға ... ... қол ... ... ... ... ... әрекет жасамаса, онда бұл адам жуапкершілікке
тартылатын болған. Өйткені әйел адам мен ... ... ... ... ... ең қасиетті адамдар қатарына жатқызылған. Бірақ көне
Ману заңдары қажетті қорғану ... тек қол ... адам ... мен
денсаулығына тікелей қауіп төндіген кезде ғана қолдануға жол берген, ал
меншік пен мүлік ... ... ... және ол ... ... ... ... ілімінде және сол замандағы касталық бөлінулерде
әр каста өкілі өз кастасына ... өмір ... ... көне ... ... ... ... қорғану институты тек құқық
ғана емес оған қоса үшінші тұлғалардың міндеті де болып табылатын. Яғни бұл
заңдарға сәйкес егер адам ... ... ... мен ... ... төніп
тұғанын көріп, оған көмектеспесе немесе көмекке шақырмаса, бірақ ... ... да, ол адам өлім ... ... ... үш ... аштық
пен басқа да жазаларға тартылатын.
Сол замандарда меншікті қорғауды еврейлік ... ... ... заңдарында: «Егер біреу ұрлық жасап жатқан ұрыны ... ұрып ... ... ... үшін ... ... Ал егер ... таң атқаннан кейін өлтірсе, ол адам ... ...... Бұл жерде түсіндіре кетсек ұрыны түнде өлтіруге болады, себебі
түнде көмекке көршілердің немесе ... ... екі ... ... ... ... де ... жауаптылық туындамайды. Ал егер күн
шыққаннан кейін өлтірсе, бұл ... ... ... бар деп ... күн ... кейін көршілерін немесе басқаларды көмекке шақыруға
болады деп түсінген. Жалпы ... ... таң ... ... қылмыстарға аса көп көңіл бөлген.
Қажетті қорғану институтына ... ... ... қорғауды Римнің
ХІІ кесте заңдарыда қолданған. Бұл заңмада да түнде ... ұры ... ... Оған қоса ... де ... ... ... өлтіруге рұсат
беретін, егер бұл ұрыны ұстау барысында бұл ұры қару ... ... ... бере ... ... Рим ... ... құқығы мен құл
иеленушілік құқығын қорғау барысында кейде тіпті қылмыстық әрекеттердің
өзіне ... ... ... ... ... Рим заңдары сол заманда
бірге өмір сүрген құл ... ... ... өте ... ... орай ... ... адамның табиғи құқық болып есептелетін
Ежелгі ... ... ... сөз ... «Сот ... ... жүгіріп
жүргенше, өз күшіңмен болатын қауіптің алдын алған ... Бұл ... ... Римдегі қолында билігі бар тап өкілдерінің ... ... ... ... ... әділ ... беріп, ол ойды дамытқан
Ежелгі Римнің танымал шешені, ұлы ойшылы Марк Туллий Цицерон, ... ... ... ... ... ... ... өмірде бір адам басқа адамның өмірін қиюға құқылы ... ... ... ... аз ... Егер бұл ... ... егер бұл белгілі
бір қажеттіліктен туындайтын болса, онда бұл күшке күшпен жауап беру болып
табылады. Қалайша қылмыскерге немесе баскесер ... өлім ... ... ... ─ деп айтқан[4, 65-б].
Осы айтылған ұлағатты сөзді кейіннен ... да Рим ... ... ... ... ... қорғану барысында жасалды деп ... ... екі ... болу керектігін көрсетті: шабуылдың әділетсіздігі
мен төніп ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерді қарастыру барысында
да қажетті қорғану институтының тарихы орыс ... де ... ... ... айтқанда А.Ф. Конидің ... ... ... ... жаңа ... ... да ... қорғану
институтының бар екендігі қашанда көрінетін және оның да біздің заңнамамен
бірге дамып, өзгеріп отырғандығы байқалады.». Профессор ... ... ... ... ... кек ... ... немесе шектеуді
жүргізудің бірінші сатыларында-ақ қорғануға байланысты белгілі ... бары ... ... ... ... ... Олегтің
гректермен жасаған шартында көрсетіліп, Орыс Правдасында да қажетті қорғану
құқығы тек тұлғаға ғана байланысты емес, сонымен қоса жеке ... ... ... ... бекітілген»[6. 83-б ].
Осыған байланысты ешбір күдіктенусіз қажетті қорғану институты ежелден-
ақ өзіне ... мен ... ... ... ... ... ... қорғану институты әрдайым өзгеріп, дамып отырған. Оның ... ... ... ... мен ... даму ... мен үстем тап
өкілдерінің мүддесі ықпал ететін.
Табиғи құқық ... ... да ... ... ... ... туа біткен құқық болып табылады. Бұл көз-қарас ежелгі ... мұра ... ... Яғни бұл ... ... ... алмайды
және бұл құқық ешбір заңмен шектелуі мімкүн емес.
Кейінгі заман ХҮІІІ ... ... ... ... өорғану
институтын зерттеу барысында жаңа ойлар мен түсіндірмелер ... ... ... ... ... ... ... халық мемлекет
басшысының жасаған әрекеттеріне қарсы қорғана алмайды. Бірақ сол ғасырдағы
Франциядағы көтерілістердің ... ... ... ... заңға қарсы әрекеттерінен қорғану ретінде түсінік
қалыптасып қалған болатын. Ал ... ... ... ... тек өмір мен ... қауіп төнген кезде ғана емес, заң мен
құқыққорғау органдары әлсіздік танытып ... олар ... жоқ ... ... ... өздері қылмыскерді ұстап, оны жазалауы
ретінде де көрініс табады»─ деп ... ... ... ... ... ... ... Германияда да билік өкілдерінің ... ... ... ... ... шығарылатын. Дәлел ретінде
Канттың ойынша билік өкілдеріне қарсы қол астындағылардың бағыныштылардың
кез-келген ... ... күш ... ең ауыр ... болып
табылады. Сол кезде жалпы немістің заңнама жүйесі ... ... ... ... ... ... оны адамның субъективті құқығы
ретінде көбіне мойындамай, мойындаған күннің өзінде өте ... ... ... ... территориясындағы қажетті қорғану туралы қылмыстық-
құқықтық норманың тарихи даму ... ... ... ислам дінін қабылдағаннан кейін барлық діни, ... ... ... ... ... осы мұсылман дінімен шешіліп
отырды. Әрине ол қасиетті кітап – Құранмен және ... ... ... ... ... қажетті қорғану шариатпен де, қазақтың әдеттегі
құқығымен де жеке институт ... ... ... Ол тек ... ... ... ... кек қайтару құқығы ретінде танылды. ... ... ( ... ) ... ... «Әй мүміндер! Сендерге
қысас есе қайтару парыз етілді. Азатқа азат, құлға құл, ... ... ... оған туыс жағынан кешірілсе, оның ережеге үйлесуі
екінші жақтың да оған дұрыс төлеуі ... Міне осы, ... ... және ... [8, ... мәнінде, Құран сүрелерінің аятында құқықтың барлық
салалары, оның ішінде қылмыстық құқыққа қатысты бірқатар заң ... ... олар діни ... ... Құран пайда болған тарихи жағдайды
есепке алсақ, ол ... бір ... ... және құқықтың пайда болуымен
байланысты болғандығы себепті, сол кездегі әлеуметтік-экономикалық және
саяси мәселелердің шешімін ... да ... ... ... ... бірнеше
ғасырлардың, қоғамның өзінің бірнеше ғасырлық тарихи даму жолын басып
өтуіне байланысты ... ... ... ... жағдайында, әлбетте
қазіргі өмірдегі әрбір мәселенің шешімін бұл кітаптан табуымыз мүмкін емес.
Мұны тек қана ... ... ... және ... құқықтық нормаларды,
әсіресе қылмыс пен жаза мәселелерінің шешіміне ... ... ... ... талдауымызға болады. Құран Кәрімде тек бірнеше ауыр
қылмыс түрлері ... сөз ... ... ... ... ... өлтіру, біреуді ұрып жаралау, парақорлық, зинақорлық, жала жабу,
спиртті ішімдіктерді ішу, ата-ана жағынан қастандық орын ... өз ... ... және ... ... кітаптардағы көп сүрелердің аятында адам ... ... ... ... да ... ... туралы жазылған. Мұнымен
қатар, жоғарыда көрсетілген қылмыстардың кейбіреулері үшін ... - өш алу ... да ... ... Шариғаттың негізгі
қайнар көзі Құран Кәрімнің ережелері исламға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... саяды,
сондықтан шариғатта мұндай кемшіліктердің алдын алу, қылмыс түрлерінің
айырмашылығын, олардың ... ... ... ... ... ... ... жаза қолдану тәртібі көзделген, қылмысқа қарсы
қатаң күрес жариялаған. Мысалы, исламға ... ... ... ... үшін тек қана ... ... ... қоймай, оның бүкіл отбасын,
кейбір жағдайда қылмыскерді бүкіл тайпасымен қырып тастауға ... ... ... басқаша көзқараспен қарап, әрбір қылмыскер өзінің қылмысына
қарай ... ... ... ... ... екі ... бөліп қарастырған жөн деп
есептейміз:
1) жаза шаралары анық белгіленген қылмыстар;
2) жаза ... ... бір ... "Күнәсіз адамды қорғап, залым адамды өлтірген адамға
табан жаза, кек алу жаза қолданылмайды” ... Бұл ... ... ... ... мәжбүрленген, зорланған адам өзін-өзі қорғай
алмайды, сол үшін оны ... ... ... қорғауға рұқсат беріледі.
Оның бұл қылмысына тосқауыл қойылмайды. Шариғатта ... ... және ... ... ... әрекет жауапкершілікке тартылмайды” деп
белгіленген. 
XX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ... ... ... ... ... Ереженің 20-бабында былай баяндалған болатын: «Егер халыққа
танымал ұры ... ... ... ... ... ... ... ұрланған
табын малмен келе жатқан қайтар жолында өлтірілсе, оны өлтіргені үшін табын
иесінен ... ... құн ... ... орай Т.М ... ... ... құқығы нормаларына сәйкес, ... ... ... ... ... ... яғни ... сот орын алған, яки
олар шабуыл аяқталғаннан кейін де залал келтіріп отырған [8, 129-б.].
Бұл мәселені ... келе Н.Н ... ... біріншіден
қарастырып жатқан кезеңде қазақтарда билер сотын ... ... ... ... ... ... ... бойынша істерді қарайтын қандай да
бір арнайы органдардың жоқтығын, екіншіден билер соты шешімдерін қамтамасыз
ететін (мысалы, жәбірленушіге құн төлеу және т.б) ... ... ... [7, ... ... бойынша бірінші ескерткіш – Олег және Игордің 911, ... ... ... ... ... ... қажетті қорғану ұғымының нақты
анықтамасы болмағанмен, оның белгілері біраз қалыптасқан болатын [7, ... ... көне ... ... «Русская правда» ... яғни ... ... ... ... онда ... қорғанудың
мүліктік құқықтар бұзылған кезде жол берілетіндігі және жеке ... ... мен ... ... сәйкестік байқалатындығы анық.
1467 және 1493 жылғы Заңдар жинағында қажетті қорғану шегінен шығып
кісі өлтіргені үшін және денсаулығына жарақат ... үшін ... ... ... ... шығу деп ... ... кейін тектен тек зиян келтірілген әрекет танылған еді [7, 7-б.].
Қажетті қорғанудың одан ... ... 1649 ... ... ... Заңдар жинағында көрініс тапты. А.А Берлин жазғандай, «қажетті
қорғанудың тиісінше нақты ретттелуін тек 1649 жылғы ... ... ... ... ... және ... жарғысынан табамыз [9, 8-б.].
Қажетті қорғануға өмірін, меншігін, сонымен қатар ... ... ... ... жол берілді. Шабуылшыға зиян келтіру тек
қорғанушы тарап ... ... ... ... кезде ғана мүмкін болды.
Дәлелдеме ретінде қорғанушы ... ... ... ... болған
қылмыскерді алып келген. Бұл жерде көріп отырғанымыздай өзін-өзі ... ... ... Петр ... да ... қорғану мәселелері 1716 жылғы Әскери
артикулдардан және 1720 жылғы Теңіз ... өз ... ... ... ... ... ... Михайлович патшаның Заңдар жинағында әр
түрлі баптарда, тарауларда берілген болса, ол бірінші рет жүйеленген түрде,
яғни «Қажетті қорғанушылық» ... ... ... ие ... ... қорғану шарттарының сақталмауы қасақана кісі өлтіргені үшін
жазалануға әкеп ... ... ... ... ... жол ... ... заңға қайшы және күш қолдану негізінде болуы керек.
2. Шабуыл еш себепсіз болуы ... Бұл ... ... ... ... ... болмады деген сөз. Сонымен қатар
қорғануға қарсы қорғануға және қорғану ... ... ... жол ... Шабуыл тиісінше күтіліп тұрған ... ... ... ... енді ғана басталған болуы тиіс.
Егер қашып кетуге немесе басқарма көмегіне жүгінуге ... ... ... ... ... ... ... деп танымайды.
4. Шабуыл құралы мен қорғану құралының сәйкес болуы ... ... тек ... қарумен жасалған кезде ғана қолданылды. ... ... ... қорғану да қарусыз болған [7, 8-б.].
Кейінгі жылдары да белгілі бір деңгейде қажетті ... ... ... ... ... бастады. Оған 1731 жылы шығарылған
Жарлық бойынша күш көрсете ... ... ... ету ... ... ... 1832 жылдан бастап Ресей қылмыстық заңнамасы ... ... 15 ... тұратын заңдар жинағын құрады. «Қылмыстық және
атқарушылық жазалар туралы Заңдар жинағы» деген ... ие ... ... өз ... ... құқық принциптерімен ұштасып жатты.
1832 жылғы Заңдар жинағында қажетті ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
Жалпы бөлімнің 133, 134 баптарында қажетті қорғанудың заңды болуының
мынадай шарттары қойылды:
«1. Қорғану құралы шабуыл құралына сай ... ... ... ... егер шабуыл жасаушының күштірек болып ... ... ... ... ғана ... ... ... қорғанушыға қауіп төнген кезде ғана заңды деп ... ... ... бел буған қарсыласты өлтіру заңды қорғану ережесін
бұзушылық деп танылады.
3. Қорғанушы ... ... ... ... зиян ... ... болды» [7, 9-б.].
Ал 1885 жылғы Қылмыстық және атқарушылық туралы заңдар жинағы қажетті
қорғанудың бұрынғы жай-күйін қайталады. Оның жалпылама түсінігі 1903 ... ... ... ... Осы ... ... ... қайшылығын жоятын мән-жайлар қатарына заңды және бұйрықты ... ... ... Сонымен бірге 1898 жылы шығарылған Н.В.
Рейнгардтың «Қажетті қорғану түсінігі және оның ... ...... сол ... сай жазылған.
Негізгі мақсаты еңбек болатын әлеуметтік қоғамға жат болып келетін
әлеуметтік емес тобырлық, ... ... ... ретінде көрініс
табатын болса, онда бұл әлеуметтік дамыған еңбеккер қоғамға зардап ... ... ... қоғам еңбек ету арқылы дамуға және ... ... ... адам ... ... ... ... ішіндегі жақсы
қасиеттерін дамыта отырып, ... ... ... ... ... Егер соңғылары адамның үстінен үстемдік орнатқан болса, онда
адам әлеуметтік қоғамға қарсы бағытталған сол қоғамдағы ... ... ... ... ... бұл ... ... қоғамға сай
қажеттіліктерін еңбек ету арқылы емес, ұрлау, тонау, шабуыл жасау арқылы
қанағаттандырады. ... ... ... ... сол қоғамда өмір
сүретін қоғамның мүшесі болады.
Осыған орай жоғарыда аталған әрекеттер мен адал еңбек арасында арпалыс
туындайды. ... ... ... етуші тапты қорғауға байланысты қорғау
қызметі пайда болады.
Ал осы қорғау қызметінің жоқтығы немесе ... ... ... ... ... ... Бұл әрекет адамға тумысынан туа
біткен табиғи құқығы. Аяғында осындай қорғанудан кейін қауіп қорғанушыға
емес ... ... мен ... ... ... бұл әрекет бір
қарағаннан қылмыстық әрекет болып көрінсе де, себебі ... ... адам ... бұл ... ... ретінде көрініс тапқан
қылмысты әрекетке жауап болады. Сол себепті екінші жасалған әрекет қоғамға
қауіп ... бұл ... ... ... деп ... ... тек
қарқынды жасалған шабуыл, бірінші болған ... ... ... ... Яғни ... қорғану қауіптің көзін құртып, қылмыстың ... ... бұл ... сол ... сәйкес келгені мен қазіргі таңда
қажетті қорғану құқығының қолданылуына ... бір шек ... Сол ... Н.В. ... ... ... келісуге
болмайтынғы айдан анық.
Сонымен, 1917 жылғы ... ... ... ... ... және ... ... мән-жайлардың орын алғандығын
байқауға болады. Одан ... ... ... ... ... даму
тарихын қазақстандық қылмыстық құқыққа Ресей ... ... ... ... жылы ... ... ... оқиғаға байланысты Ресейде қажетті
қорғану құқығын қылмыстық құқық теориясында және тәжірибесінде қолдану
едәуір ... ... ... ... ... қажетті қорғану
түсінігі қылмыстың материалистік түсінігінен шығып жатты. Оның заңи негізі
бірінші рет 1919 жылы ... ... ... ... ... ... [7, ... қорғанудың одан кейінгі дамуын 1924 жылғы ... ... ... ... бастамаларынан» және 1926
жылғы РСФСР Қылмыстық кодексінен тапты, онда ... және ... ... ... ... ... сол ... қылмыстық
құқық теориясында қажетті қорғануға нақты анықтама берілмеді, ол тек іс-
әрекеттің жазаланушылығын жоятын мән-жайлардың бірі ретінде ... Н.Д ... ... ... іс-әрекеттің қылмыстылығын
жоятын мән-жай ретінде [11, 4-б.]; В.М Чхиквадзе – іс-әрекеттің ... ... ... ретінде [12, 191-б.]; А.Н Трайнин, И.И Слуцкий –
қылмыстық жауаптылықты жоятын мән-жай ... ... ... [13, ... ... ... бағыттау үшін КСРО Жоғарғы Соты Пленумы 1956
жылы 23 қазанда «Қажетті қорғану туралы заңнамаларды қолданумен ... ... сот ... ... ... ... қаулы
қабылдады. Пленуммен тергеу және сот ... ... ... ... [7, ... даму ... қажетті қорғану институты 1958 жылы «Одақтас
республикалар және КСР Одағы қылмыстық заңнамалары негізінен» алды. ... ... ... ... ... ... ... жасалған іс-
әрекеттер қылмыс болып табылмады. Мемлекеттік және ... ... жеке ... және ... да тұлғаларды қорғау мақсатында зиян
келтіру қылмыстық іс-әрекет ретінде танылмаған және ол үшін ... ... ... ... ... ... 13-бап «Қажетті
қорғану» тұжырымдамасын толықтай қабылдады. ... орай 1959 жылы ... ... қорғану туралы заңнаманы тәжірибеде соттардың қолдануы
туралы» КСРО Жоғарғы Соты ... ... ... Онда ... ... ... қолданудың кейбір маңызды жақтары ... ... ... ... ... ... назарын аударады
«...шабуылға ұшыраған тұлғаның егер оның қашып құтылуға, ... ... ... органдарына жүгінуге мүмкіндігі болса белсенді түрде
қорғануға құқығы болмайды. Бұл жерде басқа ... ... ... ... бола ... ... ... жасамаған кездегі тұлғаның
іс-қимылына аса мән беріліп тұр. Сонымен қатар қылмыстық құқық теориясының
дамуына, сондай-ақ тергеу және сот органдарына өз ... ... ... акт – 1984 ... 16 ... ... қауіпті қол сұғушылықтан
қажетті қорғануға құқықты қамтамасыз ететін ... ... ... КСРО ... Соты ... № 14 ... ... [7, 111-б.].
Қазақ КСР Қылмыстық кодексінің 1961 жылғы редакциясында 13-бап қажетті
қорғануға құқықты бекіткенмен, қорғанушылық әрекетті нақтыламады.
«13-бап. Қажетті қорғану.
Әрбір адамның өзін-өзі қорғауға, ... үйін және ... ... бар. Осы ... оған ... ... ... өзге тұлғалардан
немесе билік органдарынан көмек сұрауға мүмкіндігі бола тұра тәуелсіз
тиесілі.
Қажетті ... ... қол ... ... зиян ... ... ... өзге бір адамның жеке басын, тұрғын үйін, меншігін және
мемлекеттің немесе қоғамның ... ... ... ... ... жолымен қорғау кезінде жасалса, ол қылмыс болып табылмайды.
Қажетті қорғану шегінен шығу деп қорғанудың қолсұғушылықтың қауіптілік
сипаты мен дәрежесіне анық ... ... ... қол ... ... бұлтартпау қажеттілігінен туындамаған қол ... зиян ... [8, ... ... 1988 жылдың 1 қаңтарына дейін әрекет етті. 1993 жылы
енгізілген өзгертулер бойынша қоғамдық және ... ... ... ... орынға жеке тұлғаның мүдделері шығарылды. Сондықтан
да заңшығарушының ... ... 1993 жылы ... ... ... ... жылға дейін Қазақ КСР ҚК 96-бабы «Қажетті қорғану шегінен шығып
дене жарақатын келтіру» екі ... ... Оның ... ... қажетті
қорғану шегінен шығып орта дәрежелі дене жарақатын келтіргені ... ... ... ... 1995 жылы 15 наурыздағы
«Қазақстан Республикасы ... заң ... ... мен ... ... ҚР ... заң күші бар жарлығымен Қазақ КСР Қылмыстық
кодексінен 96-баптың екінші бөлігі алынып тасталды.
ҚР жаңа Қылмыстық ... ... ... де осы ... бірнеше
жобалары жасалған болатын, соның бірі ... ... ... ... жауаптылықты жоятын мән-жайлар» деген жеке тарау енгізілген
болатын.
Қажетті қорғану құқығының даму тарихын қарастыруды аяқтай ... ... ... ... ... ... мәңгі өмір сүреді, себебі ол
қажеттілік заңына негізделген, ал осы заң мәнісі ... ... да ... ... түсінігі ежелден келе жатыр және ол ешқашан
өмір сүруін тоқтатпайды» [5, 10-б.].
1.2 Қылмыстық құқық бойынша қажетті ... ... ... ... негізінде, бір жағынан азаматтарға қоғамға
қауіпті қол сұғушылықтан өз ... ... ... ... ... қол ... ... зиян келтірмеу үшін қорғану шегін білдіретін мән-
жайлардың жиынтығын түсінуге болады.
Қазіргі уақытта ... ... ... біраз жаңарып, Қазақстан
Республикасы заңнамаларында ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы заңдарында,
Президент жарлықтарында заңдық күші бар көрініс тапты.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ретінде танылуына құқығы бар және
өзінің ... мен ... ... қорғанысты қоса алғанда, заңға
қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға хақылы».
Конституциялық нормада қажетті қорғану құқығын жүзеге ... ... ... ал оған ... ... ... талдауды қамтамасыз етуде
маңызды рөл қылмыстық заңға ... ... ... ... құқық тек
қылмыстық нормамен ғана емес басқа да заңнамалармен қарастырылады. Мысалы,
Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінде (бұдан әрі - ҚР ҚК) және ... 27 ... ... Республикасы «Жекелеген қару ... ... ... ... Заңында көрініс табады. Аталған
заңның ... ... ... ... ... ... ... өмірін, денсаулығын, меншігін қорғау мақсатында қару қолдана алады»
деп көрсетілген. Сонымен қатар осы бапта қызмет бабы ... ... ... ... қызметтік қаруды қолдануға құқығы бар
министрліктердің және ... ... ... ... ... ... ... Ішкі істер министрлігі және
басқалары) қызметкерлерінің тізімі келтірілген [14].
Сонымен, осы ... ... ... ... ... ... туралы кодексі (5 тарау, 39-бап) [15].
Қажетті қорғану - ... ... ... және ... көтермеленетін
әрекеті болып табылады. Әлеуметтік мәні бойынша ... ... ... жоқ. Қажетті қорғану адамның ең қасиетті, табиғи құқықтары,
өмірін, денсаулығын, меншігін және т.б. игіліктерін ... ... ... ... ... ... тыюды, зорлықпен істелетін
қылмыстарға және меншікке, ... да ... ... ... пәрменді
құралы болып табылады.
Сондай-ақ қажетті қорғануды қолданудың аса маңызды сақтандырушылық мәні
зор. Өйткені қиянат келтірушінің өзі зиян ... ... ... ... оны көп жағдайларда қылмыс істеуден тартындырады.
Әлеуметтік қатынаста қажетті қорғану – қоғамға пайдалы іс-әрекет, яғни
қылмыстылықпен күресудің бірден-бір ... ... ... ... бұл ... ... ... өмір сүру құқығынан туындайды. Ешкім де өзінің
өміріне, денсаулығына, ... ... қол ... жол ... ... ойға сәйкес қажетті қорғануды әлеуметтік ... ... ... ... «Кез-келген қауіпті жойған немесе
қылмыстық ойдың алдын алған кез-келген әрекет қоғамда өте маңызды болып
табылады, яғни ол ... ... ... ... ... Нәтижесінде бұл әрекеттің маңызы қоғамда қарсы әрекетке
қолданылатын жаза ретінде де ... ... ... ... үлгі ... ... ... жетілген жақсы қылмыстық заңнама өз мүддесімен қатар
қоғам мүддесін қорғауға батылдығы жеткен адамдарға марапат көрсетуі тиіс» ─
деп ... ... пен ... ... ... ... статусы
тұрғысынан қажетті қорғану – бұл адамның ажырамас ... ... өз ... ... ... асыра алады және одан бас тарта алады»
[16, 3-б.].
Ал құқықтық мағынада қажетті ...... ... ... ... заңмен рұқсат берілетін, қолдау көрсетілетін және Қазақстан
Республикасы Конституциясымен кепілдік ... ... Х.Д ... қорғану институтын ымыраға келтіруші қылмыстық нормаға жатқызады,
соның ішінде, заң шығарушы «қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... адаммен, оның жасаған жағымды әрекетіне орай
ымыраға ... ... ... [17, ... ғалымы А.Ф Кони өзінің атақты «Қажетті қорғану құқығы туралы»
жұмысында осы ... ... ... теорияларын бөліп шығарды:
• біріншісі, өзін-өзі қорғау әділетсіз шабуылдан және ... ... ... ... қоғамдық келісім теориясы, яғни азаматтар өз құқығымен
бостандығын оларды қорғауға міндетті мемлекет ... ... ... ... ... ... олар өз ... қорғана
алады;
• үшіншісі, құқық әр уақытта санамен ақталады. Бұдан туындайтын:
а) қажетті қорғану еш қылмыс емес; ә) ол ... б) ... ... ... құқықта қажетті қорғану – бұл ... ... ... ... ... ... ... жай өзін-өзі сақтау ... ... ... Заң ... жай шабуыл емес, белсенді шабуыл
әрекеттерін жасауға рұқсат ... Тек ... ... қана шабуылды
тойтаруды қамтамасыз ете алады, сонда ғана қол ... ... ... ... ... айырылады.
Қиянатқа байланысты қажетті қорғануды ... ... ... оның ... қиянат қоғамға қауіпті болуы керек, яғни ... заң ... ... ... зиян келтіретін немесе зиян келтіру
қаупін тудыратын жағдайда қажетті қорғануды қолдануға болады.
Қоғамға қауіпті қол сұғушылық жоқ болса, қажетті қорғану да жоқ. ... ... ... ... ... ... немесе
басқа адамның жеке басына тікелей төнген қауіпті қиянаттан ... ... ... Бұл ... ... ... жүзеге асырылады. Шабуыл – бұл
ашықтан-ашық кенеттен пайда болған ... ... ... қауіпті зорлық
өлімге әкеліп соғуы, ал ... ... емес ... ... ... ... Зорлық көрсетемін деп қорқыту өмірді жоюға, немесе
денсаулыққа зақым келтіруге ... ... ... ... ... ... ошағына арналғандықтан, оны кім немесе не төндіргеніне
қарамайды. Қорғаныс заңсыз істеудің нәтижесінде заң ... ... ... ... жағдайын пайдаланушыға да, жасы қылмыстық
жауаптылыққа толмағандар мен есі дұрыс ... ... ... ... ... және ... ... қарсы қолданылуы мүмкін. Заңда
бұларды бір сөзбен айтқанда, қауіпті қиянатты төндіруші деп айтады. Қауіпті
төндірушіге заң ... ... ... ... ... бәрі
жатады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1994 ... ... ... ... мен ... ... әрекеттер үшін
жауапкершілікті реттейтін заңдарды соттардың қолдануы туралы» №7 қаулысының
түсіндірмелеріне ... ... ... ... шабуылдан қашып қорғанудан
немесе басқа амалдар қолданудан тыс, заңға сәйкес қоғамдық қауіпті шабуылға
қарсы залал жасау жолымен белсенді ... ... ... бар. ... олар қоғамдық қауіпті шабуылдан қорғану жағдайында келтірген залалы
үшін жауап ... ... ... ... ... отырысында қажетті қорғаныс жөніндегі
заңдарды қолдану, сондай-ақ зорлау және нәпсіқұмарлық ... өзге де ... ... ... ... саралаудың кейбір мәселері туралы
құқыққолдану практикасы талқыланады. ... ... ... ... ... ... кейбір қылмыстарды саралау туралы және «Бөтеннің мүлкін
заңсыз иемдену жөніндегі істер бойынша сот тәжірибесі ... 2003 жылы ... №8 ... ... ... мен ... енгізу
мәселесі де қаралады. Талқыланған нормативтік қаулылар аталған заңдарды
сотта біркелкі қолдануға үндейді.
Талқылауға ұсынылған ... ... ... қоғамдағы
қауіптен адам өміріне, денсаулығына қауіп төнгенде, мүлкіне, тұрғын жайына,
меншігіне және ... да ... ... мүддесіне қол сұғылғанда, одан
қорғану ... әр ... ... ... ... ... Соттар өндірістегі іс бойынша адам ... ... ... ... ... 32 ... ... есепке ала
отырып, қылмыстық әрекетті дұрыс дәрежелеу үшін ... бар ... ... оның шегі және мақсатын нақты түсіндіру, себебін, кінәлік ... ... ... және ... да мән-жайларды келтірген.
Қастандылық жасаған әр кім де жауапқа тартылады, сондай-ақ осы
қастандықты ... ... да ... ... ... әр ... заңмен қаматамасыз ету қатар жүреді. Осыған байланысты, ... ... ... ... тән ... ... қажетті
қандай сәттерді есепке алу ... ... ... ... шабуыл жасаудың адам өміріне бағытталғаны ... ... тең ... ... ... ... ... асыру деп
танылмайды. Осындай жағдайда шабуыл жасаушыға келтірілген ... ... ... ... баса ... ... қоғамға қауіптілігінің дәрежесі және одан қорғану сипатының
сәйкестігі, ... ... және ... ... күші ... ... ... есепке алуы керек. Барлық мән-жайды есепке
алғанда, қастандық жасаудың алдын алу ... ... ... ... ... жол ... ... қаулы қажетті қорғаныс барысында, шектен шығып жасаған
әрекетке қылмыстық жауапкершілік мәселісі бойынша сот шешім шығарғанда, ... 66 ... ... ... алуы ... Бұл норма тұлғаға қажетті
қорғанысты шегінен асырғанда, қорқыныш ... ... ... ... қоғамға қауіпті қастандыққа байланысты қорғанудағы қылмысы үшін
қылмыстық жаупкершіліктен бостату ... ... ... ... жасаушыға келтірілген залалдың мән-жайына баға беру барысында
қорғанушы тұлғаның психикалық-эмоциялық жағдайын ... ... ... ... ... ... ... сипатын бағлағанда және
қорғану құралын ... ... ... әркез дұрыс баға берілуі
мүмкін емес.
Қажетті қорғаныс шегінен шығып ... ... ... істі ... сот сотталушыны Қылмысты кодексте ... ... ... бар ... ... ... ... жөніндегі
мәселені әрбір нақты жағдайды талқылай отырып қарау ұсынылған.
Осыған орай, М.Д Шаргородскийдің пікірін келтіруге болады: - ... ... ... ... уақытынан бұрын шабуылдан қашып
кетуіне қатысты ешқандай талап қойылуы мүмкін емес, яғни егер адам ... ... ... ... ол қашып кетуге мүмкіндігі бола тұра
қорғануға құқығы бар. Қоғамға ... қол ... ... ... ... бұзушылықпен күреске мүмкіндік туғыза алмайды. Әрине, бұл –
қоғамның моральдық белгілеріне сәйкес келмегендіктен болады [19, 240-б.].
Алайда ... заң ... өз ... ... басқа тұлғалардың,
қоғамның және мемлекеттің мүдделерін қылмыстық қол ... ... ... әр уақытта өз құқығын қорғауға физикалық тиісті
дәрежеде дайын болмауы ... ... ... адам ... органдарының
немесе басқа тұлғалардың көмегіне жүгінуі мүмкін немесе қол ... ... ... ... қол ... ... құрбаны болуы мүмкін.
Сонау XYII ... Ч. ... ... деп ... ... - Қылмысы үшін
жазаланғаннан гөрі, қылмысты ескерткен ... Бұл ... ... мақсатын құрайды [3, 23-б.]. ... ... ... Е. ... ... құптаймыз: «Заңды
қорғану субъективтік құқық болып табылады және қашып кету, жасырынып қалу
мүмкіндігінен тыс ... ... ... ... [20, ... ... ... түсінігі Қазақстан Республикасының
Қылмыстық кодексінің ... ... ... ... ... қол ... адамға зиян келтіру, яғни
қорғанушының немесе өзге бір адамның жеке басын, тұрғын үйін, ... ... ... ... да ... ... ... мемлекеттің заңмен
қорғалатын мүдделерін қоғамдық қауіпті қол сұғушылықтан қол сұғушыға ... ... ... ... егер бұл ... ... қорғану шегінен
асып кетушілікке жол берілмеген болса, ол ... ... ... [21, 144-
б.].
Барлық адамның кәсіби және өзге де арнаулы даярлығына, ... ... тең ... ... ... құқығы бар. Бұл құқық
адамға қоғамға қауіпті қол сұғушылықтың ... ... ... ... органдардың көмегіне жүгіну мүмкіндігіне қарамастан тиесілі
болып ... ... ... қылмыстық кодекстерінде қажетті қорғану туралы
не жазылған? Мысал ретінде Польшаның қылмыстық кодексінде қажетті қорғану
туралы ... ... ... ... ... ... Яғни бұл
жерде қажетті қорғану деп танылу үшін қорғану әрекеті ... ... ... ... Бұл ... істі ... ... негізгі роль атқарады.
Егер бұл шектен аспайтын болса ғана жауаптылық жеңілдеп немесе мүлдем жоққа
шығарылады. Оған қоса қорғану шегінен асу ... бір ... ... ... ... да, онда бұл ... да адам жаза мен ... мімкүн.
Бұл көз-қарасты Германия қылмыстық ... де ... ... пен ... қозу ... қажетті қорғану шегінен
асқан болса, бұл әрекеті үшін қылмыстық жауаптылық пен жазадан босатылады.
Ал Испанияның қылмыстық кодексінде қажетті ... ... ... шабуылды тойтаруға бағытталған қарсы қорғану әрекеті «ақылға
қонымды қорғану» ... ... ... деп ... ... ... ... жүргізуде, қоғам мен мемлекет
мүдделерін қорғау міндеттілігі жүктелген тұлғаларға ... ... және ... ... ... ... ... кодексінде қажетті қорғану ─ өзі мен үшінші
тұлғаларды қорғау барысында, шабуылдаушыға немесе шабуылдаушыларға ... зиян ... ... ... егер де ... әдістері шабуылдау
әдістеріне сәйкес болса. Оған қоса бұл елдің қылмыстық кодексінде қажетті
қорғану обьектісіне жеке меншік ... те ... Яғни жеке ... да ... ... ... көрсетілген. Бұл әрекеттер Франция
қылмыстық кодексінің 122-6 мен 122-7 баптың тармақшаларымен реттеледі[22,
472-б].
Ал Ресей Федерациясының ... ... 37 б. 1 ... ... ... заңды деп танылуы үшін ─ жасалған шабуыл міндетті ... мен ... ... ... ... төнуі керек немесе осындай залал
келтіремін деп қорқыту нәтижесінде әрекет жасалуы тиіс.»[23]
Оның алдынғы ... ... ... ... ... «Қоғамға қауіпті қол сұғушылық жасап жатқан тұлғаға қажетті
қорғану шегінен асапай зиян келтіру ─ қылмыс болып табымайды, яғни ... ... ... қорғанушы мен қорғалатын адамдар ... ... қол ... ... ... ... өте кең мағнада
қолданылып, қажетті қорғану құқығын ... ... ... сот
пленумының 16 тамыз 1984 жылғы № 14 ... ... ... қол
сұғушылықтардан қажетті қорғану құқығын қолдану туралы») Салыстыра келе әр
елдің заңнамасы өз ... ... ... ... ... ... ... А.А Пионтковскийдің пікірін келтіруге болады:
«Қажетті қорғану қоғамға қауіпті ... ... ... сондықтан
қажетті қорғану керісінше қоғамға пайдалы және заңды әрекет болып табылады»
[25, 207-б.].
1.3 Қажетті қорғанудың заңды болу ... ... ... мен сот ... ... ... деп тануы үшін белгілі бір анықталған шарттардың сақталуы қажет. Егер
оның бір ... ... ... ... ... пайдалы әрекет
ретінде танылмай, қылмыстық жауаптылығына әкеп соқтырады.
Қажетті ... ... ... болу ...... қол ... бар ... ғана қолданылады. Қол сұғушылықтың объективтік категория
ретінде басталуы мен ... ... ... төніп тұрған қол сұғушылық деп
заң қорғайтын объектке зиян келтіруге кірісуді басталғалы жатқан немесе
кіріскен ... ... Яғни қол ... ... деп ... ... ... уақытын айтамыз. Қасақана қылмыстар үшін қол
сұғушылықтың бастамасы ... ... ... ... ... Ал ... аяқталғаны болып іс-әрекеттің нақты біткен, шын мәнінде ... ... ... Қол ... алға ... мақсатқа жетуге
немесе одан өз еркімен бас тартуға байланысты доғарылуы мүмкін. Егер ... ... ... оған ... қажетті қорғануды қолдануға болмайды.
Өйткені, қажетті қорғанудың басты ...... орын ... ... оны болғызбауға бағытталған. Қазақстан Республикасының Жоғарғы
соты өзінің 1994-жылғы ... ... ... ... ... ... үшін жауапкершілікті реттейтін заңдарды
соттардың қолдануы туралы» қаулысында қажетті қорғану ... тек ... қол ... ... ғана ... ... ... қаупі анық төнген
кезде қолданылатынын көрсеткен. Яғни қажетті қорғануды нақты қауіп төніп
тұрған қол ... ғана ... ... төніп тұрған қаупі біткен
қылмысқа оны ... ... ... орай ... қажетті қорғануды
қолданушы қылмыстың біткенін немесе бітпегенін ажырата алмаудан ... да ... ... ... ... ... сот ... 21-тармағына сәйкес мұндай реттерде «шабуыл аяқталғаннан ... ... ... ... ... үшін оның бітіп қалуының
түсініксіз жағдайына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... бітпеген қылмыс деп ұғынып, қажетті қорғануды
қолданса, ол әрекеттерді ... ... ... ... делінген. Егер
қорғанушы қауіптің біткенін біле тұра ... ... ... ... қажетті қорғану шегінен шығу деп есептелінеді. Қауіпті емес әрекетті
оның ... ... ... ... болмай шынымен қауіпті іс деп санап,
қажетті қорғану ... ол үшін ... ... ... ... 15-бабына сәйкес кепілдік беріледі: [1].
1. Әркімнің өмір сүруге құқығы бар.
2. Ешкімнің де адамды өмірінен ... ... ... байланысты қажетті қорғануды қолданудың заңға сыйымдылық
шарттары. Бірінші шарт. Қорғану заңда тура атап көрсетілгендей, тек ... ... ... ... ... ... ... зиян
келтірмейді, сондықтан да ондай қиянатқа тойтарыс ... ... ... дене ... ... зиян ... ... Денеге
келтірілген зиян адам өмірін жоюға, дене жарақатын келтіруге де ... ... ... С. деген адам маскүнемдіктің әсерінен үйде пышақпен
пияз турап отырған К. деген әйелін сабап қана қоймай, оның ... ... ... ... ... К. ... ... мақсатымен қолындағы
пышақты күйеуіне қарсы жұмсауға мәжбүр болған, нәтижесінде күйеуі ... ... ... ... ... ... ... сот қажетті қорғану
жағдайында істеген әрекет деп тапқан.
Жолда келе жатқан Ж. ... ... М. ... адам ... ... темір балғамен жанды жерінен ұрғылай берген. Ж. М-ден қорғану
мақсатымен өзі құлаған жерден ... ... ... ... келтірушінің
басынан ұрып, оған ауыр дене жарақатын келтірген. Ж-нің әрекеті қажетті
қорғану халінде ... ... деп ... ... ... ... ... оның мүлкін жою, бүлдіру, қирату арқылы да зиян
келтірілуі мүмкін.
Екінші ... ... ... ... ... ... тікелей
(басқаға емес) келтіреді. ... ... ... ... ... ... қиянат келтірушінің өзі ғана болады. Ондай болса
қажетті қорғану сол қиянат келтірушінің өзіне ... ... ... ... келтірушіге келген зиян мөлшері, түрі әрқалай болуы ... ... ... ... ... ... салу, оның мүлкін жою.
Осыған байланысты заң күні бұрын ... ... ... ... шек ... ... Қиянат келтірушіліктен дер кезінде қорғану керек. Қоғамға
қауіпті іс-әрекеттің басталу ... мен оның ... ... ... келтірушіліктен қорғануды жүзеге асыру дер ... ... ... ... табылады. Қол сұғушылық аяқталған соң да
қорғанудың әрекеттерін әрі қарай жалғастыру кешіккен қорғану деп ... ... ... ... жатқызылады.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының 1994-жылғы ... № 7 ... ... ... зиян қол ... ... немесе ол біткеннен кейін жасалып, қорғану құралының
қажеттілігі жоқтығы айқын болса және оған қорғанушының көзі жетіп ... ... ... ... ... деп танылмайды. Мұндай жағдайда жасаған
әрекеті үшін жауаптылық жалпы негіздерде қарастырылады» делінген.
Төртінші шарт. Қарсы іс-әрекеттің ... ... Ол ... оған қоғамдық зиянды зардаптар келтіруден қорғау болып
табылады. Бұл ... ... ... ... басқа адамның жеке басының
құқығын, ... ... жеке ... жер учаскесін, қоғам мен ... ... ... ... ... деп жалпылама анықталған
[21, 11-б].
Қауіп төндірушіге қарсы қолданылатын әрекеттің ... өзі ... ... зиян ... зиян ... ... қорғау
болып табылады.
Қажетті қорғану құқығымен қорғалатын мүдделер әртектес болады
олардың барлығы қылмыстық ... ... ... ... ... ... қорғану Конституцияда көрсетілген азаматтардың құқықтары
мен бостандықтарын қорғаудың кепілі, қоғамға пайдалы әрекет деп саналады
[1].
Қажетті қорғанудың заңды болу ... ... екі ... ... қол ... ... ... қорғану заңдылығының шарттары;
2) қорғануға қатысты қажетті қорғану заңдылығының шарттары.
1.3.1 Қол сұғушылыққа ... ... ... заңдылығының шарттары
Қол сұғушылықтың сипатына қатысты қажетті қорғанудың заңға сыйымдылық
шарттары: қоғамға қауіпті болу керек, қол сұғушылықтың ... бар ... ... қол сұғу айқын, шын мәнінде жасалуы керек.
Қол сұғушылық ... ... болу ... яғни ... ... ... ... тікелей зиян келтіретін немесе зиян келтіру қаупін
тудыратын жағдайда қажетті ... ... ... ... ... ... жоқ болса, қажетті қорғану да жоқ. ... ... ... ... әр түрлі әлеуметтік құндылықтарға ие, бірақ ... ... ... ... ол ... жеке басын, қоғамдық немесе
мемлекеттік мүдделерді болсын өзінің денсаулығымен және өмірімен ... ... да ... қол ... ... мен ... гөрі
қорғанушының өмірі мен денсаулығын бағалауы тиіс.
Қорғалатын мүдделердің әлеуметтік құндылықтар шкаласы ... ... ... әсер ... Жекеше қарағанда, заңды
тұрғыдан ең маңызды құндылық – адам өмірі. ҚР ҚК 32-бабы мағынасы бойынша,
қорғанушы қорғану ... қол ... ... зиян ... соның
ішінде өмірінен де айыра алады. Осыдан адам ... ... ... екендігіне көз жеткізуге болады [21, 11-б.].
Қажетті қорғанудың талабы мен ... ... ... бұл ... ... тартылуының белгілерін дұрыс түсіну үшін, бірінші ... ... қол ... яғни, қылмыс түсінігін айқындап алуымыз
қажет.
ҚР ҚК 9-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыс дегеніміз - осы ... ... ... ... айыпты қоғамға қауіпті әрекет. Қоғамға
қауіптілік қылмыстың маңызды материалды белгісі ... ... және ... тудыратындығын білдіреді. Құқық бұзушылықтардың ішінде, қылмыс ең
жоғары дәрежедегі ... ... ... ... ... құрамның субъективтік жағының ерекшеліктері,
субъектісінің мінездемесі, ... ... мен қол ... ... әсер ... [21, ... ... - жалпы ұғым. Осы қылмыс туралы ұғым қай қылмыстың
кұрамы ... ... ... де болуы қажет. Әрбір құрам ... ... ... ... ... әр қылмыстың өзіне тән өзгешелік белгілерін
атап көрсетуі керек». Сонымен қылмыс құрамы дегеніміз, осы ... ... ... жалпы қылмыс ... ... ... ... оның ... ... белгілердің жиынтығы болады
[26, 18б.].
Қылмыстық құқық ғылымында қылмыс құрамының ... ... ... қылмыстың төрт элементі деп атау дәстүрге айналған:
1. қылмыстың объектісі;
2. қылмыстың объективтік жағы;
3. қылмыстың субъектісі;
4.қылмыстың субъективтік жағы.
Қылмыс құрамының элементтері өзара ... ... ... ... Мысалы, қылмыстың объективтік жағы мен ... ... және ... ... белгілер бірін-бірі
дәлелдеуші, анықтаушы роль атқарады. Яғни ... ... ... ... ... ... ал ... жақ ішкі бейнесін
ашады. Бұл ... ... ... бір ... екі жағы ... ... табылады. Яғни қылмыстың сыртқы жағы болмаса, оның ішкі
жағы да ... ... ... ... – бұл ... жасалған қауіпті
әрекетті ауырлық дәрежесі мен ... ... ... бөлу ... ... кодексте барлық қылмыстар төрт топқа бөлінген: онша
ауыр емес қылмыстар, орташа ауыр ... ауыр ... және ... ... үшін ең ауыр жаза екі ─ жыл бас ... ... қасақана жасалған әрекет, сондай – ақ жасалғаны үшін ең ауыр жаза
бес жылға бас бостандығынан айырудан аспайтын абайсыза ... ... ... ауыр емес ... деп ... ─ үшін ең ауыр жаза бес ... бас ... айырудан
аспайтын қасақана жасалған әрекет, сондай – ақ ... үшін бес ... ... бас ... ... түріндегі жаза абайсыза жасалған
әрекет – орташа ауыр  қылмыс деп танылады.
Жасалғаны үшін ең ауыр жаза он екі ... бас ─ ... ... қасақана жасалған әрекет – ауыр  қылмыс деп танылады.
 Жасалғаны үшін ең ауыр жаза он екі ... ... ... бас─
бостандығынан айыру түріндегі жаза немесе өлім жазасы ... ... – аса ... ... деп танылады.
Қылмыстық жауапкершілік туралы түсінік.
Қылмыстық жауапкершілік құқықтық ... ... ең ... ... есептеледі. Қылмыстық жауапкершілік қылмыс ... ... ... ... жауапкершіліктің мағынасы кінәлі адамның өзінің ... ... үшін ... ... сотталатындығын білдіреді. Соған орай,
мемлекет құқық бұзушының еркінен тыс ... ... ... ... жауапкершілік – бұл адамның жасаған қылмысы үшін жазалануы
немесе қылмыстық – ... ... ... да ... ... ... бекітілген міндеті.
Осыған сәйкес қажетті қорғану құқығын қолдану үшін де шабуыл кейбір
талаптарға сай орындалуы қажет. Шабуыл – бұл ... ... ... ... ... Ал осы ... ... жауапкершілік туындатады.
Өткен ғасырда А.Ф Кони шабуылды негізгі (шабуыл нақты, әрі ... ... және ... деп ... ... [5, ... сұғушылықтың құқықтық табиғаты туралы заң әдебиеттерінде бұрыннан
келе жатқан пікірталастар туындаған еді: қол ... ... ... ме әлде тек қоғамдық қауіпті болуы жеткілікті ме? Кейбір авторлар
қажетті қорғану қоғамдық қауіпті қылмыс емес қол сұғушылықтан мүмкін ... ... ... ... ... тек қылмыстық қол
сұғушылықтан ғана мүмкін, ал басқа жағдайлар аса ... ... деп ... [9, 11, 12, ... ... авторлардың пайымдауынша: «Қоғамдық қауіпті қол
сұғушылық ретінде тұлғаның қылмыстық жауаптылыққа тартылуынан немесе одан
есі дұрыс ... ... ... ... ... ... т.б. негіздерге байланысты босатылуынан тәуелсіз қылмыстық заңның
Ерекше бөлімінің баптарында ... ... ... ... ... Себебі қылмыстық кодекстің 32-бабының 3-бөліміне сәйкес қол
сұғушыға анық ... тыс, ... ... ... зиян келтіретін, қол
сұғушылықтың сипаты мен қоғамға қауіптілігі дәрежесіне қорғанудың ... ... ... ... ... асу деп ... ... шектен шығу
тек қасақана келтірілген жағдайда ғана қылмыстық ... ... ... ... ... шығу ... ... Сондықтан мұндай
әрекеттердің қылмыстық жауаптылығы және жазасы заңға ... ... ... ... ... ... ... қажетті
қорғану шегінде, қол сұғылған қиянатты зиян ... ... ... ... ... жеке ... ... мақсатымен
келтірілген зиян әр уақытта да заңға сыйымды болып табылады. Егер қиянат
келітрушіге зиян ... тыс және сол ... ... мен ... ... келмесе, онда қорғанушы жөнінде қажетті қорғану шегінен асуы
үшін жауаптылық мәселесі туындайды.
Қылмысты толық түсінуде қылмыстың объективтік жағын талдаудың маңызы
зор. ... ... ... ... ... ... жағдайы, орны,
уақыты және әдісі, болған ... ... ... ... ... сипаты және объективтік жақтың ... ... ... ... ... және ... ықпал ету шараларын қолдану мәселелерін шешуде маңызы зор болып
табылады ... ... жағы ... ... қорғалатын мүдделерге
қоғамдық қауіпті және заңсыз қол ... ... ... ... жағын сипаттайтын белгілер диспозицияда көп ретте іс-әрекет ... ... ... ... ... әрекетсіздік туғызады.
Қоғамдық қауіпті әрекет жасай отырып, субъект айналадағы ... әсер ... онда әр ... ... ... Іс пен ... ... себепті байланыс деп аталатын бұл кезеңде оқиғаның
дамуы істің ... ... ... ... және ... байланысты
әр түрлі бағытта кетуі мүмкін.
Сонымен, қылмыстың объективтік жағына:
1. Қоғамға қауіпті әрекет немесе әрекетсіздіктің сыртқы жағы;
2. Олардың ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарға зиян келтіру жатады.
Сонымен, қажетті қорғану үшін қол сұғушылық тек қылмыстық ... ... ол ... ... ... объективтік белгілері бойынша
қылмыстық шабуыл ретінде қабылдануы жеткілікті болып табылады.
Қылмыстық заңға берілген түсініктеме бойынша қажетті қорғануды ... ғана ... ... ... ... орындамаған әрекетсіздікке
қажетті қорғануды қолдануға негіз жоқ. Бұл ... ... ... ... түскен болатын. К.Х Халиков айтқандай: «Әрекетсіздік ... ... ... ал ... ... тек құқықпен қорғалатын
объектілерге қиянат жасаушы қол сұғушының белсенді әрекетінен ... [27, 11-б.]. В.И. ... ... де, ... ... ... тек қоғамға қауіпті әрекет ... ал ... ... қорғану әрекеттің қоғамға қауіптілігін болдырмайтын жеке
жағдай болып табылады және мұны ... ... ... ... деп ... болады [28, 26-б.].
Тәжірибе жүзінде әр уақытта қажетті қорғану әрекет ету жолымен жүзеге
асады. Бірақ кейбір ерекше ... ... те орын ... ... жиі ... мысал: азаматтың ұрыға немесе кісі өлтірушіге
ұмтылған итін тоқтатпауы. ... өте ... ... да ... ... кездеседі. Әрекетсіздік өзінен-өзі ... Бұл тек оның ... ... ... тұрады. Құқықтық міндетін
орындауға мәжбүрлеу әрекетсіздіктің қасақана сипаттағы жағдайында ғана орын
алуы мүмкін, ал ... ... ... ... жол ... ... міндетін орындамай жатқандығын айту қажет. Мысалы, ... ... ... ... ... ... бос жолға бұрмауын немесе жаңа
туылған сәбиі бар ананың көрінеу баласын ... ... ... ... қажетті қорғануды қоғамдық қауіпті әрекетсіздікке қарсы
қолдануына мүмкіндік туады. Қажетті қорғануды сонымен қатар ... ... ... бар, ... ... ... немесе әрекетсіздікке
қолдануға болмайды. Мұндай әрекеттерге жасөспірімдердің ұрлықтары (жеміс-
жидек ұрлауы, өте арзан заттарды ұрлауы) сияқты әрекеттері ... ... ... арқылы зиян келтірсе, онда олар жалпы негізде жауаптылыққа
тартылады [28, 28-б.].
Әрекетсіздікке қатысты Н.Ф Кузнецова, И.М ... ... ... олар ... ... ... ... негізінде қажетті
қорғану емес, аса қажеттілік жатыр деген қорытынды жасаған ... ... ... ... ... бір ... ... қорғану
кезінде зиян әрекетсіздікпен қылмыс жасаған қол сұғушылықпен келтіріледі
деп түсіндірді [29, 447-б.].
Заңмен көзделген негіздер бойынша ... ... ... ... қол сұғушылыққа қарсы қажетті қорғануға жол берушілік туралы
сұрақтарға ерекше тоқталу қажет. Қылмыстық ... ... бұл ... ... ... атап кеткендей, қоғамдық қауіпті қол сұғушылық
криминалдық сипатқа ие, ҚР ҚК Ерекше бөлімінде ... ... ... Ол ... құрамдарын қамтып, қылмыс ретінде немесе қылмыс ... ... ... ... Мұндай қорытындыны барлық ... ... сот ... ... есі дұрыс емес немесе кәмелетке
толмаған адамдардың қол сұғушылық әрекеттерінен де қажетті ... ... Бұл ... А.Ф Кони ... ... ... ұшыраған тұлға оған
саналы түрде, әлде санасыз түрде шабуыл жасап жатыр ма ойланып жатпайды»
[5, 145-б.].
Шабуылшының қылмыс ... ... ... ... ... ... орын ... залалдарға қылмыстық-құқықтық баға беруге байланысты
теорияда елеулі қайшылықтар бар. Кейбір ғалымдар қажетті қорғануға қандай
да болмасын ... жол ... яғни ... ... ... ... қылмыстық емес сипатын білгендігіне қарамастан қорғануға құқылы
[29, 448-б.].
Екінші бір топ ғалымдардың ойынша, қылмыстық емес ... ... ... залалдар үшін жауапкершілік туралы сұрақтар ... ... ... тиіс [30, ... ... тобы қол сұғушы психикалық аурумен ауыратын болса,
егер қорғанушы ауру екені туралы білетін болса аса ... ... ... ... ... ... ... айтады. Ал
келесі тобының пайымдауынша, аталған тұлғалардың ... ... ... ... ... залал қол сұғушылықты тойтарудың
бірден-бір құралы болса ғана заңды деп есептеледі. Егер де қорғанушы басқа
мүмкіндіктерге ие болса, яғни ... ... ... қол сұғушыны басқа
тәсілдер қолдануға үгіттеуге мүмкіндігі бола тұра жүзеге ... ... ... ... зардап құқыққа қайшы деп саналады
[31, 448-б.].
Жоғрыда айтылған ойды толықтыра ... ... ... ... ... ... ... субъектінің қоршаған ортаға
және істелген қылмысқа психикалық қатынастары, екіншіден өзінің динамикасы,
бастамасы бар психикалық процесс жатады. ... ... ... ... ... байланыстан құралады. Бұл байланыс субъект пен ... ... ... психологиялық актіге үш ... ... ... және ... кіреді. Өмірде бұл компоненттер
өзара тығыз байланысты және бірыңғай психикалық қатынастардың әр түрлі
жақтары ... ... ... ... әр ... ... ... кіреді.
1. Интеллектуалдық кезең. Адамның санасы шындық құбылыс ... ... және ... ... әр ... байланыстарды
ашатын психикалық процесс интеллектуальдық кезеңге кіреді. ... ... ... ... ... Сонымен адамның өз
әрекетінің қоғамдық қауіптілігін тануы және оның ... ... көре ... ... ... жасау кезіндегі субъекттің
психикалық қатынастарының нтеллектуальдық жағын сипаттайды. Субъектінің әр
түрлі ... ... ... ... болмайды. Кейбір
жағдайлар ... ал ... ... ... ... ... ... ықпал ететін сыртқы әсерлермен тығыз байланысты.
2. ... ... ... кезең адамның ... ... ... ... ... ... ... реттеу - бұл
мақсатқа ... ... ... ... ... ақылды немесе
физикалық күш болып табылады. Ерікті күш салуға байланысты адам өз әрекетін
бақылау, өзінің ... ... ету, ... және ... ... ... әлеуметтік тәртіп нормаларына өз әрекеттерін бағындыру
мүмкіндіктеріне ие ... заң ... ... ... кезеңі мынадай көрсеткіштер
бойынша анықталады:
а.Бастауға ықылас
б.Әдейі ұйғару
в.Қоғамдық қауіпті зардаптардың алдын алуды ... ... ... да ... қауіпті зардаптар ерікті қатынастар тақырыбы
болады. Ал кінәнің әр түрлі ... ... ... ... Эмоционалдық кезең. Бұл адамның әрбір әрекетінің, сонымен қатар
қылмыстың да қажетті ... ... ... Ол ... ... ... ... Бірақ эмоция кінәні құрайтын психикалық ... ... ... ... эмоция әр түрлі роль атқарады. Біріншіден,
олар қылмыс жасауға себеп ... ... ... ... ... ... процесстер қылмыс жасауға әсер ... Адам ... ... ... ... да оның жеке ... барлық қоғамдық
қатынастардың жиынтығын құрайтын ... ... Жеке ... ... - бұл ... мінез-құлқына және әрекеттеріне әсер етуі. Оны
қылмыс субъектісі ... ... ... ... кінәнің
қажетті алғышарттары болады. Бірақ мұнымен кінә мен ... ... ... ... болмайды. Қылмыскердің жеке тұлғасын оның
жасаған қылмысымен бірлікте зерттемей ... ... ... түрі ... анықтау мүмкін емес.
Біздің ойымызша, қоғамға қауіпті қол сұғушылық міндетті түрде ... ... ... болуы тиіс емес. Оның объективті түрде ... ... ... Мұндай қол сұғушылық қандайда болмасын субъективтік
негіздер бойынша қылмыс болып табылмаған ... да, оған ... ... ... ... ... әрекеттер заңмен қорғалатын мүдделерге кез-
келген уақытта қауіп төндіруі мүмкін. Айтқаным ... болу үшін ... ... ... ... қашып шыққан Д. есімді азамат П. есімді
азаматшаны аңдып жүре отырып, темір бұйыммен басына соққы ... ... ... ... ... ... В. есімді полиция қызметкері шабуылшыға оқ
атып, оның қолын жаралау арқылы адам өлімінің алдын алған. Д. ... ... емес ... да, ... қауіп төндірді. Бұл әрекет ... ... ... ... ... негізде қолдануы арқасында
іске аспай қалған еді [29, 48-б.]. ... ... есі ... біле тұра, қарсы қажетті қорғануға бола ма деген сауал туындауы
мүмкін. Бұған Н.С. ... - ... ... ... үйіндегі
қарауылды тұншықтырып жатса, қарауылшы шабуылшының әрекетке қабілетсіздігін
білген, білмегендігіне қарамастан қажетті қорғану әрекеттерін ... - деп әділ ... ... [32, ... ... ... әрекетке қолдануға болмайды. Сондықтан ол
мысалы, милиция қызметкері қылмыскерді ұстаған кезде, аса ... ... ... ... ... ... және т.б. ... қатар қажетті қорғануды қажетті қорғану актісіне қарсы қолдануға
болмайды, алайда қажетті қорғану шегінен шығудан қажетті ... ... ... ... ...... күресудің негізгі
элементтерінің бірі. Сондықтан қылмыс жасаған адамға оны ... ... және оның жаңа қол ... жасау мүмкіндігін тыю үшін
ұстау кезінде зиян келтіру, егер мұндай адамды өзге амалдармен ұстау мүмкін
болмаса және бұл ... осы үшін ... ... ... шығуға жол
берілмесе, қылмыс болып табылмайды.
Қол сұғушылық жасаған адамды ұстауға бұған арнайы ... ... ... ... мен басқа да азаматардың құқықтары бар (33-
бап). Бұл әркімнің қызметтік және ... ... ... ... қылмыстық құқықтық норма бұрынғы Қазақ КСР Қылмыстық кодексінде
көрсетілмеген еді. Азаматтардың қылмыскерді ... ... ... қорғану ретінде бағаланады. Осындай арнаулы заң нормасы Украина,
Өзбекстан Қылмыстық кодекстерінде бұрыннан бар ... ... жаңа ... ... тұңғыш рет қылмыс істеген адамды
ұстағанда оған зиян келтіру қылмыс ... ... деп ... ... ... оның жеке ... мүліктік мүддесіне зиян
келтірілуі мүмкін. Кейбір жағдайларда осындай зиян ... ... ... да ... ... ... заң ... реттерде зиян келтірудің
шектік белгілерін көрсетіп беруі ... ... ... ... зиян келтірудің дұрыстығын анықтаудағы
мән-жайлар негізінен екі топқа бөлінеді. Біріншісі ... ... ... жағдайлар, екіншісі қылмыс істеген соң оны ұстауға байланысты
жағдайлар.
Қылмыскерді ұстаудың ... ... оның ... ... ... ... ... қылмыс істеген соң одан жасырыну, құтылу әрекеттерін
жасауы болып табылады.
Бұл жерде ескеретін ... ... деп ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде оны ұстағанда зиян ... сөз ... ... ... істеп жатқан адамның өзін ... ... ... нақ сол ... ... – осы институтты жүзеге асырудың
негізгі шарты болып табылады.
Қылмыстық іс жүргізу кодексінің талаптарына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... бірі болғанда ғана жол
беріледі:
а) бұл адамның қылмыс істеп жатқан үстінен шықса ... ... ... істеп болғанының үстінен шықса;
б) көзімен көрген ... ... ... жәбірленушіні де қылмысты
істеген осы адам деп тура ... ... ... ... немесе киімінде, өз қасында немесе үйінде
қылмыстың айқын ... ... ... ... негіздері болып оның тұтқыннан, қамаудан,
жаза өтеп жатқан мекемеден қашуы болып табылады.
Қылмыскерді ұстау деп негізінен ол адамның ... ... ... кезінде
ұсталуын айтамыз. Бірақ адам қылмыс жасау кезінде ұсталмаса, оны ұстау
қылмыс істегеннен кейін де ... ... ... ... ішінде жүзеге
асырылады.
Қылмыс істеген адамды ұстаған кезде зиян үшінші жаққа емес, тек соның
өзіне ғана ... ... зиян ... шамалы, аз және ... ... ... зиян келтіру тек амалсыздан, басқа шараның жоқтығынан
болуы керек. Егер ... ... ... өзі ... ... ... ... төндірілмесе, оған зиян келтіруге ешбір негіз жоқ.
Қылмыскерді ұстау ... оған ... зиян ... ... ... ... ... оның мінез-құлқына немесе
оны ұстау жағдайына да байланысты болады. Ауыр, өте ауыр ... ... ... кезінде оған елеулі зиян келтірілуі мүмкін. Мысалы, әйел
зорлап, қарақшылық жасаған адамдарды ... ... ... ... ... де соған сәйкес болуы ықтимал. Ұстау кезінде қылмыскерге
келтірілген зиян ... ... ... да ... ... аса
қауіпті қылмыскерді ұстау кезінде оған келтірілген зиян мөлшері ... ... ... ... ... ... қарағанда едәуір көп болатыны
өзінен-өзі ... Зиян ... ... ... жынысына, жасына
да байланысты. Қазақстан Республикасы Қылмыстық атқару кодексінің тиісті
бабына сәйкес тұтқын ... ... ... ... қару
қолдануға болмайды. Осыған байланысты жасөспірімдерді, әйелдерді, өте ... ... ... кезде немесе одан кейін ұстағанда оған қолданатын
күштеу шараларын шектеген ... Аса ... ... ғана ... ұстау оларға зиян келтірумен ұштасуы керек.
Зиян келтіру кейбір жағдайларда ұсталатын ... ... ... ... ... жағдайына да байланысты. Қылмыскерді
ұстаудың мақсаты оны әділ сотқа беру ... ... ... ... ... қылмыстың мәніне, қылмыскердің кім екеніне, тіпті ... ату ... ... ... оны ... ұстау,
әділсоттылықты іске асыратын органға ... ету ... ... ... оның ... қию ... қорғану шегінде ғана іске асырылуы
мүмкін.
Қол сұғушылық жасаған адамды ... ... ... зиян ... ... анық шектен тыс зиян қажетсіз келтірілген кезде, олардың ұсталатын
адам жасаған ... ... мен ... қауіптілік дәрежесіне және
ұстаудың мән-жайына көрінеу сай келмеуі ұстау ... ... ... ... Бұлайша асыра сілтеу тек қасақана зиян келтірген жағдайда ... ... әкеп ... делінген (33-баптың 2-бөлімі). Мұндай
асыра сілтеу тек қана қасақана зиян ... ... ғана ... ... ... ... ... көрсетілген түрлері мынадай:
а) істелген қылмыстың қаупінің сипаты мен дәрежесіне сай емес жағдайда
қылмыс ... ... ... зиян ... ... ... қасақана
жеңіл дәрежедегі зиян келтірген адамды ұстағанда оны ... ... ... дене жарақатын келтіру немесе сарай үстінде әрі қарай барар жері жоқ
жасырынып тұрған ұрыны ... атып ... және т.б. ... ... ... сөзсіз сәйкес келмеуі салдарынан кісіге қажетсіз,
жағдайларға байланыссыз сөзсіз шамадан тыс зиян ... ... ... зиян ... ұстауға болатын болса, оған шамадан тыс,
ауыр зала ... ... ... ... ату, мүгедек жасау және т.б.
жағдайлар. Осындай қажетті шамалардың шегінен ... тек ... ... ... Заң бойынша қылмыс істеген ... ... ... келтірудің қажетті шараларының шегінен шығу кінәлінің жауаптылығын
жеңілдететін мән-жайларының қатарына жатады.
Қылмыскерді ... ... ... мен аса ... мынадай:
а) қажетті қорғану тікелей төніп тұрған нақты қиянатты тойтаруда ... ... ... ... ... ... ... тікелей қылмыс
істегеннен кейін жүзеге асырылады;
б) қажетті қорғанудың мақсаты – қылмысты тойтару, қылмыскерді ... ... ... ... табыс ету;
в) аса қажеттілікте келтірілген ... ... ... залал
мөлшерінен міндетті түрде аз болуы керек. Қылмыскерді ұстағанда (қажетті
қорғанудағы сияқты) қылмыскерге ... зиян ... көп ... ... ... ол ... ... тыс болмауы керек.
Заң тек ішкі істер органдары қызметкерлерін ғана емес, өзге де билік
өкілдерін құқық ... ... ... және де өзге ... ... ... ... бірдей қорғайды. Оққағардың әрекеті
де қажетті қорғанудың жалпы ... ... ... қорғану
азаматтардың заңды құқығы мен мүдделеріне ... ... ... ... қол ... лауазымды тұлғалардың заңсыз іс-әрекеттеріне
қарсы қолданылады. Бұл, мысылы, лауазымды тұлғаның өз құзыреті шегінен
шығып қандай да бір күш ... қару ... ... ... ... т.б. Егер де лауазымды тұлғаның іс-әрекетінің сыртқы ... ... ... ... онда ... ... ... ақталуға жатпайды
[32, 41-б.].
В.Ф.Кириченко, қылмыстық құқықтың жеке азаматтар тарапынан болатын
қол сұғушылықтарға қарсы қажетті ... мен ... ... ... ... ... қажетті қорғануды бірдей, тең етіп қарастыра
алмайтындығын айтады. Оның ... ... ... ... қорғану
лауазымды тұлғалардың материалды да, формальды да заңсыз болып табылатын
әрекеттеріне қатысты ғана болуы ... [33, 95-б.]. Н.Н. ... ... конструкциясы өзгеше болса да осы көз-қарастарды қолдайды ... ... ... ... мен ... қарама-қайшы
қоюға болмайды. Өзінің мазмұнына қарай қоғамға қауіпті әрекетті формальді
заңды деп, ал ... ... мәні ... ... деп ... болмайды.
Осыған қатысты Т.Г. Шавгулидзе: «Лауазымды тұлғаларға заңмен ... ... ... ... ... асуы тиіс. Егер лауазымды тұлға,
қызметтік ... ... ... кезінде, оған көзделген нысанды бұзатын
болса, ... ... ... ... деп танылады, мәні де соған әкеп
тірейді», - деген пікір айтады [35, 101-б.].
Біздің ойымызша, ... ... ... ... қарсы
қажетті қорғануды шектеу, ... ... ... презумциясын
тудырады. Бұл азаматтардың қажетті қорғану құқығын шектеуге, қылмыстық
істердің ... ... ... әкеліп соғады.
Тәжірибеде мынадай жағдай да кездеседі, тұлға кек қайтару ... ... ... ... қажетті қорғану жағдайын сылтау етіп
қылмыстық ... ... Бұл, яғни ... ... ... ... пікірінше: «Арандатудың табиғаты мынада, «қол сұғушы» зиян
келтіруге бағытталған әрекетті өз еркімен ... ... ... ынтасы
бойынша жасайды, ол басқа тұлғамен жасалған жасанды мән-жайды қабылдап,
нақты конфликтілік жағдайдың ... ... ... ... ... зардабына оларды қасақана жасаған тұлға жауап беруі ... ол ... ... ... ... ... [36, 235-б.].
АҚШ заңнамаларында, жекеше алғанда, Нью-Йорк ... ... ... ... түсіру (entrament)» деп ... ... ... ... өзінде көрсетілген [37, 447-б.].
Сонымен қатар осыған ұқсас жағдай, тұлға қоғамға ... ... ... ... ... ... қолданудың орнына бұл қол
сұғушылықты жамыла отырып, қол сұғушыдан кек ... ... ... ... ... ... қасақана әрекеттің заңсыз бағыт алуы болып
табылады. Мысалы, Б. деген азамат өзімен ... ... Қ. ... ... ... қауын үзіп жатқан жерінен ұстап алып, ... ұрып ... ... таяқ жеп ... көрген Қ. үйінде
тығулы жатқан дыбыссыз атылатын мылтығын алып, оны оқтап, дәлме-дәл көздеп
тұрып Б-ның ... ... оны ... ... ала және сот ... Қ. ... баласын ұрып жатқанын сылтау етіп қолайлы сәтті пайдаланып, кек қайтару
мақсатымен оны атып өлтіргенін мойындаған. Сот оның ... ... ... кек алу ... ... кісі өлтіру әрекеті деп
тапқан [37, ... ... ... Республикасы қылмыстық заңнамасы назар
аударады. Жекеше қарастырсақ, 1994 жылғы 23 ... ... ... Соты ... ... ... адамды
заңсыз әрекеттер жасады деген сылтаумен өз ... шешу үшін ... ... (төбелес шығару, қоқан-лоқы, кек алу әрекеттерін ... т.б.), ... ... шабуылды тоқтатқаннан немесе ол біткеннен
кейін жасалып, қорғану құралын қолдану қажеттігі жоқтығы айқын ... ... ... көзі ... ... ол қажетті қорғану кезінде болды деп
табылмайды. Мұндай жағдайда жасаған әрекеті үшін жауаптылық жалпы негізде
қаралады ... ... қол ... қорғанудың негізінде едәуір зиянның
келтірілетіндігі жатыр. Алайда ҚР ҚК 9-бабының 2-бөлігінде ... ... ... ... болса да бар, бірақ елеулі маңызы
болмағандықтан қоғамдық қауіпті емес, жеке зиян ... ... ... ... әрекетсіздік қылмыс болып табылмайды. Осыған орай, мұндай
іс-қимылға қажетті ... ... ... ... ... Соты ... қаулысында бұл мәселе ... ... ... ... қылмыс белгілері бар, бірақ маңызды болғандықтан
қоғамдық қаупі болмашы екенін біле тұра ... ... ... ... ол ... ... кезінде болды деп табылмайды, жауаптылық жалпы
негізде қаралады» [18].
Қажетті қорғану әкімшілік теріс ... да ... ... ... ұсақ бұзақылыққа қарсы, ол туралы ӘҚБК-тің 38-бабында көрсетілен.
Әкімшілік теріс қылық қылмыстық қол ... ... ... ... ... ... ... үшін қорғану шаралары қылмыстық
қол сұғушылыққа қарағанда ... ... ... ... әкімшілік теріс
қылықтар қоғамға қауіпті емес, сондықтан олардан қорғану барысында қол
сұғушыға зиян ... ... ... ... 13 ... ҚР ... ... күрес туралы» Заңының 19-
бабына «Террористке келтірілген зиян үшін жауаптылықтан босату» ... ... ... ... ... осы заңда белгіленген негізде
және шектерде ... ... мен ... ... өзге ... ... ... лажсыз зиян келтіруге жол беріледі. Бұл
орайда терроризмге қарсы күреске ... ... ... ... ... адамдар терроризмге қарсы операция жүргізу кезінде келтірілген зияны
үшін немесе террористі жою туралы ... ... үшін ҚР ... ... ... [38].
Сонымен, қоғамдық қауіпті қол сұғушылық қасақаналықпен және
абайсыздықпен де ... ... Б.В ... ... заңмен
қарастырылатын қол сұғушылық қасақана болуы тиіс. ... ... ... ... ... тоқтатылуы мүмкін [37, 228-б.]. Бірқатар авторлардың
аналогиялық көзқарасы бойынша, ... ... ... ... ... Ал Н.Н Турецкийдің пайымдауынша, қажетті қорғану
қасақаналықта және абайсыздықта жасалған ... да ... ... ... қол ... ... ... білмегендіктен, оны
шектеуге болмайды [7, 76-б.].
Қылмыстық құқықтың маңызды мәселелерінің бірі - бұл ... ... яғни кінә ... ... ... Оны шешу ... құқық институттарын құру, қылмыстық жауапкершілікке негізді
анықтау және ... ... ... ... қызметінің зандылығын
бекіту де байланысты болады.
Қасақана немесе абайсызда қылмыс жасауда кінәлі адамға ... ... ... жасауда кінәлі адам жауапкершілікке
тартылады және ... ... ... ... ғана ... ... ... Қылмыстың кез келген объективтік жағдайы
субъекттің жауапкершілігіне әсер ... ... ... ... да ... ... адам ... дәрежесін анықтаумен
жүзеге асырылады [39, ... ... ... ... ... ... қылмыстық
жауапкершілігімен тығыз байланысты. Кінә және ... ... ... ... ... үшін қылмыстық жауапкершіліктің түсінігін анықтау
керек. Философия, этика және психологияда ... ... ең ... ... бір ... оның өз ... ... түсінетін
қабілеті, оның қоғамға қандай ... ... зиян ... ... ... [40, 12б.].
Қылмыстық жауапкершілік дегеніміз - бұл қылмыс жасау нәтижесінде пайда
болатын және өзінің дамуының әр ... ... ... ... ... жасаған кезден бастап қылмыстық жауапкершілік пайда
болады.
Кінәнің түрі - ... ... заң ... ... ... қауіпті әрекеттері мен олардың қоғамдық қауіпті зардаптарына
белгілі ... ... ... ... ... ... ... негізгі және маманданған белгілеріне қылмыс тақырыбы ерекшеліктері
- қылмыс орны, ... ... және ... ... ... ... ... дәрежесі ... ... ... ... бола ... ... ... немесе қылмыстық
еместігі туралы мәселені шешу ... ... ... ... байланысты болады.
Қол сұғушылықтың нақты бар болуы, яғни нақтылы төніп тұрған қол
сұғушылық заң қорғайтын ... зиян ... ... ... ... ... айтамыз. Қол сұғушылық кез-келген әрекет сияқты уақыт
өлшемдерімен сипатталады. Сондықтан қажетті қорғануға құқық ... ... ... ... қоғамға қауіпті қол сұғушылық басталған сәттен ол
аяқталғанға дейін туындайды.
Қол сұғушылықтың болуы, оның жүзеге асуының ... ... ... ... тікелей қауіп төндіруінен көрінеді, яғни шабуылдың болу
қаупі туындап ... ... де ... ... жағдайы туындайды. Сол
себепті, қажетті қорғану актісін заңды деп табу ... ... ... ... қажет емес. Осы мәселеге қатысты I Петр «Әскери
Артикулдарында»: ... ... ... ... ... ... жоқ,
себебі, бірінші соққыдан соң оған қарсы ... ... ... ... мүмкін»,- деп дұрыс айтқан [7, 86-б.].
Біздің ойымызша, бұл түсінік жөнінде К.Х Халиков нақты ашып көрсетеді:
«Қажетті қорғану ... ... ... қол ... ... ... басталуы қарастырылады, ал ол тоқтатылған кезден оның фактілі аяқталуы
саналады. Осы екі кезең арасындағы уақытта қол ... ... ... жүзеге асады» [27, 13-б.].
Осыған орай, шабуылды тойтару мақсатында араласушы адам қол ... ... осы ... ... ... ... Шаралар қолдану
әрекеті қол сұғушылық басталғанға дейін немесе кейін жасалуға ... яғни егер де қол ... ... онда ... да ... ... адам қол ... аяқталғаннан кейін шабуыл жасаушыға зиян
келтірсе, жеке адамға қарсы қасақана қылмыс жасау үшін қылмыстық жауапқа
тартылады. Ал қол ... ... деп ... ... ... яғни ... іс-қимылмен, қару көрсетумен немесе ... да ... ... Қол ... ... болып іс-әрекеттің нақты
біткен, шын мәнінде оның доғарылған уақыты саналады. Қол сұғушылық алға
қойған мақсатқа ... ... одан ... түрде бас тартуға байланысты
доғарылуы мүмкін [33, 16-б.].
Қылмыстық құқық ... ... бұл ... ... жоқ. ... ... қол ... бастапқы
кезеңі қылмыс сатылары бойынша анықталады ма деген ... ... ... ... ... қол сұғушылық ниеттің дайындық сатысынан бастап
орын алады. Дайындалып жатқан әрекеттің нақты болуы және оның ... ... ... ... ... тиіс. Мысалы, егер біреу банк
айналасында ұзақ ... ... ... онда оны ... ... жүр ... ... болмайды, себебі ол мүмкін дос қызын ... ... ... оның банк тонау жоспарын жасап жүргеніне кім кепіл [41, 112-б.]
В.Ф Кириченко: шабуылдың ... ... ... ... ... яғни қол ... қылмысқа дайындалу сатысында орын алмайды, -
дейді [33, 149-б.].
Т.Г Шавгулидзе ойынша, ... ... қол ... бастапқы
кезеңі, қол сұғушылық тудырған қауіптілік ... мен оны ... ... шаралар қолдану қажеттілігіне қарай анықталынады» [35, 98-б.].
Айтылған ойлардан, қажетті ... тез ... шара ... әкеп ... қол сұғушылықтарға қатысты орын алатындығын көруге
болады. Қол ... ... ... ... оның ... ... оны тез арада тойтарудың шараларын қолдану қажетілігі ... ... ... ... ... қол ... орын алды деп ... және
оны тойтаруға қажетті қорғану ... ... ... ... сатысында
қоғамдық қатынастарға зиян келтіру жағдайлары жасалады; оқталу сатысында
оның бұзылуына ... ... ал ... оған ... ... ... ... қорғану жағдайында көптеген кездерде қол сұғушылықтың
басталуы оқталуымен сәйкес келеді, ал соңғы кезеңіне оның ... ... ... Қол сұғушылық - қол сұғушы өз алдына қойған
мақсатына жеткенде, өз ... бас ... ... ... өз еркінен тыс
себептерге байланысты тоқтатылуы мүмкін. Қол ... шын ... ... ... жүзеге асыру негіздері де жойылады.
Қол сұғушылықтың тоқталуынан, тоқтатыла тұруын ажырата білу керек.
Екінші жағдайда қол сұғушы ... ... ... тек оны ... ... тұрады. Мұндай жағдайда, яғни төнген қауіптің сейілмегендігі
себепті қажетті қорғану ... де ... ... ... ... бір бөлмеге қамап қойған Т-ны зорламақшы болған Н. оны ... ... өз ... жете ... Дегенмен, біраз уақыт өткен
соң өз ... іске ... ... ... ... ... рет
қайталанады. Т-ның жалынғаны оның қылмыстық істен бас тартуына ықпал
етпейді.
Міне, осы ... ... ... қол ... тоқтауы емес
тоқтатыла тұру сәті. Осы үзіліс уақытында да Т-ның тарапынан Н-ға зиян
келуі ... ... ... әлі Н. қылмыстан өз еркімен бас тартуға толық
шешім қабылдаған жоқ. Қылмыс жасаудан өз еркімен бас ... да ... бар: бас ... өз ... ... бас ... ... аяқталғанға
дейін болуы; бас тартудың кесімді түрде болуы; бас ... ... ... ... ... Осы белгілердің ішінде бас тартудың кесімді түрде
болуы мен бас тартудың өз еркімен болуы жоқ, ... ... ... ... жоқ [35, ... бірге болашақта болуы мүмкін қол сұғушылыққа немесе қылмыстық
әрекетке дайындалуға қарсы да қажетті ... ... ... ... бұл ... ... аналогиялық көзқарас ұсынады: -
Егер қол сұғушылық болашақта күтілетін болса, онда ... ... ... қорғалатын мүдделерге нақты қауіп төндірмейтін қандай да бір ауыр
қасақаналық қол сұғушылық болмаса қолданылмайды [27, ... ... ... ... ... ... ... қорғау
органдарына хабарлауға болады. Өзгеше ұстанымды бұл мәселе бойынша ... ... оның ... қол ... ... бар болуы
белгілерінің қалыптасуының бастамасы өткен жылдарда, ал ... ... ... ... байланысты, жекеше алғанда, адамды ұрлау, өміріне
қауіп төндіремін деп пайда алу, аталған ұғымға жаңаша қырларын береді [4,
10-б.].
Қазақстан ... ... Соты ... 1994 жылғы 23
желтоқсандағы қаулысының 5-бабында: «Қажетті қорғану жағдайының тек ... ... ... сәтінде ғана емес, шабуыл жасау қауіпі анық төнген
кезде, сондай-ақ, шабуыл аяқталғаннан кейін де, бірақ, ... ... үшін оның ... қалу ... ... ... ... да
туындайтынын түсіндіру керек» делінген [18].
Бұл жағдай өзінің болжау қателігін ұғынбай және ... ... ... ... ... ... ... қорғану жағдайында
жасалған әрекет деп қарау керек. Ал егер адам шабуылдың жалғандығын ұғынбай
залал келтіретін болса, бірақ ... ... ... мұны ... ... онда мұндай адамның әрекеті абайсызда залал келтіргендігі үшін
жауапқа тартылады. Егер қорғанушы қауіптің ... біле тұра ... ... ... ... қорғану шегінен шығу деп есептелінеді.
Сонымен, Н. өз үйінің ауласында болған. ... ... бара ... ... ... Н-ға дене ... түсірген. Сосын кетіп қалған. Н. үлкен
ағасын шақырып, қолына мылтық алып, екеуі кетіп ... қуып ... ... де ауыр дене ... ... ... Н. ... қажетті қорғану жағдайында жасадым деп түсіндірген. Алайда мұндай
қорғану әрекетін заңды деп тануға болмайды, себебі қол сұғушылық ... ... ... ... кек алу ... ... ауыр дене ... болатын [37, 201-б.].
Осыған ұқсас өте жиі кездесетін, қол ... ... ... ... ... ... бірі «жан ... жағдайында
болған адам өлтіру немесе денсаулыққа жан күйзелісі жағдайында зиян
келтіру» баптарымен сараланады (ҚР ҚК 98, 108 ... В.И ... жаңа ... алға ... «Қол сұғушылықтың
нақты бар болуын анықтаған кезде объективтік және ... ... Қол ... ... қыры қол ... ... әлі де болса аяқталмағандығын бекітетін нақты
объективтік белгілерді білдіреді. ... қыры ... ... басталғаны және аяқталғаны жөнінде қабылдауын ... ... және ... ... ... ... ... алайда
мұндай сәйкестік әр уақытта сақтала бермейді» [36, 238-б.].
Біздің ойымызша бұл мәселені қорытындылай келе, қол ... орын ... ... және ... жағдайдың әсер ететіндігіне
назар аударуымыз керек. Өйткені орын алатын ... ... ... бір ... ... іс-қимылдың байланысы көрініс табады.
Қол сұғушылықтың шын мәнінде, айқын болуы, яғни ... ... ... емес, объективтік шындықта орын алуы ... К.Х ... «Қол ... ... бар болуы мен шын мәнінде айқын болуы
тең емес, олар әр түрлі қызметтік ... ие. Қол ... бар ... -
әрекеттің уақытын бейнелейтін белгі, ал қол сұғушылықтың шын мәнінде болуы
заңмен қорғалатын мүдделерге қауіп төндірудің анық сипаттамасын ... ... ... шын ... орын алуы оның ... ... Бұл
талаптың заңға сәйкес және жалған қорғану жағдайларын ажыратуда маңызы ... ... ... қол ... болмауымен, ал жалған қорғану қол
сұғушылық деп қателесу салдарының себебінен орын ... ... ... жалған болмауы керек, қиянат ... ... ... зиян ... екен деп ойлап, қол сұғушылықтан оның
байыбына бармай қорғануын айтамыз. ... ... ... ... ... мен ... қорғануды ажырата білген жөн. Жалған қорғану –
бұл қорғанушының өзінің жорамалды пайымындағы, елесіндегі шындықта жоқ ... ... қол ...... ... ... да бір жағдайда
бағалаудағы қателігі. Ол тек қорғанушы адамның санасында жүзеге ... ... орын ... мән-жайдың сипатына, жәбірленушінің жүріс-
тұрысына байланысты болады.
Жалған қорғану мынадай мән-жайға байланысты туындауы мүмкін:
1) қорғанушы жәбірленушінің ... ... емес ... ... екен деп ... ... қателесіп басқа бір тұлғаны қиянат келтіретін қол
сұғушы тұлға ретінде болжауы.
Жалған қорғану ... ... ... ... ... ... қате ... анықталынуы тиіс. Осы мәселе бойынша
Н. Паше-Озерский ... ... ... ... ... – бұл ... ... Өзінің ойына сеніп, қауіптің төніп тұрғанын еш ... ... зиян ... [34, ... ... ... Н. Дурманов та өз пікірін білдіреді: - Бұл адамның
өміріне және ... ... ... тұрғанына сеніп және осы шабуылдың
болатынына еш күмәні ... ... зиян ... [42, ... ... – бұл ... пайдалы әрекет емес, керісінше қоғамға
қауіпті әрекет. Өйткені жалған қорғануда субъектіге еш қауіп төніп тұрған
жоқ. Бірақ ... ... ... өз ... қоғамға қауіпті екенін
білмейді. Сондықтан осындай әрекеттер қасақана жасалынбайды. Әрекеттің
қоғамға қауіптілігін білу қасақаналықтың ... ... ... табылады.
Жалған қорғану болу үшін қорғанушы тек қорғану ... ... ... ... ... ... қорғану жағдайында қылмыстық ... төрт ... ... ... ... егер адам ... ... қол сұғушылықтың шын мәнінде жоқ екенін
ұғынбаса және істің мән жайлары бойынша ұғынуға ... ... ... ... егер адам ... қауіпті қол сұғушылықтың жоқ екендігін ұғынбаса,
бірақ ұғынуға мүмкіндігі ... ... зиян ... үшін ... егер адам ... ... ... қателігін ұғынбаса және ұғынуға
мүмкіндігі болмаса, бірақ қорғануды шегінен шығып кетсе ҚР ҚК 99 және ... ... ... шегінен шығу үшін жауап береді;
4) егер субъектінің мақсаты қорғану емес басқа болса, онда ... ... ... ... жалпы негізде тартылады [20, 89-
б.].
Әрине, жалған қорғану кешірілетін әрекет болғанымен, жалған қорғануды
қажетті қорғанумен теңестіруге болмайды. Осы ... ... Т. ... ... «Жалған қорғану қылмыстық жауаптылыққа тартылмайтын әрекет
болғанымен, осы әрекеттің қоғамға қауіпті ... ... ... [35, ... қатар мынадай жағдай да кездеседі, қорғанатын адам нақты ... ... ... шабуылдың қаншалықты қауіпті ... М.И. ... осы ... ... ... мысал келтіреді,
полиция қызметкері П. кешкі уақытта жұмысынан үйіне келе жатады. Үйлердің
арасынан ... ... ... естіледі және артынша әйел адамның
айғайлаған даусын естиді. ... ... П. ... ... ... ... ... тапаншасы бар 16-17 жасар жасөспірім ... П. ... ұрып ... Ол ... ... қаша ... ... да бір-екі мәрте ұрып орташа дене жарақатын келтіреді. ... ... ... қолындағы тапанша шын тапанша емес,
тек адамдарды қорқыту үшін қатты дыбыс шығаратын ешкімге зияны жоқ тапанша
болып шықты. Сол тапаншамен жас ... ... ... ... атып
қорқытқан. Біздің ойымызша, бұл оқиға П-ның әрекетінде жалған қорғану орын
алмады. Жалған қорғану болу үшін ... ... ... ... ... керек. Ал оның қолындағы тапанша шын атылған қарудың дыбысын
шығаратын тапанша. Тек еш зияны жоқ. Расында мұндай жағдай қоғамдық қауіпті
қол ... ... ... [43, 87-б.].
Әрине, мұндай оқиғаға баға беру соттың құзырында. Бұл жөнінде
Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... 1994 ... 23 ... ... 21 ... былай делінген:
« ... Соттар шын мәнінде шабуыл жоқ, бірақ ... ... ... ... ... шабуылдың жасалынып жатқанына негіз берсе және ол
мындай шабуылдың бар ... қате ... ... ... ... ... білу керек » [18.].
Бірақ Н. Паше-Озерский мұнымен келіспейді. Оның ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін емес [34, 23 б.].
Паше-Озерскийдің бұл пікіріне Т. ... де ... Оның ... ... ... болмаса, онда оның шегінен шығудың да болуы мүмкін
емес. Жалған қорғануда зиян қасақана келтірілмейді, тек ... ғана ... ... Якубовичтің пікірінше, қажетті қорғану шегінен шығу мен жалған
қорғанудан зиян келтіру ... ... ... ... ... ... ... шығу мен жалған қорғану абайсызда жасалынады деп
оларды ұқсастырады [43, 261-б.].
Өмірде қоғамға қауіпті қол сұғушылық орын алды ... ... ... ... оны ... ... уақытта реалды шабуыл ... ... ... кету болып саналатын әрекеттермен ұштасатын жалған
қорғану ... ... ... ... ... қылмыстық
жауапкершіліктен босатылуға жатпайды. Қорғанушының кешірімді қателесуінен
болған әрекеттерін қажетті ... ... асып ... ... ... ... 2002 ... 21 желтоқсандағы № 363 Заңымен
Қылмыстық ... ... ... өзгерістерге сай 32-баптың 3-бөлігі 3-
абзацпен толықтырылды. Онда ... ... қол ... не ... ... ... әрекет етумен ұштасқан өзге де қол ... ... ... ... зиян келтіру қажетті қорғаныс шегінен шығу ... ... ... ... ... ... уақытына да ықпал етеді. Демек,
әуелгі заңдардағы сияқты қорғану нақты болғанда ... оның ... ... ... ... ... айтқанда, шабуылшы атыс қаруын
маңдайға тіреп ... ... оны ... ... ... ... ... қорғану құқығы беріледі. Бірақ заң «қаруды қолданумен немесе
қолдануға әрекет етумен ... ... ... деп ... дәл ... Яғни, ол қаруды қолданудың алдындағы мезет пе, әлде қаруды алған
мезет пе?- белгісіз. Ол үшін, әлбетте, ... ... мен ... ... қаулыларындағы талқылауларды күтуге тура келеді.
Сонымен, шын ... ... ... ... ... ... ... жалған қорғануда қоғамға қауіп төндіретін ... ... онда тек ... ... ... қорғанады. Тәжірибемізде
бүгінгі күнге дейін осы мәселе бойынша қателіктер бой ... ... ... ... қорғану заңдылығының шарттары
Бізге белгілі болғандай, қажетті қорғанудың заңға сыйымдылық шарттары
қоғамға қауіпті қол ... ... ғана ... ... ... де ... Оның тек қол сұғушылыққа қатысты талаптарының
сақталуы заңды қорғану әрекеттерінің толықтай жүзеге ... ... ҚК ... екінші және үшінші бөліктері қорғанушы жақтың қорғану
әрекеттеріне қатысты жалпы ... ... ... ... ... қылмыстық заңмен қорғалатын
мүдделердің қорғалуы, қорғану кезінде зиянның қол ... ... ... ... ... шығып кетпеушілік.
Кейбір авторлар төртінші шартты қосады: ...... ... ...... қауіпті қол сұғушылықты бой тасалау
мүмкіндігінен немесе басқа ... ... ... ... жүгіну
мүмкіндігінен тәуелсіз қажетті қорғану құқығының тиесілі ... [45, ... ... ... ... болуы қол сұғушылықтың нақты бар
болуынан туындайтын көлеңкесі ретінде көрініс ... ... ... болу ... қол сұғушылықтың нақты бар болуы шартының мағынасын
ашып береді. Сондықтан да оны ... жеке ... ... ... ... ... бір тобы ... заңды болу шартына
сәйкестілікті жатқызады, яғни шабуыл жасау барысында қол ... ... ... және ... ... сәйкес қалай қорғанды. ... ... қол ... ... мен ... қатысты
сәйкестілікте болуы керек. Н.Н Турецкийдің пікірі бойынша: ... ... ... сот және тергеу органдарының қорғанушылық шараларының
заңды болу туралы сұрақтарды шешу ... ... ... ... ... ... тигізеді. Заңды қорғану үшін пропорционалдық талап
қажет етілмейді, қорғанушы қарусыз қол сұғушыға ... ... ... бар », - деп ... [7, 86-б.].
Бұл сұрақ бойынша көптеген авторлардың идеялары әлі де қалыптасып
жатты. Академик В.И Кудрявцев бұл ... ... ... авторлармен
салыстырғанда өзгеше көзқарасын білдірді, ол қорғану әрекеттеріне талдау
жасай отырып үш топқа бөлді. Оның ... ... ... ... ал ... және ... ... мағынаға ие болды [36, 90-б.].
Қажетті қорғану туралы көптеген мәліметтерді жарыққа ... ... В.Н ... ... ... ... және субъективті деп екіге
бөліп қарастырды [46, 10-б.].
Қазақстандық ғалым К.Х Халиков қорғанудың төрт шартын көрсетеді:
1) зиян тек қол ... ... ... тиіс;
2) қорғану белсенді шабуылмен жүзеге асуы тиіс, сондықтан да
әрекетсіздікке жол ... ... ... ... ... асып ... заңды деп табылады;
4) қорғану шегі қажетті ... ... ... асырушы тұлға
көзқарасымен анықталады [27, 13-б.].
Н.Н Турецкий қорғанудың заңды болу шарттарын ... екі ... ... яғни ... қол ... ... дейін анықтауға болатын
мән-жайлар және арнайы, яғни ... ... ... жеке ... іс ... қол сұғушылық пен одан нақты қорғанудан туындайтын ... ... [7, ... ... әрекеттеріне қатысты шарттарға тоқталайық.
Қажетті қорғану қорғанушы адамның жеке мүдделерін ғана емес, заңмен
қорғалатын кез-келген мүдделерді қорғауды жүзеге асырады.
Олар ... заң ... ... ... ... ... мен заңды мүддесі, яғни оның жеке басы, өмірі,
денсаулығы, тұрғын үйі, меншігі, жер учаскесі және басқа да ... ... өзге ... құқығы мен мүддесі;
3) қоғамның заңмен қорғалатын мүддесі;
4) ... ... [7, ... ... теориясында азамат қажетті қорғануды қолдана отырып
қорғалатын ... ... ... әлі де пікірталастар туғызуда. Өткен
ғасырлардағы қылмыстық құқық ... да бұл ... ... ... еді. А.Ф ... ... қорғану құқығы
туралы» жұмысында бірнеше көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... жояды және қажетті қорғану
барлық жалпы адам ... ... ... ... ... қажетті қорғану тұлғаға шабуыл жасау кезінде ғана жол беріледі.
3) тұлғаның жеке басынан басқа оның мүліктік құқықтарының қорғалуы.
4) ... ... ... ... ... теориялар [5, 74-б.].
А.Ф Конидің өзі ... ... ... ... қорғану -
әділетсіз шабуылға қарсы еріксіз қорғану. Қалай әділетсіз шабуыл пайда
болса, ... ... ... ... ... болады» [5, 74-б.].
Сонымен, қажетті қорғану құқығын жүзеге асырушы субъектілер ... ... ... ... яғни ... адам бұл ... ие. Соның
ішінде ерекше атап өтетін субъектілер, ақыл-есі дұрыс емес және ... ... ... ... ... ... ... ету мүмкіндіктері. Нақты мүдделерді қорғауға қатысты әр ... әр ... ... ие ... ... өз ... ... міндет жатса, кейбіреуінде қызметтік жағдайына байланысты
туындайтын ... ... ... ... ... ... асыру
барысында зиян келтірілгенімен заңмен және өзге де ... ... ... ... 1995 жылы 21 желтоқсандағы Қазақстан
Республикасы «Ішкі Істер Органдары ... Заңы ... ... ... ... «ішкі істер органдарының атыс қаруын,
арнайы құралдармен күш қолдануы туралы» айтылған.
Заңның ... ... ... ... ... күш пен ... ... ішінде күрестің жауынгерлік тәсілдерін, қол кісендерін,
резина таяқты, көзден жас ... ... ... ... жаққа аударатын
жарық, дыбыс құрылғыларды, суатқыштарды, ... ... ... мен ... Үкімет белгілейтін басқа да арнайы құралдарын
қолдануға құқығы бар» деп ... ... ... ... ... 14-бабына сәйкес, ІІО
қызмекерлерінің атыс қаруын:
1) азаматтарды қылмыстық қол ... ... сол ... ... ІІО ... және олардың отбасы мүшелеріне, қоғамдық
тәртіпті ... ... ... ... ету және ... ... борышын атқарып жүрген басқа да адамдарға жасалған шабуылды
тойтару үшін;
3) азаматтардың тұрғын жайларына, ішкі істер ... ... ... ... үй-жайларына жасалған ... ... ... ... ... ... ... тойтару үшін;
4) қарсылық көрсеткен немесе қылмыс үстінде көзге түскен, қамаудан
қашқан адамдарды ұстау, қарулы адамдарды ұстау үшін;
5) егер ... ІІО ... ... ... ... азаматтардың өмірі мен денсаулығына қатер төндірсе, көлік ... ... ... ... ... ... ... қорғану үшін;
7) дабыл белгісін беру немесе көмек шақыру үшін қолдануға құқығы бар.
Қару қолданылған ... ... ІІО ... айналадағы
азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, зардап шеккендерге жедел
медициналық көмек көрсету үшін ... ... ... қару ... ... бастығына баяндауға міндетті. Кісі қазасына немесе өзге де
ауыр зардаптарға әкеп соққан қару және арнайы құралдар ... ... ... ... ... ... ... мәселе жөнінде Я. Нариннің пікірінше, қару және арнайы құралдарды
қолданудың заңға сыйымды шарттары, яғни милиция ... ... ... зиян ҚР ҚК ... көрсетілген қажетті қорғанудың
заңды болу шарттарына сәйкес келмейді [48, 86-б.].
Заң ... ... ... ... ... ... ... жатады ма, әлде оған қажетті қорғануға жол беріледі ме деген
сұрақтар әртүрлі пікірталастарды ... Блум ... деп ... ... өз ... және ... құқығынан айыру мораль нормаларына, азаматтың құқықтық санасына
қарсы жасалған әрекет болып табылады. ... ... ... ... ... ... қол сұғушылыққа байланысты кез-келген құқықпен
қорғалатын қоғамдық немесе жеке мүдделерге қатысты туындайды» [31, ... ... ... мен ... ... ... құқығы
азаматтардың конституциялық құқығы болып табылады. Азаматтық кодекстің 143-
бабы мүліктік емес өзіндік құқықтық қатынастарға ар-намысты, қадір-қасиетті
және іскерлік беделді ... [49, ... ... ... ... ... ... сондықтан олардың ұғымы ҚР Жоғарғы ... ... 18 ... «Сот ... ... және заңды
тұлғалардың ар-намысы мен абыройын және іскерлік беделін қорғау жөніндегі
заңдылықты қолдану туралы» № 6 нормативтік ... ... ... ... жатқан аспектіде ар-намыс, қадір-қасиет және бедел
заңмен қорғалатын жеке мүліктік емес және ажырамас игілік. Ар-намыс ... ... және ... сапасының деңгейі, қоғамның беретін бағасы.
Абырой – тұлғаның өз рухани ... ... ... ... орнын іштей бағалауы. Іскерлік бедел – тұлғаның іскерлік
(өндірістік, ... ... ... ... ... ... ... 17-бабының 1-тармағына сәйкес, адамның қадір-қасиетіне
қол сұғылмайды. Ал 18-бабының 1,2 тармақтарына сәйкес, ... ... қол ... өзінің және отбасының құпиясы болуына, ар-намысы
мен абырой атағын қорғауына құқығы бар. Сондықтан Конституциямен көзделген
әркімнің ар-намысы мен ... ... ... сот тәртібімен қорғалуы
сөз бен бұқаралық ақпарат еркіндігінен осы ... ... ... ... егер адамның өзінің немесе оның туысқанының намысына тиетін сөздер
болса адам не ... ... Оның ... ... бар ма, өзін-өзі қорғау
әдістерін қолдана ала ма? Оған ... ... ... ... ... ... ... кемсіту, оның азамат ретіндегі беделін өз
көзінше аяққа таптау деп ... Ал ... ... ... ... ... ... тиіс. Бірақ ... ... ... кемсітушіліктің бар-жоқтығы және оның ... ... ... сот ... бұл ... бойынша ғалымдардың пайымдаулары әр түрлі болды. Бір
топ ғалымдар қажетті қорғануды сөздік және символикалық ... ... ... тыйым салады. Ал екіншілері ... ... ... қол ... ... дене ... ... қол сұғушылықпен
болса ғана жол береді [51, 268-б.]. Үшіншілері – ... ... ... ... ... ... жол берсе де, оның
тәжірибе жүзінде жүзеге асуына күмәнданады, өйткені нұқсан ... ... ... ... ... ... ... қиындық туғызады
дейді [51, 269-б.].
Н.Н Турецкий мен С. Рахметовтың ойынша, ... пен ... ... ... қажетті қорғануға болады, себебі мұндай әрекет қоғамға қауіпті
болып табылады және ол үшін ҚК 129, 130 ... ... ... [52, 58 ... ... ... Сот Пленумының 1994 жылғы 23 ... ... ... ... құқығы азаматтардың өмірін, денсаулығын,
арын, беделін, сондай-ақ мүлкін қорғауды ... ... ... ... тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе беделіне
айтарлықтай, яғни дәрежесі бойынша ... зиян ... ... ... ... жол ... ... Әрине, аталған мән-жайға қатысты
қылмыстық жауаптылық көзделеді. Алайда қажетті ... ... ... ... қол сұғушылық тұлғаның өзі үшін ... ... ... ... ... деп ... Ал қол
сұғушылық аяқталғаннан кейін орын алған қажетті қорғану ... ... ... ... ... ... рет азаматтың меншікті құқығын қорғауды
нақтылайды: тұрғын үйі, меншігі, жер учаскесі. Өз ... ... ... ол ... ... жер ... ... де басып кіруіне жол
бермейді. Адамның тұрғын үйі туралы түсінігінде ... ... ... мен ... және өмір сүру ... ... сондықтан да ол
жағдайлар сырт көзден аулақ болуы тиіс. Дәл сол секілді, егер адамның жер
учаскесіне ... ... ... ... сол ... өзіне, құқығына
жасалған болып есептелінеді, сондықтан да қажетті ... ... ... ... ... отырған Ж. деген ... ... ... ... тыныштық сақтауды өтінген. Бұл өтінішке магнитофон
иесі жауап ретінде оны одан әрі ... ... өзі де ... ... ... ыза болған Ж. әлгі жас жігіттің қолындағы ... ... ... келе ... автобустың ашық терезесінен ... ... ... ... іске жарамсыз болып қалған, ал Ж-ның ... емес деп ... ... ... қорғану жағдайында қол сұғушыға
оның мүлкін жою, бүлдіру, қирату ... да зиян ... ... [52, ... ... ... зиян ... тұлғаларға емес, қол сұғушы
адамның өзіне келтірілуі тиіс.
Қажетті қорғану шабуылшыға залал келтірумен ... ... ... ... ... қашу, соққыларды тигізбеу
және т.б. қол сұғуға қарсы әрекеттер ... ... ... ... ... осы ... сәйкестік екінші шарты бойынша зиян қол
сұғушы адамның өзіне келтірілуі тиіс. Өйткені қажетті ... ... ... тудыратын қиянат келтірушінің өзіне тікелей қарсы әрекет
қолданылатындығында. Егер бұл шарт ... ... ... зиян ... ... онда бұл ... ... қорғанудың заңға сәйкестік
шарттарын бұзғандық ретінде немесе аса ... ... ... ... ... ... келтірілетін зиян: оның денсаулығына түрлі
дәрежеде зиян келтіру, ұрып-соғу, бас бостандығынан айыру, мүлкін ... ... ... бүлдіру, қымбат тұратын киімін бүлдіру және итін
өлтіру және т.б [52, 96 б.].
Қажетті қорғану тек қол ... ... орын алуы ... ... да ... ... шабуылшыға емес, үшінші тұлғаларға бағытталынып, ... ... ... жүзеге асыру қажетті қорғаныс актісі болып табылмайды.
Үшінші тұлғаға зиян келтіру қол сұғушы тұлға туралы жіберілген ... ... ... ... жойылған кезде қорғану жазаланбаушылық
қызметінен айырылады. Т.Г. Шавгулидзе мұндай жағдайларды аса қажеттілік
актісіне жатқызады. Бұл оймен ... ... ... ... тұлғаға залал
келтіргендігі үшін жауапкершілік субъективті және объективті жағдайларға
байланысты туындайды. Бұл жерде, яғни ... ... ... ... орын алуы екі кезде болуы мүмкін:
1. Қорғанушы үшінші ... қол ... деп ... оған ... мүмкін. Бұл жалған қорғанудың бір түрі болып табылады және
жоғарыда атап өтілгендей ... ... ... ... ... кезінде қорғану әрекеттерінің ауытқуы болуы мүмкін. Осының
нәтижесінде үшінші ... ... ... ... ... қарай жалпы негіздер бойынша тартылады,
яғни мұндай әрекеттер абайсызда немесе қасақана кісі өлтіру, қаза
келтіру; денеге жарақат салу т.б. ... ... ... қарай
саралануы тиіс [35, 101-б.].
Мысалы, тұлға қуып келе жатқан ... ... ... ... ... тас ... Бірақ тас басқа бір адамға тиіп, нәтжесінде
денсаулығына ауыр зардап тигізеді. ... ... ... ... ... ... сондай-ақ қажетті қорғану шегінен асып кеткен
жағдайында жасалды деп табылмайды, себебі ... ... ... ... ... ... тұлғаға зиян келтірді. Бұл жерде кінәлі ... зиян ... үшін ... ... ... ... ... зиянды үшінші тұлғаға емес тек қол сұғушыға келтіруі
туралы талабы қажетті қорғану мен аса қажеттіліктің шекарасын ... ... ие. ... ... ... ... ... қорғанушының өзіне
төнсе, аса қажеттілік жағдайында өзге бір тұлғаға төнеді. Бірақ кей кездері
аса қажеттілік жағдайында ... ... ... де қауіп төнуі мүмкін.
Мысалы, тік ұшақтың апатқа ұшырауы салдарынан заңмен қорғалатын қорықтың
үстіне ... ... үш күн бойы елді ... дейін жаяу жүріп барады.
Осы уақыт ... олар ... тұра ... Ал ... ... ... да заңмен қорғалады. Осы ... ... ... ... зиян ... ол – аса ... ... мұндай бәсең күйде емес, шабуыл сипатында да бола алады,
бірақ ол жағдайдың өзі оны ... ... ... алмайды. Мысалға,
паркте қыдырып бара жатқан адамға қабаған ... ... ... ... ауылда
күз кезінде азынаған бураның шабуыл жасауы. Осы кезде адам қару ... өзге ... ол итті ... ... ... ... да, ол
қажетті қорғану емес, өйткені зиян үшінші бір тұлғаға келіп тұр (итке ... ... яғни ... ... ... әдетте ол олай болмайды, қауіп өзге бір тұлғаға төнеді. Мысалы,
қалыпты жылдамдықпен ... келе ... ... ... жас ... шығады да, ол көлікті бұрып қасындағы дүкенге соқтығысады.
В.И. Кудрявцев мына жағдайды талдауды ұсынады, үй иесі іс-сапарға кетер
кезде егер пәтеріне ұры ... ... оның ... алу үшін ... үстел
үстіне уланған спирттік ішімдік немесе қабаған итті тастап кетеді. Бұл
жағдайдың ... үй иесі ... ... қол ... ... ... бір әрекет жасайды және қол сұғушыға зиян келтіреді. Алайда
біріншіден, әрекет қол сұғушылықтан тыс ... ... ... ... сақталмай жасалған, екіншіден, нақты тұлғаға қарсы бағытталмаған,
яғни қылмыстылыққа ... жоқ ... адам ... болу ... ... үй иесі өз ... ... төнбесе де, өзге тұлғаның
өмірін қиюға дайын болады [36, 242-б.]. Қазіргі таңда техниканың дамуымен
материалдық ... ... ... ... қол ... үшін әр түрлі техникалық қондырғыларды пайдалану қанат жайды. Ал
мұндай құрылғыларды қолдануға егер ол ... ... ... ... азаматтарға қауіп төндірмейтін болса ғана жол берілді. Сондай-ақ,
шабуылшыға залал келтіру арқылы қол сұғушылықтың алдын ... ... ... ... жерге тоқ қосып қойылған қондырғылар,
қақпан қою, ... ... ... жол ... ... ... ... қол сұғушыға келтірілетін зиян ... кем, тең ... ... болуы мүмкін. Келтірілген зиян мен
тойтарылған зиян арасындағы міндетті сәйкестік туралы ... ... ... ... ... ... еді. ... зорлауға
әрекеттенген адамды өлтіру жыныстық бостандыққа қарағанда құнды болады.
1994 жылғы 23 ... ... ... ... ... 1994 ... 23 желтоқсандағы қаулыда белгіленгендей, шабуыл
барысында туындайтын жан ... ... ... ... ... ... ... сәйкес қорғаныс құралын таңдай ... ... ... ... ... гөрі көп зиян ... егер де мұндай
жағдайда шабуыл сипатымен қаупіне қарай қорғаныстың ... ... онда бұл ... қорғану шегін сақтай отырып жасалған
қорғану ... ... ... ... ... ... ерекшелігі оның белсенді сипатқа
ие болуында. ... ... де ... ... ... ... ... құқық адамға «қоғамға қауіпті
қол сұғушылықтан құтылу басқа ... ... ... ... ... ... қарамастан» тиесілі болып табылады.
Жекеше алғанда, профессор Н.Н ... ... ... ... ... түрінде болуы қажет. Қажетті қорғануды әрекетсіздік жолымен
қорғануға болмайды [34, 106-б.].
А.Н Ағыбаев та: «Қажетті қорғану барысында ... ... ... ... ... ... ... Әрекетсіздік өмірге,
денсаулыққа, меншікке, зиян ... қол ... ... ... [53, 119-б].
Көптеген ғалымдардың айтуынша, тәжірибе жүзінде қажетті қорғану әрекет
жолымен жүзеге асырылады, алайда ерекше жағдайларда ... ... ... зиян келтіру әдісі әрекетпен келтіріледі, бірақ ... ... де ... мүмкін. Мысалы, аң фермасының күзетшісі
түнде фирмаға бөтен адамның кіргенін көргенімен, ол бағалы аңдарды ... екен деп ... да, оған ... аю бар ... ... әдейі
ескертпейді. Нәтижесінде қол сұғушы тұлғаға аюмен ауыр дене ... ... ... адам ұры ... ... болып шыққан.
И.С Тишкевич былай атап кетеді: «Қажетті қорғану кезінде ... ... ... кететін адам емес ... ... ... ... ... зиян ... ... қашып
кетуге мүмкіндігі бола тұра қылмыскерге қарсы шабуыл жасау жолымен белсенді
қарсыласушы әкеледі. Тек осындай қатынастан ғана азамат ... ... ... болдырмайды және оның алдын алады» [54, 47-б.].
Қажетті қорғану туралы ережелерді қолдану, кейбір кездерде төбелес
барысында кісі ... ... ... зиян келтіруге әкеп соқтырады.
Бұл жөнінде әр түрлі көзқарастар қалыптасқан, яғни ол ... ... ... ... ... жағдайларда шабуыл жасаушы жақтың
бастаушысы кім болды соны анықтау қажет. ... Т. мас ... ... ... В-мен ұрсысып, одан кейін кенеттен пышақпен ішінен ұрып,
денсаулығына жарақат келтіреді. Оған ... ... В. ... ... алып Т-
ның өзіне екі рет, іш жағына және арқасына ... ... [54, ... ... ... ... жағдайын анықтау үшін қорғанушының
әрекеті мақсатты бағытталған болса ғана маңызды ... ие ... ... ... ... ... мақсатынсыз қасақана төбелеске
қатысушылардың біреуіне зиян ... онда ... ... ... ... немесе бұзақылық ретінде сараланады. Егер тұлға бұзылған
тәртіпті ... ... ... ... ... ... төбелеске
қатысса, онда қажетті қорғану болып табылады.
Сонымен қорғануға құқық төбелес қатысушылары ... мына ... ... ... тез ... соққы берудің шегінен шығып
оданда ауыр зиян ... ... ... ... бірі оны ... бас ... немесе
төбелесті тоқтатса (құлап қалса, қашып кетсе және т.б.), ал ... ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, сонымен
қатар динамикасын есепке алу қажет.
Қорғану ... ... ... асып кетпеуі қажет, яғни ... ... мен ... ... көрінеу сәйкес келмеуі орын
алмауы тиіс.
ҚР ҚК 32-бабының 3-бөлігіне сәйкес, «нәтижесінде қол ... ... тыс, ... ... ... зиян ... қол сұғушылықтың
сипаты мен дәрежесіне қорғанудың көрінеу сай келмеуі қажетті қорғаныс
шегінен шығу деп ... ... ... шығу тек ... ... ... қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқтырады» [21, ... ... сай ... ... ... деп тану үшін ... ... керек. Қорғанудың заңға сыйымдылығын шешу кезінде қол
сұғушылық қауіптілік дәрежесіне, ... және ... да ... ... Осы ... ... ... ал жалпы жиынтығы бойынша болған
оқиғаның салдары мен сипатына қарай анықталуы керек.
Егер адам өміріне қол сұғушыға не қаруды қолданумен не қолданамын ... ... өзге де қол ... ... беру ... ... ... қажетті қорғану шегінен шығу болып табылмайды.
Бұл мәселеге толығырақ келесі тарауда тоқталамыз.
2 Қажетті қорғану шегінен ... ... ... шегі ... ... ... ғылымында жиі пікірталасқа түсетін мәселелердің
қатарына қажетті ... ... ... ... ... сот ... ... отырғандай қорғану әрекеттерін саралау
барысында көптеген қателіктер жиі орын ... ... ... шығу ... мәселелер қорғану әрекеттерінің
заңға сыйымдылық шарттарымен біртұтас ... ... ... ... ... ... тек істің нақты мән-жайына анализ жасау ... ... ... қажетті қорғаныс жағдайында оның шегінен асу болды ма
деген сауалға соттар іс бойынша орын ... ... ... ... ... негізінде жауап беруі тиіс. ... ... сот ... ... ... яғни ... мүдделердің сипатын
ескеруі қажет.
Қажетті қорғану актісін құқыққа сай деп тану үшін ... ... ... ... жолы ... болуы қажет емес. А.И. Герцензон
қажетті қорғаныс актісін құқыққа сай деп тану үшін ... ... ... жолы ... тиіс ... [55, 163-б.]. Бұл ... ... ... қоғамға пайдалы әрекетін шектеу болып
табылады және соттар осы ... ... істі ... ... ... ... қорғанған қаншама адамдардың негізсіз айыпталуына әкеліп
соғады. Сол себепті біздің еліміздің заң ... бұл орын ... ... ... ... ... ... Республикасының жаңа Қылмыстық кодексін
талқыға салу барысында И.И Рогов ұсынғандай, яғни «Кеңестік қылмыстық ... да, ... де ... ... бұл ... ... ... бере алмады. Сондықтан да азаматтардың қылмыскерлермен
«байланыспай» және ... ... ... ... ... [56, 154-
б.].
Қазіргі қылмыстық құқықта қажетті қорғану шегінен шығудың қылмыстық-
құқықтық ... ... жаңа ... ие ... оны жеке-дара
қарастырайық.
Оның түсінігі жоғарыда атап кеткендей ҚР ҚК ... ... ... орай, қажетті қорғану шегінен шығудың үш белгісін бөліп
алуға болады:
1) қоғамға қауіпті қол сұғушылықтың сипаты мен ... ... ... келмеуі;
2) қолсұғушыға анық шектен тыс жағдай мәжбүр етпейтін зиян келтірілуі;
3) зиян тек ... ... тиіс [21, ... ... кодекстің 32-бабының 3-бөліміне сәйкес қол сұғушыға
анық шектен тыс, жағдай ... ... зиян ... қол ... мен ... ... ... қорғанудың көрінеу сай келмеуі
қажетті қорғаныс шегінен асу деп танылады. Бұлайша шектен шығу тек қасақана
келтірілген ... ғана ... ... әкеп соқтырады. Қажетті
қорғану шегінен шығу қоғамға ... ... ... ... ... және жазасы заңға сәйкес нақты келтірілген зиянға
байланысты анықталады. Қиянат келтірушіге ... ... ... ... ... зиян ... ... мүмкіндік болмаса, қоғамдық
немесе жеке мүддені қорғау мақсатымен келтірілген зиян әр уақытта да заңға
сыйымды болып табылады. Егер ... ... зиян ... тыс және ... ... мен қауіптілігіне сөзсіз сәйкес келмесе, онда қорғанушы
жөнінде қажетті қорғану шегінен асуы үшін жауаптылық ... ... ... ... зиян ... қорғану мүддесіне сәйкес жүзеге
асырылды деп санауға болмайды. Сонымен ... ... ... бір ... ... ... асып істелген қылмыс жауаптылықты жеңілдететін мән-
жайлар қатарына жатады [21, 19-б.].
Қажетті қорғану шегінен шығу ... кісі ... ... ... келтіруді жан күйзелісі (аффект) жағдайында жасаған әрекеттерден
ажырату қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... қажетті
қорғану шегінен шыққанда да, айыпты қоғамға қауіпті қол ... ... ал жан ... ... өзін ... күйге
ұшыратқан адамға зиян келтіруді көздейді. ... ... ... ... ... ... ... үшін міндетті түрде психологиялық-
психиатрлық сараптама жасап, оның қорытындысын басқа ... ... ... [58, ... ... ... ... шегінен шықса және осы ... ... ... әрекеттерінің әсерінен жан күйзелісі
жағдайында болса, онда ... ... ... ҚК 99- ... ... саралау қажет.
Қажетті қорғану шегінен шығу кезінде қасақана кісі өлтіру немесе
денсаулыққа ауыр зиян ... ... ҚК ... ... ... ... ... да, тиісінше ҚК 99-бабының екінші ... ҚК ... ... ... [21, ... қорғану жағдайында қылмыс жасағанын анықтағаннан кейін,
сот үкімде жалпылама тұжырымдармен ... ... ... нақты мән-
жайларын ескере отырып, кім және ... ... ... қол ... оның кімге қарсы бағытталғанын, оның сипаты мен жасалу тәсілін,
шабуыл жасаушы немен қаруланғанын, қорғанушы қандай құралмен және ... ... және т.б. ... ... қорғану амалдарының қол
сұғушылықтың сипаты мен қауіптілігіне сәйкессіздігі неден көрінетінін, яғни
қажетті қорғану ... ... ... ашуы ... қорғану шегінен шығу кезінде жасалған қылмыстар туралы істерді
қарағанда, соттар әрбір нақты ... ҚК ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігі туралы мәселені
талқылауы тиіс. Айыптау ... ... ... ... бас ... тыс жаза қолдану туралы мәселені талқылауы, оны қолданбау ... ... ... ... ... шығу кезінде жасалған ... ... ... ... ... Республикасы Жоғарғы Сотының 2007
жылғы 11 мамырдағы № 2 нормативтік ... ... ... жөніндегі
заңдарды қолдану туралы» нормативтік қаулысының түсіндірулерін басшылыққа
алу қажет [57, 50-б.]
«Қоғамға қауіпті қол сұғушылықтың сипаты мен ... ... ... ... ... заң ... қандай мағынаны сиғызып
отыр? Оның өзіндік тәжірибелік маңызы бар. Мұндай жағдайда қол сұғушылықтың
қауіптілігі қоғамда қорғалатын объектілердің мағынасын ... ... қол ... қылмысты жасаудың әдіс-тәсілдерін ойластыру арқылы
шабуыл жасауға алдын-ала дайындалады. Осының нәтижесінде шабуылшы ... ... ... ... қорғанушының алдында көптеген
басымшылыққа ие болады. Мұндай жағдайларда қорғанушы шабуылды тойтару ... ... мен ... ... ... болып, нәтижесінде орын
алған жағдайдан туындамаған залал келтіруі ... Күш ... ... қол ... ... ... ... әсер
ететіндігі, осының салдарынан оның өз әрекеттерін қадағалай ... ... ... тыс ... ... ... ... себебі. Сондықтан қажетті
қорғануда шабуыл жасауға жіберілген күш-жігер мен қорғануға жіберілген күш-
жігердің пропорционалдылығы туралы ой айту қате ... ... ... шабуылшының мүмкіншіліктері әр түрлі шамада болғандықтан, заң
шығарушының ... ... ... ... ... ... Дурмановтың, шабуылдан қорғануда әңгіме сайыста емес, әңгіме қоғамдық
мүдделерді қорғау мақсатында ... ... қол ... ... ойы ... айтылған [11, 7-б.]. Ал М.К Аниянцтың пікірінше, «қорғану
құралдарын анықтау барысында ... ... мен ... ... ... ... шабуылшыға келтірілген зиян арақатынасын
ескеру қажет. Бірақ бұл жерде ... ... ... ... және шабуылшыға келтірілген зиян арасындағы теңдікті талап етуге
болмайды» [58, ... қол ... ... мен ... қажетті қорғануда мүмкін
болатын залалдың шегін анықтайтындығын көреміз. Қол сұғушылық қауіптірек
болған сайын жол берілетін залалдың шегі де ... ... ... ... ... қол ... ... қарақшылыққа бағытталған
қол сұғушылықтардан қорғану кезінде ... ... ... ... екен ... ой ... тиіс. Бұл туралы: «ауыр қылмыстардан қорғану
кезінде қол ... ... оған ... ... ... немесе басқа
да жеңілірек залал келтіру арқылы қол сұғушылықты тойтаруға ... ... ... жағдайлардан туындап тұруы мүмкін - деп, И.С. Тишкевич ... Бәрі де қол ... ... ... ... мен ... ... ара қатынасына байланысты [54, 102-
б.].
Кейбір ғалымдар қорғанудың ... ... ... ... мен ... қол ... әдістері мен құралдарына сәйкес
келмеуін түсінеді. Әрине мұндай тұжырымдама пікірталас ... ... бұл ... ... ... Қажетті қорғану шегінен шығу
қорғанудың заңға қайшы нысаны ретінде ... ... ... болады. Заң
шығарушы қылмыс құрамының объективті жағының міндетті белгісіне әрекеттің
әдісін де, құралын да жатқызбайды. Сондықтан да әрекет ... ... ... қару қолданылып жасалуы мүмкін [7, 101-б.].
Айта кету қажет, яғни қол ... пен ... ... ... ... ешқашанда сай келмейді. Және осы сәйкессіздікке заң ... қол ... ... зиян тең ... қана ... ... ... да мүмкін. Егер келтірілген зиян мен тойтарылған зиянның
сәйкестігі ... ... ... ... ... онда ... ... құқығын қолдана алмас едік.
Әдетте, қорғану құралын таңдаған кезде шабуыл ... ... ... ... ... және ... ... тапанша, газ
қаруы, аэрозолды баллондар, электрошок және т.б. жасалғанын ескеру керек.
Алайда мұны жеке қылмыстық істерді ... ... ... мен ... ... ... ... бекіту деп түсінбеу қажет, өйткені
екі жақ қаруларының біртиптілігі қажетті қорғанудың заңдылығы немесе оның
шегінен шығуы ... ... ... [59, 201-б.]. Бастысы қорғанушының
қандай құралдарды пайдалануында емес, оның қол сұғушылықты ... ... ... ... және қандай залал келтіру үшін
қолданатылығында болып ... ... ... асу ... тоқтала келе, қарудың бір қолдан
екінші қолға өтуіне байланысты жағдайларды ... ... ... ... ... қорғанушының шабуыл жасаушыдан қаруын жұлып алып, оны кері
қарсыласына ... ... ... ... асады. Сот тәжірибесі мұндай
қорғануды қылмыс деп танымайды, себебі тартып алынған ... ... ... ... отыр.
Бұл сұраққа қатысты түсініктемені Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты
Пленумының 1994 жылғы 23 желтоқсандағы қаулысы ... ... ... ... қарудың немесе басқа нәрсенің шабуылшыдан қорғанушыға
ауысып, шабуылшыға қарсы соққы ... ... ... ... көп зиян ... ... ... жағдайда шабуыл сипаты мен қаупіне
қарай қорғаныстың сәйкессіздігі жіберілмеген болса, онда бұл ... ... ... ... [18, ... ... Н.Н Турецкийдің шабуыл төнген кезде қоян-қолтық күрес,
каратэ, ... ... және т.б ... ... әдістерін қолдануға
болатындығын, бірақ барлық жағдайда оның қажеттілігі қол ... ... мен ... ... ... деген пікірімен
келісуге болады. Тәжірибеде жай ... ... ... ... ... ... кездеседі. Мысалы, егер көшеде кетіп бара
жатып кездейсоқ каратэ бойынша спорт шеберін ... ... ал ... ретінде
сол адам лезде аяғымен теуіп басына қатты соққы тигізсе, әрине, ол ... ... ... және ... ... ... жасалды деп есептелмейді
[7, 201-б.]. Бірақ бұл істерді қарастыру барысында әрдайым сол ... ... мен ... жек өнерімен қаншалықты ... ... ... ... ... жекпе жек өнерінің көбісі адамды өзін-
өзі қорғауға және қорғану барысында әрдайым салқынқандық ... ... адам ... ... шабуылдаушының әрекетін, дене-физикалық
мімкүндігін алдын-ала бағалауы ... ... ... қорғанушы адам
туындаған жағдайға байланысты қорғанады.
Сонымен, қажетті қорғану шегінен шығу бар немесе жоқ ... ... шешу ... қол ... ... және ... қатысты мән-
жайлардың барлық жиынтығына талдау жасап, ... ... ... ... атап ... ... ... маңыздылығы мен қорғану ... ... ... ... қол ... ... оның ұмтылысы мен шапшаңдығы
(интенсивность);
• қорғанушы мен шабуыл жасаушының ... ... ... ... ... дене күштері және т.б.);
• қорғанушы мен шабуыл жасаушылардың саны;
• қол сұғушылық пен қорғану кезінде ... ... ... ... және ... қол ... мен қорғанушы арасындағы қатынас [7, 201-б.].
Осы аталған жағдайлардың барлығын ескерген жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... ... шығарушы қоғамға қауіпті қол сұғушылықтың мөлшерін ... қол ... екі ... белгісін – «сипатын» және
«дәрежесін» анықтады. Бірақ бұл ... ... заң ... ... ... ... ... жағдайында жасалған әрекетті
саралау барысында қиындықтар туындауда.
Қоғамға қауіпті қол ... ... – қол ... ... ... ... ... сапалық жағы берілген қылмыс
түрінің қоғамға қауіптілік мазмұнын ... Ол оның ... ... ... ... ... ... дұрыс түсінуде оның мәнді
мағынасы нақты мән-жайды иеленеді, яғни бірінші орында ... ... ... ... Егер ... ... ... өмірге бағытталатын болса, әрине, кез-келген қорғанудың заңды
болып табылатыны айдан анық. ... Г.Ф ... ... ... «Қол ... ... ... – қол сұғушылықтың түрін, оның
объектісін, әрекеттің жасалу тәсілін, келтірілген ... ... ... ... сипаты бойынша қарақшылық шабуыл тонауға
қарағанда қауіптірек» [7, ... қол ... ... ... ... қоғамға
қауіптілігін толық мөлшерде бейнелемейді. Міне, ... қол ... ... беру үшін заң ... қол ... қоғамға
қауіптілігінің дәрежесін қарастырады. Қол сұғушылықтың «сипаты» және
«қоғамға ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылады.
Көптеген ғалымдар қылмыстың қоғамға қауіптілік дәрежесі оның ... ... ... ... ... ... ... келтірілген орта және ауыр дәрежедегі зиян сипаты ... ... ... ... ... дәрежесі әр-түрлі,
яғни ауырлығы бойынша денсаулыққа әр-алуан зиян келтіріледі [60, 99-б.].
Қол сұғушылықтың қоғамға қауіптілік дәрежесі – оның ... ... және ... ... ... ... ... әсер
ететін факторлармен, яғни келтірілген зардаптың ауырлығымен, қылмысты ... кінә ... ... ... ... және ... да мән-
жайлармен (қол сұғушылық объектісінің маңыздылығымен, оның ұмтылушылығы мен
шапшаңдығымен, күшімен, мақсаттылығымен, шабуылшы мен ... ... жас ... ... ... ... ... күші
мүмкіндігімен, шабуыл орны мен уақытымен, және т.б.) анықталады. Барлық
аталғандар нақты жағдайдың ... ... [60, ... әр ... қылмыстық істер бойынша шешімдер шығарылған кезде
азаматтардың ... ... ... қамтамасыз ететін заңнамалардың
талаптарына сай түрде жүргізілмейді. Сондықтан ҚР Жоғарғы Соты ... ... 23 ... қаулысында, яғни «Соттар қажетті қорғану
шегінен асқан белгілердің бары ... жоғы ... ... ... ... ... мен ... жасау құралдарының сәйкестігін немесе сәйкессіздігін
ғана емес, ... ... ... ... сипатын шабуылға қарсы
тұрудағы оның күші мен мүмкіндігін, сондай-ақ шабуылшы мен ... ара ... ... ... ... ... жағдайларды да (шабуылшы
мен қорғанушының саны олардың күш-қуаты, жасы, қаруланғандығы, шабуыл жасау
уақыты мен орны және т.с.с.) ескеруі ... деп ... ... [18,
31-б.].
Сонымен қатар, қоғамға қауіпті шабуыл жасаушы тұлғалардың саны
қорғанудың сипаты мен ... ... әсер ... ... ... саны ... көп болған сайын соғұрлым қолсұғушылықтың
қауіптілігі арта ... ... ... бір адам ... ал ... оны ... белсенділік танытпаған күннің өзінде де қол
сұғушылық қауіптілігі өз күшін ... ... ... ... ... ... ... қорғанушының пайдасына шешілмейтіні анық.
Тәжірибеде мына жағдай сот саралауында біраз қиыншылық туғызды.
Б. үйінің жанында автомашинасын ... ... Оның ... Р. бір топ
баламен келіп, одан өміріндегі қандай-да бір мерекені «тойламағаны» ... және ақша ... ... ... ... ... ... көз
жеткізген Р. алдымен оған бос бөтелкені тастаған, содан соң қолына металдан
жасалған шыбықты алып, Б-ға шабуыл жасап жеңіл дене ... ... ... ... бір топ бала еш ... ... оның ... әрекеті мен
талабын қолдап тұрған. Б. артқа шегінген күйі машинаның қасына жетіп, құрал-
жабдықтардың ... ... ... жұлып алып Р-ға соққы берген. Соққы
нәтижесінде тиген дене жарақатынан ол ... ... [60, ... ... ... ... ... Маңғыстау облысы, Ералиев
ауданының халық соты Б-ны қажетті қорғану құқығын ... ... ... ... сай деп танып ақтаған болатын. Алайда Маңғыстау облыстық
сотының қылмыстық істер бойынша ... ... ... ... істі соттың
қайта қарауына жіберді. Істі қайта қараған Жаңа Өзен қаласының халық соты
Б. қатты жан ... ... ... кісі ... ... деген
қорытындыға келді. Маңғыстау облыстық сотының сот алқасы сотталушының ... істі ... ... ... ... ... яғни Б. ... жағдайында болды, алайда пышақты қолдана отырып оның шегінен шығып
кетті [60, 105-б.].
Біздің ойымызша, аталған мәселе бойынша ... сот ... ... ... 1994 жылғы 23 желтоқсандағы қаулыға сәйкес былай деп
көрсетіледі: «...Қорғанушының бір топ адам ... ... ... ... ... ... мен сипатына қарай олардың кез-келгеніне
осындай қорғаныс шараларын қолдануға құқы бар» [18.].
Аталып кеткендей, заңды ... ... мен оның ... ... сот тәжірибесінде көптеген қиындықтар мен қателіктер кездесуде.
Осыған байланысты заң ... ҚР ... ... ... ... ... ... – «нәтижесінде қолсұғушыға анық ... ... ... етпейтін зиян келтіріледі» [21, 11-б.].
Алайда толықтырулар енгізілгенімен қорғанушының міндетті түрде қол
сұғушыға шектен тыс, ... ... ... зиян ... ... сөз ... одан да ... төмен зиян келтіруі ... Қол ... ... ... ... қасақаналық ойын, оның қылмыстық мақсатын және
барлық жағдайды ... ол ... ... ... ... және соған қатысты қорғану шараларын қабылдайды. Соның
нәтижесінде қол ... ... ... ... оны қаламай
шамадан тыс зиян келтіруі мүмкін.
Қажетті қорғану шегінен шығу материалдық құрамды қылмыстарға жатады,
сәйкесінше, қажетті қорғану шегінен ... ... ... ... ... белгісі болып шабуылдың заңда көрсетілген зардабы табылады.
ҚР Қылмыстық ... ... ... қылмыстың зардабы қол
сұғушының өліміне әкеп соқтырса, 109-бапта қарастырылған қылмыс зардабы
болып ... ауыр зиян ... ... [61, 74 ... қорғану шегінен шығып кісі өлтіруге және денсаулыққа ауыр зиян
келтіруге дұрыс саралау жүргізу үшін осы ... ... ... ... ... Заң ... тікелей анықталғандай, қажетті қорғану
шегінен шығуға қылмыстық жауаптылық тек қасақана зиян келтірген ... ... ұзақ ... бойы ... құқық теориясында бұл сұрақ бойынша
ортақ біртұтас пікір болмады. Бір авторлар қажетті қорғану шегінен ... ... ... қасақаналық кінәнің орын алуы мүмкін десе, кейбір
авторлар кінә формасының тек абайсыздық түрімен ... ... Ал ... көп ... кінә ... ... ... де,
абайсыздық түрімен де жүзеге асатындығын айтты.
Сонымен, қажетті қорғану шегінен асып ... үшін ... ... ... ... үшін ғана ... Абайсыздықпен істеген
қажетті қорғану шегінен шығу үшін заңда жауаптылық белгіленбеген.
Келесі қарастырылатын мәселе – қылмыстық құқық ғылымында ... ... ... ... ... шығудың түрлері.
Орыс ғалымы А.Ф Кони оны үш түрге бөледі:
1) уақытынан бұрын күшті қолдану; 2) ... ... ... ... ... ... ... 3) шабуылдан кейін жасалған күш қолдану [5,
39-б.]. Заң ... ... ... ... ... ... үш ... қарастырады:
1. Шамадан тыс қорғану
2. Уақытынан тыс қорғану
3. Жалған қорғану
Қажетті қорғану шегінен шығудың көп ... түрі – ... ... сипаты мен дәрежесіне сәйкес келмеуінен туындайтын «шамадан
тыс қорғану». Шамадан тыс қорғану - қорғанушының ... ... ... ... асырылуы тиіс шарттардан туындамайтын қорғану құралдары мен
тәсілдерін қолдануы және қажетсіз шабуыл жасаушыға ауыр зиян ... ... ҚР ... ... ... ... ... басқа амалдармен
құтылу мүмкіндігіне қарамастан, кез-келген қажетті қорғануына құқылы екенін
көрсеткен. ... ... ... ... ...... шабуыл
болып табылады. Осы мәселе бойынша әр түрлі пікірлер айтылуда. М.И.
Якубовичтің пікірінше ... ... бұл оның ... ... және
күші мен талпынысын көрсетеді [41, 305-б.]. Т.Г. Шавгулидзе екпінді шабуыл
түсінігіне қолсұғушылардың санын, қауіптің салдарынан ... ... ... ... [35, 89-б.].
Біздің ойымызша, өз кезінде қажетті қорғану мәселесін зерттеген В.Ф.
Кириченконың пікірін ... деп ... Оның ... ... ... ... тек ... істің мән-жайын талдай отырып шегін анықтауға
болады, ал теорияда тек жалпы қағидасы берілуі мүмкін. Әрбір қол ... ... ... ... ұштаспайды, олар өз сипаттарымен
ерекшеленеді, яғни қол сұғушының күш ... ... ... ... ... болмауы. Осындай шабуылдар қорғану оқиғасының ерекшеліктерін
анықтайды. Сондықтан да қорғануды шабуылмен сәйкестендіруде, істің толық
мән-жәйын талдап, анықтауға ... Әлде де ... ... ... ... немесе оның шегінен шығу жағдайында болды ма деген мәселені
шешу барысында, қоғамға қауіпті қолсұғушылықтың салдарынан ... ... ... ... ... ... ... болғандардың
100-ден 98-і қозу жағдайында болады (қорқыныш, үрейлену, сасқалақтау), ал
кейбір жағдайларда ... ... ... жан күйзеліс жағдайында
болуы мүмкін [39, 117-б.].
Қылмыстық-құқықтық ... ... тыс ... ... ... шығудың бір түрі ретінде тану жөнінде ... ... ... ... ... ... кезінен бастап қажетті қорғану
шегінен шығуға уақытынан тыс ... ... Олар ... ... және ... ... ... екіге бөлінеді. Біраз әдебиеттерде
уақытынан бұрын қорғануды қажетті қорғануға жатқызбайды. Олардың айтуынша
уақытынан бұрын ... ... ... ... өзінің көзінің жетуімен
жүзеге асырылады, және осы қауіпті ... ... ... құқылы,
бірақ қорғануға құқығы жоқ деп ... ... да ... ... қажетті қорғану қатарына жатқызылмайды деп көрсетеді. Сонымен ... ... да ... ... қатарына жатпайтынын көрсетеді.
Себебі кешіктірілген қорғануда қолсұғушының қоғамға қауіпті ... яғни ... ... ... ... ... көре тұра
қорғанушы қорғану әрекетін жалғастырып, қол сұғушыға зиян келтіреді.
Сондықтан да ... қол ... ... қорғану рұқсат етілмейді
[36, 119-б.].
Осы мәселе бойынша қажетті қорғану шегінен ... ... тыс ... ... ... пайда болатын әрекет деп ойлайтын
көптеген ... Н.Н. ... ... [34, 305-б.].
Осылардың қатарында А.А. Герцензон ... ... ... ... ... қорғану қажетті қорғану ережелеріне жауап ... ... ... ... ... шығу болып табылмайды. Сондықтан уақытынан
бұрын ... ... ... рұқсат етілмейді. [55, 305-б.]. Осы
мәселе бойынша В.Ф. Кириченко мен И.И. Слуцкийдің өз ... ... ... ... шегінен шығу тек қажетті қорғану бар жерде ғана
кездеседі, сондықтан жоқ нәрсенің шегінен шығу ... емес [33, 31 б.; ... б.]. ... та ... мәлім, егер қол сұғушылықтың болатынына
қорғанушының нақты көзі жетсе, онда ... ... ... ... ... дәл осы ... қорғанбаған жағдайда келешекте қорғануға кеш
болып қалуы мүмкін. Ал кешіктірілген қорғануды алатын болсақ, мұнда қоғамға
қауіпті қол ... ... ... есептеледі. Бірақ та кейбір
жағдайларда қол сұғушылық аяқталғаннан кейін де ... ... ... ... ... ... қылмыскердің заңға қайшы әрекетінің
салдарынан қорғанушыда жан күйзелісі жағдайы пайда болып, істің ... ... ... ... болмауы, яғни өзінің өміріне немесе
денсаулығына қауіпті қол ... ... ... ... ... Және тағы айта ... мәселе, қылмыскердің,
азаматтардың заңмен қорғалатын ... қол ... ... ... қайтарып алғанға дейін қажетті қорғану құқығы сақталып келеді.
Қажетті қорғану жағдайының тек қана ... ... ... ... ... ... жасау қаупі анық төнген кезде, сондай-ақ, шабуыл ... де, ... ... ... ... үшін оның ... қалу сәтінің
түсініксіз жағдайында жасалса да туындайтынын түсіндіру керек [18.].
Жалған қорғанудың заңды қорғанудан айырмашылығы, ... ... ... қорғалатын мүдделерге негізсіз зиян келтіретін қауіпті іс-
әрекет. Жалған қорғану бұл расында ... ... ... ... ... керісінше қоғамға қауіптілік бар деп қорғану әрекетін жүзеге
асырады. Жалған қорғану өзінің ойына қарсы қорғануы, яғни ... ... ... жалған қорғанғаны үшін қылмыстық жауаптылық көзделмейді. Ол
төніп тұрған қауіптің жалған ... ... және ... ... ... ... қорғану бар жерде қажетті қорғану шегінен шығу
мүмкін емес.
Жалған қорғанудың ... ... және ... ... ... ... және ... қорғану кезінде, қорғанушы
қауіптің әлі төнбегенін немесе қол сұғушылықтың аяқталғанын біледі ... ... ... ... ... ... Ал ... қорғануда қорғанушы
тұлға қауіптің бар екен деп ойлап қателесіп қорғанауы, расында ешқандай
қауіп төнбеген. Осылардың ... ең ... ... жалған қорғануда
қылмыстық жауаптылық абайсызда жасалынған қылмысы үшін тағайындалады немесе
мүлдем қылмыстық ... ... Ал ... ... немесе
кешіктірілген қорғануда қылмыстық жауаптылық тек қасақана жасалынған
қажетті қорғану шегінен шығу үшін ... ...... ... ... ... ... асырған адам кінәлі деп танылып, ... ... Егер адам ... ... ... ... қатесін
болжамаса немесе болжауға мүмкіндігі болмаса, онда ол келтірілген зиян үшін
жауап бермейді. С. деген азамат жолдасының үйіне кірудің ... ... ... ... үйге кіріп кеткен. С-ның үйге кірген тарсылынан ... ... иесі К ... ... ... ұры кіріп кеткен екен деп ойлап ешбір
ойланбастан, төсектің қасында тұрған ... ... ... ... оған ауыр ... дене жарақатын келтірген. К-ның қорғануы
бұл ретте заңды болады. Бірақ ол өзінің жәбірленушіге деген әрекетінің қате
екендігін сезбеген, ... ... ... әрі оны сезуге мүмкіндігі де
болмаған. Яғни оның ... ... ... ... жоқ. ... ... ол өзінің қатесін сезуге міндетті болса және сезе ... ... онда ол ... ... ... үшін жауаптылыққа
тартылар еді.
Жалған қорғануда да ... ... шын ... ... ... ... ... Республикасы Жоғарғы сотының 1994-жылғы 23-желтоқсандағы № 7
қаулысының 21-тармағында «соттар шын қорғануды жалған қорғанудан ... ... ... ... ... ... қателігін аңғармай, қателігін
аңғару мүмкін болмаған адамның қорғану құралдарын қолдануын қажетті ... ... ... деп ... ... ... Егер адам ... жалғандығын ұғынбай, зиян келтіретін болса, бірақ істің мән-
жайына қарай мұны ұғына алатын және ұғынуға ... ... ... ... ... абайсызда зала келтіргені үшін жауапқа тартылып оның іс-
әрекеті Қылмыстық кодекстің ... ... ... ... танысу барысында, осы мәселе бойынша біраз
қиындықтарға тап болдық. С. ... ... ... үрген дауысынан оянып,
оқталған мылтығымен сыртқа шығады. Сыртқы есікті аша ... ... ... шыға ... С ... мылтығымен атып үлгіреді. Нәтижесінде әлгі адам
қайтыс болады. Тергеу ... ... әлгі ... болған адам С-
нің жолдасы болып шығады. С. өзінің берген түсініктемесінде былай дейді,
есікті аша ... ... ... созып тұрған бір адамды ... ... деп ... атып ... ... сот С-нің әрекетін
қажетті қорғану шегінен шығу деп ... ... ... ... ... ... сот қайта қарап, С-нің әрекетінде қажетті қорғанудың
ешқандай белгісі жоқ, сондықтан да оның ... шығу ... деп ... ... кісі өлтіру деп саралады. Бұл оқиғада, әрине, жалған
қорғану орын ... С. ... ... ... қауіп төніп тұрғанына
күмәні болмады және ол өз әрекетін заңды деп ... ... ... ... ... жасалынған қылмыс ретінде саралауы керек [53, 69-б.].
Сонымен, қажетті қорғану шегінен шығу мәселелерін әділ әрі ... шешу сот ... және ... ... органдарының құзіретінде.
Қажетті қорғану шегінен шығу әрекеттерінен заңды қорғану.
Қылмыстық құқықта ғалымдар арасында мынадай ... ... ... қорғану актісіне қарсы қажетті қорғануға жол берілмейді.
М.Д Шаргородскийдің пайымдауынша – «қажетті ... ... ... ... ... мүмкін емес, себебі ол заңға қайшы қол сұғушы
тұлға ... ... [30, 122-б]. ... ... ... шегінен шығуға
қарсы қажетті қорғану құқығын қолдануға қарсы құқықтанушылардың көзқарасы
бөлінді. Авторлардың бір бөлігі шабуыл ... ... ... ... да ... жоқ, яғни ... ... басқа да тұлғалар қорғануды
жүзеге асыра отырып, өзі қылмыстық әрекетке айналуы жағдайында да ... деп өз ... ... түседі.
Біз Ткаченконың қажетті қорғану шегінен ... ... ... ... ... және болмай қоймайтын зиян келтіруге болатын
кез-келген қылмыстар секілді жалпы негізде жол беріледі ... ... Өзге ... ... ... шегінен шығуға қарсы
қорғануға жол берілмейтіндігі туралы тұжырымдамалары заңға қайшы [46, ... ... ... шығу ... ... ... рұқсат
етілуі тиіс, себебі қажетті ... ... шығу бұл ... қауіпті
әрекет, ал қоғамға қауіпті әрекеттен қорғану заңды әрекет болып табылады.
Осында біз қажетті ... ... ... айтқанда уақытынан бұрын немесе
кешіктірілген қорғану емес, нақты шектен ... ... Ал ... ... ... қорғанудан қорғану туралы мәселе ... ... ... бұл екі ... де ниеті қоғамға қауіпті
әрекеттен қорғану емес, ... ... ... кек алу ... т.б.
болып табылады.
Мысал. К. поездің тамбурынан өтіп бара жатқан кезде А-ның шабуылына
тап болады. А. оның ... және ... ... алмақ болады. Екеуінің
алысуы барысында К. А-ны жүріп келе жатқан поездің вогонынан ... ... А. ... ... шығу әрекетінен қорғану мақсатында К-нің
басын дуалға жарады. Әрине, К-нің әрекеті ... ... ... ... ... ... ... әрекеті жүріп келе жатқан поездан
лақтырмақшы болған, яғни А-ның өліміне әкеп ... ... ... ... ... әрекетін К-ға қатысты заңды деп тануға болады, қажетті
қорғану шегінен шығудан қажетті ... [46, ... ... ойымызша, қажетті қорғану шегінен шығуға қарсы
қорғануға қоғамдық қатынастарға лезде және ... зиян ... ... ... ... ... негізде жол беріледі. Заң бұл мәселеге ... ... ... ... ... шығып кісі өлтіру
Қажетті қорғану шегінен шығу, қажетті қорғану секілді қоғамға пайдалы
болып табылмайды, керісінше қоғамға ... ... ... себебі
әрекетінде белгілі бір қылмыс құрамының ... бар. ... ... ... ... ... шабуыл жасаған тұлғаның заңмен қорғалатын
мүдделеріне қарсы ... ... ... ... шығу кезінде жасалынған қылмыстарды талдау
барысында, қылмыс сатыларының даму мәселесі тұрады, яғни заң және ... ... оның үш ... ... қарастырады: дайындалу, оқталу және
аяқталған қылмыс.
Негізінен қылмысқа ... ... ... қасақана болып
табылады, ал объективтік жағынан қылмыс құрамы қасақана қылмыс жасау үшін
дайындалу, бейімделу, сонымен ... ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан да қажетті қорғану шегінен шығып жасалынған
қылмыстарға дайындалу мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... ... қорғануды пайдалана отырып жасалған
жағдайда жүзеге асырылады. Ескере кету қажет, яғни қажетті қорғану ... ... ... ... қол ... және ... қауіп
жәбірленуші тарапынан келеді. Басында кінәлі тұлға қылмыс жасаймын деп
ойламайды, тіпті оған дайындалмайды да. Бұл ... ... ... ... ... туындайды және оған дайындалудың мағынасын жояды. ... ... та ... ... ... ... ... тұрғыдан
да, тәжірибелік тұрғыдан да қажетті қорғану шегінен шығып жасалынған
қылмыстарға дайындалу мүмкін емес [62, ... ... ... - ... ... бағытталған қасақана әрекет, ол
қылмыс белгілі бір себептермен ... ... ... қалған жағдайда
орын алады. Егер қажетті қорғану шегінен шыққан тұлға шабуыл жасаған адамды
өлтіру мақсатында тапаншасымен бетіне ... атып ... ... ... қорғану шегінен шығып адам өміріне оқталу болып табылады. Бірақ та
қоғамға қауіпті әрекеттен қорғану кезінде қол сұғушының ... ... ... зиян ... ... ... ... кеткендей қылмыс болып табылмайды.
Алайда бұл сұрақ туралы әлі де болса пікірталастар ... ... ... ... және ... үшін ... жауаптылық
ақталған қылмысқа арналған бап бойынша белгіленеді.
Сонымен, ... ... ... ... қол ... ... ... екі жағдайда қылмыс болып табылады. Бұл қылмыстар үшін қылмыстық
жауаптылық Қазақстан ... ... ... 99 және 109
баптарында қарастырылған [21, 35-38-б.].
ҚР ҚК 99-бабына сәйкес, қажетті ... ... шығу ... ... ... үшін жауаптылық белгіленген. Қажетті қорғану шегінен шықпай,
өзіне жасалған шабуылды тойтару кезінде сол шабуыл ... ... ... ... ... табылмайды. Қажетті қорғану шегінен асып адам ... ... ... қол ... ... мен қоғамдық
қауіптілік дәрежесіне көрінеу сай келмеуі нәтижесінде қол ... ... тыс, ... ... ... зиян келтіруді айтамыз. Бұл дегеніміз,
кінәлі өзінің ... ... мен ... басқа адамның құқықтарын,
қоғамның, мемлекеттің мүдделерін, қоғамға қауіпті қол ... ... ... ... шабуыл жасаушыны өлтіреді (мысалы, ұрлық жасаған
адамды өлтіру, қаруланбаған бұзақыны мылтықпен атып өлтіру, т.б.) [61, ... ... ... ... ... ... ... басқа мүделерді қорғау немесе қандайда бір болмасын қоғамдық
мүдделерді қорғау тек ... ... бар ... ... ... ... құқықтары мен мүдделерін қорғау барысында мынадай жағдайлар болуы
мүмкін:
а) А-ның қорғанушы Б-ға ... ... ... ... ... ... А-ның қоғамға қауіпті шабуылға душар болған Б. өзін-өзі ... ... ... оқиғада қажетті қорғану шегінен шығудың субъектісі болып егер
Б. қажетті қорғану шегінен шықпаса, тек ... өзі ... ... ... ... ... да мүмкін. Егер А-ның қатысуынсыз қажетті қорғану ... ... онда ... де бола ... Ал ... ... ... қорғану шегінен
шығудың субектісі болып тек А бола алады, себебі Б өзін-өзі қорғай ... ... ... ... шығудың бар әлде жоқтығы туралы сұрақтарды
шешу барысында орын алған ... ... ... қол ... ... ... ... жиынтығына талдау жасау ... ... ... мен дәрежесі объектінің құндылығымен, сондай-ақ
қауіпті зардаптың көлемімен (мысалы, ... ... ... ... қол ... ұмтылысы мен шапшаңдылығымен, орнымен (оңаша жер
немесе ... ... ... ... ... ... және т.б. ... Осыған орай, қылмыстың топтық объектісі ретінде – адам танылса,
ал тікелей объектісі ретінде оған тиесілі басқа игіліктер мен мүдделер ... жеке ... ... ... адам ... танылады. Алайда өзге
жеке адамдарға қарсы ... ... ... ... ... болып кез- келген тұлғаның өмірі мен денсаулығы ... ... ... ... мен ... ... ... қауіпті қол
сұғушылық жасаған тұлға табылады.
Сол себепті қол сұғушылықтың объектісі - материалдық және материалдық
емес құндылықтар, яғни ... ... ... және ... бола
алады. Кез келген қол сұғушылықтың объектісі дегеніміз - сол қол сұғушылық
шығын келтірген ... ... ... ... болып табылады. Құқықтық
норма, сондай-ақ қылмыстық құқықтық ... ... ... мүмкін емес.
Объект құрамның міндетті элементтерінің бірі ... ... ... ... ... өзі ... емес. Қылмыстық заңмен қылмыс ретінде
қарастырылатын кез келген қоғамдық қауіпті әрекет ... бір ... ... ... қол сұғушылық кезінде объектке шығын ... ... ... ... ... ... анықтау қылмыстық әрекеттің әлеуметтік және құкықтық
табиғатын анықтауға, жасалған қылмыс үшін қылмыстық жауапкершілік түрлері
мен ... ... ... береді. Сонымен қатар объектті айқындау
қылмыстардың ұқсас құрамдарын ... ... ... әрекетті
қылмыстық емес әрекеттен ажыратуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ кез ... ... ... ... ... ... объект қол
сұғушылыққа ұшырап ... да ... ... ... ... ... заңдылықта қылмыстық қаралғандай қандай да бір
әрекеттің белгілері бар, ... ... ... қоғамдық қауіпті
болмайтын әрекет немесе әрекетсіздік қылмыс болып саналмайды. [18, 56б.].
Сонымен ... ... бұл ... объектісі – үшінші
тұлғалардың мүддесі бола алмайды. Егер қоғамға ... ... ... зиян ... ... қол сұғушыға емес, шабуылға қатысы жоқ түлғаға
келсе, қорғанушының әрекетіне қажетті қорғану ережесі қолданыла ... ... оның ... шығу ... ... алмайды. Мұндай
жағдайда жауаптылық жалпы негізде туындайды. Егер де зиян ... ... ... болса, онда қылмыстық жауаптылық жойылады. Ал ... ... ... ...... қылмысы үшін туындайды.
Қажетті қорғану шегінен шығып адам өлтіру қылмысы материалдық құрамға
жатады. Сол ... біз ... ... ... ... ... ... объективтік жағы дегеніміз - бұл қоғамға қауіпті және заңсыз
қол сұғушылықтың механизмі ... ... ... ... ... сыртқы
сипаттамасы ретінде қылмыстың объективтік жағын қарастыра отырып, ол істің
субъективтік, психологиялық мазмұндарына ғана ... ... ... тұту ... ... ... ... бұл жағы қорғалатын ... қол сұғу ... үшін ішкі ... ... ... себебі ол
оның белгілерін құрайтын өзара әрекетті ашады.
Қылмыс құрамы белгілері қылмыстық ... ... ... ... ... объективтік заңдылықтармен тығыз ... ... ... ... ... ... ... Құрамға істің қоғамға қауіптілігі енеді. ... ... ... үшін ... ... ... және мағынасын анықтау керек,
себебі осы ... ... сай ... және оны ... ... ғана ... ... қарастырылуы мүмкін [36, 120б.].
Тиісінше, қылмыстың объективтік жағы үш ... ... ... қоғамға қауіпті әрекеті;
2) қол сұғушының өлімі түріндегі қоғамға қауіпті зардап;
3) әрекет пен зардап ... ... ... [61, ... ... жағы ... ... бойынша әрекет негізінде
жүзеге асады. Бұл қажетті қорғану кезінде туындаған қол сұғушылыққа ... ... ... ... Бұл ... ... ... да, сот тәжірибесінде де жалпы танымал ереже ... ... И.С ... ... ... шегінен шығу әрекетсіздік ... ... емес ... ... ... [54, ... ... екінші белгісі бойынша қоғамға қауіпті зардап –
қол сұғушының өлімі.
Үшінші белгісі қорғанушының қоғамға қауіпті әрекеті мен ... ... ... ... ... Мұндай байланыстың жоқтығы
жауаптылықты, сәйкесінше, қылмыс құрамын толықтай жояды.
Заң зерделеніп ... ... ... ... ... қылмысты жасау әрекетінің не тәсілін, не құралын ... да ... ... ... ... және ... жасалады.
Сот тәжірибесінде қаралып отырған іске қатысты қажетті қорғану ... ... ... ... жиі ... ... Ч. өз үйінде балалары М. мен Н-ның шабуылынан қорғану үшін
пышақ қолданған. ... ... ... де ... ... ... ... облыстық соты Ч-ны қажетті қорғану шегінен шығып екі адамды
өлтірді деп ... оны үш жыл бас ... ... ... Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі
алқасы Ч-ға ... ... ... оның ... ... құрам жоқ деп,
мына негізде қылмыстық істі қысқартты. Бұл оқиға ... ... ... 66 жасқа келген, ал оған біреуі 43, екіншісі 40 жастағы еңгезердей ... ... ... ... денесінде көгерген, қанталаған жерлері
болғандығын сот-медицина сараптамасы растаған. Лажсыз Ч. қолына пышақ алып
жәбірленушілердің шабуыл ... ... олар ... [61, ... ... ... ... бұл жерде қажетті қорғаныс
шегінен шығу болмаған.
Қажетті қорғану шегінен ... адам ... ... ... үшін ... ... ... анықтаудың маңызы зор.
Қажетті қорғану шегінен шығу кезінде жасалынған ... ... ... ... ... қылмыстық құқық әдебиеттерінде
бірінші рет В.Ф. ... ... ... В.Ф ... осы
мәселелерді анықтау ережесі ұсынылған.
а) Қажетті қорғану шегінен шығу актісіне тұлғаның ... ... ... ... нәтижесінде тұлғаның психикалық қатынасы [33, 167-
б.].
Субъективтік жақ – іс-әрекетті саралаудың басты әрі шешуші ... қол ... ... ... қаза ... ... қол
сұғушы пайда болған ... ... ... және ... ... онда ... ... қысқарады.
Әрине, қажетті қорғану шегінен шығу кезінде жасалынған адам өлтіру
қылмысы қасақана немесе абайсызда жасалынуы мүмкін. ... ... ... өзі ... ... ... ... Қасақана жасалынған
қажетті қорғану шегінен шығуда, қорғанушы ... ... сол ... біле тұра содан қасақана асып кетуі. Абайсызда жасалынған қажетті
қорғану шегінен ... ... ... қорғану әрекеті қажетті қорғану
әрекетінен асып ... ... ... қорғану шегінен шығудың
субъективтік жағы Кеңес үкіметінің кезінде қылмыстық ... және ... ... ... ... Алдымен абсолютті ... ... ... тұлғаның психикалық қатынасын анықтап
дәлелдеу қажеттілігі туады.
Қажетті қорғаныс шегінен шыққандық үшін жауаптылық қасақана ... яғни ниет ... және ... ... кінә болған жағайда
ғана жүктелетіндігі заң нормасында тікелей белгіленген.
Қорғанушының ... ... ... өз ... ... ... ... ұғынады, соның ішінде
қолданылатын қорғану шараларының қол сұғушылықты ... ... ... қол ... өліміне әкеп соғатын қоғамға қауіпті зардаптың болуы
мүмкін екенін немесе болмай қоймайтынын алдын ала ... ... осы ... ... ... ... ... элементі)
[33, 169-б.].
Кінәлі жанама қасақаналықта: [33, 171-б.]
а) өз іс-әрекетінің қоғамға қауіптілік сипатын ... ... ... ... шараларының қол сұғушылықты тойтаруға аса
жеткіліктігін ұғынады;
ә) қол ... ... әкеп ... ... ... зардаптың болуы
мүмкін екенін алдын ала біледі;
б) қол сұғушылықты тоқтату ниетін басшылыққа ала ... ... әкеп ... зиянды зардаптың болуын тілемесе де, оған саналы түрде
жол береді не бұған немқұрайлы ... [33, ... ... көрсетіп отырғандай, қажетті қорғану шегінен шығып
жасалған ... ... ... қасақаналық түрінде кездеседі екен.
Бірақ тікелей ... де ... ... да аз емес. Тікелей
қасақаналық әдетте жәбірленушінің ... ... ... ... ... белгілі бір жабық кеңістікте (бөлме, пәтер, үй)
жағымсыз әрі ... ... ... ... ... ... қол ... келесі кемсітушілігінде, ... ... ... зиян ... ... өзін және ... да ... өміріне, денсаулығына зиян келтіру жолымен қорғанатындығын ескертеді.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... өмірлік маңызды мүдделерін қол сұғушылықтан қорғауда ... ... ... ... ... ... ... бағыты бойынша емес, фактілі пайда болған қоғамға қауіпті
зардап бойынша сараланады.
Негізінен, қажетті қорғану шегінен шығу әр ... қол ... ... ... және құқыққа қайшы жүріс-тұрысымен байланысты,
яғни соған сәйкес қорғанушының орын ... ... ... психикалық
қатынасы, оның қорғану тәсілін қамти отырып қол сұғушыға залал ... және ... ... жол ... Кінә ... анықтаудың бірден-бір
критерийі – қоғамға қауіпті зиян келтіруінің мүмкіндігін ұғынуы.
Аталған қылмыстың субъективтік жағы қасақаналықпен ... ... ... болып саналатын қылмыс ниетімен және мақсатымен ... ... ... ... субъективтік жағының мақсаты
тікелей қасақаналықпен жасалған ... ғана тән ... ... ... ... ... ... қылмыстардың ниеті туралы заң
әдебиеттерінде әр түрлі ... ... ... бір ... ... ниет – бұл ... қорғану шегінен шығумен байланысты қылмыстың
әлеуметтік жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіндегі кек алу [55, 128-б]. С.А Тарарухин өзгеше
пікірде, яғни қажетті қорғану және оның шегінен шығу негізінде ... ... ... қол ... ... лажсыз әрекет деп көрсетеді
(қоғам алдында өз міндетін орындау, қандайда бір маңызды мүддені ... ... ҚК ... ... ... қылмыс субъектісі – 16 жасқа
толған, есі дұрыс адам. «Жеке тұлға» терминіне ... ... ... Республикасы азаматтарын, шетел азаматтарын және азаматтығы жоқ
адамдарды да жатқызамыз. Тек ... ... үшін ҚК ... ... көрсетілгендей, қылмыстық жауаптылық он төрт жастан басталады. Ал
ҚК 16-бабына орай, қоғамға қауіпті әрекетті ... ... есі ... ... ... яғни созылмалы психикалық ауруы, психикасының уақытша
бұзылуы, ... ... ... өзге де дертке ұшырауы салдарынан
өзінің іс-әрекетінің іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ... ... оған ие бола ... адам ... ... тартыла
алмайды [21, 7-б].
«Адам» ұғымында оның мәнінің ажырамас ... және ... бір ... ... ... – бұл ... ... бет
бейнесі», қоғамдағы әлеуметтік даму,қалыптасып және өмір сүру процесіндегі
оның болмысы. Олай болса біз, «қылмыскердің ... ... ... ... ... ... адамның тек «әлеуметтік бейнесі» деп түсінуіміз қажет.
Тұлға дегеніміз кім? ... ... ... ... бар: ... ... қатынастар субьектісі ретіндегі индивид ; индивид тұлға
болады. Қылмыскер тұлғасы – ... ... ... ... ... ерекшеліктер жиынтығы.
Тұлға – бұл қоғамдық қатынастар жиынтығы, бұл марксистік көзқараста
тұлға қоғамдық қатынастар субстраты ретінде қарастырылады. 30 – ... ... ... тиым ... ... 1965 жылы ... мәжілісте кеңес криминологиясын жаңғырту ұсынылды. ... ... ... ... ... ... онда қылмыскер тұлғасы туралы сөз
жоқ болған, ... 30-шы ... ... ... тұлғасына қатысты
мәселелерді, соның ішінде ломброзияндық қайта ... ... ... ... мүлдем тиым салынды. Тұлға сөзі кейіннен ғана айтыла бастады.
Тұлға – ... ... ... бұл ... бір ... ... тұлға туралы барлық нәрсе осымен айтылып қоймайды.
Тұлға – бұл ... ... ... және ... ... ... ұғымы кең деп саналады, себебі ... адам ... ... ... кез ... ... ... жасау фактісі тұлғаны ( антиобщественный ) қоғамға қайшы
сияқты сипаттайды. Бірақ ол ... оның ... аша ... және
түсіндірмейді. Қылмысты жасаған тұлғаны қарағанда К.Маркстың айтуынша ... ... ... ... оны одан да ... ... ... Яғни, « құқықбұзушыны мемлекет адам ретінде көруі
тиіс, жүрегі бар, мемлекеттің тірі бөлшегі ретінде; Отанды ... ... Сот ... қандай да бір куә ретінде; қоғамдық функцияны
атқаратын қоғам мүшесі ретінде; жанұя басы ... және ең ... ... ... ... ... ... тиіс » - дейді.
Тақырыбымыздың басында атап кеткендей, қажетті қорғаныс шегінен шыққан
тұлғалар қатарына қызмет бабынан ... өз ... ... да жатады. Қажетті қорғануға құқықты ... ... ... ... ... құтылуға бел байлаған тұлғалармен салыстырғанда,
милиция қызметкерлері белсенді қол шабуылдан ... ... ... жоқ ... қолдану қажеттігі туындаса да одан бас тартуға құқығы болмайды. Қарсы
жағдайда олар ... ... ... ал егер ... ... құқықтары мен бостандықтарына, қоғам мен ... ... зиян ... онда ... ... ... ... пайымдауынша, «қажетті қорғаныс шегінен шығып адам
өлтіру бірінші ... ... ... қорғану кезінде кінәсіз қаза
келтірудің, екінші жағынан, қасақана кісі өлтірудің шегін ... ... ... Осыған орай, берілген кісі өлтіру ... ... бір ... ... қорғану нәтижесінде кінәсіз өмірінен айыру
жағдайларын, екінші жағынан, қасақана кісі өлтірудің ... ауыр ... ... ... ... [59, ... мына ... іске назар аударайық.
2006 жылы 25 маусымда Оңтүстік Қазақстан Облыстық сотының ... ... ... ... 2006 ... 6 маусымдағы Төле би аудандық
соты үкімі өзгеріссіз қалдырылған ... [60, ... ҚР ҚК ... ... 8 жылға бас бостандығынан айырылып,
қатаң режимдегі түзеу колониясында 2006 жылдың 25 ақпанынан ... ... ... М. сотпен құқыққа қайшы қасақана С-ға өлім келтіргені үшін
кінәлі деп танылған [60, 60-б.].
Қорғаушының ... ... сот ... ... анық кінәлау
бағытымен өткізілді деп көрсетілген. Соттың М. С-ны ... ... ... ... негізделмеген. М-ның С-ның құқыққа қайшы
әрекетіне қорғанғаны, яғни екі рет ... ... және ... ... орай қарумен атқаны туралы дәлелі ескерілмеді. М. өзіне қарай
қолында пышағы бар ... ... ... ... ... ... үйін қорғау мақсатында қорғанған болатын. Осыған орай, ... ҚР ҚК ... сай ... ... ... ... ... [60, 64-
б.].
Қадағалау шағымына қосымшада М-ның әрекетін қылмыстың екі нұсқасында
қарап: жан күйзелеісі жағдайында кісі ... және ... ... шегінде
кісі өлтіру, дұрыс саралау жөнінде өтініш білдірілген.
Жоғарғы Соттың қадағалау алқасы қадағалау шағымының дәлелдерімен және
қылмыстық істің ... ... М-ға ... сот ... ... ... өзгертуге жатады деп бекітті.
Сот отырысында зерттелген дәлелдемелер негізінде бірінші инстанциалы
сот қоытындыға ... сот ... ... ... ... М-ға ... құқыққа қайшы әрекет жасалған. С. мас ... ... ... ... ... қарамастан дұрыс амандасып, үстелге
шақырылған. Бірақ жәбірленуші өзін агрессивті ... ... ... ... ... екі ... ... орта дәрежелі мас күйінде өзінің пышағын
шығарған. Ал одан соң пышағын үй ... ... ... ... ... 10 000 долларлық мүлікке және қойларына құқықты
қанағаттандыруды талап еткен. М-ның ... ... ... ... ... ... С. сотталушының екі жақ иығына ... ... ... ... қорқыта бастаған.
М. сәйкесінше С-ның заңсыз әрекетіне қарсы ... ... ... ... ... ... шарасын қолданғанын айтады. Сотталушы
моншада тұрған аңшылық мылтығын алған, С-мен күрес барысында оқ ... ... ... ... ... сот ... өз ... тапты. Алайда сот М-ның
жоғарыда берген ... ... ... ... жасаған іс-
әрекетін қасақана кісі өлтіруге бағытталған әрекет деп ... ... ... С-ның әрекеті М-ға нақты қауіп төндірген жоқ, М. ... деп ... ... үй ... У-ды, ... ... оқиға
болып жатқан жерден алып кетті деп сілтеме жасаған.
Бірақ ... ... ... жай ... қоырытындысы ғана
болып табылады.
М. жәбірленушіні өзі тыныштырамын деп ойлап, сол үшін У-дан ... ал Ш. ... ... ... ... үйге алып ... У. ... кейін де жәбірленуші өзін агрессивті ұстауын тоқтатпай,
қолындағы пышағын әрі-бері сермеген.
Бұл мән-жайды асүйдің терезесінен қарап тұрған Ш. негіздеді.
М. ... ... ... ... ... ... С. қорқып, үйінен
кететін шығар ... ... ... ... ... ол алғашында «Кет,
әйтпесе өлтіремін» деп ... Ал С. ... М-ға ... ... ... ... ... тартып аламын деп ұмтылған кезде оқ атылған.
Сот-медициналық сараптамасының қорытындысы ... оқ ... ... ... ... емес ... ... дәлелденген.
Сонымен қатар, сот қауіптіліктің сипатын бағалай отырып, 40 ... ... дене ... 190см ... ... жағдайында
болғанын, өзін агрессивті ұстағанын, пышақпен қаруланып дене жарақатын
келтіргенін ... ... ... ... алқасы аталған мән-жайларды ескере отырып
қорытындыға келді, М. қажетті қоғану ... ... және оның ... деп ... ҚК ... ... ҚК ... қайта саралап, 1
жыл 6 айға жалпы режимдегі ... ... бас ... ... ... [63, 64-б.].
Қажетті қорғану шегінен шығып ... адам ... ... ... Бұл жағдайда қоғамдық қауіпті ... ... ... немесе сасқалақтау салдарынан қажетті қорғану шегінен асып
адам өлтіргендік немесе денсаулыққа ауыр ... ... ... ... ... босату мүмкіндігін көздейтін ҚР ҚК 66-
бабының тәртібін ескеру қажет.
Қажетті ... ... шығу ... сөз ... үшін ... қорғану
мұқтаждығы туындауға тиіс. Өтірік қорғанғансып адам өлтіру ҚК 99-бабы
бойынша саралануға ... ... ... бұл бап ... қол ... болдырмау үшін қолданылатын әр ... ... ... ... ... ... заттар, т.б.) көмегімен адам өлтіргенде
де қолданылмайды. Мұндай құралдарды ... ... адам ... ... ... сондықтан оның шегінен шығу мүмкін емес [60, 62-б.].
Қажетті қорғану шегінен шығып адам ... ҚР ҚК ... ... «а» (екі ... одан көп адамдарды), «д» (аса қатыгездікпен
жасалған), «е» (көптеген адамдардың өміріне қауіпті тәсілмен ... ... ... тармақтарының нышандары болса, ол ауырлататын мән-
жайлардағы адам өлтіру деп сараланбайды, ҚК 99-бабы бойынша ... ... ... ... адам ... лауазымды адам ҚР ҚК 99-
бабы бойынша жауапқа тартылады. Ол өзінің қызметтік міндетін атқару кезінде
шабуылға ұшыраса да, бұл ... оның ... ... ... ... ... бап ... қосымша саралау қажет емес. Өзінің
әскери міндетін атқару кезінде, ... ... ... ... ... ... ... шығып адам өлтірген әскери қызметкер де осы ... ... ҚК ... ... бірінші тарауында «Жеке адамға қарсы қылмыстар»
қатарында жан күйзелісі жағдайында ... адам ... зиян ... үшін ... ... ... қарастырылған (98, 108
баптар). Заң шығарушы бұл қол ... ... ... ... ... түріне жатқызып, сәйкесінше жазаны едәуір төмендеткен
болатын. Соның өзінде жан күйзелісі жағдайында жасалған қылмыстар үшін ... ... ... ... ... ... ... Алайда бұл
қылмыстарды ажырата білудің тәжірибелік маңызы зор, ... ... бір ... ие. Д.С Читлов бұл құрамдардың ортақ белгісі,
біріншіден, екі жағдайда да зиян ... ... ... жеке ... ... ... құқыққа қайшы әрекеті, үшіншіден,
екі ... да зиян ... ... ... көзі – ... ... шабуыл мен шабуылшыға зиян келтіру арасында ... ... деді [64, ... А.Г Кригер анлогиялық түрде
төртінші белгіні өзгеше, ... ... ... күш ... жан ... ... ... деген пікірді айтты [65,
119-б.].
Аффект дегеніміз ─ қысқа уақытқа созылса да бұрқ ... ... ... бір ... ... ... тууы ми қыртысында күшті
қозу бөлігінің болуымен байланысты. Осының салдарынан тежелу процесі
бәсеңдейді және ми қыртысының ... ... ... ... ... ... бақылап, басып отыру мүмкіншілігінен үлкен ми
сыңарлары қыртысы айырылады. Сөйтіп, ми қыртысы мен ми қыртысының ... ... ... іс-әрекеттерінің тепе-теңдігі бұзылады, мұндай
эмоциялық қозулармен әрбір адам күресе алады.
Аффект (жан күйзелісі) жағдайында жасалған адам ... ... ... ... адам өлтірудің бұл түрін кенеттен басталған қатты жаң
толғанысы жағдайында жасалған ... ... ... ... жай-күйі инстинктивті сөзсіз-рефлекторлық қызметпен байланысты
өткінші, интенсивті көңіл-күймен айқындалады. Көбінесе адам ... ... үшін ... ... және ... ... тән болады. Аффект (жан
күйзелісі) ... ... аз ... ... ... созылады. Қатты
жан толқуы тікелей ─ «сыртқы әсердің салдарынан кенеттен пайда болады.
Аффект жағдайында адам ... ... ... ... әсер еткеннен кейін
тікелей сол ... ... ... ... ... болмайды немесе елеулі
емес (мысалы, кінәлі болған жағдайдың мәнін бірден түсінбегенде). Аффект
жағдайының ... ... ... ... ... ... ... тарапынан болған зорлык, ... ... ... ... өзге де ... ... ... моральға жат әрекеті
(әрекетсіздігі), ... ... ... ... заңға қайшы не
моральға жат мінез-құлқына байланысты туындаған психиканы зақымдайтын
ұзаққа ... ... ... тән. ... күш ... (мысалы ұрып-
соғу), сон-психикалык (денсаулығына зақым келтірумен, мүлкін ... және т.б. ... ... ... Басыну қадір-қасиетін
кемсітумен, жеке басын корлау аркылы ... ... Өте ауыр ... ... (кадір-касиетін жағымсыз нысанда дөрекі түрде кемсітумен
көрінеді. Заң әдебиетінде мынадай пікір айтылады, өте ауыр ... ... ... кезделген балағаттаудан өзгеше болуы мүмкін
емес. Ол ҚК-тін 130-бабында көрсетілген қылмыс белгілеріне сәйкес ... ... ... ... де ... Ал ар-намыс пен қадір-касиетті кемсіту
дәрежесін бағалау ... ... ... ... объективтік факторды, сол
сиякты субьективтік факторларды да ... ... ... "фашист" сөзі соғыс
ардагеріне және соғысқа қатысушыға, ол үшін қасиетті ... ... ... ... ... ... туғызуы мүмкін.
1997 жылғы Қылмыстык. кодексте аффект үшін ... ... ... аясы ... ... Егер 1959ж. ... ... жәбірленушінің
зорлық көрсетуі мен өте ауыр ... ... егер осы ... ... оның ... ауыр зардап келтірген немесе зардап
келтіру мүмкін болған ... өзге де ... ... ... ... болса, ал 1997 ж. ... ... ... үшін ... қарсы және тіпті ... ... ... ... ... жеткілікті. Моральға жатпайтын әрекет
түсінігіне келетін болсак, біздің еліміз бастан кешірген бірқатар ... ... ... ... олардың мазмұнын түсінуде де
белгілі бір қиындықтардың пайда болуы мүмкін.
Қажетті ... ... ... ... әлде ... анықтау үшін
қажетті қорғану актісін жүзеге асырушы тұлғаның психикалық ... ... ... ... ауыр жан күйзелісі (физиологиялық аффект)
әр түрлі болады: қорқыныш, үрей, жеккөрушілік, ... үзу. Ауыр ... ... өз ... есеп ... және ... етуінен
айырмайды, бірақ өзін-өзі қадағалауды және қабылдайтын шешіміне критикалық
бағалауды едәуір көлемде қиындатады. Қылмыстық құқықта жан ... ... ... ... және ... ... аффект
(қатты ашу, қорқыныш), психикаға ауыр әсер еткенмен, адамды өз мінез-
құлқын ... ... және ... болудан, яғни қылмыстық
жауаптылықтан айырмайды. Паталогиялық аффект есі дұрыс еместікпен тең, ... ... ... ... ... ... ... қол
сұғушыға кез-келген зиян, соның ішінде өлім де ... ал ... ... әрекет тұлғаға қандай зиян келтірмесін құқыққа қайшы
болып табылады.
Тәжірибе көрсеткендей, жәбірленушінің ... ... ... ... ... т.с.с. сезімдері қабылдаудың бұрмалануына, кейбір
фактілерді, белгілерді қате бағалауға әкелуі мүмкін. Физиологиялық аффект
кезінде ... ... ... ... өз ... дұрыс
бағалау қабілеті төмендеп, нақты жағдайды қабылдау дәрежесі нашарлайды.
Осындай жағдайларда ... ... дене ... ... ... шабуыл жасаушылар әрекетінің сипатын дұрыс ... ... ... ... орын ... кездегі жәбірленушінің сезінетін
күшті уайымдары олардың қабылдау процесін терең, айқын етіп, көп нәрсені
біразға ... есте ... ... ... ... ... ҚР ҚК ... қоғамдық қауіпті қылмыстан болған үрейлену,
қорқу немесе сасқалақтау салдарынан қажетті ... ... ... ... ... мән-жайын ескере отырып, қылмыстық жауаптылықтан босатады.
Кенеттен пайда болған жан күйзелісі жағдайында ... ... ... ... болып табылады [60, 126-б.].
Сол себепті шабуыл жасау ... ... ... ... ... ... ... төнген қауіптің
эмоционалдық көрінісі ретінде ситуацияның белгісіздігімен, өз күш-жігеріне
сенбеумен, қалыптасқан жағдайдан шығудың қолайлы жолы туралы ... ... ... күй әр ... ... ... ... мүмкін.
Қылмыстың жәбірленушілерге тигізетін әсері соншалықты күшті болуы
мүмкін, ... ол ... ... ... бұзылуына да алып келеді.
Өздерінің жай-кйлерін сипаттай келіп, кейбір жәбірленушілер болған оқиғаны
жаман түс, шынайы емес мән-жайлар ... еске ... ... келіп,
көрсетулер де асыра баяндалған мәліметтерге толы болуы мүмкін.
Аса қажеттілікте қауіп құқықтық ... ... ... бір ... мүдделерге төнеді. Осы мүддеге немесе ... ... ... зиянды заң қорғайтын басқадай мүддеге зиян келтіру жолымен ғана
тойтаруға болады. Мұндай жағдайда келтірілген ... ... ... мөлшерінен кем болуы керек. Аса қажеттілікте қылмыстық заң қорғайтын
екі мүдденің қақтығысы орын алады. Мұндайда ... ... ... ... мүмкіндік болмайды. Мысалы, тұрғындарды тасқын су басып ... ... оны ... үшін үйіп қойған ұнтақ тастарды рұқсатсыз алып
пайдалануды айтамыз. Бұл ... елді ... су алып ... үшін ... ... алып пайдалану аса қажеттіліктен туындап отыр. Жайшылықта осы
ұнтақ тастарды рұқсатсыз алу, рәсуә ету заңды бұзушылық болып ... ... ... ... аса ... туындайтын осы әрекетті істеу
қылмыс қатарына жатпайды. Өйткені ... зиян ... ... кем. Аса ... ... жағдайларда екі бірдей міндеттілікті
орындау қақтығысы жағдайында да ... ... ... екі ауру ... мезетте шақырса, дәрігер ауыр ... ... ... ... ... ауырған адамға кешігіп келеді. Сөйтіп ол ауырырақ қауіпті
бұрын тойтарады.
Объективтік жағынан ... аса ... көп ... ... ... ... ... істелуі мүмкін. Мысалы, әрекетсіздікке
жоғарыда аталған екі бірдей ауру ... ауыр ... ... барып,
жеңілірек ауруға бармай немесе оған кешігіп келуін айтамыз.
Аса ... ... ... ... заң ... кез ... зиян келтіретін зиянды тойтару арқылы іске асырылады. ... ... ... заңсыз мүдделерін заң қорғайтын басқа
мүдделерге зиян ... ... ... асыруға болмайды. Аса қажеттілікті
қолдану жеке ... ... ... адамдардың өміріне, денсаулығына,
меншігіне, құқықтары мен ... ... ... ... мемлекеттің
мүдделеріне тікелей төнген қауіпті тойтару үшін пайдаланылады. Іс-әрекет
аса қажеттілік жағдайында ... үшін ... ... ... ... ... ... қауіп қылмыстық заң қорғайтын мүддеге ... Бұл ... ... ... тап осы адамның немесе басқа адамдардың
өміріне, денсаулығына, құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... жою үшін істелетін әрекет
деп көрсетіліп отыр. Ол ... ... ... ... ... ақаулықтарынан, жануарлардың шабуылынан, адам организмінде
болатын физиологиялық өзгерістерден, басқа да бір ... ... ... тікелей төнген қауіптен болуы мүмкін.
Табиғат апаттары (су тасқыны, жер сілкіну, көшкін жүру, өрт шығуы),
машиналар мен ... ... (әуе ... ... ... ... келе ... көліктің тежегішінің істен шығуы), жануарлар ... ... ... ... басқа бір үйдің шарбағын бұзып, ішке кіруі
немесе бұқаны өлтіруі), адам организмінде болатын физиологиялық өзгерістер
(ауру болуы, аштыққа ... ... ... ... ... болып
саналады. Мысалы, тұңғиық орман ішінде адамқан адамның ... ... ... азық-түлікті пайдалануы. Ауру адамды емханаға жеткізу үшін
тіл алмаған адамның машинасын иесін итеріп тастап, ауру ... ... ... ... ... ... қоғамға қауіпті іс-әрекетті
жасауы да негіз болады. Егер адам заң ... ... бір ... ... ... зиян келтіру жолымен жүзеге асырса, бұл сөз жоқ
қажетті қорғану болады. Мұндай жағдайда аса ... жоқ. ... ... зиян ... ... ... ... отыр. Егер тікелей төнген
қауіпті тойтару үшін зиян ... бір ... ... онда ол ... ... Мысалы, «Просвещенец» демалыс үйінің ... ... ... ... ... мұз ... айдап апара жатып, шұғыл
бұрылыстан өзіне қарама-қарсы ... келе ... ... ... ... ... машинамен соғысып қалмау үшін өзі жүргізіп келе жатқан
автобусты ... сол ... ... үлгіреді. Нәтижеде автобус аударылып,
үш жолаушы орта дәрежеде денсаулықтарына зиян келтірілген. Д аса ... ... ... ... үлкен зиянның алдын алған, өйткені екі машина
бетпе-бет келіп соғысса, ... зор зиян орын ... адам ... ... еді. Бұл ... аз зиян ... арқылы ірі зиянға жол берілмеген. Осы
мысалда қауіп тудырудың көзі болып қарсы келе жатқан автокөлік ... ... ... ... ... Заң бойынша тікелей төнген
қауіпті жою осы мерзімде басқа бір заң қорғайтын ... зиян ... ... ... ... болжанатын қауіпті нәрселерге аса
қажеттілікті қолдануға болмайды. Сол сияқты өтіп ... ... де ... ... ... қажеттілікті қолданудың екінші шарты: заң қорғайтын ... ... ... ғана ... ... Мұндай жағдайда ондай зиян залал
келтірмей оны тойтару ешбір мүмкін емес. Заң ... ... ... ... ... ... болатын жағдайлар аса қажеттілікке жатпайды.
Мұндай жағдайларда мүддеге зиян келтіру кінәлі жағдайда зиян ... ... ол ... ... әкеп ... ... аса қажеттілік болу үшін келтірілген зиянның мөлшері
тойтарылған ... ... кем ... ... ... ... ... бірдей болса да, іс-әрекет аса қажеттілік жағдайында
жасалған деуге болмайды. Ол ... ... ... ... ... ... алынғанға немесе одан гөрі елеулі зиян келтірілген, төнген қатердің
сипаты мен дәрежесіне және қатар жойылған жағдайға көрінеу ... ... ... аса ... ... шығу деп танылады. Мұндай ... тек ... зиян ... жағдайларда ғана жауаптылыққа әкеп
соғады» делінген (34-бап). Сондықтан өз өмірін ... қалу үшін ... ... қиып жіберу аса қажеттілікке жатпайды, оның шегінен шығу
болып табылады. Аса ... ... көп ... ... ... ... болып табылмайды. Мысалы, қатты келе жатқан поездың ен
даладағы күзетілмейтін, ... ... ... ... көлденең тұрған
машинаны және оның жүргізушісін таптап ... ... ... ... ... зақым келмеуі аса қажеттілік жағдайында жасалған деп
саналады. Сол себепті ... ... ... ... ... зиянның сақтап қалынған зияннан азырақ екендігі нақты
жағдайларға байланысты шешіледі. Бұл ... ... ... ... қандай
мүддеге бағытталады, ол мүдденің маңыздылығы, қауіпті жағдай, тойтарылған
зиян мөлшері, т.б. есепке алынады. Кейбір жағдайларда ... ... ... келтірген зиянды сақтап қалдырған зияннан азырақ деп ойлайды, ал іс
жүзінде оның әрекеттері ... ... ... да, ... ... аса қажеттілік актісі бұл жерде қолданылмайды. ... ... аса ... ... ... ... адам шын қателесіп, өзінің
тойтарылған зиян мен келтірілген зиянның арақатынасы жөніндегі қателіктерге
ауыр жан күйзелісі үстінде немесе ... да ... ... ... жол ... онда ол ... жауапкершілікке тартылмайды. Аса
қажеттілікті қолдануда әртүрлі тәсілдер арқылы келтірілген зиян ... ... ... ... негізгі шарт болып табылады.
Абайсыздықпен аса қажеттілік шегінен шығушылық қылмыс ... ... ... те ... ... ... заңды және қоғамға пайдалы іс-
әрекет. Бірақ осы екі институттың өзара ерекшеліктері бар. ... ... ... көзі ... әр ... да адамның қоғамға
қауіпті іс-әрекеті болады. Аса қажеттілік жағдайын қолдану адамдардың ғана
іс-әрекетінен ... ... ... ... міндеттер
қайшылықтарынан да туындайды. Тіпті қиянат ... ... ... көмек сұрауға мүмкіндігі бола тұра қажетті қорғануды қолдану заңды
болады. Ал аса қажеттілік төнген қауіпке зиян келтіру ... ... ... қорғануда қиянат жасаушыға келтірілген зиян тойтарылған зияннан
көп болуы ... Аса ... ... ... сол, ол ... болғызылған немесе орын алған зияннан көбірек ... ғана ... ... Қажетті қорғануда зиян тек қиянат жасаушыға келтіріледі, ал
аса қажеттілікте мұндай зиян ... ... ... ... ... ... ... келтіріледі.
Жалпыға белгілі, шабуылға ұшыраған тұлғалар жүйке ... ... т.б. ... ... сол бір ... ... ... Кейбіреулері
үшін ол критикалық, қысқа мерзімді стресті ... және ... ... ... ... ... Бірақ сырттай жауап беру әр ... ... ... ... жылдам қарсы әрекет ету адам жадында
өмірге қауіпті әрекеттердің ... ... ... ... ... мұндай кенеттен жан күйзелісі кезінде пайда болған шабуылға
саралау жүргізу қиындық туғызбайды. Саралау ... ... ... ... ... ... қол сұғушылықты қатты күйзеліс
кезінде қабылдау жағдайы. Ол тәжірибеде бір ... ... ... ... де, ... ... ... жан күйзелісі белгілерін де қамтитын
сияқты көрінеді.
Мысалы, Батыс Қазақстан ... ... ... ... 4 ... ... ... М. қоймаға заңсыз кіріп, жәбірленуші Р-ның құны 55 000 мың
тұратын ... ... ... ұрлағандығында, араздық қарым-
қатынасының негізінде өзінің әкесі В-ны ... ... үшін ... ... ... облыстық соты қылмыстық істер жөніндегі алқасының 2005
жылғы 16 наурыздағы ... және осы ... ... ... ... 13 ... қаулысымен үкім өзгеріссіз қалдырылған [54, 131-б.].
Алқа сотталған М-ның бас араздығынан туындаған ... ... ... В-ны қасақана өлтіргені үшін кінәлілігі туралы
соттың ... іс ... ... ... мән-жайларды дұрыс бағаламай,
сотталғанның әрекеттерінің себебі ескерілмей жасалғанын анықтады.
Сотталған М. алдын ала тергеу барысында, сондай-ақ сот ... тұсы ... ... ... жанында қолына сүймен ұстап өзінің
әкесі тұрғанын айғақтарында көрсеткен. Ол ... ... және ... ... кезде өзінің мойнында қанның бар екендігін сезінген. Осы
кезде әкесі ... бір ұшын ... ... ... ... ұшын ... ... жылдам ұрып жіберген. Ол орнынан тұра сап әкесін итеріп жіберген,
әрі қарай не ... ... жоқ. ... ... есін ... кезде
әкесінің тыныстамай, ешқандай тіршілік белгісін бермей қан-қан болып еденде
етпетінен жатқанын көргеннен кейін жүгіріп көрші әйелдің үйіне ... ... ... ... ... туралы сотталған М-ның айғақтары іс
бойынша ешбір дәлелмен теріске шығарылмаған, керісінше, осы ... ... ... оның ... ... ... расталады.
Сотта Ш. өзініңайғақтарын толығымен растаған, сонымен қатар М. ... ... ... ... бір темірге соғылудың салдарынан дене
жарақатын ... ... ... ... қарау барысында сотталған М. ұйықтаған бөлмедегі
төсекте металл сүймен, асхана пышағы және қанға ұқсас ... ... ... ... ... түсіру фактісі сот-медицина
сараптамасының М-ның мойнының оң жақ тұсының сырт ... ... ... оның ... ... қатты заттың әсерінен болуы мүмкін екендігі
туралы қорытындысымен расталады. Оның үстіне сот ... ... ... М-ға ... жасалған қол сұғушылық жәбірленуші тарапынан
себепсіз, күтпеген жерден болғаны байқалады.
Жоғарыда келтірілген мән-жайлар сотталған М-ның ... ... ... ... ... мүлдем қайшы әрекеттеріне байланысты,
жәбірленуші ... ... ... қайшы шабуылдан қорғануға ұмтылудан
және оның ... мен ... ... туғызған нақтылы жағдайдан
туындағанын, яғни қажетті қорғану жағдайында жасалғанын көрсетеді. ... ... іс ... атап ... ... В-ның әйелі,
отбасының көршілері мен таныстарының айғақтарынан жәбірленуші В-ның өз
балаларына қатыгездікпен ... жан ... ... ... отбасы
мүшелеріне күш қолданып, психологиялық қысым көрсеткені байқалады.
Жәбірленушінің ... ... ... ... ... баласын өлтіремін
деп қорқытқан, бір жолы өзінің кіші ұлының үстіне бензин ... ... ... ... қашып үлгірген, үйді жару үшін бірнеше рет ... ... ... М-ның өзінің әкесі В-ның тарапынан болған заңға қайшы қол
сұғушылық ... ... ... ... ... ... және
моральға жат тәртібінен туындаған күш қолдануға және ұзақ ... ... ... ... аяқ асты ... ... ауыр жан ... қажетті қорғану шегінен шыққан, оның әрекеттері ҚК ... ... ... ... ... шығу кезінде жасалған кісі өлтіру үшін
жауаптылықты көздейтін ҚК-нің 99-бабына қайта ... ... ... [60, 132-б.].
Әрине, қажетті қорғану алдымен ... бір ... ... ... мерзіміне сәйкес мүмкін (қол сұғушылықтың нақты орын алуы шарты).
Шабуыл аяқталғаннан кейін қол сұғушыға зиян келтіру кек алу ... ... қол ... аяқталу кезеңіне қатысты фактілі
қателігі нәтижесінде ғана мүмкін. Шабуыл жасаудың ... ... ... шығу мен ҚР ҚК 98, 108 баптарында қарастырылған қылмыстардың шегін
анықтаудың ... ... деп ... ... ойымызша, аталған қылмыстардың айырмашылығын субъективтік
белгілерден іздеу керек. ... ... ... жасалған әрекеттер аффект
жағдайында жасалған қылмыстардан ниеті және мақсаты бойынша ... ... 99, 109 ... ... ... ... болып қылмыстық
заңмен қорғалатын мүдделерді қорғау табылады. Бұл қылмыстың мақсаты ретінде
жәбірленушінің заңға қайшы әрекетінен кек алу бола ... Егер ... кек алу ... ... ... онда жеңілдететін мән-
жайларсыз қасақаналық қылмыс туралы сөз болмақ. Аффект жағдайында тұлға өзі
жасаған іс-әрекетінің сипатын ұғына алмаумен қатар, ... ... ... ... да болмайды, сонымен қатар есептесу негізінде әдетте кек ... [60, ... ... ... Соты ... ... қорғаныу шегінен
шығып адам өлтіруді, дене ... ... осы ... ... асты
туындаған қатты жан күйзелісі кезінде жасаудан ажырату керек екендігіне
назар ... ... ... қорғаныс шегінен шыққанда айыпкер қоғамға
қауіпті қылмыстан қорғану ... ... ... зиян ... ... асты ... ... жан күйзелісі кезінде ол жәбірленушіге сол
күйзеліс (физиологиялық аффект) ықпалымен зиян келтіреді, қорғануды ... Егер ... ... ... шықса және де табан асты туындаған
қатты жан күйзелісі жағдайында ... онда оның ... ... ... ... қорғаныс шегінен шығып адам ... ... ... ... ... келтіру ретінде саралануға тиіс.
1998 жылы сәуір айында Алматы қаласы Әуезов аудандық ... он ... С. ҚК ... ... ... ... денсаулыққа қасақана
зиян келтіргені үшін бір жылға бас бостандығынан айыруға жазаланған [60,
146-б.].
С. өгей әкесі Д-мен және ... ... ... оның өгей әкесімен
қатынастары жақсы ... ... ... ... ... ... әдетіне басып С-ны «тәрбиелей» бастаған, ... деп ... Бір күні Д ... мас ... келіп, С-ға онымен бірге ішуді ұсынған.
С. оған қарсылық білдірген кезде, ол жанжал шығара бастаған. Қатынастарын
өршітпеу мақсатында С. ... ... ... Ішу ... Д. С-ға тиісіп, оны
кемсіте бастаған, ал С. өгей ... ... ... ... ... С-ны ... рет ... ұрып жіберген кезде соңғысы қорғануға
әрекеттенген. С. үйден шығып ... ... Д. оның ... ... жол ... ... қолымен ұруға бастаған, одан кейін аяғымен
және орындықпен ұрған. Қорғана отырып С. үстелдің ... ... ... алып, Д-ны бірнеше рет ұрып, денесіне ауыр дене жарақатын түсірген.
Кәмелетке ... ... ... қол ... ... қиынырақ. Сонымен қатар С. Д-ға қарағанда ... ... ... оның ... ... ... қолдануы, біздің ойымызша заңға сәйкес
әрекет. Алайда, Алматы қалалық соты қылмысты өз шешімінде жеңілдететін мән-
жайларды ... ... Д. ... ... ... С-ға ... ... дәрежеде ұстамағанын, С-ның жасын, оның ... ... ... ... ... қылмысты ҚК 108-бабының екінші бөлігінен 109-
бапқа (қажетті қорғану шегінен ... ... ауыр зиян ... ... Соның өзінде оған ең максималды мерзім – 1 жыл бас
бостандығынан ... ... ... [60, ... Сот ... 1994 жылғы 23 ... ... еске ... ... - ... ... заңға қайшы күш
жұмсау немесе ауыр сөз айтудан туындаған қажетті қорғану шегін ... ... ... жан ... ... ... қылмыстарды қараған
кезде соттар бас бостандығынан айыруға қатысы жоқ басқа жазалауды қолдану
мәселесін ... ... ... жатқан қылмыс ... ... ... нақты шегін анықтау үшін кесте түрінде келтірейік.
Заңымен Қазақстан азаматтарының құқықтары мен ... ... ... ... ... ... «Қажетті қорғанудың» жаңа
редакциясын қабылдады. Екінші ... 1995 жылы 17 ... ... ... ... ... заңнамалық актілеріне
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» ... ... және ... ... кодексінің 96-бабының екінші бөлігі алынып тасталынды. ... ... ... Соты Пленумының 1994 жылы 23 желтоқсанда
қабылдаған қаулысы қажетті қорғану шегінен шығу ... тек ... зиян ... ... түсініктеме берген болатын [18, 47 б.].
Сөз жоқ, бұл фактор сот тәжірибесіне де және статистикалық деректерге
әсерін ... ... ... да қажетті қорғану шегінен шығып ... саны ... ... ... ... ... жылдары болған
қылмыстардың статистикасы қосымшадан көрүге болады. (Қосымша В)
Айта кету қажет, ... ... ... ... ... ... жаза ... Яғни бұрынғы Қазақ КСР ҚК ... ... ... кісі ... үшін үш ... бас ... айыру
жазасын қарастырған, ал ҚР ҚК 99-бабы екі жылға бас ... ... сол ... бас ... ... Аналогиялық сипатта қажетті
қорғану шегінен шығып денсаулыққа ауыр зиян келтіру қылмысы үшін де ... бір ... ... ... бұрынғы одақтас республикалардың
ішінде тек ... ... ғана ... ... шегінен шығып жасалған кісі
өлімі, денсаулыққа ауыр зиян ... үшін ... жаза ... ... жаңа ... ... баламалы санкцияны енгізу
жазаны жекелеу қағидасын сақтауға үлесін қосады.
Сонымен, қажетті қорғану ... шығу ... ... ... заңды түсінік болып табылады. Және де ҚР ҚК ... ... ... ... ... қажет: «Қылмыстық
жауаптылықтан босатудың жаңа ... ... ... қорғану жағдайында
жасалған әрекетті жағымды әрекет ретінде қарастырып, ешкімнің де өзінің
ажырамас құқығын белсенді қорғауға ... ... ... тағы ... [60, ... Қажетті қорғану шегінен шығып денсаулыққа ауыр зиян келтіру
ҚР ҚК 109-бабында қажетті қорғану шегінен шығу кезінде зиян келтіргені
үшін жауаптылық белгіленген. Бұрын ... ... ... ... ... бөлігі, яғни «қажетті қорғану шегінен шығып орташа ауырлықтағы ... ... ... ... ... № 2 ... ... қорғану жөніндегі заңдарды қолдану туралы» жазылған:
«Азаматтардың ... мен ... ... қастандық үшін
жауаптылықты реттейтін заңдарды соттардың қолдануы туралы» №7 ... ... ... қауіптілігі қорғанысқа көрінеу сәйкес келмесе,
ол заңда қажетті ... ... шығу деп ... ... Денсаулық – адам өміріндегі негізгі байлығы болып ... адам ... ... органы, әр мүшесі сол жаратылған қалпында
сақталып, оның дұрыс әрі қалыпты түрде белгілі бір функцияларды атқаруы.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... сақтау мәселелері жөнінде мемлекеттік бағдарламалар әзірленген,
осы бағдарлама ... ҚР ... ... ісі жөніндегі агенттігі жұмыс
істеп отыр. Қазақстан Республикасының Конституциясының Адам мен ... ... ... сәйкес, ҚР азаматтарының денсаулығын
сақтауға құқығы бар.
Адамның денсаулығын сақтау құқығы – бұл мемлекеттік денсаулық ... ... ... ... көмек арқылы жүзеге асырылады.
Осы құндылық заңмен қорғалаған. Соған мысал ретінде адам мен ... ... ... үшін қылмыстық жауаптылықтың көзделуін
қарастыруға болады.
Денсаулыққа қарсы қылмыстарды топтау кезінде,оларға:
1 ... ... ауыр зиян ... ... ... ... ... зиян келтіру;
3. Денсаулыққа қарсы жеңіл зиян келтіру;
4. Денсаулыққа абайсызда зиян келтеру;
Қажетті қорғану шегінен шығу ... зиян ... ... ... ... шығу кезінде жасалған кісі өлтіруді талдағанда
тоқталған болатынбыз, енді қажетті қорғану шегінен шығып ... ... ... ... құрамының өзіне тән ерекшелігіне назар аударайық.
Қылмыс объектісі ретінде – адамның денсаулығы, яғни заңға ... ... бір ... ... ... денсаулығы. Әрбір жеке адамның денсаулығы –
ол адам өміріндегі айтарлықтай орын ... ... ... табылады. Себебі
адам денсаулығы – оның негізгі байлығы. А.Н Ағыбаевтың денсаулыққа берген
анықтамасы ... ... ... – адам ... ... әрі қалыпты
жұмыс істеуі, яғни адам ағзасының әрбір органы, әрбір мүшесі сол жаратылған
қалпында сақталып, оның ... әрі ... ... ... бір ... ... жағы ... ауыр зиян келтіретін әрекет
жасаумен және сол ... ... ... ... себептік
байланыспен сипатталады. Кінәлі адам жәбірленушінің денсаулығына әр түрлі
жолдармен, атап айтқанда, механикалық әсер ету ... ... ... химиялық жол арқылы (улау, қышқылмен күйдіру), электрлік жолмен
(тоқпен ұру), ... әсер ету ... ... ... ... сонымен қатар психикалық әсер ету арқылы (гипноз) және
басқа да тәсілдер арқылы дене жарақатын келтіреді.
Денсаулыққа қасақана ауыр зиян ... ... ... ол ... ... өміріне қауіпті немесе көруден, ... ... да ... ... ... ... органның қызметін жоғалтуға
немесе бет әлпетінің қалпына келместей ... әкеп ... ... ауыр зиян ... ... ... ... немесе еңбек
қабілетінің кемінде үштен бірін (33% және жоғары) тұрақты түрде жоғалтуға
ұштасқан немесе ... ... ... ... ... ... түсік
тастауға, психикасын бұзуға, есірткімен немесе уытты умен ... ... ... бұзылуын тудырған, денсаулыққа өзге зиян ... ауыр зиян ... ... қабілеттілігі мағынасында адамның белгілі бір зат, бұйым
немесе ... ... ... ... ... ... бағытталған туа
біткен және жүре пайда болған әрекетке деген қабілеттілікті түсіну керек.
Кәсіби еңбек қабілеттілік деп өз ... ... оған ... біліктілігі бойынша тең дәрежедегі өзге де ... ... ... ... ... зиян ... дәрежесін сот-медицина
сарапшысы ... ... ... ... ... ... ... Министрлігінің 2004 жылғы 20 желтоқсандағы
№875/1 бұйрығымен бекітілген «Сот-медициналық сараптама жүргізу ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының қарастырылған заңымен
көзделген денсаулыққа келтірілген әр-түрлі дәрежедегі зиянның ... ... ... Денсаулыққа келтірілген медициналық
зиян белгілеріне сәйкес сот-медицина ... бұл ... ... ... келтірілген зиян ауырлығын белгілеу үшін осы
медициналық зиян белгілерінің біреуі де ... ... ... бар ... ... денсаулыққа келтірілген зиян ауырлығын,
денсаулыққа келтірілген аса ауыр ... ... ... бойынша анықтайды.
Адам өміріне келтірілген ... ... ... алдын алу
мақсатында медициналық жәрдем, өзіндік жәрдем немесе бір-біріне ... ... ... жағдайлармен кездесуі ескерілмеуі керек.
Аталған ереженің 34-бабында адам ... ... ... зияндарға жататын жарақаттардың ... ... ... ... ... ... ... жарақат сонымен қатар мидың зақымданбауы;
2) мидың ауыр дәрежедегі соғылуы, ... орта ... ... ... ... зақым белгілерінің бар болуы;
3) бір әлде бірнеше кеуде ... бел ... ... ... ... мен бірге жұлынның қызметінің ... ... ... ауыр ... шок және адам ... ... ... кеуденің, белдің және ... ... ... жабық
жарақаттануы, ауыр шоктарын келтірумен қоса жамбас ... ... ... ішкі ... ... ... жарақаты (ішкі қуысы және ішкі
астар артындағы кеңістік) сонымен қатар ішкі ... ... қуық ... ... ... тік ... жоғарғы және ортаңғы
бөлімдерінің жарақаты, сондай-ақ тік ... ... ... кең ... ашық ... ірі қан ... қолқа, ұйқы, (жалпы, ішкі, сыртқы) бұғана асты,
иық, сан, тізе асты артериялары немесе ... ... ... ... 15% ... үстіңгі бетінің ыстыққа күюі, 3-ші, 4-ші дәрежедегі
аймақтық зақымдануы, 3-ші ... күю 20% ... 2-ші ... 30% ... ... ... бетінің азғантай жерінің күюі, күйіктің
әсерін, бетке жасаған пластикалық және қалпына келтіру операциясын
ескерусіз бағалау керек;
9) т.б.
Салдары мен ... ... ... ... ауыр ... жататын
адам өміріне қауіпсіз жарақаттарға: көру, сөйлеу, есту қабілеттерін жоғалту
немесе қандай да бір мүшені немесе мүшенің өз ... ... ... ... айырылу дегеніміз - екі көзге деген толық тұрақты соқырлық
немесе көру өткірлігінің жарық сезуге ... ... ... бір
көздің көру қабілетін жоғалтуы. Сөйлеу қабілетін жоғалту деп - өз ... ... ... ... түсінікті түрде ... ... ... ... дауыс жоғалту салдарынан болады. Есту
қабілетін жоғалту дегеніміз - толық кереңдікті ... ... ... 3-4 ... ... дыбысты, сөйлеген сөзді естімейтін,
қалыпқа келмес жағдайы. Қандай да бір ... ... ... ... ... ... деп – қол, аяқтан айырылу яғни олардың денеден бөлінуі
немесе өз қызметтерінің қабілеттілігінен ... ... ... ... ... ... өзгеде жағдайлар) болып табылады.
Сонымен қатар ол жарақаттың қалпына келтірілетіндігін немесе қалпына
келтірілмейтіндігін ... ... ... ... ... анықтаған кезде Медицина-
әлеуметтік жағдай мәселесінің сарапшылар комиссиясы белгілеген талаптарына
сай жұмысшылардың кәсіби ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін атқаруға байланысты денсаулыққа басқа да
зиян келуіне қарай жүргізіледі.
Осындай жағдайды кінәлі тұлға қажетті қорғану ... ... ... қауіпті қастандық болған кезде жасауға тиіс (шабуыл жасау
қаупі анық болған және қастандық ... да оны ... ... ... ... реттерде).
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей және жанама нысандағы кінәмен
сипатталады. Қажетті қорғану шегінен шығып жасалса ... ... ... анықталмаған қасақаналықпен жасалатындығына назар аудару қажет.
Қажетті қорғану шегінен ... ... ауыр ... зиян ... ... ... қол ... өмірінен айыруға
бағытталмайды, кінәлінің өлімге алып келген ... ... ... Қажетті қорғану шегінен шығу ... ... ауыр ... үшін ... жауапкершілік қарастырылмаған. Бұл жағдайда ҚК
66-бабын ескеру қажет, онда қоғамдық қауіпті ... ... ... ... ... салдарынан қажетті қорғану егінен асқан адамды
қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігі көзделген.
Бұл қылмыстың себептері мен ... ... ... бар. Ондағы
себеп – заңды мүдделерді қорғау ... ал ...... ... ... субъектісі – жасы 16-ға толған, есі дұрыс адам. Яғни бұл қылмыс
жалпы субъектімен қатар арнайы субъектімен де жасалады. Қылмыстық ... ... ... ... тек жеке ... ... ... деп айыпталып, ол үшін жауаптылық белгіленетін адамдар қылмыстық
құқықта қылмыс субъектісі деп аталады. Қылмыс субъектісі бұл заң ... деп ... ... ... іс-әрекетті жасағандығы үшін кінәлі деп
танылған және қылмыс жасау ... ... ... ... есі ... ... табылады.
Қылмыстың субъектісінің негізгі белгілері есі дұрыстық және
жауаптылық ... ... Бұл екі ... бірі ... қауіпті,
қылмысты деп танылған іс-әрекетті жасаған адамда болмаса, онда ... де жоқ деп ... КСР ҚК ... ... ... ... соты А-ны кінәлі
деп танып, екі жылға бас бостандығынан айыру ... ... ... А. ... ... ... ... болып, оны өз қарындасына
қызғанған оның ағасы Н-мен ... ... Одан әрі ... А. ... шығып кеткен. Көшеде Н. қайтадан А-ға ... ... ұрып ... А. ... ... күзетшілік орнына барып,
милиция шақырған. Н. оны ... ... ... ... қақпадан
секіріп өтіп, А-ны ұра бастаған. Оның тісіне ... ... ... А. ... ... қалтасындағы пышақты шығарып, қорғану
мақсатында Н-ның ... ... ... түсірген. Сот-медициналық сараптама
қорытындысы бойынша денесіне ауыр зиян ... ... ... іс ... ... қалалық соты берген
қорытындысы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты қаулысында белгіленген
талаптарға сәйкес келмейді. Қылмыстық іс ... ... ... ... орын ... жоқ, себебі А-ға қатысты бірнеше рет соққы берді, оның ... ... ... ... ... А. ... көмегіне жүгінді.
Сондықтан да біздің ойымызша, қол сұғушылық сипатына одан қорғанудың құралы
сай. Сондықтан да А. қажетті ... ... ... қылмыстық
жауаптылыққа тартылмауы қажет еді [35, 27-б.].
Қажетті ... ... ... ... мына мәселені ескеру қажет,
яғни ҚР ҚК «53-бабы. ... ... пен ... ... мән-
жайлар:
а) мән-жайлардың кездейсоқ тоғысуы салдарынан алғаш рет кішігірім
ауырлықтағы қылмыс жасау;
б) айыпкердің кәмелетке толмауы;
в) ... ... жас ... ... ... жасағаннан кейін зардап шегушіге тікелей медициналық ... де ... ... қылмыс салдарынан келтірілген мүліктік залал мен
моральдік зиянның орнын өз ... ... ... ... ... бағытталған өзге де іс-әрекеттер;
е) жеке басындық, отбасылық немесе өзге де ауыр мән-жайлар тоғысуының
салдарынан не жаны ... ... ... жасау;
ж) күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу салдарынан не ... ... өзге де ... себепті қылмыс жасау;
з) қажетті қорғанудың құқықтық дұрыстығының шартын бұзу, аса
қажеттілік қылмыс ... ... ... ... ... бұйрықты немесе
өкімді орындау жағдайында қылмыс жасау;
и) қылмыс жасау үшін ... ... ... ... заңға қайшы
немесе адамгершілікке жатпайтын қылығы;
к) шын жүректен өкіну, айыбын мойындап келу, қылмысты ашуға, ... ... ... және ... ... нәтижесінде алынған
мүлікті іздеуге белсенді жәрдемдесу»[19, 18-19-б.].
Сот жаза тағайындау барысында заңда көрсетілмеген мән-жайларды да
жеңілдетуші ... ... ... ... ... ... шегінен шығып жасалған қылмыстар
ретінде қорғанушының қорғануына ... ... ... ... ... сәйкес келмеуін айтамыз. Аталған қылмыстардың басқа қасақана
жасалынған қылмыстардан айырмашылығы, ... ... ... шығу ... ... пайдалы әрекеттен басталып, кейіннен оқиға барысында
қоғамға пайдалы әрекеті қылмыс ... ... ... ... ... ... айналады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстанда қылмыстылық мәселесі соңғы жылдары демократия және
заңдылықтың даму ... ... ... ... ... бірі болып, азаматтардың конституциялық құқықтары мен
мүдделеріне, ... ... ... қауіп төндіріп, Қазақстанның
құқықтық мемлекет ретінде қалыптасып әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ... рөлді құқықтық ғылым атқаруы тиіс, себебі оның жетістіктері тікелей
мемлекеттің ... ... ... құқықбұзушылықпен күрес
жүргізуші органдардың тәжірибелік жұмысына әсер етеді.
Қылмыстылық өзінше ашық жүйе ... ... ... бола ... ... де ... тұра алатын, оны ... ... ... жетті.
Мысалға, соңғы қырық жылдағы қылмыстылық ... 1960 ... ... ... 1970 жылдары 25%-ке, 1980 жылдары (сол 60
жылдармен ... ... ал 1990 ... ... ... Ал ... ... салыстырғанда 78%-ке өскендегі байқалады.
Қажетті қорғану институтының өзі де Кеңес дәуіріндегісінен едәуір
өзгерді. ... ... ... - ол ... ... ... міндетін ұлғайту. Ал Қазақстанның жаңа Қылмыстық
кодексі қорғанушының ... ... яғни ... зиян ... ... ... оған қорғану құқығы ... ... ... қол сұғушыға зиян келтіру, екіншіден, басқа
жолдармен одан ... кету ... бола ... ол ... ... ... ... бар. Соңғы 2002 жылдың 22 ... ... ... өзгерістерге сәйкес, бұрынғы өзге мүмкіндіктерді
қолдану былай тұрсын, шабуылшының өмірге және денсаулыққа қол сұғу ... ... ... өзі оған ... зиян ... ... береді және ол қажеті қорғану шегінен шығу болып есептелмейді.
Әлеуметтік тұрғыдан қажетті қорғануды қоғамға пайдалы іс-әрекет деп
танимыз, ... бұл ... ... ... ... өмір сүру ... Ал ... тұрғыдан қажетті қорғану Конституциямен кепілдік
берілетін заңға сыйымды әрекет. Қылмыстық құқықта қажетті қорғану – ... ... қол ... ... ... ... ... жай
сақтану емес, құқықтық сақтану жатыр. Заң қорғанушыға жай ... ... ... ... ... ... береді. Тек белсенді әрекет қана
шабуылды тойтаруды қамтамасыз ете алады, сонда ғана қол ... ... ... жалғастыру мүмкіндігінен айырылады. Заң жүзінде
қылмыстылықпен күрес жүргізуде, ... мен ... ... ... ... ... қажетті қорғану моральдық және ... ... ... ... сәйкес барлық адамдардың кәсіби немесе өзге де ... және ... ... ... ... ... ... құқығы бар. Бұл құқық адамға ... қол ... ... ... ... мемлекеттік органдардың көмегіне жүгіну
мүмкіндігіне қарамастан, тиесілі болып табылады. ... ... ... ... ... зиян ... яғни қорғанушының немесе өзге бір адамның
жеке басын, тұрғын үйін, менгін, жер учаскесін және ... да ... ... ... ... ... ... қоғамға қауіпті
қол сұғушылықтан қол сұғушыға зиян келтіру жолымен ... ... егер ... ... ... ... асып ... жол берілмеген болса, ол
қылмыс ... ... ... жерде мемлекеттік, қоғамның мүдделеріне қорғанушының өзіне, басқа
адамның заңды құқықтарына, құқықтық тәртіпке тікелей ... ... ... тоқтату мақсатымен соны ... зиян ... ... ... ... дәл ... қылмыс болып саналмайды
делініп отыр.
Қажетті қорғану құқығын қолдану үшін шабуыл кейбір ... ... ... Шабуыл – бұл ашықтан-ашық кенеттен пайда болған зорлық
әрекет. Өмірге ... ... ... ... ... ал ... ... емес
зорлық денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін. Зорлық көрсетемін деп ... ... ... ... ... ... нақты бағытталуы мүмкін.
Қажетті қорғану қауіпті тудыру ошағына арналғандықтан оны кім ... ... ... ... ... ... әрекеттер егер заңдылық шеңберінен
асып кететін болса ғана қажетті қорғану ... шығу деп ... ... ... шығу, қажетті қорғану секілді қоғамға пайдалы ... ... ... қауіпті болып табылады, ... ... бір ... ... ... бар. Қажетті қорғану шегінен шығып
жасалынған қылмыстар, шабуыл ... ... ... қорғалатын мүдделеріне
қарсы бағытталған әрекет.
Қажетті қорғану шегінен шығудың қажетті қорғанумен ұқсастығы, олардың
ниетінде. Екі ... да ... ... ... ... Ал осы ... ... үшін таңдап алынған құралында немесе ... ... ... ... шығып жасалынған қылмыстардың басқа
қасақана жасалынған қылмыстардан айырмашылығы, ... ... ... ... ... күні ... дайындалады, ал қажетті
қорғану шегінен шығып жасалынған қылмыстарда кінәлі тұлға күні ... ... ... бағдарламайды.
Азаматтарға қажетті қорғану құқығын бере отырып, заң шығарушы ... ... ... ... мен ... ... бағалау қағидасын
бұзу қорғанушының қылмыстық ... әкеп ... ... ... яғни ... ... қорғанудың әрбір нақты жағдайында өзінің
іс-қимылын қоғамға қауіпті қол ... ... мен ... сәйкес
келді ме, жоқ па деп таразыға салуы қажет. Мұндай кезде ... ... қозу ... душар болып, қоғамға қауіпті қол сұғушылыққа
қарсы өз іс-әрекетін өлшей алмайды және орын ... ... ... ... ... ... мән-жайларды қорыта келе, келесідей тұжырымдар
мен ұсыныстар келтіруге болады:
11. Қажетті қорғану туралы заңнамалардың даму тарихына ... ... ... қажетті қорғану институтының ерекшелігін, қоғамның
дамуына орай маңыздылығын арттыра түседі.
12. ... ... туа ... оның орын ... себебін,
инициаторын, қақтығыс мүшелерінің денсаулықтарына келтірілген залалдың
және басқа да іске қатысты елеулі мән-жайлардың орын алуын анықтау
қажет.
13. ... ... ... ... ... жатуы тиіс,
себебі бұл қорғанушының қарсы әрекеттерін бағалаудың негізі болып
табылады.
14. ... ... тек ... ... ... қол ... ғана орын алатындығын ескеру қажет. Ал ... ... ... келтірудің аса қажеттілік
нормаларымен қарастырылатындығын ескеру абзал.
15. Есі ... ... ... ... ... ... ... қатеге
ұшыраған тұлғаның қол сұғушылық әрекеттерінен де қажетті қорғануға жол
беріледі.
16. Қажетті қорғануды заңды әрекетке қолдануға болмайды. Сонымен ... ... ... қорғану актісіне қарсы қолдануға болмайды,
алайда қажетті қорғану шегінен шығудан қажетті қорғануға жол ... ... ... құқығын ар-намыс пен беделге сөзбен кемсітушілік
жолымен келтірілген қол сұғушылыққа қарсы қолдануға жол ... ... ... сипаты мен дәрежесін анықтау сот-тергеу
прцесінде көп қиындықтар туғызады. Қол сұғушылық тұлға үшін ... ... ... ... ... деп
есептеледі. Ал қол сұғушылық аяқталғаннан кейін зиян келтіру қажетті
қорғану шегінен шығу деп ... ... ... 1994 ... ... ... ... Жоғарғы Соты Пленумының
«Азаматтардың өмірі мен ... ... ... ... реттейтін заңдарды соттардың қолдануы туралы» №7
қаулысын қарастырып, ҚР ... ... ... ... ... ... сәйкес қажетті қорғану шегінен асқаны туралы
істерді қарастыру барысында 99- бапқа сәйкес бап атауына ... ... шығу ... ... ... кісі өлтіру» деген
мазмұнындағы қасақана сөзін қосу жалпы істерді ... ... ... ... де оған қоса жаза ... ... ешбір
сұрақтар туындатпауына әкеледі, оған қоса 109 ... ... ... ... да бап ... «қасақаналық» сөзінің
жетіспеушілігі анық байқалады. Себебі кодекс пен ... күші ... мен ... ... ... Ал Қылмыстық Кодекстің 32
бабына назар аударсақ, ол ... қол ... ... орын ... қол ... жасаған тұлғаға зиян келтіруге ... және оған қоса 99 бен 109 ... ҚР ҚК- нің 66 ... ... ... үшін де біз 99 бен 109 ...... сөзді енгізу жөнінде ұсынымызды келтіреміз.
18. Белсенді әрекетпен сипатталатын абайсыз қылмыстар да, ... ... ... ... ... ... болуының негізі болып
саналады.
19. Қажетті қорғану шегінен асудың орын алынуының бар немесе ... ... сот ... іс ... ... ... ... Қол сұғушылықтан қорғануды бағаларда ... қол ... ... ... ... көптеген артықшылықтарға ие
болғандығын, сол себепті қорғанушының оны тойтаруға кез-келген ойына
түскен тәсілді қолдануы мүмкін екендігін ескеру ... ... ... ... қажетті қорғану нормаларының
дұрыс қолданылуы заңдылықтың бұзылмауына, азаматтардың ... ... ... ... ... және қылмыспен күресу жағдайына
жағымды әсер ететіндігін тағы да ескерткіміз келеді.
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... Конституциясы. 1995 жыл, 30 тамыз.
(өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы 2007ж. ... 21–i ... ... ... – 2007. - 22 мамыр.
2 «2030 Стратегиясы» Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан
халқына жолдауы // ... ... – 1997. -11 ... ... Ч. О преступлениях и наказаниях. М., 1995. – 431 с.
4 Юшков Ю.Н. Институт необходимой обороны и его роль в ... ... в ... ... // ... и ... - 1992. - №4.
– С. 61-62.
5 Кони А.Ф. О праве на необходимую оборону. М., 1996. – 213 ... ... Е.А. ... ... в ... ... и ее ... от смежных институтов: Дисс. ... канд. юрид. наук. М.,
2006. 83 с.
7 Турецкий Н.Н. ... ... по ... ... ... ... ... правомерной защиты): дисс. на соис. ученой
степени к.ю.н. Алматы, 1998. – 7-111с.
8 Культелеев Т.М. ... ... ... ... Алма-Ата, 1995. –
302 с.
9 Берлин А.А. О необходимой обороне. Ярославль, 1911. – 111 ... ... Н.В. ... ... По ... ... Н.Д. ... преступления. Москва, 1948. – 667 с.
12 Чхиквадзе В.М. ... ... ... ... М., 1948. – ... ... А.Н. ... преступления по советскому праву. М., 1951. –
313 ... ... қару ... ... ... ... ... Республикасының Заңы 1993 жылғы 27 қазан. - Алматы, Заңгер, 2009.
15 Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі. ... ... 2009. 30.01. 2001 ж. № ... ... Ю., Истомин А. Социально-правовая природа ... ... // ... - 1994. - №4. - С.2 - ... ... Х.Д. Уголовно-правовые нормы, допускающие компромисс в
борбе с преступностью // ... и ... - 1992. - №9. - ... ... ... Жоғары Соты Пленумының 1994 жылғы 23
желтоқсандағы «Азаматтардың өмірі мен денсаулығына ... ... ... ... заңдарды соттардың қолдануы туралы» №7
нормативтік қаулысы //
19 Шаргородский М.Д. Преступления ... ... и ... М., 1947. ... ... ... Е.И. Уголовное право Республики Казахстан. Общая часть.
Алматы, 1998. – 220 ... ... ... ... ... ... - Алматы,
Заңгер, 2009.
22 Курс уголовного права. Общая часть. Том 1: Учение о ... ... ред. Н. Ф. ... И. М. ... М., 2002. С. 472.
23 Уголовный кодекс РФ от 13 июня 1996 г. № 63-ФЗ (Кодекс введен в
действие с 1 ... 1997 ... ... практика Верховного Суда СССР. Вып. V. М., 1945. С. 20;
Уголовное право России. Практический курс / Под общ. ред. А. И. ... ... ред. А. В. ... М., 2007. С. ... ... А.А. Учение о преступлении по советскому уголовному
праву. - М., 1961. – 666 ... ... С.М. ... ... Алматы, 2006ж.
27 Халиков К.Х. Необходимая оборона по советскому уголовному праву:
автореф. дисс. ... ... ... 1970. – 11 ... ... В.И. ... оборона // Законность. - 1996. - №3. –
С.26-28.
29 Кузнецова Н.Ф., ... И.М. Курс ... ... ... часть.
Учебник для вузов. Том 1. Москва, 1999. – 592 с.
30 Шаргородский М.Д. Вопросы общей части уголовного ... Л., 1955. ... ... ... М.Н. Некоторое вопросы необходимой обороны. Рига., 1962. ... ... Н.С. ... ... ... Том 1. М., 1902. – 974 ... Кириченко Н.Ф. Основные вопросы учения о необходимой обороне ... ... ... М., 1948. – 172 ... Паше-Озерский Н.Н. Необходимая оборона и крайняя необходимоть. М.,
1962. – 181 ... ... Т.Г. ... ... Тбилиси, 1966. – 157 с.
36 Кудрявцев В.И. Уголовное право. Общая часть. М., 1996. – 540 с.
37 Уголовное право. ... ... // Под ... ... Б.В.
М., 1996. - 560 с.
38 «Терроризмге ... ... ... 1999 жыл 13 ... ҚР Заңы. -
Алматы, Заңгер, 2009 – 105 ... ... ... ... ... М., 1999г. стр. ... Блинова Л.И. Осоновные вопрсы общей ... ... ... М., 1976г. стр. ... ... И.И. Обстоятельства, ... ... Л., 1956. - 118 ... ... Н.Д. ... ... общественную
ответственность противоправность деяния. М., Издательство ВЮЗИ., 1961. – ... ... ... М.И. ... ... и ... ... обороны. М.,
Издательство высшей школы МВД РСФСР., 1961. - 227 ... ... ... 2002 жылғы 21 желтоқсандағы № 363 Заңымен
«Қылмыстық кодекске өзгерістер». - Алматы, Заңгер, 2008.
45 ... к ... ... РФ. Отв. ред. ... В.И. ... - 479 ... Ткаченко В.Н. Необходимая оборона по уголовному праву. М., 1979. -
119 ... ... ... ... ... ҚР Заңы 1995 жыл 21 ... ... Заңгер, 2009.
48 Нарин Я. Необходимая оборона по уголовному праву Республики
Казахстан: дисс. на ... ... ... к.ю.н. - Алматы, 1999. 86-89с.
49 ҚР Азаматтық ... ... ... 2003. Жалпы бөлім 27.12.1994ж,
Ерекше бөлім 01.07.1999ж.
50 ҚР Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы «Сот тәжірибесінде
азаматтардың және заңды ... ... мен ... және іскерлік
беделін қорғау жөніндегі заңдылықты қолдану туралы» № 6 нормативтік қаулысы
// Жоғарғы сот ... ... И.Я., ... З.А. ... право. Общая часть. М.,
1997. – 576 ... ... С. ... Н. ... ... Алматы., 1996.
53 Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. Алматы, 2001. - 352 б.
54 Тишкевич И.С. Условия и пределы необходимой обороны. М., 1969. ... ... ... А.И. ... ... и ... М., 1970. - 286 с.
56 Рогов И.И. Конституционные основы ... ... ... ... ... 1997. - 56 ... Қазақстан Республикасы Жоғары Сотының 2007 11 мамырдың № ... ... ... ... ... ... ... туралы» -
Алматы, Заңгер, 2008. // Қазақстан Республикасы Жоғары ... 2007 ... № 2 ... ... ... М.К. ... за преступления против жизни. М., 1964.
Журнал.166 с.
59 Загородников Н.И. Преступления против жизни. М., 1969. - 168 ... ... Г.Ф. ... ... ... Казахстан. Общая часть.
Алматы, 1997. - 184 с.
61 Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне түсініктеме. ... ... У.С., ... Л.М., ... Р.Н. ... ... - ... - 147 с.
63 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының ... 2007.- ... ... Д.С. Охрана здоровья граждан от тяжких ... ... - 183 ... ... Г.А. К ... о ... ... в состоянии аффекта
и убийства, совершенного при превышении пределов необходимой ... ... ... ... - 1961. - №1. – ... ... ... Денсаулық сақтау Министрлігінің 2004 жылғы
20 желтоқсандағы №875/1 бұйрығымен бекітілген «Сот-медициналық сараптама
жүргізу және ... ... // ... ... ... ... 1 ... қорғануды қолдану
К
Кесте 2 ҚР Қылмыстық кодексінің 98,108 және 99, 109 баптарымен
қарастырылған қылмыстардың ұқсастығы
|ҚР ҚК 98, 108 баптары |ҚР ҚК 99, 109 ... ... ... ... ... |қажетті қорғану шегінен шығып |
|қылмыстар ... ... ... ... қайшы |1.Жәбірленушінің құқыққа қайшы ... ... ... Зиян ... ... ... жасаған |2. Зиян құқыққа қайшы әрекет жасаған |
|тұлғаға келтіріледі ... ... ... Қол ... пен ... ... |3. Қол сұғушылық пен қарсы әрекет |
|арасында уақыт бөлінісінің жоқтығы ... ... ... ... ... ... – 3 ҚР ... кодексінің 98, 108 және 99, 109 баптарымен
қарастырылған қылмыстардың айырмашылығы
|ҚК 98, 108 баптары |ҚК 99, 109 ... ... ... жағы ... ... ... ... қоғамға |
|қауіпті болуы міндетті емес, |
|оның заңға немесе моральға ... ... ... ... ... ... ... әрекеті қол |
|сұғушылық аяқталғаннан кейін де|
|болады ... ... ... әрекеті |
|тек қол сұғушылық уақытымен сәйкес|
|келуі қажет ... ... ... қол ... |
|кезінде келтірілуі тиіс |
|зиян ... ... ... кейін келтірілуі|
|мүмкін ... жағы ... ... ... жою ... ... ... ... ... |
|әрекет ретінде де, абайсыздық |
|әрекет ... де ... ... ... ... ... ғана ... ... ... – 4 ... ... қылмыстардың саны ок
|о неосторожности |2003ж. |2004ж. |2005ж. |2006ж. |2007ж. ... ... ... |25 |28 |31 |32 |30 ... | | | | | ... ... ... |8 |6 |9 |14 |5 ... ... шығу ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... ... |17 |22 |22 |18 |25 ... шығу кезінде | | | | | ... ауыр зиян | | | | | ... | | | | | ... ... ҚОЛДАНУДЫҢ ЗАҢДЫ БОЛУ ШАРТТАРЫ
ҚОЛ СҰҒУШЫЛЫҚТЫҢ СИПАТЫНА ҚАТЫСТЫ
ҚОЛ СҰҒУШЫЛЫҚ ҚОҒАМҒА ҚАУІПТІ БОЛУЫ КЕРЕК
ҚОЛ СҰҒУШЫЛЫҚТЫҢ НАҚТЫ ОРЫН АЛУЫ ҚАЖЕТ
ҚОЛ СҰҒУШЫЛЫҚ ШЫН ... ... ... ... ... ҚАТЫСТЫ
ҚЫЛМЫСТЫҚ ЗАҢМЕН ҚОРҒАЛАТЫН МҮДДЕЛЕРДІҢ ҚОРҒАЛУЫ
ЗИЯННЫҢ ТІКЕЛЕЙ ҚОЛ СҰҒУШЫ ТҰЛҒАҒА КЕЛТІРІЛУІ
ҚОРҒАНУДА ҚАЖЕТТІ ҚОРҒАНУ ШЕГІНЕН АСЫП КЕТУШІЛІКТІҢ ОРЫН ... ... ... ... ... сұғушылық кез-келген құқықпен қорғалатын объектіге жәбірленуші
тарапынан болады
қол сұғушылық жәбірленуші тарапынан қоғамға қауіпті болуы ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 94 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Статикалық электр тоғы. Жайтартқыштарды есептеу. Электр тоғы зақымынан қорғанудың техникалық әдістері.7 бет
Шу мен дірілдің, ультрадыбыстың адам организіміне әсері 2. статикалық электр тоғы. жайтартқыштарды есептеу 3. электр тоғы зақымынан қорғанудың техникалық әдістері25 бет
Шу мен дірілдің, ультрадыбыстың адам организіміне әсері. Статикалық электр тоғы. Жайтартқыштарды есептеу. Электр тоғы зақымынан қорғанудың техникалық әдістері7 бет
Шу мен дірілдің, ультрадыбыстың адам организіміне әсері. статикалық электр тоғы. жайтартқыштарды есептеу. электр тоғы зақымынан қорғанудың техникалық әдістері жайлы23 бет
Электр тоғы зақымынан қорғанудың техникалық әдістері4 бет
Электр тоғы зақымынан қорғанудың техникалық әдістері жайлы ақпарат13 бет
Электр тоғы зақымынан қорғанудың техникалық әдістері жайлы мәлімет5 бет
Компьютерлiк вирустар жайлы мәлімет27 бет
Компьютерлік вирус туралы мәлімет8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь